Bir kısrağın anne olarak başarısı onun kalıtsal özellikleri ve sizin ona sağladığınız beslenme ve bakım koşulları ile belirlenir. Onun genetik yapısını değiştiremezsiniz fakat ona sağladığınız uygun çevre ve bakım koşulları ile daha sağlıklı kalmasını sağlayabilirsiniz. Sonuçta damızlık olarak daha uzun süre verim alınmasını sağlamış olursunuz.
Aynı insanlar gibi atlarda kendilerine özgü karakterleri ve davranışları olan bireylerdir. Özellikle kısraklar için aksi, huysuz, sağı solu belli olmaz gibi ifadeleri sıklıkla duyabilirsiniz. Çünkü kısrakların karakterleri dışında davranışları üzerinde hormonların etkisi oldukça belirgindir. Bu hormonlarda elbette hayvanın siklusunun hangi evresinde olduğuna göre değişiklikler gösterir.
Bundan dolayı ister sportif amaçlı, ister damızlık amaçlı at bakıyor olun, kısrağınız üzerinde etkili bu faaliyetleri bilmeniz çok önemlidir. Bu sayede çok daha iyi bir şekilde sportif veya damızlık faaliyetlerini yürütmeniz mümkün olur.
Kısraklar temel olarak uzun gün ile ilişkili mevsime bağlı poliöstrik hayvanlar olarak tanımlanırlar. İlkbahar, yaz ve sonbaharın ortalarına kadar düzenli siklik aktivite gösterirler. Bu yapı özellikle daha geç dönemde evcilleştirilmiş veya doğa koşullarına bağlı bakım ve besleme uygulanan pony benzeri ırklara ve büyük ağır cüsseli soğukkanlı atlara daha uygundur. Özellikle İngiliz, Arap gibi sıcakkanlı atlarda ve iyi bakım ve besleme uygulanan kısraklarda, ağır geçen kış aylarında yumurlamaya (ovulasyona) ilgili aksaklıklar olmakla birlikte yıl boyu siklik aktivite görülebilir. Bu oran iyi bakım ve besleme uygulanan yarış ve biniş atlarında %30 civarındadır. Tüm bu aktivitelerin olabilmesi ancak dişi tayların ergenliğe (pubertaya) erişmesi ile mümkündür. Dişi taylarda pubertaya 12-18 aylık dönemde erişilir. Elbette bu dönem üzerinde mevsimsel faktörler önemli rol oynar. Sezon başında doğan dişi taylar takip eden sezonun başlangıcından önce pubertaya ulaşamazlar.
Ovulatorik aktivitelerin devam ettiği ve aşımların yapıldığı dönem üreme sezonu olarak isimlendirilir. Üreme sezonu dışındaki dönem ise anöstrus (üreme faaliyetinin durduğu) olarak tanımlanır. Üreme sezonundan anöstrusa geçiş veya anöstrusdan üreme sezonuna geçiş de düzensiz östrus davranışları ve birkaç yumurlamasız (anovulatorik) siklus görülen iki geçiş dönemi vardır.
Gebe olmayan kısraklar üreme sezonu içerisinde 21 günlük periyotlarda düzenli olarak siklus gösterirler. Östrus siklusu aynı zamanda hayvanın reprodüktif (üreme) dönemine ve ırka göre değişebilir. Örneğin; ponylerde bu süre 2 gün daha uzundur. Aynı zamanda aynı ırktan bireyler arasında bile farklılıklar görülür. Kış anöstrusundan üreme sezonuna geçiş veya tekrar anovulatorik sezona geçişte düzensiz östrus davranışlarına rastlanır ve bu birkaç hafta sürer bunun sonucu olarak siklus uzunluklarında farklılıklar görülür. Yaşlılıkta siklus aktivitesinde önemli bir aksama görülmemekle beraber dominant follikül gelişiminin yavaş olması sebebi ile genç veya orta yaşlı atlara göre daha uzundur.
