

Hiç Çocuk Olmadı, Hiç Yaşlanmadı, Barbie 50 Yaşında
Esin Erşangil, Mimarlık Öğrencisi
Mayıs 2009


1959'da piyasaya sürülen dünyanın en ünlü oyuncak bebeği Barbie, bu yıl 50'inci yaşını kutluyor.
Barbie Türkiye'ye 80'li yıllarda Özal sayesinde (sebebiyle) girdi. Oyuncakları, bilgisayar oyunları, filmleri ile hayatımızın bir yerinde hep gözümüze çarptı.
80'li yıllarda Türkiye'de her kız çocuğunun Barbie bebek hayali vardı. Barbie maddi olanakları kısıtlı olan ailelerin evlerine de ucuz taklitleriyle girmeyi başardı.
Çocukların birçoğunun sahip olmak istediği, bunun için elden gelen pek çok şeyi yaptığı bir oyuncak bebekti Barbie.
Ekşi sözlükten bir alıntı: 'ben de istedim bu bebekten. insan gibi söyledim bizimkilere. barbie alın bana dedim. tamam dediler beklettiler beni hep. e noldu? 900 lü hattan postayla eve getirttim ben de. iyi mi oldu şimdi? bir sürü telefon parası ödediler.'
Evcilikten, porselen ve Şebnem bebeklere, oradan da Barbie'ye terfi yaşadı çocuklar.
Türkiyeli çocukların kapitalizmle tanışıklığı da böylece başlamış oldu.
Pek çok insana göre sadece bir bebek olmayan Barbie, anoreksiya ve tüketim çağrışımları yapan bir simgeydi. Bir yaşam şekli ve güzellik anlayışı dayatması idi.
BARBİE'NİN DOĞUŞU
Barbie'nin yaratıcısı Ruth Handler adında bir iş kadını. Ruth Handler kızının bebeklerine yetişkin rolü verdiğini görünce bir ilki gerçekleştirerek yetişkin kadın bedenine sahip oyuncak bebek üretir. Ruth'un Mattel oyuncak firmasının kurucularından biri olan kocası Elliot'a yetişkin vücutlu bir bebek önerisini götürmesiyle tüm dünyada moda ikonu olacak Barbie'nin hikâyesi başlar.
Uzun boylu, solaryumdan çıkmış buğday tene sahip, saçları platin sarısı (bkz. günümüz tikkyleri), oldukça şık giyinen bu oyuncak Mattel yöneticileri tarafından beğenilir. Ruth Handler, 1956'da kızı Barbara ve oğlu Kenneth'le birlikte çıktıkları bir Avrupa seyahatinde Bild Lilli adında bir Alman bebeğe rastlar. Yetişkin formundaki Lilli bebek tam da Handler'ın kafasındaki bebektir. Birini kızına vermek, diğerlerini de Mattel'e götürmek için üç Lilli bebek satın alır. Lilli, Die Bild Zeitung gazetesinde yer alan bir çizgi diziden uyarlanmıştır. Lilli isimli bebek, çalışan ve ne istediğini bilen bir karakterdir. İlk olarak 1955 yılında Almanya'da ortaya çıkan Lilli bebek aslında yetişkin erkekler için üretilir ama bu bebeğin ayrı satılan giysi ve araçları çocukların dikkatini çekince, Lilli bebek kısa zamanda popülerlik kazanır.
Amerika'ya döndüklerinde Ruth, bebeğin yeniden tasarımı için Jack Ryan adında bir mühendisle birlikte çalışır ve bebeğin ismini Barbara isimli kızından ilham alarak 'Barbie' koyar. Barbie, ilk kez 9 Mart 1959'da Amerika Uluslararası Oyuncak Fuarı'nda ortaya çıkar. 9 Mart da böylece Barbie'nin resmi doğum günü olur. Barbie'nin üretici firması olan Mattel, Bild Lilli bebeğin haklarını 1964'te satın alınca Lilli'nin üretimi durur.
EĞER CANLI OLSAYDI
1995 yılında bir yeme-içme dergisi, eğer canlı olsaydı Barbie'nin 2 metre 19 cm. uzunluğunda ve 45 kg. ağırlığında olacağını, vücut ölçülerinin de bu durumda 96-45-86 olacağını açıklamıştır.
Avustralyalı psikolog Dr. Michael Carr-Gregg, Barbie'nin bacaklarının, kollarından %50 oranında daha uzun olduğunu hesaplamıştır ki, normal insanlarda bu oran %20'dir. Bu da Barbie'nin yürüyemeyeceği anlamına gelir. Bununla birlikte Barbie'nin ayakları o kadar küçüktür ki, gerçekte bu ayaklarla ayakta durması olanaksızdır. Ortalama bir kadının Barbie gibi görünebilmesi için belinin 15 cm. daha ince; göğüs ölçülerinin 12 cm. daha büyük; boyunun 60, boynunun da 7,5 cm. daha uzun olması gerekir.
BARBIE LIBERATION ORGANIZATION
Bir dönem Jack Ryan konuşan Barbie'yi üretmiş. Konuşan bebeklerin söyledikleri, 'Matematik dersi çok zor' 'Hadi alışveriş yapalım' 'Yeterli kıyafetimiz var mı' gibi ifadeler haliyle feministler ve tüketim karşıtları tarafından eleştirilmiş.
Bunun üzerine 1993 yılında kendilerini Barbie Liberation Organization olarak tanıtan örgüt Gl Joe oyuncaklarıyla Barbie bebeklerin ses kayıtlarını değiştirip market raflarına geri bırakmışlar.
Artık Barbie'ler 'intikamımı alacağım' ve 'ölüler yalan söylemez', oyuncak
askerler ise 'hadi evlilik planımızı yapalım'
diyorlarmış.
SONUÇ
Yazının birçok yerinde belirtildiği gibi Barbie 50 yıllık bir oyuncak; ama ilk üretildiği tarihten itibaren kapitalizmin özellikle kız çocuklarına uygun gördüğü rolleri tanıtmada etkili bir araç oldu.
Barbie hemşire oldu ama hiç doktor olmadı (Doktor elbetteki Ken'di!)
Barbie öğretmen oldu beğenilmedi, sadece 5300 adet üretildi.
Barbie hiç avukat, mühendis, mimar olmadı ama dört ayrı "alışverişçi" tipine büründü.
Barbie üç değişik tarzda garson oldu ama hiç temizlikçi olmadı. (Amerika'da garsonluk üniversite eğitimi almamış beyaz kadın nüfusun ideal seçimi olmuştur. Amerikan rüyasına zarar verilmedi.)
Barbie ona ulaşan çocuklara hep gülümsedi. Acaba küresel kriz devam ettikçe, kredi kartı borcu ödeyen, işsizlik maaşı kuyruğuna giren Barbie'ler de görecek miyiz?


