2.1. Tarrega Okulu
2.1.4. Sol El Yaklaºýmý
126.96.36.199. Arrastre Çalma Türleri
Espinós’un “Francisco Tarrega 1852–2002 Biografía Official”92 adlý Tarrega’nýn doðumundan 2002 yýlýna kadar geçen sürede; onun insancýl, sanatsal ve eðitsel olarak
91 Luise WALKER, Tárrega-Album, Edition Hladky, Wilhelmshaven, 1960. s.8
41 getirdiði yeni ölçütleri ve perspektifleri deðerlendiren; Tarrega’nýn yaºamýnda geliºen sosyal, müziksel ve biyografik konularý ele alan çalýºmada, sanatçýnýn getirdiði gitar çalým teknikleri ile ilgili bilgilerin dikkat çekici olduðu söylenebilir.
Vural Sözer, müzik sözlüðünde “glissando”yu93; “Kaydýrma. Yaylý ve telli çalgýlarda parmaðý telin/tellerin üzerinde kaydýrarak; piyanoda ise parmaðý tuºlarýn üzerinden hýzla geçirerek, birbiri ardýna sesler elde etmeyi saðlayan teknik” olarak tanýmlamaktadýr. Sözer, “portamento”yu94 ise; “Ses ya da çalgý müziðinde notadan notaya kesintisiz geçme tekniði. Kaydýrmak. Telli çalgýlarda parmak telin üzerinden kaldýrýlmadan, piyanoda ise bir parmak kalkmadan diðerinin tuºa dokunmasýyla saðlanýr” diye tanýmlamaktadýr.
Bu iki taným karºýlaºtýrýldýðýnda, iki tekniðin birbirine benzer olduðu anlaºýlabilir. Ancak iki teknik arasýnda ince bir ayrýntý bulunmaktadýr. Portamentoda notadan notaya geçerken aradaki kromatiklerin duyurulmasý zorunludur. Glissandoda ise zorunlu olmadýðý göze çarpmaktadýr.
Pujol arrastreyi “arrastre veya portamento”95; Roch ise “arrastre veya glissando”96 baºlýklarý altýnda incelemiºtir. Roch’un metodu üç dili içerdiðinden (Ýspanyolca, Ýngilizce ve Fransýzca), “arrastre”nin diðer dillerdeki karºýlýðýna bakýlmýº;
Ýspanyolca dilinde baºlýk “arrastre”, Fransýzca dilinde “glissando”, Ýngilizcede ise
“arrastre ya da glissando” baºlýklarý kullanýldýðý saptanmýºtýr. Ayrýca, M. Safa Yeprem’in “Flamenko Sanatý ve Gitar”97 isimli çalýºmasýnýn I. VCD sunumunda arrastre, sað elin telleri taramasýyla uygulanan, arptan gitara gelen bir teknik olarak tanýmlandýðý göze çarpmaktadýr. Bu çalýºmada arrastre, Tarrega öðrencilerinin kullandýðý kapsamda deðerlendirilmiºtir.
92 Adrian Ruiz ESPINOS, “Como Interpretar a Tárrega”, önce verildi.
93 Vural SÖZER, Müzik-Ansiklopedik Sözlük, önce verildi. s.302
94 Vural SÖZER, a. g. e., s. 558
95 Emilio PUJOL, Guitar School, Based on the Principles of Francisco Tàrrega, Book Two, Editions Orphée, Boston 1983, s.156.
96 Pascual ROCH, A Modern Method For Guitar, School of Tàrrega, önce verildi, Volume II, s.63
97 M.Safa YEPREM, Flamenko Sanatý ve Gitar, Bemol Müzik Yayýnlarý, Ýstanbul 2001.
42 Tarrega’nýn, eserlerinde sýklýkla kullandýðý arrastre, portamento, glissando ve apojyatür gibi teknikleri inceleyen Espinos; çeºitli nedenlerden dolayý Tarrega’nýn ölümünden sonra, bu tekniklerin uygulanmasýnda ciddi sorunlarýn ortaya çýktýðýný dile getirmektedir. Espinos çalýºmasýnda, Tarrega’nýn eserlerini çalan yorumcunun, eseri çalarken, hangi arrastre çeºidini uygulamasý gerektiði konusunda sýkýntýya düºtüðünü belirtmektedir. Espinos, çaðýn yayýn evlerinin arrastre türlerini, kaðýda nasýl dökeceklerini bilememelerinin ve her arrastre türü için ayný yazýlýºý kullanmalarýnýn böyle bir sorunun doðmasýna neden olduðuna dikkat çekmektedir. Tarrega’nýn titiz kontrolünden geçmeden, onun ölümünden sonra basýlan eserlerinin de bu durumu daha da belirsizleºtirerek zorlaºtýrdýðý söylenebilir.
