Kortikobazal Dejenerasyon Nedir? Belirtileri, Nedenleri, Teşhisi, Tedavisi
Kortikobazal dejenerasyon (CBD), hücre kaybı ve beynin belirli alanlarının bozulmasıyla karakterize, nadir görülen, ilerleyici bir nörolojik hastalıktır. Etkilenen bireylerde genellikle başlangıçta bir uzuvda hareket bozuklukları görülür ve bu bozukluklar hem kollara hem de bacaklara yayılabilir. Semptomlar kas sertliğini ve amaçlı veya gönüllü hareketlerin gerçekleştirilememesini (apraksi) içerir.
Haber Merkezi / Etkilenen bireyler manuel görevler için yeterli kas gücüne sahip olabilir ancak hareketlerini uygun şekilde yönlendirmede zorluk yaşayabilirler. Her ne kadar CBD geçmişte bir motor hastalığı olarak tanımlansa da artık bilişsel ve davranışsal semptomların da CBD ile ilişkili olduğu ve sıklıkla motor semptomlardan önce geldiği kabul edilmektedir. İlk belirtiler genellikle 60-70 yaşlarındaki kişilerde görülür ve dil güçlükleri, zayıf koordinasyon ve hafıza sorunları içerebilir. CBD’nin kesin nedeni bilinmiyor; ancak tau proteininin beyinde birikmesiyle bağlantılı olabilir.
CBD ile ilişkili belirti ve semptomlar sıklıkla diğer nörodejeneratif bozukluklardan kaynaklandığından, araştırmacılar klinik tanıyı belirtmek için “kortikobazal sendrom” terimini kullanırlar. Bir hasta öldükten sonra “Kortikobazal dejenerasyon” tanısı konulur ve otopsi, CBD’ye özgü beyin yolu anormalliklerinin gerekli kriterlerini ortaya çıkarır. Bu önemli bir ayrımdır çünkü yaşamları boyunca kortikobazal sendrom semptomlarıyla başvuran hastaların yarısından azında (%35-50) otopside CBD bulunur.
CBD’nin semptomları, ilerlemesi, şiddeti ve sunumu bir kişiden diğerine büyük ölçüde değişebilir. Etkilenen bireylerin aşağıda tartışılan semptomların tümüne sahip olmayabileceğini unutmamak önemlidir. Hastalar, doktorları ve sağlık ekibiyle kendilerine özgü vakalar, ilişkili semptomlar ve genel prognoz hakkında konuşmalıdır.
Birçok hastada CBD’nin ilk belirtisi uzuvların hareketindeki sorundur. Etkilenen bireylerin kasları, özellikle uzuvlarda (ilerleyen ekstrapiramidal kas sertliği) sertleşebilir veya sallanabilir. Bireyler genellikle etkilenen uzuvla (apraksi) gönüllü, amaçlı hareketler yapamazlar. Etkilenen bireyler manuel görevler için yeterli kas gücüne sahiptir ancak hareketlerini uygun şekilde yönlendirmede zorluk çekerler. Etkilenen uzuvdaki zorluklar zamanla kötüleşebilir. CBD’li kişiler, bir gömleğin düğmelerini iliklemek, saçlarını taramak veya elleriyle hareket etmek gibi manuel görevleri yerine getirirken hareketleri koordine etmekte zorluk yaşadıklarında bu bozukluğun farkına ilk kez varabilirler.
Etkilenen kişiler genellikle eylemlerini katı, beceriksiz veya koordinasyonsuz olarak tanımlarlar. Bazı hastalar hareketin farkında olmayabilir veya bir uzvun hareketini kontrol edemeyebilir (yabancı uzuv sendromu). Bazı kişiler vücudun bir veya iki bölgesinde ayırt edici duyu kaybı yaşayabilir. Semptomlar tipik olarak vücudun bir tarafında (tek taraflı) başlar, ancak genellikle zamanla her iki tarafı ve dört uzuvun tamamını etkileyecek şekilde ilerler. Genellikle bacaklardan önce kollar etkilenir, ancak nadir durumlarda ilk önce bacaklarda belirtiler görülebilir.
CBD’nin ek semptomları arasında, belirli pozisyonlarda (postural tremor) veya bir görevi yerine getirirken (aksiyon tremoru) titreme ve/veya hareketlerin abartılı yavaşlaması (bradikinezi) veya hareket eksikliği (akinezi) yer alabilir. Ekstremite sertliği, istirahat tremoru ve bradikinezi/akinezi dahil hareket anormalliklerinin kombinasyonu. parkinsonizm olarak bilinir. Sarsıntılı hareketlere (miyoklonus) neden olan ani, kısa, istemsiz kas spazmları da meydana gelebilir. Bazı hastalarda istemsiz kas kasılmaları vücudun belirli kısımlarını anormal, bazen ağrılı hareket ve pozisyonlara (distoni) zorlayabilir.
