“Doğanın güzelliği, yalnızca güzelliğin bir yansıması olarak görünür, ruha aittir, kusurlu bir eksiklik [güzellik], özünde ruhun kendisinden kaynaklıdır.” G.W.F. Hegel[1]
Bernard Bosanquet 1848’de İngiltere doğmuştur. İngiltere’de Hegel’in idealizmini yeniden canlandırarak onun ilkelerini sosyal ve siyasi bilimlere uygulamaya çalışmıştır. Takipçisi olduğu Hegel gibi kendisi de estetiğin doğal ve doğaüstü dünyaları uzlaştırabileceği inancını taşır. Bosanquet, zamanının materyalizmi konusundaki hoşnutsuzluğunu belirtmiş ve neo-Hegelci çözümden yana olmuştur; yani gerçek olduğu düşünülen her şeyin bir manevi mutluluğun tezahürü olduğunu savunmuştur. İngiliz filozoflar G.E. Moore ve Bertrand Russell’ın yoğun eleştirilerinin ardından Bosanquet’in görüşlerine rağbet azalmıştır.[2] Bosanquet’in Hegel İdealizmine dayandırdığı sosyal felsefesinin ilkeleri ise kısaca şöyledir:
- İnsan eylemi bir iradenin ifadesidir. Ancak, herhangi bir anda, bizim için zararlı olabilir ya da diğer arzularımızla tutarsız olabilir. Bu nedenle, bu faaliyetler, en eksiksiz ve tutarlı bir şekilde ihtiyaçlarımızı karşılayacak bir sonun bakış açısından eleştiriye tabidir. Bu nedenle “gerçek” irade, hissettiğimiz anlık arzular ve “gerçek” irade ile bizi tam olarak neyin tatmin edeceğini ve neyi gerçekten arzu ettiğimizi birbirinden ayıracaktır. Siyaseten devletin ahlaki gerekçesi, yasaları gereği, bireyin gerçek iradesinin dayanaklarını güçlendirmesidir. Bireyin çıkarlarını devletin çıkarlarına göre ayarlamak yanlış bir karşıt çözümdür. Devletin amacı, bireyin kendi kendini mükemmelleştirmesi veya kendini gerçekleştirmesidir. Devletin ve bireylerin gerçek çıkarları örtüşüyorsa bu anlamda birey “özgür olmak” zorundadır. Bireyin hürriyeti, kısıtlamanın yokluğunda değil, kendisine zarar verecek eylemlere yönlendirebilecek dürtülerin ve aldatıcı isteklerin düzeltilmesinde yatmaktadır. Birey akıl sahibi bir varlık olarak, kendisi için neyin iyi bir şey olduğunu düşünmek ister. Devlet onu doğru yönlendirmede ahlaki bir işlevi yerine getirir.
- Devlet, genel bir iradenin (bu, devlet içindeki her bireyin gerçek iradesinin ifadesidir) tezahürü olarak algılandığında ve her kurum bu genel iradenin tezahürü olarak varsayıldığında “somut bir evrensel” olarak düşünülür. Çünkü genel irade devletin egemenliğinin kaynağıdır ve sosyal kararların nihai hakemi ve diğer tüm sosyal kurumların kusurlarını eleştirebilen otoritedir. Devlet insan motivasyonunu doğrudan etkilemese de bireyin niyetlerini etkileyebilir. Yasaya göre, devlet, insanları belirli şekillerde harekete geçirmeye ve tercihen, hiç yoktan, herhangi bir güdüden meydana gelmesi gerektiği gibi, bu tür davranışları ortaya çıkarmaya teşvik edebilir.
