Dünyaca tanınan öncü performans sanatçısı Franko B ile Dominic Johnson'ın bu söyleşisinde, performansta bedenin farklı kullanım şekillerinden bir eserin değerinin sebebine kadar, canlı sanatta bedenin yerine dair her şey konuşuluyor.
Franko B, Süt & Kan, 2017, performans fotoğrafı. Colchester Sanat Merkezi, Colchester, Birleşik Krallık.
Fotoğraf: Hugo Glendinning. Sanatçının izniyle.
Dominic Johnson: Sizinle konuşmak istediğim ilk şey şu: Bana öyle geliyor ki, önemli ve etkileyici işleri
belirlerken yalnızca performans ve canlı sanattan değil, güzel sanatlar pratiğinin tarihinden de yararlanmak ilginizi
çekiyor. Ayrıca edebiyata ve politik metinlere yaptığınız bir vurgu da var. Beden sanatı pratiğinin tarihiyle daha
doğrudan bağlantılı kişilerin yanı sıra Yayoi Kusama, Louise Bourgeois, Susan Sontag, William Burroughs,
Georges Bataille gibilerinin de listeye[1] dahil edilmesi hakkında ne düşündüğünüzden biraz bahsedebilir misiniz?
Franko B: Bir şeyde nereden etkilenildiğini hep kendime sormam gerektiğini hissediyorum. Çok farklı yerlerden.
Bütün bu farklı iş tipleri de sanat. Ve sanat tarihini düşünürken beden sanatını Louise Bourgeois’dan ya da Gina
Pane’i Bataille’dan ayırmak istemedim. Bu insanlarla, beden sanatı yaptığım zamanlardan önce karşılaştım ve
ilhamlarımın ya da etkilenmelerimin hayatım boyunca kimlerle karşılaştığımla daha fazla ilgisi var, hayatta neye
saygı duyduğumla; bunlar daha sonra farklı alanlarda yorumlanıyorlar. Ben, kullanılan malzeme ne olursa olsun
sanatın sanat olduğunu düşünüyorum. Yeryüzü ile çalışan biri ya da boyalarla çalışan biri olsun, benim için fark
etmiyor. İşi ilginç bulayım ya da bulmayayım: O işi ilginç bulmazsam bile, bunun onun sanat olması ya da
olmamasıyla fazla ilgisi yoktur.
DJ: Güzel sanatlar pratiklerini canlı sanat pratiklerinden ayırmaya direncinizde, kendi işlerinizde de söz konusu
olduğunu söyleyebileceğimiz bir konudan, seyirciliğin sorunsallaştırılmasından bahsedebiliriz. Güzel sanatlar
sanatçılarını listenize dahil edişinizin tiyatroya ait teamüllerden uzaklaşma arzusuyla bir ilgisi olup olmadığını
merak ediyorum. Tiyatro tarihiyle rahatsız bir ilişkisi olan birçok sanatçı seçmişsiniz.
*Orijinali "Body in Performance: A Study Room Guide on body based practices" olan "Performanstaki Beden", ilk olarak LADA Çalışma
Odası Rehberleri (Live Art Development Agency Study Room Guides) serisinin bir parçası olarak 2005'te yayımlamıştır. Yazının Çalışma
Odası Rehberi içerikleri Türkçesinden çıkartılmıştır. Orijinal metin için tıklayınız.
FB: Tiyatroyu dahil etmemek gibi bir gündemim yoktu. Farkında olduğum ve ilgi duyduğum şeyleri listeye dahilettim. Tam anlamıyla tiyatro olmayan işler olmuş bulundular. Sırf politik bir şey değil bu. Benim geçmişim güzel sanatlar alanında, yani referanslarım da güzel sanatlar tarihinden olacak; tiyatrodan olmasına gerek yok. Belki üç dört yılımı performans çalışarak geçirseydim yaklaşımım çok farklı olabilirdi.
DJ: Bana da öyle geliyor ki Ron Athey, Raimund Hoghe, La Ribot ve Bobby Baker gibi isimlerin işleri, birbirlerinden çok farklı olsalar da, tiyatronun sağlamakta pek başarılı olmadığı bir şekilde seyirci dinamikleriyle sıkı bağlar kuruyorlar. Bu işlerde bedenle ilişkilenme yolları, geleneksel tiyatroda pek ön planda olmayan bir
katılım çeşidine vurgu yapıyor.