BARBİE GERÇEKLERİ|
- İlk Barbie bebekler Japonya'da elle yapılmış, giysileri de Japonya'da evde çalışanlar tarafından elle dikilmiştir. Barbie üretimi, 1967'de Tayvan'a, 1987'de de Endonezya ve Çin'e taşınır. Amerika'nın moda ikonlarından biri olan Barbie, ironik olarak Amerika'da hiç üretilmemiştir.
- Kariyerine manken olarak başlayan Barbie, elli yıl boyunca yüzden fazla meslekle uğraşmıştır. Bazen paleantolog, bezen deniz piyadesi, bazen de aerobik hocası olmuştur. Barbie ayrıca, İtalyan, Parisli, İngiliz Kraliyet ailesi mensubu, Eskimo, Japon, Koreli, Jamaikalı ve Kızılderili olarak da üretilmiştir.
-1974'te Times Meydanı'nın bir bölümünün ismi bir haftalığına 'Barbie Bulvarı' olarak değiştirilmiştir.
- 1985'te Andy Warhol tarafından Barbie'nin bir tablosu yapılmıştır.
- 1967 yılında rengi dolayısıyla Afro-Amerikan sayılabilecek bir Barbie üretilmiştir.
- Japonya'da yaratılan hamile Barbie, bebek satın alındıktan 2 hafta sonra doğum yapacak şekilde tasarlanmış.
- 2008'de İskoçya Parlementosu'na bağlı Eşit Haklar Komitesi'nde oyuncak bebeklerde cinsellik konusu tartışılmıştı. Tartışılan oyuncaklar arasında Barbie de yer alıyordu.
- 2000 yılında medyada Barbie bebeklerin yapımında kullanılan 'sert vinil'in içerdiği toksik kimyasalların çocuklara zarar verecekleri hakkında haberler yayınlanır. Ancak bu iddialar Barbie'nin vücudunun sert vinilden değil, ABS plastikten, kafasının ise yumuşak PVC'den üretildiği gerekçesiyle teknik ekipler tarafından yalanlanmıştır.
- 1997'de Aqua grubunun 'Barbie Girl' şarkısında geçen, 'You can brush my hair / Undress me everywhere' (Saçlarımı tarayabilir / Her yerde üzerimi çıkarabilirsin) sözlerinin üzerine Mattel, firmayı aşağıladığı gerekçesiyle gruba dava açmıştır. Ancak şarkı sözlerinin parodi olarak nitelendirilebileceği gerekçesiyle, 2002 yılında davayı kaybetmiştir.
-
Dekolte kıyafetleri gerekçesiyle Suudi Arabistan'da Barbie yasaklanmıştır. İran'da ise altı yıl boyunca yasaklanan Barbie bebekler için polise toplama talimatı verilmiş ancak sonuç başarısız olmuştur. Daha sonra Fulla isimli başörtülü bir Barbie de üretilir.
Kaynaklar:
- Dönmez, S. "50 Yaşında Formundan Birşey Kaybetmedi", Cumhuriyet Gazetesi, 14 Şubat 2009
- Ata, M. "Barbie: Pop Jenerasyonun Annesi ? 50 yıllık Taş Bebek", Yeni Harman Dergisi, Mart 2009, 127.Sayı
- Aksoy Z. "Barbie Artık Tombul Radikal Gazetesi", 10 Mart 2002
Bültendeki diğer yazılar
İstanbul Emniyet Müdürü Celalettin Cerrah'ın bir an önce görevden alınmasını talep ediyoruz.
Sizin Çocuğunuz Büşra Akdoğan
Korunan Kadın, Toz Olan Erkek.,
Özdeş Bodur
Hiç Çocuk Olmayıp Hiç Yaşlanmayan Barbie 50 Yaşında,
Esin Erşangil
TMMOB Bölgesel Çalıştayları Başlıyor.

