SOLUNUM SAYMA TEKNİĞİ 1.1. Solunum
Solunum fizyolojik bir olay olup bireyin yaşamı için gereklidir. İnsan yaşamının devam edebilmesi, oksijenin vücut hücrelerine ulaşmasına ve karbondioksitin de hücrelerden uzaklaştırılmasına bağlıdır.
Solunum, soluk almakla başlayan, organizmanın oksijeni kullanıp karbondioksit olarak dışarı atmasını kapsayan bir süreçtir.
Solunum ile ilgili görevleri yerine getiren organlar bütününe solunum sistemi denir.
Solunum sistemi, üst solunum yolu organları; burun ve farenks alt solunum yolu organları; larenks, trachea ve akciğerlerden oluşur. Akciğerler kendi aralarında bronşlar, bronşioller ve alveoller olarak bölümlere ayrılır. Akciğerler, göğüs boşluğunda sağda ve solda birer adet olarak yer alır. İki akciğer arasında bulunan boşluğa “mediastinum‟ denir.
Mediastinum içinde kalp ve damarlar yer alır. Sağ akciğer, karaciğer ile komşudur ve üç lobdan oluşur. Bu yüzden sol akciğere göre biraz daha büyük ve yukarıdadır.
Sol akciğer ise kalbin baskılaması sonucu daha küçük ve iki lobdan oluşmaktadır.
Solunum organları Solunum Çeşitleri
Solunum süreci iki farklı aşamada gerçekleşir.
18.104.22.168. iç Solunum
Doku solunumu olarak da adlandırılır. Hücreler ve kan arasındaki gaz alışverişidir.
22.214.171.124. Dış Solunum
Atmosfer ve akciğerler arasında oluşur. Dış solunumda solunum ve dolaşım sistemi aracılığı ile oksijen kana verilir. Karbondioksit ise vücuttan atılır.
Havanın, atmosferden akciğerlere ve akciğerlerden atmosfere hareket etmesine ventilasyon (havalanma) denir. Ventilasyon sürecinde havanın hareketi, akciğerler ile atmosfer arasındaki hava basıncı farklılığına bağlıdır. Ventilasyon süreci, inspirasyon; (soluk alma) ve ekspirasyon (soluk verme) olmak üzere iki aşamada gerçekleşir.
İnspirasyon
Havanın akciğerlere çekilmesidir. İnspirasyon aktif bir süreçtir. İnspirasyon sırasında diyafragma kasılarak açılır ve göğüs boşluğunun dikey boyutunu hacim olarak artırır. Aynı anda kostaların yukarı ve dışarı doğru hareketi ile göğüs boşluğunun hacmi genişler. Akciğer hacmindeki artma akciğerlerde hava basıncını azaltır ve böylece atmosferdeki hava akciğerlere doğru ilerler.
Ekspirasyon
İnspirasyon ile birlikte kasılmış olan diyafragma gevşeyerek yükselir ve göğüs boşluğunun dikey hacmi azalır. Kostalar aşağı ve içe doğru hareket ederek göğüs boşluğunun hacminde azalma olur. Akciğer hacmindeki azalma, akciğerlerdeki hava basıncını artırır ve böylece hava akciğerlerden atmosfere doğru verilir. Havanın akciğerlere hareketi için çok az enerji gerekir. Ekspirasyon aktif bir süreç değildir.
Akciğerlerin insprasyon ve ekspirasyondaki görünümleri
1.1.2. Solunumun Hızı ve Derinliği
Solunum hızı ve derinliği, beyin sapındaki medulla oblangatada bulunan solunum merkezi tarafından kontrol edilir. Solunumun hızı bireyin yapısına; yaşına ve o anda yapmış olduğu işe bağlı olarak değişir. Normal solunum düzenli ve sessiz olup herhangi bir çaba gerektirmez. Solunum, kendiliğinden gerçekleşir; ancak kısmen kontrol edilebilir. Örnek:
Nefesin tutulması. Her soluk alma ve verme arasında kısa bir dinlenme süresi vardır. Normal erişkin bireyde, dinlenme halinde, normal solunum dakikada 12–20 dir. Çocuklarda dakikada 20–25 ve yeni doğanda 30–50 arasındadır (Tablo 1.1.) .Bunun yanı sıra dakikadaki solunum hızı ile nabız hızı arasında ilişki vardır. Yaklaşık, dört kalp atımına karşılık bir kez solunum gerçekleşir.
YAŞ NORMAL DEĞER
Erişkin 12-20/dakika
Çocuk 20-25/dakika
Yeni doğan 3 0-50/dakika
Solunum sayısının yaşa göre normal değerleri
Her soluk almada, akciğerlere giren ya da her soluk vermede akciğerlerden çıkan hava miktarına “tidal volüme‟ (solunum havası) denir. Bu hava miktarı ortalama, 500 cc dir.
Dinlenme anında her solunum genellikle aynı derinlikte gerçekleşir. Solunum hareketlerinin gözlenmesi ile solunum derinliği değerlendirilir. Solunumun derinliği alınan hava miktarının normalin altında veya üstünde oluşuna göre derin ve yüzeyel olarak tanımlanır.
