Esneklik nedir?
Cisimlerin bir kuvvetin etkisiyle şekillerini değiştirdikten sonra, kuvvet ortadan kalkınca tekrar eski şekillerini almasına denir. Bu gibi cisimler de, «esnek cisimler» diye anılır. Şekil değiştirmenin miktarı her cisimde başka başkadır. Bu miktarı «sekil değiştirme faktörü» denilen bir büyüklük belirtir. Her cismin şekil değiştirme faktörü vardır. Basan kuvveti artırırsak, şekil değiştirme de artar. Cisim eski sekline dönemez. Bu durum, cismin «esneklik sınırı» nı aştığını gösterir. Her cismin ayrı bir «esneklik sınırı» vardır. Bu sınırdan sonra artık esnek şekil değiştirme olmaz. Bu çeşit şekil değiştirmeye «esnek olmayan şekil değiştirme» (plastik) denir.
Bilim adamlarının tanımına göre, çekilip gerilerek, bükülerek, sıkıştırılarak ya da burularak "biçim değişikliği"ne uğradıktan sonra tümüyle eski biçimine ve boyutlarına dönebilen maddeler esnektir. Bu tür maddeler biçim değişikliğine karşı direnç gösterir; örneğin sert bir lastik şeridi gererek uzatmak için oldukça büyük bir çekme kuvveti uygulamak gerekir. Maddeyi biçim değişikliğine uğratabilmek için uygulanması gereken kuvvetin miktarına gerilim, maddedeki biçim değişikliğinin miktarına da gerinim denir.
Esnek maddelerin davranışlarını inceleyen İngiliz bilim adamı Robert Hooke, 1660'ta, gerilim ile gerinim arasındaki bağıntıyı açıkladı. Bu yasanın en basit anlatımına göre gerilim ile gerinim birbiriyle doğru orantılıdır. Örneğin, telden bir yayın ucuna 50 gramlık bir yük asıldığında yay 3 cm uzarsa, 100 gramlık bir yük asıldığında 6 cm uzar. Hooke' un yasası yalnız yaylar için değil bütün esnek maddeler, örneğin çelik kirişler için de geçerlidir. Ne var ki, her maddenin belirli bir esnektik sınırı vardır; bu sınırı aşan bir gerilim uygulandığında madde artık eski biçim ve boyutlarına dönemez. Böylece, maddenin esneklik sınırını aşarak kalıcı biçim değişikliğine uğramasına akma denir.
Esnek maddelerin uygulamada yararlanılan yönlerinden biri ener)i depolayabilmeleridir. Örneğin bir saati kurmak, yani saatin zembereğini (yayını) sarmal biçimde bükmek için tüketilen enerji zemberekte birikir ve akrep ile yelkovanın dönmesini sağlar. Yaylı kapılarda da, kapının menteşesine tutturulmuş olan yay kapı açıldığı zaman sıkışır ve kapı bırakılınca eski biçimine dönerek kapıyı kapatır. Esnek bir madde olari hava da kapalı bir kabın içinde sıkıştırılabilir; böylece depolanmış olan enerji örneğin havalı matkap ve çekiçleri çalıştırmak için kullanır. Buna karşılık suyun ve öbür sıvıların sıkıştırılabilme özelliği gazlara oranla çok daha azdır.
Geniş oranda hareketi uygulayabilme kapasitesi esneklik ya da tam anlamıyla hareketlilik olarak bilinmektedir. Esneklik, kelime anlamı olarak özgürce hareket edebilme anlamına gelmektedir. Teknik olarak ise hareket edebilme oranı olarak açıklanmaktadır. Esnekliğin en kapsamlı tanımı ise sporcunun hareketlerini eklemlerin müsaade ettiği oranda, geniş bir açıda ve değişik yönlere uygulayabilme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Esneklik özelliği sporda istenilen motorik güce ulaşmak için önemli bir yer tutmaktadır. Dayanıklılık, kuvvet, sürat ve kondisyon gibi performansı belirleyici faktörlerin yanında esneklik alıştırmaları da motorsal temel özelliklerden biri olarak uygulamada kullanılmalıdır ve her antrenman sürecinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır.Küçük çocuklarda henüz doğru duruş ve hareket yetenekleri gelişmemiş olmasına karşın yüksek bir esneklik görülmektedir. Fakat esneklik yaş ilerledikçe azalmaktadır.
Yapılan araştırmalarda esneklik ile yaş arasında önemli bir ilişkinin varlığından söz edilmektedir. Esnekliğin ergenlik çağına kadar yükseldiği, ergenlik çağında duraklama dönemine geçtiği ve bu dönemden sonra düşüş gösterdiği belirtilmiştir. Esnekliğin geliştirilmesi genç yaşta daha kolay başarıldığı için sporun özelliğine bakılmaksızın esneklik her genç sporcunun antrenmanının bir parçası olmalıdır. Esneklik çalışmaları ayrı bir antrenman programı olarak düşünülmemeli, genel antrenman programı içinde yer almalıdır. Yüklenme öncesinde uygulanan ısınma egzersizleri ve yüklenme sonrası uygulanan soğuma egzersizleri esneklik çalışmalarının yapılabileceği en uygun devrelerdir. Egzersizlerin seçimi, kompleksliği ve zorluk derecesi sporcunun hazırlık seviyesi ve sporun özellikleriyle ilgili olmalıdır.
