Bölgede nüfus çok sık yerleşmiştir. Doğu kesimlerinde 1 kilometre kareye, yaklaşık 400 bin kişi düşmektedir.
Pazartesi, 01 Eylül 2008 05:55Sovyetlerin son dönemlerinde Fergana Vadisi
Abdullah Aydoğan Kalabalık / Bişkek
Çeşitli özelliklerinden dolayı Orta Asya'nın önemli bir bölgesi olduğu kadar, en kozmopolit ve karmaşık yeri Fergana Vadisidir denilebilir. Bölgede nüfus çok sık yerleşmiştir. Doğu kesimlerinde 1 kilometre kareye, yaklaşık 400 bin kişi düşmektedir.
Vadi Özbekistan, Tacikistan ve Kırgızistan arasında paylaştırılmış durumda. Vadinin büyük kısmını, 80'li yılların sonunda SSCB'nin tarım ve sanayi giderlerinin önemli bir kısmını sağlayan Andican, Namangan ve Fergana yerleşim birimleri kapsar.
1989 yılındaki sayıma göre Fergana Vadisi'nde, 2 milyon 142 bin kişi yaşamaktaydı. Bölgenin merkezinde vadiye adını veren Fergana, Margilan, Taşlak ve Komsomolskiy (şehir tipindeki kasabalar) yerleşim birimleri bulunuyor.
Margilan Fergana'nın 6 km. kuzeyine, Taşlak ise Margilan'ın 7 km. kuzey doğusuna düşmektedir. Komsomolskiy ve Kirgili, Fergana ile Margilan arasında yer alıyor. Fergana ve Margilan'ın nüfusu 1989 yılında yaklaşık 200 bin kişiyi buluyordu. Her iki şehir de bölgenin önemli sanayi merkezi durumundaydı.
Orta Asya'nın en eski kültürel ve tarihi merkezlerinden biri olan Hokand şehri Fergana'dan 100 km uzaklıktadır. Bölgenin doğu kısmında Kuvasay ve Kuva şehirleri yer alıyor. Kuvasay'ın nüfusu o dönemde 60 bin civarındaydı. Burada elektrik santrali, inşaat malzemeleri fabrikası, çimento fabrikası ve diğer işletmeler bulunmaktaydı.
Bölgede nüfus sık olduğundan ciddi bir günlük göç yaşanıyordu. Köylülerin çoğu şehirlerde çalışıyor veya okuyor olduğundan ciddi bir hareketlilik vardı. O dönemdeki Fergana, banliyö özelliğine sahipti.
Bölgede 173,500 Özbek, 123,800 Rus, 114,500 Tacik, 43,600 Kırgız, 32,700 Tatar, 22,800 Kırım Tatarı yaşıyordu. Ahıska Türklerinin nüfusu resmi kaynaklara göre 13,6 bin kişiydi. Özbek olamayan nüfus genelde, dışarıdan gelenlerin yaşadığı, idari ve sanayi merkezi olan Fergana ve Kuvasay'da yerleştirilmişti. Margilan ve Hokand'da ise Özbekler çoğunluktaydı.
Türkler Fergana bölgesinde farklı yerleşim birimlerinde, daha çok banliyölerde yaşıyorlardı. En kalabalık gurup Kuvasay'da yaşamaktaydı. O dönemdeki resmi verilere göre Kuvasay'da Ahıskalıkların nüfusu yaklaşık 5 bin civarındaydı. Kuvasaylı Türklerin, Kuvasaylı 'Vatan' topluluğu üyelerinin verilerine göre ise burada yaklaşık 2,300 Türk yaşamaktaydı.
Ahıska Türkleri Fergana'nın kendisinde, Margilan'ın kenar mahallelerinde, Komsomolskiy köyünde, Komsomolskiy'e yakın olan Sovhoz köyünde, Kirgili'de, Ahunbaba (eski Margilan), Kuva, Riştan ve Fergana'nın ilçeleri ve bazı köylerinde yaşıyorlardı.
Hokand'da yaklaşık 2 bin Türk yaşıyordu, Hokand'ın kuzeyindeki Kirov ilçesinde bulunan Gorskiy köyünde de bir kaç Türk ailesi vardı. Türkler tarımın yanında genelde sanayi işletmelerinde, ulaşımda, inşaatta çalışıyorlardı. Ahıskalı çalışan kadınlar ise genelde pamuk üretiminde çalışıyorlardı.
Fergana olaylarından önce Özbekistan'da durum
1988 yılının sonuna kadar Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde 'Rüşvetçilik ile mücadele' sloganı altında kadro değişiklikleri yapılıyor, bu şekilde yüksek makamlardaki yöneticiler tasfiye ediliyordu.
1988 yılının Ekim ayında, Özbekistan Komünist Partisinin (ÖzKP) Fergana Bölgesi Birinci Sekreteri Umarov görevinden alınarak hapse altılmış, yerinde ise Şovkat Yuldaşev atanmıştı.
Rüşvetle mücadele kampanyası 1983 yılında Moskova tarafından başlatılmıştı. SSCB Başsavcılığından Telman Gdlyan ve Nikoly İvanov'un fikrine göre, rüşvet sadece ülke parti ve devlet yönetiminden daha çok orta gelirli halk tabakalarına zarar vermekteydi.