- Bosanquet bu nedenle, Rousseau’nun genel irade kavramını benimsemesinde Hegel’i izledi, ancak bunu ulus-devlete uyguladı ve onu (Rousseau’nun yaptığı gibi) sınırlı bir şehir devletine hapsetmedi. Sonuç olarak, Rousseau’nun her bireyin müşterek kararlara varmak için doğrudan katılımının güvencesi artık mümkün değildir. Ayrıca, devlet ve yönetici arasındaki ayrım daha az billurlaşıyor. Onun yerine Bosanquet, milliyetçilik duygularını müşterek bir grup birlik duygusu olarak kullanıyordu. “Modern ulus, açık bir fikirden ziyade bir tarih ve bir dindir.” ve devlet ideal olarak bu birlik duygusunun odak ifadesi olmalıdır. Ancak, uygulamada, devletin temsilcileri ve organları idealizm eksikliği yaşayabilirler. Devlet, temsilcilerinin suçlayıcı eylemlerinden sorumlu tutulamamasına rağmen özellikle devletin teşvik edemediği bireylerin kendi kendini mükemmelleştirmesinin ahlaki işlevi açısından, idealin yetersiz kalacağını kabul etmiştir.
- Bu kuramın pratik sonuçları Bosanquet'in, insan davranışlarının tahminlerinin egoist bir psikoloji varsayımı üzerine yapılabileceğini inkâr etmesine neden oldu. Bizler “bir diğerimizin üyesiyiz”. Sosyal gruplar dernekler değil topluluklardır. Bosanquet Uluslararası kurumların insan işbirliğini teşvik etmedeki sınırlarında ısrar etti: ulus-devlet, uluslararası bir organın sahip olamayacağı bir kesinliğe sahipti. Bosanquet’in görüşlerinin bir tür Hıristiyan Helenizmi olduğunu iddia etmesine rağmen, bir birey olarak hem Tanrı'yı hem de ruhun ölümsüzlüğünü reddettiği açıktır. “İnanamıyorum” ifadesiyle, “Mutlaklığın en üst sınırı, kendim olmak gibi yaşantılar sağlamaktır.” dedi.[3]
SONUÇ
Şimdi, var gücümle, ilk bölümün vaatlerini yerine getirdim. Günümüzün, modernlerinin ulaştığı en genel-geçer anlayışın temeli olarak, eskilerin üzerinde durduğu güzelliğin temel teorisini denemeye çalıştım ve görüntünün güzelliğine, gerçek estetik bilinçliliğin ya da güzelliğin duygusunun genişlemesine ve nüfuzuna yavaş yavaş ilerledikten sonra resim çerçevesinin güzelliğinden resmin güzelliğine, estetik yansımanın biçimden karakteristiklere nasıl geçtiğini gösterdim. Bu süreçte, güzellik anlayışının neredeyse sonsuz bir şekilde daha derin bir bağlılığa evrildiğini gördük. "Çirkin" kavramı çoğunlukla cansız doğa bölgesinden ve neredeyse insan dışı organik dünyadan uzaklaştırılmış ve güzellik arayışında insanoğlunun bilincinde aşırı duygusal (marazi) ya da sahte yapıtlara sürgün edilmiştir. Doğaya karşıt olan doğaüstü sistemlerin özel doktrinsel sistemleri ve onlar ile yaratılışta öncül bir entelektüel tasarım teorisi ortadan kalktı, insanın vizyonu, dünyada ve kendi hayatında hem biriciğin(birlik-teklik) hem de özdeki hikmetin doğrudan takdiri için keskinleşti.
Ve şimdi, romantik bilincin huzursuzluğunun, Klasik Yunan'ın natüralist monizminden günümüze kadarki ruhçu(spiritüel) monizmin evriminde önemli bir ân olduğunu anlamak mümkün.
Bu ruhsal monizmden, estetiği formüle edilmiş felsefi biçimiyle estetik sentezin spekülatif kavrayışıyla doğrudan bağlantılı olarak izledik.
Öte yandan, güzelliğin eleştirel ve yansıtıcı değerini güzelin üretim alanına dönüştürürsek, tarihte kayda geçmiş emsali olmayan bir sürelilik çözümü ile karşı karşıya olduğumuzu inkâr edemeyiz. Sanatın "insanlarla ve insanlar için, yaratıcı ve kullanıcı için bir neşe" uygulaması, artık dünyanın daha uygar uluslarında mevcut değildir ve uygarlığın yayılmasıyla doğru orantılı olarak, var olduğu yerde varlığını sürdürmektedir. Estetik biliminin bugünkü taleplerine ve somut güzellik anlayışının görünümüne ve geleceğine dair birkaç ifade bu çalışmayı uygun şekilde sonuçlandırabilir.
