Transkript
1 HM. Edebiyat Fakültesi Dergisi, (özelsayt), MUSTAFA SAMİ EFENDİNİN TÜRK YENİLEŞME TARİHİNDEKİ YERİ Bige Erciâsun * Mustafa Sâmi Efendi istanbul'da doğdu. Defterdar Mektubi Kalemine girdi. Bir müddet çeşitli memuriyetlerde bulunduktan sonra Viyana Sefareti kâtipliğine tâyin edildi. Döndükten sonra Antedi Kalemi hulefâsı, 1838'de de Paris Sefareti baş kâtibi oldu. O sene Sefer ayının ikinci günü İstanbul'dan hareket etti. Daha sonra 1840*ta Takvimhâne Nezâretine tâyin edilen Mustafa Sâmi Efendi 1541'de azledildi. Beş sene mâzul kaldıktan sonra 1846'da Zirâat Meclisi âzâlığına, bir müddet sonra Viyana Maslahatgüzarlığına, ayni sene Berlin Sefaretine, 1850'de de Tahran Sefaretine nasboluridu. 1852'de İstanbul'a döndü. 1855'te vefat etti. 1838'de tâyin olunduğu Paris'e giderken Avrupa'yı gezmiş ve gördüklerini Avrupa Risalesi adlı küçük eserinde anlatmıştır. Kırk sayfadan ibaret olan bu eseri şöyle özetleyebiliriz: 1254 (1838) yılı Sefer ayının ikinci Perşembe günü vapurla istanbul'dan hareket eder. Sekiz günde Bahrn Sefld boğazı, MidiHi, Ş ire, Mora adalarının sularından geçerek Malta adasına gelir. Buradaki karantinahânede 21 gün kaldıktan sonra vapurla Siraküza, Mesina, Napoli youıyta Roma'ya ge«r. Papa ile görüşür. Ayın yirmi ikinci günü Roma'dan çıkarak Toskana hükümetinin payitahtı olan Floransa *ya varır. Burada dört gün kaldıktan sonra Boloyna, Milan, Venedik, Triyeste, Viyana, Prag, Berlin, Han ora Hükümeti, Hestin Memleketi, Frankfurt, Ahen Kasabası, Brüksel ve Anvers yolu ile Londra'ya gelir. Bir ay Londra'da kalan Sâmi Efendi, Tamis (Taymis) nehri ve Bahr-i Muhit (Atlas Okyanusu)'ten geçerek Fransa'ya, Paris'e gelir. Mustafa Sâmi Efendi risâlenin bundan sonraki kısmında Avrupadaki intibalarıni anlatır. Bu intibâlar şu başlıklar altında toplanmıştır: Der*eyân^ Paris, Der-beyârw mizâc-h ahâli-i Paris, Der-beyân-ı mizâc<t umumi-i ahâw Fransa, Der-beyân* keyfiyyet ü ahvâl-i Devtet-i Fransa, Der-beyân-ı ahvân umumiyye-i Avrupa, Tezyil ve Hâtime. MUSTAFA SAMİ EFENDİ'NİN AVRUPA İLE İLGİLİ MÜŞAHADELERİ Mustafa Sâmi Efendi, risalesinde Avrupa'da gördüğü şeyler hakkında bize bilgi verir. Onun en çok dikkatini çeken ilim ve maârif olmuştur. Bu konudaki müşâhadeleri şunlardır: Bütün Avrupa halkı okuma yazma bülir. Fransa'da bir hamal veya çoban dahi kendisine âit bir mektubu okuyup yazacak kudrettedir. Avrupada hüner ve marifet o kadar ilerlemiş, talim ve taallüm maddesi öyle kolaylık kazanmıştır ki kör ve dilsizler bite kendilerine mahsus işaretleri kullanarak sekiz on sene tahsil * Yardımcı Doçent Dr., Hacettepe Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
