Ders Notları 09
İnsan İşlevi ve Ahlaksal Erdem
Dersin
Planı
I.
Mutluluğu Tekrar Ziyaret
II. İşlev Argümanı
III. Örnek: Arkadaşlık
IV. Ahlaksal Erdemin Doğası
I.
Mutluluğu Tekrar Ziyaret
A.
İyi Hayat Nedir?
- Bu soruyu
yanıtlamak için önce şunu sormalıyız: İnsan hayatı için ana iyi nedir?
- Ve o soruyu
yanıtlamak için önce şunu sormalıyız: Hayatın amacı ya da nihai hedefi
nedir?
- Ve o soruyu
yanıtlamak için önce şunu sormalıyız: İnsanlar neleri
amaçları olarak görüyorlar? Hepimizin verdiği yanıt mutluluktur:
Amaçlar çok göründüğünden, bunlardan da
bazılarını bir başka şeyden ötürü tercih ettiğimizden [...] bunların hepsinin
kendileri amaç olmadığı açık; oysa en iyi kendisi amaç olan bir şey olarak
görünüyor. Demek ki kendisi amaç olan yalnızca bir
tek şey varsa, aradığımız da bu olur; daha çok şey varsa, bunların arasında en
çok kendisi amaç olanı. Kendisi için aranan, başka bir şey için
aranandan; hiçbir zaman bir başka şey için tercih edilmeyen de, hem kendileri
için hem de onun için tercih edilenlerden daha amaçtır diyoruz; hiçbir zaman
bir başka şey için tercih edilmeyip hep kendisi için tercih edilene ise sadece
kendisi amaçtır diyoruz. En çok mutluluğun böyle bir şey olduğu düşünülüyor.(I.7)
B.
Hayatın Amacının Ne Olduğu Hakkında Farklı Düşünceler Vardır:
- Aristoteles haz,
para ve onuru ele alır.
- Ama üçünü de
reddeder. Hiçbiri insan hayatına uygun amaç olamaz. Bu nedenle hiçbiri içinde mutluluğun
bulunacağı şey olamaz.
C.
Soru: Zevk, para ya da haz (bazı) insanları mutlu etmez mi?
- Bu
Aristotelesin yanılmış olduğunu mu gösterir? Örnekleri düşünün:
- sefih
- açgözlü adam
- rezüme-geliştirici
- Böyle insanlar
mutlu mu? İnsan olarak gelişiyorlar mı? Onlarda gelişen bir insanda olan ne yok?
D. Bir Ruh Hali ya da Durum ile Eylem Arasındaki Ayrımı
Anımsayın:
- Mutluluk bir ruh hali ya da durum değildir.
- Sefih, açgözlü adam ve rezüme-geliştiricinin ortak yanları şu: belirli
eylemleri yerine getirmekle meşguller. Bu nedenle söz konusu ruh halleri
ise, iyiler.
- Hataları yanlış
eylemleri yerine getirmekte. Eylemleri, olabilecek en iyiden geri kalıyor.
- Sorun: Onlarda
neyin eksik olduğu konusunda başka ne diyebiliriz?
E.
Aristoteles'in Yanıtı:
- Her üç durumda
da, kişinin eylemleri yanlış seçimler tarafından yönlendiriliyor.
- Aristotelese
göre, iyi bir hayat iyi seçimlerden oluşan bir hayattır. İyi seçimler
kılgısal bilgelik ve erdemler yoluyla yapılır.
Erdemler bilgelik, adalet, cesaret ve ölçülülüğü içerir.
- O zaman, iyi
hayatın, erdemlere uygun olarak yaşanan etkin bir hayat olduğu sonucu
çıkar. Bu yaşam şekli kendisi için seçilmeye değer bir hayattır.
II.
İşlev Argümanı
A.
Kısaca
- Aristoteles
doğal dünyada herşeyin bir işlevi olduğunu savunur. İnsanlar doğal
dünyanın bir parçası oldukları için insanların da işlevleri vardır.
- İnsanların işlevleri
bir tek onlara özgü olan etkinlik olmalıdır. Bir tek insanlara özgü olan
etkinlik rasyonel etkinliktir.
- Bu nedenle,
insanların işlevi akla uygun şekilde eylemektir.
- Ama amaca uygun etkinlikler nelerdir?
B.
Akıl İnsan Etkinliğinin İçine İşler
- Aristotelesin,
akla uygun şekilde eylememiz gerektiğini söylerken, entelektüel etkinliklerle,
ör. felsefe ve opera ile meşgul olan hayatlar
geçirmemiz gerektiğini kastettiğini sanabiliriz. Ama onun demek istediği
bu değildir!
