Deyimler
Deyim: Genellikle gerçek anlamından ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir.
Deyimlerin Özellikleri
- Deyimler, anonimdir yani söyleyeni belli olmayan sözlerdir.
“Aklı bir karış havada olmak” sözünü ilk kimin söylediği belli değildir. Artık halkın ortak malı olmuştur.
- Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Bu yüzden deyimi oluşturan sözcüklerin yerine bu sözcüklerin eş anlamlıları ya da yakın anlamlıları getirilemez, sözcüklerin yerleri değiştirilemez.
Yüreği ağzına gelmek(Doğru)
Kalbi ağzına gelmek (Yanlış)
- Deyimler ders vermez yalnızca durum bildirir.
Dilinde tüy bitmek → Tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak anlamında bir deyimdir.
- Deyimler mastar hâlindedir ancak zamana ve şahsa göre çekimlenebilir.
Surat asmak → Mastar hâlinde bir deyimdir.
Surat astı. → Zamana ve şahsa göre çekimlenmiş bir deyimdir.
- Deyimler genellikle söz öbeği şeklindendir ancak az da olsa cümle şeklinde olan deyimler de vardır.
a. Söz Öbeği Şeklindeki Deyimler:
Yüreği ağzına gelmek
İğne ile kuyu kazmak
Dirsek çürütmek
Üstüne düşmek
b. Cümle Şeklindeki Deyimler
Ayıkla pirincin taşını.
Çoğu gitti azı kaldı.
Dağ fare doğurdu.
Hem suçlu hem güçlü.
- Deyimler, genellikle mecaz anlamlı olsa da gerçek anlamlı olan deyimler de vardır. Deyimler anlam özellikleri açısından iki bölümde ele alınır:
a. Gerçek Anlamlı Deyimler: Tüm sözcüklerin gerçek anlamında kullanıldığı sözlerdir, mecazlı bir ifadeye yer verilmez.
Yükte hafif pahada ağır
Ağzına bir şey koymamak
b. Mecaz Anlamlı Deyimler: Sözcüklerden en az birinin gerçek anlamı dışında kullanıldığı sözlerdir.
Pireyi deve yapmak
Boynu kıldan ince olmak