2 72 yaparlar ve normal bir insan gibi kimseye muhtaç olmadan yaşayabilirler.hattâ sağır, dilsiz ve âmâların hikmet ve riyâziye kitapları yazdıkları bile görülmüştür. 1. Oku. yup yazma vasıtasıyla herkes kazancını hesap ve ona göre hareket edebilir. Hendese ve kimya ilimleri sayesinde siyah topraktan musaffa ve mücellâ ayna ve fağfuriar yaparlar. Herşeyi izah eden kitapları vardır. Pariste çeşitli meselelere âait olmak üzere bir senede 1500 adet kitap telif edilir ve basmahanelerde basılarak çoğaltılır. Çeşitli ilimler yanında günlük konular, farelerin yok edilmesi gibi bayağı meseleler hakkında da Avrupanın çeşitli dillerinde çok sayıda kitap vardır 2. Böylece Avrupalılar hem kendilerine, hem de başka memleketlerdeki insanlara faydalı olmaktadırlar. Avrupalılar için en büyük ayıp cehâlettir. Erkek ve kız çocuklarını en az on sene okuturlar. Bir ilim çoğaldıkça diğer bir ilmin de çoğalmasına sebep olmaktadır. Bir ilim çoğaldıkça diğer bir ilmin de çoğalmasına sebep olmaktadır. Meselâ hendese ilminin inkişafı, cebrin de ilerlemesine vesile oluyor. Böylece vapur "âletleri" yapıyorlar. Bir senede imal olunabilecek eşyayı bir günde imal edebiliyorlar. Kimyanın ilerlemesi de litografyanın gelişmesine sebep oluyor. Böylece kalem ile yazılacak bir kitabı iki bin tane basabiliyoriar. Lisanlarını belli usullere bağlayıp lüzumsuz fazla kelime kullanmıyorlar. Yeni bir kitap yazana veya birşey icad edene mükâfat veriyorlar ve lâyik olduğu itibarı gösteriyorlar. Bu suretle kimsenin emeği hebâ olmuyor. 3. Romadaki kitaplıktan bahsederken Ayrupaltların antika merakına temas eder. Bu merakı da ilmin ilerlemesinin sebeplerinden biri olarak gösterir. Bu konuda meâlen şunları'söylüyor: Romada Avrupa'nın en eski ve meşhur kitaplığı bulunur. Bu kitaplıkta, bütün ilimlere âit çeşitli bilgiler mevcuttur. Bir tarafta müze denilen tasvirhânede birçok antika tasvirler vardır. Avrupalıların gözünde bunların herbiri bir hazine değerindedir. Avrupalılar eskiden kalan, zamanımızda bulunmayan eşyaya çok değer verirler ve buna Lâtin lisanında antika derler. Eski devirlerden kalan toprak veya altın bir eşya aynı derecede kıymetlidir. 4 Floransa'daki teşrihhane hakkında da şunlan söylüyor: Diğer Avrupa şehirlerinde olduğu gibi Floransa'da da fen, tababet ve kimya ile meşgul olmak isteyenlerin bilgi edinecekleri büyük bir teşrihhane mevcuttur. Bu teşrihhânede insan ve hayvan uzuvları tabii renklerinde, hattâ her kıl ve mesâmâtı tamam olarak aynen imal edilmiştir. Bir odada ispirto ile dolu şişeler içinde filden karıncaya kadar çeşitle hayvanlar bulunmaktadır. Başka bir odada hal mumundan yapılmış ağa, meyve Ve çiçek tasvirleri, bir diğerinde çeşitli taş ve madenler vardır. Hepsinin üzerine, mâhiyetlerine dair birer pusula konulmuştur. s. Ayrıca, Napoli'de lâvların altında kalan bir kasabadan zaman zaman antika eşyalar çıkarılarak kıratın hazinesine teslim edildiğini belirtiyor. 1. Mustafa Sâmi Efendi, Avrupa Ritalesi, İstanbul 1256, s a. e.,s a. e., s. 35, a.e.,8.11; a. e., s. 15.