Seçilen her egzersiz 10-15 tekrarla 3-6 set arasında yapılırken, dinlenme aralıkları esnasındaki gevşeme egzersizleri dikkate alınmalıdır. Uygulama boyunca, bir egzersizin açısı artan dozda dikkatlice artırılmalıdır. İlk seferde, bir kimse kendisini zorlamayan açıda hareketi yapmalıdır, daha sonra ise limitlerinin sonuna kadar hareketi progresif karakterde yapmalıdır. Vücudumuzdaki bütün eklemlerin hareket edebilme açıları farklı farklıdır. Bu farklılıklar kişiden kişiye değişiklikler göstermektedir. Eklemlerin ve kasların doğrudan etkili olduğu faktörlerden dolayı bazı sporcular diğerlerine göre aynı hareketi daha mükemmel yaptıkları görülmektedir. Bu nedenle esnekliğin özel olduğu söylenebilir. Yaş, cinsiyet, kabiliyet gibi özellikler fark etmeksizin tüm bireyler esneklik çalışması yapabilir.
Çünkü esneklik çalışması yapmak için geçerli hiçbir engel bulunmamaktadır. Bu tür çalışmalar sportif başarı amacıyla yapılabileceği gibi hareketsiz bir yaşam tarzının meydana getirdiği olumsuzlukları önlemek açısından da yapılabilir. Üstelik bu tür bir yaklaşım için özel bir zamana da ihtiyaç yoktur. Örneğin çalışırken, televizyon seyrederken, kitap okurken, konuşurken ve ders dinlerken bile germe egzersizleri uygulanabilir. Esneklik, spor türünün ihtiyaçlarına uygun optimal bir gelişim sağlamada, kuvvet ve hız gibi fiziksel faktörlerin ve tekniğin gelişiminde etkili olmaktadır. Sportif etkinliklerin başarısında eklem hareket genişliği önemlidir. Yapılan araştırmalarda her spor dalının ihtiyaç duyduğu esneklik miktarı ile esnekliği gerektiren eklemlerin farklı olduğu elde edilmiştir.
Esneklik alıştırmalarının uygulanmasında kasların agonist ve antogonist çalışmalarda düşük performans göstermemeleri için kuvvet egzersizlerine yer verilmesini gerekmektedir. Esneklik ile sportif performans arasında pozitif bir ilişki bulunmakla birlikte bu durumun bazı sporlar için tam tersi olduğu bilinmektedir. Örneğin vücut geliştirme sporu yapan bir sporcuda omuz hareketliliği oldukça dar olabilir. Ancak bu sporcu için daha çok kassal görünüm önemli olduğundan buradaki düşük oranlı esneklik onun için önemli değildir. Bir başka örnek ise bir güreşçinin gelişen ön kol kasları nedeniyle el bileği ekleminde hareket genişliğinde bir kısıtlama görülebilmektedir. Ayrıca erken yaşta başlatılan esneklik çalışmalarının performans üzerinde olumlu etkileri vardır.
Esnekliği etkileyen faktörler
• Eklemin yapısı, biçimi, tipi ve bunlara bağlı olarak ligament ve tendonlar. Bu yapılan ne kadar esnek olursa, o kadar geniş bir hareket açısı meydana gelmektedir.
• Eklemi çevreleyen kasların yapısı. Her hareket agonist kasın kasıldığı sırada antagonist kasın / kasların gevşeyerek bu harekete izin vermesiyle oluşur. Eğer kişinin antagonist kasları yeterince gevşemiyorsa o kişinin esnekliği sınırlı kalmaktadır.
• Yaş ve Cinsiyet. Gençlerin yetişkinlere, bayanların ise erkeklere göre daha esnek olduğu bilinmektedir. Maksimal esnekliğe 15 - 16 yaşlarında ulaşıldığı gözlenmektedir.
• Gün boyunca devam eden biyolojik değişimler nedeniyle esneklik günün her saatinde aynı seviyede değildir. En düşük esnekliğin sabah erken saatlerde olduğu gözlenmiştir. En yüksek esneklik seviyelerinin ise, sabah 10:00 - 11:00 ve akşam 16:00 - 17:00'de görüldüğü saptanmıştır.
• Vücut ısısının artması veya ortam sıcaklığının artması esnekliği etkileyen bir başka faktördür.
• Duygusal açıdan iyi olan bir kişinin esnekliği, stresli veya gergin bir kişinin esnekliğinden daha fazla olmaktadır. Yorgunluk ise, esnekliği olumsuz etkileyen faktörlerden birisidir.
Esneklik metodları
Aktif esneklik: Dışarıdan herhangi bir yardım almadan eklemin sergileyebileceği maksimal hareket edebilme yeteneğidir.
Pasif esneklik: Dışarıdan yardım alarak sergilenen maksimal hareket edebilme yeteneğidir.
Dinamik esneklik: Eklemin aktif yaylanma hareketleri ile maksimal hareket edebilme yeteneğidir.
Sözlükte "esneklik" ne demek?
1. Esnek olma durumu, elastiklik, elastikiyet.
Esneklik kelimesinin ingilizcesi
n. elasticity, flexibility, free play, give, litheness, plasticity, pliability, pliancy, resilience, spring, springiness, stretch, suppleness, swing