Bir önceki yazımızda 19. yüzyıl Almanya’sına kısaca değinmiştik. Almanya bahsine devam edelim ve Umumi Harb’e giden süreçte Almanya’nın durumuyla ilgili bir hülasa yapalım.
Almanya, 18 Ocak 1871’de Prusya önderliğinde Alman prensliklerinin siyasal birlik üzerinde mutabakat sağlamaları üzerine kuruldu. Coğrafi konum itibariyle Avrupa devletler sisteminin tam ortasında yer alan bu yeni devlet, kuruluşuyla beraber belli sorunları da beraberinde getirmişti. Yarattığı en büyük sorun ise Almanya’nın sömürgeler sistemini sarsacak derecede güçlü oluşuydu. 1850’de Olmütz Antlaşması ile Avusturya’ya boyun eğen Prusya, Almanya’ya dönüştüğü 1871’de inanılması güç bir kuvvetle birlikte muazzam bir etki yaratmıştı. Büyük Britanya’nın Daimi Hazine Sekreteri Lord Reginald Welby 1914’de, Almanya’nın 1850’lerde önemsiz prensçiklerin yönetiminde önemsiz devletçiklerden oluştuğunu söylüyordu, fakat Almanya 1850’den pek de mümkün görünmeyen bir sıçrama gerçekleştirmişti.
Almanya’yı süper güç yapan sanayi rakamlarına kısaca bir bakalım: 1914’de kömür üretimi, 292 milyon tona ulaşmış ve 277 milyon ton kömür üreten İngiltere’yi geride bırakmıştı. Çelikte ise, 1914’te, 17,6 milyon tonla İngiltere, Fransa ve Rusya’nın toplamını geçiyordu. Elektrik, optik ve kimyada da inanılmaz bir performans gösteriyordu Alman sanayisi. Kimya firmaları dünya sanayisinin yüzde 90’ını karşılıyordu. Siemens, AEG gibi dev firmalar 150.000 kişiye istihdam sağlayabiliyordu. Dünya imalat sanayisinde ise İngiltere’yi geçmiş, ihracatta hemen onun arkasında ikinci sırada bulunmaktaydı.
İngiliz filozof Herbert Spencer, Amerika’yı bir sanayi toplumu, Rusya’yı bir askeri toplum olarak niteliyordu. Almanya ise hem askeri hem de bir sanayi toplumu olma yolunda hızla ilerliyordu. Almanya’nın büyümesi yalnızca fiziki değildi, niteliksel olarak da büyüyordu. Genç nüfusundan diğer devletlere göre çok daha iyi yararlanıyorlardı; büyüyen bir ordu için hayati bir önemi sahip olan eğitilmiş kadrolar belki de en fazla Alman ordusunda vardı. Almanya’nın özel eğitimli 112.000 astsubayına karşılık Fransa’nın yalnızca 48.000 astsubayı vardı. Mükemmele varan askeri organizasyonu sayesinde hem Fransa’ya hem Rusya’ya nazaran milyonlarca yedek askeri donatıp cephe hattına yıldırım hızıyla sürebiliyordu. Misal barış zamanında 800.000 kişilik ordusunu 1-17 Ağustos 1914 tarihleri arasında yedekleri devreye sokarak 6 kat büyütmüş ve aynı tarihler içerisinde savaş hattına trenden indiği anda savaşabilecek kapasiteye sahip 1.485.000 asker yığmıştı.
Peki sanayide, orduda, donanmada, ticarette bu kadar devasa bir büyüme gerçekleştiren; ulusal gücü İtalya’yı, Japonya’yı 4’e katlayan, Fransa’yı ve Rusya’yı ve hatta İngiltere’yi geride bırakan ne olmuştu da 1918’de tarihinin en ağır yenilgilerinden birini almıştı ?
Amiral Tirpitz, Alman donanmasını dünyanın en büyük ikinci donanması haline getiren kişiydi ve Almanya’nın sömürgeler edinmesinin karşı konulamaz bir yasa olduğunu ifade ediyor, Kayzer 2. Wilhelm ise Almanya’nın Kıta Avrupası dışında başaracak çok şeyleri olduğunun altını çiziyordu. Almanya’nın ‘kuşatılmış olarak doğmasından’ dolayı Avrupa’da bir yayılmacılık düşünülemezdi. Doğusunda her geçen gün büyüyen bir dev olan Rusya, güneyinde Kara Avrupası’nın büyük sömürgecisi Fransa ve batısında en büyük rakibi Britanya duruyordu. Bununla bağlantılı olarak Almanya, bütün ulusal imkanları ve gücüyle ‘kuşatılmış olarak doğma’nın kendisine vurduğu prangaları kırmaya çalışıyordu. Tabi ki yenilginin en büyük payı burada, Almanya’nın içinde bulunduğu coğrafyadaydı. Almanya’yı yaratan Bismarck bir diplomasi dehasıydı ve Almanya’nın iki cephede birden savaşmasının felaketle sonuçlanacağını biliyordu. Kayzer 2. Wilhelm onu görevden azlederek bir anlamda bu felaketin önünü açmıştı.
Almanya’nın yenilgisini tek başına coğrafya ile açıklamak çok yetersiz olacaktır. Savaş esnasında savaşa etki eden birçok faktör de bulunuyor elbette. Tarihçiler, Umumi Harb’in dönüm noktasının ABD’nin savaşa girmesi olduğunu söylerler. 1918’de Fransız ordusu saldırı yapacak durumda değildi, Rusya’da devrim olmuştu ve Alman askerler Batı Cephesi’ne kaydırılıyordu. Rusya’nın savaştan çekilmesi de Alman cephesini sevince gark etmişti. Fakat ABD’nin savaşa dahli Wilson’un deyimiyle ‘savaşı bitiren savaş’ olacaktı. 1918 sonlarına kadar Avrupa’ya çıkarttığı 3 milyon taze askeri kuvvet, savaş yorgunu Alman ordusunu ve ülkede baş gösteren devrimci hareketler, sosyalist grevler, boykot ve başkaldırılar Alman hükümetini 11 Kasım 1918’de ateşkes yapmaya zorladı. (Nuri Bilge Criss-Barışı Olmayan Savaş)