1.1.3. Solunumu Etkileyen Faktörler Bireyin Pozisyonu
Birey otururken ya da ayakta dururken göğüs kafesi serbesttir ve rahatlıkla yükselip alçalabilir. Birey yattığında ya da yere eğildiğinde akciğerler tam genişleyemez ve solunum hareketleri bozulur.
Fiziksel Egzersiz
Fiziksel egzersiz sırasında ya da sonrasında hücrelerin oksijen ihtiyacı artar. Oksijen ihtiyacını karşılamak için dakikadaki solunum hızı da artar.
Vücut Sıcaklığı
Vücut sıcaklığının 0.6 0C artması solunum hızında dakikada 4 sayılık artışa neden olur. Metabolizmanın hızlanması, hücrelerin oksijen miktarını artırırken dokulardan
atılacak karbondioksit miktarını da artırır. Bu nedenle, metabolizma faaliyetlerini artıran her olay, solunumun hızını etkiler.
Ağrı ve Bazı Psikolojik Sorunlar
Sempatik sinir sisteminin uyarılmasına bağlı olarak solunumun hızı ve derinliği artar.
Bazı Hastalıklar
Anemi, (kansızlık) pnömotoraks, (plevra boşlukları arasına hava girmesi ile alveollerin ya da akciğerin bir kısmının büzüşmesi) amfizem, (göğüs duvarının genişleyerek fıçı göğüs halini alması) kas hastalıkları ve beyin travması gibi durumlarda solunumun hızı ve derinliği değişir.
Madde Kullanımı
Sigara ve alkol gibi maddeler plevra zarında genişlemeye neden olur ve oksijenin alveoller ile eritrositler arasındaki hareketleri bozulur. Bu nedenle solunum hızı artar.
Bazı ilaçlar
Narkotik analjezikler, (morfin, diazem vb.) solunum merkezini deprese ederek solunum hızı ve derinliğini etkiler.
1.1.4. Solunum Tipleri
Solunumun ritmi, düzenli (regüler) ve düzensiz (irregüler) olabilir. Yeni doğan (0–28 günlük bebek) ve bebeklerde solunum merkezi tam olarak görevini yapmaya başlamadığından irregüler solunum görülebilir ve bu durum normaldir.
Takipne (Taşipne)
Solunum hızının normalin üzerinde olmasıdır. Solunum hızlı ve yüzeyeldir; fakat düzenlidir. Bu durumda, hasta veya yaralı ile sürekli iletişim halinde olunmalı, korku ve endişelerini gidermeye çalışmalıdır. Ayrıca vücut sıcaklığı da kontrol edilmelidir.
Bradipne
Solunum hızının normalin altına inmesidir. Solunumun derinliği normal ve düzenlidir. Bu durum, bazı ilaçların ve hastalıkların yan etkisi olarak ortaya çıktığından, iyi bir özgeçmiş alınmalıdır.
Apne
Solunumun, geçici bir süre durmasıdır. Kalıcı olarak solunumun durması solunum arresti olarak adlandırılır.
Hiperventilasyon
Solunumun hızı ve derinliğinin artmasıdır. Sadece solunum derinliğinin artması hiperpne olarak tanımlanır. Aşırı fiziksel güç sonucu ortaya çıkar. Bu durumda hasta veya yaralı hemen dinlendirilmelidir. Hasta veya yaralı ile iletişim kurularak hastaya derin ve yavaş yavaş soluk alıp vermesi söylenmelidir. Bu durum, solunum hızını düşürmede yardımcı olacaktır.
Dispne
Soluk alıp verme sırasındaki solunum güçlüğüdür. Hasta veya yaralı soluk alıp verme sırasında sıkıntı çeker. Bunun sonucunda kanın oksijenlenmesi bozulur.
Solunum sırasında çok çaba harcandığından burun kanatları solunuma katılır ve yüz kızarır.
Solunum güçlüğü çeken çocuk
Soluk alıp vermede burun kanatlarının şekli Cheyne- Stokes Solunum
Solunumun hız ve derinliğinin bozulması sonucunda meydana gelir. Solunum hız ve derinliği önce artar, ardından düşer, hasta veya yaralı apne nöbetine girer. Ağır kalp
yetmezliği, üremi (kanda ürenin bulunması) ve nörolojik hastalıkların neden olduğu koma (bilincin tamamen kaybolması) gibi durumlarda görülür. Sık aralıklarla hasta veya yaralının solunumu kontrol edilmeli ve yalnız bırakılmamalıdır.
Kusmaul Solunum
Solunumun derinliği, normalden çok fazla artar. Derinliği ile beraber hızı da artar.
Genellikle metabolik asidoz ve diabet (şeker) komasında görülür.
Biot Solunum
Hasta veya yaralıda, 2–3 takipne solunumdan sonra apne gelişir. Takipne ve apne, periyodik ve düzenli olarak birbirini izler. Bu durum, kandaki oksijen yoğunluğu ile ilgilidir.
1.2. Solunum Sayma Tekniği
Solunum saymada en uygun pozisyon oturur pozisyondur. Ancak hasta veya yaralının oturtulmasında sakınca var ise (travmalar gibi) uygun pozisyon verilir.