FB: Bence de. Geleneksel tiyatro izlemeye pek gitmiyorum. Artaud’nun Kan Fışkırması’nı (Spurt of Blood)
kullanan bir öğrencinin tiyatro projesini yönetmem istendi ama ben o tarz bir işte ne kadar başarılı olabilirim
bilmiyorum. Benim için zor bir iş bu. Teatral bir yapı ile çalışmak üzere yetiştirilmedim ve bu işle nasıl bağ
kuracağımı bilmiyorum. Şu an benim için neyin gerekli olduğunu hissediyorsam onunla bağ kuruyorum ve bu
durumun sonucunda ilginç bir şeyin ortaya çıkacağından çok umutluyum. Örneğin, Richard Foreman’dan bir oyun
izledim ve ne beğendim ne de beğenmedim diyebilirim. Bir yarım tükenmiş hissetti, diğer yarımsa umursamadı.
Oyunu anlamak çok güç geldi; ben anlamı kavramaya uğraşmanın zaten önemli olduğunu düşünmezken oyun da
anlamını hiç açmayınca...
DJ: Evet, buradan Foreman ve Robert Wilson’ın yaptıklarının sizin seçtiğiniz isimlerinkilerden çok daha farklı işler
olduğunu görebilirsiniz. Seçtiğiniz insanların çoğunun işlerinde, ve muhtemelen Artaud’da da, anlamda ve dilde bir
bozulma olması ilginç. Seçtiğiniz sanatçıların çoğu, canlı sanatı, performansa yaslanarak sözlü dili yıkıma uğratan,
böylece farklı ifade formlarını hedefleyen bir strateji olarak kullanıyor. Wilson ve Foreman ise hâlâ anlam
bütünlüğünü koruyorlar ve metnin kendine özgü kullanımına yaslanıyorlar, vesaire.
Forced Entertainment, Seyahatler, 2002, performans fotoğrafı
Fotoğraf: Hugo Glendinning
FB: Evet, ve bu, bu tür bir işin değerinin nereden kaynaklandığının merak edilmesine sebep oluyor. Dil, söylenen
söz, bariyerleri kırdığında şiirsel hale geliyor, ardından anlam kazanıyor. Eğer beni etkileyebiliyorsa, dil hâlâ
kullanışlıdır. Forced Entertainment’ın Seyahatler'i (Travels) güzel bir örnek. İşlerinin çoğunu izledim ama bu en
sevdiğim, en basit olanı, yine de bir şekilde içi dopdolu. İşin içine imgeleri, gidip görmüş oldukları yerlerin sözel
imgelerini yerleştirme şekilleri gerçekten güzel. Oldukça şiirsel ama açık ve duygusal. Yani, sanıyorum ki farklı
işleri farklı sebeplerle beğeniyorum. Mizah içermiyorlarsa, beni etkileyebilmeleri gerekiyor. Ve eğer mizah
içeriyorlarsa yalnızca güldürmemeli yahut yalnızca neşelendirmemeliler; öyle bir şey istesem bir komedi gecesine
giderdim. Bir gerilim, yüzleştirme olması gerekiyor. La Ribot’un işlerinde dansla yüzleşmesini mizah kullanarak
sahnelemesinde, özellikle de 1997-98’deki erken dönem işlerinden birinde, ICA’deki işinde olduğu gibi. İş
doğrudan, neredeyse delicesine, üstelik harika bir biçimde; insan bu işten ya nefret eder ya da çatlayana kadar
güler; güler çünkü iş anarşizandır. Dans edemediğinden ya da dansın geçmişini alaya aldığından değil: La Ribot
geleneksel bir eğitim almıştır ve gizliden gizliye sizinle dans eder; ama dansı, dansın kendi geleneklerine meydan
okumak için kullanır. Güçlü duygular beslediği bir meseleye karşı durmak üzere kişisel bir siyasi karar verdi ve bu
konu hakkında tek başına kafa yormakta. Bu sebeple onun işlerini seviyorum. İcrasında bu tür bir aurayı ortaya
koyuyor. Gina Cassetta gibi birinin performanslarında gördüğümüz türden bir incinebilirlik yerine tamamen çıplak
olmasının getirdiği bir incinebilirliğe sahip La Ribot -yalnızca kıyafetsiz olmasını kastetmiyorum aynı zamanda
boşlukta tamamen korunmasız olduğunu söylüyorum-; neredeyse sıradan olan bir şeyi alıp sınırlarını zorluyor. İşini
hiçbir zaman yarım yapmıyor, seyircisini zorlamak istediğinde gerçekten zorlayacaktır ve ben bundan
hoşlanıyorum.
La Ribot, Sandalye, 2000, performans kaydı
Performansın videosu için tıklayın.
Video: dance-tech.tv, CC BY-NC-ND 3.0 ile
DJ: Ve işlerinde her zaman bir anlam bozulması var, eserleri bir anlam aktarma derdi taşımıyor. Aslında bu iletişim
bozulması da eserlerini anlamlı kılıyor.