Etkilenen bireyler sıklıkla, bacak, boyun veya kol gibi yalnızca bir bölgede istemsiz kas spazmlarının olduğu fokal distoni yaşarlar. Etkilenen bireylerde kontraktürler de gelişebilir. Bir eklemin bükülmüş (bükülmüş) veya düzleştirilmiş (uzatılmış) bir konumda kalıcı olarak sabitlendiği ve etkilenen eklemin hareketini tamamen veya kısmen kısıtladığı bir durum. Çoğu zaman denge de etkilenir (postural dengesizlik). Örneğin, etkilenen bireyler biraz dengesiz olduklarında yürümeye devam etmede zorluk yaşayabilirler.
CBD aynı zamanda dili anlama veya ifade etme zorlukları (afazi), doğru kelimeleri bilmesine rağmen söylemek istediklerini söylemede zorluk (konuşma apraksisi) ve konuşmayı sağlayan kaslarla ilgili problemlerden kaynaklanan konuşma zorlukları (dizartri) gibi konuşma ve dil anormalliklerine de neden olabilir. . Ortaya çıkabilecek ek semptomlar arasında yutma güçlüğü (yutma güçlüğü), göz kapağının yanıp sönmesini kontrol edememe ve/veya koordinasyonsuz yürüyüş (ataksik yürüyüş) yer alır. Sonunda, etkilenen kişiler yardım almadan yürüyemeyebilir.
CBD’li bireylerde, genellikle hastalığın seyrinde daha genel bir entelektüel yetenek kaybı (demans) gelişebilir. Etkilenen bireyler ayrıca hafıza kaybı, dürtüsellik, disinhibisyon, ilgisizlik, sinirlilik, azalmış dikkat süresi ve obsesif-kompulsif davranışlar da sergileyebilir. Bazı hastalarda demans belirti ve semptomları motor semptomların gelişmesinden önce bile ortaya çıkabilir. İlk bilişsel semptomlar akıcı olmayan, ilerleyici afazi ve yürütücü işlevlerdeki bozulmaları içerir.
Uzun yıllar boyunca CBD’nin öncelikle hareket bozukluklarıyla ilişkili nörolojik bir durum olduğu düşünülüyordu. Son yıllarda araştırmacılar, bilişsel ve davranışsal anormalliklerin başlangıçta inanıldığından daha sık meydana geldiğini belirtmişlerdir. CBD ilerledikçe, etkilenen bireyler etkili bir şekilde iletişim kuramayabilir. Sonunda, etkilenen kişiler yatalak hale gelebilir ve zatürre, bakteriyel enfeksiyonlar, kan enfeksiyonu (sepsis) veya genellikle kan pıhtılarına (pulmoner emboli) bağlı olarak akciğerlerin bir veya daha fazla ana arterinin tıkanması gibi yaşamı tehdit eden komplikasyonlara karşı duyarlı hale gelebilir.
CBD’nin kesin, altta yatan nedeni bilinmemektedir. Araştırmacılar, çevresel değişiklikler ve yaşlanma gibi birçok farklı faktörün bu bozukluğun gelişimine katkıda bulunduğuna inanıyor.
CBD semptomları beyin dokusunun ilerleyici bozulması nedeniyle gelişir. Sinir hücresi kaybı belirli bölgelerde meydana gelir ve beynin belirli loblarında atrofiye veya küçülmeye yol açar. Semptomların şiddeti ve türü, beyinde hastalıktan etkilenen bölgeye bağlıdır. Serebral korteks ve bazal ganglionlar en tipik olarak etkilenen iki bölgedir, ancak beynin diğer kısımları da etkilenebilir. Serebral korteks, beyni çevreleyen sinir dokusunun (serebral hemisferler) gri madde adı verilen dış tabakasıdır. Serebral korteks, gönüllü hareket, hafıza, öğrenme ve duyusal bilgilerin koordinasyonu dahil olmak üzere daha yüksek beyin fonksiyonlarıyla ilgilidir. Bazal ganglionlar, motor ve öğrenme fonksiyonlarıyla ilgili bir sinir hücreleri kümesidir.
Araştırmacılar, CBD’nin gelişiminde tau adı verilen bir proteinin rol oynadığını belirledi. Tau normalde beyin hücrelerinde bulunan spesifik bir protein türüdür. Tau’nun sinir hücreleri içindeki işlevi karmaşıktır ve tam olarak anlaşılmamıştır, ancak besinlerin taşınmasına (mikrotübül stabilitesi) katkıda bulunduğundan sağlıklı beyin fonksiyonuyla ilişkili olduğuna inanılmaktadır. CBD’de, belirli beyin hücrelerinde anormal seviyelerde tau birikir ve sonunda bunların bozulmasına neden olur. Bu tau proteinleri de hiperfosforile edilmiştir; bu, proteine fazladan fosfat gruplarının bağlanması anlamına gelir ve bu da besin taşınmasını dengesizleştirir.
