

Prof. Dr. Zeki Veli Togan ve
Prof. Dr. Abdülkadir İnan
Türkistan Milli Mücadelesinde
O sene tarih tedrisatım dolayısıyla beni başlıca iki mesele meşgul etti: 1) İslamların, bilhassa Türkler'in gerilemesinin hakikî sebepleri ne idi? 2) Bunan başlıca sebebinin İslâmiyet olduğuna dair mütalâalar doğru mudur? Ben İslâm tarihine ait felsefî fikirleri Mercanî’nin «Mukaddime» si yoluyla İbn Haldun'a intikal ederek az çok öğrendi isem de bundan tarihi hadiselerin tenkidi surette öğrenilmesi zarureti, teokratizmin zararları, milliyet prensibinin tarihteki ehemmiyeti gibi noktalar hoşuma gitmekle beraber bu eserlerde ileri sürülen diğer fikirlerin hayatta ve bugünkü ilimde tatbiki mümkün olmayan eskimiş şeyler olduğunu hemen anladım.
0 sırada Plehanof'un «Bizi tenkit edenleri tenkit» adlı eserinde. «Hayatı insanın şuuru değil, insanın şuurunu hayat tayin eder,» tezinin izahları beni zaten mütemayil bulunduğum sosyalizm fikrine bağladı. Plehanof, bu eserinde Ruslar’ın P Struve ve Kareef gibi sağa mütemayil ilimlerinin fikirlerini cerh eden bahisle-âtiden çok hoşlandığım halde, sonradan Çek Cumhurreisi olan Prof. Masarikin materyalizme ve Marksizm'e karşı esaslı tenkitlerine cevaplarını mukni bulmadım.