FB: Yine de eserleri bazı konularda kesinlikle anlam taşıyorlar. Bazıları oğlu hakkında. Oğlunun yaptığı şeyleri
tekrar etmesi ilgi çekici. Tim Etchells da aynısını yapıyor; oğullarıyla olan ilişkisi hakkında, onları bir şey yaparken
veya bir şey söylerken gördüğünde bunu işlerinde kullandığını ama oğullarının ilk niyetlerinden farklı anlamlara
dönüştürerek yaptığı hakkında konuşmuştuk. La Ribot’a dönecek olursak, 1930ların cazına gönderme yapan bir
eseri vardı örneğin..
DJ: Ama etkisi seyircinin bu göndermeyi anlamasına ya da eserin sanatçının oğlu hakkında olabileceğini bilmesine
bel bağlamıyor..
FB: Katılıyorum, ama asıl mesele onun işinin kendi hayatıyla bağlantılı olan oldukça insani bir şeyi elde tutuyor
olması. Bu tartışmalı bir şey değil sanırım.
Ana Mendieta, Silueta (Iowa), 1978, performans belgesi
Fotoğraf: Luna Commons
DJ: Ve çocukların dilini kullanma fikri, dilin son biçimini almamış haline, dile olan bağlılığın oynak olduğu
noktaya bir geri dönüş olarak görülebilir. Bu, dile hassas tutunuşu kendi işlerinle de ilişkilendirebilirsin ya da
Albert Vidal, Vito Acconci, Aaron Williamson, Oleg Kulik yahut da Tehching Hsieh’inkilerle. Bunlarda, ulusal
kimliğe dair sorunları eleştirmek veya dilin ulaşılabilir bir halde olmadığı durumları icra etmek için dilin
kavranması zorlaştırılır. Bu sanatçılar bazen gelişimin dil öncesi ya da dildışı evrelerini taklit ederek, dilin kendisini
kullanma biçimlerimiz ya da ona bağlılığımız hakkında bir şeyler söylüyorlar. Bu da bizi başarısızlık fikrine
götürüyor. Seçtiğiniz sanatçılardan David Wojnarowicz, Rudolf Schwarzkogler ya da Bob Flanagan’ın işlerinde
hasta ya da engelli bedenlere bir bakış, travmatik olanla karşılaşma ve bunu tekrar etmeye yönelik bir dürtü var.
Gina Pane ya da Ana Mendieta’nın işleri, iflas eden ve ölen bir bedene sahip olmanın ne anlama geldiği ile ilgili bir
düşünmeyle birlikte ölümü nihai başarısızlık olarak sahneleme şeklinde de görülebilir. Marina Abramoviç ya da
Stelarc bu başarısızlığın üstesinden gelmek için çabalamanın ne anlama gelebileceğine, aşkın olma girişimlerinin
nasıl başarısız olmaya mahkum olduğuna bakıyorlar.
Marina Abramoviç ve Ulay, Uzayda İlişkilenme, 1976, performans belgesi
1976 Venedik Bienali'ndeki orijinal performansın kısa bir videosu için tıklayın.
Fotoğraflar: WikiArt
FB: Bu doğru ve bence ben bu insanları seçtim çünkü bahsettiğiniz fikirler benim ilgilendiğim sorunlara işaret
ediyorlar. Bu sırf işi tamamen anlamakla ya da sanatçının nereden geldiği ile ilgili değil; bunlar olmadan da o işin
önemli bir iş olduğunun farkına varabilirsiniz. Benim için ilginç olan şey şu, bunun politik ve kişisel bir şey olması.
Acı çeken bedenle bağ kuruyorlar. Ron Athey’in işi örneğin, inanılmaz, oldukça cesur bir iş.
DJ: Ama bu iş aynı zamanda acı çeken bir bedene bakmanın ne demek olduğu ile ilgili soruları da getiriyor.
FB: Ve işte bu yüzden işin haysiyeti önemli; iş haysiyetliyse bu acı çekişle bağ kurmanın sağduyulu bir yolla
gerçekleşmesi mümkün oluyor. Gerçek insanların acı çekişleri hakkında seyircinin daha fazla bilgi sahibi olması
için, sanatçıların örnek oluşturan durumları kurgulamaları gerekiyor. Belki bu yolla diğerleri aynı hatalara düşmek
zorunda kalmazlar. Şunun şurasında bu sadece performans sanatı ama çok önemli, çünkü insanlara tesir eder, onlara
gösterir ve konu ifade edilir. Bir dereceye kadar katartiktir bu ama asıl nokta bunun ötesindedir; bence insanların
yaptığı şey, içinde yaşadıkları topluma katkıdır. Yaptığım performansların bencilce hareketler olduğunu
söyleyebilirsiniz, ama bunları benim için önemli kılan şey kullanım değerlerinin olmasıdır. İnsanlara ulaşmak
anlamında ve işin kendisi anlamında, performansçı için salt pratik ya da iyileştirici olarak yapabildiklerinin
ötesinde, bir etkisi olan bir eğitim aracıdır o. Bu, karşındakine bir şeyler aktarmakla, köprüler kurmakla alakalı,
öyle değil mi? Ve bunlar, bu dünyada olan oldukça korkunç şeyleri aktarmayı özellikle içermek zorunda, çünkü
bunlar bizi sarsıyor ve insanların acı çekmesine sebep oluyor.