3 Mustafa Simi' Efendi, Avrupalıların sağlık teşkilâtlarına da dikkatimizi çekmiştir. Karantina hakkında verdiği bilgiler şunlardır: Malta'ya gelince evvelâ bir doktor tarafından muayene edilirler. Yanlarına bir gözcü (Oideban) verilir. Gözcülerin vazifesi, yanlarına başka kimseleri yaklaştırmamak, elbise ve eşyalarını hergün havalandırmaktır. Bu gözcüler kimin hizmetine verilirse, onun günü tamamlanıncaya kadar kimseyle temas etmezler. Büyük memur ve tabibler, karantinadaki misafirlerin odasına girerlerse de gözcüler gibi onlara yaklaşmadıklarından, her akşam evlerine gidebilirler. Malta adası Avrupa'nın kilidi mesabesindedir. Bu yüzden buradaki karantina, Avrupa'nın diğer karantinalarından daha büyük ve itibarlıdır. Karantina, deniz kenarında kale şeklinde birkaç büyük Vınadan müteşekkildir. Her binada 80^-ÎOO oda, hususi dâire mevcuttur. Güney battıktan sonra gözcüler her dâirenin kapısını kapatırlar. Karantina müddetleri uygun olanlar, gece birlikte kalabilirler. Sabah olunca herkes avluya çıkar. Fakat yine de karantina müddetleri ayrı olanların birbirlerine yaklaşmamasına dikkat edilir. Bu usule uyulmazsa, karantina müddeti uzayabilir (Eğer gün karantinada kalmış bir kimse, henüz iki üç günden beri karantinada bulunan bir başkasına yaklaşırsa, onun kadar kalmaya mecbur tutulur.) Böyle hadiseleri gözcüler büyük memurlara haber verirler. Haber vermedikleri takdirde muharebe, kısas gibi milletler arası bir meseleye sebep olacakları için, Avrupada kan dökmek de kötü bir şey sayıldığından ceza görürler Avrupalıların sağlık konusundaki titizliklerini ve gayretlerini de ilme bağlayan Mustafa Sâmi Efendi, bu konuda da şunları söylüyor: Avrupalılar hüner ve marifet sayesinde faydalı ile zararlıyı birbirinden ayırabilir ve vücutlarını bilerek kullanırlar. Bu suretle çiçek hastalığı için aşı, vebâya karşı karantina gibi çareler bulurlar. Sakatlar, bulaşıcı hastalıklar, muhtaçlar, askerler ve tekaüdler için her şehir ve kasabada ayrı ve muntazam hastahâneler vardır. Bunların müstakil tabibleri, her hastahânenin bir eczâhânesi bulunur. Bundan dolayı hastalıkları uzun sürmez, çabucak iyileşirler. Hastahâne binaları büyük ve sağlam olarak yapılmıştır. Hastaların elbiselerinin ve odaların temizliğine son derece dikkat edilir. Yemekleri ihtimamlı ve hususidir. Hastaların hizmetine bakanların çoğu muteber ve asil âilelere mensupturlar. Bunlar sadece milletine fedâkârlık yapmak için ecdâdından kalan malı hastahânelere bağışlarlar, kendilerine küçük bir gelir ayırarak ömürlerini hastaların bakımına vakfederler. 7 ) Akıl hastalarının tedavisi hususunda da şunları söylüyor: Delilik illetine mübtelâ olanlar hem hekimlerin kemal ve mahâreüeri, hem de Avrupa hastahâneterinin tertipli ve rabıtalı olması dolayısıyla..bu de/tten kurtulurlar. Çünkü hastahâneler, her memlekette, havanın en hafif olduğu yerde inşâ edilir. Bu hastahânelerde süslü bahçeler, fıskiye ve çeşmeler muntazam odalar, kış günleri için sobalar, gece için avize ve kandiller vardır. Her on hastanın müstakil bir hizmetçisi mevcuttur. Tabib- İer günde iki defa hepsini muayene ederek hastalığın sebebini bulmağa çalışırlar. Meselâ çocuklarını kaybettikleri içirf cinnet getiren kadınlara balmumundan veya başka şeylerden yapılmış çocuk tasviri; zengin olmak hülyasıyla macun olanlara kolay ve kurşundan yapılmış mangır gibi şeyler yerilerek teselli edilirler. Bunlar arasında iyi- 6. a. e.,8.5-8, 7. a. e.,s. 27, 2Ş.
