93 Harbi – Türk – Rus Savaşı
93 Harbi Miladi takvime göre, 24 Nisan 1877 tarihinde başlamıştı, ancak Rumi takvime göre savaşın başlangıç tarihi 1293 yılına denk geldiği için, savaşın adı 93 Harbi olarak adlandırılmaktadır.
93 Harbinide içinde bulunduran, Türk – Rus savaşları olarak adlandırılan savaşlar, 17. – 19. yüzyılda Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında bir dizi halinde gerçekleştirilen savaşlardır. Gerçekleşen bu savaşlar, Osmanlı İmparatorluğu’nun gerilemesini yansıtmaktaydı. Rusya’nın sınırının güneye doğru, kademeli olarak genişlemesine ve Osmanlı topraklarına nüfuz etmesine neden olmuştu. Savaşlar, 1676–81, 1687, 1689, 1695–96, 1710–12 (Büyük Kuzey Savaşı’nın parçası), 1735–39, 1768–74, 1787–91, 1806–12, 1828–29, 1853 –56 ve 1877–78 (93 Harbi) yıllarında gerçekleşmiştir. Bu savaşların, bir sonucu olarak, Rusya, Avrupa sınırlarını güneyde Karadeniz’e, güneybatıda Prut Nehri’ne ve Asya’daki Kafkas Dağları’nın güneyine doğru genişletmeyi başardı. Rus-Türk Savaşları, Rusya’nın Karadeniz’de Türklerin elinde bulunan bir ılık su limanı kurma girişimlerinden kaynaklandı.
İlk savaş, 1676-81 tarihleri arasında yaşandı. Rusya tarafından Dinyeper Nehri’nin batısındaki Ukrayna’da yapılan girişim başarılı olamadı ve bu savaş, 1687 ve 1689’da Kırım’ın başarısız istilalarıyla yenilendi. 1695-96 savaşında, Rus çarı I. Büyük’ün güçleri Azak kalesini ele geçirmeyi başardı. 1710’da Türkiye, Rusya’ya karşı Kuzey Savaşı’na girdi ve Büyük Petro‘nun Balkanlar’ı Osmanlı yönetiminden kurtarma girişimi, Prut Nehri’nde yenilgiyle sona erdi. Daha sonra (1711), Azak’ı Türkiye’ye iade etmek zorunda kaldı. 1735’te Rusya ve Avusturya’nın, Türkiye’ye karşı ittifak kurmasıyla, savaş yeniden başladı. Ruslar, Türklerin elindeki Moldova’yı başarılı bir şekilde işgal ettiler, ancak Avusturyalı müttefikleri sahada mağlup edildi ve sonuç olarak Ruslar Belgrad Antlaşması’nda (18 Eylül 1739) neredeyse hiçbir şey elde edemediler.
93 Harbi Öncesi Gelişmeler
93 Harbi olarak anılan, son ve en önemli Türk-Rus savaşının bahsini geçirmeden önce, bu savaşın öncesinin bir girizgahını yapmak önemli olacaktır. İlk büyük Rus-Türk Savaşı (1768-74), Türkiye’nin, Rusya’nın hükümdarı Büyük Catherine’in Polonya’nın içişlerine karışmaktan kaçınmasını talep etmesinden sonra başladı. Ruslar, Türklere karşı etkileyici zaferler kazanmaya devam etti. Azak, Kırım ve Besarabya’yı ele geçirdiler ve Mareşal P.A. Rumyantsev hem Moldova’yı aştı hem de Bulgaristan’da Türkleri mağlup etti. Küçük Kaynarca Antlaşmasının, 21 Temmuz 1774 tarihinde imzalanmasıyla Türkler, barış aramaya mecbur bırakıldı. Bu antlaşma, Kırım hanlığını Türk padişahından bağımsız kıldı. Rus sınırını Güney (Pivdennyy) Buh Nehri’ne kadar ilerletti. Rusya’ya Karadeniz’de bir filo sağlama hakkı verdi.
Ayrıca Balkanlar’daki Osmanlı padişahının Hıristiyan tebaası üzerinde muğlak koruma hakları da Rusya’ya verildi. Catherine 1783’te Kırım Yarımadası’nı tamamen ilhak etti. Savaş, 1787’de Avusturya ile tekrar Rusya’nın yanında çıktı. Genel A.V. Ruslar Suvorov, aşağı Dinyester ve Tuna nehirlerinin kontrolünü kendilerine veren birçok zafer kazandılar. Bu zaferler, Türkleri 9 Ocak 1792’de Jassy Antlaşması’nı (Yaş) imzalamaya zorladı. Bu antlaşma ile; Türkiye tüm Batı Ukrayna’yı terk etti. Karadeniz kıyısı Rusya’ya kaldı. Bu gelişmeler, ileride yaşanacak olan 93 harbi olayının temellerini oluşturmaktadır.
