Bosna savaşının arka planında geçen ve özellikle Saraybosna şehrinin deneyimlerine odaklanan bir hikaye yazmanız için size ilham veren şey neydi?
Annem eski Yugoslavya’da Bosna, Saraybosna’dan geliyor ve babam İngiliz. Londra’da büyüdüm. Savaş patlak verdiğinde, dedem ve büyükbabam telefon bağlantısı, elektrik, su veya ısıtma olmadan ve çok az yiyecekle Saraybosna’da mahsur kaldılar. Savaş her gece haberlerde ortaya çıkarken ailem çaresizce izledi. Yıllar sonra yazmaya başladım. siyah kelebekler annemin ülkesini paramparça eden ve birçok akrabamı mülteciye çeviren acımasız savaşa dair bir anlayış oluşturmak.
Ailenizin savaş sırasındaki deneyimleri çatışma anlayışınızı nasıl şekillendirdi ve kitabın anlatımını nasıl etkiledi?
Kurgusallaştırılmış ve birbirine dolanmış iki aile hikayesi, hikayenin omurgasını oluşturur. siyah kelebekler ve savaşı ve sonuçlarını nasıl gördüğümü şekillendirdi. İlki – ve romanın katalizörü – Saraybosnalı saygın bir manzara ressamı olan sanatçı büyük amcamın hikayesi. Savaş sırasında 68 yaşında, stüdyosunu ve hayatının işini Milli Kütüphaneyi yakan feci bir yangında kaybetti. Eşiyle birlikte İngiltere’ye kaçmış ve uzun bir iyileşme sürecinin ardından doğayla yeniden bağ kurmuş ve yeniden resim yapmaya başlamış. Sanatın, savaşın yer değiştirmesinin üstesinden gelmesine yardım etme biçiminden ilham aldım.
Zora, kahramanı siyah kelebekler, aynı zamanda bir sanatçıdır. İkinci hikaye, babamın büyükanne ve büyükbabamı kurtarmasıydı. 10 aylık savaştan ve kayınvalidesiyle çok az iletişim kurduktan sonra, kurşun geçirmez bir ceket aldı ve onlar için bir çıkış yolu bulmaya çalışırken çok zorlu üç hafta geçirdiği Saraybosna’ya gitti. Başarılı oldu ve onları Londra’ya geri getirdi. Sıskaydılar ve travma geçirmişlerdi, her kapı çarptığında zıplıyorlardı. Ne yazık ki, yaşlılıkta tüm arkadaşlarını ve eşyalarını geride bırakmış ve dil bilmeden yeni bir hayata uyum sağlamakta zorlandılar.
Saraybosna’yı ve kültürel mirasını doğru bir şekilde tasvir etmek için yürüttüğünüz araştırma sürecinden bahseder misiniz?
Doğruluk benim için çok önemliydi. 2010 yılında şehrin coğrafyasını tanımak ve kuşatmayı yaşamış insanlarla konuşmak için beş aylığına Saraybosna’da yaşamaya gittim. Kuşatma altındaki hayatın günlük dokusuna dair anlayışımı şekillendiren onların hikayeleriydi. Ayrıca çok sayıda tarih, siyasi kitap, roman, etnografya, gazeteci raporu, belgesel, film, günlük ve mektup koleksiyonundan bilgi topladım.
Kitap, yıkımın ortasında karakterlerin duygusal kargaşasını ve direncini yakalıyor. Savaşın Zora gibi bireyler üzerindeki psikolojik etkisini tasvir etmeye nasıl yaklaştınız?
Kitap, köşede ne olduğuna dair hiçbir ipucu olmadan, ortaya çıkan durumu anında ve sinir bozucu hale getiren şimdiki zamanda yazılmıştır. Zora’nın düşüncelerine ve duygularına çok yakın tutuluyoruz, onunla birlikte gündelik hayatın nasıl birdenbire tersine döndüğünü ve savaşa doğru kaydığını yaşıyoruz. Mükemmel etnografya Saraybosna Kuşatma Altında Ivana Maček (2009) tarafından yazılan, insanların uzun, yorucu, yaşamı tehdit eden durumlar yaşadıklarında yaşadıkları döngüsel şok sürecini ve ardından normalleşmeyi anlatır ki bu tam olarak bir kuşatmadır. Zora’nın inkar, şok, öfke, umutsuzluk ve durumu normalleştirme arasında nasıl gidip geldiğini ve kitabın ilerleyen bölümlerinde yaratıcılık, güç ve direnç rezervlerini kullanmaya devam etmesine rağmen fiziksel ve zihinsel durumunun nasıl kötüleştiğini göstermek istedim. Bu duygusal bir yolculuk.
Sanat, Zora için hem bir ifade aracı hem de bir teselli kaynağı olarak hikayede önemli bir rol oynar. Çatışma zamanlarında sanatın dönüştürücü gücünü nasıl keşfettiniz?