- Başka bir
seçenek olarak, rasyonel etkinliğin hesap yapmak olduğunu sanabiliriz. Ama
onun demek istediği bu da değildir!
- Aristoteles, insanların
yaptıkları şeylerin (neredeyse) tamamının akıl yürütmeyi, rasyonel seçimi
içerdiğini düşünür. Buna entelektüel etkinliğin yanı sıra, yemek yemek,
oyun oynamak, aşık olmak, politika yapmak, tuğla örmek, çocuk yapmak ve
büyütmek de dahildir.
- Burada ayırt
edici olan şey, bütün bu etkinliklerde bilgece seçimler yapmamız
gerektiğidir. Bu, doğru şeyi doğru şekilde doğru zamanda yapmak demektir.
Bu, aynı zamanda, bütün bunları uyumlu bir yaşam içinde birleştirmek
demektir.
C.
İnsanlar Şunları Yaptıklarında İyi Yaşarlar:
- çeşitli şeylerin iyi yapılmasını bütünleştiren hayatlar
yaşadıklarında
ki bu şuna denktir:
- bunları
yaparken aklını iyi kullanmak...ki bu şuna
denktir:
- bu
etkinliklerle meşgulken, yerinde olan duyguların ve seçimlerin ne olduğu
üzerine düşünüp taşınmak...bu şuna denktir:.
- bilgece
seçimler ve erdemler tarafından yönlendirilen hayatlar yaşamak
bu
şuna denktir:
- bilgelik,
adalet, cesaret ve ölçülülükten oluşan hayatlar yaşamak.
- Böylece,
Aristotelesin Yanıtı doğruluğunu kanıtlamıştır!
III.
Örnek: Arkadaşlık
A.
Arkadaşlık Rasyonel Bir Etkinliktir
- Kimle arkadaş
olacağımız, arkadaşlarla ne yapacağımız, kendimizi onlara ne derecede adayacağımız,
arkadaşlığı nasıl sürdüreceğimiz, ne zaman geri çekileceğimiz ya da
ayrılacağımız ile ilgili rasyonel kararlar içerir.
- Kişinin bir
arkadaşlıkta gerçekten olup bitenin ne olduğunu algılayabilmesini
gerektirir. Bu, zenginleştirici bir arkadaşlık mı yoksa sağlıksız bir
arkadaşlık mı? Doğru görmek akıl kullanmayı gerektirir.
- Uygun şeyler
hissetmeyi, yerinde duygusal karşılıklar vermeyi gerektirir. Yerinde
duygular, üzerinde düşünerek vardığımız yargılara uygun şekilde karşılık
verebilen duyguları içerir.
B. Arkadaşlık, İçinde Aklın
İşlevini İyi ya da Kötü Bir Şekilde Yerine Getirebileceği Bir Etkinliktir.
- Kimle
arkadaş olacağımız konusunda yanlış kararlar verebiliriz; bir arkadaşlığı
sürdürmek için uğraşmamamız gereken şeylerle meşgul olmaya karar
verebiliriz; bitirmemiz gereken bir arkadaşlığı bitirmemeye ya da
bırakmamamız gereken bir arkadaşlığı bırakmaya karar verebiliriz.
- Bir
arkadaşlıkta olup bitenleri yanlış algılayabiliriz: (i) arkadaşın hayatı
nasıl zenginleştirdiğini, o arkadaşın gerçekten bize değer verdiğini; ya
da (ii) o arkadaşın bizim için zararlı olduğunu algılayamayabiliriz.
- İrrasyonel
duygularımız olabilir. Biri bize çok çekici gelebilir, ya da bizim için
iyi olan birine çekilmeyebiliriz.
- Öyleyse, arkadaşlık
bir etkinlik, üzerinde aklın mükemmelliği ile uyumlu ya da uyumsuz bir
şekilde düşünebileceğimiz, hissedebileceğimiz, seçimler yapabileceğimiz
bir parçasıdır yaşamın.
C.
İyi Arkadaşlıklar Kuran ve Sürdüren Biri Olmak Ne Demektir?
- İnsanlar ve
ihtiyaçları konusunda doğru yargılara varmalıyız. Bu, dengeli ve olgunlaşmış
duygulara sahip olmanın yanı sıra kendini tanımayı gerektirir. Yani,
kökleşmiş yargı ve duygu eğilimlerimiz olmalı. Hayatın bu yönüne dair iyi
alışkanlıklarımız olmalı.
- Aristotelesin
diliyle, arkadaşlık etkinliği ile ilgili erdemlere sahip olmalıyız.
