DOST TAVSİYESİ İLE YAZILI NOTA ARASINDAKİ FARK
Artık saatler hızla geriye doğru çalışıyordu. Washington'daki rahatsızlık da giderek artıyordu. Amerikan Dışişleri Bakanı Rusk, Dışişleri Bakanı Sarper'le 5 Ağustos'da bir görüşme yaptı ve "Asmayın" dedi. Rusk'ın uyarısından 2 gün sonra da Dışişleri Bakanı Sarper'le ABD Büyükelçisi Hare buluştu. Bugün okuyacağınız ABD Büyükelçisi'nin 7 Ağustos 1961'de gönderdiği 2 sayfalık gizli mesaj, ilk kez bir gerçeği gün ışığına çıkartıyor. Amerikan Yönetimi, Başkan Kennedy'in 15 Eylül'de idam kararlarının açıklandığı gün Cemal Gürsel'e gönderdiği yazılı mesaja kadar 27 Mayısçılara sadece "Yakın dost "tavsiyesinde bulundu. Tek bir yazılı mesaj ya da yazılı nota vermedi... Dost tavsiyesiyle yazılı nota arasında ne fark var derseniz? Ya da "Nota vermiş olsaydı idamları durdurabilir miydi" diye sorarsanız ? Öncelikle dost tavsiyesiyle yazılı nota arasında önemli bir fark olduğunu vurgulayalım. Devletler arası ilişkilerde her girişimin bir anlamı ve önemi var. Eğer bir ülke yapılan yazılı uyarıyı dinlemezse, uyarılar sertleşir ve ültimatoma kadar gider. Yine dinlememeye devam ederse alacağı tedbirler de siyasi ve ekonomik ambargodan savaş ilanına kadar oldukça geniş bir yelpazede olur... Acaba Kennedy yönetimi, aylar önce yazılı nota verseydi ve sonunda hiç olmazsa "Silah ambargosu" uyarısı yapmış olsaydı idamları önleyemez miydi ? Türk Ordusu'nun o günlerde ayakta kalabilmesinin Amerikan askeri yardımına bağlı olduğunu unutmayalım... Ama, yine unutmaması gereken bir başka önemli gerçek var. Soğuk savaşın tırmandığı bir dönem ve Sovyet tehdidine karşı Türkiye kilit rol oynuyor. Sonuçta, öyle anlaşılıyor ki; Washington, Türkiye'nin Başbakanını ve Dışişleri Bakanını idam eden Batılı ülke olarak tarihe geçmesini istemese de 27 Mayısçılarla çatışmaya girip Türkiye'deki çıkarlarını riske sokmayı göze alamadı. İdama doğru tarihe ışık tutmaya devam edelim.
Ogün ABD Büyükelçisi Raymond Dışişleri Bakanı Sarper'le görüşmesine ilk kez elinde bir kağıtla geldi. Önce Sarper'i dinledi. Sonra "Ben de notlarımla geldim ama siz benden önce davrandınız" diye söze girdi. Sonra da elindeki notlardan okuyarak konuşmaya başladı. ABD Büyükelçisinin 7 Ağustos 1961'de Washington'a gönderdiği mesajdan aynen aktarıyorum :
ABD İLE İLİŞKİLER
1- Daha önce de sorunu birçok kez konuştuk. Sorunun Türkiye'nin iç meselesi olduğunu biliyoruz ama aynı zamanda da uluslararası alanda sonuçları olacaktır.
2- Mahkemenin nihai karara yaklaştığı anlaşılmaktadır. Yakın dostunuz ve müttefikinizin temsilcisi sıfatıyla bir kez daha görüşlerimi gayri resmi olarak aktarmak istiyorum.
3- Türkiye bugün dünyada önemli bir role sahiptir. Demokratik sürecinde gelişen bir ülkedir. Aynı zamanda da Doğu ile Batı, eski ile yeni arasında köprü rolü oynayarak önemli bir sorumluluk üstlenmektedir.
4- Türkiye'de geçen yıl yapılan askeri darbe akılcı, hesaplı ve mantıklıydı. Aynı zamanda da kansız oldu. Bundan tüm dünya etkilendi.
