

SASANİLER DEVRİNDE ÇEMİŞGEZEK
Partların son kralı Erdoğan IV ile yaptığı çetin bir muharebede galip gelen ve Partların merkezi olan Medayin (Selefkiye) şehrini zaptederek yeni bir hükümet kuran Erdeşir'in büyük babasının adı Sasani olduğundan bu yeni devlete de Sasani adı verildi.
272 tarihinden 309 tarihine kadar altı kral değiştiren Sasaniler zamanında Çemişgezek ve havalisini çok defa Romalıları elinde görmekteyiz.
Kral Şapur II. (309 - 379) zamanında Sasaniler, Romalılarla sulh yoluyla anlaşmışlarsa da Ermeni Kral Arşak İran himayesini kabul etmediğinden ve daima Romalıları tutmak suretiyle bu iki büyük devleti mütemadiyen çarpıştırmakta menfaat gördüğünden Şapur, Ermeni krallığını ortadan kaldırmağa karar vermişti. Ermenileri şaşırtmak için Romalıların toprağı olan (Arzan Erzen) (1) bölgesinden büyük süvari kuvvetleri geçirerek Ermenileri arkadan vurdu ve Arzan bölgesine baskın şeklinde daldı ve Garzan, Amit, Egil, Harput bölgesini Çemişgezek'e kadar tahrip ve işgal etti. Amid bölgesinden 40.000 aileyi esir aldı. Egil kalesinde eski Sup krallarının mezarlarını açtılar ve içlerine gömülü olan hazineleri yağma ettiler.
Bu yüzden Romalılarla olan sulh da bozulmuştu.
Ermenilerin feryadı üzerine Roma orduları harekete geçerek Sasanilerin merkezi olan Medayin civarına kadar geldilerse de burada vukua gelen büyük bir meydan muharebesinde Roma ordusu kamilen mağlup ve İmparator Joya esir düştü ve öldürüldü.
Romalılar intikam için yeni İmparator Valans zamanında tekrar Doğuya önemli kuvvetler gönderdiler. 379 yıllarında vukua gelen muharebelerde galip gelince Şapur sulha mecbur kaldı ve sulh muahedeleri gereğince Roma sınırları Meliten (Malatya) dan Amid (Diyarbekir) e kadar uzatıldı ki Çemişgezek ve havalisi yine Romalıların eline geçmiş bulunuyordu
Kral Behram IV. (388 - 399) zamanında Sasanilerle Romalıları birbirleriyle uyuşmuş olarak görüyoruz.
Tarih, bu hükümdarı zamanında (395) de Akhunların büyük akınlarını kaydetmektedir. Kuzeyden gelen bu Hun akınları Amid üzerinden Bakır madeni, Palu, Cabakçur ülkelerini çigniyerek Romalıların işgalindeki Harput ve havalisine kadar indi. Harput kalesinde müdafaada bulunan Romalıları kaleden çıkaramadılar, geri döndüler.
tslAnıiyetin zuhurunda Batıda Bizans İmparatorluğu, Doğuda ise Sasaniyan gibi iki büyük ve kuvvetli hükümet yıllarca birbirleriyle çarpıştılar.
XX nci Padişah Nuşirevan, Bizanslıları maglüp ederek El cezire, Suriye ve Doğu Anadolu'yu zaptmda, Harput bu sınırlar içinde kalmıştı.
Nuşirevan m oğlu Hürmüz zarnam maglübiyetle, ogiu Hüsrev Perviz zamanı ise (1207 - 604 H.) den başlayarak (1225 - 622 H) ye kadar bütün Anadolu İstanbulun karşısında Üsküdar'a kadar Sasaniler in eline geçti (2). Sonra İmparator Heroklius (1225 - 622. H.) ilk baharında harekete geçti, altı sene mütemadi devam eden şiddetli muharebeler sonucunda ve bilhassa Musul civarında vuku bulan muharebede İranlılar tamamıyla maglüp oldular. Bu hezimet üzerine İran Hükümdarı Husrev Perviz* tahtından indirilerek öldürüldü. Bu suretle öncece alınan bütün topraklar ki, Harput da bu arada Bizanslılar tarafmdan geri alındı (3).
