3. Velayet ve ziyaret hakları (Madde31) Çocukların şiddete maruz kalmaları korkuyu doğurmakta, travmaya sebep olmakta ve gelişimlerini olumsuz yönde etkilemektedir185. Bu durum, psikolojik bir şiddet biçimi olarak kabul edilmektedir.186 Dolayısıyla, şiddet geçmişi olan ailelerle ilintili olarak velayet ve ziyaret kararları ilgili birçok çıkarın titiz bir şekilde dengelenmesini gerektirmektedir. İstanbul Sözleşmesi’nin 31.maddesi, Sözleşme kapsamındaki her türlü şiddet vakasını, özellikle de aile içi şiddet vakalarını, dikkate almak üzere bu tür kararları gerektirmektedir. Dahası, bir yandan failin ebeveynlik haklarını dikkate alırken, diğer yandan da tarafların, herhangi bir velayet veya ziyaret hakkı ifasının, mağdurun veya çocukların hak ve güvenliğini tehlikeye düşürmemesini sağlamasını şart koşmaktadır.
Türkiye’de velayet ve ziyaret hakları, Türk Medeni Kanunu’nun 336 ve 337.maddeleri tarafından düzenlenmektedir. Ayrılık veya boşanma durumunda, velayet, hakimin takdirine bağlı olarak, ebeveynlerden biri veya diğerine verilmektedir. Velayetin verilmediği ebeveyn, ziyaret hakkına sahiptir ve bu da mahkeme kararıyla belirlenmekte olup çocuğun yetiştirilmesi ve eğitim masraflarına katkı sağlamalıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 182. Maddesinin 2.fıkrası, “çocuğun menfaati” ilkesini içermekte olup, mahkemelerin velayeti çocuğun eğitim, sağlık ve “ahlaki değerleri” ile ilgili olarak çıkarını en iyi şekilde koruyabilecek olan ebeveyne vermesini şart koşmaktadır.
GREVIO’nun elde ettiği bilgi, Türk mahkemelerinin genellikle çocuğun bakımının anneye, finansal olarak desteklenmesinin babaya ait olduğu konusunda toplumdaki genel geçer kabule uyma eğiliminde olduğunu, dolayısıyla da velayeti anneye verdiğini göstermektedir. Bununla birlikte, STK’ların raporlarında187 hâkimlerin velayeti şiddete eğilimli babalara verdiği durumlar bulunduğuna, bunun da kısmen sebebinin
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi, Genel Yorum No.13, 18 Nisan 2011 tarihinde kabul edildi, fıkra 21e, CRC/C/GC/13, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 19.maddesi, 1.fıkrasında yasaklandığı şekilde, aile içi şiddete maruz kalmayı, bir ruhsal şiddet biçimi olarak belirtmektedir.
Bkz. Türkiye: Boşanma durumunda velayet hakkı. İsviçre Mültecilere Yardım Örgütü (OSAR), Bern, 2014.
çocukları babanın ailesinin sorumluluğu altında gören yerel geleneklere saygıdan, kısmense mağdurların şiddeti kanıtlama güçlüğünden olduğuna dikkat çekilmektedir. Bu bağlamda, GREVIO hâkimlerin göz önünde bulundurmaları gereken şiddet vakalarının, ebeveynlik haklarının uygulanmasını düzenlemek açısından, tıbbi bir belge, bir mütehassısın beyanı, bir şikâyet veya tanıklık ile doğrulanabileceğini ve bir mahkemenin hükmüne yol açan şiddetle sınırlı olmadığını hatırlatır. Hâkimlerin, şiddet eğilimli bir baba ile “her ne pahasına olursa olsun temas kurulmasını” şart koşmak gibi velayet / ziyaret konusundaki kararları “otomatik” bir şekilde vermek yerine, daha önceki şiddet vakalarını dikkate almalarını ve hem anne hem de çocuğa karşı şiddetten kaynaklı diğer riskler karşısında bilinçli olmalarını sağlamak önemlidir.
