We are searching data for your request:
Upon completion, a link will appear to access the found materials.
İslam'ın Altın Çağı'nda her alanda gelişen Osmanlı İmparatorluğu'nun matbaanın Avrupa'ya gelmesinden sonra, imparatorluk din adamlarının İslam karşıtı ya da bir gerekçe olduğunu söylemesi üzerine geride bırakıldığına dair bu konuşmayı bir süre önce duydum. Osmanlı İmparatorluğu'nda popülerleşmesini durdurmak için bu türden mi? Bunun bir gerçekliği var mı?
Orada biraz Gerçekte, ancak matbaanın benimsenmesinin gecikmesi, çok daha önce başlayan bir tutumun yalnızca geç bir belirtisiydi. Kısacası, tamamen gerçek ve tam bir yasaktan çok, baskı kültürü ve estetiğine ve sansür talebine yönelik bir horgörüydü.
İlk Arapça kitap 1514'te bir İtalyan kasabası olan Fano'da basıldı. O dönemde Venedik, Roma ve Viyana'da da Arapça ve Farsça kitaplar basıldı. Bunlar genellikle tüccarların ve misyonerlerin yararlanabileceği kitaplardı. 15. yüzyılda İstanbul'da "basmahane" adı verilen matbaalar vardı. Ancak bu matbaalar Rum, Ermeni ve Musevi cemaati tarafından yönetiliyordu ve kendi dillerinde kitaplar basıyorlardı. 1493 yılında Selanik'te bir Yahudi matbaası vardı. Ermeniler matbaa işini İtalya'da öğrenip 1567'de İstanbul'da bir matbaa açtılar, bunu 1627'de ilk Rum matbaası izledi. Rum matbaasının ilk bastığı şey Yahudilere yönelik bir kitapçıktı. Murad, 1587 yılında Avrupa'da basılan Arapça, Farsça ve Türkçe kitapların Osmanlı topraklarında satılmasına izin veren bir ferman imzalamıştır.
Ancak Türkler matbaalarda basılan kitapları sevmiyor, daha çok elle yazılmış kitapları tercih ediyorlardı. Basılan kitaplar, elle yazılmış kitapların sanatından ve zarafetinden yoksundu. Estetiğe düşkün Osmanlı aydınları, zarif el yazısıyla yazılmış, mürekkebi parıldayan kitaplardan, kenarları altın yaldızla süslenmiş, kapakları özenle yapılmış kitaplardan hoşlanırdı. Kitap okumak sadece bir ihtiyaç değil, aynı zamanda bir zevkti. Ayrıca çok sayıda kitabı hızla çoğaltan hat sanatçıları da vardı. Bütün bu insanlar işsiz kalabilir. Üstüne üstlük kitaplara meraklı olanlar tıpkı bugün olduğu gibi belli bir sınıfa aitti.
Müslümanlara ait ilk matbaa, Osmanlı sanayi devriminin başladığı Lale Devri'nde 1727 yılında İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuştur. New York'taki ilk matbaadan 36 yıl sonra açıldı.
- Ekrem Buğra Ekinci: "Osmanlı İmparatorluğu'nda matbaa ile ilgili mitler ve gerçekler", Daily Sabah: İstanbul, 08.06.2015.
Ve bu sadece konuya ilişkin modern Türk bakış açısı değil, taraflı bir açıklama da olsa tamamen özgürce icat edilmiş bir saçmalık değil. Daha serbest yüzen hesaplar var.
Neredeyse tüm Orta Çağ boyunca bilim ve teknolojinin gerçek bir gelişmesinin ardından, bu genel ama evrensel olmayan düşüş 12. yüzyılda başladı ve 14. ve 16. yüzyılda hızlanmaya başladı.
Ancak, kopyalaması oldukça basit bir teknoloji olarak sadece matbaa:
Kâfirler tarafından matbaanın icadı çok garip bir sanattır ve gerçekten de alışılmadık bir icat… [I] 1440 yılında [Mainz]'de Aywan Kutanbark [yani Johannes Gutenberg] adlı bilge bir adam tarafından icat edildi… [S] o halde kâfirlerin bütün kitapları matbaa ile üretilir... Bir kitap basmak istendiğinde, türlerini satırlara dizmek el yazısı kadar zordur. Ancak düzenlendikten sonra bin kopya, bir cildi elle kopyalamaktan daha kısa sürede basılabilir.
Günümüze ulaşan belgesel kanıtlar, Osmanlı padişahlarının baskıyı yasakladığı iddiasını desteklememektedir. Bununla birlikte, desteklediği şey, akademisyenlerin Osmanlı matbaa deneyimini Avrupa'nınki üzerinden açıklamaya yönelik uzun süredir devam eden girişimleridir. Yasak olsun ya da olmasın, inceleme konusu yapılması ve nihayet Osmanlı matbaacılığına ilişkin bilimin temel çekirdeğinden çıkarılması gereken bu bakış açısıdır.
- Kathryn A. Schwartz: "Osmanlı Sultanları Baskıyı Yasakladı mı?", Kitap Tarihi, Cilt 20, 2017, s. 1-39. DOI.
