Blog
Yunan Şarap ve Şenlik Tanrısı Dionysos Kimdi?| Kategori: Arkeoloji ve Sanat Haberleri | Yorum: 0 yorum
Ölümsüz bir tanrı ile ölümlü bir prensesin oğlu olan Dionysosun rolü, insanlık ve ilahi olan arasında çok önemli bir bağlantı kurdu.
Begüm Bozoğlu - www.arkeofili.com
Takipçilerine kutsal bir coşku, düşmanlarına ise acımasız bir kin sunan Dionysos, yeniden doğuşla bağlantılı olarak, Hıristiyanlığın şafağına kadar Akdenizdeki dini uygulamaları şekillendirdi.
1595 tarihli bu yağlı boya tablosunda Caravaggio, Bacchusu (Dionysosun Roma karşılığı) başı üzüm yaprakları ile taçlandırılmış, elinde bir kadeh şarapla, toy bir ergen olarak tasvir etmişti. C: Wikimedia Commons
Doğurganlık, bereket, tiyatro, coşku ve kendinden geçme ile de ilişkilendirilen Dionysos, bir şarap ustasından çok daha fazlasıydı. İster Dionysos (Yunan) ister Bacchus (Roma) olarak adlandırılsın, belki de geniş klasik panteonlardaki tanrıların en tuhafıydı. Pagan benzeri kültleri ve gizemleri, klasik Greko-Roma dini ve felsefi alanlarının dışında var olmuş gibi görünse de, 20. yüzyıldaki arkeolojik kanıtlar, onun tamamen realize edilmiş bir tanrı olduğunu kanıtladı.
Ölümsüz bir tanrı ile ölümlü bir prensesin oğlu olan Dionysosun rolü, insanlık ve ilahi olan arasında çok önemli bir bağlantı kurdu. Erkekleri ve kadınları sarhoşluk yoluyla kendilerinden geçiren döngüsel, dizginsiz doğanın bir gücü olarak hizmet etti. Bu anlamda, güler yüzlü fakat vahşi ve tehlikeli derecede büyüleyici bir aracı olan Dionysos, yaşamın kalıcı gizemlerinden ve paradokslarından birini temsil ediyordu.
Dionysosun şarapla ilişkisi bu paradoksu somutlaştırıyor. Şarap, tıbbi özellikleri olan, lezzetli ancak aynı zamanda sarhoş edici bir içecek. Özgürlük ve coşku hissi veriyor, ancak aynı zamanda kimlik ve kontrolü kaybetme risklerini de beraberinde getiriyor.
Dionysos, British Museumda sergilenen MÖ 6. yüzyıl tarihli bu tabakta yaşlı bir adam olarak tasvir ediliyor.
Doğumlar ve Ölümler
Dionysos merkezli mitlerin çoğu farklı kaynaklardan geliyor. En popüler kitaplardan biri olan Bibliotheca, MÖ 7. ila 6. yüzyıllar arasındaki Homeros İlahileri (Homerik Hymnoslar) ve daha erken Yunan oyunları ve şiirleri gibi, daha önceki kaynaklara dayanan mitlerin MS 1. veya 2. yüzyıla ait bir özeti. Bu metinler, Dionysosun doğumunun standart bir hikayesini sunuyor: Zeusun birçok çocuğu gibi, Dionysos da Zeusun eşi ve kraliçesi olan Heranın oğlu değil, evlilik dışı bir ilişkinin ürünü. Bibliothecada Zeus, ölümlü prenses Semeleye aşık olur ve ikisi bir çocuk sahibi olur. Hera ilişkiyi öğrendiğinde, kıskançlığı onu Semeleyi ve doğmamış oğlunu yok etmeyi denemeye iter.
Luca Ferrarinin bu 17. yüzyıl yağlı boya tablosunda, Dionysosa hamile olan Semele, Zeusu tüm görkemiyle görmeyi talep ettikten sonra ölür.
Bir ölümlü kılığına giren Hera, genç kadının zihnine sevgilisinin tanrı olmadığına dair bir şüphe tohumu eker ve ardından ona kanıt elde etmesi için bir yol sunar. Semele, Heranın planını takip eder ve Zeusa her dileğini yerine getireceğine dair sarsılmaz bir yemin ettirir; sonra Zeustan tüm ilahi ihtişamıyla karşısına çıkmasını ister. Zeus yemininden dolayı reddedemez ve tanrısallığını ortaya çıkarır. Bu, ölümlülerin dayanamayacağı bir manzaradır. Semele yanarak kül olur.