4 74 leşrniyenter pek nâdirdir. Ayrıca bunlar bağlı değildir; hastatıânede ve bahçelerde dolaşabilirler. Eğer bir serkeşlik yaparlarsa özerlerine, ipten yapılmış nimten şeklinde bir, elbise giydirilir. Bu suretle elleri birbirine kavuşamaz ve kimseye zarar veremezler. Bu şekilde zaptedilemiyenler, penceresi olmayan, tepe camlı ve kuru otlarla dolu bir odaya hapsedilirler 8. Mustafa Sâmi Efendi Avrupalıların bayındırlık konusundaki titizlikleri hakkında da birçok şeyler söyler ve çeşitli şehirlerden örnekler verir: Malta : Çarşıları, nâdir bulunan malta taşlarıyla süslenmiş iniş ve yokuşları geometrik olarak yapılmış şirin bir yerdir 9, Roma : Avrupa'nın en eski ve meşhur şehirlerindendir. İçinde birçok imaret ve kilise vardır. Ayrıca Sultan Ahmet Meydanındaki Dikili Taş'a, Elçi Ham'ndaki Çemberli Taş'a benzeyen dikili taşlar da mevcuttur. Bu çeşit eserler eski sayılır ve nazarlarında çok kıymetlidir. Bunları çoluk çocuğun zararlanndan korumak için etraflarını tunç parmaklıklarla çevirmişlerdir. Romadakİ Sen Petro Kilisesi, kubbesinde elma renkli bir alem olmasından dolayı halkımız arasında Kızıl Elma diye tanınır. 10 Londra: Avrupa'nın en büyük ve mâmur şehirlerinden biri de Londradır. Fakat dumanlı havası yabancılara zararlıdır. Avrupa'nın her yerinde bulunan ve gaz denilen kandiller Londra'da daha da fazladır. Bu yüzden şehir, geceleri gündüzden daha aydınlık görünmektedir. Şehrin ortasından Tamis (Taymis) nehri geçer. Nehrin üstüne köprü yarılmaktadır M, Paris: Şehrin içinde pek çok mâmur bina, kıymetli eşya ile dolu muntazam dükkânlar, sayısız saraylar, kütüphane, rasathane, dershane ve talimhaneler, hastahâne, tiyatro dedikleri hayalhaneler, halkın dolaşması için mesire yerleri ve bahçeler vardır. Tıp ve'tabiiyye tahsil edenlerin faydalanmaları için bütün nebâtâtın yetiştirilmesine mahsus sobalar ve hayvanat bahçeleri mevcuttur. Parisin ortasından Sena (Sen) nehri akar. Nehrin üzerinde iki tarafı birbirine bağlayan müteaddjd ve müzeyyen asrna köprüler vardır. 12 İlim ye mârifetin bayındırlığa sağladığı kolaylıkları da şöyle belirtiyor: Herkesin evinin kapısı üzerinde numara ve dükkânlarında isim vardır. Böylece aranılan yer kimseye sormadan bulunur. Şehirler ara» yollarda, sahra ve dağ aralarında dikilmiş taşlar vâsıtasıyla istenilen şehre, kasabaya ve köye gidilebilir. Hususi olarak hazırlanmış kitap ve haritalar vâstttstyla gidilecek yerin kaç saatlik olduğuaraba masrafının ne kadar tutacağı gibi mâlumat öğrenilir l a. e., s. 29,30, 9. a, e., s a. e, s. 10, a. e., s a. e., s. 23., 13. a. e., s. 32.
5 Mühendislik.fenni sayesinde inişli yokuşlu araziyi dümdüz yapıp yanyana üç araba geçecek genişlikte yollar yapmışlardır. Bu yolların temizliği ve iki tarafındaki ağaçların bakımı için hususi memurlar tahsis olunmuştur. Parasma güvenen seyahat erbabı, istediği şehir ve kasabaya giderek "otel tâbir olunan" yerlerde kalır. Burada evinde bulamıyacağı huzuru bulur. Gümüş tabaklar, altın kaşıklar, geniş haltlar, altında dokunmuş atlastan yorganlar vb. 1 4 Mustafa Sâmi Avrupalıların askeri düzenleriyle de ilgilenmiştir. Bu konuda şu bilgileri veriyor: Fransanın muvazzaf piyade ve süvarisi 'dir. Yirmi yaşını geçen herkes meccanen "Gar dö Nasyonal" dedikleri redif askerlerine dâhil olur. Bir taraftan kendi mesleklerinde çalışırlar, bir taraftan da sıraları geldikçe askerlik vazifelerini ifa ederler. Fransada üç milyon redif askeri bulunmaktadır. Donanma bakımından i ngil tereden sonra ikinci gelir. Donanması büyüklü küçüktü 350 parça gemi-, den ibârettir. 