DJ: Ve buna bağlı olarak cinsel bedenle ilgili fikirleri aktarmak da gerekli. Gilles Jobin’in işi biraz da cinsel
anlamda bedenin şiddetiyle ilgili şeyleri dışavurduğu için ilginçti. Listedeki diğer sanatçılar da cinsellikle ilgili
ifade edilmesi gereken fikirleri açıkça aktarıyorlar yani risk görmezden gelinmiyor ya da riske aldırış edilmemiş
olunmuyor.
Gilles Jobin, A+B=X, 1997, performans videosu
Bütün performansın videosu için tıklayın.
Ekran alıntısı: Marlon Barrios Solano, CC BY-SA 2.0 ile.
FB: Bunu söylediğim zaman gülüyorum ama ben insanların açık olmalarını istiyorum, açık kalmalarını,
denemelerini, midenin kaldırmasının her zaman kolay olmadığı şeylere erişimlerinin olmasını istiyorum ve bu
elbette seks ve cinsellik hakkındaki fikirleri de içeriyor. David Nebreda’ya bakarsak, onu listeye almam
gerektiğinin açık olduğunu söylenebilir, Nebreda şizofrenik ve kendine zarar veren birisi, ama bu işi zor ama çok
güzel ve tartışmalı bir malzeme ile neler yapabileceğinizi
gösteriyor.
DJ: Ve işleri nahoş bir biçimde erotik, bu da işi hastalık ve acıya bağlıyor. Karanlık cinsellik, vahşiyane cinsellik...
David Nebreda, Otoportre, fotoğraf.
Daha fazla otoportresini görmek için tıklayın.
Fotoğrafya üzerinden.
FB: Bu sanatçıların çoğu benzer şeyleri çok farklı yollarla yapmak için bedeni kullanıyorlar. Gilles Jobin bunu dans
yoluyla yapıyor, işleri Michael Clark gibi dans dehası olan birininkinden daha karanlık, ama sonuçta Michael’ın işi
Gilles’inki kadar etkilemiyor beni. Gilles’in işleri hâlâ temelinde dans ama onları ilginç kılan tınılar içeriyorlar
çünkü çok agresifler ve işlerinde çok fazla tavır var. Merce Cunningham da işleri inanılmaz olan bir diğer dansçı.
Onu 1998’de gördüm ve gerçekten duygulandırdı beni. Michael Clark’ı 1987 gibi bir tarihte gördüm ve, evet,
eğlenceliydi, dansa siktiri çekiyordu, punk baleydi ama bundan başka bir şey yoktu. Cunningham farklı stratejiler
kullandı. Diğer sanatçılarla aynı alanlarda çalışıyor ama farklı araçlar kullanıyordu. Onu gördüğümde hâlâ dans
ediyordu, artriti vardı ve titriyordu, zavallı adam. Güzellik ideallerine karşı çıkarak çalışıyordu.
DJ: Güzellik ideallerine karşı çıkmak hakkında bir şeyler daha söylemek ister misiniz? Nao Bustamante ve Leigh
Bowery gibi insanlar...
Nao Bustamante, Güzel Amerika, 2002, performans fotoğrafı.
Bütün performansın videosunu izlemek için tıklayın.
Fotoğraf: Marlene Ramirez-Cancio, Hemispheric Institute üzerinden.
FB: Nao Bustamante’nin Güzel Amerika'sı (America the Beautiful) harika bir eser, çok eğlenceli ama aynı zamanda
kesinlikle komedi değil. Kendini bir merdivenden düşecekmiş gibi durumlara sokup bir tehlike hissi yaratarak ve
kendini maskara ederek; çoğunlukla beyaz, orta sınıf olan ve sıklıkla belli bir güzel vücut beklentisi olan seyirciyle
yüzleşiyor. Şişeli bölümü çok komikti, kendini başarısızlığa açıyor ve gülünç gösteriyor; seyircinin beklentileriyle
oynuyor. Bu, bir sanatçının etnik bedenler ya da şişman kadınlar gibi tabuları yıkmasının en iyi örneklerinden biri.
