Kayak, Kar ya da su üstünde kaymak için ayağa takılan araç ve bu aracı kullanarak yapılan spor dalı.
Çok eski çağlardan beri Kuzey Avrupa ilkel topluluklarının bir yolculuk aracı olarak kullandıkları kayak, Avrupa’ya XIX. yy. sonlarında yayıldı ve gitgide daha çok beğenilen, heyecanlı spor dallarından biri durumuna geldi.
İlk kayak yarışları 1877’de Norveç’ te mukavemet ve atlama dallarında yapıldı. 1888’de Nansen ve arkadaşları birlikte Grönland’ı doğudan batıya (400 km) kayakla geçmeyi başardılar. Daha sonralarıysa kayaklarda bazı değişiklikler gerçekleştirildi ve bir kayak yönetmeliği yayımlandı. 1893’teyse ilk bayanlararası kayak yarışları yapıldı.
Fransa’da Dağ Kayak Klübü (1896), Norveç’te Kayak Federasyonu (1908) ve İngiltere’de Dağ Kayak Klübü (1908) dağ kayakçılığını belirli bir niteliğe ulaştırma amacı güden ilk kuruluşlar oldular.
Birinci Dünya savaşıyla duraklama geçiren kayak sporu, 1922’den başlayarak gelişimini sürdürdü. Dağ kayağı tutkunu İngiliz Arnold Lunn, slalomu yarattı ve kurallarını oluşturdu. Fren olarak sopaların (baton) kullanımının yasaklanması viraj tekniğinin oluşmasını sağladı. 1924 Chamonix Olimpiyatları’nda yalnızca Kuzey kategorisi yarışlara alındı; Alp kategorisiyse ancak 1936 Garmisch Olimpiyatları ’.ıda yer aldı (Türk Ulusal Kayak Takımı da bu olimpiyat oyunlarına katıldı).
Üslup Ve Teknikler
İlk kayakçılar. Norveç kökenli tele- mıtrk (iyice keskinleşmeden önce yamaçta viraj alma) vekristianya (iki kayağın paralel durumda olması, dönemeçte durma) hareketlerinden yararlanıyorlardı. Sonraları AvusturyalI Hannes Schnaider arlberg denen bir teknik geliştirdi. Bu teknik virajı alabilmek için kayakları birbirine yönelik bir durumda (stem) kullanmayı amaçlıyordu. Emile Allais ve Paul Gignoux kayak sporunda Fransız tekniğini geliştirdiler. Aynı dönemde AvusturyalI serbest kayakçıların tekniğinde de köklü bir evrim görüldü. AvusturyalIların bulduğu godiy. Couttet’in geliştirdiği hafif kristianya. joubert ve Vuarnet’nin modern kristianya üslubu kayakçılıkta hızlı bir ilerleme ve gelişmeye neden olarak, kullanılan donanımların yetkinleştirilmesine (kayak, ayakkabı), kayak yarışmalarına bilimsel olarak hazırlanılmasına, vb. yol açtı.
Kategoriler
Kayak sporunda iki temel kategori ayırt edilir: Alp kategorisi; Kuzey kategorisi.
ALP KATEGORİSİ
Nispeten kısa ve çok eğimli parkurlarda yapılan Alp kategorisi yarışmaları dört dala ayrılır: İniş; özel slalom; dev slalom; Alp karması.
Büyük bir cesaret ve sağlam bir beden yapısı gerektiren iniş, düzey farkı erkekler için 800-1 000 m, bayanlar içinse 500-700 m olan parkurlarda yapılır. Pist yarıştan üç gün önce çalışmaya açılır. Geçişlerin zincirleme yapıldığı kesintisiz inişlerde genel provalar yarışın koşullarına ve zamanına uygun olarak kronometre kullanılarak gerçekleştirilir. Yarış günü geldiğinde, pist üç görevli tarafından açılır. Pistteki kar durumu ve hava koşulları hakkında yarışçılara hiçbir bü- gi verilmez. Yarışçılar çekilen kuraya uygun olarak belirli bir düzen içinde (genellikle de başla komutuna göre her dakika ayrı bir yarışçı olmak üzere) yarışa başlarlar. Zaman ölçümü elektrikli kronometreyle yapılır. Koruyucu başlık giymek zorunludur. Kayakçı parkura dahil bütün kapıları geçmemişse, sopaları yardımıyla durmuşsa, kestirme bir yoldan geçmişse ve yarışı en azından tek kayak üstünde bitirmemişse yarış dışı bırakılır.
