Nitel araştırmalara meraklı, öğrenmek isteyen ciddi bir kitle var. Ben de gelen talep üzerine geçen haftaki yazımda nitel araştırmayı kabaca özetlemiş, nitel analizin "ne olduğu" üzerine kısa bir özet geçmiştim. O yazıyı buradan okuyabilirsiniz.
(İtalik yazılan kısımlar direkt olarak doktora tezimden alınmıştır. Bold kısımlar ise tecrübelerime dayalı tavsiyelerdir)
Nitel araştırmalar sosyal yapı içinde gerçekleştirilen görüşmelerin ve basılı kayıtların analizi ve yorumlanması yoluyla belli bir fenomeni oluşturan anlamlı kalıpları keşfetmeye çalışan araştırmalardır (Auerbach ve Silverstein, 2003). Bu nedenle nitel araştırmalarda zihinsel alışkanlıkları oluşturan kuralların keşfedilmesi amacıyla derinlemesine bilgi edinilmesini sağlayan teknikler kullanılmaktadır (Keegan, 2009).
Bu hafta da nitel analizin en can alıcı kısmı hakkında görüş bildireyim dedim: Kodlama.
Kodlama nedir?
Kodlama en basit tanımıyla elimizdeki veri kümesini bizim için anlamlı hale getiren ve veri analizini başlatarak süreç boyunca devam eden bir etiketleme işlemidir (Balcı, 2013). Nitel analizdeki kodlama işlemi ile nicel analiz kodlaması mantıken aynı temele dayanmaktadır. Örneğin Karasar (2005) nicel kodlamayı; işlemeyi kolaylaştırma adına, verilerin uygun biçimde, daha yalın sembollerle numaralandırması olarak tanımlamaktadır. Diğer bir deyişle kodlama; analizcinin öznelliğine bağlı olarak gelişen, bir tür veri anlamlandırma sürecidir.
Yani kodlama aslında bir tür analiz işlemidir. Kodlama konusunda araştırmacının yetkinliği, esnek davranabilmesi gibi pek çok beceri gereklidir.
Kodlama Nasıl Yapılır?
Metni cümle cümle, satır satır kodlama yapmak gerekir. Nadiren bir paragrafın tamamı da kodlanabilir. Serbest halde binlerce kod oluştuğu için bütünlük arz etmez. Bu kodları bütünleştirmek araştırmacının görevidir.
Metninizi kodlamadan önce en az 2 kez tamamen okumanızı öneririm. Bunu yaparken de bir yere "muhtemel" kodları yazmanız asıl kodlama işine hazırlık açısından size fayda sağlayacaktır. Anlamsız sözcükler, yinelemeler, ünlemler gibi kısımları deşifre metinden çıkararak metni rahatlatın. Ancak bunu yaparken katılımcının hiçbir görüşünü silmediğinizden veya değiştirmediğinizden emin olun.
Ben temize çekilmiş metni katılımcıya göndererek onayını almanızı öneriyorum. Katılımcının görüşlerini tekrar okuma, gereken yerlere ekleme/çıkarma yapma hakkı vardır. Görüşme esnasındaki heyecanla katılımcı istemediği şeyleri söylemiş veya açıklama getirmek istediği yerleri atlamış olabilir.
Katılımcı onayından geçmiş metni kodlama işlemine hazırsınız.
Kodlama işine geçtiğinizde cümle cümle ilerleyin. raporda kullanabileceğiniz alıntıları da işaretleyin. Kodlar cümlenin içinde geçen bir kelime veya kelime grubu olabileceği gibi tamamen uygun gördüğünüz bir çıkarım da olabilir.
Deşifre metinleri okurken olası görüş ve açıklamalarınızı kaydedin. Bunlara "memo" denir.
Kodlama sonunda yüzlerce farklı koda ulaşabilirsiniz. Bunları tek tek inceleyin ve benzer/aynı kodları birleştirin. Aşağıda örneklerini göstereyim.
Cümle 1: Anneme, babama karşı çıkarak kendi istediğim mesleği seçtim. (Kod: karşı çıkma)
Cümle 2: Bana söylenen sözlere kulaklarımı tıkadım ve bir yandan öğretmenlik yaparken diğer yandan ideallerim yolunda yüksek lisansıma devam ettim. (Kod: ideallerini odağa alma)
Bu iki kod birbirine çok yakın anlamlar taşıdığı için birinin altında diğerine yer verilebilir. İdeali odağa alma daha açıklayıcı göründüğü için bunu tercih ederim mesela. Ya da ikisini daha farklı bir kod içinde birleştirebilirsiniz. Bu tamamen araştırmacının inisiyatifi. Burada doğru/yanlış yöntem yok. Nasıl kolayınıza geliyorsa, ve tabi veri kaybı yaşamamanız çok önemli.