Dionisio Aguado ve öðrencisi Florencio Gomez Parreno gibi, Tarrega ile ayný zamanda ya da ondan önce yaºayan bazý gitaristler, metotlarýnda arrastreden söz etmiºlerdir. Ancak, Tarrega’nýn Valencia’lý öðrencisi Pascual Roch öðretmeninin ona öðrettiði arrastre çeºitlerini ilk defa detaylý olarak “A Modern Method For Guitar, School of Tarrega” adlý metodunda ele almaktadýr. Emilio Pujol metodunda, arrastreden Pascual Roch’un çalýºmasýndan daha kýsýtlý bir ºekilde söz etmektedir.
Roch’a göre;
“Arrastre iki nota arasýnda bir çizgi konarak gösterilir; iºaret edilen parmak ilk notayý basar ve bastýktan sonra perdeleri gezerek ve kromatikler anlaºýlsýn diye gerekli baskýyý yaparak, ikinci notaya kadar gider. Bu tür kaydýrma genelde hýzla yapýlýr. Hem çýkýcý, hem inici seslerin yanýnda bazý durumlarda bas da bulunur.” 98
Roch, metodunda arrastreyi glissando ile ayný teknik olarak sunarken, yaptýðý tanýma göre portamento ile ayný teknik olduðunu ortaya koymaktadýr.
ªekil 6 Çýkýcý Arrastre
98 Pascual ROCH, a.g.e.,s.63
43 ªekil 7
Ýnici Arrastre
Pujol, arrastreyi tanýmlarken, apojyatür’ün çeºitlerini de sýnýflandýrýr:
“Bu apojyatür, birinci notada baºlayarak esas notada bitene kadar arrastre yaparak iki notayý çalmaktan ibarettir. Kýsa bir apojyatür olunca (acciaccatura olarak adlandýrýlan) kaydýrma hýzlý olmalý ve esas notaya yaklaºtýkça telin üzerindeki baský daha da artýrýlmalý.”99
Pujol’un “arrastre”yi “kaydýrma” anlamý yerine kullandýðý dikkat çekmektedir.
Pujol’un arrastre tanýmýnda “kýsa apojyatür” olarak bahsettiði “acciaccatura”yý Sözer100 ºöyle tanýmlamaktadýr:
“Hýzlý çalýndýðýnda ritmik deðeri sonrakinden ayýrt edilebilen nota. 18. yüzyýlda klavsenci ve orgcularýn vurgularý güçlendirmek amacýyla kullandýklarý belirteç.
Scarlatti’nin klavsen için yazdýðý sonatlarda sýk rastlanýr. Bir tür süsleme.”
Görüldüðü gibi Roch ve Pujol arrastreyi tanýmlarken ortaya farklý görüºler koymaktadýrlar; Roch asýl nota olarak birincisini seçerken, Pujol ikincisini seçmektedir.
Espinos, Tarrega’nýn ikisini de kullandýðýný belirtmektedir.
Espinos, arrastre ile portamentonun birbirine karýºtýrýlmamasý gerektiðini ifade etmektedir. Her iki teknikte de iki nota arasýndaki kromatiklerin duyurulmasý gerektiðini belirten Espinos, tek farkýn portamentoda hem çýkýº hem de varýº notasýnýn duyurulmasý zorunluluðu olduðunu dile getirmektedir. Oysa Roch ve Pujol’un arrastre tanýmlarýna bakýldýðýnda asýl nota olarak birinin seçildiði görülmektedir.