Bir de şişman adamlar var: Leigh Bowery’nin işi buna çok iyi bir örnek. Sahneye çıkıyor, sonra narin olanlar
çıldırıyor ve oradan uzaklaşıyorlar, ama bu yalnızca Bowery'nin şirretliğinden değil. Yarı çıplak ve sığır eti kaplı
vücuduyla ya da kafasında bir klozet kapağıyla izleyiciye yaklaşıp dans ediyor ve insanlar ona çok sert tepki
gösterince de kültürümüzdeki belli dinamikleri su yüzüne çıkartıyor. Bowery, 1980ler gey kültürünün ideallerini,
AIDS korkusu ile mücadele etmek için eşcinsel erkeklerin savunduğu güzel beden ideallerini ters yüz etti. O
dönemin ''kaslı Mary''leri eğer sağlıklı görünürlerse bunun AIDS'ten etkilenmemiş olduklarını göstereceğini
düşünüyorlardı, ama elbette çok fazla insan ölüyordu. Ama Leigh Bowery bu güzel beden fikrini ters yüz etti,
kendisini hoşa gitmez bir hale getirdi. Bu performansı 1990ların başında bir sevgililer gününde Brixton’daki
Fridge’de gerçekleşen büyük bir gey partisinde gerçekleştirdi. Kendisine lavman yapıldı ve Bowery, ardından,
seyircinin üzerine sıçtı. Ben buna tamam diyorum, çünkü Bowery onu ve kendisi gibilerini ucube olarak gören
insanların üzerine sıçtı. O bu dünyanın bir ürünüydü ve bununla doğrudan yüzleşmesi gerektiği için bu dünyaya
karşı çalışıp duruyordu; bunu da insanları tuhaf durumlara sokup utandırarak başarıyla gerçekleştirdi.
Video: theartVIEw. Leigh Bowery'nin işleri hakkında daha fazla görsel için tıklayın.
DJ: Ve işlerinde pozu ve ihtişamı vurgulamasında, bu bahsettiklerimizle çelişen bir zarafet de var; özellikle de
Ceryth Wyn Evans’ın çektiği Anthony d’Offay’deki videosunda.
FB: Evet ve o iş sanat izleyicisi içindi, yani, performansında, seyircinin kendisini bir sanat nesnesi olarak icra
etmesi beklentisiyle alay ediyordu.
DJ: Alışılmadık bir bedeni, bir güzellik nesnesi olarak sunma stratejisiyle ilgili bir şeyler daha söylemek ister
misiniz? Guillermo Gómez-Peña’nın ya da Raimund Hoghe’un işlerinde olduğu gibi, ırkından ya da bedensel
engelinden dolayı öteki olan örnekler hakkında...
FB: Gómez-Peña ile ilgili ilginç olduğunu düşündüğüm şey -mesela Nao Bustamante’ninki gibi işlerden farklı
olarak- işlerinde zekice ama çok bariz yöntemler kullanarak bedenin politik ve yüzleştirici kılınması. Bir eserinde,
seyirciye üzerinde bayraklar olan akupunktur iğneleri dağıtılmıştı ve seyirci de bir performansçının cildine iğneleri
batırarak onun bedenini kolonileştirmişti. Bundan daha dolambaçsız ve açık bir imge yaratılamazdı ve bu sebeple
Gómez-Peña'nın işleri çok önemli. Etnik köken ve kabile kültürü ile ilgili klişeleri yıkıyor ama tarihi tekrar
canlandırmayla ilgili değil bu, oldukça sert bir yüzleşme aracılığıyla günümüz hakkında düşünmemizle ilgili.
La Pocha Nostra, Mapa/Corpo 2 (Harita/Beden 2), 2007, performans fotoğrafı
Guillermo Gómez-Peña'nın sanat yönetmenliğindeki La Pocha Nostra'nın Mapa/Corpo
serisinden.
Kaynak: Hemispheric Institute
Lois Keidan: Yüzleşilen meselelerde seyirciyi suç ortağı da yapıyor.
DJ: Böylece eserleri birer müdahale olarak işlemeye başlıyorlar.
FB: Kesinlikle, çünkü işlerinin çoğu sokakta sergileniyor ve protesto gibi gerçekleşiyor. Roberto Fuentes ile
birlikteydi galiba, kamusal alanda kendisini çarmıha gerdirdi; bunu göçmen yasalarına politik bir protesto olarak
yaptı. Son derece politik.
LK: Ve Gómez-Peña ile ilgili gerçekten önemli olan şey, bu tartışmaları işinin gerçekliğine taşımış olması.
