Bu seride, çağlar boyunca yeterince tanınmayan kadınlara göz atacağız.
Dünyanın bilinen ilk yazarının, Milattan önce 23. yüzyılda (yaklaşık olarak M.S. 2285-2250) antik Mezopotamya’da yaşamış bir kadın olan Enheduanna olduğu yaygın olarak kabul görür. Enheduanna gerçekten de dikkate değer bir figür, antik bir “üçlü tehdit”: o, bir yazar ve şair olduğu kadar bir prenses ve rahibe de.
Milattan önce üçüncü milenyum, Mezopotamya’da bir karışıklık dönemiydi. Büyük Sargon’un fethiyle dünyanın ilk büyük imparatorluğu kuruldu. Akkad, dünyanın en büyük şehirlerinden biri oldu, Kuzey ve Güney Mezopotamya ise tarihte ilk kez birleşti.
Bu olağanüstü ortamda Sargon’un kızı büyüleyici Enheduanna’yı buluyoruz. Enheduanna, Ay tanrısı Nanna-Suen’in Ur’daki tapınağında (günümüzde Güney Irak) başrahibe olarak çalışırdı. Mesleğinin gökle ilintili doğası, “Göğün Süsü” anlamına gelen isminden de anlaşılıyor.
Enheduanna, Mezopotamya aşk tanrıçası Inanna’ya (Sami dillerinde Ishtar) yazılmış iki ilahi dahil olmak üzere birçok edebî eser kaleme aldı. Inanna ve Ebih mitini ve toplamda 42 tapınak ilahisini yazdı. Antik dünyadaki yazı geleneklerinin erkek otoritesinin kapsamında olduğu düşünülse de Enheduanna’nın eserleri Mezopotamya’nın zengin edebî tarihinin önemli bir kısmını oluşturuyor.
Mezopotamya aşk tanrıçası Inanna’yı betimleyen Antik Akkad silindirik mührü. (Kaynak)
Enheduanna’nın ismi bilinen bir şair olması, ondan da eski yazarların eserlerini çevreleyen anonimlik hesaba katıldığında oldukça önemli. Yine de o, modern zamanlarda neredeyse hiç tanınmıyor ve başarıları fazlasıyla görmezden geliniliyor (Jungcu analist Betty De Shong Meador’un eseri, bu konuda önemli bir istisnadır.) Enheduanna’nın yazılı eserleri, birçok biyografik özellik içeren, konu bakımından son derece kişisel eserlerdi.
Enheduanna’nın tapınak ilahileri dizisi, eserin orijinalliğinin ve yazarlığının savıyla sona ermektedir:
Tabletlerin derleyicisi En-hedu-ana idi. Kralım, başka kimse tarafından yaratılmamış bir şey yaratılmıştır.
Eserinin fikri hakları üzerindeki mülkiyetini açıkça öne sürerken, Enheduanna ayrıca yaratıcılık sürecinin zorluğu hakkında da yorumlar yapmıştır -belli ki tıkanma (writer’s block) antik Mezopotamya’da bile bir sorundu.
Geceleri çalışarak geçen uzun saatler
Enheduanna, ilahilerinde yüce mucizeleri yazıya hapsetmenin zorluğuna da değinir. Sabah okunmaları için gece uzun saatlerini bestelerinin üzerinde çalışarak geçirdiğini anlatır. Emeğinin meyveleri ise aşk tanrıçasına adanmıştır.
Enheduanna’nın şiiri, onun yüce ilhamının üstün özelliklerini vurgularken yazılı besteler için gereken sanat becerisinin de altını çizen aksettirici bir özellik taşır.
Enheduanna’nın gökteki tanrılara olan yazılı övgüleri, modern astronomide de kabul görmektedir. Yıldız ölçümleri ve hareketleri hakkındaki tasvirleri, muhtemel erken bilimsel gözlemler olarak belirtilir. Gerçekten de 2015’te Merkür’ün üzerindeki bir kratere onun adı verilmiştir.