Başka bir yöntem ki bunu meşhur Miles & Huberman'da görmüştüm:
Cümle 1: Anneme, babama karşı çıkarak kendi istediğim mesleği seçtim. (Kod: A-KD)
Cümle 2: Bana söylenen sözlere kulaklarımı tıkadım ve bir yandan öğretmenlik yaparken diğer yandan ideallerim yolunda yüksek lisansıma devam ettim. (Kod: M-KD)
şeklinde. Burada da A-KD (aileye karşı duruş), M-KD (meslekte karşı duruş)
Yani bu araştırmacılar da ortak eylemi aynı kod altında ve gerçekleşen yere göre kodluyorlar. Tabi bu belli bir yerden sonra çok kafa karıştırıcı olabilir. Eskiler bunun için yani kodları karıştırmamak için Kod Kitabı kullanıyormuş. Artık buna pek ihtiyaç yok zira MAXQDA gibi programlar kodlama işini sizin için kolaylaştırıyor.
Kodlamada en büyük sıkıntı yüzlerce sayfa deşifre edilmiş dokümanın bir süre sonra "bunaltıcı" olması. O yüzden kodlama işinin aceleye getirilmesi ve devamında veri kaybı...
Bunu engellemek için her görüşme ardından deşifre ve kodlamayı bitirin. Tüm görüşmeler bitsin öyle yaparım demeyin. Hem deneyimin tazeliğini korumuş ve gereken yerlerde katılımcıya dönüt düzeltme şansı vermiş de olursunuz. Üstelik bir sonraki görüşmeniz için de hazırlık olur, gerekiyorsa sorularınızı düzenlersiniz.
Kodlama yaparken zihninizi olabildiğince serbest bırakın. Yalın düşünün. Kod parçacıkları maksimum 2-3 kelimelik ifadeler olmalı.
Kodlama ve birleştirme işlemleri tamamen bittikten sonra artık ikincil analize geçin. Yani bir kavram/kategori etrafında kodları birleştirip aralarındaki ilişkileri göstermeye başlıyorsunuz. Hemen buna da bir örnek yapıştıralım..
Cümle 1: Anneme, babama karşı çıkarak kendi istediğim mesleği seçtim. (Bunu zaten "ideallerini odağa alma/idealist olma" olarak kodlamıştık)
Cümle 2: Kendi kendime çok fazla düşünüyorum, derin düşüncelere daldığım oluyor. (Bunu da direkt cümle içinde geçen "derin düşünceli" şeklinde kodlamış olalım)
Şimdi bu iki kod aslında ortak bir kategoride buluşabilir. Her ikisi de kişisel özelliğe vurgu yapıyor. O zaman ortak kategorileri "Kişisel Özellikler" olabilir. Düzgün bir kodlama yaptığınızda onlarca kategori ve yüzlerce kodla karşılaşmanız çok normal.
Kategorilendirme işlemi yani ikincil analiz aslında dağınık kod parçalarını bütünleştirmenizi sağladığı için çok faydalıdır. Bu aşamanın araştırmacı için en zorlayıcı ama en keyifli aşama olduğunu düşünüyorum. Çünkü zihninizi berraklaştırıyor. Kategoriler arası ilişkiler metinden yapacağınız doğrudan alıntılar sayesinde daha net görülebiliyor.
Bundan sonrası artık bu ilişkileri ve etkileşimleri nitel hikayeleştirmek.. İşte asıl meziyet de burada. Kopyala-yapıştırla "Ahmet bunu dedi, Mehmet şunu dedi" diye yazmayacaksınız. Bize bir hikaye anlatacaksınız. Bunu yapmak çoğu zaman deneyimli araştırmacılar için bile zordur. O yüzden bol okuma yapın, roman vb. okumak bu anlamda çok faydalı oluyor. Bilim dili ve edebi dili ortak bir kazanda buluşturup okura anlaşılır bir metin yazmalısınız.
Niceldeki gibi standardize edilmiş hatta internet ortamında bile paylaşılan cümlecikler yerine kendinize özgü bir anlatı tercih edin.
Kodlamayı temel düzeyde anlatmaya çalıştım. Zaten yapılabilecek maksimum şey de budur. Zira burada size standart prosedürler sunarsam en başta nitelin kendi doğasına ihanet etmiş olurum. Ben de böyle başladım. Nitel tezleri ve makaleleri inceledim, olay örgüsünün nasıl kurgulandığına dikkat ettim. Sonunda kendime özgü çalışmalar yaptım. Size de tek tavsiyem budur.
Sağlıkla kalın.
KAYNAKLAR:
Auerbach, C. F. & Silverstein, L. B. (2003). Qualitative data : An introduction to coding and analysis. USA: New York University Press.
Balcı, A. (2013). Sosyal Bilimlerde Araştırma: Yöntem, Teknik ve İlkeler. (10. Baskı).
Ankara: Pegem Akademi.
Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. (15. Bas- kı). Ankara: Nobel.
Keegan, S. (2009). Qualitative research. UK: KoganPage.
ÖNERİLEN KAYNAKLAR:
Belkıs Kümbetoğlu - Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma
Orhan Gökçe - Klasik ve Nitel İçerik Analizi
Nuri Bilgin - İçerik Analizi
M. Q. Patton - Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri
J. Saldana - Nitel Araştırmacılar İçin Kodlama El Kitabı