ABD’de gerçekleştirmiş olduğu bir performans sırasında Hristiyan sağdan bir adam, performans mekânının dışında
onları protesto ediyordu, protestosu galerideki ucubelere karşıydı ve Guillermo da onu performansına dahil etti:
Adamı, protestosunu, pankartıyla da birlikte, içeride bir platformun üstüne taşıdılar. Burada, bu beyaz ırkçı, kendi
hareketleriyle kendi budalalığını teşhir etmiş oldu. Burada eksantriklik ve dolaysızlık var ama aynı zamanda
insanları kendi görüşleri ve davranışlarından sorumlu tutmak da var.
FB: Santiago Sierra da benzer sebeplerle ilginçtir, aşırı politik eylemlerde bulunuyor ama insanları kullanma şekli
çok doğrudan.
Santiago Sierra, 360 devamlı iş saati için ücret verilen bir kişi, 2000, performans
belgesi
PS1, New York, ABD. Kaynak: santiago-sierra.com
DJ: Politik müdahale anlamında, seçtiğiniz sanatçıların neredeyse hepsi, işlerini bir tür tanıklık olarak kullanıyor
diyebiliriz. Söze dayalı ya da başka formlar kullanıyor olmaları fark etmez; bu sanatçılar dünyaya, krize,
adaletsizliğe ve yalnızlığa tanıklık ediyorlar. Buna böyle bakar mıydınız?
FB: Evet ama bence bütün işler bu sebeple politiktir.
DJ: Ama salt dekoratif olan işler de var, performansta bile.
FB: Evet ama bence işlerin çoğunluğu bir şekilde tanıklık eder. Birçok iş tasarım ağırlıklı olsa bile.
DJ: Ve galiba, belli bir noktaya kadar, belli bir politik duruşu tanımamak ve reddetmek de kendi başına politik bir
eylem.
FB: Tamamen öyle, arada durarak. Ve elbette bütün politik eylemler de iyi ya da yararlı değildir; hatta salt
savunduğu şey anlamında değil, aynı zamanda nasıl ortaya konduğuna göre, inanılabilir ya da dürüst olup
olmamasına bağlı olarak da durum değişebilir. Bazı işleri sevmem, çünkü bu işlerin sanatçılarının kendilerini
konumlandırdıkları fazla konforlu bir pozisyon, kapalı bir köşe varmış gibi geliyor; burada, örneğin kendilerini bir
davanın sözcüsüymüş gibi görürlerken, aslında bir propagandayı sadece yineliyor oluyorlar. Ben, haysiyetle yapılan
ve kendi dışında bir amacı olan işlerden etkileniyorum.
DJ: Slogan politikasından uzak durmaktan bahsediyorsun.
FB: Evet ve bence kişinin işiyle örnek olmaya çalışması lazım. İnsanlara ne yaptığınızı göstermelisiniz ki aynı
adımları tekrarlamak durumunda kalmasınlar; akıl hocalığı yaparken de önemli bu. Sanırım ben bir romantiğim:
Birinin hayatında izlediği rotayı değiştirebilirsem, onların kendi kendilerine ve kendileri için düşünmelerini
sağlarsam, sanatımı başarılı saymaya başlarım. Bazı insanların işleri benim hayatımı çok değiştirdi. Belli
sanatçıların işleriyle karşılaşmak, bana farklı davranmam ya da düşünmemde yalnız olmadığımı, bunları şiddete ya
da onun gibi şeylere başvurmadan açıkça ifade etmenin yolları olduğunu gösterdi. Ve bu sebeple sanat güzeldir,
dekoratif anlamda değil, sizi cezbettiği ve dünyayı görme biçimlerinize etkisi olduğu için. Bu durum inanılmaz bir
fırsat olabilir. Tabii dünyada aynı etkiye sahip başka olaylar da var. İkiz Kuleler’e uçakların çarpması inanılmaz bir
görüntü olarak sunuldu. O olayın pek çok görüntüsünü saklıyorum.
11 Eylül'de uçakların çarpması sonrası New York, 2001
Fotoğraf: 9/11 Photos, CC BY 2.0 ile. 9/11 Photos'un 11 Eylül fotoğraf albümü için
tıklayın.
LK: Stockhausen’in bu konuda dediği neydi? Sanatçıların yarışamayacağı kadar güçlü bir sanat eseri olduğunu
söylemişti.
FB: Ama sonra başına ne geldiğini biliyorsunuz: Konserleri yasaklandı. Bu iğrenç bir şey ve aynı zamanda, sanatın
öneminin bir diğer nedeni. Çünkü sanat neyin söylenmesine izin verildiğini ya da neyin susturulduğunu hiçe
saymalı ve olaylara farklı yorumlar getirmeli, bu yorumlar popüler olmasa bile. Sanırım Damien Hirst de İkiz
Kuleler ile ilgili benzer bir şey söylemişti ama Stockhausen gerçekten bunun bedelini ödedi, insanlar konserlerini
boykot ettiler.