Zeus doğmamış oğlunu kurtarmayı başarır ve onu kendi baldırında saklar. Gebelik tamamlandığında, Dionysos, Zeusun baldırından doğar. Dionysos, böylece iki kez doğmuş tanrı olarak tanınır. Bu çarpıcı ve ürkütücü bölüm, Yunan mitolojisinde eşi benzeri olmayan bir olay değil: Bilgelik ve savaş tanrıçası Athena da, Zeusun başından benzer şekilde doğar.
Praxiteles tarafından MÖ 4. yüzyıla ait bir heykelde tasvir edilen bebek Dionysos. Olympiadaki Hera Tapınağından.
Olağanüstü (yeniden) doğumdan sonra Zeus, bebek Dionysosu haberci tanrı Hermese emanet eder. Bebek bu şekilde Heradan korunur ve nemfler (nymph) tarafından büyütülür. Heranın kıskançlıkla dolu öfkesi Semelenin ölümüyle bitmez. Semelenin oğlunu da cezalandırmak ister ve Dionysosu çıldırtmaya karar verir. National Geographice göre ıstırap çeken genç tanrı, Antik Yunanın doğusundaki topraklarda amaçsızca dolaşırken, öncelikle Anadolunun batı-orta kesiminde bir krallık olan Frigyayla yolu kesişir. Orada, kendi kültü Dionysosun maiyetiyle ilişkilendirilen ve görünüşe göre ona benzeyen ana tanrıça Kibele, belki de benzer bir ruhu tanıyarak onu arındırır.
Genç Dionysos, MS 1. yüzyıla ait mermer bir heykelde üzümlerle taçlandırılmış. Napoli Arkeoloji Müzesinde.
Gezginlik ve Şarap
Deliliğinden kurtulan Dionysos, seyahat etmeye devam eder ve yalnız değildir. Onu çevreleyen hikayelerin çoğunda, Dionysosa sarhoş bir şenlik içinde ibadet eden, onuruna şölenimsi ayinler düzenleyen bir maiyet eşlik eder. Bunların arasında, Bakkhalar olarak da bilinen, maenad adı verilen ve onun seyahat eden maiyetinin (thiasus) temelini oluşturan nemfler vardır. Çobanlarla ilişkilendirilen tüylü bereket tanrısı Pan da, yarı insan yarı canavar olan satirler ve Silenus ile birlikte genellikle yer alır. Dionysosun maiyeti, büyük kediler (leoparlar, kaplanlar, vaşaklar) ve yılanlar gibi hayvanları da içeriyordu. Grup nereye giderse gitsin hediye şarap getirirdi.
Yunanistana dönen Dionysos, Pietro da Cortonanın yaklaşık 1625 tarihli bu yağlı boya tablosunda, elinde üzüm salkımı olan bir çocuk olarak temsil ediliyor. Çevresindeki maenadlar, satirler ve sarhoş Silenus, insanlığa değerli şarap armağanını veren bu tanrıya tapıyorlar.
Dionysosun uzun ve maceralı yolculuğu, onu Yunanistandan Türkiyeye ve Asyaya götürür. (Bazı modern bilim insanlarınca, antik Yunanlar, bir zamanlar Dionysosun ziyaret ettiği her yerde asmaların bulunabileceğine ve şarabın yetiştirilebileceğine inanıyordu.) Dionysos panterlerin çektiği bir savaş arabasıyla Hindistana ulaştığında, ülkeyi silah ve savaştan ziyade şarap ve dansla fetheder.
Dionysos farklı insanlarla karşılaşır, ancak hepsi onu hoş karşılamaz. Öğretilerini reddedenler hızla ve acımasızca cezalandırılır. Trakyada (günümüzde Bulgaristan, Yunanistan ve Türkiyenin bir kısmı), bir tanrı olarak statüsünü tanımayı reddeden ve takipçilerini hapseden Kral Lycurgus ile karşılaşır. Gücünü göstermek isteyen Dionysos kralı çıldırttıktan sonra, Lycurgus, kendi oğlunu asma zannederek öldürür. Kendine gelen kral, kendi oğlunu öldürdüğünü anlayınca dehşete düşer, ancak Dionysos tatmin olmaz. Kralın öldürülmesi gerektiğini, yoksa krallıkta hiçbir meyvenin yetişmeyeceğini söyler. Bunu duyan halk, tanrıyı yatıştırmak için Lycurgusu yakalar ve onu insan yiyen atlara yem eder.
Efsanevi Thebes Kralı Pentheusun çarpıcı ölümü, Pompeiideki Vettii Evinden bu freskte tasvir ediliyor. Euripidesin trajik oyunu Bakkhalarda, kral Pentheusun, kendi annesi Agave de dahil olmak üzere vecd halindeki bir grup maenad tarafından nasıl parçalara ayrıldığı anlatılır.