Solunum kısmen istemli olarak kontrol edildiğinden kişinin solunumunun sayıldığının farkına varmaması gerekir. Eğer hasta veya yaralı solunumunun sayıldığını anlarsa normal solunum düzenini değiştirebilir.
Hasta veya yaralının üzeri örtülü ise göğüs ya da karın iniş çıkışlarının görülmesini engeller. Bu yüzden üzerindeki örtüler açılmalıdır. Ayrıca sizin pozisyonunuz da hasta veya yaralının göğüs hareketlerini görebilecek şekilde olmalıdır.
Solunumun saymak için saniyeli saat gereklidir. İşlem öncesi eldiven giyilmelidir.
Kola nabız sayıyor gibi pozisyon verilir. Her soluk alma ve soluk verme aralığı bir solunum olarak değerlendirilir. Göğüs iniş ve çıkışları rahatlıkla görüldükten sonra, saatin saniye göstergesi kontrol edilmelidir. Solunum saymaya başlarken saatin saniye ibresinin nerede olduğu unutulmamalıdır.
Radial arterden nabız alma
Eğer solunum düzenli ise 30 sn. sayıp iki ile çarparak dakikadaki solunum sayısı belirlenir. Bu süre, solunum hızı ve derinliği normal olan yetişkinler için yeterlidir.
Eğer hasta veya yaralının solunumunun hızı ve derinliği normalden farklı ise, ayrıca yeni doğan ve çocuk ise solunum 1 dakika süre ile sayılmaya devam edilir.
Solunum sayma tekniği
Solunumun hızı sayıldıktan sonra, solunumun derinliği de gözlenmelidir.
Değerlendirme sırasında eller, hasta veya yaralının göğsünün üzerinde olmalıdır.
Göğüs duvarında oluşan hareketlerin hissedilmesi ile solunum derinliği objektif olarak değerlendirilir.
Solunum sayımında elde edilen sonuç, vaka kayıt formuna doğru olarak yazılmalıdır. Yasal olarak yazılı kaynaklar her zaman önem taşır. Ayrıca elde edilen bulguların yazılması; acil tedavinin planlanması, sürdürülmesi ya da değiştirilmesi için önemlidir. Elde edilen bulgularda anormal bir durum gözlenmiş ise hekime de bu konu hakkında bilgi verilmelidir.
Ambulans vaka kayıt formunun ilgili kısmı
Solunum sayma işlemi, normalde, hasta veya yaralının tam dinlenme halinde yapılmalıdır; fakat acil durumlarda bu mümkün olmamaktadır. Bu durumda solunum hemen değerlendirilmeli anormal bulgular var ise belirli bir süre sonra tekrar değerlendirilmelidir.
ARTERİAL KAN BASINCI ÖLÇÜMÜNDE KULLANILAN ARAÇLAR
2.1. Arterial Kan Basıncı
Arterial kan basıncı, kanın arter duvarına karşı oluşturduğu kuvvettir. Diğer bir deyişle ventrikülllerden artere atılan kanın, arter duvarına yaptığı basınçtır. Arterial kan basıncı aynı zamanda “tansiyon‟ olarak da ifade edilir. Sol kalp ventrikülünün kasılması sonucu kan yüksek basınçla aorta gönderilirken, basınç en yüksek düzeye çıkar. Ventrikül gevşediğinde ise arterlerdeki basınç en az seviyeye düşer.
Kan basıncının, uluslararası standartlardaki ölçü birimi milimetre civadır (mmHg).
Kan basıncı, bir milimetre kareye düşen civa basıncını ifade eder. Kalbin bir atımı sırasında damar içinde iki değişik kan basıncı oluşur.
2.1.1. Sistolik Kan Basıncı
Kalbin sol ventrikülü sistol (kasılma) sırasında iken içindeki kan, aorta yoluyla büyük bir basınçla arter içine pompalanır. Bu sırada arter içindeki basınç, en yüksek değere ulaşır.
Bu değere, sistolik kan basıncı denir. Büyük tansiyon olarak da ifade edilir.
2.1.2. Diastolik Kan Basıncı
Ventrikül, diastol (gevşeme) anında iken içindeki basınç hızla düşer Ventriküldeki basıncın düşmesi, aortadan atılan kanın az olması nedeniyle arterial sistemdeki kan basıncını düşürür. Kan, sürekli damar içinde akım halinde olduğundan az miktarda ve sürekli bir basınç mevcuttur. Bu basınca da diastolik kan basıncı denir. Küçük tansiyon olarak da ifade edilir.
Sistolik basınç ile diastolik basınç arasındaki farka nabız basıncı denir. Kan basıncı 140/90 mmHg olduğu durumda nabız basıncı 50 mmHg‟dır. Nabız basıncının ortalama sınırı 30–50 mmHg arasındadır.
Normal yetişkin bir bireyde kan basıncı ortalama değeri 120/80 mmHg‟dır.
126.96.36.199. Hipertansiyon (Yüksek Tansiyon)
Bireyin arterial kan basıncının, bir süre ve devamlı olarak normal değerlerin üzerinde olmasıdır. Hipertansiyonda sadece sistolik ya da diastolik basınçta yükselme olabileceği gibi her ikisi birden de yükselebilir.