Roch metodunda arrastre çeºitlerini ºöyle sýnýflandýrmaktadýr;101
99 Adrian Ruiz ESPINOS, “Como Interpretar a Tárrega”, önce verildi.
100 Vural SÖZER, Müzik-Ansiklopedik Sözlük, önce verildi, s. 11
101 Pascual ROCH, A Modern Method For Guitar, School of Tàrrega, önce verildi, Volume II, s.64–66
44 188.8.131.52.1. Baðlý Arrastre
Bir önceki gibi, ayný ºekilde gösterilir, fakat ilk notayý basan parmak ikinci notaya ulaºmaz, baºka parmak kullanarak ikinci nota üzerine kuvvetle gelir ama onu çalmaz. Bu tür kaydýrma genelde yavaºtýr ve güzel bir efekttir.
Çýkýcý Baðlý Arrastre ªekil 8 (Yazýlýºý)
ªekil 9 (Çalýnýºý)
Yukarýdaki örnekte verilen üç durumda da 1 no.lu parmak fa natürelden ileri gitmez; kaydýrmayý yapan parmak kaldýrýlmadan diðer parmak son notaya baðlanýr.
Ýnici Baðlý Arrastre
ªekil 10 (Yazýlýºý)
ªekil 11 (Çalýnýºý)
Küçük yazýlan notaya kadar ayný parmak gider ve son notaya belirtilen parmakla baðlanýr. Son notanýn iyi duyulmasý için iki parmak birlikte yerleºtirilmelidir. Bu arrastrenin parmak sýrasý, el pozisyonuna ve eserin parmak kullanýºýna baðlýdýr.
184.108.40.206.2. Komºu Ýki Telde Yapýlan Baðlý Arrastre
Komºu iki tel arasýnda ya da aralarýnda bir tel olan baðlý arrastrelerde, bir parmak kaydýrma yapmaya baºlarken, öbür telde kaydýrma yapacak parmak
45 hazýrlanmalý, ilk parmak kaydýrmayý bitirince diðer parmak hemen tele yerleºtirilip belirlenen notaya kadar kaydýrma yapýlmalýdýr. Kaldýrýlan parmakla açýk telden sesin çýkmamasýna dikkat edilmelidir.
ªekil 12 Çýkýcý
ªekil 13 Ýnici
220.127.116.11.3. Ara Tellerde Yapýlan Baðlý Arrastre Komºu iki telde yapýlan baðlý arrastre ile ayný iºlem uygulanýr.
ªekil 14 Çýkýcý
ªekil 15 Ýnici
18.104.22.168.4. Çift Arrastre
Tek telde yapýlan arrastrenin iki telde ayný anda uygulanmasýdýr. Komºu iki telde yapýlacaðý gibi, aralarýnda bir tel olan çift arrastreler de uygulanmaktadýr.
46 22.214.171.124. Baðlarýn Çalýnma ªekli
Sözer baðý, notalarýn aralýk vermeden, sürekli çalýnacaðýný belirten iºaret olarak tanýmlamaktadýr.102 Uygulamanýn yaylý çalgýlarda yayýn sürekli çekilmesi; piyano gibi tuºlu çalgýlardaysa bir parmak kalkmadan diðerinin basýlmasýyla saðlandýðý belirtilmektedir.
Pujol, baðýn Tarrega Okuluna göre nasýl uygulanacaðýný, metodunun II. Kitap, 157. paragrafýnda belirtmektedir.103 Bað türlerini üç grupta toplayan Pujol, çýkýcý baðlarda baðýn birinci notasýnýn sað el ile çalýndýktan sonra, ikinci notanýn, sol elin ilgili parmaðýnýn tele kuvvetle vurmasý ile elde edildiðini açýklamaktadýr.
Pujol, inici baðlarýn sað el parmaklarýnýn destekli çalýºýna benzer ºekilde uygulandýðýný belirtmektedir; baðýn iki notasýný oluºturan notalara ait parmaklar tele birlikte basar, baðýn birinci notasý sað el ile çalýnýr, ikinci notayý ise basýlý olan parmak kuvvetle çeker ve alttaki tele dayanýr. (Apoyando çalýº gibi.) Böylece baðýn diðer notasý seslendirilmiº olur. Eðer alttaki telde titreºmesi gereken bir nota varsa, sol eldeki parmak alt tele dayanmaz; avuç içine katlanýr. (Tirando çalýº gibi.)
