Küresel medya İskandinavya‘yı sosyalist olarak göstermeyi seviyor. Ancak İskandinav Sosyalizmi yerine “sevimli kapitalizm” çok daha doğru bir terimdir.
Siyasi haberlerinizi nereden aldığınıza bağlı olarak, muhtemelen İskandinav sosyalizmi terimini ya dünya için bir umut ışığı ya da akla gelebilecek en kötü şey olarak duymuşsunuzdur. Peki hangisi? Gerçek, her zaman olduğu gibi, basit bir iyi ya da kötüden biraz daha karmaşıktır.
Tüm sistemlerin olumlu ve olumsuz yönleri vardır ve İskandinav ülkeleri istisna değildir. Yine de kesin olan bir şey var ki, birçok yorumcu açıkça İskandinav bölgesine hiç ayak basmadı ve İskandinavların bir şeyler yapma şeklini zar zor anlıyor. Öyleyse, birkaç şeyi düzeltelim:
İskandinavya Sosyalist Mi?
Aslında, başlangıç olarak, sosyalizmden ne anlamalıyız?
Sosyalizm, üretim araçlarının sosyal mülkiyeti ve işletmelerin kendi kendini yönetmesi ile karakterize edilen bir dizi ekonomik ve sosyal sistemi kapsayan politik, sosyal ve ekonomik bir felsefedir.
19. yüzyılda Marx ve Engels’in bulduğu şey aşağı yukarı budur. Bu tanıma uyan bir ülke arıyorsanız aramanız sizi Kuzey Avrupa’ya götürmez. Basit gerçek şu ki, İskandinav ülkeleri hiçbir makul tanımla sosyalist değiller. Yani İskandinav Sosyalizmi terimi aslında gerçek değil.
2015’te Danimarka Başbakanı Harvard’daki Kennedy Hükümet Okulu’ndaki bir konferansta konuyu doğrudan ele aldı: ”ABD’deki bazı insanların İskandinav modelini bir tür sosyalizmle ilişkilendirdiğini biliyorum. Bu nedenle, bir şeyi açıklığa kavuşturmak istiyorum. Danimarka, sosyalist planlı bir ekonomiden uzaktır. Danimarka bir piyasa ekonomisidir.”
Yine de İskandinav Sosyalizmi fikri devam ediyor. Peki, insanlar İskandinav Sosyalizmi teriminden bahsederken tam olarak ne demek istiyor?
Sosyal Demokrasi
İskandinav ülkeleri en iyi sosyal demokrasiler olarak tanımlanabilir. Etkili olarak, vatandaşlarına iyi bakıldığı demokratik ülkelerdir. Bazıları buna demokratik sosyalizm diyor, ancak bu doğru olmaktan uzak.
Bazı ekonomistler, diğer Batı ülkelerindeki acımasız kapitalizm olarak görülen şeyin aksine, onu ”sevimli kapitalizm” olarak adlandırıyorlar.
İskandinav ülkeleri birçok yönden çok farklı olsa da, birçok ortak tarihi paylaşıyorlar. Hükümet tarzları da aynı değildir, ancak bazı ortak özellikleri paylaşıyorlar. Benzerlikleri, onlar hakkında topluca konuşabilmemiz için yeterli – bilim adamları buna İskandinav Modeli diyor, İskandinav Sosyalizmi değil!
İlk olarak, hepsi serbest piyasa kapitalist ülkeleridir. Bu gerçek birçok insan tarafından gözden kaçırılıyor. Ancak ekonomileri dünyadaki çoğu ülke gibi tamamen açık ve küresel olarak ticaret yapıyor.
Farklılık biçimleri çoğunlukla refah devletlerindedir. İskandinavya’daki sosyal güvenlik, hemen hemen her yerden daha cömerttir. Niye? Bunun için tarih kitaplarını araştırmamız gerekiyor.
Büyük Uzlaşma
İskandinav Modeli, kökenlerini 1930’larda işçiler ve işverenler arasındaki uzlaşmaya kadar takip eder. Öncü çiftçiler ve onları temsil eden işçi partileri.
İskandinav Modeli’nin temel özelliği sosyal ortaklıktır. Bu, ücret müzakerelerinin ve işverenler ile işçiler arasındaki hakların merkezileştirilmiş koordinasyonudur.
1933’teki Danimarka Kanslergade Anlaşması ve 1938’deki İsveç Saltsjöbaden Anlaşması gibi anlaşmalar, işverenler ve sendikalar için ücret gibi konularda pazarlık yapmaları için bir araç belirledi. Ayrıca, hem işverenler hem de işçiler, koşullar ve düzenlemeler açısından istihdamı etkileyen mevzuat üzerinde bir düzenlemeye varması için hükümete lobi yapmak için bir çerçeveye sahiptir.
Bunun yerine, her sektör, işin gerçekte değerine göre müzakere edilen ücretlere sahiptir. Genel olarak bakıldığında, her ülkedeki ortalama asgari ücret, kapsamlı bir yaklaşım benimseyen diğer hükümetler tarafından zorunlu kılınan ücretlerden çok daha yüksek olma eğilimindedir.