Günümüz Estetik Biliminin Gerekleri
Son zamanların yöntem bilimsel estetik çalışmalarıyla keskinleşen tarihten ayrılış devam etmemelidir. Resmi analizin başarılarını, içeriğin ve anlatımın birlikte evrimi ve estetik türlerin kalıcılığının olası sebepleri arasında sorumluluk ile birleştirmek tamamen kapsamlı bir felsefi yaklaşımla mümkündür. Ruskin, Morris ve Pater[4]'ın ruhu, tarihsel Hegel sistemi ve Herbart ve Helmholtz'un hassaslığı ile bir felsefi bilimde yerlerini bulabilir, modern psikolojiyle ya da en kapsamlı anlamıyla biyolojiyle aynı entelektüel araç çeşitliliğini kullanırlar. Bir tarafın ve bu tür bir iyi işleyen kariyerin baş tarafının, Kültürün Gelişimi ile Bağlantısında Sanatı’na muhteşem bir örnek vermiş olması; fakat bu bağlantıyı doğru bir şekilde belirtmek için, tam bir medeniyet tarihini derlemek ve onu tam bir sanat tarihinin yanına yerleştirmek gerekli değildir. İşten daha fazla işbölümü kesinlikle mümkün olmalı ve yatırımın büyüklüğünün aşırılığı bir tahmini, mesleki kariyerinin özgür olmadığı sıradan ve ikinci el işlerin bolluğuna doğal bir tepkiyle kapı aralıyor. Belirttiğim amaç için öncelikle sanatın bugünkü durumuna gözlerimizi açıp bunlarda yaşayan şeyleri ve hangi koşullar altında yaşanan koşulların ölü olduğunu veya askıya alınmış animasyonu belirlemek gerekir. Büyüklükleri ve oluşum koşullarına atıfta bulunmaksızın epik ve dramanın[5] tamamen genelleştirilmiş ve sistematik tartışmasından çok daha fazla yıpranacak hiçbir şey bilmiyorum. Dramadan vazgeçmek, amacımız için, sürekli edebi değere sahip olan gerçek sahnelemeler demek, Atina'da yüzyılın üçüncü çeyreğinde ve İngiltere ve Fransa'da bir buçuk yüzyıl boyunca duraksamadan tüm olaylarda trajedinin dünya tarihinde iki kez büyüdüğünü belirtmeliyiz. Mizah ve burjuva dramanın hiç kuşkusuz daha geniş bir yelpazesi var, ama aynı zamanda edebiyatta günümüze kadar devam eden toplam mizah miktarı, sanırım, oldukça kesin ve çok uzun olmayan dönemlere uzanıyor. Destanlara gelince, bu isim İlyada'dan geliyor. Odise mükemmelliği ve sonraki her destan, aslında, bunlardan ve tüm geri kalan önemsizlerden, millileştirilmiş dışarıdan beslenmelerde ve yaratılış koşullarında farklı olan yeni bir tür olmuştur.
Günümüz şiirinin biçimleri nelerdir? Onların ve koşullarının geçmişin büyük eserlerinden kaynaklanan ve onlara dayanan ilişkisi nedir? Kime hitap ediyorlar? Lessing, Goethe ve Schiller bugün Almanya'da popüler bir seviyede mi? Racine, Corneille ve Moliere’in Fransa’daki yeri nedir? Değilse, o zaman, her durumda, neden değil ve onların yerini ne almıştır ya da böyle yapan şey nedir? İnsanlar edebi değeri olan dramayı önemsiyor mu? İsteseydiler umursar mıydılar? Bunlar lüzumsuz merak soruları değil. Cevaplar basit gerçeklere bağlı, ama onların kazanımları felsefenin malzemesidir. Bu içerik ve ifade yaygın ve temel sorundur.
Aynı türden bir araştırma, tabii ki tamamen istatistiksel[6] yöntemlerle ve sonuçlarla değil, ama hangi dürtüyü ve neye karşılık geldiğini anlamak ve güzel duygusunun, içerik ve ifade ile olan bağlantısını, böylece ortaya koymak, estetik bilincin evrimiyle şu an için ilişkilendirmek amacıyla, başka türlü sanata uygulanabilir.