Adım Adım 93 Harbi’ne
Türkiye, 1806’da Moldovya ve Walachia’nın Rus düşmanı valilerini görevden aldı. Rusya Napolyonlu Fransa ile ilişkileri çok belirsiz bir hale geldi. Türkiye’ye karşı, büyük güçler toplama konusunda isteksiz olduğu için savaş yeniden patlak verdi. Ancak 1811’de, görünürde bir Fransız-Rus savaşı varken, Rusya, güney sınırı için hızlı bir karar almaya çalıştı. Rus mareşal M.I. Kutuzov’un muzaffer 1811-12 seferi sonucunda Türkleri Bükreş Antlaşması (28 Mayıs 1812) ile Besarabya’yı Rusya’ya bırakmaya zorladı. 93 Harbi olmadan, yaklaşık 60 yıl öncesinde Rusya Karadeniz’in tüm kuzey kıyılarını güvence altına almıştı. Türkiye ile sonraki savaşları; Osmanlı Balkanlarında nüfuz kazanmak, Çanakkale Boğazı ve Boğaz boğazlarının kontrolünü ele geçirmek ve Kafkasya’ya doğru genişlemek için yapıldı.
Yunanlıların bağımsızlık mücadelesi, Rus güçlerinin Bulgaristan, Kafkasya ve Kuzeydoğu Anadolu’ya ilerlediği 1828-29 Rus-Türk Savaşını ateşledi. Sonuçta ortaya çıkan Edirne Antlaşması, Rusya’ya Karadeniz’in doğu kıyısının çoğunu verdi ve Türkiye, Gürcistan ve bugünkü Ermenistan’ın bazı bölgeleri üzerindeki Rus egemenliğini tanıdı. Kırım Savaşı olarak bilinen 1853-56 savaşı, Rus imparatoru I. Nicholas kaynaklı çıktı. İngiltere ve Fransa, 1854’te Türkiye tarafında çatışmaya girdiler ve savaşı sona erdiren Paris Antlaşması (30 Mart 1856), çok az bölgesel taviz içermesine rağmen, Rusya için ciddi bir diplomatik gerilemeydi. Savaş, Ekim 1853- Şubat 1856 tarihleri arasında devam etti. Ocak 1855’ten itibaren Sardunya-Piedmont ordusunun desteğini alan Ruslar ve İngilizler, Fransızlar ve Osmanlı Türkleri arasında esas olarak Kırım Yarımadası’nda savaştı.
93 Harbine Giderken Son Hamleler
Savaş, Orta Doğu’daki büyük güçlerin çatışmasından doğdu ve daha çok, Rusların Osmanlı padişahının Ortodoks tebaası üzerinde koruma sağlama taleplerinden kaynaklandı. Bir diğer önemli faktör, Rusya ile Fransa arasında, Filistin’deki kutsal yerlerdeki Rus Ortodoks ve Roma Katolik kiliselerinin ayrıcalıkları konusundaki anlaşmazlıktı. İleride, 93 Harbi adı altında yapılacak savaşta bu sebeplerin önemli nitelik taşıyacağını belirtmek gerekir. İngiltere tarafından desteklenen Türkler, Temmuz 1853’te Rusya-Türkiye sınırındaki Tuna beyliklerini (modern Romanya) işgal eden Ruslara karşı sert bir tavır aldılar. 23 Eylül’de İngiliz filosunun Konstantinopolis’e (İstanbul) gitmesi emredildi. 4 Ekim’de Türkler Rusya’ya savaş ilan ettiler ve aynı ay Tuna beyliklerindeki Ruslara karşı bir saldırı başlattı.
Rus Karadeniz filosunun Karadeniz’in Türkiye tarafında Sinop’ta bir Türk filosunu imha etmesinden sonra İngiliz ve Fransız filoları Türk taşımacılığını korumak için 3 Ocak 1854’te Karadeniz’e girdi. 28 Mart’ta İngiltere ve Fransa Rusya’ya savaş ilan etti. Rusya, Avusturya’nın savaşa girmesini istemediği için Tuna beyliklerini tahliye etti. Avusturya, Ağustos 1854’te onları işgal etti. Savaş, Doğu Avrupa’daki güçlerin ilişkilerini çözmedi. Yeni Rus imparatoru II. Alexander’i (Mart 1855’te I. Nicholas’ın yerini aldı), diğer Avrupalı güçlerle başarılı bir şekilde rekabet edebilmek için Rusya’nın geri kalmışlığının üstesinden gelme ihtiyacına uyandırdı. Savaşın bir başka sonucu, İngiltere ve Fransa’nın yanında yer alan Avusturya’nın, orta Avrupa meselelerinde Rusya’nın desteğini kaybetmesiydi. Avusturya, bu ülkeyi desteklemekte başarısız olan İngiltere ve Fransa’ya bağımlı hale geldi ve 1859 ve 1866’da Avusturya yenilgilerine yol açtı ve bu da İtalya ile Almanya’nın birleşmesine yol açtı.
