|Paylaş|


|Tweet|
1920’lerde, elektrikle ses dalgalarının kaydedilip yayınlanmasına olanak sağlayan buluşlar yapıldı. Daha da eskiye dayanan gramofon ise, yalın mekanik ilkelerle işliyordu. Gramofon, plak üstünde yol alan iğnenin mekanik titreşimlerini, aygıta takılı bir boruya iletiyor, bu da sesleri doğrudan yayınlıyordu. Daha sonraları, elektrik kuramları, akustik (ses bilimi) kuramlarıyla birleştirildi ve ttransdüktör» adı verilen pikap kafaları yapıldı. Bunlar, enerjiyi bir biçimden başkasına dönüştürüyorlardı; yani, iğnenin küçük mekanik hareketleri, bir elektrik sinyaline dönüşüyordu. Söz konusu elektrik sinyalleri YÜKSELTİCİ’lerle kuv- vetlendirilebiliyor, ama akustik bir boruya verilemiyordu. Elektrik sinyalinin yeniden ses dalgasına dönüştürülmesi gerekiyordu. Bu gereksinime yanıt verme amacıyla, hoparlör geliştirildi.
İlk «borusuz* hoparlörler, 1924-1925 yıllarında ortaya çıkmıştır. C. W. Rice ve E. W. Kellogg tarafından yapılan çalışmalar, bu yeni aygıtın gelişmesini sağladı. Rice ve Kellogg’un ortaya attığı sistem, günümüzde de önemli bir değişikliğe uğramamıştır. Son elli yılın deneyimi, aynı yapım kolaylığını, verimini ve niteliğini verebilecek başka bir seçeneğin bulunmadığını göstermiştir.
Hareketli bobinli hoparlör, daire ya da elips biçiminde hafif bir diyaframdan oluşur. Diyafram, hem ortası, hem de kenarları boyunca sıralanan yaylarla, metal bir çerçeveye asılıdır. Diyaframın ortasında sıkıca bağlı silindir biçimli bir çekirdek, bunun üstüne sarılı. «ses bobini» denilen bir bobin bulunur. Çekirdek ve bobin, bir mıknatısın kutupları arasına yerleştirilmiştir. İlk hoparlörlerde, bir yükselticiden alınan doğru akımla çalışan elektromıknatıslar kullanılıyordu; ama günümüzde, yumuşak demirden kalıcı mıknatıslar ya da seramik maddeler kullanılmaktadır. Bobine bir sinyal geldiğinde. ELEKTROMAGNETİZMA kurallarına göre bir kuvvet oluşur. Bobin, magnetik bir alanda akım taşıyan bir iletkendir ve diyaframa sıkıca bağlı olduğundan hareket sağlar. Diyaframın hareketi. elektrik sinyalindeki değişikliklere uyar ve havaya ses dalgaları yayar. Bu tür hoparlörler, borulular- dan çok üstündür. Günümüzde, daha yüksek bir ses istendiğinde yalnızca sinyalin şiddetinin artırılması yeterken, eskiden, bu iş için daha büyük boruların yapılması gerekiyordu.
Bokslar: Duyulabilen frekans aralığı. 30-16 000 Hz arasında değişir. İlk diyaframlı hoparlörlerin yapımından önce de. bu kadar geniş bir frekans aralığının yayılmasında bazı sorunların ortaya çıkacağı bilinmekteydi. İlk sorun, diyaframın arka yüzünden yayılabilecek sesin yalıtılmasıdır. Bu yapılmazsa, düşük frekanslarda, iki yüzeyden çıkan sesler, birbirlerini etkisiz duruma getirirler. İkinci sorun, yüksek frekanslarda seslerin çevreye dağılmayıp. dar bir demet halinde yoğunlaşmasıdır. Bu etki, büyük çaplı diyaframlarda daha belirgindir. Düşük ya da bas frekanslarda. yayını kuvvetlendirmek için, hoparlörler, <boks» adı verilen kutulara takılır. Bokslar, birkaç yüz Hz’in altındaki frekanslarda etkilidir.
Günümüzde hoparlörler, genellikle diyaframın arka yüzünden ses yayılmasını önlemek için, ses geçirmeyen maddelerle kaplı bokslar içine yerleştirilmektedir. Bunlar daha az verimli olan, yani yükselticiden daha çok akım çeken, ama küçük bir bokstan bile güzel bas sesler veren, asılı akustik türlerdir. Bir başka modelde de. arkadan yayılan sesler, ön yüzeyden çıkan sesleri destekler. Buna en iyi örnek, öndeki bir çıkıntının, bas frekanslarda ses basıncını yükselttiği refleks bofcslardır. Labirent ya da transmisyonlu bokslarda da arka yüzey yayınları öne yönlendirilir. Söz konusu gelişmeler. 1930’larda gerçekleşmiştir ve günümüzde de geniş bir kullanım alanları vardır.
Radyolarda, televizyonlarda ve taşınabilir pikaplarda tek hoparlör kullanılmaktadır. Ama yüksek nitelikte ses yayını için, duyulabilen frekans aralığının tümünü doldurabilecek, birden çok hoparlöre gereksinim vardır. Çapları yalnızca 5-10 cm olan, küçükçe diyaframlar, tiz frekans aralığını doğurabilmektedir. Bu küçük diyaframlar, dar demetli yayın sorununu ortadan kaldırmaktadır. Biçimleri, tek bir geniş diyaframdan daha doğru yanıt almayı sağlar. Yüksek frekanslı hoparlörlerde, diyafram hareketi az olduğundan. boksa gerek yoktur. Bu özellik, düşük frekanslı bokslara yerleştirildiklerinde, arkalarının kapatılmasına olanak sağlar.
Nitelikli modern hoparlörlerde, 30-500 Hz’lik aralığı dolduran 25 cm çaplı bir bas. 500-4 000 Hz arasında çalışan 15 cm çaplı orta düzeyde bir hoparlör ve yüksek frekanslar için küçük bir tiz hoparlör birimi bulunur. Hoparlörler, ses tayfını uygun bölümlere ayıran bir elektrik filtre devresinden güç alırlar. Sistemden ayrı ayrı sesler yerine, tek bir ses çıkmasına özen gösterilir. Modern hoparlörlerin çoğunda, koni biçiminden daha sağlam olan ve daha iyi ses veren, kubbe diyaframlı yüksek frekans hoparlörleri kullanılmaktadır. Bu diyaframlar, koni biçimlilerden daha duyarlı yanıt verirler. Yüksek frekans hoparlörünün önüne, verimi artırmak için bazen, akustik boynuzlar yerleştirilir. Aynı parça, özel bokslu bas hoparlörlere de takılır.