Antik Susa, dünyanın en eski şehirlerinden biridir. Elam, Pers ve Part imparatorlukları eskiden, şimdi çağdaş Shush şehri tarafından sınırlanan şehre hükmetmişlerdi.
Susa, Ester Kitabında ve diğer İncil yazılarında Shushan olarak adlandırılır. Dicle nehrinin yaklaşık 250 kilometre doğusunda, Kharkeh ve Dez nehirleri arasında, aşağı Zagros sıradağlarına yakın bir yerde bulunmaktadır.
Arkeolojik kanıtlar, Susa’nın M. Ö. 4200’den beri sürekli olarak yerleşim gördüğünü göstermektedir. Ayrıca Susa’da M.Ö. 7000 yıllarında iskan edilmiş bir köyün izlerine de rastlanmıştır.
Susa’nın çömlekçileri, erken dönemde rakipsiz kaliteli çanak çömlek ürettiler ve bunları kuş, dağ keçisi ve diğer hayvan motifleriyle süslediler. Şehir dördüncü binyılda (“Uruk Dönemi”) Elam’ın başkenti olmuş ve zaman zaman güney Irak’taki Sümer ve Akad şehirleriyle rekabet edebilmiştir.
Şehrin kendisi doğuya doğru, şehrin şimdi Kraliyet Şehri olarak adlandırılan kısmına doğru genişledi. Yazılı bilgilerden, burada bir zigguratın olması gerektiğini biliyoruz. Üçüncü bölüm ise daha doğuda bulunan esnaf alanıdır.
Erken döneme baktığımız zaman karşımıza ilk çıkan hanedanlık Awan hanedanlığıdır. Awan hanedanının üçüncü bin yılın son çeyreğinde Elam’ı yönettiği bilinmektedir; onlar kısa süreliğine Susa’yı kendi krallığına çekmeyi başaran Akkad hanedanının Sargon’unun çağdaşlarıydı. Ancak Awan kralları özgürlüklerini yeniden kazanmayı başardılar.
Gutiler dağlardan inip Elam ve Mezopotamya’nın alüvyonlu ovalarında yıkıma yol açtığında, Awan krallığı da dağıldı.
Elam, Eski Babil İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra tekrar bağımsız hale geldi ve büyük olasılıkla Anšan’dan yeni bir hanedan, Elam’da kontrolü ele geçirdi. Kidinuidler İgehalkids ve Šutrukids tarafından el değiştirdi. Susa, bu hanedanlıklar altında çok gelişti.
Büyük Cyrus tarafından fethedildikten sonra, Pers hükümdarlarının kışlık evi olarak kullanıldı. M. Ö. 538 veya 539’da Büyük Cyrus II, Susa’yı Pers İmparatorluğu’na dahil etti.
Cyrus’un haleflerinden biri olan Kral Darius (522-486), saraylarından birini Susa’da inşa etti. Sarayın DSf olarak bilinen yazıtı, Darius’un inşasını anlatıyor. Susa şüphesiz en sevdiği saraydı. Ahameniş imparatorluğu hakkında kapsamlı bilgiler veren Yunanlı bilgin Halikarnaslı Herodot” başka bir başkent bilinmiyordu. Kral Darius başka bir başkent kurmayacak kadar Susa’yı sevmiş olmalı” diye aktarmıştır.
Söylentilere göre, Makedonyalı İskender M. Ö. 330 yılında Susa’yı ele geçirmiş, şehri yağmalamış ve hazineden yaklaşık 40.000 talant altın ve gümüşü ele geçirmiştir. Büyük İskender’in Babil’i tercih etmesi Susan’ın düşüşünü başlattı ve kısa süre sonra bir isyandan sonra şehir yerle bir edildi. Bununla da yetinmeyen İskender ayrıca burada evlenmiştir. Daha sonra II. Sapor (309-379) tarafından yeniden inşa edildi ve Iranshahr Shapur olarak yeniden adlandırıldı ve daha sonra 645’teki Arap işgaline direnmeye yardımcı oldu.
Şehir, Ahameniş İmparatorluğu’nun çöküşü ve Susa’da hüküm süren Büyük İskender’in evlenmesiyle Seleukos imparatorluğunun bir parçası oldu. Eulaeus’ta artık Seleucia olarak biliniyordu. Darius’un sarayının yanına Yunan tarzı bir saray inşa edildi. İdari merkez ise kentin güney kesiminde yer almakta olup, hemen hemen tüm Yunan ve Part yazıtlarının ortaya çıkarıldığı bir yerdir. Part çağında, şehir sikke bastı.
Sasani döneminde şehrin büyük bir Hıristiyan nüfusu vardı. Nüfusu Iwan-e Karkheh’e aktaran Sasani Kralı II. Şapur tarafından yağmalandı. Susa, M. S. 13. yüzyıla kadar hala önemli şehirlerden biriydi.
Kutsal Kitaplarda Susa
Susa, İncil’de Agagit Haman’ın Pers Yahudilerini yok etmeyi planladığı Ester hikayesinde geçer. Efsaneye göre, Ester kocası Pers Kralı Ahasuerus’u Haman’ın komplosunu engellemeye ikna ederek Haman’ı alt etti. Antik kökenlere göre, bahsedilen olay, her yıl kostümlü partiler ve diğer kutlamalarla karakterize edilen Yahudi Purim festivalinde anılır.
Susa ayrıca, Nebukadnezar’ın Kudüs’e saldırmasının ardından çok sayıda Yahudi’nin rehin alındığı Babil esareti sırasında MÖ 6. yüzyılda şehirde ikamet eden Nehemya ve Daniel’in kitaplarında da bahsedilir. Shush-Daniel mezarının Daniel’in kendisi olduğu söylenir. Bazılarının daha önce bir taş ‘Davut Yıldızı’ olduğuna inandığı sıra dışı bir beyaz koni ile örtülüdür.
Susa ayrıca Daniel’in Belşatsar’ın üçüncü yılında gördüğü bir koç ve bir keçiyle bağlantılıydı. Esther’e göre Shushan, eskiden görkemli sütunlardan oluşan büyük bir salonu ve son derece çarpıcı bir cephesi olan muhteşem bir saraya sahipti. Kalıntılarda ortaya çıkarılan yazıtlara göre saray, Pers kralları Darius ve Artaxerxes tarafından yaptırılmıştır. Çeşitli kaynaklarda Lübnan’dan ahşap, Gandara’dan tik, Sardeis ve Baktriya’dan gelen altından söz edilirken, renkli sırlı tuğla paneller günümüzde de kalıntılarda görülebilmektedir.
Susa’da 1854’teki ilk sondajların ardından, 1884’te sistematik kazı başladı. Jacques de Morgan liderliğindeki Fransız arkeologlar, kendilerini korumak için Haçlı tarzı bir kale inşa ettiler. Araştırmalar yirminci yüzyıla kadar devam etmiştir. Ne yazık ki, kalıntılar Birinci Körfez Savaşı sırasında kısmen tahrip olmuştur.
Kaynak
R. Boucharlat, “Suse à l’ époque sassanide”, içinde: Mezopotamya 22 (1987) 316-322
R. Boucharlat, “Suse et la Susiane à l’ époque achémenide. Données archéologiques”, içinde: Ahameniş Tarihi 4 (1990) 149-175