(1231 - 629 H.) dan (1253 - 651 H.) tarihine kadar HarputunTıangi eller idaresinde kaldığı belli değildir.
Sasaniler, bu mütemadi savaşlardan ve son zamanlarda vukua gelen taht kavgalarmdan artık bellerini doğrultacak halde değillerdi. Bütün İran ve Doğu illeri, birçok beylikler ve derebeylikleri tarafmdan taksime uğratılmış ve feci bir akıbete maruz kalmış iken tam bu sıralarda Doğunun her tarafına İslam dininin büyük kudretine dayanan Araplarm akmları başlamıştı.
Son İran hükümdarı Yezd-i Cert in orduları (1253 - 651 H.) yılmda Araplara maglüp oldu, hükümdar canmı kurtarmak için bir değirmene sı§mdi ise de burada yakalanarak öldürüldü.
Dört asırdan fazla bir zamanda Doğuda birbirleriyle savaşa savaşa hükümdarhk eden dünyanın bu iki büyük devleti Araplarm Akınına dayanamayarak birisi Batıya, öteki de Doğuya çekilerek bütün bu ülkeleri İslamiyet Alemine terk etmişlerdir.
Sasanilerden sonra Doğu Anadolu, sırasıyla bir zamanlar Arap Müslümanların ve bunu takiben Türk ırkmdan gelen Artuk O|ulları, Selçukiler ve Akkoyımluların idaresi altmda kalmış ve İran platosu dahilinde eskişi gibi büyük ve kuvvetli hükümdarlıklar teessüs edememişti.
Ancak dokuz asır sonra Şah İsraail (4) birçok maceralardan kurtulduktan sonra (1499 - 904 H.) yılmda bütün müritlerini başma toplamış ve bunlardan kuvvetli bir ordu kurarak önce Akkoyunlıı devletinin enkazı üzerinde ( Safevi) devletini kurmuş, sonra şeyhlikten, çahlıga yükselmiş ve her tarafa akmlar yaparak topraklarmi genisletmege başlamıştı.
Nihayet gözünü Anadolu'ya dikti. Burasmi devlet ve egemenliğinin yayılması için en miisait bir saha farzediyordu. Bu suretle Doğu Anadolu'dan Harput havalisini ve Malatya'yı istila ettikten sonra yavaş yavaş İç Anadolu ve Akdeniz kiyilarma inerek Osmanlıları da rnaglup ve onlarm yerine kaim olarak büyük bir İmparatorluk kurmak hülyasına düşmüştü. Bunun için ilk iş olarak Doğu ve Orta Anadolu'da büyük bir Şii propagandasına girişti ve bunda muvaffak da oldu.
Bu tehlikeyi, ilk defa gören ve sezen o sıralarda Trabzon valisi bu-.lunan Şehzade Yavuz Selim oldu. Babası II. inci Beyazide muteaddit defalar bildirdi ise de bir türlü derdini anlatamadı. Tarn bu sıralarda Harput ve havalisinde dolaşan vç sonra Çemişgezek'i merkez ittihaz eden Rumyeli Nur Ali (5) ve Osmanhlarm şeytan kulu dedikleri Şah kulunun, halkı ayaklandırıp silAhlı muhalefete geçirmeleri bile II. nci Beyazidi uyandırmamıştı.
Şah İsmail, bu gibi halleri fırsat bilerek lc Anadolu'ya doğru ordusu-nu tahrik ettiği sırada askerlerinin belli olması için başlarma kirmizi çuhadan taçlar geydirmişti. Anadolu'daki bütün tarafdarlan da bu taçlardan giydiler, onun i;in kendilerine (Surh-i ser) yani Kızılbaş denildi ve bu isirn aradan 400 küsur sene gectigi halde bugüne kadar sAlikleriyle be-raber hala yaşamaktadır.
Nur Ali ve Şahkulunun yardım ve rehberlikleriyle İran ordusu Tokat'a kadar geldi, zaptettikleri şehirlerde Şah İsmail namma hutbe bile okutuyorlardı. tste tam bu sıralarda Harput ve havalisi, epeyce zaman bir Sii devleti idaresi ve tesiri altında kaldı, bu yüzden birçok köylerimiz mezhep değiştirmişler ve halen ayni mezhebin de saliki olarak kalmışlar-dir.