Metodun II. Kitap 165. paragrafýnda hem inici hem de çýkýcý baðlarýn nasýl uygulandýðý açýklanmaktadýr. Buna göre inici ve çýkýcý baðlarýn, birinci notanýn sað el ile çalýnmasýndan sonra yukarýda anlatýlan tekniklerin peº peºe uygulanmasýndan oluºtuðu belirtilmektedir.104
102 Vural SÖZER, Müzik-Ansiklopedik Sözlük, önce verildi, s. 71
103 Emilio PUJOL, Guitar School, Based on the Principles of Francisco Tàrrega, önce verildi, Book Two, s. 151
104 Emilio PUJOL, a.g.e., s. 156
47 126.96.36.199. Tarrega’nýn Eserlerinde Kullandýðý Bazý Benzetim ve
Efektler
Tarrega’nýn orijinal eserlerinde kullandýðý deðiºik efektler ve benzetimler, öðrencisi Pascual Roch tarafýndan yazýlan 3 kitaplýk metotta açýklanmaktadýr. Söz konusu efektlerin baºlýklarý ºöyle sýralanabilir:
1- Boðuk ses tonu (Muffled Tones), 2- Çan tonu (Bell Tones),
3- Arp tonu (Harp Tones),
4- Trampet tonu (Side-Drum Tones), 5- Davul tonu (Bass Drum Tones),
6- Uzayan ses tonu (Prolongation of the Tones), 7- Trompet efekti (Trumpet Effect),
8- Trombon efekti (Trombone Effect),
9- Klarinet ya da Obua efekti (Clarinet or Oboe Effect),
10-Çatlak yaºlý adam ya da kadýn sesi benzetimi (To Imitate the Cracked Voice of an Old Man or Woman),
11-Hýçkýrarak aðlama, aðlama ve kekeme benzetimi (To Imitate Sobbing, Crying, a Stammerer),
12-Kekemenin ºarký söylemesi (The Stammerer Sings).105
Tarrega öncesi gitar metotlarý incelendiðinde, Roch’un metodundakine benzer anlamda gitardan elde edilebilecek farklý efekt ve benzetimlere, sadece Dionisio Aguado’nun 1825’de yazdýðý “Escuela de Guitarra” adlý metodunda rastlanmaktadýr.
Aguado bu metodunda davul, çan ve fagot benzetimi konularýný iºlemiºtir. Roch’un metodundaki bu baºlýklar ile Tarrega öncesi yayýmlanan metotlardaki konularýn baºlýklarý karºýlaºtýrýldýðýnda, Tarrega’nýn gitar çalma tekniðinde ulaºtýðý ileri düzey
105 Pascual ROCH, A Modern Method For Guitar, School of Tàrrega, önce verildi, Volume II, s. 68–78.
48 görülebilir. Aºaðýda, bu benzetimlere örnek oluºturmasý açýsýndan sol el ile yapýlan iki benzetim sunulmaktadýr.
188.8.131.52.1. Hýçkýrarak Aðlama Benzetimi
Roch’un metodunda “to imitate sobbing” baºlýðý altýnda iºlenen hýçkýrarak aðlama benzetimi, çok hýzlý ve ezgiye aðýrlýðý vererek bir kaydýrma yapýp elde edilir.
Sol elin baº parmaðý, bu elin rahatlýkla iºleyebilmesi için gitar sapýna çok hafifçe dokunmalýdýr.106
ªekil 16
Hýçkýrarak Aðlama Benzetiminin Uygulandýðý Örnek Tarrega’nýn “Fantasia Espanola” eserinden bir bölüm
Espinos, bazý gitaristlerin hýçkýrarak aðlama benzetimini biraz deðiºtirerek;
hýzýný ve ritmini düzensiz çalarak, yeni bir efekt yarattýklarýndan bahsetmektedir. Yeni efekt, sarhoº birinin konuºmasýna benzediði için “sarhoº benzetimi” (to imitate drunk) adýný aldýðý belirtilmektedir.107
184.108.40.206.2. Aðlama Benzetimi
Perde üzerine yerleºtirilen parmak, tel çalýndýktan sonra bastýðý teli aºaðý tele doðru kuvvetlice çekip eski konumuna getirdiðinde bu benzetim elde edilir. Yoruma baðlý olarak sýklýðý belirlenir.108