İskandinav Modeli’nin Yönleri
Modeli bir dizi kilit nokta olarak nitelendirebiliriz:
- Nispeten yüksek vergili bir ekonomide iyi finanse edilen kamu hizmetleriyle cömert sosyal güvenlik ağı ve kamu emeklilik sistemi
- Güçlü mülkiyet hakları ve sözleşme yaptırımı ile genel iş yapma kolaylığı
- Toplu risk paylaşımı ile birleştirilmiş serbest ticaret, birçok riske karşı koruma sağlarken küreselleşmenin faydalarına da izin verir.
- Ürün pazarlarında düşük düzeyde düzenleme
- Düşük düzeyde yolsuzluk – 2015 yılında Yolsuzluk Algılama Endeksi’nde ilk on sıranın beşi Norveç, İsveç, Danimarka, Finlandiya ve İzlanda tarafından alındı.
- Yüksek düzeyde sendikalaşma – Almanya’da %18, ABD’de %11 ve Fransa’da %8 seviyelerine kıyasla Norveç’te %51’e kadar İzlanda’da %88’e kadar
- Herkes için iyi işleyen bir sisteme yatırım yapıldığını hissettiren hükümet, işletmeler ve sendikalar arasındaki ortaklık
- Nispeten yüksek bir kişisel vergi yükü. %45,9 ile Danimarka dünyadaki en yüksek vergi yüklerinden birine sahip. Vergi oranları da oldukça sabittir, bu nedenle orta ve düşük gelirli haneler bile çoğu Batı ülkesindeki artan oranlı sistemlere kıyasla nispeten yüksek seviyelerde vergi öderler.
Bütün bunlarda belki de en önemli faktör, hükümet ile halk arasındaki iki yönlü güvendir. Hükümet halka güvenir ve onlara doğru olduğunu düşündükleri şeyi yapma özgürlüğü verir. Buna karşılık halk, hükümetin ulusal çıkarlara göre hareket edeceğine güvenir.
Modelin ne olduğuna baktık ve hepsi kulağa harika geliyor, değil mi?
Çalışanlara iyi bakılıyor ve çalışmaları için iyi ücret alıyorlar. İşsizlere de iyi bakılıyor ve iş bulma girişimlerinde destekleniyor. Emeklilere cömert bir emekli maaşı ile yıllarca hizmet ettikleri için teşekkür ediliyor. Vergiler yüksek ama ücretler de öyle. Çoğunlukla, insanlar ihtiyaç duydukları her şeyi karşılayabilirler.
Yani, herkes bir kazanan, değil mi? Pekala, ele alınması gereken birkaç konu daha var.
İskandinav Modeli ile İlgili Sorunlar
İskandinav modelinden, önümüzdeki yıllarda kaçınılmaz olarak değişikliklere neden olacak birkaç sorun ortaya çıkıyor. Savaş sonrası Baby Boom, şu anda emekli olan veya emekli olan büyük bir nesil üretti. Bunu, daha fazla insanın daha uzun süre çalışması ve dolayısıyla daha az çocuğu olması nedeniyle doğum oranındaki düşüş izledi.
Nüfus artıyor, ancak çalışan ve vergi ödeyen insanların yüzdesi hafif bir düşüş gösteriyor. Bu, Kuzey ülkelerine özgü değil – her ülkenin karşı karşıya olduğu bir sorun.
Mevcut tahminler, bu yüzyılın sonunda dünya nüfusunun azalmaya başlayacağı yönünde. Ekonomistler bu sorunun nasıl çözüleceğinden emin değiller, ancak hepsi çözülmesi gerektiği konusunda hemfikir.
Bölgenin küreselleşme yanlısı duruşundan kaynaklanan bir diğer sorun da, Doğu ve Güney Amerika ekonomileri büyüdükçe, işgücü piyasaları Batı’da olduğundan daha ucuza işleyeceği için daha fazla iş almaya devam edecek olmalarıdır.
İskandinav ülkeleri, ülkelerin daha teknik alanlarda üstün olmalarını sağlayan Ar-Ge yatırımlarıyla bundan biraz korunuyor.
Norveç Petrolü ve Varlık Fonu Ne Olacak?
Petrol ekonomisi ve devlete ait enerji şirketi sayesinde Norveç’in çoğu ülkeden daha yüksek derecede “üretim araçları” devlet mülkiyetine sahip olduğu doğrudur.
Çoğunluğu hükümete ait olmasına rağmen, Equinor’un dünyadaki diğer devlet dışı petrol şirketleri ile aynı şekilde kar amacı gütmeyen bir endişe olarak yönetildiğini belirtmek önemlidir. Hükümet, karar vermeyi yönetim kuruluna bırakan etkin bir ana hissedardır.
Egemen Varlık Fonu (Sovereign Wealth Fund) ‘na gelince, rezervde büyük miktarda para bulundurmanın cömert bir refah devletini desteklemeye yardımcı olduğu kesinlikle doğrudur ve çoğu ülke için bu bir seçenek değildir.