DJ: Bu, insanların dehşet veren, ölümle ilgili görüntülere neden bakmak istediği konusuyla ilişkilendirilebilir. Bu
arzuda örtülü olarak izlemekten rahatsız olmak var ama bununla ilgili kendine karşı dürüst olmak ya da bu
temsillere neden kapıldığımız hakkında açık olmak, canavarca olanı tuhaf bir şekilde güzel görmek ya da ızdıraba
karşı duygusal olmak var.
FB: Tabii dehşeti görmüş olmanın da tek başına önemi var.
LK: Enrique Metinides’in gazete fotoğraflarında olduğu gibi, duran bir görüntüyü deneyimlemek ile performans
yolu ile bir imgenin inşa edilişini deneyimlemek arasında, yüzleşmek istemeyebileceğimiz bir şeyle yüzleşmek
anlamında bir fark var mı? Travmanın deneyimiyle ilgili olarak; kişinin etkilendiği şeyler, yazılı formlar ve
fotoğrafik formların karşısında bedenin performansta yapabileceklerini düşünerek soruyorum.
FB: Evet, kesinlikle bir fark var. Her ne kadar bu şeylerin hepsi performansla bir şekilde bağlantılı olsa da. Ama bir
imgeye bakarken, imgedeki performansı izlemediğinizin ama yine de ona tanıklık ettiğinizin farkındasınız. Canlı
olduğu için ve yalnızca bir tüketici olmadığınız için, performansın çok daha fazla rahatsız etme potansiyeli
taşıdığını düşünüyorum. Yanınızda götürdüğünüz gerçek bir deneyim oluyor. Eğer ki işle bağ kurmuşsanız, artık
yapabileceğiniz bir şey yok, ne olacaksa olmasına izin vermeniz gerekiyor. Bazen bir performansı izlerken
ağlamanın eşiğine gelebiliyorum ve bu bir görüntünün size verebileceğinden çok farklı bir şey.
LK: Bence bir işin alabileceği en değerli tepkilerden biri, performans sonrasında insanların o performans hakkında
türlü türlü açılardan konuşup konuşup durması ve sonunda, aslında o performans hakkında konuşmaya
sözcüklerinin yetmediğini fark ettikleri bir evreye gelmeleri. Görüntülerle olandan daha farklı bir korkuyla karışık
şaşkınlık hali var burada. Görüntüyü sözcüklerle betimleyebilirler ama deneyim duyusal bir şey, salt düşünsel değil.
FB: Ve bu, arşivi düşünürken de önemlidir, performansın arşivle ilişkisinin ne olduğu anlamında değil de
performansa bir arşiv aracılığıyla yaklaşırken neyin akılda tutulmasının önemli olduğu anlamında. Arşivdeyken
insanların utanmasını ya da çekinmesini istemiyorum; işi istedikleri kadar izlemeliler. Böylece, arşiv, insanların
farklı açılardan ve farklı yöntemlerle okumalar yaptığı bir strateji olarak işe yarayabilir; dolayısıyla arşiv benim
gözümde büyük bir sorun değil. Mümkün olduğunca geniş bir koleksiyon olmalı ki insanlara hayat hakkında farklı
düşünme yolları olduğunu gösterebilsin; ben de listemi bunu gözeterek ve sanatçıların hem kişisel hem politik
duruşlarına bakarak oluşturdum. Bedenlerini birbirlerinden farklı şekillerde kullanarak kendilerini ifade eden
sanatçıları göstermeye dayalı bir stratejiyle seçimlerimi yaptım. Beden her zaman mevcuttur. Sözel bir
performansta bile nasıl olur da beden hakkında düşünmezsiniz? Forced Entertainment'ın Yıldızbeceren'i
(Starfucker) bunu açıkça gösteriyor. Seyirci bayağılık hakkında, onların aptallığı hakkında düşünüyor ama
Yıldızbeceren konuşmanın her zaman bedensel olduğunu gösteriyor.
Tim Etchells, Yıldızbeceren, 2001, tek kanallı video, 12 dakika
Sanatçının izniyle. Proje sayfası için tıklayın.
DJ: Dahası, her zaman fantezinin kökeninin bedende olduğunu, belleğin kökeninin bedende olduğunu hatırlatıyor
seyirciye ve bunu yalnızca sesle değil, bedenin diğer izleriyle de yapıyor. Bu sebeple Shattered Anatomies gibi bir
yayın önem taşıyor. İzlerin her zaman kitap ya da video formlarını almadığını, performansı belgelerken, başka
formlarda izlerin de bedenin fantezi ya da belleğinden bir kalıntı taşıyabileceğini gösterdiği için. Bu arada, listene
almadığın bazı sanatçılardan da bahsedelim: McCarthy, Alistair MacLennan, Ron Vawter, Jack Smith gibi
kişilerden.