Aristoteles haklı ise, erdemli bir arkadaşlıkta mutluluk ve haz olacaktır.
- Bir etkinliğin aklın
kullanılmasını nasıl içerdiği üzerine düşünmenin, bizi nasıl, doğal olarak,
Aristotelesin erdem açıklamasına götürdüğünü fark edin. Diğer
etkinlikleri çözümlememiz de aynı şeyi gösterecektir.
IV.
Ahlaksal Erdemin Doğası
A.
Bir Karakter Durumu
- Aristotelesin
iyi yaşamanın ne olduğu ile ilgilendiğini anımsayın. Aristoteles iyi yaşamanın
erdemli bir hayat yaşamak anlamına geldiğini savundu. Öyleyse, birinin iyi
bir hayat yaşadığını söylediğimizde, böyle olmasının sebebi onun
erdemidir. Biri iyi bir arkadaş olduğunda, bu onun erdemi nedeniyledir.
- Soru: Bir erdem
nedir?
- Öfke, neşe ya da
üzüntü gibi bir tutku ya da duygu olamaz. Mesela, birini iyi bir arkadaş
yapan şey duyguları olması değildir; bilakis, duygular arkadaşlığın
belirtileridir.
- Bir yeti, hissetme
ya da anlama yeteneği olamaz. İnsani yeteneklere sahip olmak birini iyi
bir arkadaş yapmaz.
- Bu nedenle bir
karakter durumu olmalı: duyguların ve yeteneklerin geliştiriliş şekli.
B.
Orta Yolu Bulmak
- Erdem ne tür bir karakter özelliğidir?
- Bizi ne yapmaya meyilli kılar?
- Erdem, tutkuların, duyguların bir eğilimidir. Bütün duygular
aşırılıklara olanak verir: kimileri çok fazla şefkat hisseder, diğerleri
öyle soğuktur ki, çok az şefkat gösterir ya da hiç göstermezler. Öfke,
korkusuzluk, vb.de de durum benzerdir. Bütün bunlarda iki aşırı uç vardır
ve ortası en iyisi gibi görünmektedir.
- Bilgece ya da sağgörülü olan şey, tutkuları ılımlılaştırmaktır. İyi
hayatlar yaşayan, bilge, sağgörülü kişilerin yaptığı budur. Erdem
iyi hayatlar yaşamamıza olanak sağladığına göre, ölçülülüğe, iki aşırı uç
arasındaki orta yolu seçmeye eğilim olmalıdır.
- Sanat ile bir
karşılaştırma yapmak akıl çelici.
C.
Rasyonel Algı Tarafından Belirlenmiş Olarak
- Anımsayın: Aristoteles
etkinliklerin aklın kullanılmasını içerdiğini söylediğinde, demek istediği
hesap yapmayı içerdikleri değil.
- Arkadaşlıkla
ilişkili etkinliklerde, nadiren hesap yapar ya da ne yapacağımız konusunda
açık şekilde düşünürüz. Etkinliğin bir kendiliğindenliği vardır, ama gene
de rasyoneldir.
- Diğer erdem
etkinliklerinde de bu böyledir: erdemli kişi yapılması doğru olan şeyin ne olduğunu algılar
ve onu yapar. Ölçülü kişi, artık yettiğinde bunu
görür ve hisseder. Cesur kişi, ne zaman
kaçılacağını, ne zaman kaçılmayacağını görüverir.
- Ahlaksal
eğitimin amacı, aklı ve duyguları öyle eğitmektir ki, orta yolu
kendiliğinden seçebilelim, böyle yapmaktan zevk alalım.
D.
Alışkanlıkla Edinilen
- Soru: Kişiler
ahlaksal erdemleri nasıl edinir?
- Yanıt: Ahlaksal
erdemler uygulama ile, tekrarla edinilen
alışkanlıklar ya da eğilimlerdir:
- Adil olmayı
adil eylemler gerçekleştirerek öğreniriz. Ölçülü olmayı ölçülü eylemler
gerçekleştirerek öğreniriz. Cesur olmayı cesur eylemler gerçekleştirerek
öğreniriz.
- Aristoteles
çocukların ve gençlerin ahlaksal formasyonu ile özellikle ilgilenir.
İnsanların tamamen erdemli olana kadar bunları
yapmaya zorlanmaları gerekeceğini kabul eder. Maalesef, bazılarının bütün
hayatları boyunca zorlnması gerekir.
- O zaman ahlak
felsefesinin siyaset biliminin bir parçası olduğu sonucuna varırız.