Roman ya da burjuva destanı, biçimlendirici sanatlara bu kadar düşmanca davranan modern yaşamın koşullarına özgü bir uyum içerisinde düşünülmelidir. "Herhangi bir insan nasıl olur da" günlük arzularıyla, düşüncelerini aynı anda uygar dünyanın her yerinde bastırdığı yazılı bir kitap aracılığıyla ortaya koyabilir? Leonardo bu yüzyılda yaşamış olsaydı, eleştirilerin büyük bir yazarı olurdu.
Eminim ki müzikal ifadenin tahlili için henüz denemediğimden daha fazla şey yapılabilir. Sorun rakip kuramcılar arasında ayağa düşürüldü. Müzisyenler, doğru ve doğal olarak, ses yapısının ortak dile dönüştürülebileceğine inanmayı reddetmişlerdir, fakat uygulamada, belki de kuramda olmasa da onu taklit güçlerle donatmaya çalışmışlardır; Biçimciler, tüm müzikal ifadeleri, tekil bir ahenk ve ahenksizlik ilişkisine özümseme girişiminde bulundular; Dernekçiler, bu duygusal konuşmayı andıran ritimlerin hala daha önemsiz ve soyut gözlemlerinden soruna yaklaştılar. Ve böylece, tüm bu şeylerin bir araya getirilmesinden daha fazla olması gerektiğini protesto etmek için musikiden anlamayan bir filozofa bırakılır; değerlendirmenin olumlu olarak başlatılması, olumsuz olarak değil (yani sadece aktarımla, bununla ya da musiki dışı bir şeyle karşılaştırılarak); müzikte, herhangi bir başka duyu aracından farklı bir malzeme ya da ortam var ve belli bir şekilde kendisi birtakım kombinasyonlara, geçişlere, idealize edici karakter harici hareketlere müsaade ediyor, sadece ritmik hareketten daha fazlası onları etkiliyor ve hem bir arada hem de birbirini takip eden bir biçimde, doğanın kendisininki kadar açık ve gizemli bir yapıya ilişkin sesli bir yasallık ve gerekli hassasiyet. Elbette, Plato, Schopenhauer’un ve Hanslick'in izniyle, inkâr etmenin tehlikeleri arasında ilerlemek için, Bay Gurney ile herhangi bir açıklama veya tahlilin melodiyi ve ahenk gizemini açığa çıkarabildiği ve biçimci veya dernekçi olsun, hepsi düzgün aralıklarla veya önerilen ses perdesiyle ilgili bir sorudur. Tabii ki, önemli müzik eserleri içerisinde karakter, tipik ruh ve birleşim, geçiş, tekrarlama ve benzeri üslup, şimdiye kadar müzikal güzelliğin bölgesindeki ifadenin ve içeriğin bağlantısına ışık tutacak ince ama tarafsız bir eleştiri tarafından algılanabilirdi.[7]
Gelecek psikolojisinin estetiğinde, daha önce belirttiğim gibi, estetiğe içerik tahlili dışında inanmamama rağmen, estetik sözün ya da ifadenin zevk niteliğini analiz etmek, tekâmül sürecinde, şekillenme ya da takdir talep eden içeriği analiz etmek için gerekli bir mihenk taşı gibi görünmektedir. Ekonomi hukukuna dikkat çekerek, ekonomi ilkesi ile incelikle bağlantılı olarak ve nihayetinde Platoncu ve Aristocu bir anlayışıyla, bütünün ve parçasının arasındaki gerekli ilişkiyi konuştuk. Bu ya da benzer çeviriler, diğer ve daha karmaşık içeriğe uygulanabilir mi? Sadece yaratıcı hafızayla değil, gerçek bir kalıcı mülkiyet olarak hakiki anlamda bir mana ifade etmiyorsa, kendine özgü oluşum yasası, özgür işçinin elinin, kendine özgü oluşum yasası, canlılığın mutluluğunu dile getirerek, bir defalık kendisine kaynaklık eden eğriye yönlendirilir mi? Basit renkteki zevkin doğası nedir ve onları basit olarak algıladığımızı düşünmek bir yanılsama mıdır? Aynı şekilde tonlar ve hem renk hem de ton