Hasta veya yaralının tek ölçüm sonucu tansiyonun yüksek çıkması kişinin hipertansiyon hastası olduğu anlamına gelmez Hipertansiyon hastası diyebilmek için en az üç aynı koşulda ve günde en az üç kez tansiyon ölçümü yapılması gerekir.
188.8.131.52. Hipotansiyon (Düşük Tansiyon)
Bireyin arterial kan basıncının. normal değerlerin altında olmasına hipotansiyon denir. Genellikle sistolik kan basıncının 90 mmHg‟nin altında olması hipotansiyon olarak kabul edilir; ancak, bu değerler bazı bireylerde hiçbir rahatsızlığa neden olmamaktadır. Böyle durumlarda da bu sonuç normal olarak kabul edilebilir.
Ortostatik Hipotansiyon
Bireyin aniden ayağa kalkması ya da yatma pozisyonundan oturur pozisyona geçmesi ile periferik (çevresel) damarlardaki vazodilatasyon hemen eski haline gelemez. Beyin kanlanması azalır ve hipotansiyon gelişir. Bu duruma ortostatik hipotansiyon denir.
KATEGORİ SİSTOLİK KAN BASINCI DİASTOLİK KAN
BASINCI
(mmHg) (mmHg)
Optimal < 120 ve < 80
Normal < 130 ve < 85
Yüksek normal 130 – 139 veya 85 - 89
Hipertansiyon
Evre 1 140 - 159 veya 90 - 99
Evre 2 160 - 179 veya 100 - 109
Evre 3 > 179 veya > 109
JNC’nin (Birleşik Ulusal Komite) altıncı raporuna göre, 18 yaşından büyükler için kan basıncı değerleri
2.2. Kan Basıncı Ölçme Araçları
Kan basıncı, doğrudan ya da dolaylı yöntemler ile ölçülür. Doğrudan ölçüm yapabilmek için artere, kateterin yerleştirilmesi ve bu kateterin elektronik bir monitörle bağlantısının sağlanması gerekir. Doğrudan yöntemle kan basıncı monitörden sürekli takip edilir. Bu yöntem, çoğunlukla acil ve yoğun bakım ünitelerinde kullanılır. Bu sayede kan basıncında meydana gelen değişiklikler hemen fark edilir.
Monitörde tansiyon takibi
Dolaylı yöntemde ise kan basıncı tansiyon aleti (sfigmomanometre) ve steteskop ile ölçülür.
Pratikte yaygın olarak kullanılan 3 tip tansiyon aleti vardır.
Civalı Tansiyon Aleti
Anaroid (Mekanik) Tansiyon Aleti Elektronik Tansiyon Aleti
2.2.1. Tansiyon Aleti
Tansiyon aletlerinde ortak olarak bulunan bölümler şunlardır:
Manometre
Civalı Manometreler
Basıncın ölçüldüğü göstergedir. Kola sarılan manşetin içinde bulunan basınç manşonu, bağlantı borusu aracılığı ile ilişkilidir. Manşon, hava ile şişirildiğinde içerisinde basınç oluşur. Bu basınç sayesinde ölçekli cam sütun içindeki civa yükselir. Ölçekli sütundaki civanın değeri izlenerek bireyin kan basıncı belirlenir.
Ölçekli sütun 0-300 mmHg arasındaki değerleri içerir.
Civalı manometre ölçüm açısından en güvenilir araçlardır. Elde taşınabilir ya da duvara monteli olabilir. İlk kullanımına başlarken ayarlaması yapıldığında, uzun yıllar kullanılır. Bu araçlar civa ile çalıştığından, civanın toksik etkilerinden dolayı kullanımı zaman zaman sakınca oluşturur.
Kan basıncının doğru okunabilmesi için ölçekli sütunun dik pozisyonda olmasına dikkat etmek gerekir.
Ölçekli sütunun tepesinde bulunan hava deliğinin açık olup olmadığı mutlaka her ölçümden önce kontrol edilmelidir. Eğer hava deliği tıkalı ise delik kontrol edilmeli ve deliğin kapağında bulunan filtre değiştirilmelidir. Hava deliğinin tıkalı olması manşon şişirilirken civanın yükselmesini zorlaştırır. Manşon içindeki hava boşaltılırken de civanın sıçramasına ya da yavaş düşmesine neden olur. Bu durumda, tansiyonun gerçek değerinden farklı okunmasına sebep olur.
Basınç manşonunun havası boşaltıldığında civa, ölçekli sütunun sıfır seviyesinde olmalıdır. Ayrıca ölçekli sütun her zaman temiz bırakılmalıdır. Aksi durumda civa oksitlenerek ölçekli sütunu kirletir ve yanlış değer elde edilir.
Civalı manometre
Anaroid Manometreler
Saat şeklinde göstergesi olan, içerisinde milimetredeki ölçümleri gösteren bir ibre ve ölçüm rakamları bulunur. Metal körük, bir bağlantı borusuyla basınç manşonuna bağlıdır. Manşon içindeki basınç değişiklikleri bu körüğün genişlemesine ya da kapanmasına neden olur.