Tau’nun CBD gelişiminde oynadığı kesin rol tam olarak anlaşılamamıştır ve tau ile ilgili anormallikler Alzheimer hastalığı, ilerleyici supranükleer felç, Niemann-Pick hastalığı tip C ve kromozoma bağlı parkinsonizm ile birlikte frontotemporal demans dahil olmak üzere diğer nörodejeneratif beyin bozukluklarında da görülmektedir. Bu bozukluklara topluca “tauopatiler” adı verilir.
CBD rastgele oluştuğu için kalıtsal olmayan bir hastalık olarak kabul edilir. Ancak nadir görülen ailesel vakaların da olması nedeniyle genetik bir temel mevcut olabilir. Bazı araştırmalar CBD ile tau gen varyantı arasında bağlantılar buldu. Araştırmacılar, bir tau geni olan MAPT’nin H1 haplotipinin CBD’li kişilerde kontrollere göre daha yüksek bir frekansta mevcut olduğunu keşfettiler. Bununla birlikte, tüm CBD hastalarında tau gen varyantı yoktur ve gen varyantına sahip tüm kişilerde CBD gelişmez.
CBD’nin kesin tanısı ancak otopsi sırasında hastanın ölümünden sonra doğrulanabilir. Bununla birlikte, felç, tümör veya diğer yapısal lezyonların yokluğunda karakteristik nörolojik semptomların yavaş ilerleyen bir seyirde ortaya çıkması durumunda CBD’den şüphelenilmektedir. CBD’yi diğer benzer nörodejeneratif bozukluklardan ayırmak zordur, bu nedenle benzer belirti ve semptomları olan hastalara klinik bakım sırasında (“kortikobazal dejenerasyon” kesin tanısının aksine) “kortikobazal sendrom” tanısı konur.
CBD’nin en yaygın yanlış teşhislerinden biri ilerleyici supranükleer felçtir (PSP). Otopsi sırasında PSP ve CBD, birikmiş tau proteinlerinin konumuna göre ayırt edilebilir. Genel olarak CBD çoğunlukla beyaz madde ve kortikal bölgeleri etkilerken, PSP daha çok derin gri madde bölgelerini etkiler. CBD tanısı için özel bir test yoktur, ancak araştırmacılar şu anda pozitron emisyon fotoğrafçılığının (PET taramaları) veya tek foton emisyonlu bilgisayarlı tomografinin (SPECT taramaları) bozukluğa bağlı değişiklikleri ortaya çıkarıp çıkaramayacağını görmeye çalışıyorlar. Klinik tanı, çeşitli özel testleri içeren kapsamlı bir nörolojik muayeneye dayanarak konur.
CBD’nin ilerlemesini yavaşlatmak için spesifik bir tedavi olmasa da semptomları yönetmek için mevcut tedaviler vardır. Spesifik semptomlar kişiye bağlıdır, ancak çoğu vakada bu tür tedaviye dirençli olduğu kanıtlanmıştır.
Etkilenen bireyler, levodopa gibi hareket semptomlarına yönelik belirli ilaçlarla ve normalde Parkinson hastalığını tedavi etmek için kullanılan benzer ilaçlarla tedavi edilebilir. Bu ilaçlar genellikle etkisizdir ancak bazı kişilerin yaşadığı yavaşlık veya sertliğin giderilmesine yardımcı olabilir. Kas spazmları (miyoklonus) klonazepam gibi ilaçlarla kontrol altına alınabilir ancak benzodiazepinler bu hastalarda istenmeyen yan etkilere neden olabileceğinden dikkatli kullanılmalıdır. Botulinum toksini (Botox), kontraktürleri ve ağrıyı tedavi etmek için kullanılmıştır ancak hareketleri kontrol etme yeteneğini geri getirmez. Baklofen kas sertliğini tedavi etmek için kullanılabilecek başka bir ilaçtır. Hafıza sorunlarını ve diğer semptomları yönetmek için kolinesteraz inhibitörleri adı verilen ilaçlar reçete edilebilir. Bunlar arasında donepezil, rivastigmin ve galantamin gibi ilaçlar bulunur.
Fizik tedavi, sertleşmiş, sert eklemlerin hareketliliğini ve hareket aralığını korumada ve kas sıkışmasını (kontraktürler) önlemede faydalı olabilir. Mesleki terapi, etkilenen bir kişinin evinin güvenliğini değerlendirmede ve hangi uyarlanabilir tıbbi ekipmanın kişinin bağımsızlığını artırabileceğini belirlemede faydalıdır. Konuşma terapisi, konuşma ve dil anormallikleri CBD ile ilişkili olan bireylerin tedavisinde faydalı olabilir. Etkilenen bireylerin yürümeye yardımcı olması için baston veya yürüteç gibi cihazlara ihtiyacı olabilir.
Not: Sunulan bilgilerin amacı herhangi bir hastalığı teşhis veya tedavi etmek, iyileştirmek veya önlemek değildir. Tüm bilgiler yalnızca genel bilginize yöneliktir, tıbbi tavsiye veya belirli tıbbi durumların tedavisinin yerine geçmez. Uygulamadan önce bu bilgileri doktorunuzla görüşün.