15 Napoli'de altmış bine yakın asâkir-i berriye, sağlam ve bozuk olmak üzere yedi sekiz kıta harp gemisi vardır 1 6. Romada oturan papanın donanması yoktur. Asâkir-i berriyesi neferdir İngiltere'nin asâkir-i berriyesi neferden, donanması büyüklü küçüklü bin parça gemiden ibârettir 1 8. Mustafa Sâmi Efendi Avrupalıların ticâretleri hakkında da şu malumatı veriyor: Venedik civarına dâima Arnavut ve Bosna tüccarları gelip gider. Bu yüzden Venedik'i meydana getiren adaların birinde bir "Bâb-ı Kebirhâne", içinde de bir mescit bulunur 1 9. Londra, ticâreti ite meşhur bir şehirdir. Londraya ve diğer İngiltere iskelelerine gelen gemiler 650 kıtaya ve 'e ulaşır 2 75 Mustafa Sâmi Efendi ayrıca Avrupadaki şehirlerin nüfusu, coğrafi durumu, halkın yaşayışı ve dikkatini çeken çeşitli konular hakkında da bizi aydınlatır. Konumuzu doğrudan doğruya ilgilendirmediğinden coğrafi bilgileri buraya atmadık. Ancak sanat, yaşayış gibi konulardaki çeşitli müşâbadelerinden kısaca bahsetmek faydalı olacaktır. Sanat: Roma halkı ressamlıkla ün yapmıştır. Mozayik dedikleri hurda taşlarla 14. a. e., s a. e., s a. e., s ?a.e.,s a. e., s a. e., s a. e., s. 22.
6 76 tasvirler yaparlar 2 1. Floransada Grandükantn sarayında ise eski hükümdarların ve diğer meşhur kimselerin kalemle yapılmış tasvirleri, masalar üzerinde renkli, nadide somaki mermerler vardır Ayrıca her odaya kaliçe şeklinde resimler yapılmıştır. Bu resimlerin, seyahat erbabına göre yeryüzünde eşi bulunmaz tasvirler olduğu muhakkaktır 22. Belçika hakkında : Belçika birkaç yıl öncesine kadar Felemenklerin idaresinde idi. Bâzı devletlerin yardımıyla müstakil hâle gelmiştir. Ahâlisi gayretlidir. Bu yüzden 2 3 ileride büyük bir devlet olacağı anlaşılmaktadır.. Londra'daki darphâne hakkında: Darphânelerde banko denilen kâğıt paralar basılmaktadır. Kâğıt paranın miktarı, saat yelkovanına benzeyen çarlarla tesbit edilir ve darphâne müdürü tarafından bilinir. 24 Fransızlar hakkında: Paris halkı zevk, sefâ ve ihtişamı seven, tasarrufa düşkün gece gündüz çalışan, buna rağmen eğlenceden geri kalmayan, dâima neşeli, her cins kavme yakınlık gösterebilen insanlardır. Fransa halkı, zeki, tiz-meşrep ve müstehzidir. Fakat kendi işlerinde temkinlidirler. İstihzaları ise açıktan açığa değil, edepli bir şekildedir. Vatanlarını ve milletlerini seven, nâmuslarına düşkün, gayretli ve mütevâzi kişilerdir 2 5. Avrupalıların dini hakkında: Avrupa milletleri hristiyandır. ingiltere, Prusya, Felemenk, İsveç, Danimarka halkı protestan; Rusya Rum (Ortodoks) ; Fransa, 2 6 Nemçe( Avusturya), İspanya ve diğer devletler katolhctir. Haberleşme hakkında: Mektup İçin postahâneler açılmıştır. Buraya teslim edilen bir mektubun başkasının eline geçmesine imkân yoktur. Paris'ten Londra'ya iki günde mektup gidebilir. Devlet işlerinde kullandıkları telgraf ise bir haberin bir saat zarfında yüz saatlik yere ulaştırılmasını sağlar. MUSTAFA SAMİ EFENDİ NİN TEKLİFLERİ Mustafa Sâmi Efendi, bu risaleyi Avrupadaki gelişmeleri anlatmak için yazdığını ifâde eder. İntibalarıni anlatırken Osmanlı Devletinin ilerlemesi için lüzumlu gördüğü hususların tatbikini de teklif eder. Bu tekliflerin bir kısmı açıkça ifâde edilmiştir. Bir kısmı ise mukayeseler, takdir ye hayranlık duyguları ile belirtilmiş olan zımni tekliflerdir. Yazarın, Osmanlı devletinin eski gücünü kazanması için uygun gördüğü yol, ilim 21. a. e.,s. İO. 22. a. e., s a. e., s a. e., s a. e., 8.24, 26. a. e., s. 25.