Anaroid manometreler hassas mekanik sistemlere sahip olduklarından kolayca bozulabilir. Bu yüzden de civalı manometreler kadar dayanıklı değildir. Altı aylık dönemlerde teknik servise kontrole gönderilmeli ya da ayarları tekrar yapılandırılmalıdır. Kan basıncı ölçümüne başlamadan her zaman ibre kontrol edilmeli ve ibrenin sıfır noktasında olduğuna dikkat edilmelidir.
Anaroid manometre hafif ve taşınabilir olması nedeniyle civalı manometreye göre kullanımı daha kolaydır.
Anaroid manometre
Elektronik Manometreler
Özellikle, evlerde, kan basıncı ölçüm aracı olarak kullanılmaktadır. Elektronik manometre ayarları çok kolay bozulabildiğinden doğru sonuç vermezler. Bu yüzden, sağlık kurumlarında kullanımları sakıncalıdır.
Elektronik manometre Basınç Manşonu ve Manşet
Basınç manşonu, yani, iç lastik kısmı kauçuktan kapılmıştır. Manşon esnemeyen bir kumaştan yapılmış bir kılıf içindedir. Bu kılıfa da manşet denir. Manşetin eni, içinde bulunan manşonun enine göre değişir. Uygulanacak extremiteye göre ve farklı yaş gruplarına göre değişik boyutlarda manşetler bulunmaktadır.
Doğru sonuç elde etmek için extremitenin çapına ve büyüklüğüne uygun manşet seçilmelidir. Manşet seçiminde eğer bu duruma dikkat edilmez ise yanlış ölçüm yapılmış olur.
Manşet, kolun etrafına sarıldıktan sonra şişirilince dağılmaması için extremiteye tespit edilmesi gerekir. Manşet üzerinde, tespiti sağlayan velcro yapıştırıcı bant veya çengeller bulunur. Bunlar sayesinde de tespit sağlanır.
Manşet
Puvar (Lastik Pompa) ve Hortumlar
Puvar, avuç içinde sıkılıp gevşetilme hareketi yapılarak manşonun şişirilmesini sağlayan bölümdür. Sert kauçuktan yapılmıştır. Delik ya da yırtık olup olmadığı ölçüm öncesi kontrol edilmelidir. İki adet lastik hortum mevcuttur. İki bağlantı borusunun biri manşonun havasının şişirilmesini sağlayan puvar ile diğeri manometre ile bağlantılıdır. Puvar ile bağlantı borusu arasında hava ayar düğmesi bulunur.
Tansiyon aleti (Sfigmomanometre)
2.2.2. Stetoskop
İç organlardan çıkan ses dalgaları, vücut yüzeyine ulaştıklarında duyulmaz ve havada kaybolurlar. Vücut yüzeyine ulaşan bu ses dalgalarını dağılmadan dinleyen ve kulaklığı sayesinde bireye ulaşmasını sağlayan alete stetoskop denir.
Stetoskop; kulaklık, iletim borusu ve alıcı kısımlardan oluşur. Dinleme esnasında kulaklık kulağa tam ve rahat oturmalıdır. İletim boruları esneyebilir özellikte olmalıdır. Stetoskobun alıcı kısmında bulunan diyafram çan biçiminde ya da düz dairesel biçimde olup sesleri yüksek frekansta işitmeyi sağlar.
Stetoskop
3. KAN BASINCINI ÖLÇME
3.1. Kan Basıncını Etkileyen Faktörler
Kan basıncı ölçümüne başlamadan önce, kan basıncı hakkında yorum yapabilmek için kan basıncını etkileyen faktörleri ve nasıl bir etki yaptıklarının bilinmesi gerekir.
Yaş
Kan basıncı, yaş ile birlikte artar. Farklı yaş guruplarının tansiyon değerleri, birbirinden farklıdır. Çocukların tansiyonu yetişkinlere göre daha düşüktür.
Cinsiyet
Menopoz (belirli bir dönemden sonra mestrual kanamanın kesilmesi) döneminde ve devamında, kadınların tansiyonu, aynı yaş grubu erkeklerden daha yüksek değerlere sahiptir.
Gündelik Yaşam, Egzersiz ve Beslenme
Kan basıncı, sabahın erken saatlerinde daha düşük iken öğleden sonra yükselir, akşam saatlerinde ise en yüksek düzeye ulaşır. Günlük yapılan aktivite ile birlikte dokuların oksijen ihtiyacı artar ve kalp daha çok kan pompalamak için çalışır. Bunun sonucunda kan basıncı artar. Sürekli aşırı tuzlu ve yağlı beslenme alışkanlığı olanların damar daralmalarına bağlı olarak tansiyonu yükselir.
Pozisyon
Kan basıncı, pozisyona bağlı olarak çok az değişikliğe uğrar; fakat yatış pozisyonundan birden oturma pozisyonuna geçilirse kan basıncı düşebilir.
Sempatik Sistemin Uyarılması
Korku, ağrı, heyecan ve bazı psikolojik nedenlerden sempatik sinir sistemi uyarılır.
Bunun sonucunda kalp hızı artar ve kalp hızının artmasına bağlı olarak kan basıncı artar.
Sigara
Sigara, damarlarda daralma meydana getirmesine bağlı olarak kan akımını yavaşlatır. Bunun sonucunda kan basıncı yükselir.
