Tim Brinkof
M.Ö. 5500 ile 2750 yılları arasında bugün Romanya, Moldova ve Ukrayna’nın da içinde bulunduğu topraklar, ‘Cucuteni-Trablus kültürü’ olarak bilinen bir halk topluluğu tarafından kullanılıyordu. Komşu Mezopotamya bölgesindeki Sümerler kadar tanınmasa da Cucuteni-Tripoli, Avrupa’nın bilinen en eski topluluklarından biridir.
Karpat Dağları ile Dinyeper ve Dinyester nehirlerinin ortasında yaşayan ve adını sırasıyla Romanya ve Ukrayna’daki iki kazı alanından alan Cucuteni-Tripoli, dönemine göre çok gelişmişti. Buğday, arpa ve bakliyat yetiştirdiler; renkli kil kaplar ve biblolar pişirmek için büyük fırınlar inşa ettiler ve bakırdan yapılmış takılar kullandılar. Etkileyici yapılarını inşa etmek için ağaçları kesmekte kullandıkları baltaları da bakırdan yapılmıştır. Kurutulmuş kil kullanarak ahşap çerçeveleri güçlendiren Cucuteni-Tripoli, çok katlı ve neredeyse iki basketbol sahası büyüklüğünde yüzeylerle dünyanın en büyük binalarından bazılarını inşa etmeyi başardı.
Cucuteni-Tripoli yapıları, yüzlerce yıldır arkeologları şaşırtmaya devam ediyor. Bunun nedeni, yapıların boyutlarından çok, özgün bir şekilde korunmuş olmalarıdır; bu durum, daha yakından incelendiğinde, kültürün özenle planladığı yerleşim yerlerinin her 60-80 yılda bir esrarengiz bir şekilde yeniden yakıldığını ortaya koymaktadır.
‘YANIK EV UFKU’
Cucuteni-Trablus, ateşe damgasını vuran tek tarih öncesi kültür değildi. Neolitik Orta ve Doğu Avrupa’daki evler o kadar sık yakılmış gibi görünüyor ki, fenomenin akademik bir adı bile var: ‘Yanmış evin ufku’. İsim, İngiliz-Amerikalı arkeolog Ruth Tringhambu tarafından icat edildi ve günümüz Sırbistan, Hırvatistan, Bulgaristan ve Macaristan’ın (Romanya, Moldova ve Ukrayna’ya ek olarak) Criş, Starčevo, Dudești’nin bulunduğu bölgeleri içeren bir bölgesini tanımlıyor. ve Vinča toplulukları yaşadı.
Yanmış konut ufkunun genişliğinden daha büyüleyici olan, yerin altında yatan şeydir. Uzun bir süre, yangınların yıldırım çarpması veya düşman saldırısı gibi daha olağan nedenlerle çıktığı düşünülüyordu. Bu, özellikle tarihöncesi yapıların çoğunun tahıl ve tekstil gibi yüksek derecede yanıcı maddelerle dolu olduğu düşünülürse makul bir varsayım olabilir. Bütün bunlar ortadayken, neden biri mülkünü kasıtlı olarak yaksın?
Şeytanın avukatlığını oynayan araştırmacılar, şaşırtıcı derecede iyi nedenler keşfettiler. Sırp arkeolog Mirjana Stevanoviç, yanmış konut ufku içindeki yapıların “muhtemelen sembolik nedenlerle kasten yakıldığını” savunuyor. Yayımladığı araştırma, Cucuteni-Trablus kültürünün Trablus kısmını inceleyen çığır açan bir bilim adamı olan Vikentiy Khvoyka’nın, sakinler öldüğünde meskenlerin yakılarak onları yaşayanların meskenlerinden kendi deyimine dönüştürdüğünü iddia eden çalışmasından alıntı yapıyor. “ölülerin evleri”. Tringham, uygulamanın beklenen kültürel önemiyle de ilgileniyordu ve 1994 tarihli makalesinin bir bölümünü, bir gelin olduktan sonra kayınvalidesinin malikanesinin küle dönüşmesini izlemekten zevk alan bir Vinča hanımının kurgusal ama makul hikayesine ayırdı. kötü niyetli aile
Rus arkeolog Evgeniy Yuryevich Krichevsky ise daha pragmatik bir görüşe sahip. Doğu Avrupa’da yaşayan tarihöncesi insanların binalarını yıkmak yerine güçlendirdiklerini öne sürüyor. Ona göre alevlerden çıkan ısı, kil kaplı duvarları sert bir seramik yüzeye dönüştürürken, yayılan duman yaşam alanını dezenfekte ediyordu. Daha yeni araştırmalar, eski binaların aslında yeni binalara yer açmak için yakıldığını savunarak daha pragmatik bir yaklaşım benimsiyor.