Bununla birlikte, SWF’nin çoğunlukla gelecek için bir fon olduğu da doğrudur. Daha yaşlı bir nüfusa geçişi ve işgücünün dış kaynak kullanımını kolaylaştırmaya yardımcı olabilir, ancak şimdilik, İskandinav Modeli’ni Norveç’te işlemenin nedeni bu değil.
İskandinav ‘İstisnacılığı’
İskandinav Modeli’ni eleştirenlerin işaret etmekten hoşlandığı bir başka şey de, sistemin aslında insanların yoluna çıkıyor olabileceğidir. Belki de iyi çalışan İskandinav sistemleri değil, insanların kendileridir.
İskandinav Amerikalılara bakıldığında, üretkenliklerinin ortalamanın üzerinde, ücretlerinin ortalamanın üzerinde olduğunu ve ABD’deki vergiler daha düşük olduğu için, anavatanlarından daha fazla parayı ellerinde tuttuklarını gösteriyor!
Argüman, bu nedenle, eğer İskandinav ülkeleri daha küçük bir hükümetle daha ABD tarzı bir kapitalizm benimserlerse, daha üretken ve daha zengin olacaklardır.
Bunun elbette birçok nedeni olabilir. İskandinav halkının yüksek, üretken bir iş ahlakını paylaştığı açıktır. Bunu basit genetiğe indirgemek imkansız. Bu, onları yapan sistem tarafından destekleniyor olabilir.
İskandinav Modeli’nin savunucuları, üretkenlik ve ekonomik büyümenin mutlaka toplumun tamamı ve sonu olmadığını iddia edeceklerdir. Bu, muhtemelen İskandinav toplumlarının en kafa karıştırıcı yönlerinden biri tarafından en iyi şekilde belirtilir: mutluluk!
İskandinavlar Mutlu İnsanlardır
Dünya Mutluluk Raporu ülkeleri, vatandaşlarının ne kadar mutlu olduklarını söylediklerine göre sıralıyor. Mutluluğun en güvenilir ve tekrarlanabilir tahminidir. Her yıl ilk 10’un yarısını Norveç, İsveç, Danimarka, İzlanda ve Finlandiya alıyor.
İskandinavların hayatlarından dünyanın geri kalanının çoğundan daha mutlu olduklarına şüphe yok. Yüksek vergilere, nispeten soğuk havaya ve daha uzun karanlık kışlara rağmen mutlu insanlardır. Bu onların “mutlu doğdukları” gerçeğinden de kaynaklanmıyor. Göçmenler üzerinde yapılan anketler, yerli nüfusla karşılaştırılabilir mutluluk düzeylerini göstermektedir.
Rapor, çoğunlukla, hükümete yüksek güven, düşük yolsuzluk seviyeleri, düşük gelir eşitsizliği ve yüksek kişisel özgürlük duyguları olduğu gerçeğine dayandırıyor. Başka bir deyişle, birçok ülkenin peşinde olduğu şeyler, İskandinav Modeli’nin doğrudan sonuçlarıdır.
Peki, dünyanın dört bir yanındaki ülkeler sadece İskandinav Modeli’ni benimseyerek bu mutluluk düzeylerini yeniden üretebilir mi? Muhtemelen değil. Ya da en azından, kolay olmayacaktı.
Erdemli Döngü
İskandinav ülkeleri bir tür erdemli döngüyü teşvik ediyor. Devlete duyulan yüksek güven düzeyi, mutlaka düşük yolsuzluktan kaynaklanmaz ve düşük yolsuzluk, mutlaka hükümete olan yüksek düzeyde güvenden kaynaklanmaz.
Bunun yerine, erdemli bir döngü oluşturmak için birbirlerini ve diğer faktörleri beslerler. Herkes mutludur ve herkes, işleri mutlu etmek için ne gerekiyorsa yapmaya devam etmesi için herkes herkese güvenir!
Birçok ülkede bunun tam tersi bir sorun var. Devlete duyulan düşük güven düzeyi ve yüksek yolsuzluk, güveni azaltmak ve yolsuzluğu artırmak için birbirini besler. Bunun gibi döngüleri kırmak neredeyse imkansızdır. İnsanlar hükümete güvenmediğinde yüksek kaliteli, güvenilir kurumlar inşa etmek zordur.
Ve muhtemelen sağdaki ve soldaki insanların kavrayamadığı en büyük şey budur. İskandinav Modeli İskandinavya’da çalışıyor çünkü İskandinavya’da.
İskandinav ülkelerindeki yaşamı daha çok ortak bir yolculuk gibi kılan, yalnızca birkaç politika değil, bütün bir sistemdir. Dünyanın geri kalanının bölgeden öğreneceği şeyler var kuşkusuz. Ancak İskandinav Modeli’ni alıp başka bir yere yerleştirirseniz, aynı şekilde çalışmaz.
İşte bu yüzden İskandinav Modeli lehine veya aleyhine tartışmak meseleyi tamamen gözden kaçırıyor. Sistem her zaman sistemi yönetenler için çalışır. İskandinavya’da bu, seçkinlerden ziyade nüfustur. Belki de bu bakımdan İskandinav Modeli gerçek sosyalizmin amaçlarına hiç olmadığı kadar yaklaşır!