Dağ Başındaki Çobanlar Suyun Başını Tutan Kızlar
Son günlerde bir dağ başındaki çoban lâfı almış başını gidiyor. Kimi keşke dağ başında, her şeyden bihaber bir çoban olsaydım diye yakınıyor, kimi benimle dağ başındaki çobanın oyu bir midir diye soruyor, kimi ise üç-beş çoban güdemeyenden yönetici olmaz diyor. Semavi dinler tarihindeki ilk çoban kimdir, hiç düşündünüz mü? Hep birlikte hatırlamaya ne dersiniz?
Yaşamdaki her durumun karşılığını içeren Torada, çobanlar ağırlıklı ve önemli bir yer kaplar. Dinler tarihindeki (bundan böyle kısaca tarih diyeceğim) ilk çobanı aramak için çok uzaklara gitmeye gerek yok.
Hava hamile kaldı, Kayinin doğurdu ve Tanrı ile birlikte bir insan edindim dedi. Bir doğum daha yaptı, Kayini kardeşi Eveli doğurdu. Evel davar çobanı oldu: Kayin ise toprak işçisiydi (Bereşit 4:1-2).
Yukarıdaki dizelerden, tarihteki ilk çobanın Evel olduğunu öğreniyoruz. Ama önce kardeşlerin isimlerini inceleyelim.
Kayin, İbranice edinmek anlamına gelen kana sözcüğünden türemiştir. Adam ile Hava, Tanrı tarafından yaratıldıklarının farkındadır. Kayini kendi başlarına gerçekleştirmediklerinin ve doğumla birlikte, Tanrı ile bir tür ortaklığa girdiklerinin bilincindedirler. Havanın Tanrı ile birlikte bir insan edindim sözleri, bu fikri vurgulamaktadır. Dolayısıyla Kayin, ismiyle doğdu demek yerinde olacaktır.
Evel ne anlama gelir peki? Bu sözcük öncelikle soluk, nefes anlamını taşısa da, aslında soğuk kış günlerinde insanın ağzından çıkan buharı kastetmek için kullanılır. Evel sözcüğü Tanahın başka bir yerinde çok sık geçer. Nerede mi? Koelet Kitabında: Evel havalim Her şey boş... (Havalim sözcüğünün, Türkçe hava sözcüğü ile benzerliğine ne dersiniz?)
Tarihteki ilk çoban Evel hakkında esas neyi biliriz? Evelin, ağabeyi olan ilk çiftçi Kayin tarafından öldürüldüğünü. Neden öldürüldü acaba?
Hemen Toraya başvuralım:
Kayin bir toprak meyvesini sunu olarak Tanrıya getirdi. Ve Evel davarının ilk doğanlarından, bunların semiz olanlarından bazılarını getirdi (Bereşit 4:3-4).
Çiftçi Kayinin aklına parlak bir fikir geldi ve toprağın (ve kendisinin) ürettiği bir meyveyi Tanrıya armağan olarak sundu. Hangi niteliklere sahip bir meyveyi ve tam olarak hangisini sunduğunu bilmiyoruz. Ama bildiğimiz bir nokta var ki, Çoban Evel onu taklit etti ve davarlarının hem ilk doğanlarından (yani daha makbul olanlarından), hem de besili olanlarından bazılarını sundu. Sonra ne oldu?
Tanrı, Evele ve sunusuna önem verdi. Ancak Kayine ve sunusuna önem vermedi (Bereşit 4:4-5).
Nasıl yani? Tanrı, Kendisine armağan sunmayı ilk akıl eden Çiftçi Kayinin armağanını reddedip, onu taklit eden Çoban Evelin armağanını mı kabul etti? (Hemen bir parantez açalım. Tora Tanrı, Kayinin sunusuna önem vermedi diyor, reddettiğini nereden çıkarıyoruz? İbn Ezra ile Radakın yorumlarından, bu sonuca varıyoruz.) Aynı zamanda sevecen bir ebeveyn olan Yüce Yaratan, evlâtları arasında ayırım mı yaptı? Çağdaş Rabi David Fohrmana göre, eğer bir karşılaştırma söz konusu olduysa, birbirleriyle karşılaştırılan kardeşler değil, Kayinin yapabilecekleri ile yaptıklarıdır. Daha açık bir ifade ile, sunu kavramını keşfeden Kayin, elinden geleninen iyisini yapmamıştı.