kombinasyonları hangileridir? Dairesel ve zincirsel(catenary) eğrilerin karşılaştırılmasında yapılanlara benzer bir şey yapılabilir mi? Şiirde anlam ve ses arasındaki bağlantı nedir? Telkin edilen duygu ile anlam sesi etkilemez mi? Büyüleyici şiirin aklın doğasında kök salmış derinlik duygusunun ifadesi ile olan ilişkisi, tutkunun bütünüyle dillendiği durumda, sanatsal gerçek açısından nasıl ayırt edilir? Hangi koşullar duyguyu etkisizleştirir ve hangi koşullar altında ifade gücünü uyarır? Ayrıca, bilimsel eğitimin estetik yeterlik üzerindeki etkileri nelerdir? Fikirlerin eksik görselleştirilmesi, soyut entelektüel arayışların insanlar arasında gözlemlendiği, iki düşünme tarzı arasındaki derin düşmanlığın bir göstergesi veya entelektüel şeylerde daha hayati ve somut eğitim için yalnızca bir savunma mıdır? Genel zevk ve acı kuramı, estetik güzellik ve çirkinlik teorisiyle nasıl ilintilendirilir? Kısacası, içerik ve ifade arasındaki ya da bunların her birinin doğası ile zevkliliği arasındaki ruhsal bağlantı nedir?
Sanatın Geleceği
ii. Güzellik duygusu her zamankinden daha derin ve daha güçlü[8] olduğu için, sanatın üretkenlik kapasitesinin ölmekte olduğuna inanmak imkânsızdır. Fakat geriye bakarak mevcut düşmanca koşulların ortadan kalkabileceğini ve çıkarılması gereken birçok şeyin var olduğunu, ancak yine birçok şeyin kalıcı olduğunu inkâr etmek gereksizdir. Yaşamın temeli, her zaman ileriye dönük olarak, entelektüel tarihsel, saf ve doğal değil, ikinci bir doğa anlamındadır. Hiçbir gelenek, bir daha, babadan oğula geçerek sadece bir inanç tekdüzeliği içinde dünyayı büyüleyemez ve sanatçıyı-zanaatkârı bildiği biricik kural olarak geleneğine güvenli bir şekilde bağlayamaz. Ruh, entelektüel özgürlüğünü kazandı ve bununla birlikte, hata yapmak için sonsuz bir kapasiteye sahip oldu ve bu hakkından hiçbir zaman feragat etmeyecek. Baskı makinesini ve makineyi giderek daha fazla kullanacağız. Biçimlendirici sanat, bir daha asla toplumların başöğretmeni olamayacak. O, arkasında iki bin yıllık etkin sanat, bilim, din ve felsefe birikimine sahip olan bir yaşamda bariz bir şekilde içkin olan koşullara dayanmaktan imtina etmektedir. Yine de estetik açıdan bu kayıplar kazançsız değildir. Doğru kullanıldığında, makineler bile bizim için iyi sonuçlar doğurur. Reformcu estetisyenlerin çoğu, makineyle iyi bir şekilde ne yapılabileceğini, nizami olarak el ile ne yapılabileceğini unutmamızı bekliyor. İkinci durumda, bir makineye bir insan işi yaptırmaya çalışırsınız ki bu imkânsızdır. Öncekinde ise, bir insana bir makinenin yaptıklarını yaptırmaya çalışırsanız, bu etik değildir.
"Makine ile yapılması gerekenler (uygun şekilde yapılır), makine ile yapılmalıdır."[9]
Mevcut sistem her iki kötülüğü birleştirir. Fakat ihtiyaç duyulan şey, makine kırıcılarının saflarına katılmak değil mekanik ve mekanik olmayan üretim arasındaki hattı doğru çizmektir. Bazı eleştirmenler, şimdilerde savaş araçları hariç hiçbir şey yapmadığımızı savunurlar. Birtakım cihazları, bilim araçlarını ihmal ettiler. Günümüzün birleşik mikroskopu, dünyanın işçilikte gördüğü en büyük zekâ zaferlerinden biridir. Bunları unutmamalıyız, çünkü bu yeni icatlar, insanoğlunda yeni bir güç demektir. Hatalı olmanın yanı sıra abartı da her zaman zararlıdır.