7 yoludur. Sâmi Efendi, ilmin her derde çare bulduğunu, günlük hayatta öirçok kolaylıklar sağladığını misalleriyle anlatmıştır.uu konudaki düşüncelerini risalenin"tezyil" bölümünde şöyle izah eder: Herkesin bildiği gibi Avrupalıların bu derece İleri gitmelerinin sebebi, havası ve toprağı değildir. Çünkü Avrupa'da, italya'dan başka havası ve toprağı güzel olan memleket yoktur. Demek ki bu ilerlemenin sebebi, yukarıda sayılan ilimlerdir. Bu ilimler islâm dünyasından Avrupaya geçtiğine göre bizim gerçek malımız (irs-i sahihimiz)dır, O halde müslümanlar arasında bu ilimleri tekrar yaymak lâzımdır. Bizim havamız ve toprağımız da çok güzel ve bereketli olduğuna,'halkımız da yaratılıştan zeki bulunduğuna göre Avrupalıların uzun zamanda vücuda getirdikleri her türlü nizam ve sanayii, pek az zamanda milletimize yaymak mümkündür. Bu takdirde Avrupadan ithal ettiğimiz mal ve erzâka ihtiyacımız, kalmayacaktır; bu yüzden de dışarıya para çıkarmış olmayacağız. Vilâyetlerimiz ve halkımız günden güne mâmur olacak. Avrupalıları geçecek ve nâmımızı ktyâmete kadar devam ettireceğiz. İlimden nasibini alan halkımız vatan ve milletin de kıymetini bilecek, yoksullara el avuç açtırmayacak. Onlar için meskenler ve hastahâneler meydana getirecektir. Alimler ve dervişler için medeseler ve tekkeler inşâ edecektir. Çünkü mâli kuvvet ancak ilmi kuvvetle hâsıl olabilir. İlmin artmasıyla zenginlerimiz de çoğalacağından camiler, mescitler, köprüler ve Çeşmeler ihyâ edilecektir. 27 Yazar Him konusuna, kitabının birçok yerinde temas etmektedir. Bâzı görüşlerini de Avrupa ile İslâm ülkelerini karşılaştırarak, Avrupa'da gördüğü ilerlemeleri takdir ederek belirtmiştir. Bunları doğrudan doğruya teklif olarak kabul etmesek bile zımnen yapılmış teklifler olarak kabul edebiliriz.. Avrupalıların antikaya olan meraklarını anlatırken, bu merakın taklid ve icada yol açtığını söylemektedir. Bu satırlarında Osmanlı Devletinin de bu yolu tâkip etmesini isteyen bir hayranlık duygusu sezilir 2 8. Avrupalıların yapmış olduklarr icadlar her işte kolaylık sağlayan ve günden güne artan tertibat ve sınâaat, ancak eski eserlere itibar ve onları taklit sayesindedir. Bu suretle kendi ilim ve karihalarını eskileri izâfe etmekte ve beşer aklının afamıyacağı birçok hârika âlet imaletmektedirter. Alemin ve islâm ülkelerinin "...revacı olup eşedd ihtiyâç ile muhtâc olduğu kâğıd ve tülbend ve cam ve saat ve şâir her türlü emtia ve akmışayı..." 2 9 vapurlarla bu ülkelere, naklederler..havada uçmak, yerde teller vâsıtasıyla uzak yerlere bir anda haber göndermek gibi "daha ağreb" ve "hârikulâde" keyfiyetleri, eski eserleri ziyan etmiyerek icrâ etmektedirler. Kendî ilim ve marifetlerini attırarak icadlar yaptıkları bir hakikattir. Ancak bunda antikanın rolü olduğu da kabul edilmelidir. Fâtih Sultan Mehmet Ayasofyanın iki tarafındaki melek suretlerinin, caminin bâzı yerlerindeki resimlerin, şehirdeki dikili taşların eski zamanlardan kaldıkları için yıkılmalarına ve değiştirilmelerine.müsâde etmemiştir. Bu davranış, eskiden islâm milletlerinde de antikaya itibar edildiğini gösterir. Eski eserleri tanımanın bir faydası daha vardır. Tarih okuyan kimselerin okudukları şeyleri gözleriyle görmeleri... İşte bu satırlarıyla Mustafa Sâmi Efendi, antika 27. a. e., s a. e., s. 12, a. e., s. 12