Savaşın yozlaşmasına ve insanlıktan çıkarılmasına karşı bir panzehir olarak sanatın gücünü keşfetmek ilgimi çekiyordu. Zora’nın sanatının – ve ayrıca Mirsad’ın hikaye anlatımının – bağlantı kurduğu, yükseldiği ve güç ve haysiyet kazandırdığı gösteriliyor. Zora’nın büyük kişisel trajediye tepkisi, üretken bir şekilde yaratmaktır ve bu, onun savaşı işleme ve onunla başa çıkma şeklidir; kaostan anlam çıkarmak. Resim dersleri vermeye devam ediyor ve öğrencileri onu yıpranmayı reddeden kahraman bir figür olarak görüyor. Mirsad, kışın dondurucu soğuğunda sobanın etrafına toplanmış komşularına Boşnak halk hikayelerini anlatır.
Büyüleyici bir şekilde, kuşatma altındaki Saraybosna’da yaratıcılık gerçekten gelişti. İkinci yıl boyunca, sanatsal faaliyetler filizlendi – kapalı tiyatrolarda oyunlar ve müzikaller sergilendi ve mum ışığında sanat sergileri düzenlendi. Yaratmak ve oynamak için hissettikleri ihtiyaçtan bahseden iki sanatçı ve bir aktörle konuştum. Tükenmiş, yetersiz beslenmiş, korkmuş, insan varlığının en alt seviyesinde yaşayan insanlar hala sanatla uğraşmayı çok istiyor ve buna ihtiyaç duyuyor.
Kitap, Saraybosna’daki toplumun dayanıklılığını ve gücünü tasvir ediyor. Zorlukların ortasında insanların ruhunu ve dostluğunu yakalamaya nasıl yaklaştınız?
Savaş sırasında eski komşuluk gelenekleri yeniden canlandırıldı. İnsanlar kahve (veya daha büyük olasılıkla hindiba aromalı su) için birbirlerini ziyaret etmeye başladılar ve ekmek ve su getirmek için birbirlerine yardım ettiler. Büyükannem ve büyükbabam bana apartman bloklarının iki katı arasında nasıl bir soba olduğunu ve hepsinin günlük yemeklerini pişirmek için nasıl etrafında toplandıklarını anlattı. Zora’nın komşularıyla nasıl yakın dostluklar kurduğunu göstererek kitaba benzer deneyimler işledim. Birbirlerine güvenmeye gelirler ve dondurucu kış boyunca ısınmak, yemek paylaşmak ve hikayeler anlatmak için Zora’nın dairesinde bir araya gelirler.
Zora, gitmek mi yoksa kalmak mı sorusuyla boğuşur. Savaş sırasında bu iç çatışmayı ve daha geniş hayatta kalma temasını keşfetmeye nasıl yaklaştınız?
Zora, Saraybosna’yı o kadar çok sevmektedir ki, çok geç olana kadar etrafını saran tehlikeye göz yummaktadır. Kalmak ya da gitmek konusundaki içsel ikilemi çevresine yansıtılır ve ailesiyle yaptığı telefon görüşmelerinde ve komşularıyla yaptığı tartışmalarda dile getirilir. Saraybosna sokaklarında yürürken nehirde parıldayan güneşi, güzel Habsburg evlerini, Sırp Ortodoks kilisesinin dışında dev satranç oynayan yaşlı adamları, cami bahçelerinde açan gülleri ve yeşeren dağları görüyor ve biz onun içten sevgisini hissediyoruz. memleketinden. Artık Sırp topraklarında olduğu için artık yürüyemediği güzel bir Osmanlı köprüsünü takıntılı bir şekilde resmederek kendini sanatına veriyor. Bu arada, İngiltere’de güvenli bir şekilde bulunan kocası ve kızı, gitmesi için ona yalvarır. Bir noktada tam bir abluka kurulur ve kalma ya da gitme seçeneği elinden alınır. Keskin nişancılar karşıdan karşıya geçerken insanlara ateş etmeye başlar, binalar bombalanır, yiyecek, elektrik ve su kaynakları kesilir. O zaman soru hayatta kalma sorusu haline gelir.
Bu kitabı yazarken, özellikle hassas savaş konusu ve sonrasını ele alırken karşılaştığınız belirli zorluklar oldu mu?
