"Hürriyet ve bağımsızlık benim karakterimdir." sözü Atatürk'ün kendini tanımladığı en önemli tümcelerden biridir. Bu kişiliği "ulusal bağımsızlık bence bir yaşam sorunudur" görüşü tamamlar.
Kurtuluş Savaşı'mızın kimlere karşı verildiğini TBMM'de ortaya koyuyordu 1920'lerde büyük komutan, büyük devlet adamı ulu önder Mustafa Kemal Atatürk "bizim hepimizin, Bakanlar Kurulumuzun izlediği tek ilke kendi amacımızı, yaşamımızı, onurumuzu kendi kuvvet ve varlığımızla kurtarmak ve sağlamaktır. Varlığımıza sataşan bütün Batı dünyası, Amerika da içinde olduğu halde büyük bir kuvvet oluşturuyor"
Kurtuluş Savaşı'mızın sömürgeciliğe, yayılmacılığa, anamalcılığa karşı verildiği açık. Yayılmacılık, sömürgecilik ülkeleri paylaşır, yönlendirir, kendine bağlı uydulara dönüştürür.
Kurtuluş Savaşı sonunda kurulan Türkiye Cumhuriyeti sömürgecileri, paylaşımcıları yenerek yapılanan tek devlettir. Atatürk devrimleri, ilkeleri bu gerçeklerin üzerinde gelişerek yükselmiştir.
Mustafa Kemal Atatürk sonrasında Türkiye özellikle 1950 sonrasında - bu gerçeklerden adım adım uzaklaşılarak Amerikan sömürgeciliğiyle, yayılmacılığıyla bütünleşmiştir. Buna karşı direnç gösteren yazarlara, sanatçılara usa gelebilecek tüm baskılar uygulanmıştır. Nazım Hikmetler, Aziz Nesinler, Rıfat Ilgazlar, Fakir Baykurtlar... bu süreçte yazdıklarıyla, savaşımlarıyla, yaşadıklarıyla başı çekerler.
Köy Enstitülerinin kapatılarak dönüştürülmesi, liselerin "kolejlere" evrilmesi de bu kapsamda değerlendirilmelidir.
Toplumsal, yönetimsel gelişmeler, değişmeler, sarsılmalar yazına yansır. Bu tür büyük dönüşümlerin kendini en geniş aktaracağı tür romandır. Fakir Baykurt'un Amerikan Sargısı bu tür soyyapıtlardandır.
İlk baskısı 1967'de çıkmış Amerikan Sargısı'nın. 1969'da ikinci basımı, 1973'te üçüncü basımı gerçekleşmiş. Bendeki dördüncü basım. Aralık 1975 tarihli. "Hayrettin Günay, Posof Lisesi" yazmışım. Öğretmenliğimin ilk yılında 1976'da okumuş olmalıyım.
Amerikan Sargısı Amerikan sömürgeciliğini, yayılmacılığını, Amerikan düşkünlüğünü, Amerikancılığı, toplumsal sorunları, köylümüzün sağduyulu davranışlarını anlatan yazınımızın 2020'de de tek düzeyli, Önemli yapıtı.
Türk-Amerikan dostluğu toplantısıyla başlıyor roman. Bir Türk köyünün "pilot" bölge seçilerek "modernleştirilmesine karar veriliyor. Ankara yakınlarındaki KIZILÖZ köyünde karar kılınıyor. Köye geliniyor. Köylüler gelenleri kuşkuyla karşılıyor. Muhtar İzzet devrimci yönüyle, Kır Bekçisi Temeloş çileli yönleriyle romanın önemli iki kişisi. Köyün onlara gereksinimi olmadığını anlatıyorlar. Dayatmalara dayanamayınca Ankara'yı görmelerine engel olan AKTEPE'nin ortadan kaldırılmasını istiyorlar.
Birkaç gün içinde dümdüz edilir Aktepe. Yerine ağaçlandırma alanı açılır. Köyün adı değiştirilir. Köy GUZELÖZ olmuştur. Köylü uygulamalara direnir. Tatsızlığı aşmak için emekli Tuluğ Paşa araya girer. Çalışmalar sürer. Amerika'dan uçakla "faynapıl fideleri, damızlık sığırlar, cins tavuklar" getirilir. Alan tel örgülerle çevrilir. Girişe Türk - Amerikan dostluğunun simgesi tokalaşan iki el asılır.
En iyi biçimde altyapı düzenlenir. Tüm "modern" uygulayımlar denenir. Boşa çıkar çabalar. Sığırlar ölür, tavuklar içi boş yumurta yumurtlar. Ağaçlarsa bir türlü meyveye durmaz. Dostluk bahçesine köylülerin girmesi yasaktır. Köylülerde homurtular giderek yükselir. Bekçi Temeloş bir gece telleri aralayarak içeri girer. Durumu yerinde görecektir. Olaylar olur. Dizinden yaralanır Temeloş. Amerikan Hastanesine yatırılır. Ayağına Amerikan sargısı sararlar. Temeloş iyice çıkar çileden. Köye döner. Amerikan tohumu buğdaylar hastalıklı, biberlerse fındık büyüklüğündedir. Köyde Amerika'yı tutanlar zararsız duruma getirilir. Köylü Dostluk Bahçesi'ne doluşur. Ne varsa yıkılır, darmadağın edilir. Sabah kalktığında Temeloş'un "İnatçı baş ağrıları" geçmiştir.
Ankara'dan Amerikan Büyükelçisi, Vali, Kaymakam... gelir. Onların şaşkın bakışları altında köylüler sepetlere, çuvallara toprak doldurarak eski AKTEPE'yi yeniden yapmaya koyulmuşlardır.
Fakir Baykurt romanda birçok sözcüğü çokanlamlı, göndermeli kullanmıştırlar yer güldürü özelliği de romanın bir başka yönü.
Baykurt, onun gibi yazarların, ozanların "haklılığı" ortaya çıktı çoktan. "Vakti zamanın özellikle onların okumaları gerekiyor Amerikan Sargısı'nı.