2006 yılı sonbaharında Irak hükümeti, işkenceleriyle ünlü Ebu Gureyb hapishanesini kapattı. Ne var ki daha sonra bu hapishanenin tekrar açılması kararı alındı; ABD'nin mali desteğiyle yenilenen hapishane, yeni bir isimle yeniden açıldı. Birgit Svensson'un haberi. Irak hapishaneleri
Kısa bir süredir hapishaneye giden yolu süsleyen rengârenk çiçekler ve yeni sokak lambaları, Irak'ın yakın tarihinde defalarca manşetlere geçen bu mekânın sıkıcı havasını pek gizleyemiyor.
110 hektarlık bir alana yayılmış bu büyük bina kompleksini çevreleyen ıssız arazi ve dikenli tellerle donatılmış yüksek duvarlar, daha çok uzaktan, içinde yaşayanlara iyi şeyler vaat etmediğini hissettiriyorlar. Birkaç hafta önce mavi ve bej renklere boyanan duvarlar da bu durumu değiştiremiyor. Ebu Gureyb bir çok insan için lanet bir yer ve öyle de kalacak.
Şık üniformalarla gazetecileri karşılayan gardiyanların durumlarının iyi olmadığı açıkça görülüyor. Asık suratları başka bir dil konuşuyor. Ancak sorulara yanıt verme izinleri yok. Yanıt vermek yerine gururla berber salonunu, kütüphaneyi, internet kafeyi, dikiş odasını ve fitness mekânlarını gösteriyorlar.
Ebu Gureyb'in yeni adı Bağdat Merkez Hapishanesi
Mahkumların, ailelerinin ziyareti sırasında çocuklarıyla oynayabilecekleri bir oyun alanı da yapılmış. Ebu Gureyb'in şimdiki adı Bağdat Merkez Hapishanesi. Şubat ayının sonunda yeniden açıldı ve şimdilik 3.000 tutukluyu barındırması öngörülüyor.
Bundan beş yıl önce, 2004 yılı Nisan ayında Ebu Gureyb'ten ilk işkence fotoğrafları dünyaya yayıldı. Bir fotoğrafta, bir eliyle çıplak bir tutukluya bağlanmış bir ipi tutan ve diğer elinde sigara olan genç bir kadın Amerikan askerini gösteriyordu.
Bu andan itibaren Irak'ta Batılı yabancılar kaçırılmaya ve hunharca öldürülmeye başlandı. 2004 Mayıs ayında kamera karşısında kafası uçurulan ABD yurttaşı Nick Berg'in kaderi korkunç terörün sadece bir örneğini oluşturuyordu.
Vahşi cinayetler
O zamandan beri Irak'ta işlenen cinayetlerde hiçbir tabu tanınmıyor. İşkence fotoğraflarının yayımlanmasından önce saldırılar genellikle askeri hedeflere ve işgal kuvvetleriyle işbirliği yapanlara yönelikken artık terör herkesi hedef almaya başlamıştı. Giderek daha çok sayıda Iraklı sivil şiddet girdabına kapıldı, kaçırıldı, gasp edildi, öldürüldü.
En kötü yıllar olan, sadece Bağdat'ta günde 18 saldırının kaydedildiği 2006ve 2007'de, çoğu kimse haftalar boyunca sokağa çıkmaya cesaret edemedi.
Sabahları evlerinin kapısını tereddütle açıyor, kaldırımda yine bir ceset var mı diye sağa sola bakıyorlardı. Bu dönemde Irak'ta farklı tahminlere göre yarım milyon ile 700.000 arasında sivil hayatını kaybetmişti.
Ebu Gureyb daha Saddam Hüseyin zamanında işkenceleriyle ünlü bir hapishaneydi. Bu hapishane adını Bağdat'ın Batı'da Ürdün yolu üzerindeki banliyösünden alıyordu. Bu hapishanede sadece 15.000 yatak bulunduğu halde, kalan mahkûmların sayısı zaman zaman 50.000'e ulaşıyordu.
Saddam'ın en büyük zindanı
Ebu Gureyb, Irak'taki en büyük hapishaneydi. İşkence ve idam cezalarının infazı gündelik olaylardı, mahkumlar çoğu zaman herhangi bir gerekçe gösterilmeden ya da mahkemeden geçirilmeden yıllarca burada tutuluyorlardı.
Kendisine ailesinden birinin ya da bir arkadaşının akıbeti sorulduğunda "Ebu Gureyb" diye fısıldayan birisi, böylelikle Saddam Hüseyin'in zulüm yönetiminin tüm boyutlarını tanımlamış oluyordu.
ABD ordusu Irak'a girdiğinde, Iraklıların birçoğu insan haklarının ve birey onurunun yeniden geçerli olacağı umuduna kapıldılar. Ta ki, Ebu Gureyb'te eziyet edilen ve aşağılanan tutsakların fotoğrafları tam tersini kanıtlayıncaya kadar.
Fotoğraflar ayrıca, Batılı- Hıristiyan bir yönetimin temsilcilerinin Müslümanlara işkence yaptığını gösteriyordu; bu durum da gururlu ve dindar Iraklıları derinden incitmişti.
Kötü muamele ve işkence
2004 ilkbaharında fotoğraflar her yere ulaşmıştı. Bağdat'ta büyültülmüş şekilde marketlerin stantlarına, şehir merkezindeki evlerin duvarlarına asılıyor, özel fotoğraf albümleri ve CD'ler haline getirilerek satılıyordu.