8 78 merakının insanları, taklide, icada, dolayısıyla itim yoluna yönelttiğini kabul eder ve Osmanlı Devletini de kendi ecdâdını misal göstererek bu yola sevketmek ister. Yazarın, Avrupalıların ilme karşı gösterdikleri ilgi ve sevgiyi ifade eden daha birçok ifâdeleri vardır. Bunlardan birkaç tanesine daha temas edelim. Avrupalılar kendilerini cehaletten kurtarmışlar, hattâ sakat insanların tahsil görmelerini de sağlayarak kötü yola sapmalarını önlemişlerdir. Bu da gıpta edilecek bir haldir. 3 0 Avrupalılar mâliye, askeriye, memuriyet hususunda ve diğer her türlü tertibat, nizâmât ve sjnâatte meşhur ve namdar olmuşlar, maslahat ve işlerinin hepsini saat çarkı gibi tertip etmişlerdir. Meselâ sağlıklarını korumanın çok ehemmiyetli bir mesele olduğunu idrak etmişler, sağlığın da önce kendi mizacını, sonra da yiyip içeceği şeylerin harâretlerini bilip ona göre hareket etmekle muhâfaza edilebileceğini anlamışlardır. İşte Avrupalılar hüner ve marifetlerinden dolayı bütün eşyanın-tabiatını, 3 1 faydalıyı zararlıyı bilerek, vücudlarını hakimane bir şekilde kullanmaktadırlar. Avrupadaki hastahânelerin büyüklüğüne, hastaların ve odaların temizliğine, yemeklerinin ihtimamlı olmasına hayret eden Mustafa Sâmi Efendi bu kolaylıklar sayesinde zengin ve fakir hasaların pek çabuk şifâ bulduklarını 3 2 belirtiyor. Bu ifâdeden, zengin ve fakir hastalar arasında bir fark gözethmedtğini, yazarın bu davranışı beğendiğini anlıyoruz. Akıl hastalarına tatbik edilen tedaviyi anlatırken Mustafa Sâmi Efendinin bunu Osmanlılardaki şekil ile mukayese etmesi dikkat çekicidir: "işte Avrupalılar tababetle meşgul olarak, cünun olanların şifâsının ancak hoşça tutulmakla mümkün olacağına inanırlar. Bizde ise deli kütük ile uslanır, denmesi lâya'kılâne bir sohbet imiş.** 33 Buradaki tasvip ve hastalara duyulan merhamet açıktır. Avrupalılar bayındırlık konusunda da bir takım kolaylıklar icad etmişlerdir. Umumi yollar, sâdece seyahat edenlere faydalı değildir. Harp zamanında asker, zahire ve silâh sevkiyatında da çok istifâdelidir. Çeşitli yazıların ve mektupların sür'- atte yerlerine ulaşmasını temin ederek devlet işlerini ve insanların haberleşmelerini 3 4 de çabuklaştırır. Bütün bu bilgileri şöyle neticeye bağlıyor: Bu izahattan anlaşılmıştır ki hüner ve maârif her türlü iş için lâzımdır ve Avrupalıların düzeninin sebebi, ilmin yayılmış bulunmasıdır. Avrupalıların ilme bu derece âşinâ olmalarının sebebi ise tahsildir. Onlar için en büyük ayıp cehalettir. Fakat onların gece gündüz meşgul oldukları bu ilimler dini ilimler değildir. Bunlar daha önce İslâm, dünyasında vücuda gelip bilâhare 30. a. e., s a. e., s a. e., s a. e., s a. e., s. 34.
