Transkript
1 ESKİ HUKUK MEKTEPLERİNDE HADİsLER* Prof. Joseph Schacht Tercüme: Yrd. Doç. Dr. Selahaddin EROGLU Iraklılar ile Medinelilerin, hukuki nitelikli hadisiere karşı tutumları esasta aynı olup Şafii'ninkinden önemli ölçüde ayrılmaktadır. Ikh. s.. 30 ve devamında hem haklıların hem de Medinelilerin, genel kaidelerden çıkarılan sistematik neticeler veya sahabenin görüşleri lehine davranarak Peygamberden naklerlilen hadislere gereken ehemmiyeti vermedikleri ifade edilmektedir. Şafii (s. 30 ve devamında), Iraklıların bakış açısından hareket ederek önce Medinelilerin görüşüne karşı çıkar ~e sonra (s. 34 ve devamında) da tenkidierini Iraklılara yöneiterek şöyle der: "Peygamberden nakledilen hadislerin dışındakilerle ilgili olarak aynı metoda tabi olduğunuz takdirde (Medinelilere karşı ortaya konan), bu deliller size karşı da geçerlidir." Şafii her iki gruba mensub muhaliflerinin de aynı delilleri kullandıklarını; bu yüzden bunlara karşı ileri süreceği de~illerin aynı olduğunu ve aynı zamanda diğerinin görüşlerini de cerh etmek için bu muhalif gurublardan birisini hedef aldığını belirtmektedir. Aynı konu çeşitli yerlerde ele alınmaktadır. Şafii, muhaliflerinin tutumunu bir tutazsızlık yığını olarak mütalaa etmektedir: "Bildiğim kadarıyla siz kendilerinden hadis rivayet edebileceğiniz herhangibir Sahabi'nin veya. Tabii'nin görüşlerine tabi olmaksızın İbn Ömer'den bizzat rivayet ettiğiniz hadisten ve başkalarının Peygamber'den naklettiği hadislerden ayrılıyorsunuz. Hadisleri bilmem niçin rivayet edersiniz; eğer o hadisleri bildiğinizi göstermek için rivayet ediyor ve onlara bile bile muhalefet ediyorsanız, böyle hareket etmekle bizden öncekilerin doktrinine muhalif olduğunuzu göstererek maksadınıza ulaşmış oldunuz demektir; eğer o hadisleri kendilerine tabi olmak için rivayet ediyorsanız, o zaman onları ihmal etmekle hata ediyor ve siz zaten az sayıda olan rivayetlerinizin çoğunu ihmal ediyorsunuz demektir. Ancak, eğer delil, sizin görüşünüze göre, hadislerde Bu yazı, Schacht, Joseph, The Origins of Muhammadan Jurisprodence, Oxford Uni. versity Press, London, 1967, ss. 21-3S'in tercümesidir.
2 144 JOSEPH SCHA HT-SELAHADDİN EROGLU mevcut değilse, o halde onların size uygun gelen kısmını mulıaiiflerinize karşı delil olarak kullanarak onları niçin rivayet etmek zahmetine katlanırsınız?" (Tr. III, 146)** Bu ve diğer ifadeler Şafii 'nin münakaşasının bir bölümünü teşkil etmeiniş olsa bile o'nun eserlerinin dışındaki kaynakların da eski hukuk mekteplerinin hadisler karşısında.ki tutumunu tam olarak ortaya koymadıkları hususu açıkça anlaşılacaktır'! Biz, zahirdeki bu tutarsızlığın ardındaki birleştirici fikri 7 nci hölümde inceleyeeeğiz; bizi şimdilik Peygamberden ve diğer kimselerden nakledilen haherlerin eski hukuk mekteplerindeki fiili durumu ilgilendirmektedir. Göze çarpan ilk husus sahabc ve tabiııudan nakledilen kavillerin Peygamber'den nakledilen hadislerden sayıca fazla olduğudur. Medinelilerle ilgili olarak, Malik'in Muvatta'ı, Zürkanı'nin kaydettiği bir listeye göre (1.8), Peygamber'den nakledilen 822 hadis dışında 613'ü mevkm ve 285'i Tabiıından olmak üzere 898 rivayet daha bulunmaktanır. Şeybanl'nin rivayet ettiği Muvatta'da, kitabın şerhinde zikredildiğine göre (s. 36 v.d.) Peygamber'dan nakledilen 429 hadise mukabil, 628'i Sahabe'den 112'si Tabil'ın' dan ve 10'u daha sonraki ravilerden olmak üzere 750 rivayet bulunmaktadır. Medine rnektebine mensub Mısırlı ulemanın kendilerinin rivayet ettiği hadislerden ayrıldıkları noktalar hakkında Şafil'nin müzakerelerinin yer aldığı Tr. III'de 1-61 parağraflar Peygamber'den nakledilen hadisleri, , daha çok Sahabe'den olmak üzere diğer kimselerdennakledilenleri (101 ve parağrafları dal Tabiıın ve daha sonraki ravilerden nakledilenleri) ele almaktadır. Iraklılara gelince, Şafll'nin Iraklıların kenili aralarındaki doktrin farklılıklarından bahsettiği Tr. I'de; İbn Ebı Leyla, Ebıı Hanıfe ve Ebıı Yıısuf'un Peygamber'e yaptıkları atıfların, Sahabe ve Tabiun'a yaptıkları atıflardan sayıca daha az olduğu görülmektedir. Ebu Yıısuf'un Kitabu'l-Asar'ı, Peygamber'den 189 hadisi Sahabe'nİn 372 ve Tabiıın'un da 549 kavlini ihtiva etmektedir. Şeybanı'nin (eksik) Kitabü'I-AsflJ"ında, Peygamber'den 131 hadis, Sahabe'den 284, Tabiıın'dan 550 ve daha sonraki otoritderden 6 kavil bulunmaktadır. Tr IX ve Tabed'de muhafaza edilmiş bazı kısımlarda, yalnız Suriyeli Evzaı Sahabeden ziyade, daha çok genel manada ve uygun bir isnad zikretmeksizin, sık sık Peygamber'e Sehacht, hu özel kısaltmularla Şafii'nin el-uııım adlı eserinin VIL nci cildine auflarda bıılwımaktadır. KIsaltmulunlı hangi sayfalara tekahül eti i~ini gi;sterir çizelgeler eserin sonunda (ss ) gösterilmiştir, ı Şafii'nin Tr, ııı, (ı5'deki tasviri ile Taberi, BI'deki Malik'in kendi doktrinini ifııde edişini karfllaştırınız,
3 ESKİ HUKUK MEKTEPLERİNDE HADtSLER 14.5 atıfta bulunmuştur. Ele alınan konu da, ~sıl hukuki nitelikli hadislerden ziyade tarihi rivayetler üzerine kurulmuştur. A. MEDİNELİLER Malik, Hadislere tabi olunması gerektiğini ileri sürmektedir. (Taheri, 81), Malik'inbu doktrininin ayrıntıları, o'nun Ebu Bekr'den nakledilen yaygın ve yerleşmiş bir hadis ile Peygamberden nakledilen meşhur hadisleri te'lif ettiğini göstermektedir. (Mud. III, 7 v.d.). Medine Mektebine mensub Mısırlılar başkalarını Peygamber'den nakledilen hadislerden ayrılmakla ağır bir dille itham edip, Peygamber'den nakledilen hadisleri reddetmekle veya onları keyfi olarak te'vil etmekle suçlamaktadırlar; ancak Şafii, 1\-Iısırlıların da aynı şeyi yaptıklarını ilave etmektedir. (Ikb. 124). Şafii, Medineillerin sahip olduklarından daha muteler hadislere sahip olmakla iftihar eder (Tr. III, 53); ancak İbn Vehb, söz konusu mesele hakkında onların yanıldıklarını ileri sürmektedir (Mud. IV, 28). Şafii'ye göre Medineliler, hadisler karşısındakisaygılı tutumlarında samimi değildirler; Şafii onlara "hadislere tahi oldukları görüntüsünde olanlar", şeklinde hitap etmekte ve onlardan biri hakkında: "O, hadislerin yalnızca genelolarak kabul edilmesini ileri sürmüş ve sonra kendisi o hadislerin manasından ayrılmıştır," demektedir. (Ikh. 323). Malik ve genel olarak Medineiller Şafii'nin hem Peygamber'den hem Sahabc'den nakledilen hadislerin te'lif edici te'vilini zaten tatbik etmektedirler; ancak Şafii ile mukayese edildiğinde onları? bu medotu ihtiyatlı kullandıkları ve birhirini nakzeden hadisler arasında genellike indi tercihler yaptıkları görülmektedir. Maük bunu bazan" hana göre daha uygun" ( ~i ~i) şeklinde ifade eder,2 Öte yandan Şafii, Peygamber'den nakledilen hadislere tabi olmak ve bunun dışındaki rivayetleri hiçbir zaman muteber saymamak gerek-t tiğini öne sürerken Medineliler, Peygamber'den ve başkalarından nakledilen rivayetler arasından kendilerınce uygunolanları serbestce seçmekte ve hatta rivayetlerin bu iki türünü toptan reddetmektedirler. Babi' açıkça şöyle ifade eder: "Bizim doktrinimiz, diğer yerler hariç -olmak üzere yalnız Medine ulemasmın kabul ettiği hadislerin sıhhatini tevsik etmektir" (Tr. III, 148, s. 242). Medinelilere göre akl-ı selim ve 2 Ancak, Malik'in "işittiklerimin en iyisi" (';"A~ L. ri) şeklindeki ifadesi normal olarak hadisiere matuf değildir; Bak. Aşağıda s 101, n.ı.
4 146 JOSEPH SCHACHT--SELAIIADDtN EROtLU kıyas hadislerden daha önce gelmektedir (Tr. III, l4s-a). Malik, doktrininin meşruiyetini, hadisleri yalnızca te'vil edici bir yorum ile değil hukuki ve ahlaki deliller yoluyla da ortaya koymayı lüzumlu görür,3 ve Peygamberden nakledilen muayyen bir hadisin tatbik edilmesinde pratik güçlüklerle karşılaşıldığında onun nasıl bir mana ifade edebileceği hususunda bilgi sahibi olmadığını açıkça he1irtir. 4 ~ahabe'den nakledilen kaviller çok kere Peygamber'den nakledilen hadislerin yerini almakta veya bu hadisler, görünürde herhangibir sebep olmadığı halde nazar-ı dikkate alınmamaktadır. Peygamber'in sünnetini en iyi bileııler Sahabilerdir faraziyesinden hareketle bu hadisler, normal olarak, Sahabe'den nakledilen kavillerin ışığı altında açıklanmaktadır.5 Bu sebeple Malik"Peygamber'in söz konusu emri Huneyn muharebesinden sonra verdiğine dair 6 hiçbir delil olmadığını; o emri adı geçen muharebe sırasında verdiğinin münakaşasız kabul edilen bir gerçek olduğunu;aneak, Peygamber'in sonraları onu emrettiğine veya \ o emir doğrultusunda hareket ettiğine dair hiçbir delilolmadığını ileri sürmekte ve Ebu Belu'in birçok askeri birlikler sevketmesine rağmen, ne O'nun ne de Ömer'in böyle yaptıklarına dair bir delil yoktur. " (Taberi, 87) mütalaasında bulunmaktadır. Yine Medineliler Peygamber'den nakledilen bir hadisi Ömer'in verdiği bir hükmüıı ışığı altında açıklamaktadırlar; zira Ömer Peygaınber'in sözlerinden habersiz olamaz ve O'nun emirlerine muhalif hareket etmez."7 Bir Sahabi'nin görüşleri aynı Sahabi' nin Peygamber'den nakledeceği bir haberden üstün tutulmaktadır. 8 Biz, aynı zamanda Peygamber'den nakledilen hadislerin, Sahabe'den nakledilen kaviller gerekçe. gösterilmeksizin asgari seviyeye indirildiğine veya takyid edilerek yorumlandığına şahid olmaktayız. 9 Genelolarak, Medineliler, Sahabe'den nakledilen kavilleri, Peygamber'den ıı'akledilen hadislere tercih etmektedirler diyebiliriz. İbn Sa'd ('II 2.13S)'de Zühri 3 Tr. III, 13 ile Muv. III. 103 ve Mud. X. 91'i karşılaştırınız. 4 Tr. III, 31 ile Muv. 1,67 ve Mud. ISi karşılaştırınız. 5 Zürkani çeşitli yerlerde Sahabe'den nakledilen kavillerin muhteviyatı bu kavillerin, Peygamber'e dayandığını gösterir demektedir. 6 Bu, Muv. IL 305'te "Huneyn günü hariç" şeklinde düzeltilmiştir. Malik, Huneyn muha. rebesinin Peybamber'in bayatında O'nun iştirak ettiği son muharebe olduğu gerçeğini farketmemiştir. 7 Ikh Bak: Tr. IIJ, 26 (Mıİv. i. 263), 27 (Muv. i. 246; Muv. Şeyb. 133), 83, Bu görüş, Kasım b. Muhammed'e isnad edilmektedir: Tr. III, 148 (S. 246 v.d.). 9 Zürkani, I, ls.ne Malik'in şöyle söylediği nakledilir: "Bir hadiste geçen herşeyaynen harfi harfine alınmaz." Bunu, Ikh. 177 v.d. ile karşılaştınnız." Aynea bak. Tr. 111,38 (Muv. II. 348). 4S, 67 (Mud ).
5 ESKİ HuKUK MEKTEPLERİNDE HADtSLER 147 ve Salih b. Keysfm hakkındaki bilgilerden anlaşılan bu tutum, şüphesiz Şafi'i tarafından kabul edilmemektedir. Medinelilere kar~ı münakaşalannda Şafi'i, Ebô Bekr, Ömer ve Osman ile kendisinin bazan bunlara ilave ettiği İbn Ömer ve hatta Tabiıın' dan Ömer bin Abdilaziz'in fiillerinin Peygamber'den nakledilen bir lıadisin sıhhatini ya te'yid edebileceği ya da zayıflatabileceği fikrine ısra~la karşı çıkmaktadır (Tr. III, 2 ve çeşitli yerlerde). Buradan hareketle biz, Medinelilerin doktrininin kat'iyetle veya büyük çapta bu ilk halifelerden nakledilen hadislere dayandığı neticesini çıkarmamalıyız. Durumun böyle olmadığı Ebıı Bekr'den nakledilen hadislerin Tr. III'ün 63.5 parağraflarda Osman'dan nakledilenlerin 89'da ve huna karşılık Ömer'den nakledilenlerin 6.88'de ve Lım Ömer'den nakledilen. lerin de 11l.47.'de ~iktedilmesinden anlaşılmaktadır. Şafii kandisi, Sahabe'den nakledilen hadislere tanıdığı mevkiin sınırları dahilinde ilk halifeierin hükümlp.rini diğeı: Sahabilerden nakledilen kavillerden daha muteber telakki etmiştir. 10 Şafii'nin Suriyelilerin aynı konudaki fikirlerinden daha dar bir anlamda, Ebu Bekr, Ömer ve Osman'ın ameli fikrini, Medinelilerin Sahabe'den nakledilen' kaviller karşısındaki tutumlarına ıiıakul bir mesned olarak empoze etmesi, yalnız ve yalnız onların hu tutumunu çürütmek içindirll. Ancak, daha sonraları söz konusu fikir Maliki Mektebinde iyice. yerleşmiştir; nitekim Hattabi (Zürkilni, II. 169'da), ilk üç halifenin devamlı tatbikatını birbirini nakzeden hadisler arasından birini tercih için hir ölçü haline getirmekte; 'Iyad ise (Zürkani, ı. 248), Peygamber'den nakletiilen muayyen bir hadisin genel bir hüküm ihtiva etmeyip onun şahsi durumuna ait olduğunu öne sürmektedir. Medinelilerin otorite olarak kabul ettikleri Sahabilerden en dik kate değer olanları Ömer ve İbn Ömer'dir, başlıca otoritesi olarak önemi Tr. III' ün bir çok yerlerinde açık bir şekilde ortaya konmaktadır. Mesela parağraf 8Tde: "siz: eğer Ömer'den bir şey rivayet edi. lirse, bir kimse niçin ve nasıl diye sormaz ve, Kur'an'ı tefsir etmek suretiyle ona karşı çıkmaz, diye cevap verirsiniz." Ömer'İn bir hükmünün, Peygamber'den nakledilen hir hadise üstün olması gerektiği 10 Bak. S. 18. II Bu, Tr. III,148 (5.242) de açıkça görülmektedir. Bak. s. 26.-Peyg,unhcr'in, kendi sünnet 'ine ve Hıılefa-i Raşidirı'in sünnetine riayet edilmesini emrettiği (EbU Davfıd, rj) j..,.,4 4=...JI ;Tirmizı, ;';"")4,1,:.'}\ j.~l...,.,4.j t-ıjl..,.,iyoi; İbn Mfıce,.:t...ı.;I)\.LA.Lı:1 ~ t~i..,.,4 ilk Abbas; deni damgasını taşımaktadır. Onuıı asıl misali için bak. s. 62 n.2.
6 148 JOSEPH SCHACHT-SELAHADDİN EROCLU fikri Medinelilerin Malik'ten önceki nesilde cereyan eden münakaşaları yansıtan bir rivayetinde ifade edilmektedir: Şafii-Malik-Zühri-Muhammed bin Abdillah bin Haris bin Nevfel-Sa'd bin Ebi Vakkas ve Dahhak bin Kays, hac sırasında temettu'un icrası üzerinde ihtilaf ettiler. Dahhak, temettu'un yapılmasını tasvip etmedi ve bu yüzden Sa'd onu kınadı. Dahhak, Ömer'in bu konudaki yasağına işaret ederken Sa'd, Peygamber'in bir misaline.atıfta bulundu. Malik, Dahhak'ın görüşünü tercih etmektedir; zira Ömer, Peygamber'in tatbikatı hakkında Sa'd' den daha çok malumata sahiptir. Şafii' ise Ömer'in yasak emrini asgari dereceye indirerek te'vil etmeye çalışmaktadır. (Tr. III. 39).12 Makrizi (II. 332) nazarında İbn Ömer hala Medinelilerin otoritesidir. Onun yeri Tr. III'de yer alan birçok münakaşalarda göze çarpmaktadır; mesela: "Siz, İbn Ömer'in görüşüne dayanan bir kıyas karşısında Peygamberden nakledilan bir hadisi bir tarafa bırakıyor ve İbn Ömer, Peygamber'in doktrininden babersiz olamaz diyorsunuz. (9 119); İbn Ömer'den farklı görüşlere sahip olma düşüncesi sizi daima kızdırmaktadır" (9 145-a-).13 Şafii, Ömer ve İbn Ömer'den Medinelilerin asıl otoriteleri olarak bahsederken, onları, otorite kabul ettikleri kimselere sık sık muhalif olmaları sebebiyle, tutarsızlıkla itham etmektedir. Bundan çıkaracağıidlz ıeticeleri 7. bölümde ele alacağımızdan, şimdilik bizi yalnız, Malik zamanındaki Medinclilerin, Sahabc'den nakledilen kavillerden kendilerince uygun olmayanları reddedebildikleri gerçeğini tesbit etmek ilgilendirmektedir.i4 Şafii, Medinelilerin hiç bir makul sebeb e dayanmaksızın böyle yaptıklarını beyan eder: "Siz İbn Ömer ve Drve (bir Tabii)'ye muhalefet ediyorsunuz." Rabi' (Şafii'y'e): "Fakat siz de bu görüştesiniz" diye karşılık verir. Şafii şöyle izah eder: "Evet, çünkü Peygamber öyle yaptı; sonra Ebu Bekr, Ömer ve Osman da öyle yaptı" Bunun üzerine Rahi': "O halde biz sizinle mutabıkız diye sözünü bağlar; ancak Şafii: "Evet, fakat niçin mutabık olduğunuzu bilmeden" diye karşılık verir (Tr. III. 119). Bu ifadeler, aynı zamanda bir bakıma 12 Wensinck, Acta IJrientalia, ll. 178, 197 v.d. da özellikle Tirmizi'nin hadis kolleksiyonuna atıfta bulunarak, bir dereceye kadar (Talmud hukukunda) St. Peter'a atfedilen mevkiden sonra Ömer'in nasıl dini hukukun büyük bir kısmının birinci derecede bir kaynak olarak kabul edildiğini ortaya koymuştur. 13 Ömer bin Abdilaziz'in Medinelilerin ikinci derecede bir otoritesi olması konusunda bak. aşağıda Medinelilcr "Bu, Ömer'in verdiği bir hükme benzcmemektedir" derler (Tr. III, 82: Muv. III. 66).
7 ESKi HUKUK MEKTEPLER1NDE HADİsLEH ],1,1, ilk halifelerin tatbikatının, Medineliler için değil de Şafii'ye mahsus bir delil. olduğunu te'yid etmektedir. Hadislere karşı özel ilgi gösterdikleri hakkında Medinelilerin daha sonra kazandıkları itibar ve şöhret Şafii'nin zamanında henüz söz konusu değildir. Tr. III, 146'da Şafii onların az sayıda rivayet ettiklerinin çoğunu ihmal etmekle itham ediyor ve S 85'de şöyle diyor: "Eğer siz... (burada Şafii muayyen bir meseleyi zikreder) hakkında Peygamber'den nakledilen hadisi, Ömer'in görüşü uğruna; Ömer'İn görüşünü... (burada Şafii başka bir meseleyi zikreder) hakkında İbn Ömer'in görüşü uğrunda ve İbn Ömer'inkini de, bir çok durumlarda, kendi görüşleriniz uğruna terk ederseniz size isnad edilen hadis bilgisi, sizin yalnızca kendi görüşlerinizden ibarettir demektir." Tabian'dan rivayet edilen kaviller Medine doktrininde öne~li bir yer işgal eder. (Bu bölümün baş tarafındaki istatistiğe bakınız.) Bu görüşler, maksada uygun olarak titizlikle rivayet edilmiş ve çok kere Sahahe'den nakledilenlerin yerine geçmiştir; mesehl, Tr. III, 121'de Şafii şöyle der: Eğer Tabiundan bazılarının görüşlerine dayanarak İbn Ömer'in görüşlerine muhalif olmak caiz ise o halde başkaları da aynı sebeple Tabiilere muhalif olamazlar mı, yoksa kendinize tanıdığınız bu hakkı başkaları için yasaklıyor musunuz? Öyleyse siz Tabian'dan bazılarının ve üstadınız (Malik)'in görüşleri karşısında İbn Ömer'in goruşun(~ itibar etmeyebiliyorken; bir başka mes'elede İbn Ömer'in görüşünü sünnet (yani Peygamber'den nakledilen bir hadis)'e karşı bir delil olarak telakki etmeniz, hakkaniyet ölçülerinde hareket etmiyorsunuz manasına gelmektedir. Tabian'dan olan İbn Müseyyib herhangibir konuda bir görüş serdettiği zaman Medineliler; O, doktrinini muteber bir kaynağa dayandırmadıkça böyle yapmazdı." (Tr. III, 77) şeklinde düşünmektedirler. Ancak Tabian'dan nakledilen görüşlcre doğrudan tabi olunmamaktadır. Medinelilerin Tabian devrindeki ileri gelen otoritelerinden ileride bahsedilecektir.15 B. IRAKLıLAR Muhalifleri, Iraklıların hadisiere yeteri kadar önem vermedikerini veya en azından Medinelilerden daha az önem verdiklerini iddia etmektedirler; bu görüş biraz mutedil bir hal alarak günümüz genel kanaatinin 15 Aşağıda, s. 243 v.d.
8 150 JOSEPH SCHACIlT-SELAHADDIN EROGLlJ bir parçası olarak devam etmektedir. Ne Yar ki, söz konusu devir eserleri bunun böyle olmadığını giistermektedir. Şafii'nin az sayıda naklettikleri hadislerinçoğunu ihmal etmekle itham ettiği kimselerin Iraklılar olmayıp Medineliler olduğunu görmüştük. 16 Bir kaç yerde, Iraklılar hadisler konusunda Medinelilerden veya Suriyelilerden daha bilgili görünmekte; hadislerin sistematik bir şekilde toplanması işinde Ebu Hanife ile Ebu Yusuf, Malik'ten önde bulunmaktadır. 17 Buna karşı Şafii'nin, bir başka yerde Iraklıların hadis bilgilerinin hadisle ilgisi uzak olan kaynaklardan elde' ettikleri ve onların kendi ashabı Medineliler, kadar hadis bilgisine sahip olmadıkları şeklindeki tenkidinin herhangibir değeri yoktur.ir Muhaliflerinin görüşlerinin Peygamber'den nakledilen hadislere dayanmadığı meselesi, Iraklılar ile Medinelilerin hirbirlerine karşı müna kaşalarında kullandıkları ortak bir metoddur.19 Aşağidaki tahlilden, Iraklıların hadisler karşısındaki tutumlarının esas olarak Medinelilerin ki ileaynı olduğunu; ancak Medinelilerin nazariyelerinin daha mütekamil olduğunu göreceğiz. Şafii'ye göre Şeybani'nin prensibi bağlayıcı bir' habere20 veya kıyasa dayanmadıkça hukuk ile ilgili hiçbir görüşün değeri olmadığı şeklindedir. (Tr. VIII, 3); münakaşası yapılan konuda, Sahabi'nin birinden nakledilen bağlayıcı bir haber, kıyasa tercih olunur (Ikh. 117 v.d.); bir hadisin metnine muhalif olmak veya onun tatbikinde bir hata yapmak aynı derecede mazur görülemez (Ikh. 282). Iraklı münazır, Peygamber'den başka hiç bir kimsenin otorite olmadığı hususunda Şafii ile tamamen mutabıktır. Bu tür ifadelerin bir dereceye kadar ihtiyatla karşılanması gerektiğini görqük.21 Ancak, Muv. Şeyb. 357'de Şeybani'nin Peygamber'in bir hükmünün kat'i fonksiyonu üzerinde ısrarla durması, Iraklıların bu asli teze daha önceden sahip olup açıkça ifade ettiklerini ve onu arasıra tatbik ettiklerini göstermektedir. Ne var ki onlar, Şafii'nin, yalnızca Peygamber'den nakledilen hadislere kayıtsız şartsız itimad edilmesi şeklindeki prensibinden hala uzaktırlar. Ebu Yusuf Tr. IX, 5'de: "Herkesee bilinen hadisleri al ve şaz olanlardan sakın" diyerek Peygamber'in minberde şöyle söylediğini zikreder: 16 Yukanda s. 21, Rak. Aşağıda. s. 33 v.d. 18 Tr. VIII. 13. Bu görüş, başka yerrle pek 'önemli bir rol oynamamakıadır. i9 Tr. lll, 24, Haber Lazim; bu terimin manası için bak. s. 136 Il Yukarıda, s. ıl.
9 ESKt IIUKliK MEKTEPLER1NDE HADİsLER ISl "Benden rivayetle hadisler yayılacaktır; bunların Kur'[m'a muvafık olanlan gerçekten benden rivayet edilmiştir. ancak, benden nakledilen ve Kur'fm'a aykırı olan hadis benden değildir." Bundan başka Ebfı Yfısuf: "Peygamberden nakledilen hadisler adalete ve takva usullerine tam riayet edilerek açık.lanmalıdır," şeklindeki Ali'den nakledilen (bir Iraklı isnad ile) bir hadis ile Ömer'in (yine bir Iraklı isnad ile) KMe'ye giden bir grup Sahabeye Peygamber'denhadis rivayet ederken tedbirli davr~nmalarıw ihtar ettiğini; zira KUfe halkın m arı gibi Kur' ın mmldandığını bildiren bir hadisi zikreder. Ömer, Peygamber'den rivayet edilen bir hadisi, ancak iki şahidin şehadetiyle kabul etmiştir; Ali ıse şahidlerin şehadetini yemin ilc te'yid ettirmedikçe hadisleri kabul etmemiştir. Ebfı Yusuf şöyle devam eder: "Hivayetin intişar sahası genişledikçe kabul edilmeyen veya fakihlerce kabul görmeyen yahut ta Kur' fm ve sünnete uymayan hadisleri bertaraf etmek kolaylaşıro Şilz hadislere dikkat et ve cemiyetin ve fakihlerin kabul ettikleri ile Kur'an ve sünnete uygun olanlara sarıl; mes'cleleri şu ölçüye göre değerlendir; Kur'an'a muhalif olan Peygamber'den rivayet edilmiş olsa bile O'ndan değildir. Ebu Yfısuf, Peygamber'in son hastalığı sırasmda: "Ben yalwzea Allah'ın helal kıldıklarını helal ve yalwz. Allah'm haram kılclıklarmı haram kılarım. Onlar benim otoritem ardına slğınmamalıdırlar."22 şeklindeki hadisi de zikrederek şöyle bir neticeye varır: "Kur'rm'ı ve bildiğin kadarıyla" sünneti kendine önder ve rehber yap. Buna tabi ol. Ve Kur'an ile sünnetten manası sana açık gelmeyen mes'cleleri ona göre takdir et." Bu, Kur'an'ın Peygamber'den nakledilen hadisler ışığında açıklanması şeklindeki Şafii'nin görüşünün aksiclir. Hadislerin tatbik sahasına konan bu tahdidlerden başka, Peygamber'den nakledilen hadislerin en üstün,otorite olduğu şeklindeki Irak tezi, onların nazariyede ve tatbikatta sahabe'den nakledilen kaviilere verdikleri ehemmiyet sebebiyle şüphesiz ikinci plana düşmüştür. Biz, bir çnk yerlerde bu prensibin açık bir şekilde ifade edildiğini görürüz; mesela, Tr. I, 89: "Onlar, Peygamber'in ashabından hiç birine muhalif değilmiş gibi görünürler" 'de: "Ebu Hanife, Sahabe'nin görüşlerinden asla ayrılmadığını iddia eder", Tr VIII, 9'da Şafii, Şeybani'ye şöyle hitap eder: "Bir başka Sahabi'nin muhalif olduğu bilinmeyen herhangibir Sahabi hükmüne muhalif. olmamak, senin ifade ettiğin 22 Bu hadisin Infzı Kur'an ayetlerinden çıkarılmıştır.
10 152.JO~EPH SCHACHT-SELATJ.\J)nı~ EROGLP açık bir kaidedir," Iraklıların bu kaideyi sarih bir şekilde ifade etmelerinden dolayı Şafii, Peygamber'den nakledilen hadislere muhalif kalmaları hususunda Iraklıların Medinelilerden daha tutarlı bir mazarete sahip olduklarını tekrar tekrar ifade et~ektedir.23 Sahabe görüşlerine verdikleri önem hususunda Iraklıların ileri sürdükleri delil, Sahabe, Peygamber'in verdiği hükümlerden ve O'nun tatbikatından habersiz olmuş olamaz, şeklindeki Medine görüşünün aynısıdır;24 ayrıea, Sahabc'nin görüşlerinin Peygamber'in verdiği hükümlere mutabık olmasının,muhtemelolduğu da iddia edilmiştir: "İbn Mes'ı1d kendisine sorulan bir mes'ele üzerine şöyle cevap verdi: "Bu hususta Peygamber'in bir hükmü olduğunu bilmiyorum"; bunun üzerine kendi görüşü (re'y) soruldu ve görüşünü söyledikten sonra onun tedris halkasından olanlardan hirisinin, Peygamber'in de aynı hükme varmış olduğunu ifade etmesi üzerine İbn Mes'ı1d, vardığı hük-. mün Peygamber'in hükmü ile mutabık olmasından son derece mcmnun oldu,25 Binaenaleyh, sahabe'den nakledilen kavillerin, Peygamberden nakledilenlerin yerine geçmesi, her iki nevi hadislerin aynı derecede otorite olarak zikredilmesi ve Peygamber'den. nakledilen hadislerin Sahabeden nakledilenler ışığında açıklanması şaşırtıcı değildir,26 O halde hiz, Sahabe'den nakledilen görüşler.~ başvurmanın daha eski bir usı11 olduğu Ye Peygamber'den nakledilen hadislerin üstün otorite olduğu teorisinin Iraklılar tarafından henüz eksik hir şekilde benimsenen ve sahit ve tutarlı -bir şekilde sadeee Şafii tarafından tatbik edilen bir yenilik olduğu neticesine varmalıyız: Halhuki, hadislerin te'lif ediei bir şekilde yorumlanması metodu Iraklıların mechulü değildir ve te'lif imkanı olmadığı zaman, Sahabe'nin çoğunluğunun görüşü bazen nihai çözüm olarak kabul edilmektedir; aralarını te'lif etmek mümkün olduğu hallerde bile Iraklılar, göründüğü kadarıyla keyfi bir şekilde, çok kere çelişkili bir kaç hadisten birisini 23 Tr. nı, 61 ve bir çok yerde. 24 Tr.1X, 40 v'e bir çok yerde. 25 Asar, KY. 607: Asar, Şeyb. 22; Muv. Şeyh. 2,ı,1, hepsi de Ebu Hanife-Hammad-İbralıiııı i\ehal kanaliyle; Şeyhanrnin Kitabü'l-Hücec (Ebu Yusuf'un Asar'ında beraherce zikredilmi~tir.rindeki buna benzer bir rivayet Şa'bl kanahyla gelmektedir. Bu rivayet, Şa'bi "C Hammad LO zıunanmdan önceye ait değildir. Hadisiere itibar edilmesinin gereği daha net bir şekilde ifade, edilen bir haşka rivayet, İbn Hanbel'de ve klasik hadis mecırıualarının bazılarında yer almaktadır; bak. Muv. Şeyb. Şerhi, 244. Buna karşı zikredilen bir hadis için bak. aşağıda s Sahabe'den nakledilen kavillerin mu,kit vasfı görüşü, Ebu Hanife'nin rnektebinde varlığını sürdürınüşttir.
11 ESKi HüKVK MEKTEPLERiNDE HADisLER 153 seçmektedirler. Tr. III, 13'te Şafii, onlar "Sünnet'e daha uygun olanını" seçerler demektedir; biz Iraklıların Sünnct tabirinden neyi kastettiklerini ileride göreceğiz)? Söz konusu hadislerin, ilgili mektebin daha önce te'sis edilmiş doktrinine uygun olup olmadığı prensibine göre kabfilü veya reddedilişi; daha sonra, Hanefi Mektebi'nin doktrinine uymayan hadislerin neshedilmiş olmaları ihtimalini farzederek bunları bertaraf ctmek için hadisler arasında tenakuzlar bulma temayiilü ile gölgelenen, Tahavİ'nin hadisleri te'ııf etme çabaları vasıtasıyla bir san' at haline dönüştürülmüştür. Eski Iraklıların kendi kabul ettikleri hadisleri yorumu, onların nihai ölçülerinin daha önce te'sis edilmiş dotkrin olduğunu te'yid etmektedir. Iraklılar, Peygamber'den nakledilen hadisleri, söz konusu hadisin Kur'an-a muhalif olduğu (Ikh. 345 v.d.), onda ifade edilen kaidenin Kur'an'da ya da Peygamber'den nakledilen benzeri hadisierde zikre~ dilmediği28 ve Peygamber'den sonra ilahi hükümleri icra edendört halifeden ona benzer hiç bir hadisin rivayet edilmediği (Tr. III, 10); veya herkesin onu terketmiş olduğu (Ikh. :l36), veya umumi görüş farklı olup, Peygamber'den nakledilen fakat umumi görüşlere zıd olan hadisler te'vil edilmek suretiyle; veya mensuh olduğu telakki edilerek (Muv. Şey. 14.2), yahut ta, söz konusu hadisin, doktrini tutarsız hale getireceği fikrindenhareketle, yalnızca metoda müteallik sebeplerden dolayı reddetmektedirler. Şafii'nin, Iraklılan Peygamber'den nakledilen hadislere nisbetle Sahabe'den nakledilen kavilleri daha kolay kabul etmekle itham etmesi haklıdır. (Ikh. 345 v.d.). Şüphesiz Iraklılar, özellikle kendi iki asıı otoriteleri olan Ali ve İbn Mes'fid'dan birbirine zıd birçok hadisler rivayet edildiğinde olduğu gibi, Sahabc'den nakledilen görüşlere de sık sık muhalefet etmek zorunda kalmışlardır. Şafii, Tr. li'de Iraklıların Ali ve İbn Mes'fid'dan ayrıldıkları noktaları bir arada toplamaktadır. Ali ve İbn Mes'fid'un Iraklı otoriteleı' olarak rolü Ikh. 215 v.d. da ele alınmıştır. Burada, eski hukuk mekteplerinin doktrinlerini dayandırdıkları otoriteler karşısındaki tutumlarının, Şafii tarafından oldukça tek taraflı fakat kendi açısından mantıki bir özeti yer almaktadır; Iraklı muhalif İbrahim Nehai'nin Peygamber'den nakledilen bir hadisi kabul etmediğini belirterek şöyle del': "Viı'il (hadisin ra\'isi) Ali vc İbn Mes'fid- 27 Aşağıda, s. 73 v.d. 28 Malik, Mil\'. III. 183'de Iraklılann bıı görü~üne karşı çıkmaktadır. -.
12 IH JÖSEPH SCH,\CHT-SELAHADDIK EROGLU dan daha bilgili olabilir mi?"29 O, daha sonra İbrahim Nehai'nin, PfYgamber'in, Vil'il'in rivayetiııden farklı hareket ettiğini gördüklerinc dair Ali ve İbn Mcs'fıd'dan hir rivayctte hulunmadığını; fakat İbrahim Nehai'nin, eğer onlar Peygambcr'i Vail'in rivayet ettiği gibi amel ettiğini görselerdi, onların bunu böylece rivayet etmiş veya ona göre hareket etmiş olurlardı şeklinde düşündüğünü kabul eder. Iraklı muhalif İbrahim Nehai'nin Ali ve İbn Mcs'fıd'dan kesinhiçbir rivayette bulunmadığını kabul etmek zorunda kaldığı gihi, İhrahim Nehai'nin, onların kavillerinden ve amellerindf:n haberdar olmuş olamıyaeağını da kabul cder. O, aynı zamanda İbnıhim Neharnin bütün hükümlerinin Ali ve İbn Mes'fıd'a dayanmadığını da itiraf eder. Binaenaleyh Şafii, muhalif zatın İbrahim Neh'ai'nin Ali ve İbn Mes'fıd'a genel manada atfettiği şeylerden bir netice çıkarmağa'hiç bir hakkı olmadığı sonucuna varmak. tadır; zira İbrahim ve diğerleri, bu ikisinin sessiz kaldıkları noktalarda, lıazen diğer otoritelerin görüşlerine tabi olmuşlardır. Hatta, İbrahim, Ali ve İbn Mes'lid'dan bir şey rivayet etmiş olsa bile bu rivayet muteber olmazdı; zira o, onlarla görüşmemişti. Şafii, münakaşasına devamla muhalif zatm İbrahim Nehai'nin bu lwnuda Ali ve İbn Mes'lid'un görü. şünü bilmediğinden hareketle Yail'in Peygamber'den rivayet cttiği hadisi iptal etmek istediğini; halbuki, muhalif zatm iddia ettiği gibi, İbrahim kesin malumata sahip te olsa, bunun onun delilini kuvvetlendirmeyeceğini; zira İbrahim'in onu fiilen rivayet etmediğini söyler ve şu neticeye varır: Eğer muhalif zat, İbrahim Nehai'den işitenlerin, bu işittikleri şeyi onun, Ali vı~ İhn Mcs'lid'dan işittiğini ifadeetmeksizin, onlardan rivayet ctmiş olahilece~~ini kastediyorsa; biz de, ondan hiçbirşcy rivayet edilmeyen her hususta, sözle ifade etmediği halde, onun doğru hükmü bildiğini (ve aynı giirüşü paylaştığını) tasavvur edebiliriz; ve bu durumda eğer Ali ve İbn Mes'liddan farklı bir şey rivayet edilirse, muhalif zat onu delil olarak kullanamaz. Iraklıların otoritesi olarak Ali ve İbn Mes'lid'un yanında Ömer yer almakta Ye bu üçlüden Hayarizm! (II, 41)'de şöylece bahsedilmcktedir: "Ebu Hanife fıkhı Hammad'dan öğrenıniş; Hammad, İbrahim, Nehai'den İbrahim İbn :,\ies'fıd'un ashabından Ye onlar da Peygamber'in ashabının fık.ıhta ileri gelenlerinden İbn Mes'fıd, Ali ve Ö- mcr' den öğrenmişlerdir." 29 A8ar, E. Y, los' ~uv Şeyb. 87; Muıl, ile karşllaştınnlz. Bu üçünde de a81lmetnin İbn l\1es'fıd ve onun ashabına atıfta bulunması dikkate şayandır. (Bak. aşağıda. s. 231 v,d.); Irak doktrininin bu dayauağını tanımayan Şafii, bunun yerine Ali ve İbn Me.'ôd'u koymaktaldadır.