Franklin Delano Roosevelt, Amerikan halkı tarafından atom bombası ile ilişkilendirilen en önde gelen başkan olarak görülmeyebilir. Genellikle bu yakıştırma savaş dönemindeki halefi Harry Truman'a atfedilir. Ancak, II. Dünya Savaşı sırasında Almanya'nın Müttefiklerden önce bu silahı üretebileceğine dair endişeler nedeniyle atom bombasının geliştirilmesine izin veren Başkan Franklin D. Roosevelt olmuştur.
Ağustos 1945'te Başkan Truman, Birleşik Devletler ordusunun Japonya'ya karşı yeni ve korkunç bir silah kullanması için yetki verdi. Ardından Hiroşima ve Nagazaki'nin bombalanması yüz binlerce insanın hayatını kaybetmesine ve nihayetinde aynı ay içinde Japonya'nın teslim olmasına yol açtı. Dikkat çekici bir şekilde Truman, ABD'nin bu silahı geliştirdiğinden haberdar olduktan sadece dört ay sonra atom bombasının kullanılmasına izin vermiştir.
Bunun nedeni, Başkan Roosevelt'in, Truman'ın Ocak 1945'te FDR'nin dördüncü dönem başkan yardımcılığı görevini üstlenmesinden sonra bile Manhattan Projesi'nin gizli bomba yapım çalışmaları hakkında Başkan Yardımcısı Truman'a bilgi vermemiş olmasıdır. Nükleer silahın kullanılıp kullanılmayacağına karar verme konusunda nihai sorumluluk Truman'a ait olsa da, Amerika Birleşik Devletleri'ni ve küresel toplumu nükleer teknoloji çağına iten kişi Başkan Franklin D. Roosevelt olmuştur.
Manhattan Projesine Giden Yol
Aralık 1938'de Almanya ve İsviçre'de araştırma yapan bilim insanları tarafından nükleer fisyon keşfedildi. Bu keşif, bilim insanları arasında nükleer fisyonun bir enerji kaynağı veya silah olarak potansiyel kullanımına ilişkin küresel bir tartışma başlattı.
Yüksek kalibreli fizikçiler için bu reaksiyonun eşi benzeri görülmemiş derecede güçlü bir silahın temelini oluşturma potansiyeline sahip olduğu hemen anlaşılmıştı.
Nazi Almanyası'nın nükleer silah geliştirme potansiyelinden endişe duyan Macaristanlı fizikçi ve Yahudi bir mülteci olan Leo Szilard, Nazi Almanyası'ndan kaçan bir başka Yahudi fizikçi Albert Einstein ile işbirliği yaparak Başkan Roosevelt'i harekete geçmeye çağıran bir mektup kaleme aldı.
Mektupta Einstein, Almanya'nın bütün bir limanı tek başına yok edebilecek kadar güçlü bir bomba yapmak için yeterli uranyum toplamaya çalışabileceği uyarısında bulunuyordu. Einstein mektubu bir aracı vasıtasıyla Ağustos 1939'da gönderdi ve mektup Ekim ayında FDR'ye ulaştığında Adolf Hitler Polonya'yı işgal etmiş ve II. Dünya Savaşı başlamıştı.
Amerika Birleşik Devletleri henüz savaşa girmemiş olmasına rağmen, Einstein'ın mektubu Başkan Franklin D. Roosevelt'in Uranyum Danışma Komitesi'ni toplaması için bir katalizör görevi gördü. Bir sonraki yıl, daha sonra 1941'de Bilimsel Araştırma ve Geliştirme Ofisi'nin yerini alacak olan Ulusal Savunma Araştırma Komitesi'nin kurulmasına onay verdi. Bu gruplar Amerika Birleşik Devletleri'nin nükleer programının ilk aşamalarını başlattılar.
Önemli bir dönüm noktası 1941 yazında, İngiltere'nin bilim camiasından oluşan MAUD Komitesi'nin nükleer silah yapımına yönelik uygulanabilir bir stratejiyi detaylandıran bir rapor yayınlamasıyla yaşandı. Ekim ayında, Bilimsel Araştırma ve Geliştirme Ofisi Direktörü Vannevar Bush, söz konusu raporu görüşmek üzere Başkan Franklin D. Roosevelt ile bir toplantı düzenledi. Bunun üzerine FDR, Bush'a bir nükleer bomba üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmalarına başlamasını ve bunun için finansman sağlamanın bir yolunu bulacağını söyledi.
Japonya'nın 7 Aralık 1941'deki Pearl Harbor saldırısı ABD'yi savaşa soktu ve ülkenin nükleer silah yapma arayışına yeni bir aciliyet kazandırdı. Bu saldırıdan bir ay sonra FDR, Manhattan Projesi'nin oluşturulmasını resmen onayladı. ABD'nin dünyanın ilk atom bombasını yapmaya yönelik gizli programı 2,2 milyar dolara mal olacak ve hepsi ne üzerinde çalıştıklarını bilmeyen 130.000 kişiyi istihdam edecekti.
