Türkiye Cumhuriyeti nasıl kuruldu
“Beyler! Çağdaş Türkiye'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk , 28 Ekim 1923 gecesi milletvekillerine ve yakın silah arkadaşlarına hitaben yaptığı konuşmada, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz ” dedi. Bir gün sonra TBMM yeni rejim şeklini benimsedi ve Atatürk'ü ilk cumhurbaşkanı seçti, milletvekillerinin “Yaşasın Cumhuriyet! Yaşasın Mustafa Kemal Paşa!"
Ancak cumhuriyetin kurulması sanıldığı kadar kolay olmadı. Mustafa Kemal, silah arkadaşları ve komutasındaki askerler Türk milletinin bağımsızlığı için cesurca savaşırken, çok sayıda savaşta çok kan dökülerek 20 yıldan fazla sürdü.
Dünya Savaşı sonrası bağımsızlık mücadelesi
1918'de Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra İstanbul ve Osmanlı hükümeti İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçmiştir.
Daha sonra İngiliz himayesi altında ülkeden kaçan Osmanlı İmparatorluğu'nun son padişahı VI.
Bu arada, Müttefik güçler ülke genelinde birçok bölgeyi işgal ediyor ve uzun süredir devam eden Osmanlı İmparatorluğu'ndan geriye kalanları dağıtıyorlardı.
Yerel direniş grupları, Anadolu'nun dört bir yanında milli mücadele ruhuyla birlikler oluşturuyordu. Bu direniş grupları, deneyimli üç Osmanlı komutanının komutasındaydı. Bunlar arasında daha sonra Türk direnişinin liderliğini üstlenen Mustafa Kemal de vardı.
Müttefik devletlerin temsilcileri 15 Mayıs 1919'da Paris'te bir araya geldiklerinde Ege'nin İzmir ilinin Yunan kuvvetleri tarafından işgaline ilişkin karar alındı.
16 Mayıs 1919'da İzmir resmen Yunan işgaline uğradı.
Yunan işgali acımasız bir boyut kazanmıştı. Eski bir Osmanlı başkenti olan kuzeybatıdaki Bursa ilini ele geçirdiler ve Anadolu sınırlarını zorluyorlardı. İşgal, yerel direniş gruplarının ulusal hareketine ciddi bir tehdit oluşturuyordu.
Mustafa Kemal Samsun'a geliyor
16 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal İstanbul'dan ayrıldı.
Üç gün sonra, 19 Mayıs'ta Samsun'a geldi. Bugün Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı, Türk milletinin bağımsızlığı için bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.
Pek çok kişi günü “dünyanın en büyük ulusal mücadelelerinden birinin başlangıcı” olarak tanımlıyor.
Mustafa Kemal, İstanbul'daki tanınmış kişilere genelgeler gönderiyor, onları milli mücadeleye katılmaya davet ediyordu. O sırada Amasya'daydı.
22 Ekim 1919'da bugün Amasya Genelgesi olarak bilinen “Amasya Genelgesi” Anadolu'ya dağıtıldı.
“Ülkenin bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikede. Milletin bağımsızlığı, dindarlığı ve kararlılığı ile kurtulacaktır. Acilen Sivas'ta ulusal kongre yapılmasına karar verildi" denildi.
Ardından 1919'da Sivas ve Erzurum'da iki kongre toplandı.
'Ya istiklal ya ölüm!'
Erzurum Kongresi 23 Temmuz toplanan milli mücadele döneminde bir dönüm noktası olarak adlandırılan, 1919 Mustafa Kemal başkanlık yaptı.
Mustafa Kemal, askeri görevleri de dahil olmak üzere Osmanlı hükümeti altındaki tüm görevlerinden ihraç edildi.
“Millet, bir himayenin mandası statüsünü kabul etmeyecektir. Millet, yabancı işgaline direnecektir” denildi.
“İstanbul Amerikan mandası konusunda ısrar ediyor. Bu olmayacak. Türkiye bağımsızlığa kavuşacak. Hayır beyler, yetki olmayacak. Ya istiklal ya ölüm!" Mustafa Kemal, Erzurum'daki arkadaşlarına anlattı.
Kongrede alınan en önemli kararlardan biri geçici hükümetin kurulmasıydı.