Benzer bir olay, Dionysosun annesi prenses Semelenin doğduğu şehir olan Thebeste meydana gelir. Hikaye, Euripidesin MÖ 5. yüzyılın sonlarına ait dramatik başyapıtı Bakkhaların temelini oluşturuyor. Tanrının kuzeni Kral Pentheus, Dionysos kültüne karşı çıkarak tanrının öfkesini kışkırtır. Pentheus, bir dağ yamacında Bacchanalia ayinlerini uygulayan bir grup Thebesli kadını gözetler. Pentheusun kendi annesi Agavenin de dahil olduğu grup, onu vahşi bir hayvanla karıştırır ve sarhoşluk içinde çıplak elleriyle paramparça eder.
Tüm bu hikayelere karşın, Dionysos her zaman zalim değildir. Bir grup Tiren (Etrüsk) korsanı, tanrıyı günümüzde İtalyanın batı kıyısı olan yerden kaçırdığında, Dionysos geminin her yerinde asma filizi çıkartarak karşılık verir. Bir tanrının huzurunda olduklarını anlayan korsanlar, kendilerini denize atarlar. Dionysos ise boğulmalarına izin vermek yerine denizcileri yunuslara dönüştürür.
Günümüzde Münihteki Devlet Eski Eserler Koleksiyonunda bulunan ve MÖ 530dan kalma sığ bir içme kabı olan bir kylix üzerinde, Dionysosun Tiren korsanlarını yunuslara dönüştürdüğüne dair efsane tasvir ediliyor.
Gösteri ve Gizemler
Dionysosa tapınma, klasik dünyada tek tip değildi. Bazıları halka açık ve organize iken, diğer ritüeller gizemli ve gizlilik içinde gerçekleştirilirdi. Birçok Yunan, Dionysosa olan saygısını festivaller aracılığıyla gösterdi; Bacchus olarak anıldığı Romada ise geceleri ormanlarda ve dağlarda kutlanan ritüellerden oluşan bu festivallerin adı Bacchanalia oldu. Maenadlar coşku dolu bir vecd durumuna girecek, sonra -Dionysosun bir rahip şeklinde kişileştirilmesinden esinlenerek- bir ava çıkmadan önce çılgınca dans edeceklerdi.
Yunan orijinalinin MS 1. yüzyıl tarihli Roma kopyası olan bu eserde, Dionysosun maiyetinin bir parçası olan ve çılgınca dans eden bir Maenad betimleniyor.
Helen kültüründe Dionysos, tiyatroyla yakından bağlantılı olan toplumsal birlik ve uzlaşmanın bir simgesiydi. Her Mart, Atina şehri, Büyük Dionysia (ya da Şehir Dionysia) olarak bilinen bir festival düzenlerdi. MÖ 6. yüzyıla kadar uzanan bu tiyatro festivali altı gün kadar sürüyordu. İlk gün, tiyatroya Dionysosun bir heykeli taşındığı için festivali bir tören alayı açıyordu. Günün gösterilerinden sonra bir boğa kurban edilir ve bir ziyafet verilirdi.
Takip eden günlerde, antik Yunan oyun yazarları, eserlerini (tragedyalar, komedyalar ve satirik drama) sunarak en yüksek dereceler için yarışırlardı. En iyi performansı sergileyen oyuncular da ödüllendirilirdi. Birinci olanlara, şarabın koruyucu tanrısına ithafen sarmaşıktan bir çelenk verilirdi.
MÖ 370den kalma bir Attika kırmızı figürlü kraterde, Dionysos bir leoparın üzerine binmiş, sadık maenadlar ve satirler alayına önderlik ederken gösterilmiş.
Dionysosa, bugün Dionysos Gizemleri olarak bilinen bir dizi gizli ritüel aracılığıyla da tapınılıyordu. Bunların, şarabın yayılmasıyla birlikte Akdeniz bölgesine yayılan bilinmeyen bir kültten evrimleştiği düşünülüyor.
Dionysos Gizemlerinin -tarım tanrıçası Demeter ve daha sonra İsis ve Mithras onuruna yapılanlar gibi yalnızca üyelerin kabul edildiği gizli ayinlerin hamisi olarak Dionysos, uygarlığa giren ve kurulu düzeni ortadan kaldıran yıkıcı bir tanrıydı. O geldiğinde, kurtuluş ve sınırı aşma sırası gelmişti.
Solda: Atinadaki Akropolisin eteğinde bulunan Dionysos Tiyatrosu, ilk olarak MÖ 6. ve 5. yüzyıllar arasında inşa edilmişti. Sağda: Anadoludaki Pergamonda inşa edilen 10.000 seyirci kapasiteli devasa bir tiyatro. Oturma yeri yamaçta yer alıyor ve tiyatro tanrısı Dionysosa adanmış bir tapınağa bakıyor.
Yabancı mı yoksa Olimposlu mu?