Matbaa için:
Teknoloji tarihinin temel bir bilmecesi, bazı toplumların teknolojik gelişmeleri tamamen benimsemeyerek neden bedava öğle yemeklerinden vazgeçtiğidir (Olson, 1982; Mokyr, 1990). En iyi bilinen ve en şaşırtıcı kaçırılan fırsat vakalarından birinde, Osmanlıların hareketli tiplerin icadından yaklaşık üç yüzyıl sonra yaptırıma tabi tutulması ve 1729'da İstanbul'da Osmanlı Türkçesi (Arapça karakterlerle) basımı için açık destek sunması. Gecikme, Müslümanların yeni teknolojilere tepkisi hakkında çok sayıda spekülasyona yol açarak çeşitli açıklamaları davet etti. Bazı tarihçiler gecikmeyi dini muhafazakarlık ve gerici düşünce gibi kültürel değerlere bağlarken, diğerleri cevabı yerleşik çıkarlar ve kurumsal katılık gibi sosyo-ekonomik faktörlerde arıyor.
Bir toplumun yeni bir teknolojiyi ne zaman benimsediğini ve neden gecikmeler ve kısıtlamalar olabileceğini tatmin edici bir açıklama için, sadece bazı teknolojilerde değişimi engellemiş olabilecek faktörleri değil, aynı zamanda teknolojik gelişmelerin hızlı bir şekilde benimsenmesini kolaylaştıran faktörleri de tanımlamamız gerekir. diğer alanlarda. Matbaanın durumu, aynı zaman diliminde hızla benimsenen diğer teknolojilerle ilişkili olarak düşünüldüğünde daha da şaşırtıcı hale geliyor. Matbaanın geç kabul edilmesiyle tutarlı görünen dini ve teknolojik muhafazakarlık imajının aksine, Osmanlılar barut ve ateşli silah kullanımı gibi askeri teknolojideki en son gelişmeleri benimsemeye hevesliydi (Agoston, 2005). Geç Orta Çağ'ın en önemli icatları olarak kabul edilen matbaa ve barut silahlarını benimsemede Osmanlılar oldukça farklı tepkiler verdiler, muhafazakarlık ve açıklık arasında karışık bir görüntü sergilediler ve tepkilerini ad hoc faktörlerle açıklamayı zorlaştırdılar.
Teknolojinin meşrulaştırıcı ilişkiler üzerindeki etkisi, Osmanlıların matbaa ve askeri teknolojilerdeki gelişmelere farklı tepkilerini açıklar. Dini otoriteler tarafından sağlanan meşruiyeti baltalayarak hükümdarın net gelirini düşürmemesini sağlamak için matbaa teknolojisini yoğun bir şekilde düzenlediler. Ancak, barut ve ateşli silahlar gibi yeni askeri teknolojileri kolayca kabul ettiler çünkü hükümdarın vatandaşlardan toplayabileceği net geliri artırırken ordunun meşrulaştırma kabiliyeti üzerinde olumlu bir etkisi oldu. Yaklaşımımız aynı zamanda Avrupalıların matbaayı neden daha hızlı kabul ettiğini ve Osmanlıların neden sonunda matbaayı kabul ettiğini de açıklıyor. Ağır düzenlemeler Avrupa'da Osmanlı İmparatorluğu'ndaki kadar uzun sürmedi çünkü farklı, din dışı meşruiyet kaynakları çoktan ortaya çıkmıştı. Avrupalı yöneticiler için dini meşruiyet hâlâ önemli olsa da, basının gelişiyle diğer önemli meşruiyet kaynakları da mevcuttu. Aynı şekilde Osmanlılar da 18. yüzyılda Arap harfleriyle basımı ancak alternatif meşruiyet kaynakları ortaya çıktıktan sonra onaylamıştı.
Osmanlı'nın matbaaya tepkisi, onların askeri teknolojilere ve Avrupalıların matbaaya tepkisinden farklıydı. Kitlesel baskı, ekonomik üretkenliği ve hükümdarın vergilendirme için kullanabileceği fazlalığın boyutunu artırabilse de, Osmanlılar, fırsattan vazgeçmeyi ve Arap karakterleriyle basımı yasaklayarak neredeyse üç yüzyıl boyunca teknolojiyi yoğun bir şekilde düzenlemeyi seçtiler. Başlangıçta yeni teknoloji konusunda hevesli değillerdi çünkü dini yetkililerin sadakat yaratma yeteneklerini baltalayarak net gelirlerini düşürmesini bekliyorlardı. Avrupalı hükümdarlar ise, matbaanın icadı sırasında dini meşruiyete daha az dayandıklarından, genellikle toplu baskının benimsenmesine açıktılar.
Osmanlılar, 18. yüzyılda matbaa üzerindeki kısıtlamaları gevşetmeye başladılar. Aradan geçen yüzyıllarda yeni meşruiyet kaynakları önem kazandı ve bu nedenle matbaanın dini otoritelerin sadakat üretme kabiliyetini tehdit etmesi daha az önemliydi. Hükümdarın gelirine beklenen faydaları da artmıştı, bu nedenle Osmanlılar, beklenen faydaları maliyeti aştığında teknolojiyi kuralsızlaştırdı.
- Metin M. Coşgel & Thomas J. Miceli & Jared Rubin: "Kitle Baskısının Politik Ekonomisi: Osmanlı İmparatorluğunda Meşruiyet ve Teknolojik Değişim", Karşılaştırmalı İktisat Dergisi 40.3 (2012): 357-371. DOI: 10.1016/j.jce.2012.01.002