Evet, birkaç tane. Birincisi, bu ailemi ilgilendirdiği için, sanki kemiğe çok yakın yazıyormuşum gibi, sıcak ve tehlikeli bir şeyi dürtüyormuşum gibi geldi. Bir şeyleri yanlış anlama, yanlış beyan etme ve hatta bir şekilde işleri daha da kötüleştirme konusunda endişeliydim, bu yüzden çok araştırma yaptım ve Bosna’daki arkadaşlarımdan taslağımı tekrar tekrar okumalarını istedim. İkincisi, savaş 30 yıl önce oldu ve travma ve bölünmeler bugün Bosna’da hala çok ham ve mevcut. Birçok yönden olayların yorumlanması yerleşmemiştir. Konuştuğum insanlar ve bazen okuduğum tarih kitapları çoğu zaman çelişkili açıklamalar veriyordu ve bu nedenle kuşatmanın zaman çizelgesini oluşturmak bile zorlu bir işti. Üçüncüsü, konu elbette can sıkıcıydı ve Saraybosna’dan döndüğümde bir yıl boyunca bunalımdaydım. Duyduklarımı sindirmem uzun zaman aldı ve Zora, Mirsad, Samir, Una ve Lenkato karakterleri içimden çıkıp elimden tutup kuşatmaya götürdüler.
Roman, çatışmadan önce Saraybosna’nın çok kültürlü doğasına bir bakış sunuyor. Kent kimliğinin bu yönünü vurgulamak neden önemliydi?
Yazmak istememin ana sebeplerinden biri buydu. siyah kelebekler. Saraybosna, çok kültürlü hoşgörü, sıcaklık ve misafirperverlik gelenekleriyle ünlüydü. Bu, tanıdığım ve sevdiğim Saraybosna’ydı, annemin ailesi Bosnalı Sırplar (Ortodoks), Bosnalı Müslümanlar ve Slovenler (Katolik) karışımıydı – ama savaş sırasında kaybolmaya başlayanlardan biriydi. Milliyetçi seslere kulak verilirse işlerin ne kadar çabuk bozulabileceğini göstermek istedim.
Medeni durumuna rağmen Zora’nın ilişkisine dair hiçbir açıklama veya gerekçe yoktur. Bu tasvir için gerçek hayattan herhangi bir ilham var mıydı?
Zora, bahsettiğin noktada ailesini bir daha görme umudunu tamamen yitirmişti. Hayatta kalma modunda günden güne yaşıyordu. Konuştuğum birkaç kişi, hem eşlerin sık sık birbirinden ayrılması nedeniyle hem de böylesine aşırı bir dönemde insani bağlantıya ihtiyaç duyulması nedeniyle, savaş sırasında ilişkilerin çoğaldığından bahsetti. Hâlâ hayattaysan, her günün sonunda şükrediyordun.
Bosna savaşının Saraybosna halkı ve sosyal dokusu üzerindeki kalıcı etkilerinden bazıları nelerdir?
TSSB, depresyon, ekonomik istikrarsızlık, etno-milliyetler arasında artan bölünmeler ve şüpheler ve dinin yeniden ortaya çıkışı. Ancak Saraybosna’nın hoşgörü, misafirperverlik, dayanıklılık, sıcaklık ve kahkaha ruhunun -Saraybosnalılar çok güler- hayatta kaldığını söylemekten mutluluk duyuyorum.
Kitap, kütüphanenin yakılması gibi kültürel mirasın yok edilmesine dikkat çekiyor. Çatışma zamanlarında kültürel mirası korumanın önemini ve kolektif kimliğin şekillenmesinde oynadığı rolü tartışabilir misiniz?
Kültürel miras, etnik temizlik kampanyalarının bir parçası olarak kasıtlı olarak hedef alındı ve yok edildi. Bir grubun kimliğinin parçası haline gelen binaları ve yapıları yok etmek, o grubun tüm izlerini zayıflatmaya ve yok etmeye çalışmanın bir yoludur. Bosna ve Hersek’te genellikle Osmanlı kültürünün kanıtları hedef alındı: ünlü camiler ve Mostar’daki güzel Eski Köprü yerle bir edildi. Saraybosna’daki Ulusal ve Üniversite Kütüphanesi, Habsburglar tarafından sözde Mağribi tarzında inşa edilmiştir. Yıkıldığında tüm dillerde 1,5 milyon kitap alevler içinde kaldı ve kısa sürede kuşatma altındaki Saraybosna’nın simgesi haline geldi. Bu, çoğulcu Saraybosna’nın hafızasını silme girişimi olan bir “ezberi öldürme” eylemi olarak görüldü. Kolektif kimliği sürdürmek için bu tür kültürel mirası korumak ve yeniden inşa etmek kesinlikle çok önemlidir.
Sonraki çalışman ne?
Londra’da yaşayan 49 yaşındaki bir İtalyan öğretmen hakkında bir roman. Kendini sessiz ve neredeyse görünmez hissediyor ve geç çiçek açıyor. Daha fazlasını söylemeyeceğim! Ama yeni bir şey üzerinde çalışmayı seviyorum.
Shireen Quadri, The Punch Magazine Anthology of New Writing: Select Short Stories by Women Writers kitabının editörüdür.