

1970’lerde İtalya'nın Trieste kentinde, radikal psikiyatrist Franco Basaglia, ruh sağlığı alanında insan haklarını merkeze alan bir anlayışı hayata geçirmiştir. Ruhsal sorunlar yaşayan bireyleri izole eden geleneksel akıl hastanesinin lağvedilmesiyle başlayan bu önemli kurumsuzlaştırma (deinstitutionalization) deneyimi, 1978 yılında Basaglia Yasaları (Legge Basaglia) olarak da anılan 108 sayılı yasa ile tüm ülkedeki psikiyatri reformunu başlatmış ve toplum temelli ruh sağlığı hizmetlerine geçişi başlatmıştır. Yalnızca depo hastane olarak anılan kuşatıcı kurumlardan kooperatifler, bakım merkezleri, korumalı evler gibi daha küçük birimlere mekansal bir geçiş söz konusu değildir. Trieste modelinde, hizmetlerden yararlanan bireylerin damgalamadan ve ayrımcılıktan uzak bir şekilde kendilerini etkileyen kararlar üzerinde yeterli kontrole sahip olabilmeleri, kendi alanlarında yaşamaya ve çalışmaya devam ederken bakım ve denetimi sağlayabilecek toplum desteğini alabilmeleri amaçlanmıştır. Aileler ile birlikte yerel topluluğu harekete geçiren ortak bir eylem planında daha fazla sosyal politika aracının geliştirilmesi ve sosyal hizmet müdahalesinin entegre edilmesi söz konusudur. Birçok tartışmaya, anlaşmazlığa rağmen bu kapsamlı reform süreci Dünya Sağlık Örgütü tarafından ruh sağlığı hizmetleri açısından önemli bir referans noktasını temsil etmeye devam etmektedir. Bu çalışmada, geçmişten 2013-2020 Eylem Planına kadar İtalya’daki dönüşüm, sosyal çalışmanın rolü ve sosyal destek uygulamalarının gelişimi açısından kazanımları ve eleştirel yönleriyle birlikte derlenecektir. Sonuç olarak ise Türkiye’de ruh sağlığı alanındaki yasal, kurumsal ve kavramsal düzeydeki tartışmalara dair mukayeseli bir çerçeve geliştirilmeye çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler: Toplum Temelli Ruh Sağlığı, Kurumsuzlaştırma, Sosyal İçerme, Sosyal Destek