106 Pascual ROCH, a.g.e., s.77
107 Adrian Ruiz ESPINOS, “Como Interpretar a Tárrega”, önce verildi.
108 Pascual ROCH, a.g.e., s.77
49 ªekil 17
Aðlama benzetiminin uygulandýðý örnek Tarrega’nýn “Fantasia Espanola” eserinden bir bölüm 2.2. Tarrega Öncesi Ýspanyol Gitar Metotlarý
Çalgý eðitiminde, öðrencinin izlemesi gereken bir programýn ya da metodun varlýðýnýn söz konusu olduðu; dolayýsýyla çalgý eðitiminin anlaºýlabilmesi açýsýndan, metot kavramýnýn açýklýða kavuºmasý gerekmektedir.
“Metot” sözcüðü “yöntem” anlamýna gelmektedir.109 “Yöntem” sözcüðü ise;
“bir amaca eriºmek için izlenen, tutulan yol, usul, sistem” ve “bilimde belli bir sonuca eriºmek için, bir plana göre izlenen yol, metot” anlamlarýný taºýmaktadýr.110
Çelebi tarafýndan metot kelimesinin Yunanca olduðu; etimolojik olarak
“izleme”, “peºinden gitme”yi ifade ettiði ve günümüzde yöntemin, genel olarak belirlenmiº bir hedefe doðru; gerek yürüme faaliyeti, gerek uzanan yolun kendisi anlamýnda kullanýldýðý dile getirilmektedir. 111
Sözer, metodu “çalgý öðreniminin ya da ses eðitiminin temel yöntemlerini ve örnek çalýºma parçalarýný içeren öðretim kitaplarý” olarak tanýmlamaktadýr.112 Bir çalgýnýn öðretimi için hazýrlanan metotta, hangi çalgý ise o çalgýnýn kýsa bir tarihçesi, çalgýnýn yapýsal özellikleri hakkýnda açýklamalar, temel müzik bilgileri, tutuº-oturuº pozisyonu ile ilgili açýklamalar, teknik geliºme ile ilgili çalýºmalar ve müzikal geliºme ile ilgili çalýºmalar gibi bölümlerin yer almasý gerektiði söylenebilir.
109 http://tdk.org.tr/TDKSOZLUK/SOZBUL.ASP?kelime=metot
110 http://tdk.org.tr/TDKSOZLUK/sozbul.ASP?KELIME=y%F6ntem&GeriDon=0&EskiSoz=
111 Prof. Dr. Nilgün ÇELEBÝ, Sosyoloji ve Metodoloji Yazýlarý, Aný Yayýncýlýk, Ankara, 2001, s.131
112 Vural SÖZER, Müzik-Ansiklopedik Sözlük, önce verildi.
50 Tarrega’nýn eðitimbilimsel (pedagojik) özelliklerini anlayabilmek için, öðrencilerini nasýl bir metot izleyerek yetiºtirdiðinin incelenmesi gerekmektedir.
Tarrega’nýn yazdýðý bir metot olmamasý nedeniyle; öðrencilerinin yazdýðý metotlarýn onun yöntemlerinin anlaºýlmasý açýsýndan önem taºýdýðý söylenebilir. Araºtýrmanýn bu bölümünü, Tarrega öncesi gitar metotlarý ile Tarrega’yý kaynak alan Ýspanyol gitar metotlarýnýn eðitimbilimsel yönden karºýlaºtýrmalý bir incelemesi oluºturmaktadýr.
Matanya Ophee’nin “Ýspanyol Gitar Metotlarýnýn Kýsa Tarihi” (A Brief History of Spanish Guitar Methods) adlý çalýºmasýnýn, Tarrega öncesi Ýspanyol gitar metotlarý hakkýnda önemli bilgiler içerdiði düºünülmektedir. Ophee, bu çalýºmasýný 1986 yýlýnda yazýya geçirdiðini, 1998 yýlýnda Amerika Gitar Vakfý’nýn (Guitar Foundation of America) Montreal’de düzenlediði gitar festivalinde ve Meksika’da Cuernavaca Festivali’nde konferans olarak sunduðunu belirtmiºtir.