5- İdam cezası verilirse bu Türkiye'nin imajını tahrip edecektir. Siyasi infazlar daima demokratik olmayan ülkelerde yaşanır. Bunu unutmamak gerekir.
6- Ayrıca bu tehlikeli dönemde bütün NATO ülkeleri ve güçleri de aynı yönde tavır koydular. 7- Bu görüşlerimizi size daha önce de bildirik. Görüşlerimizin karar odaklarına da iletildiğine ilişkin bana daha önce güvence de verdiniz. 8- Bazı Büyükelçiliklerin görüşlerini daha resmi çerçevede bildirdiklerini biliyorum. Ama biz durumun hassasiyetini dikkate alarak tutumumuzu resmi olmayan bir yaklaşımla ortaya koyduk. Ama bu resmi tavır bildiren Türkiye'nin diğer dostlarından daha az kaygı duyduğumuz anlamına gelmiyor."[1] Sarper, Hare'ı dikkatle dinliyordu. Bir ara "Yaklaşımınızın etkisini hafifletmeyeceğinden emin olabilirsiniz. Ben hâlâ Amerika'nın farklı yaklaşım içinde olmasını tavsiye ediyorum" diye araya girdi. Hare "Neden?" deyince Sarper ilginç bir gerekçe ortaya koydu. Hare'nin 7 Ağustos tarihli gizli mesajından okuyalım: "Sarper gerekçe olarak da Türk Amerikan ilişkilerinin yakınlığını gösterdi. İlişkilerimizin yakınlığını göz önüne alırsak resmi bir müdahale tehdit olarak algılanacaktır. Dışişleri Bakanı Rusk'ın görüşlerini hükümete ilettiğimden de emin olabilirsiniz." [2] Görüşmenin sonunda Sarper'le Hare arasındaki ilginç diyalog ise ABD'nin İdamlara 40 gün kala hâlâ 27 Mayısçılar yazılı nota vermediğini gösteriyor.
MÜEBBET BEKLENTİSİ
Hare'in mesajından okuyalım: "Sarper benim elimdeki notlara bakarak konuştuğumu görünce, kağıdı verip vermeyeceğimi sordu. Ben de notları vermek niyetiyle kağıda yazmadığımı söyledim. Sonra 'Benden istediğiniz bir şey var mı? Görüşmemizin zaptını tutacak mısınız?' diye sordum. Sarper yazılı bir nota olarak düşünmediğini ancak düz bir kağıda yazılarak iletilmesinin yararlı olabileceğini söyledi. Ben de tutumumuzun kayda geçmesinin yararlı olacağına inandığımı vurguladım. Ama yine de gayri resmi karakterini koruyoruz" dedim. Zaten bundan sonra resmi yaklaşımızın da İngilizlerin ve Almanların mesajlarıyla aynı düzeyde yani Başkan düzeyinde olacağını bildirdim."[3] Sarper neden ısrarla ABD'ye "resmi girişim yapmayın" dedi. Acaba Özel Kalem Müdürü E. Büyükelçi Güner Öztek'in bana anlattığı gibi, kulislerdeki senaryonun uygulanacağına mı inanıyordu? Yani idam kararından sonra tümünün müebbete çevrilmesini beklediği için mi ABD'yi son ana kadar dizginledi? Yoksa oyalamaya mı çalıştı? Bu soruların yanıtları da önümüzdeki günlerde...
[1] Telegram From Embassy in Turkey to Department of State Ankara,August 7,1961,3pm. Foreign Relations,1961-1963 Volume XVI.
[2] Telegram From Embassy in Turkey to Department of State Ankara,August 7,1961,3pm. Foreign Relations,1961-1963 Volume XVI.
[3] Telegram From Embassy in Turkey to Department of State Ankara,August 7,1961,3pm. Foreign Relations,1961-1963 Volume XVI.
YARIN İDAMA 15 GÜN KALA HARE TÜRKEŞ İÇİN WASHİNGTON'A NELER YAZDI ?