Serinin En Önemlisi – 93 Harbi
Son Rus-Türk Savaşı, 1877–78 yıllarında meydana geldi ve bu dizinin en önemlisiydi. Türk tarih kayıtlarına 93 harbi olarak geçti. 1877’de Rusya ve müttefiki Sırbistan, Türk yönetimine karşı isyanlarında Bosna Hersek ve Bulgaristan’ın yardımına geldi. Ruslar, Bulgaristan üzerinden saldırdılar ve Plevne Kuşatmasını başarıyla tamamladıktan sonra, Ocak 1878’de Edirne’yi (şimdiki Edirne, Türkiye) alarak Trakya’ya ilerlediler. Aynı yılın mart ayında Rusya, Türkiye ile San Stefano Antlaşması’nı imzaladı. Bu antlaşma Romanya, Sırbistan ve Karadağ’ı Türk yönetiminden kurtardı, Bosna Hersek’e özerklik verdi ve Rus koruması altında devasa bir özerk Bulgaristan yarattı.
Rusya’nın, antlaşmadaki kazanımlarından endişe duyan İngiltere ve Avusturya-Macaristan, Rusya’nın savaştan elde ettiği askeri-politik kazanımların ciddi şekilde kısıtlandığı Berlin Antlaşması’nı (Temmuz 1878) kabul etmeye zorladı. 1877-1878 Rus-Türk Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya İmparatorluğu liderliğindeki ve Bulgaristan, Romanya, Sırbistan ve Karadağ’dan oluşan Doğu Ortodoks koalisyonu arasındaki bir çatışmaydı. Balkanlar’da ve Kafkasya’da savaşıldı. Ortaya çıkan 19. yüzyıl Balkan milliyetçiliğinden kaynaklandı. Savaşın, diğer nedenleri arasında Rusya’nın 1853-56 Kırım Savaşı sırasında meydana gelen toprak kayıplarını telafi etme isteği vardı. Karadeniz’de kendini yeniden kurma planları vardı. Ayrıca Balkan uluslarını Osmanlı İmparatorluğu’ndan kurtarmaya çalışan siyasi hareketi destekleme niyetleri de mevcuttu.
93 Harbi Başlamış Oldu
Rusya, Nisan 1877’de Osmanlı İmparatorluğu’na savaş ilan ettiğinde, iki imparatorluk arasında çatışmalar on dokuzuncu yüzyılda beşinci kez patlak verdi. Bu vesileyle, diğer Büyük Güçler, Batı’daki kamuoyu Türkiye’nin Bulgar ayaklanmasına yönelik acımasız baskısı karşısında şok olmuş olsa da, bunu önlemek için ellerinden geleni yaptılar. Savaş, iki ayrı tiyatroda yapılacaktı. Daha önceki olaylarda olduğu gibi, Avrupa’da da Rusya’nın hedefi Konstantinopolis’e saldırmadan önce Tuna’yı sonra da zorlu Balkan Dağları’nı geçmekti. Asya’da, daha önce birçok kez toprak üstü çekişmeler yaşanırken, Ruslar Kars’ı ve ardından Erzurum’u ele geçirmeyi hedefliyordu. Böylece 93 Harbi başlamış oldu. İlk başta, işgalciler için her şey yolunda gitti, Türkler Tuna hattını tutmak için ciddi bir girişimde bulunmazken, General Gourko’nun güneye doğru yaptığı bindirme, Balkanlar’ı daha önce görülmeyen bir geçitle geçmeyi başardı. Ancak Plevne’de Rus ilerleyişi, yeniden katlanabilen Osman Paşa’nın kararlı savunması karşısında durdu. Bu arada, Asya’da, ilk başarının ardından, Rus ilerlemesi Zevin’deki yenilgiyle durduruldu.
Türklerin zayıf stratejik yargıları, Rusların Plevne’de üç kanlı yenilgiye uğradıktan sonra bile Osman Paşa’nın sağladığı fırsattan yararlanamamalarına yol açtı. Sonunda, kasaba kuşatıcıların eline geçti. Asya’da Türkler Tanrının Dağı savaşında büyük bir yenilgiye uğradı ve tekrar Erzurum’a sürüldü, Kars ise Rus kuvvetlerinin parlak bir saldırısına düştü. Bu yenilgiler Türkler için sonun başlangıcı oldu. Ocak 1878’de Ruslar Balkanlar üzerinde yürümekteydi ve hayatta kalan son Türk ordusu kuşatıldı neticesinde Shenovo’da ele geçirildi. Ateşkes görüşmeleri düşmanlıkların askıya alınmasına ve San Stefano antlaşmasına yol açtı. Diğer Büyük Güçler, çatışmayı artan bir endişeyle izlediler ve Osmanlı İmparatorluğu’na sert koşullar dayatan San Stefano’nun şartlarını yumuşatmaya kararlıydılar. Bunu, dolambaçlı diplomatik müzakerelerin ardından, Temmuz 1878’de Berlin Kongresi’nde yapmayı başardılar. 93 Harbi yarattığı sonuçlarla beraber dünya literatüründe yerini bu şekilde aldı.
Kaynakça;