BESSEL, Friedrich Wilhelm (1784-1846)
Alman astronomi bilgini. İlk kez bir yıldızın Yer’den uzaklığını ölçmüş ve binlerce yıldızın konumunu belirleyerek küresel astronominin en büyük adlarından biri olmuştur.
22 Temmuz 1784’te Prusya’daki Minden kentinde (bugün Almanya sınırları içinde) doğdu. Altısı kız, üçü erkek, dokuz çocuklu bir devlet memurunun oğluydu. Minden’de başladığı ortaöğrenimini ancak dört yıl sürdürebildi. Sonradan çocukluk yıllarını anlatan bir yazısında kendisinin de söylediği gibi iyi bir öğrenci değildi, matematik ve fiziğe duyduğu ilgi dışında, 15 yaşma kadar hiçbir konuda olağanüstü yetenek ve başarı gösterememiş, Latince derslerinde oldukça zorlanmıştı. Oysa sonraları kendi kendine çalışarak bu dili bazı kitaplarını Latince yazacak kadar iyi öğrenmiştir.
1799’da 15 yaşındayken okuldan ayrılarak Bremen’deki bir ticaretevine çırak girdi. Kısa süre içinde hesap ve muhasebede öylesine ustalaştı ki, yasalara göre çırakların yedi yıl ücretsiz çalışması gerekirken daha birinci yılm sonunda Bessel’e az da olsa bir aylık bağlamışlardı. Böylece maddi bağımsızlığını kazanan Bessel, geceleri de sürekli çalışarak ilgi duyduğu her konuda kendi kendisini yetiştirdi. Dış ticarette başarılı olabilmek için coğrafya, İspanyolca ve İngilizce öğrendi; ticaret gemilerinde kargo memuru olabilmek için de gemicilik konusunda kitaplar okudu. Gökcisimlerinin yüksekliğini ölçen sekstant aletiyle bir geminin denizdeki yerini saptama sorunu, Bessel’in ilgisini astronomiye çekmişti. Astronominin temellerini bilmeden yalnızca yıldızların konumuna bakarak denizcilik yapmak onu doyurmadığından astronomi ve matematik çalışıp kısa sürede enlem ve boylamları saptayabilecek duruma geldi.
Bremen’in boylamını belirleyerek ve bir yıldızın Ay’la tutulumunu gözlemleyerek ilk astronomi çalışmalarına başlayan Bessel, Halley kuyrukluyıldızının 1607’deki geçişine ilişkin bir makaleyi okuyunca, bu gözlemlere dayanarak kuyrukluyıldızın yörüngesini hesaplamayı düşündü. Lalande’m ve özellikle kuyrukluyıldız yörüngeleri üzerinde çalışan Alman astronomu Heinrich Wilhelm Matthaeus Olbers’in (1758-1840) yapıtlarını okuyarak konuyu iyice öğrendikten sonra, 1804’te bitirdiği çalışmasını Olbers’e sundu. Olbers, Bessel’in vardığı sonuçlarla Halley’in hesapları arasındaki tutarlılığı görünce çok etkilendi ve Bessel’e ek gözlemler yaparak bu yörünge üzerindeki çalışmalarını ilerletmesini önerdi. Sonunda yine Olbers’in önerisiyle Monatliche Correspondenz adlı dergide yayımlanan makale, bir doktora tezi düzeyindeydi ve özellikle kendi kendisini yetiştirmiş, astronomi meraklısı yirmi yaşındaki bir gencin kaleminden çıkması büyük yankı uyandırmıştı. Bu olay Bessel’in yaşamında gerçek bir dönüm noktası oldu ve o çağın en büyük astronomlarından birinin yetişmesine ortam hazırladı. Nitekim Olbers yaşamı boyunca astronomiye en büyük katkısının Bessel’i profesyonel astronom olmaya yüreklendirmek olduğunu söylemiştir.
Bessel 1806’nın ilk aylarında daha çıraklık yükümlülüğü bile bitmeden eski işinden ayrılarak Olbers’in desteğiyle J.H. Schröter’in (1745-1816) Bre-men yakınlarındaki Lilienthal’da kurulu gözlemevinde asistanlığa başladı. Lilienthal’da çalıştığı dört yıl içinde kuyrukluyıldız ve gezegenlerin gözleminde uygulamalı deneyim kazandı, özellikle Satürn’ü, halkaları ve uydularıyla birlikte gözlemledi. Bir yandan da gök mekaniği çalışmalarına hız vererek kuyrukluyıldız yörüngelerinin saptanmasına katkıda bulundu.