Titanic ile Batan Rubaiyat Kurtarılırsa...
Rubaiyat’ın kâğıtları olmasa bile süslemesinde kullanılan mücevherler ve altınlar hâlâ gemide olmalı.
12 Nisan 1912 gecesi buzdağına çarpan Titanic binlerce yolcusu ve mürettebatıyla birlikte sulara gömüldü. Şu an sualtında çürüyen kitaplardan biri Ömer Hayyam’ın Rubaiyat’ı. Geminin ilk yolculuğundan on iki gün önce paha biçilmez kitabın sahibi onu Sotheby’s’in ender kitaplar açıkartırmasında Amerikalı Gabriel Weis’e satmış. Kitap New York’ta yaşayan sahibine ulaştırılmak üzere Titanic’e yüklenmiş. Eve ulaşamayan Rubaiyat 12 Nisan 1912’den beri Atlas Okyanusu’nun derinliklerinde.
Gabriel Weis Rubaiyat’ı 1912’de 405 pound’a satın almıştı. Rubaiyat’ın Edward FitzGerald tarafından çevrilen basımlarından biri 2009’da 30 bin dolara satıldı. Rubaiyat’ın Titanic ile batan kopyası kurtarılırsa en az 120 bin dolara satılacağı tahmin ediliyor. Peki, 1860’da FitzGerald’ın çevirip yayımladığı Rubaiyat’ın özellikle bu kopyası neden bu kadar pahalı? George Sutcliffe ve Francis Sangorski, Ortaçağın mücevherle süslü kitaplarından ilham alarak hazırladıkları özel baskı kitaplarıyla 1900’lerin başında İngiltere’de oldukça ünlü iki kitap ciltçisiydi. Günümüzde hâlâ ender kitaplar satan Henry Sotheran’s adlı kitabevi, İngiliz ciltçilere FitzGerald’ın çevirdiği Rubaiyat’ı sipariş etmiş. Kitabın özel baskısı iki yılda hazırlanmış. FitzGerald’ın Viktoryen yorumlar ekleyerek çevirdiği şiirleri Elihu Vedder resimlemiş. “The Great Omar” ve “The Book Wonderful” isimleriyle bilinen kitabın ön kapağına kuyruğu mücevherlerle, etrafı Ortaçağ İran elyazmalarında rastlanan desenlerle süslenmiş bir tavus kuşu işli. Arka kapaktaysa bir buzuki çizimi var. Kitabın süslemeleri için binden fazla mücevher ve altı yüz yaprak altın kullanılmış.
1980’lerden beri Titanic’e yapılan dalışlarda para, oyun kartı, müzik notası gibi kâğıt ürünü objeler kurtarıldı. Ancak sualtında yok olmayan kâğıtlar genellikle deri ve metal kapların içinde varlıklarını muhafaza edebilmiş. Rubaiyat’ın kâğıtları olmasa bile süslemesinde kullanılan mücevherler ve altınlar hâlâ gemide olmalı. Özellikle kitabın süslü deri kapağının yüz yıldan fazla zaman geçmesine rağmen hâlâ tanınabilir halde olduğu tahmin ediliyor.
Rubaiyat’ın sualtında ne durumda olduğunu bilmiyoruz ama kitabın hikâyesini kurtaran kişi kitabı hazırlayan iki İngiliz ciltçiden George Sutcliffe’in yeğeni Stanley Bray. Titanic battıktan altı hafta sonra Francis Sangorski esrarengiz bir şekilde boğulunca Titanic’le birlikte sulara gömülen ender kitap gündeme gelmiş. Bray Rubaiyat’ın hikâyesini gün yüzüne çıkarma işini bir adım ileriye taşıyıp kitabın bir kopyasını hazırlamış. Sangorski’nin çizimlerinden yola çıkarak altı yılın sonunda hazırladığı “The Great Omar” –kapağındaki tavus kuşunun getirdiği kötü şanstan olsa gerek– İkinci Dünya Savaşı’nda Londra’ya yapılan hava saldırısı sırasında içinde olduğu banka kasasıyla birlikte yok olmuş. Sutcliffe’in yeğeni Stanley Bray kitabın bir kopyasını daha hazırlamış. Bu sefer “The Great Omar”ı hazırlamak kırk yılını almış ve kitabı British Library’e emanet etmiş. Kitap bugün hâlâ British Library’de.
Makine elinden çıkma, kâğıt ve mürekkep kitapların dünyasında “The Great Omar” kendini uzaylı gibi hissediyor olsa gerek. Bir ikizi Atlas Okyanusu’nun dibinde, diğer ikizi savaşta paramparça olmuş bu kitabı British Library’de görmek mümkün.