Bir heykeltıraş, resimleri heykel haline getirdi ve ünlü Hiwar galerisinde bir sergi açtı. Ebu Gureyb'teki aşağılamalar ve halkın şiddet kullanan direnişi giderek daha fazla desteklemesi arasındaki bağıntı hakkında bu gün bile güvenilir bir bilimsel analiz bulunmuyor.
Oysa günlük konuşmalarda bu bağlantı ortaya konabiliyor. Iraklılar özellikle sorumlulardan bugüne kadar yeterince hesap sorulmadığından yakınıyorlar.
Sadece bir Amerikan subayı mahkeme önünde hesap verdi. Dava ihtarla sonuçlandı. Yalnızca Amerikalı gardiyan Charles Graner on yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Dolu hapishaneler
2006 Sonbaharında Irak hükümeti Ebu Gureyb'i kapatmaya karar verdi. Hapishane, bu arada idam edilen diktatör Saddam Hüseyin'in zorbalıklarının belgelendiği bir müze haline getirilecekti. Binanın yıkılacağından da söz ediliyordu.
Bu yılın Ocak ayında ise hükümet, Ebu Gureyb'in yeni bir isim altında ve ABD'nin parasıyla tadilattan geçirilmiş olarak tekrar açılacağını bildirdi. Adalet Bakanı Vekili İbrahim Busho, bu karar değişikliğini, "hapishanelerimiz tıka basa dolu" diye gerekçelendiriyordu.
Diğer hapishanelerde halen 35.000 tutuklu ve mahkûm bulunuyor, 50 metrekarelik bir koğuşu 150 kişi paylaşmak zorunda kalıyordu. BM'nin kısa süre önce yayımlanan bir raporunda, tahammül edilemez koşullardan söz ediliyordu. Ayrıca, Bağdat ile Washington arasında imzalanan ve bu yılın başında yürürlüğe giren güvenlik anlaşmasına göre, ABD yönetimi altındaki tüm mahkumların Iraklı görevlilere devredilmesi gerekiyordu.
Burada henüz mahkemesi görülmemiş 15.000 mahkum söz konusu. Bu kişilerden her ay 1.500 tanesi Iraklılara teslim ediliyor.
Hapishanelerin dolması, boşalmasından daha hızlı gerçekleşiyor. Gerçi ülke çapında altı ek hapishane inşa halinde, ancak bunların tamamlanması vakit alacak.
Dehşet devam ediyor
Adalet bakanı baskı altında kaldı: Ebu Gureyb şimdi Bağdat Merkez Hapishanesi adını almış olsa da tekrar korku ve dehşet yayabilir. BM, Uluslararası Af Örgütü ve Human Rights Watch'ın bulgularının ortaya koyduğu gibi hapishanelerde işkence yapılması yeni Irak'ta da sıradan bir olay.
Her hafta yeni tutuklamalar gerçekleşiyor. ABD ordusunun 2003 yılında Irak'a girmesinden sonraki aylarda genellikle Saddam Hüseyin ve Baas partisi yandaşları demir parmaklıklar ardına konulurken; şimdi tutukluların kökeni çok büyük farklılık gösteriyor.
Ebu Gureyb'teki işkence fotoğrafları ortaya çıktığında, tutukluların yüzde 75'i Sünni mezhebindendi. Direnişin merkezi olarak kabul edilen ünlü Sünni üçgeninde yer alan ve aralarında Felluce ve Ramadi gibi şehirlerin bulunduğu yerleşimlere yapılan baskınlar genellikle bu yerleşimlerin tüm erkek nüfusunun ABD askerleri tarafından tutuklanmasıyla sonuçlanıyordu.
Artık tutukluların büyük bir bölümünü terör gruplarının mensupları değil, sayıları git gide artan adi suçlular oluşturuyor. Şimdi Irak'ta herkes kendine, ABD ordusunun 2011 yılında çekilmesinden sonra, kendi güvenlik kuvvetlerimiz denetimi sağlayabilecek mi sorusunu soruyor.
Şiddet ve yolsuzluk
Irak'ta altı yıl içinde, Latin Amerika ülkelerindekilere benzer mafyavari yapılar ortaya çıktı: soygunlar, hırsızlık, fidye amaçlı kaçırma eylemleri Irak'ın sarsıcı gündelik olayları arasında.
Hapishanelerde başka bir sanık türü de yer alıyor. Artık sadece teröristler ve şiddet suçluları söz konusu değil. Transparency International örgütü yolsuzluk raporunda Irak'a birinci sırada yer veriyor. Örgütün raporunda ABD işgalinden bu yana Irak'ta toplumunun en derinlerine dek uzanan bir yolsuzluk ağı oluştuğu belirtiliyor.
Geçiş dönemindeki iki hükümetin eski bakanları da bu yolsuzluk ağının içinde yer aldı. Mevcut Başbakan Nuri al-Maliki yolsuzlukla daha güçlü mücadele şekilde etme vaadini yerine getirdiğinde, Ebu Gureyb'in kapasitesi kısa sürede yetersiz kalacak.
Irak ise her halükârda hemen huzura kavuşmayacak ve daha uzunca bir süre Saddam Hüseyin'in mirasıyla ve ABD işgalinin geride bıraktıklarıyla mücadele etmek zorunda kalacak.
Birgit Svensson
Almancadan çeviren Mustafa Tüzel
© Qantara.de 2009
Birgit Svensson Amman'da serbest gazetecilik yapıyor ve düzenli olarak Irak'a gidiyor.