Birinci Dönem Büyük Millet Meclisi ya da kısa adıyla Birinci
Meclis, ilk defa 23 Nisan 1920'de Ankara'da toplanmış ve 1 Nisan 1923'te yeni
seçim kararı alıp, 15 Nisan 1923'te son oturumunu yapmıştır. Birinci Meclis, yeni
Türk devletinin kurucu meclisi olarak kabul edilmektedir. Birinci Meclis'in
açılış günü olan 23 Nisan, Türkiyede Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı adıyla
kutlanmaktadır.
Birinci Meclis açılırken Osmanlı Hükümeti, İstanbulda
varlığını sürdürmekteydi. Birinci Meclis, halkın tepkisinden kaçınmak için
açılış gününde Sultan ve Halife olan VI. Mehmet'e bağlılık yemini etmişti fakat
uygulamada İstanbul Hükümetinden tamamen bağımsız hareket etmiş ve 1 Kasım
1922'de aldığı kararla da Osmanlı Devleti'ne resmi olarak son vermiştir.
Kurulan yeni Türk devletinin yönetim şekli olan cumhuriyet, 29 Ekim 1923'te
İkinci Meclis tarafından ilan edilecekti. Bu iki tarih arasında TBMM, içinde
bulunduğu şartlar gereği yasama, yürütme ve yargı yetkilerini tek elde toplayan
bir ihtilal meclisi görünümüne bürünmüştür.
4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında toplanan Sivas
Kongresi'nin ardından, Mustafa Kemal yönetimindeki Temsil Heyeti Anadolu'da
idareyi fiili olarak ele almış bulunmaktaydı. Osmanlı Hükümeti, Temsil Heyetinin
talebi doğrultusunda Mebusan Meclisi seçimlerini yapmaya karar verdi. Temsil
Heyetinde, Mustafa Kemal'in de içinde bulunduğu çoğunluk, yeni açılacak
meclisin Anadolu'da toplanmasını istiyordu fakat 28 Kasım 1919 tarihli toplantıda,
Kâzım Karabekir ve Rauf Orbayın ısrarlarıyla yeni meclisin İstanbul'da
toplanmasına karar verildi.
Yeni Mebusan Meclisi ilk kez 12 Ocak 1920 tarihinde İstanbul'da
toplandı fakat seçilen milletvekillerinin önemli bir kısmı çeşitli sebeplerle
Meclise katılmadılar. Çoğunluğunu Milli Mücadeleden yana olanların oluşturduğu
Mebusan Meclisi, Misak-ı Milli beyannamesini kabul etti ve Mart 1920de ana
hatlarıyla belli olmaya başlayan Sevr Antlaşmasına keskin bir şekilde karşı
çıkıldı. Mart ayının 16sında bir İngiliz askeri birliği Mebusan Meclis'ini bastı
ve Rauf Orbay başta olmak üzere bazı mebusları tutukladı. Yaşanan bu gelişme
üzerine 18 Mart'ta yeniden toplanan mebuslar, yasama dokunulmazlığının ortadan
kalktığı gerekçesiyle meclisi süresiz olarak tatil etti ve bir sonraki
toplanmanın Ankarada yapılmasına karar verdi.
İstanbulda açılan Mebusan Meclisinin tüm üyeleri Ankara'daki
meclise katılma hakkına sahipti.
Bu mebuslardan Ankara'ya gelmek istemeyenlerin
birkaçı istifa etmiş sayıldı ve Mebusan Meclisine seçilen mebuslardan 92si
yeni meclise de katıldı. Daha sonra Mustafa Kemalin vilayetlere gönderdiği
tebliğlerin ardından yapılan seçimlerle ise Mebusan Meclisi üyeleriyle birlikte
66 seçim bölgesinden toplam 337 temsilci Ankaradaki meclise katıldı.
Yeni kurulan meclisin adı ilk önce Millet Meclisiydi fakat
daha sonra İstanbul Meclisi üyelerine ek olarak seçilen temsilciler nedeniyle,
genişletilmiş meclis anlamında, Büyük Millet Meclisi adı benimsendi. 1921'de
meclisin adının önüne Türkiye sözcüğü de eklendi ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi adı resmileştirildi.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin birinci döneminin en önemli
özellikleri arasında olağanüstü şartlarda faaliyete geçmiş olması, ihtilal
meclisi olması, kuvvetler birliği esasına dayanması vardır. Birinci Meclisin
başkanı olan Mustafa Kemal, aynı zamanda yürütmenin de başıydı.
Üstlendiği görevlerin yanı sıra, Birinci Meclis, demokratik
ve parlamenter bir meclis olan özellikleri ile de dikkat çekmektedir. Bu
özellikler, 1920'lerde Türk insanının meclis yolu ile yönetme ve yönetilme
birikiminin mevcut olduğunu da göstermektedir.
TBMMnin üzerinde hiçbir kuvvet yoktu ve hükümet kurmak
gerekliydi. Böylece İstanbul Hükümeti yok sayılmıştı. Ayrıca geçici kaydıyla
meclise bir başkan atamak da reddedilmiştir. Birinci TBMM güçler birliği
ilkesiyle (yasama, yürütme, yargı) hareket etmekteydi. TBMM, kurucu meclis
özelliğinin yanı sıra olağanüstü yetkilere sahip olan bir ihtilal meclisiydi.
TBMM döneminde gerçekleşen başlıca faaliyetler şunlardır:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu kabul edildi.
- İsyancıların yargılanması için İstiklâl Mahkemeleri kuruldu.
- İsyanlar bastırıldı.
- Batı Anadoluda Yunan kuvvetlerine karşı düzenli bir ordu kuruldu.
- Doğu, Güney ve Batı cephelerinde alınan zaferlerle Anadolu'nun büyük bir bölümü işgallerden
kurtuldu.
- 1921 Anayasası ile İstiklâl Marşı kabul edildi.
- Saltanat kaldırıldı.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı.
- İtilaf devletleri ile Lozan görüşmelerine başlandı.
Yayınlanma Tarihi : 07.12.2013 22:37:37