Enheduanna’nın eserleri, kil tabletler kullanılan antik bir yazım türü olan çivi yazısıyla yazılmıştır ama eserler ancak yazımlarından çok daha sonra yaklaşık olarak M.S. 1800’de, Eski Babil dönemi veya daha sonrasında, yazılmış kopyalarla hayatta kalabildi. Daha eski kaynakların eksikliği, Enheduanna’nın mitler ve ilahilerin yazarı olarak tanınması ve yüksek mevkili bir din görevlisi olması hakkında şüphelere yol açtı. Yine de tarihi kayıtlar, Enheduanna’yı açıkça antik edebî eserlerin yazarı olarak göstermekte ve bu şüphesiz onunla ilişkilendirilen geleneklerin önemli bir tarafıdır.
Şiirin yanında, Enheduanna’nın hayatına dair diğer kaynaklar arkeologlar tarafından ortaya çıkarılmıştır. Bunlara, onun hizmetçilerine ait silindirik mühürler ve ona ithafen yontulmuş kaymak taşı kabartmaları da dahildir. Enheduanna’nın Diski ise İngiliz arkeolog Sir Charles Leonard Wooley ve kazı ekibi taradından 1927’de keşfedilmiştir.
Enheduanna’nın Diski (Kaynak)
Görünüşe göre disk, eski zamanlarda elden çıkarılmış ve zarar görmüştü ama parçalar kazılar sayesinde kurtarıldı ve yazarı gösteren sahne başarıyla restore edildi. Diskteki bu sahne, rahibeyi işinin başındayken, üç erkek katılımcıyla beraber bir testiden dökülen şarap adağını izlerken göstermektedir.
Enheduanna, bakışları dini adağa odaklanmış ve eli dindar bir jestle kalkmış bir şekilde resmin merkezine yerleştirilmiştir. Diskteki resim, bir başlık ve farbalalı elbise giymiş rahibenin dini ve sosyal statüsünü vurgulamaktadır.
Sanat hayatı taklit eder
Enheduanna’nın şiiri, bir darbeci olan Lugalanne’ye karşı mücadelesinin anlatısı gibi otobiyografik olduğu düşünülen elementler içeriyor. Inanna’nın Göğe Çıkışı bestesinde, Enheduanna Lugalanne’nin onu tapınaktaki görevinden zorla çıkarma girişimlerini betimlemiştir.
Inanna tapınak kabartması (Kaynak)
Enheduanna’nın Ay tanrısına olan yalvarışları, görünen o ki sessizlikle cevap buldu. O da onu işine geri kazandırdığı için övdüğü Inanna’ya döndü.
Enheduanna’nın otorite mücadelesi ve onun yüce yardımcısına olan övgüsü, Inanna ve Ebih miti gibi diğer eserlerinde de yankılanmaktadır.
Bu hikâyede Tanrıça Inanna, Ebih adlı kibirli bir dağla ihtilafa düşer. Dağ, dik durarak ve tanrıçaya eğilmeyi reddederek onu sinirlendirmiştir. Innana ise babası Tanrı Anu’dan yardım ister. Babası da (anlaşılacağı üzere) onu korkutucu dağ ile savaşa girmesine karşı uyarır.
Inanna, alışagelmiş cüretkârlığıyla bu yönergeyi görmezden gelir ve Tanrı Enlil’e yardımı için teşekkür etmeden dağı yerle bir eder. Mit, Enheduanna’nın şiirlerinde resmedilen çatışmayla şaşırtıcı benzerlikler içermekte.
Enheduanna’da, aşk tanrıçasına olan tutkulu övgüsü kil tablete kazındıktan 4000 yıl sonra bile tarihte yankılanmaya devam eden harika yaratıcılığın güçlü bir örneğini görüyoruz.
Not: Tapınak ilahilerinin çevirileri alıntıdır:
Black, J.A., Cunningham, G., Fluckiger-Hawker, E, Robson, E., and Zólyomi, G., The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature, Oxford 1998.
Yazar: Louise Pryke
Kaynak: The Conversation
Çeviren: Gökçe Kocaoğlu
Düzenleyen: Sude Özkan