Ve eğer kendi yapımızın çirkinliği tarafından kuşatılmışsak, daha büyük ve daha keskin bir güzellik anlayışına sahibiz demektir. Eğer, okuma alışkanlığı, biçimlendirici sanatın konumunu tehdit ederse, edebiyat dünyası, daha önce hiç olmadığı kadar, tüm insanlığa açıktır, müzik ise insanlığa son derece yakın bir armağandır. Geçmişin büyük dönemleriyle bir karşılaştırma bize umut verebilir. En iyi ruhlarımız, Aristophanes'in Euripides'e saldırdığında ne hissettiğini ve kendisinin asil anlamda şiirsel sanatın aşağıdaki dünyaya kaçtığını düşündüğü güne çok benziyor. Yani bir Rönesans eleştirmeni Michael Angelo'nun ölümünden sonra daha fazla adaletle hissedebilirdi. Son yüzyılda, müziğe, manzaraya, portre resmine ve şiir sanatına atıfta bulunarak işaret ettiğim gibi bazı çekinceler olmasına rağmen, uyuşmazlık daha önce hiç olmadığı kadar derinleşmiştir ve itibar edilen sanat geleneği kesintiye uğramıştır. Ama zihin bugün daha güçlüdür ve benlik daha dolgundur ve biliyoruz ki o gelenek sabitlikle değil hareketle yaşıyor. Bu nedenle daha derin bir anlaşmazlık ortaya çıkabilir ve bu durum hayati darbe almamış bir yaşama gücünün kanıtıdır. Doğal olarak, sorunun halledilmesi daha uzun zaman alacaktır ve uyuşmazlığın hangi şekillerde geleceğini tahmin edemeyiz. Ama tüm düşmanca koşullara rağmen insan artık her zamankinden daha çok insandır ve güzelliğe olan tutkusunu tatmin etmenin yolunu bulacaktır.
[1] Hegel’s Aesthetics-Lectures on Fine Arts(Tranlated by T.M.Knox), Volume I, Clarendon Press, Oxford 1988, p.2.
[2] https://www.britannica.com/biography/Bernard-Bosanquet, Erişim: 17.03.2018; saat: 17:50.
Erişim: 17.03.2018, saat: 19.05.
[4] Filozofun çalışmasının, sanatta usta bir sanat eleştirmeninden ve özgün sanat anlayışından daha aşağı olması gerektiğinin farkındayım. Ama gerçek bir sempati ve kavrayışla bir araya gelemediği sürece, felsefe ile yaptığı asıl işi, güzelliğin ne anlama geldiğini bilmemesiyle bozulacaktır.
[5] Hegel, Yunan Rönesans’ının ilk ihtişamıyla yaşadığı ve Goethe-Schiller dramasının tiyatronun yeniden canlanmasını müjdelediği zaman yaşamış olma özrünü sundu.
[6] İstatistikler ilginç ve değerli olsa da akademi yıllığına gönderilen binlerce yağlıboya tablo kimin ve kimin için?
[7] Ek -2’de yazdığım notlarda bana göre gerekli olan tahlil türlerine örnekler vardır. Tabii ki, bu türden, çok âşina olmadığım bir müzikle ilgili uzmanlık çalışmalarında bu tarz eleştiriler olabilir.
[8] "Haggard Egdon daha incelikli ve nadir içgüdüsüne, daha çok yeni öğrenilmiş duygulara, çekici ve kürklü denilen güzelliği karşılayanlara hitap ediyordu.
"Gerçekten de, bu ayrıcalıklı güzelliğin hüküm süren saltanatının son çeyreğe yaklaşıp yaklaşmayacağı bir muammadır. Yeni Tempe Vadisi, Thule'da bir kıraç arazi olabilir: insan ruhları, dışsal şeylerle kendilerini daha yakın bir uyum içinde bulabilirler. Zaman, eğer gerçekte gelmediyse, bir bozkırın, bir denizin veya bir dağın zarif yüceliği, insanoğlu arasında daha fazla düşünmenin ruh hallerine kesinlikle uygun olan bir görünümdedir.” Hardy’nin Yuvaya Dönüşü
[9] Henniker’s Trifles for Travelers.