Chris Burden, Ateş Et, 1971, performans belgesi
Kaynak: The Art Story
FB: Onların işlerini oldukça ilginç buluyorum ama hiç canlı izlemedim. İşleri beni etkileyebilirdi ama diğer işlerin
etkisi kadar doğrudan olamazdı. Chris Burden gibi insanların işlerini dahil edebilirdim ama bunu da aynı sebeple
yapmadım. Bu insanlarla son 15-20 yılda, zaman içerisinde karşılaştım. Dünyada inanılmaz işler var ve listeyi
oluştururken farklı bir şekilde bakabilmek benim için önemliydi. Benim gibi bedenle ya da kanla çalışan diğer
sanatçıları seçerek bariz tercihler yapabilirdim ama sizi etkileyeceğini tahmin ettiğiniz işler, aslında sizi etkileyenler
olmayabiliyor.
Louise Bourgeois, Gözler, 1997, siyah granit, her birinin çapı 160 cm
Fotoğraf: Teresa Grau Ros, CC BY-SA 2.0 ile
DJ: Bu dediğinizin, Francis Bacon ve Mark Rothko gibi sanatçılarla işlerinizi ilişkilendirmeniz bağlamında önemli
olduğunu düşünüyorum. Bu sanatçılarla bağlar bir kere dile getirilince, artık uçuk kaçık ilişkilendirmeler olmayı
bırakıyorlar. Mesela siz Louise Bourgeois dedikten sonra, bu ilişkinin aslında bir anlam ifade ettiğini fark ediyoruz.
Bu sanatçıları akılda tutarak işlerinize bakınca, bir başka yorumlama seviyesi olanağı doğuyor; bunu da, işleri
sizinkilere daha benzeyen sanatçılarla ilişki kurmak sağlayamayacaktır.
Franko B (1960) Milano, İtalya'da doğdu. 1979'da Londra'ya taşınıp, anarkopunk ortamına dahil oldu.
Performanslarına gece kulüplerinde başlayan Franko B, daha sonra, kan performansları ile, sert ve kışkırtıcı beden
sanatının en önemli uluslararası sanat kurumlarına girmesini sağladı. Araç olarak kullandığı bedeniyle; kişisel,
politik ve şiirsel olanı; direniş, çile ve ölümlü oluşu hatırlama temalarını araştırdığı eserleri; incinebilir bireyin
bakış açısından günümüz politikasına yanıt teşkil eder. Pratiği desen, enstalasyon, performans, heykel ve
küratörlüğü kapsamaktadır.
Dominic Johnson, Londra'daki Queen Mary Üniversitesi Lisansüstü Tiyatro programını yürütmekte, Performans
ve Görsel Kültür üzerinde Öğretim Üyeliği yapmaktadır. 2019'da yayımlanan kitabı Unlimited Action: The
Performance of Extremity in the 1970s'in yanı sıra Glorious Catastrophe: Jack Smith, Performance and Visual
Culture (2012); Theatre & the Visual (2012) ve The Art of Living: An Oral History of Performance Art (2015)
kitaplarının yazarıdır. Londra'daki Live Art Development Agency'de yönetim kurulu üyesidir.
[1] Bu söyleşi, Franko B'nin performansta bedenin yeri üzerine düşünerek, Londra'daki Live Art
Development Agency'nin ("Canlı Sanat Geliştirme Ajansı" ya da LADA) kütüphane ve arşivi olan
Çalışma Odası'ndaki kaynaklardan yola çıkarak hazırladığı canlı sanat kaynakları seçkisi sebebiyle
2004'te gerçekleştirilmiştir. "Performanstaki Beden", LADA'nın Çalışma Odası'nda yer alan kaynaklar
arasında tematik bağlar kuran "Çalışma Odası Rehberleri" serisinin bir parçasıdır. LADA ile ilgili daha
fazla bilgi için bkz. http://thisisliveart.co.uk/. Çalışma Odası Rehberleri için bkz.
http://www.thisisliveart.co.uk/resources/study-room/study-room-guides/
Franko B (1960) Milano, İtalya'da doğdu. 1979'da Londra'ya taşınıp, anarkopunk ortamına dahil oldu.
Performanslarına gece kulüplerinde başlayan Franko B, daha sonra, kan performansları ile, sert ve kışkırtıcı
beden sanatının en önemli uluslararası sanat kurumlarına girmesini sağladı. Pratiği desen, enstalasyon,
performans, heykel ve küratörlüğü kapsamaktadır.
Çeviri: Emre Akaltın
Performansta
Beden
Ron Athey, Güneş Anüs, 1998, performans fotoğrafı
Athey'nin Zor Bir Hayattan Dört Sahne'sinin (1994)