Tanrının bu tutumu karşısında Kayin ne duruma düştü dersiniz?
Kayin çok kızgın ve üzgündü. Tanrı Kayine Neden bu kadar kızgınsın? Neden üzgünsün? diye sordu. Doğru davransan affedilmeyecek misin? Ve bil ki, eğer doğru davranmazsan, günah kapıda, pusudadır. Seni arzulamaktadır ama sen ona hakim olabilirsin. Kayin kardeşi Evele bir şey söyledi. Sonra kırdayken Kayin, kardeşi Evele karşı kalktı ve onu öldürdü (Bereşit 4:5-8).
Kayin doğal olarak üzüldü (tam çeviri ile, yüzü düştü). Kızgın olmakta haklı mıydı peki? Yüce Yaratanın sözlerine bakılırsa, değildi. Doğru davranması gerekiyordu, aksi takdirde günah işleyecekti. Kayin, Evele ne söyledi, kırda neden ona saldırdı? Tam olarak bilemiyoruz. Ama sonuç ortada. Çiftçi Kayin, Çoban Eveli öldürdü. Sonra?
Çoban Evelin öyküsü burada sona erdi ama Çiftçi Kayininki asıl şimdi başlıyor. Rabi Fohrmana göre Kayinin kafa yorarak sunu kavramını akıl etmiş olması, onun dehasını gösterir. Günümüzde milyarlarca kişi, onun açtığı yoldan gitmektedir. Ancak mesele şudur: Dahi iseniz, sıradan bir kişi gibi davranamazsınız. En iyisini yapmak zorundasınız. Tora bizden, Kayini anlamaya çalışmamızı ister. Öykünün devamı için yine Toraya başvuralım.
Kayin, Tanrının huzurundan ayrıldı ve Edenin (cennetin) doğusundaki Nod ülkesine yerleşti (Bereşit 4:16).
Nod ülkesi terimi İbranice, Göçebelerin Yurdu anlamına gelir.
Sonra... Eşini bildi, şehir inşa etmekteydi, evlâtları oldu. Soyundan gelenlerden Yaval, çadırlarda yaşayanların ve sürü güdenlerin atası oldu. Onun kardeşi Yuval, arp ve flüt çalanların atasıydı. Bir başka (Tuval) Kayin, bakır ve demir araçların üreticisi oldu (Bereşit 4:17-22den bölümler).
Tek başına gurbete giden Kayin artık sadece zekâsına ve yeteneklerine güvenmek zorundadır. Bu özelliklerini şehirler kurmak için kullanır ama Toradaki inşa etmekteydi ifadesinden de anlaşılacağı gibi, şehir inşa edip toprağa tutunmayı hiçbir zaman başaramaz. Defalarca dener, yeniden başlar ama bir türlü sonuca varamaz. Neden mi?
Kayinin, Tanrının uyarısına rağmen kardeşi Eveli öldürüp cezasız kalması mümkün müdür?
Şimdi sen, kardeşinin kanını senin elinden almak için ağzını açan topraktan daha da lanetlisin. Toprağı işlediğin zaman, artık sana kuvvetini vermeyecek. Dünyada göçebe ve yalnız olacaksın (Bereşit 4:11-12).
Birçok ilk unvanını elinde bulunduran Çiftçi Kayin, yukarıda belirtildiği gibi, soyundan gelen Yaval sayesinde çobanların da atası oldu.
Tarihin ünlü çobanlarının ve karşılarına çıkan suyun başını tutan kızların öyküsü ile devam edecek olan bu yazı dizimizin ilk bölümünü Kabalistik bir yorumla bitirmeye ne dersiniz? Rabi Yitshak Luriaya ait yorumun başlığı ve içeriği şöyledir:
Tikun (Onarma) ve Uzlaşma
Moşe Rabenunun kayınpederi Yitro, Kayinin reenkarnasyonu; Moşe ise Evelin reenkarnasyonudur. Kardeşlerin kavgası, kayınpeder-damat ilişkisi sayesinde tamir edilmekte ve tarihteki ilk iki kardeş böylece uzlaşmaktadır.
devam edecek