Özel slalom, erkekler için 180 m – 220 m düzey farkı ve 55-75 kapı; bayanlar içinse 120 m – 180 m düzey farkı ve 40-60 kapıdan oluşan bir parkurda yapılır. En az 4 m genişliğindeki kapılar, 0,75m-15m gibi değişen aralıklarla sıralanırlar. Pist eğimi 30°’nin üstünde olmalı ve bu eğim en azından pist uzunluğunun dörtte birinde geçerli olmalıdır. Numaralanmış kapılar, mavi ve kırmızıya boyanmış, üstünde aynı renkten flamaların bulunduğu çubuklarla belirlenmiştir. Eğimin durumuna göre, kapılar yatay, dik ya da eğik olabilir. Elverişliliklerine göre, dar geçit, zikzaklı yol gibi biçimler oluştururlar. Salvi verev biçimli iki kapıdan oluşur. Slalomun yapılacağı yol, en azındafı yarıştan bir buçuk saat önce belirlenmiş olmalıdır. Yarışçıların kapılardan geçerek kayaklı yarış yoluna çıkmalarına izin vörilir. İnerken kapılardan geçmemek koşuluyla iniş denemeleri yapabilirler. Özel slalom, aşağı yukarı birbirine paralel, farklı bir parkur üstünde yapılır. Yarışçılar peş peşe yarışa başlarlar; bu sıra ikinci parkurda tersine işler. Genellikle, bir sonraki yarışçının başlaması için bir öncekinin varması beklenir. Bütün kapılardan geçmeyen (çubuklara çarpabilirler), yarışı en azından bir kayak üstünde tamamlamayan, ayağında en azından bir kayak olmak üzere yarış çizgisini iki ayağıyla geçmeyen yarışçı, yarış dışı bırakılır. Başlama yerinde, yarışçıların derecesini vardıkları anda gösteren bir tablo vardır. Her kapıda bir denetleyici bulunur.
Dev slalomun kuralları 1949’da Oslo’ da belirlenmiştir. Bir parkurda yapılan slalom türü inişe dayanır. Düzey farkı erkekler için en az 400 m, bayanlar için 300 m’dir. Pist genişliğiyse en az 30 m’dir. Her birinin genişliği 4-8 m arasında değişen ve en az 5 m aralıklarla, bir mavi, bir kırmızı olmak üzere belirlenmiş 30 kapı vardır. Her kapıda, kar yüzeyinden 1 m yükseklikte 0,50×0,75 boyutlarındaki bir kumaş bantla ikişer ikişer bağlanmış dört çubuk bulunur. Yarışçılar bir gün boyunca, hazırlanan pistte çalışırlar. Pist yarışın başlamasından iki saat önce yeniden açılır. Yarışın yapılacağı yolu kapılardan geçmemek koşuluyla çıkıp, yanından inebilen yarışçılar sırasıyla en az birer dakika aralıklarla çıkışlarını yaparlar.
Alp karması’ndaysa iniş ve özel slalomda gerçekleştirilmiş sürelerin toplamı sonucu belirler. En küçük toplam başarı kazandırır.
KUZEY KATEGORİSİ
Tümseklerin ve hafif eğimlerin bulunduğu daha uzun parkurlarda yapılan Kuzey kategorisi yarışmaları beşe ayrılır: Mukavemet; biatlon; atlama: Kuzey karması; kayakla uçma.
Mukavemet yarışları (erkekler için 15, 30, 50 km; bayanlar için 5, 10 km) düzey farkı bayanlar için 150 m’yi geçmeyen doğal parkurlarda yapılır. Bu düzey farkı erkekler için 30 km’nin altmdaki mesafelerde 275 m’den. 30 km’nin üstündeki mesafelerde 350 m’den azdır. Kayakçılar, her dakikada ya da her otuz saniyede bir, tek başlarına, bazen de ikili olarak yanşa başlarlar. Parkurda en çetin kesimler ortalarda olmak üzere, eşit olarak dağıtılmış çıkışlar, inişler, düzlükler vardır. En uzun çıkış erkeklerde 150 m’yi, bayanlardaysa 75 m’yi geçmez.