Ulusal egemenliğin kabul edildiği Sivas Kongresi
Erzurum Kongresi'nden sonra Sivas'ta bir kongre daha toplandı. Türk Ulusal Hareketi'nin bir haftalık en önemli kongresi, 4 Eylül 1919'da doğu Sivas vilayetinde yapıldı.
Mustafa Kemal bir keresinde kongre hakkında “Bir milletin bağımsızlığını hazırlayan kararlar alındı” demişti.
Kongre kararları bağlamında, heyet ülkenin kaderini belirleyen birinci dereceden bir organ haline gelmiş ve yeni seçilen üyelerin katılımıyla ulusal hareketin meşru organları oluşturulmuştur.
İstanbul işgal altında
16 Mart 1920'de İstanbul, aralarında İngiltere, Fransa ve İtalya'nın da bulunduğu müttefik kuvvetler tarafından işgal edildi.
6 Nisan 1920'de bir sevk memuru Mustafa Kemal'e işgali anlatınca, Türk milli mücadelesini dünyaya anlatmak için Anadolu Ajansı'nı kurdu.
21 Nisan 1920'de meclisin 23 Nisan'da açılacağını illere ilan etti.
İstanbul hükümeti, Mustafa Kemal'le ve milli mücadeleyle yetinmeyip idama mahkum etti.
Bu arada, parlamento hükümeti Fransa ile 20 günlük bir ateşkes anlaşması imzaladı. Ardından İstanbul hükümeti Sevr Antlaşması'nı imzaladı.
Antlaşma, Anadolu'nun muzaffer müttefik güçlere dağıtılmasını ve Erzurum merkezli bağımsız bir Ermeni devletinin kurulmasını amaçlıyordu.
Mücadele, savaş zaferleriyle taçlandı
1920 yılının başlamasıyla birlikte yeni kurulan hükümet hem savaş alanlarında hem de diplomaside zaferler kazanmaya başladı.
Mustafa Kemal'in en yakın müttefiklerinden İsmet İnönü'nün her iki savaşı da kazanılmış ve Rusya ile bir antlaşma imzalanmıştır.
5 Ağustos 1920'de Mustafa Kemal kanunla Başkomutan ilan edildi ve 23 Ağustos 1920'de Yunanların taarruza geçmesiyle Sakarya Savaşı başladı.
“Savunma hattı değil, savunma alanı var. Ve bu alan tüm ülkedir. Türk kanıyla sırılsıklam olana kadar milletin bir karışı terk edilmeyecektir” dedi.
Anadolu'daki yabancı istilası sona ermek üzereydi. 26 Ağustos 2921'de Dumlupınar Muharebesi başlatıldı.
9 Eylül'de İzmir kurtarıldı. Yaklaşık bir ay sonra Mudanya Mütarekesi imzalandı.
Meclis hükümeti, İstanbul hükümetine yaptığı bir bildiriyle idarenin kontrolünü ele geçirdi.
Kurtuluş Savaşı ise zaferle sonuçlandı ve 20 Kasım 1922'de Lozan Konferansı yapıldı. Aylarca süren tartışmaların ardından başarılı bir general ve modern Türkiye'nin ilk başbakanı olan İnönü, Türkiye'yi tanımlayan antlaşmayı imzaladı. Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırlarını ve yabancı işgalini temelli sona erdirdi.
'Beyler! Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz'
Savaş alanındaki zaferler, diplomatik ve siyasi kazanımlarla da taçlandırılıyordu. 28 Ekim 1923'te Mustafa Kemal, arkadaşlarına ve milletvekillerine bir yemekte, 29 Ekim'de cumhuriyetin kurulacağını söyledi.
Meclis yeni rejim tipini benimsedi ve Mustafa Kemal'i 158 oyla ilk cumhurbaşkanı seçti.
Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, İnönü'yü ilk başbakan olarak atadı.
Binlerce kişi cumhuriyetin ilanını ve Türk milletinin bağımsızlığını kutlayarak sokaklara döküldü.
Cumhuriyet kurulduktan sonra Atatürk'ün kapsamlı reformları geldi. Batılılaşma idealleriyle Osmanlı İmparatorluğu'ndan geriye kalanları yerleşik, saygın bir devlete dönüştürdü.