Irk
Bazı ırklar, hipertansiyon hastalığına daha çok eğilimlidir. Afrikalı ve Amerikalıların hipertansiyon eğilimi ve komplikasyonları diğer ırklara göre daha fazladır.
İlaçlar
Antihipertansifler (tansiyon düşürücü) ilaçlar, tansiyonun normal sınırlarda kalmasını sağlar. Narkotik analjezikler ve genel anestezide kullanılan ilaçlar, hipotansiyon oluşmasına neden olabilir.
Bazı Hastalıklar
Kalp rahatsızlıkları ve damarlar ile ilgili bir problem olduğunda kalbin kasılma gücü bozulur. Kalbin damarlara gönderdiği kan miktarı azalır ve tansiyon yükselir. Ayrıca hormon ve enzimler de kan basıncının düzenlenmesinde rol oynarlar.
3.2. Kan Basıncı Ölçme Tekniği
Ölçüme başlamadan önce kalem, tansiyon aleti, stetoskop, vaka kayıt formu eksiksiz olarak bulundurulmalıdır. Malzemelerin tam olması, size zaman kazandırma açısından çok önemlidir.
Arterial kan basıncı ölçümü için koldaki brakial arter ve bacaktaki popliteal arter kullanılır. Ancak bacağın çapına uygun manşet her zaman bulunamadığından ve kola göre hasta veya yaralıya pozisyon vermek zor olduğundan mecbur kalmadıkça bacaktaki popliteal arter tercih edilmez. Sıklıkla brakial arter tercih edilir.
İşlem öncesinde, kolun ölçüme uygun olup olmadığı kontrol edilir. Kolda intravenöz (damar içi) sıvı tedavisi, hemodiyaliz için açılmış şant varsa manşet diğer kola bağlanmalıdır. Ayrıca ölçüm yapılacak koltuk altında travma varsa, herhangi bir ameliyat geçirmiş ise, kişiye mastektomi (memenin cerrahi olarak çıkarılması) yapılmış ise ölçüm yine diğer kolda yapılmalıdır.
Yukarıda sayılan durumlardan dolayı her iki koldan da ölçüm yapılamaz ise bacaktaki popliteal arter tercih edilir ve ölçümün yapıldığı bölge mutlaka yazılmalıdır. Çünkü brakial arterden ölçüm ile popliteal arterden ölçüm arasında kan basıncı değerleri açısından farklılık vardır. Bacaktaki sistolik kan basıncının değeri, koldaki kan basıncının değerinden 10-40 mmHg daha düşük olabilir.
3.2.1. Oskültasyonla Kan Basıncı Ölçme Tekniği
Kan basıncı yaygın olarak oskültasyon tekniği ile ölçülür. Bu teknikte, tansiyon aleti ve stetoskop kullanılır.
184.108.40.206. Brakial Arterden Kan Basıncı Ölçme Tekniği Eldiven giyilir.
Hasta veya yaralının egzersiz, merdiven çıkma, yemek yeme, sigara içme gibi durumları değerlendirilir. Hasta veya yaralının durumu acil değil ise 15-20 dakika dinlendikten sonra ölçüme başlanmalıdır. Eğer hasta acil servise yürüyerek geldi ise, hastaya nasıl geldiği sorulmalı ve mutlaka dinlendirildikten sonra ölçüme başlanmalıdır.
Hasta veya yaralının bilinci yerinde ve sizi anlayabilecek durumda ise işlem hakkında bilgi verilmelidir. İşlem sırasında konuşmaması gerektiği ve konuşurken kan basıncının yüksek çıkabileceği açıklanmalıdır.
Hasta veya yaralı mümkünse oturtulmalıdır. Sakıncası var ise hasta veya yaralının durumuna uygun pozisyon verilmelidir.
Ölçüm yapılacak kolda sıkan giysiler varsa giysiler çıkarılmalıdır. Ölçüm yapılacak bölge tamamen açıkta kalmalıdır.
Ölçüm yapılacak kol, kalp seviyesine kadar kaldırılır. Ölçüm sırasında kolun kalp seviyesinin altında veya üstünde olması kan basıncı sonucunda değişiklik yapabilir.
Bu nedenle ölçüm boyunca kol, kalp seviyesinde olmalıdır. Avuç içi yukarı bakacak şekilde alttan desteklenmelidir.
Brakial arter tespiti
Hasta veya yaralının dirsek ön çukurundaki brakial arter parmak uçları ile palpasyon (hissetmek) ile yeri belirlenir.
Hasta veya yaralıya uygun tansiyon aleti seçimi yapılır.
Manşonun içindeki hava tamamen boşaltılır. Brakial arterin palpe edilen bölgesinden iki buçuk ya da üç santimetre yukarıda ve bağlantı boruları ön kolun üst yüzeyinde olacak şekilde manşet kola yerleştirilir.
Brakial arterin yerinin sabitlenmesi
Hasta veya yaralının kolunun genişliğini saracak şekilde kolun etrafında sarılır.
Manşetin sonuna gelindiğinde yapıştırıcı bantları ya da çengelleri takılır.
Manşetin kola bağlanması
Manşetin hasta veya yaralının koluna tespit edilmesinden sonra
Manşetin kola bağlanmış hali
Stetoskobun kulaklıkları ve alıcı bölümleri dezenfektan solüsyonlarla temizlenir.