9 Avrupaya geçen ve onlar tarafından durmadan geliştirilen ulunu riyâziye ve hikemiyedir: Mantık, heyet, tıb, hendese, cerr-i eşkâl, ilm-i hisâb, kimya, târih, şiir ve inşâ, 3 5 coğrafya, fizik gibi. Mustafa Sâmi Efendi Avrupada gördüğü şeylerden yalnız birini açıkça tenkit eder. Bu da yemeklerdir. Yazar, Avrupalıların yiyeceklerini "hazmının.güç" ve sağlığa zarar verici olduğunu söyler. 3 6 Bir de Avrupalıların antikaya olan merakının mübalağa derecesine vardığını, bu yüzden bâzı binâları boyatmadan muhafaza ettiklerini söyler ve bu tutumu hoş karşılamaz. 3 7 Bir iki yerde de kadınların letafetinden, zarafetinden bahseder. 3 8 Fakat bunlar teferruata âit hususlar olduğundan ehemmiyetli değildir. Bunlardan başka Avrupalıların din ve mezhep ayrılığı gözetmediklerini, 3 9 Fransızların hüsn-i ahlâk sahibi olduklarını 4 0 da tacvibkâr bir tutumla belirtmektedir. SONUÇ: Mustafa Sâmi Efendi hakkında kaynaklarda pek az bilgi mevcuttur, ibnül'emin onun dindar, fakat sebatsız ve kararsız olduğunu, şâirlerin ona uzun hicviyeler-yazdıklarına kaydediyor. Lütfı Efendi ise tarihinde, halkın ayıplamasını ve zamanının icaplarını hesaba katmadan önüne gelene alışılmış usul ve âdetleri kötülediğini, Avrupadaki âdetleri nakil ve tasvip ettiğini belirtiyor. Bu dikkatsiz sözler yüzünden Takvimhâne Nâzın iken azledilmiş, uzun zaman boşta kalmış, fark ü zarurete düşmüş, bir aralık bâzı sefâretlerde bulunduktan sonra vefat etmiş olduğunu da Hâve ediyor. Bu izahattan anladığımıza göre Mustafa Sâmi Efendi, yazdıklarından dolayı ayıplanmış ve bir kenara itilmiş bir.şahsiyettir. Halbuki müşâhade ve hükümleri, onun fazla ileri görüşlü olmasa da, mukayese yapabilen ve hâdiselerin sebeplerine inebilen bir kimse olduğunu gösteriyor. Batıdaki gelişmenin asıl sebebini, ruhunu, keşfetmiş gibidir. Batıdak medeniyetin itme, ilmin de tahsile dayandığını sık sık söylemesi boşuna değildir. Avrupa artık 17. ve 18. yüzyıllardaki Avrupa olmaktan çıkmıştır. Şimdi Osmanlı Devletinin karşısında tekniğini ve gelişmesini kabul ettiren bir Hristiyan dünyası bulunmaktadır. Mustafa Sâmi Efendi bu dünyayı- farketmiş ve ana hatlariyle tanıtmaya çalışmıştır. Fakat belki kâfi derecede aktif olmamasından, belki meseleleri takdim edişindeki hatâdan, belki de henüz zamanın erken olmasından, devri tarafından lâyıkiyle değerlendirilememiştir. 79 Avrupa Risalesi küçük, fakat düzenli bir eserdir. Yazar bugün de değerinden hiçbir şey kaybetmemiş olan, hattâ, değeri daha da çok anlaşılan bir düşünceyi, ilim ve maârifin ehemmiyetini çok iyi anlamış ve üzerinde ısrarla durmuştur. Avrupadaki antika merakı ve eskiye dönüş üzerinde de fazlaca duran ve bu merakın yeni buluşlara yol açtığını söyleyen Mustafa Sâmi Efendi, bu dikkatiyle rönesans hareke- 35. a. e., s. 37, 36. a. e.,s a. e., s a. e., s a.e. v s a. e., s v 24.
10 80 tini anıamış gibidir. Onun açık ve anlaşılır bir nesir dili olduğunu; eserinin Tanzimattan önceki Osmanlı nesri hakkında güzel bir örnek teşkil edebileceğini de ilâve edelim.. < Sonuç olarak Mustafa Sâmi Efendi'nin dikkatli ve meselelerin derinliklerine nüfuz edebilen bir müşâhid olduğunu, fakat devrinde pek de iyi anlaşılamadığını söyleyebiliriz. t BİBLİYOGRAFYA 1. Mustafa Sâmi Efendi, Avrupa Risâleti, İstanbul : Unat, Faik. Reşit, Osmanlı Sefirleri ve Sefâretnâmeleri, Ankara : Tanpınar, Ahmet Hamdi,X/X Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul : İnal, İbnülemin Mahmud Kemal, Sen Astr Türk Şairleri, Dergâh Yayınlan, İstanbul 1983.