Mağdurların haklarına dair yasa tasarısının hâlihazırda ayrıntılı bir şekilde ele alınma sürecine ilişkin olarak GREVIO, ziyaret haklarının ifasına ilişkin olarak anlaşmazlık çıkması durumunda kötü eğilimli olan ve olmayan ebeveyn arasında zorunlu ortak görüşmeler yapılması çağrısında bulunan tasarıdaki hükümlere dair endişesini dile getirir. Aile içi şiddet durumlarında, ortak çocuğa ilişkin meseleler genellikle mağdur ile fail arasında kalan son bağlar olmaktadır. Birçok mağdur ve çocuğu açısından, görüşme kararlarına uyulması, şiddetin bir devamı olarak görülebilir ve aynı zamanda ciddi bir güvenlik riski anlamına gelebilir; zira fail ile yüz yüze görüşmek anlamına gelmektedir188.Mağdurların ve çocuklarının güvenliğini ve haklarını göz önünde bulundurmaksızın fail ile görüşmenin zorunlu kılınması, İstanbul Sözleşmesi’nin 31.maddesinin yükümlülüklerine ters düşmektedir. GREVIO, birçok kadın ve çocuk açısından şiddetin ayrılık sonrasında yoğunlaştığı ve çocukla görüşme düzenlemelerinin (mahkeme kararıyla gerçekleşen görüşme de dahil olmak üzere) yüksek düzey denetimin olduğu yerlerde bile çocuk ve kadına yönelik fiziksel ve duygusal suiistimalin devamlılığı açısından önemli bir alan olduğu, erkeklerin kadınları kontrolleri altına alma yollarından biri olarak çocukla iletişimin samimi ilişkinin çoğu zaman yerini aldığı, böylelikle çocuğun ayrılık-sonrası bir şiddet biçimi haline geldiği ve kadınlar ve çocuklar açısından güvenli ve bağımsız yaşantılar sürdürmeyi güçleştirebildiği yönündeki araştırma bulgularının yetkililer tarafından kullanılması gerektiğinin farkındadır189. Daha da önemlisi, güvenli olmayan bir şekilde çocukla temas kurulması bağlamında190 aile içi şiddet faillerinin gerçekleştirdiği çocuk cinayetlerine dair araştırmalar191, bazı ülkelerde velayetin ve ziyaret hakkının adli uygulamasının gözden geçirilmesine yol açtı. Dahası, zorunlu görüşmelere dair yukarıda sözü edilen taslak hüküm, mağdurlar üzerinde, şiddete meyilli partnerleriyle barışma yönünde açık veya örtülü bir baskıya sebep olabilir (her ne kadar böyle bir etki doğması, uygulayıcılar ve profesyoneller tarafından niyetlenmese de). Bu durum ise, zorunlu alternatif karar alma süreçlerinin yasaklanmasına dair Madde 48’in hükümlerine ters düşmektedir.
GREVİO, 6284 sayılı kanun çerçevesinde önleyici ve koruyucu tedbirler alan hakimlerin, geçici nafaka ödemesi de dahil olmak üzere, velayet ve ziyaret hakları konusunda karar verme yeteneğini olumlu karşılar192. 6284 sayılı kanun, tedbir kararlarını uygulayan hakimlere önceden mevcut olan ziyaret haklarını bazı koşullara tabi tutmak, kısıtlamak veya tamamen devre dışı bırakmak suretiyle gözden geçirme imkanı da vermektedir193. Velayet, ziyaret hakları, geçici nafakaya dair kararlar ve daha önceden mevcut ziyaret haklarının gözden geçirilmesi, 6284 sayılı kanun çerçevesinde önleyici tedbirler olarak görülmektedir. Bu, yasa koyucunun bu tür kararların öneminin farkında olduğuna dair bir gösterge olarak görülebilir. Bununla birlikte, GREVIO, söz konusu hükümlerin nadiren uygulandığını endişeyle belirtir194. STK’lar, bu eksiğin sebebi olarak, yasa uygulayıcılar arasında uygulanabilir yasal hükümler konusunda bilgi noksanlığı ve mahkemelerin
Açıklayıcı Rapor, fıkra 176.
araştırmaya dair bir değerlendirme için, bkz. Örneğin, Thiara ve Harrison (2016). Güvenli değil, özür dilerim: daha güvenli çocuk
iletişimi için kampanyanın desteklenmesi – Çocukla iletişim ve aile içi şiddet konusundaki araştırmanın gündeme getirdiği kilit konular, https://warwick.ac.uk/study/cll/research/swell/ourwork/final-safe-not-sorry-for-web-jan-2016.pdf
Birleşik Krallık’ta Women’s Aid tarafından yürütülen ulusal kampanyanın başlangıcından sonra 10 yıl içerisinde güvenli olmayan çocuk
iletişimine ilişkin durumlarda aile içi suiistimal failleri tarafından öldürülen 19 çocuk ve iki kadının trajik hikayelerine dair çalışma. Bkz: https://www.womensaid.org.uk/tag/nineteen-child-homicides/
Yukarıda sözü edilen kampanyanın ardından, BirleşikKrallık’takimahkemeler,dahaöncekitalimatlarakıyaslailgilideğişimlerigündeme