Brakial arterin yeri tekrar belirlenerek stetoskobun kulaklıklarını kulağa, alıcısı ise brakial arter üzerine yerleştirilir.
Steteskobun yerleştirilmesi
Puvar avuç içine alınır. Baş ve işaret parmakları kullanılarak hava ayar düğmesi kendimize doğru döndürülerek hava çıkışı olmayacak şekilde sıkıca kapatılır.
Puvarın ayarlanması
Manşona uygulanacak basınç değerini belirleyebilmek için stetoskop alıcısını tespit eden el ile ölçüm yapılacak koldaki radial arter palpe edilir.
Avucun içindeki puvar, hızlı bir şekilde basıp bırakılarak pompalanır ve bu sayede manşon şişer. Puvarı yavaş pompalama, venöz birikime neden olur. Bu durumda tansiyon düşük çıkabilir.
Pompalama işlemine, radial arterden nabız atımı hissedilemeyene kadar devam edilir. Nabız atımının hissedilmediği anda, manometredeki ibrenin değeri belirlenir.
Belirlenen bu değere 30 mmHg daha eklenerek puvar pompalanır.
Böylece, manşonun şişirileceği basınç değeri belirlenmiş olur. Örnek: Nabız değeri en son 150 mmHg de hissedildi ise 180 mmHg ye kadar manşonu şişirilebilir.
Böylece, sistolik kan basıncını ölçerken oluşabilecek hatalar önlenir.
Bir el ile puvar şişirilirken diğer el ile de brakial arter üzerinde stetoskop sabit tutulmaya çalışılır.
Puvarın hava ayar düğmesi kendinizden dışa doğru döndürülerek açılır ve manşonun havasının boşalma hızı manometrede 2-3 mmHg/saniye düşme olacak şekilde ayarlanır. Eğer manşonun içindeki hava çok hızlı ya da çok yavaş boşalır ise sonuç yanlış olabilir.
Puvarın açılması
Manşonun havası boşalırken ilk duyulan seste manometrenin ibresinin kaçı gösterdiği belirlenir. Bu değer, yani, ilk duyulan ses sistolik kan basıncı değeridir.
Sistolik kan basıncının okunması
Aynı hızda, manşonun havası boşaltılmaya devam edilir. Bu sırada sesler duyulmaya devam eder. Seslerin kaybolduğu andaki manometredeki değerde diastolik kan basıncı değeridir. Bundan sonra manşonun havası hızla ve tamamen boşaltılır.
Kan basıncı ölçümü sırasında duyulan bu seslere korotkoff sesleri denir ve bu seslerin dört evresi vardır.
EVRE 1 Önce zayıf bir vuruş sesi başlar. Sonra yavaş yavaş ses kuvvetlenir. Belirgin tok bir vuru sesi duyulur. 120 mmHg
SİSTOLİK KAN BASINCI
EVRE 2 Bu sırada ıslık sesi gibi hışırtı duyulur.
EVRE 3 Bu hışırtı daha da kuvvetlenir.
EVRE 4 Sesin hiç duyulmadığı artık tamamen kesildiği noktadır.
80 mmHg DİASTOLİK KAN BASINCI
Korotkoff seslerin evreleri
Belirlenen değer, kontrol edilmek isteniyorsa ya da sesler tam olarak duyulmamış ise manşonun havası tamamen boşaltılır. Manşet, koldan çıkarılır, 30-60 saniye beklenir. Ardından tekrar ölçüm yapılır.
Bireyin kan basıncı ilk defa ölçülüyorsa her iki koldan da ölçüm yapılır. Kan basıncı sağ veya sol koldan ölçülebilir. Ancak kalbe yakınlığı nedeniyle sol kol tercih edilir.
Her iki kol arasında 5-10 mmHg. fark vardır. Bu farkın 10 mmHg‟ den fazla olması damar hastalıkları ile ilgili bir problem olduğunu gösterir. Bu durum mutlaka hekime bildirilmelidir.
Manşet ve stetoskop çıkartılır. Malzemeler, tekrar kullanıma hazır hale getirilerek yerlerine yerleştirilir.
Hasta veya yaralıya rahat edebileceği bir pozisyon verilir.
Ölçüm sonrası eldiven çıkartılır.
Ölçümün hangi yolla yapıldığı ve sonucu vaka kayıt formuna ya da hasta takip kâğıdına yazılır. Eğer normalden yüksek ya da düşük bir sonuç çıkmış ise ekibin diğer üyelerine sonuç iletilir.
220.127.116.11. Popliteal Arterden Kan Basıncı Ölçme Tekniği Eldiven giyilir.
Hasta veya yaralının egzersiz, merdiven çıkma, yemek yeme, sigara içme gibi durumları değerlendirilir. Hasta veya yaralının durumu acil değil ise 15-20 dakika dinlendikten sonra ölçüme başlanmalıdır. Eğer hasta acil servise yürüyerek geldi ise, hastaya nasıl geldiği sorulmalı ve mutlaka dinlendirildikten sonra ölçüme başlanmalıdır.
Hasta veya yaralının bilinci yerinde ve sizi anlayabilecek durumda ise işlem hakkında bilgi verilir. İşlem sırasında konuşmaması gerektiği ve konuşurken kan basıncının yüksek çıkabileceği açıklanmalıdır.
