Wisconsin Kenosha'da, Ağustos 2020'de, polisin siyahi Jacob Blake'i vurmasını protesto eden göstericilere, Kyle Rittenhouse tarafından yarı otomatik tüfekle açılan ateş sonucu iki kişi hayatını kaybetmiş, bir kişi ağır yaralanmıştı. Kyle Rittenhouse, hakkındaki tüm suçlamalardan beraat etti. Jüri üyeleri, Rittenhouse’un eylemlerinin meşru savunma kapsamında kaldığını ileri sürerek onu beş suçlamadan da akladı.
Bu haber sonrasında başta ABD olmak üzere tüm dünyada “meşru savunma” kavramı tartışılmaya başlandı. Pek çok devletin hukuk sisteminde “meşru savunma” kavramı yer almakla birlikte; her ülkenin, hatta federal yapıya sahip ülkelerde her eyaletin konuya yaklaşımı farklılık gösterebilmektedir.
Amerikan Ceza Hukuku ve Amerikan Anayasası özelinde, “meşru savunma (self defence)” kurumu Anayasa ile koruma altına alınmış olan doğal bir hak şeklinde düzenlenmiştir. Birçok eyaletin Anayasası’na göre de kişinin yaşamının, hürriyetinin ve malvarlığının savunulması devredilemez, kişiye bağlı ve doğal bir hak olarak görülmektedir. (1)
“Meşru savunma” Türk Hukuku’nda da hukuka uygunluk nedeni olarak düzenlenmiş olmakla birlikte, meşru savunmanın varlığının kabulü için saldırıya ilişkin ve savunmaya ilişkin birtakım sınırlara uyulması gerekmektedir. Türk Ceza Kanunu’nun “Meşru savunma ve zorunluluk hali” başlıklı 25. Maddesi aynen;
“Meşru savunma ve zorunluluk hali
Madde 25- (1) Gerek kendisine ve gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.” şeklindedir.
Meşru savunmanın var olabilmesi için gerekli olan şartlar Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 2016/13735 E. 2016/12928 K. sayılı 29.09.2019 tarihli kararında aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir:
“Gerek öğretide gerekse yerleşmiş yargısal kararlarda vurgulandığı üzere; 765 sayılı TCK’nın 49/2 ve 5237 sayılı TCK’nın 25/1. maddelerinde düzenlenen ve hukuka uygunluk nedenlerinden birini oluşturan meşru savunma, hukuka aykırılığı ortadan kaldırmakta ve bu nedenle de eylemi suç olmaktan çıkarmaktadır. Bir olayda meşru savunmanın oluştuğunun kabul edilebilmesi için saldırıya ve savunmaya ilişkin şartların birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir.
1- Saldırıya ilişkin şartlar:
a) Bir saldırı bulunmalıdır.
b) Bu saldırı haksız olmalıdır.
c) Saldırı meşru savunma ile korunabilecek bir hakka yönelik olmalıdır. Bu hakkın, kişinin kendisine veya bir başkasına ait olması arasında fark yoktur.
d) Saldırı ile savunma eşzamanlı bulunmalıdır.
2- Savunmaya ilişkin şartlar:
a) Savunma zorunlu olmalıdır. Zorunluluk ile kastedilen husus, failin kendisine veya başkasına ait bir hakkı koruyabilmesi için savunmadan başka imkanının bulunmamasıdır.
b) Savunma saldırana karşı olmalıdır.
c) Saldırı ile savunma arasında oran bulunmalıdır.
Amerikan Hukuku’nda da meşru savunmanın varlığı için benzer koşullar aranmakla birlikte Rittenhouse kararından da anlaşılacağı üzere; “meşru savunma” nın kapsamı Türk Hukunda olduğundan daha geniş yorumlanabilmektedir.
Rittenhouse’un “meşru savunma” hakkını kullandığı gerekçesiyle aklanması ile birlikte; pek çok kişinin “meşru savunma” nın kapsamı ve sınırları konusunda yanılgıya düşme ihtimali bulunmaktadır. Meşru savunmanın varlığından söz edebilmek için; savunmada kullanılan kuvvetin saldırıyı defetmek için gerekli olması ve başka bir şekilde bu saldırının defedilme imkânı bulunmaması gerekmektedir. Örneğin; elinde silahı olan bir kişiye karşı, silahı bulunmayan kişi tarafından saldırı gerçekleştirilmesi halinde, savunma için hayati bölgelere ateş edilmesi halinde meşru savunmanın vuku bulacağını söylemek oldukça güç olacaktır.
Amerikan yargısındaki genel bakış açısına göre; saldırıya uğrayanın ölümcül kuvvet uygulamak suretiyle kendisini savunabilmesi için dürüst ve makul olarak; yakın ve mutlak bir şekilde yaşamına, vücut bütünlüğüne karşı tehlike bulunması gerekmektedir.
Bununla birlikte; saldırıyla savunma arasında orantı bulunmasının gerekmesinin yanı sıra; kullanılan aracın da yalnızca saldırıyı defetmeye yetecek nitelikte olması gerekmekte ve bu konuda da orantılılık değerlendirmesi gerekmektedir.
ABD’de son dönemde çıkan içtihatlar ve yeni düzenlemeler ile birlikte; meşru savunmanın kapsamının genişlediği gözlemlenmektedir. Pek çok ülke mevzuatında kendine yer bulan “meşru savunma” kavramı, benzer temel ilkeler çerçevesinde düzenlenmiş olsa da “meşru savunma” nın sınırlarının ve koşullarının değerlendirilmesi ülkeden ülkeye hatta eyaletten eyalete farklılık gösterebilmektedir. Dolayısıyla meşru savunmanın kapsamı ve sınırları konusunda yanılgıya kapılmamak için “Kyle Rittenhouse” kararına bu bakış açısıyla bakılmalı ve meşru savunma konusunda Türkiye’deki düzenlemelerin ve uygulamanın ABD’de olduğu gibi geniş yorumlanmadığı göz önünde bulundurulmalıdır.
Kaynak: