İnsanların inançları ve davranışlarının birbiriyle senkronize olmadığı ve bundan rahatsızlık duydukları anlarda bilişsel uyumsuzluk yaşanır. Bu makalede, sosyal psikolojide olan bilişsel uyumsuzluğa ve ilgili iki konuya daha yakından bakacağız: karar sonrası uyumsuzluk ve karşı tutum savunuculuk.
Makale kapsamındaki içerikler
Bilişsel Uyumsuzluk
Aesop’un sulu ve olgun bir avuç üzüm gören aç bir tilki hakkında ünlü bir hikayesi vardır. Üzümler tilkinin başının üstünde asılıdır, bu yüzden onlara ulaşmak için mümkün olduğu kadar yükseğe zıplaması gerekir. Yine de onlara ulaşamadığında tepkisi şu olur: ‘Zaten olgun görünmüyordu benim de ekşi üzümlere ihtiyacım yok!”
Tilki neden az önce istediği bir şeyi şuan istemiyordu? Psikologlar, tilkinin davranışını bilişsel uyumsuzluk açısından açıklıyorlar; bu durum insanların inançları ve eylemleri gerçekleşemediğinde oluyor.
Tilki üzümleri alabileceğini düşündüğünde üzümleri istedi ama üzümleri alabilecek kadar yükseğe zıplayamayacağını anladıktan sonra, onlara ulaşmak için yeterince iyi bir zıplayan olmadığı gerçeğiyle yüzleşti. Sonuç olarak, üzümlerin ne kadar iyi olduğuna dair fikrini değiştirdi ve bu nedenle kendine onları almamak için bir sebep yarattı ve böylece yükseğe sıçrayamayacağını kabullenmek zorunda da kalmadı.
Bilişsel uyumsuzluk yaşadığımızda, kendimizi daha iyi hissettirmek için iki şeyden birini yaparız: ya eylemlerimizi haklı çıkarırız ya da inançlarımızı değiştiririz.
Karar Sonrası Uyuşmazlık
Hiç büyük bir satın alma işlemi yapıp daha sonra doğru kararı verip vermediğinizi merak ettiniz mi? Karar sonrası uyumsuzluk, büyük bir satın alma gibi büyük bir karardan sonra uyumsuzluk yaşayıp ikilem yaşadığımızda ortaya çıkar.
Karar sonrası uyumsuzluk üzerine ünlü bir çalışma 1956 yılında Jack Brehm tarafından yapılmıştır. İnsanlardan ev aletlerini derecelendirmelerini istedi. Aletleri derecelendirdikten sonra, cihazlardan birini hediye olarak alabilecekleri söylendi. Onlardan eşit olarak derecelendirdikleri iki cihazdan birini seçmelerini istedi. Hangi cihazı hediye olarak istediklerini seçtikten sonra, cihazları tekrar değerlendirmelerini sağlandı. Bu sefer seçtiklerini seçmediklerinden daha iyi olarak değerlendirdiler.
İnsanların, kararlarını geri alınamaz boyuttayken, karar sonrası uyumsuzluk yaşamaları artar. Yani, bir karar verdikten sonra, fikrinizi değiştiremezseniz, karar sonrası uyumsuzluk yaşama olasılığınız daha yüksektir ve sonuç olarak inançlarınızı değiştirme olasılığı da daha yüksektir. Bir yarış pistinde yapılan bir çalışmada, daha önce bahislerini koyan kişilerin, atlarının kazanacağına inanma olasılıklarının henüz bahislerini koymamış olan insanlardan daha muhtemel olduğu bulundu.
Karşı-Davranış Savunuculuğu
Bilişsel uyumsuzluk ile ilgili bir başka olgu da karşı-tutum savunuculuğudur. Karşı-tutum savunuculuğunda, insanlar kamuoyunda gerçek inançlarına aykırı bir tutum belirtmeye zorlanırlar. Eğer tavrı belirtmek için zorlanırlarsa, inançları değişmez. Ancak, inancı belirtmek için harici bir neden yoksa, büyük olasılıkla inançlarını kamuoyuna açıklayacakları ifadeyle eşleşeceklerdir.
Leon Festinger, bilişsel uyumsuzluk ve karşı tutum savunuculuğu üzerine ünlü bir deney yaptı Öncelikle, bir öğrenciden sıkıcı görevler yapması istendi. Görevi yaptıktan sonra, deneklere başka birine yalan söylemeleri ve görevin ilginç ve eğlenceli olduğunu söylemeleri için 20 dolar veya 1 dolar teklif edildi. Ardından, odaya girmeyi bekleyen, yanında araştırmacıların da olduğu denek, öğrencilere bir arkadaşının geçen hafta deneye katıldığını ve deneyin sıkıcı olduğunu söylediğini iletti Yani denek, araştırmacıların gözetiminde yalan söyledi. Araştırmacılar da yalanın nasıl gerekçelendirildiğini not etti. Bunu yapmalarının nedeni 1 dolar karşılığında yalan söylemeyi kabul edenlerin bilişsel uyuşmazlık yaşıyor olmalarıdır. Yaşadıkları içsel çatışmayı dindirmek için kendilerini deneyin eğlenceli olduğuna inandırmak zorundadırlar. Çünkü ödül onların rahatça yalan söylemelerini sağlayacak kadar tatmin edici değildir Yaptıklarını gerekçelendirdiklerinde, 20 dolar alan gruptan daha gergin hissederler. Daha çok para alan öğrenciler yalan söylerken daha doğal ve daha rahat davranırlar.
Bilişsel uyuşmazlık deneyi sonucunda farklı sonuçlara ulaşılmıştır. Temel olarak, 20 dolar alan grup deneyin sıkıcı olduğunu bilmektedir. Bundan dolayı da öyle olmadığı yalanını söylemeyi bir şekilde gerekçelendirebilirler. Fakat 1 dolar alan grup için aynı şey geçerli değildir. Bu gruptakiler onlar için yetersiz olan ödülün yarattığı gerginliği üstlerinden atmak için kendilerini deneyin eğlenceli olduğuna ikna etmek zorunda kalırlar.
Makale Özeti
Bilişsel uyumsuzluk, inançlarımız ve eylemlerimiz senkronize olmadığında ve rahatsız olduğumuzda ortaya çıkar. Bilişsel uyumsuzluğun bir sonucu olarak, tutumlarımızı davranışlarımızla uyumlu olacak şekilde değiştiririz. Karar sonrası uyumsuzluk, büyük bir satın alma gibi geri dönüşü olmayan bir seçim yaptıktan sonra gerçekleşir. İnsanlar genellikle karar sonrası uyumsuzluğu azaltmak için seçtikleri maddeyi daha fazla arzu edilirken ve seçmedikleri maddeyi daha az arzu edilir olarak derecelendirirler.
Son olarak, karşı-tutum savunucusu, insanlar gerçekte inandıkları şeye aykırı bir tutum belirttiklerinde ortaya çıkar. Dışsal bir motivasyon olmadığı sürece, çoğu insan karşı tutum savunuculuğunun bir sonucu olarak zihinlerini değiştirecektir.