Hâdimü'l-Haremeyn. Abbâsiler'den sonra kurulan bazı İslâm devletleri hükümdarlarının ve özellikle I. Selimden itibaren Osmanlı padişahlarının resmî unvanlarından biri.
İslâmiyet'in iki mukaddes şehri olan ve bu sebeple Haremeyn diye anılan Mekke ve Medine'nin hizmetkârı anlamındaki bu unvanı ilk kullanan hükümdar Eyyûbî hanedanının kurucusu Selâhaddîn-i Eyyûbî'dir. Bu unvana ait en eski kayıt, Kudüs'teki 589 (1193) tarihli Kub-betü Yûsufun restorasyon kitabesinde yer alır. Daha sonra Memlûk sultanları da hâdimü'l-Haremeyn sıfatını benimsemişlerdir. Âşıkpaşazâde'nin eserinde. Mısır sultanına Osmanlılar tarafından "hâdim-i Haremeyn" şeklinde hitap edildiği belirtilir. I. Baybars'a ait 659 (1261) ve 664 (1266) tarihli iki kitabede, hâdimü'l-Haremeyn unvanının sonunda veya başında muhtemelen Mekke ve Kudüs kastedilerek "sâhibü (mâlikü)'l-kıbleteyn" terkibi de yer almaktaydı. Ancak Memlûk sultanlarının bu unvanı zaman zaman kullandıkları anlaşılmaktadır. Osmanlılar'ın Suriye ve Mısır'ı ele geçirmesinden sonra hâdimü'l-Haremeyn unvanı Yavuz Sultan Selim'den itibaren Osmanlı padişahları için kullanılmaya başlanmıştır. Sultan Selim bu unvanı, bir rivayete göre 1516 Mercidâbık zaferinden sonra Halep'te büyük camide okunan hutbede, bir başka rivayete göre ise 1517 Ridâniye zaferinin ardından Kahire'ye girdikten sonra burada kılınan cuma namazı sırasında almıştır. Bazı kaynaklarda yer alan rivayetlere göre, hutbede kendisinden "hâkimü'l-Haremeyn" diye bahseden hatibe hâdimü'l-Haremeyn demesi için müdahale eden Sultan Selim bu şekilde anılınca göz yaşlarını tutamamış, namazdan sonra hatibe ihsan ve iltifatlarda bulunmuştur. Bir başka kaynakta da Celâlzâde Mustafa Çelebi'nin Selimn âm e'sindeki kayda istinaden, Yavuz Selim'in Sadrazam Piri Mehmed Paşa ile bir mülakatında kendisinden hâdimü'l-Haremeyn olarak söz ettiği belirtilir.
Bu unvanın kullanılışı hakkında daha kuvvetli bir rivayet, Mekke emîrinin itaat arzetmesi ve Yavuz Sultan Selim adına hutbe okutması olayına dayanır. Mısır'daki ikameti esnasında Sultan Selim'e itaatlerini bildirmek üzere Kahire'ye gelen heyetler arasında Mekke emîrinin heyeti de vardı. Hz. Peygamber'in soyundan gelen Şerîf II. Berekât, içinde oğlu Ebû Nümey'in de bulunduğu bir heyet gönderip Osmanlı padişahına tebrik ve itaatlerini sunarken Kabe'nin anahtarları ile birlikte bazı kıymetli hediyeler ve mukaddes emanetler de yollamıştı. 6 Temmuz 1517 tarihinde Kahire'de toplanan Dîvân-ı Hümâyun'da Kabe'nin anahtarlarını ve diğer hediyeleri takdim eden Ebû Nümey Osmanlı padişahının iltifatlarına mazhar olmuştu. Yavuz Sultan Selim. Şerîf Berekâfa emirlik beratı ile birlikte değerli hediyeler de göndermiş, Kutbüd-din el-Mekkî'nin rivayetine göre hediyeleri alan Şerîf Berekât padişahı överek onun adına hutbe okutmuştur. Sultan Selim bu heyetle birlikte Haremeyn halkına dağıtılmak üzere 200.000 altın ve külliyetli miktarda erzak da yollamış, söz konusu altının surre-i hümâyun adıyla her yıl, ayrıca Memlükler'in gönderdiği sadaka-i Mısriyye'nin de (erzak) Hazîne-i Âmire hesabına mahsuben eskisi gibi yollanmasını emretmişti. Böylece Osmanlı padişahlarının unvanları arasına hâdimü'l-Haremeyn sıfatı da ilâve edilmiş oldu. Nitekim Kanunî Sultan Süleyman, tahta çıkışı dolayısıyla Mekke emîrine gönderdiği beşâretnâmede babası Selim'in unvanları arasında "hadim ü'l-beytullah ve'l-harem"i en başta zikretmiştir (Feridun Bey, I, 500). Bu şekilde mukaddes beldeler halkının huzur ve refahının sağlanması Osmanlı padişahlarının başta gelen görevlerinden biri olmuştur.
Hâdimü'l-Haremeyn unvanı resmî yazışmalarda kullanılır, sikkelere darbedi-lir ve hutbelerde söylenirdi. Bu unvana sahip olmanın başlıca mesuliyeti Mekke ve Medine'yi himaye etmek, yani "hâmi'l-Haremeyn" olmaktı.
Mekke ve Medine'nin Osmanlı idaresinden ayrılmasından sonra da "halife" unvanı ile birlikte hâdimü'l-Haremeyn unvanının kullanılmasına devam edilmiştir. 1922'de saltanatın kaldırılması üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından halife seçilen Abdülmecid Efendi'ye "halîfe-i müslimînve hâdimü'l-Haremey-ni'ş-şerîfeyn" şeklinde hitap edilmiştir. Ancak 3 Mart 1924 tarihinde hilâfetin ilgasıyla birlikte bu unvan da kalkmıştır.
Hâdimü'l-Haremeyn unvanını günümüzde Suudi Arabistan kralları kullanmaktadır.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Hâdimü'l-Haremeyn. Abbâsiler'den sonra kurulan bazı İslâm devletleri hükümdarlarının ve özellikle I. Selimden itibaren Osmanlı padişahlarının resmî unvanlarından biri.