GEÇMİŞİ YENİDEN İNŞA ETMEK
Birçok kazı alanına özgü olan bu teorileri test etmenin birkaç yolu vardır. 2022’de Macar arkeolog ve korumacılardan oluşan bir ekip, yanmış konut ufkunun yapısını daha ayrıntılı olarak anlamaya çalışmak için Budapeşte yakınlarındaki bir bölgeden toprak ve bitki örneklerini inceledi. Bölgede ‘Százhalombatta-Földvár’ olarak bilinen bilinen üç yangın olayından ikisi kasten başlatılmış gibi görünüyor.
Arkeologlar Arthur Bankoff ve Frederik Winter farklı bir yol izledi. 1977’de ikili, daha sonra Yugoslavya’nın bir parçası olan Sırbistan’daki Aşağı Morava Nehri Vadisi’nde yıkık bir köy evi satın aldı. Arkeologlar, yanmış meskenin ufkunda bulunan binalarla aynı malzemeden inşa edilen yapıyı yeniden inşa etmek yerine ateşe verirlerse ne olacağını görmek istediler. Ahşap çatı çökerken, konutun kil sıvalı duvarları şaşırtıcı bir şekilde sağlam kaldı. Bu, deneyin çok büyük miktarda yakıt gerektirdiğini ve ayrıca tarih öncesi yangınların kazadan çok kasıtlı olarak çıkarıldığını ortaya koyuyor.
Öte yandan, bilim uğruna yangın çıkaran tek araştırmacılar Bankoff ve Winter değil. 2018 yılında Ukraynalı ve İngiliz arkeologlardan oluşan bir ekip, tarihi örneğe uygun olarak iki yapıyı yaktı. Bu deney kısmen farklıydı: Önceden var olan bir konutu satın almak yerine Cucuteni-Tripoli kültürüne göre yapılar sıfırdan inşa edildi. Ancak sonuçlar neredeyse aynıydı. Her iki binanın duvarları, araştırmacıların içine yerleştirdiği çeşitli kil kaplar ve figürinler gibi sağlam kaldı. Ayrıca her iki yangının da yayılmaması, uygulamanın inandırıcı ve kontrol edilebilir olduğunu gösteriyordu.
Araştırmacılar ayrıca, tarih öncesi insanların kalıntılarda kaydedilen maksimum sıcaklıklara ulaşmak için kullanmış olmaları gereken yakıt ölçüsüne hayran kaldılar. Daha detaylı anlatmak gerekirse, her bir katlı bina için yakacak odun için 130’dan fazla ağaca ve iki katlı bina için yakacak odun için 250 ağaca eşdeğer olması gerekirdi. Sonuç olarak, 100 hanelik bir yerleşim, 10 kilometrekarelik şaşırtıcı bir orman gerektirecektir. Araştırmacılar, bu durumun, yanmış konut ufkunun birincil olarak savaş, orman yangınları veya diğer felaketlerle açıklanabileceği olasılığını ortadan kaldırmakla kalmıyor, aynı zamanda tarih öncesi araştırmacılarının bu antik kültürlerin elde ettiği lojistik başarıları ciddiye almaları gerektiğini de öne sürüyor.
Yazının orijinali Big Think sitesinden alınmıştır. (Çeviri: Tarkan Tufan)