M.Ö.1200 yıllarında Yunanistan’ın kuzeyinden gelen Dorlar buradaki Aka uygarlığına son vermişti. Bunun üzerine Akalar Batı Anadolu kıyılarına göçtüler. Eski İzmir’de yapılan kazılar bölgeye Yunanistan’dan gelen İon, Aiol ve Dor gibi kavimlerin M.Ö. 1050-1000 yılları arasında yerleştiğini göstermiştir.
Daha sonra Thukydides ve Herodotos gibi klasik kaynaklarda haklarında geniş bilgiler bulunan bu halklardan Dorlar, Rodos ve Güneybatı Anadoluya; İon boyları, Sisam, Sakız gibi adalar ve Ortabatı Anadolu’ya, Aioller ise Lesbos (Midilli) Adası ile Kuzeybatı Anadolu kıyılarına yerleşmişlerdi.
Antik Grek tarihçi Thukydides, Dorlann Yunanistan’daki Peloponnesos Yarımadası’nı Troya’nın düşüşünden 80 yıl kadar sonra işgal ettiklerini yazmıştır. Bu nedenle, göçlerin M.Ö. 12.yy.da olduğu anlaşılır.
Batı Anadolu’da bulunan protogeometrik çanak çömlekler de göçlerin bu dönemde olduğunu desteklemektedir. Dalgalar halinde olduğu sanılan göçler M.Ö.1150-1050 arasında gerçekleşmiştir.
İonya Birliği (Paninonia): İon adı eski doğu dillerinde Yaman ya da Yawan olarak; İonlar ise Yaunap olarak geçer. Onların, Batı Anadolu’ya M.Ö. 11. yy. başlarında, Yunanistan’ın Argolis bölgesinden geldikleri kabul edilir. Antik İonya Bölgesi; doğuda Lydia, güneyde Karia, kuzeyde Aolia, batıda ise Ege denizi ile çevrilidir.
Herodot, dört ayrı dil konuşan, on iki İonya kentinden söz etmiştir:
Güneyden başlayarak ilk kentleri Miletos’tur; hemen sonra Myus (Afşar) ve Priene (Güllübahçe) gelir; Karia’da kurulmuş olan bu kentler, aynı bölge dilini konuşurlar. Lydia’da Ephesos, Kolophon, Lebedos (Gü- müldür), Teos, Klazomenai, Phokaia vardır. Bunların dili daha önce saydığımız kentlerin diline hiç uymaz, hepsi de ortak bir bölge dili konuşurlar, bunlardan başka üç İon kenti daha vardır ki, ikisi Samos (Sism) ve Khios (Sakız) adalarındadır, üçüncüsü Erythrai ana karadadır. Bunlardan Khios ve Erytrai aynı bölge dilini konuşur, Samosluların ise kendilerine özgü ayrı bir dilleri vardır. Böylece birbirinden ayrı dört bölge dili ortaya çıkmış olur.
Aiolya Birliği: Yunanistan’dan, İonlardan az önce geldiği anlaşılan, bu halk; güneydeki İzmir’den, kuzeydeki Kaikos’a (Bakırçay) kadar yerleşmişlerdi. Herodot, İonlar gibi Aiollerin de on iki kentten oluşmasından söz etmiştir. Bunlar; Kyme, Larissa, Neonteikhos (Yanıkköy), Temnos (Görece), Killa, Notion (Sultanhisar), Aigiriessa, Pitane, Myrina (Çıfıt Kalesi), Gryneion ve Smyma (İzmir) idi.
Dor Birliği (Pentapolis): Dorların, Girit’i işgal ederek Güneybatı Anadolu’ya geçişlerinin M.Ö.1050 yıllarında olduğu, bölgede bulunan protogeometrik çanak çömlekten anlaşılmaktadır. Batı Anadolu’da Halikamasos (Bodrum) ve Knidos (Datça) başlıca Dor yerleşmelerindendir. Knidos’ta Trypoia Apollon’u onuruna Dor şenlikleri (Dorieia) yapılmaktaydı. Bu şenliğe katılan beş kent Knidos, Kos, Rodos Adası’ndaki Lindos, İalysos, Kamiros’tu. Daha önce Hexapolis iken Halikamassos’a şenliklerin kapısı kapatılınca bu birliğe Pentapolis adı verilmiştir.
Çünkü Apollon için düzenlenen törenlerde ödül kazananlar, kazandıkları üçayaklı kazanı tapınaktan dışarı çıkaramazlardı. Halikamassos’lu Agasikles bu ödülü dışarı çıkarıp evine götürmüştü. Bunun üzerine kent cezalandırılmış ve birlikten çıkarılmıştı.
Batı Anadolu ile iç kesimlerde yaşayan Anadolu halkı arasındaki ilişkiler M.Ö. 7. yy.da bozulmuştur. Sardes çevresinde bir devlet kuran Lidyalılar (Lidler) Gyges zamanında Smymia’yı alarak Miletos’u kuşatma altına almıştır. Bu sırada Kimmer ve Trer göçleri olmuştur. Kimmerler M.Ö.676 yılında Frig devletini yıkarak, Sardes’i yağmalayıp İonia’ya kadar uzanmışlardı. Bu göçler, daha sonra doğuya yönelip, Orta Anadolu ve Güney Anadolu’ya ulaştı. Başlangıçta bir felaket olan göçler; Lidya’dan İonya kentlerinin bağımsızlığına kavuşmasına yaramıştır.
M.Ö. 4.yy.da dikkatlerini denize çeviren İonlar, koloni hareketine başladılar. Bu hareketin en önemli kenti Miletos idi. Bu kent, Karadeniz kıyılarına kadar açılıp Sinope kolonisini kurmuştur. Başta Miletos olmak üzere, İon kentleri Ege, Marmara ve Akdeniz kıyılarında koloniler kurdular.
Bu ticaret faaliyetleri sırasında İonya kentlerinde yönetim alanında da değişiklikler görülür. Kentleri, tiran adı verilen yöneticiler yönetmeye başlamışlardır. M.Ö. 546 yılında Lidya Devleti’nin Persler tarafından yıkılmasıyla birlikte İonya kentleri de Perslerin egemenliğine geçmiştir.
Eskiçağ Uygarlıkları