İlk bakışta, bu gizemler ve Dionysosu çevreleyen zevk verici ayinler, klasik Yunan dininin uyumlu ve düzenli görüşüne aykırı görünüyor. Bu nedenle, özellikle Alman geleneğinden birçok bilim insanı, uzun süre Dionysosun gerçekten eski Yunan olabileceğine inanmadı. Onu yabancı bir tanrı, belki de Trak veya Frigyalı olarak kabul ettiler ve ölümü ve dirilişiyle ilgili mitlerin Yunan olabileceği ihtimalini göz ardı ettiler. 19. yüzyılın pozitivist bilginleri, Dionysosun bir Yunan tanrısı değil, ithal bir tanrı olduğunu ve meenadların yalnızca mit ve edebiyatta var olduğunu savundular.
Ancak bu önyargılar 20. yüzyılda değişti. 1953te, Miken uygarlığı tarafından kullanılan ve Yunan alfabesinden birkaç yüzyıl önce kullanıldığı bilinen yazı sistemi Linear B yazısının deşifre edilmesi sayesinde, araştırmacılar Dionysosun gerçekten de Yunanistanda MÖ 13. yüzyıla kadar bilindiğini öğrendiler. Güney Yunanistanın Peloponnesos (Mora Yarımadası) bölgesindeki Pylos sarayında bulunan antik Miken tabletleri, onun adından söz ediyor ve Dionysosun yabancı bölgelerden kabul edilen bir tanrı değil, aksine içtenlikle benimsenen bir Yunan tanrısı olduğunu kanıtlıyor.
Menadların varlığına dair kanıtlara, çeşitli zaman dilimlerine ait Yunan yazıtlarında da rastlanılıyor. Görünüşe göre, Dionysosun sembolik enkarnasyonunun etkisi altında, canlı hayvanları parçalamaya ve çiğ etlerini yemeye hazır, gerçekten böyle bir hezeyan durumuna ulaşacak kadın grupları vardı.
İlahi Etki
Bu nedenle Dionysos, popülaritesi farklı zaman dilimlerine ve kılıklara yayılan tam bir Yunan tanrısıydı; hem güzel kadınsı, uzun saçlı bir genç, hem şişman, sakallı olgun bir adam olarak tasvir edildi. Yunan Dionysos ve Romalı Bacchus, işlevsel olarak aynı tanrı, ancak birkaç önemli fark bulunuyor. Mit ve klasik edebiyatta asil, genç bir figür olan Dionysos, genellikle 12 Olympos tanrısının yanında listelenir. Öte yandan Bacchus, Romalı şair Ovidiusa göre, asasını hem sihirli bir değnek hem kültüne ve onun özgürlük ideallerine karşı çıkmaya cüret edenlere karşı bir silah olarak kullanan, intikamcı olabilecek, iri yarı yaşlı bir adam olarak görülür.
Dionysosun sadık bir arkadaşı, öğretmeni ve hizmetkarı olan Silenus, tanrının maiyetinde neredeyse her zaman mevcuttu. MÖ 540tan kalma bu kantharosun her iki tarafında da tasviri görülüyor.
Antik dünyadaki farklı inanç sistemlerini inceleyerek, Dionysosun diğer geleneklerdeki etkisini tespit etmek kolay. Osiris-Dionysos terimi, bazı din tarihçileri tarafından, Hıristiyanlığın ortaya çıkmasından önceki yüzyıllarda Akdenizde tapınılan bir grup tanrıya atıfta bulunmak için kullanılıyor. Bu tanrılar, erkek olmak, ilahi babalara ve ölümlü bakire annelere sahip olmak ve tanrılar olarak yeniden doğmak gibi bir dizi özelliği paylaşıyordu.
Örneğin Mısır tanrısı Osiris, MÖ 5. yüzyılda Yunan tarihçi Herodotus tarafından Dionysos ile eş tutuldu. Geç antik çağda, bazı gnostik ve Neoplatonist filozoflar, sinkretik denklemi Aion, Adonis ve gizemli dinlerin diğer tanrılarını içerecek şekilde genişlettiler. Araştırmacılar ayrıca Dionysos kültünün hayat veren şarabı ile şarabın Hıristiyan Efkaristiyasındaki merkeziliği arasındaki bağlantıların yanı sıra Yunan tanrısı ile İsanın kendisi arasındaki paralelliklere de dikkat çekerler. Orfizm olarak bilinen MÖ 6. yüzyıl klasik kültü, Dionysosun parçalara ayrıldığı ve sonra yeniden dirildiği inancına odaklandı. James Frazer gibi yirminci yüzyıl düşünürleri, Dionysos ve İsayı, kurban edilmelerinin ardından yeniden dirilmeleriyle halklarını kurtaran Doğu Akdenizin ölüp dirilen tanrılar geleneği bağlamında gördüler.