Ölçüm yapılacak bölgedeki kıyafetler çıkarılmalıdır. Ölçüm yapılacak bölge tamamen açıkta kalmalıdır.
Hasta veya yaralı yüzükoyun yatırılır.
Popliteal arter
Dizin arka çukurunda bulunan popliteal arter tespit edilmelidir ve stetoskop bu bölgeye yerleştirilmelidir.
Bacağa manşetin tespit edilmesi
Diğer tüm işlemler, brakial arterden kan basıncı ölçme tekniğinde olduğu gibidir.
Popliteal artere stetoskobun yerleştirilmesi 3.2.2. Palpasyon (Elle Hissetme) Tekniği
Palpasyon tekniği ile sadece sistolik kan basıncı değerlendirilir. Palpasyon tekniği ile tansiyon ölçülürken oskültasyon tekniğinden farklı olarak, palpasyon tekniğinde stetoskop kullanılmadan ölçüm yapılır.
Oskültasyon tekniğinde olduğu gibi;
Brakial arterin yeri belirlenir.
ManĢet hasta veya yaralının koluna tespit edilir.
Puvar avuç içine alınır ve hava ayar düğmesi kapatılır.
Manşona uygulanacak basınç değerini belirleyebilmek, aynı zamanda da palpasyon tekniği ile sistolik kan basıncını ölçebilmek için radial arterin yeri palpe edilerek bulunur. Ölçüm sonuna kadar parmaklar radial arter üzerinde durur.
Palpasyon yöntemi ile tansiyon ölçme
Avucun içindeki puvar hızlı bir şekilde basılıp bırakılarak pompalanır ve bu sayede manşon şişer.
Pompalama işlemine, radial arterden nabız atımı hissedilmeyinceye kadar devam edilir. Nabız atımının hissedilmediği anda manometredeki ibrenin değeri belirlenir.
Belirlenen bu değere 30 mmHg. daha eklenerek puvar pompalanır.
Puvarın hava ayar düğmesi açılır ve manşonun havasının boşalma hızı manometrede 2-3 mmHg/saniye düşme olacak şekilde ayarlanır.
Basınç düşürülürken radial nabız atımları tekrar hissedilmeye başlanır. Nabız atımlarının ilk hissedildiği anda manometrenin ibresinin hangi değeri gösterdiği okunur. Bu değer sistolik kan basıncı değeri olarak belirlenir; ancak ilk nabız atımları çok zayıf olduğundan tam hissedilemeyebilir. Bu nedenle palpasyon tekniği ile ölçüm yapılırken çok dikkatli olunmalıdır.
Sistolik kan basıncı değeri belirlendikten sonra, manşonun havası hızla boşaltılır.
Ölçüm sonrasında, ölçümün hangi yolla yapıldığı ve sonuç, mutlaka hasta takip kâğıdına ya da vaka kayıt formuna yazılmalıdır.
Vaka kayıt formunda ilk muayene bulgularının gösterimi
Bazı durumlarda ise palpasyon ve oskültasyon tekniği bir arada kullanılır. Özellikle hipertansiyon hastalarında iki teknik birden kullanılır.
3.3. Kan Basıncını Ölçerken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Ölçüm yapan kişinin işitme ile ilgili bir sorunu olmamalıdır.
Kan basıncı, hasta veya yaralı dinlendirilerek ölçülmelidir (Acil tıbbi tedavi gerekli değil ise).
Hasta veya yaralının ölçüm sırasında kolu mutlaka desteklenmeli, avucu da gevşek bir pozisyonda olmalıdır.
Ölçüm yapılırken ortamda gürültünün olmamasına dikkat edilmelidir.
Stetoskop kulağa tam oturacak şekilde yerleştirilmelidir.
Tansiyon aletinin manometresi okunurken tam görülebilecek uzaklıkta olmalıdır.
Tansiyon ölçerken yapılan yanlışlar
Kullanılan manometrenin, ölçüm öncesinde sıfır değerini gösterip göstermediği kontrol edilmelidir.
Manşetin eni, hasta veya yaralıya göre uygun genişlikte olmalıdır.
Tansiyon aletinin bağlantı borularında ya da stetoskobun iletim borularında herhangi bir çatlak; delik olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Her kullanımdan sonra tansiyon aletinin ve stetoskobun parçaları birbirine dolanmadan ve manşonun havası tamamen indirilmiş bir şekilde bırakılmalıdır.
Manşon, en yüksek değere kadar şişirilmemelidir. Manşonun havası, çok hızlı ya da çok yavaş boşaltılmamalıdır.
Stetoskop, ölçüm yapılacak arterin tam üzerinde olmalıdır ve manşetin altına yerleştirilmemelidir. Stetoskoba aşırı basınç uygulanmamalıdır.
Manşet, kolu tam saracak şekilde bağlanmalıdır.
Oskültasyon sırasında manşon yeniden şişirilmemelidir.
Kıyafetlerin üzerinden manşet sarılmamalıdır.
Tansiyon ölçerken yapılan yanlışlar
Hasta veya yaralının tansiyonu yüksek ise bu durum sakin bir şekilde aktarılmalıdır.