Mükâfatlendirmek isterken çocuğunuza hasar vermeyin
Anne-babaların çocuklarını eğitirken, onlara yeni tutum kazandırırken ve de istediklerini yaptırırken kullandıkları usullerden biri de mükâfattır. Mükâfat her ne kadar cezadan daha suçsuz gibi görünse de, doğru kullanılmadığında en az ceza kadar çocuklara hasar verebilmektedir. Bu sebeple her ebeveyn ve eğitimci, çocukların tavırlarına güzergah verirken mükâfat ve methiyenin nasıl kullanılacağını bilmek vaziyetindedir.
Mükâfat Neden Hasar Verir?
Öncelikle aralıksız mükâfat alan çocuklar zaman içerisinde mükâfata o kadar çok alışırlar ki, mükâfat alamadıklarında kendilerini makûs sezerler. Mükâfat onlar için yaşamın bırakılmazı olur. Bir nevi çocukta mükâfata karşı bağımlılık, mükâfatsızlığa karşı ise tahammülsüzlük büyür. Mükâfate alışan bir çocuk bu mükâfatları devam ettirebilmek için zamanla kaide dışı yollara dahi müracaat etebilir. İmtihanda kopya sürükleyebilir, yapmadıklarını yapmış gibi anlatabilir. Bu çocuklar, gelecek yaşamlarında aralıksız onaylanma gereksinimi sezebilirler.
İkinci olarak mükâfat, çocuğu pozitif tutuma değil, mükâfatın kendine yöneltir. Çocuk rastgele bir tutumu, yapılması iyi ve doğru olduğu için değil mükâfat için yapar. Başka Bir Deyişle mükâfat, iyi tavrın kendisini ikinci tasarıya atar. Kitap okuduğunda, kendisine mükâfat verileceği söylenen çocuğun alakası mükâfatta olur, kitap okumak ise mükâfata erişmek için bir taşıt olur ve ikinci tasarıda kalır. Bu biçimde çocuğun kitap okumaya karşı iç motivasyonu da söndürülmüş olur ve kitap yalnızca dış motivasyonla okunacak bir nesne halini alır.
Bazen mükâfat, problemlerin hakikat sebepleri ile yüzleşmeyi de eforlaştırır. Kardeşine şiddet uygulayan bir çocuğa,”Şayet şiddet uygulamazsan sana mükâfat vereceğiz.”dendiğinde çocuk, kardeşine vurmaz ama “Bu çocuk kardeşini neden vuruyor?” sualinin cevabı da bulunmaz. Başka Bir Deyişle mükâfat, meselelerin hakikat sebeplerini örtücü bir etmen olabilir.
Methiye/mükâfatın öteki hasarı ise çocukların büyümesi için zorunlu olan tehlike alma ihtimalini düşürmesidir. Dweck ve dostları bir araştırmada dört surattan fazla beşinci sınıf talebelerine akademik bir test yapmışlardır. İmtihandan aynı neticeyi alan talebelerin yarısı mücadelesinden dolayı methedilmiş veonlara “Çok çalışmış olmalısın”, öteki yarısı ise zekâsından dolayı methedilmiş ve onlara “Çok zeki olmalısın” denmiştir. Sonrasında bu iki gruba basit ya da güç yeni bir testten hangisine girmek isteyecekleri sorulmuştur. “Çok zekisin” denilen çocukların çoğu basit testi seçmiş, “Çok çalışmış olmalısın” denilen çocukların % 90’ı ise güç testi seçmiştir.Başka Bir Deyişle “Zekisin” diye methedilen çocuklar, methiyeyi kaybetmemek ismine yeni tehlikeler almaktan kaçınmışlardır.
Mükâfatnam/Methiyenin Doğru Kullanımı Nasıldır?
Methiye/mükâfat doğru kullanılmadığında çocuğa yukarıyada bahsedilen hasarları vermektedir. Bu sebeple methiye/mükâfat doğru ve yerinde kullanılmalıdır. Mükâfat/methiyenin doğru kullanımı şöyledir:
İlk olarak mükâfat/methiye tavırdan evvel söylenmemeli, tavırdan sonra verilmelidir. Bir çocuğa “Dişlerini fırçalarsan sana şunu veririm.” demek doğru değildir. Zira bu biçimde mükâfat evvelden beyan edilmiş olur ve çocuğa hasar verir. Bunun yerine çocuğun dişlerini fırçaladığı anlar tutulup sonrasında mükâfatlandırıldığında bu mükâfat motive edici olur. Aynı biçimde çocuğun kardeşi ile iyi geçindiği anlar tutulup ara ara takdir edilirse bu mükâfat çocuğu motive eder. Ancak “Kardeşinle iyi geçinirsen yarın parka gideceğiz.” denildiğinde bu mükâfat hasar verici olacaktır.
İkincisi, tavırdan sonra verilen mükâfat, her doğru tavırdan sonra verilmemelidir. Misalin her diş fırçalamanın ardından minik sürprizler vermek doğru değildir. Bazı diş fırçalama sonralarında, gelişigüzel bir tercih yaparak mükâfatlandırmak daha doğrudur. Çocuğun kardeşi ile iyi geçindiği tüm anlar değil, bazı anlar gelişigüzel mükâfatlandırılmalıdır.
Üçüncüsü, methiye genelde çocuğun şahsiyetine değil performansına yönlendirilmelidir. “Şahanesın, çok iyisin, zekisin” demek yerine “Bu fotoğraf şahane olmuş”, “Odanı çok iyi toplamışsın”, “Bu tavrın çok zekiceydi” demek arasında fark vardır. İlk tümceler çocuğun şahsiyetine vurgu yaparken ikinci tümceler yaptığı işe, mücadelesine vurgu yapmaktadır. Yoğun biçimde şahsiyete yapılan methiyeler narsizme kadar gidebilmektedir. Bu sebeple çocuğun şahsiyetini methetmek yerine gayretini methetmek gerekir.
Çocuk yaptığı bir çalışmayı değerlendirmeniz için size getirdiğinde, kendi methiyenizi sunmadan evvel, çocuğun görüşü almak daha doğrudur. “Anne-baba, fotoğrafım nasıl olmuş?” diyen çocuğunuza “Çok hoş olmuş” demeden evvel “Sen bu mevzuda ne düşünüyorsun?” diyerek çocuğun manevi süreçlerini harekete geçirmek bereketlidir. Çocuğun kendi fikri alındıktan sonra,ebeveynler kendi fikirlerini söyleyebilirler.
Yeniden fotoğraf misalinden devam edecek olursak, methiyeyi genel olarak değil de ayrıntılandırılmış yapmak çocuğun methedilen alandaki maharetlerini geliştirir. “Anne-baba, fotoğrafım nasıl olmuş?” diyen çocuğunuza “Çok hoş olmuş.” demek yerine “Burada renkleri çok iyi kullanmışsın.”Ya da “Simetri, tonlama, kağıt kullanımın çok zaferli.” gibi ayrıntıyı methiyeler vermek çocukların neyi daha hoş yaptıklarını fark etmelerini ve geliştirmelerini sağlayacaktır.
Özetle, mükâfat/methiye çocuk eğitiminde kullanılan bir usuldür ama doğru kullanılmadığında ya da çok sık kullanıldığında çocuklara hasar verebilmektedir. Aileler ve eğitimciler mükâfat/methiyeyi şuurlu biçimde kullandıklarında, çocuklarda pozitif tutum farklılıkları görmek daha basit olacaktır.