Bütün Anadolu'yu saran bu bAdirenin ortadan tamamen kaldırılması, lyine tehlikeyi önceden gören ve bu yüzden asabi Anlar geçiren Yavuz Selime nasip oldu. Meşhur Çaldİran meydan muharebesindeki muzaferiyet, tranilerin Orta ve Doğu Anadolu'dan çekilmelerini temin etti,
Bu tarihten tarn bir asır sonra İran hükümdarı Şah Abbas, otuz sene içerisinde öncece Osmanlılara geçen İran şehirlerinden bazı yerleri muharebe, bazı yerleri diizen ile hep geri almış ve Osmanlı topraklanna musallat olrnustu. En ziyade gözü, Irak ve Bağdatda idi. Bu saldırışı da (1635 - 1044 H.) de Revan ve (1638 - 1048 H.) de Bağdat seferleriyle IV. iincu Sultan Muradm zaferleri karşılamıştı.
Ne garip tesadüftür ki, tarn bir asir sonra I. inci Sultan Mahmud devrinde (1732 - 1145 H.) tarihinde yine İran Şahı Nadir Tahmasip Kulu (Nadir AH Şah), Osrnanh topraklanna ve bilhassa Bagdada hiicum ile Bagdadi sarması olmuştur. Bu harekata karşı Osman Paşa idaresindeki ordu yetişerek İranhları rnaglup ve Bagdadı muhasaradan kurtardı ve (1736 - 1149 H.) de İstanbulda bir sum muahedesi imza edildi. Fakat Hindistan'dan muzafferen dönen Nadir Şah tekrar Irak topraklanna hücuma kalkıştı, mücadele üç dört sene uzadı, nihayet IV. Sultan Murad Ahidnamesi esas tutulmak suretiyle (1747 - 1160 H.) de bans saglandi ve bu harp son harp olarak mücadeleye bugüne kadar son vermiştir (6).
(1) Eski bir şehirdh', şarkıncla Siirt, garbinde Silvan (Meyyafarildn) olmak üzere bu iki şehir arasmdaki yolun tarn ortasmdadir.
(2) Ord. Prof. Şemseddin Gtinaltay, Türk tarihinin anahatları ve Yakın Şark, c. II, Bayezit Umumi kütüphanesi, No. 55386 ve 1887.
(3) A. A. Vasiliev. Çcviverı, Avif Müfid Mansel, Bizans tmparatorlugu tarihi, c. I, s. 248 ve dv.
(4) Şah tsmail, 17 Temmuz 1948 tarihinde Hazar denizinin güney batı kıyıla-nna yakm Erdebil şehrinde dogmuştur. Bu şehir, 235 senedenberi Safvevi tarikati-nin merkezi ve ŞiA mezhebine mensup olanlann mukaddes şehri sayılirdı. Bu mezhep, Hazret-i Peygamberin kızı Ayşe ve Hazret-i Ali evlAd ve ahfadmdan (12) ima-ma muhabbet baglamaktan ibaretti. Esasen Şah İsmail, bu tai-ikatin son şeyhi Hay-dann ofluydu, Haydar ise, ana tarafmdan Uzun Hasan'm torunuydu. Eesimli Ta-rih, c. 6, sayi 67, s. 3951.
(B) Bu Kitabm Osmanhlar bSlümü, Yavuz Selim devrine bak.
(6) Bu notlar şu eserlerden derlenmiştir:
a Ord. Prof, tsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanh tarihi, c. II, s. 221 ve dv.
b Dr. Eiza Nur, Türk tarihi, c. Ill, s. 182.
c Mithat Sertoğlu, Eesimli Tarih, c. VI, sa. 67, s. 3&51 ve dv.
d Sadr-ı esbak KArail, Tarih-i siyasf, Devlet-i aliye-i Osmaniye, c. H,
s. 142 ve dv. e Mehmed Tevfik, Osmanh tarihi, s. 304 ve dv.