Nükleer Fizikçiler Bomba Konusunda Endişeli Hale Geldi
Manhattan Projesi'nin başlatılmasının ardındaki temel motivasyon faktörlerinden biri, Nazi Almanyası'nın ABD'den önce nükleer silah geliştirebileceği endişesiydi. Ancak, Almanya'nın nükleer programlara yönelik çabaları önemli bir ilerleme kaydetmedi. 1944'te Almanya'nın savaşta yenilmesi yakındı ve Manhattan Projesi'nde işbirliği yapan ABD ve İngiltere'den bilim adamları, bir ABD bombasının potansiyel küresel etkisine ilişkin endişelerini dile getirdiler.
İngiltere adına Manhattan Projesi'ne katkıda bulunan Danimarkalı fizikçi Niels Bohr, bu bilim adamları arasında en açık sözlü olanlardan biriydi. Ağustos 1944'te FDR ile bir araya gelen Bohr, bombadan kaynaklanabilecek ve ülkelere birbirlerini karşılıklı olarak yok etme kabiliyeti kazandırabilecek bir nükleer silahlanma yarışına ilişkin endişelerini dile getirdi. Çatışma sonrası nükleer silahlanmanın düzenlenmesi için uluslararası bir stratejinin uygulanmasını önerdi.
Başkan Franklin D. Roosevelt ve Başbakan Winston Churchill bir sonraki ay yaptıkları görüşmede, ülkelerinin nükleer silah geliştirme çabalarını kamuoyuna açıklayıp açıklamama konusunu müzakere ettiler. Daha önce Bohr ile görüşmüş olan ve onun endişelerinden etkilenmeyen Churchill, bu öneriye şiddetle karşı çıktığını ifade etti. Toplantı sırasında, FDR ve Churchill tarafından bombayla ilgili gizliliği korumayı kabul ettikleri bir mutabakat imzalandı.
1945 yılının Mart ayında Albert Einstein, yine Leo Szilard'ın teşvikiyle ikinci bir mektup kaleme aldı ve Başkan Franklin D. Roosevelt'e gönderdi. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Manhattan Projesi'nde yer alan bir bilim adamı olan Szilard, nükleer silahların dünya üzerindeki potansiyel etkisi konusunda artan endişelerini dile getirdi. Einstein tarafından kaleme alınan mektup, Szilard'ın atom bombasının geliştirilmesinde görev alan bilim insanları ile bu bombanın kullanımına karar vermekten sorumlu hükümet yetkilileri arasındaki yetersiz iletişime ilişkin kaygılarını belgeliyordu. Başkan Franklin D. Roosevelt'e fizikçi Leo Szilard ile bir toplantı ayarlamasını ve Szilard'ın kaygılarına ilişkin bir tartışmayı kolaylaştırmasını tavsiye etti.
Başkan Franklin D. Roosevelt'in mesajı gözden kaçırmamasını sağlamak amacıyla Albert Einstein mektubun bir kopyasını First Lady Eleanor Roosevelt'e iletti. O da Szilard ile FDR arasında Mayıs ayında yapılması planlanan bir görüşme ayarladı. Ancak Başkan 12 Nisan'da geçirdiği felç nedeniyle vefat ettiği için planlanan görüşme gerçekleşmedi.
Roosevelt Nükleer Silahlar İçin Hiçbir Plan Hazırlamadı
Harry Truman, 1943 yılında Birleşik Devletler senatörü olarak görev yaparken, federal hükümetin Manhattan Projesi ile ilgili harcamaları hakkında bir soruşturma yürütmek için girişimde bulundu. Ancak Başkan Truman, Nisan 1945'te FDR'nin yerine göreve gelene kadar, projenin dünyanın ilk nükleer silahını inşa etmeyi amaçladığından haberdar olmadı.
FDR ve Churchill'in henüz Roosevelt'in ölümünden önce tartıştıkları bir konu da bombayı hangi ülkeye karşı kullanabilecekleriydi. Eylül 1944'te imzaladıkları anlaşmada "'bomba' nihayet hazır olduğunda, belki de olgun bir değerlendirmeden sonra, teslim olana kadar bu bombardımanın tekrarlanacağı konusunda uyarılması gereken Japonlara karşı kullanılabilir" deniyordu.
Ancak bombanın kullanımına ilişkin gerçek planlar ve nükleer silahların ileriye dönük kullanımı açısından Roosevelt [Truman'a] hiçbir belge ya da politika direktifi bırakmamıştı.
Savaş Bakanı Harry Stimson ve Başkan Franklin D. Roosevelt atom bombasının potansiyel uygulamalarına ilişkin tartışmalar yürütmüşlerdir. Önerilerden biri, bombanın kapasitesinin gösterilmesiyle başlanması ve ardından teslim olmaması halinde ABD'nin bombayı Japonya'ya karşı kullanacağına dair uyarıcı bir mesaj verilmesiydi. Truman bu yaklaşımı düşünmüş, ancak nihayetinde bunu uygulamamayı tercih etmiştir.
FDR'nin atom bombasının yıkıcı potansiyelini tam olarak kavrayıp kavramadığı belirsizliğini korumaktadır, zira kendisi Manhattan Projesi'nin sonuçlanmasından önce vefat etmiştir. Gerçekte, bu konunun kavranması ancak bombanın üretiminin son aşamalarında bombanın geliştirilmesinde görev alan bilim adamları tarafından gerçekleştirilmiştir. Başkan Roosevelt, silahın kullanılmaya başlanmasının ve ardından nükleer silahların yaygınlaşmasının sonuçlarına tanıklık edemeden hayata veda etti.