Mukavemet bayrak yarışı erkekler için 4×10 km, bayanlar için 3×5 km’dir. Düzey farkı 150 m’yi geçmez, çıkıştaysa en fazla 100 m’dir. Biatlon, ilk olarak 1960 Squaw Walley Kış Olimpiyatlan’nda yapılmış bir yarıştır. Tekli biatlon mukavemet yarışıyla tüfekle atıcılığı birleştirir. 20 km’lik parkur 5 kıvrım ile atış alanından 4 geçiş yapılacak biçimde düzenlenmiştir. Her geçişte, 150 m uzaklığa yerleştirilmiş 25 sm çapındaki yuvarlak siyah hedefe yatmış durumda, desteksiz olarak 5 mermilik iki atış ve aynca destek olmaksızın ayakta 5 mermilik iki atış yapılır. Parkur zamanına eklenen atış fena puanı dakikayla hesaplanır.
Biatlon bayrak yarışı ilk olarak 1968 Grenoble Kış Oyunlarindayapılmıştır. 4 kişinin yer aldığı takımın her elemanı iki atışla bölünmüş, 2,5 km’lik üç parkurdan oluşan 7,5 km’yi kateder. Bir atış, yatar durumda 150 m’den 12,5 sm çapında parçalanabilir diske, öbür atışsa ayakta 30 sm çapında diske yapılır. Her kötü atış 200 m’lik bir parkur eklenmesini getirir. Bayrak yarışında yarışçılar takım arkadaşlarının omuzuna vurarak yarışa başlamasını sağlarlar.
Atlama, hız alma pisti, tramplen, düşüş alanı ve çıkıştan oluşan özel bir pistte yapılır. Tramplen 100 m’den ya da 90 m’den fazla atlamaları sağlar.
Dengeli düşememe durumları fena puana neden olur.
Kuzey karması, atlama ve 15 km mukavemetin bir arada yapılmasıyla gerçekleştirilir.
Kayakla uçma, yılda bir, 120 m’nin üstünde atlayışlar sağlayan dev tramplenlerde yapılır. Bu atlayışlarda 170 m aşümıştır.
Su Kayağı
Su üstünde kayak ilk olarak 1927’de Cannes’da Norveçli kayakçı Petersen tarafmdan denendi. Su kayağı alanında her yü yapılan Avrupa şampiyonalarının ilki 1947’de, iki yılda bir yapılan Dünya şampiyonalarının ilkiyse 1949’da Fransa’da düzenlendi. Başlangıçta gerekli malzeme nedeniyle oldukça masraflı bulunan bu spor, günümüzde çeşitli kurumlar aracılığıyla, gitgide ilgi görmeye başladı. Su kayağı yarışmalarında sürat teknesinin yeterli bir çekiş gücü bulunmalıdır. Kayakçının su yüzünde kalabilmesi için 35 km/s hız yeterlidir. Sporcu tekneye bağlanmış ipin ucundaki trapeze tutunur. Daha sonraları hız 40-70 km/s arasında değişir. Atlamadaysa 57 km/s’e ulaşabilir. Naylon ya da kenevirden olan ip 21,50 m uzunluğundadır, trapez boyuysa 1,50 m’dir. Kayakların uzunluğu 1,80 m, genişliği 20 sm’dir; ağırlıklarıysa 3,50 kg’dır. Arka kesimde bir yön ayarlayın, üstündeyse kayakçının ayaklarının girdiği kauçuk bağlantılar vardır. Tekkayak (monoski) daha dardır (16 sm); arka kesimde yön ayarlayıcısı bulunur. Kayakçı önde duran ayağını merkez bağlantıya sokar; bir kayış da arkadaki ayağını tutar.
Su kayağı yarışmalarında üç dal vardır: Slalom; atlama; hareketler. Slalom, 16 şamandıranın belirlediği, iki yönlü 315 m’lik yolun katedildiği bir yarıştır.
Atlama’da, tramplen 7,20 m uzunluğunda, erkekler için 1,80 m, bayanlar için 1,50 m yüksekliğindedir. En fazla hız erkekler için 57 km/s, bayanlar için 45 km/s’tir. Hareketler, çok çeşitlidir:Kayma; tek ya da iki kayak üstünde, trapezi el ya da ayakla tutarak, durarak ya da durmadan yapılan 180°’lik ya da tam dönüşler; ip ayağa bağlanmış olarak yanal kayma; öne ya da arkaya “kuğu” yüzüşü (kayakçı bir ayağını geriye uzatmış, kollarını yana açmış durumdadır); step (kayakçı dönerek ipin üstünden atlar).