Rüşvetle mücadele kampanyası kapsamında 20 bin civarında kişi suçlu bulundu ve hapse atıldı. Baskılar o kadar artmıştı ki, amirlerinin zorlaması ile kanunları çiğnemek zorunda kalanlar dahi hapsi boyluyordu. 1986–1988 yılları arasında mahkûmların aile ve yakınları büyük bir gösteri yapmayı planladı.
1989 yılına gelindiğinde Rüşvetle mücadele kampanyası Moskova tarafından durduruldu. Çünkü Gdlyan-İvanov ikilisinin Özbekistan'daki uygulamaların bölge halklarını rahatsız ettiği gibi, Sovyet yönetimini de kaygılandırmaya başlamıştı. Neticede bu ikilinin teftiş grubu Politbüro ve Başsavcılık tarafından denetime alındı.
Uygulamalar zaten farklı etnik grupların yaşadığı Fergana Vadisi halklarında ciddi bunalımlara sebep olmuş, bölgeyi bir sosyal patlamanın eşiğine getirmişti. Yapılacak tek şey Rüşvetçilik karşıtı kampanya ve SSCB Başsavcılığını kötülemekti, öyle de yapıldı.
1988 yılında Perestroyka rüzgârları Özbekistan'a kadar ulaşmıştı, özellikle de Özbek entelektüelleri arasında ciddi oranda kabul görmekteydi. Orta Asya'da rüşvetçilik, yönetimin kanun dışı uygulamaları ve Gdlyan aleyhinde Perestroyka gazetelerinde yayınlanan haber ve 'Aral trajedisi' gibi yorumlar, büyük yankı yaptı ve bölgede galeyana sebep oldu.
Orta Asya'da aşırı fakirlik ve bununla ilgili sorunlar, entelektüel grubu ikiye bölmeye başlamıştı ki bu da Özbekistan yönetiminin işine geliyordu. Sosyal ve ekonomik sorunlar konusunda medyada yayınlanmaya başlayan yazılar, 'milli sorunların' geniş kitlelere kadar ulaştırılmasını kolaylaştırıyordu.
Ekonomik geri kalmışlık fikri, SSCB'nin tekrar gözden geçirilmesine ihtiyaç duyulduğu düşüncesini perestroyka ile daha da hızlandırdı. Bu süreçte en tehlikeli fikir ülkedeki, 'asli unsurlara' öncelik tanınması isteğiydi.
Bu dönemde devlet, inançlı insanlar ve dini örgütlere nispi bir serbestlik tanımaya da başladı. Özbekistan'da dini hayat aktifleşti. Orta Aysa Müslümanları Manevi Başkanlığı yönetimine muhalif guruplar da bu dönemde ortaya çıkmaya başladı.
Baltık ülkelerinde kurulmaya başlayan, Halk Cephelerinin 'asıl milletin' diline devlet dili statüsü verilmesi sloganı, Özbek entelektüelleri arasında ciddi şekilde kabul görüyordu. Bu dönemde Özbekistan'da devletten bağımsız sivil-siyasi örgütler ortaya çıkmaya başladı.
Taşkentli entelektüellerin bazı temsilcileri, Aral'ı Kurtarma komitesine katıldı. Bu komitenin bazı üyeleri 11 Kasım 1988 tarihinde 'Özbekistan Halk Hareketi' gurubunu kurdular. Hareket, Baltık ülkelerindeki halk cephelerinin faaliyetleri ve kurallarına benzer bir yapıda organize edildi. Özbekistan Halk Hareketi, Kırım Tatarları ile birlikte Taşkent'te ve diğer şehirlerde mitingler düzenlediler.
Medyada yer alan bazı haberlerine göre, mitingler esnasında bazı ciddi olaylar yaşandı. 4 Aralık 1988 tarihinde Taşkent'in Tansıkbayev semtinde, Rus ve Tatarlar aleyhinde sloganların atıldığı büyük bir miting düzenlendi.
14 Aralık 1988 tarihinde ise Andican şehrinde, Özbekçe Rusların aleyhinde broşürler dağıtıldı. Özbekistan İçişleri Bakanlığının verilerine göre 18 ve 23 Şubat 1989 tarihlerinde, Taşkent'te Özbek gençleri ile Özbek olmayanlar arasında çatışma çıktı. 22 Nisanda ise Taşkent Üniversitesi kampusunda gruplar arasında çok büyük bir kavga yaşandı.
16–18 Mayıs 1989 tarihlerinde ise Fergana bölgesinin doğusundaki Kuvasay şehrinde Ahıska Türkleri, Özbek ve Tacik gençleri arasında kavgalar yaşandı. Olaylar daha çok gençler arasında yaşanıyordu.
Daha sonraki haftalarda şehirde heyecan yatışmayacak ve olaylar büyücektir. Ahıska Türkleri adına acı ve ıstırap dolu günler yavaş yavaş yaklaşıyordu. Çünkü Özbek gençleri arasında, Türklere bir 'ders vermek' gerektiği şeklindeki fısıltılar kulaktan kulağa dolaşmaya başlamıştı bile...