Östrus; siklusu hormonal etkiler altında iki periyoda ayrılır. Östrus (kızgınlık veya talep) ve diöstrus (kızgınlık dışı) olarak tanımlanan bu fazlar reprodüktif hormonların salınım ve baskılama mekanizması tarafından oluşturulur. Fakat bu hormonal değişimde pek çok dış uyaran etkilidir. Bundan en çok etkilenen östrus (ortalama 4-7 gün) fazıdır. Bunun için sezon başında çevre ve iklim koşullarının uygun olmadığı ve luteinizan (yumurtlamayı uyaran) hormon salınımının daha düşük olduğu dönemde uzun sürerken (7-12 gün), çevre ve mevsim koşullarının daha iyi olduğu bahar ve yaz aylarında daha kısadır (2-4 gün). Üreme sezonuna girerken veya çıkarken düzensiz siklusların görüldüğü geçiş dönmelerinde (transition faz) ve yaşlı kısraklarda östrus fazı uzun sürer. Östrus fazının daha kısa olduğu Mart, Nisan ve Mayıs aylarında kısrakların gebe kalma oranları çok daha yüksektir.
Diöstrus (kızgınlıkta dışı) denilen ve yumurtlamayı takiben bir sonraki östrusa kadar geçen faz ise ortalama 14 gün sürer.
Kısraklarda ovulasyon (yumurtlama) östrus bitiminden ortalama 24-36 saat önce meydana gelir. Bu süre 12 saatten 72 saate kadar sezona ve bireylere bağlı olarak değişebilir. Ağırlıklı olarak monoovulatorik olan atlarda özellikle iyi bakım ve besleme uygulanan biniş ve yarış atlarında %7-25 oranında çoğul ovulasyon görülebilir. Ayrıca kısraklar koyun gibi diğer bazı mevsime bağlı östrus gösteren türlerden farklı olarak laktasyon döneminde de östrus gösterirler ve bu dönemde gebe kalabilirler. Doğumu takiben 6-10 gün içerisinde tay kızgınlığı (foal heat) gözlenir ve aşım yapılması halinde gebelik şekillenebilir. Gebe kalmama durumunda ortalama 21 günlük düzenli sikluslar devam eder.
Diğer memelilerde olduğu gibi yumurta döllendiğinde kısrak gebe kalmış olur. Döllenmiş yumurta veya zigot yumurta ve spermin uygun zamanda yumurtalık kanalında bir araya gelmesi sonucu oluşur. Daha sonra zigot döllenmeyi takip eden altıncı günde uterusa (rahime) iletilir ve burada embriyodan doğuma hazır tay haline kadar gelişimi yaklaşık 325-345 gün arasında gerçekleşir. Eğer yavru erkek ise gebelik süresi bir hafta on gün daha uzundur.
Atlarda Östrus Siklusu ve Fizyolojik ve Davranışsal Özellikleri
Folliküler faz olarak da tanımlanan östrus periyodunda kısraklarda bir veya daha fazla olgunlaşmış follikül bulunur. Östrus davranışı aygıra artan ilgi aygırın gösterdiği çiftleşme aktivitesine olumlu cevap ile karakterizedir ve aygıra ilgi vardır. Bu dönemde genital kanal kopulasyon ile spermin alınması ve fertilizasyon için oviduct’a iletilmesi için hazırlanır. Östrusdaki kısrak aygıra arkasını dönerek aşım pozisyonu alır. Sağrı aşağı çöker, kuyruk yana alınarak perineal bölge ortaya çıkarılır. Bu esnada vulva dudaklarında çakma ve sıksık az miktarda idrar atma söz konusudur. Bu sık sık idrar atma sonucu aygırın koklaması ve flehmen ile aygır ile temas ve aygırın üreme için kimyasal duyu hazırlığı sağlanmış olur. Aynı zamanda kısraklarda yüz kaslarının gevşemesi, kulakların yana çevrilmesi, kafanın aşağı eğilmesi ösrusa özgü bir davranıştır. Takip eden 16-17 gün süren dönem ise diöstrus olarak isimlendirilir ve luteal fazı oluşturur. Bu dönemde kısrakların ovaryumlarında progesteron salgılayan aktif corpus luteum (CL) bulunur. Kısraklar bu dönemde aygıra ilgi göstermezler. Eğer aygır yaklaşır ise kısrak kişnemeye, tepki göstermeye ve çiftelemeye başlar. Yüz kasları gerilir, kulaklar kısılır ve aygırı ısırmaya çalışır. Gebelik oluşmaması durumunda diöstrus fazı CL’un regresyonu ile sonlanır ve yeni bir siklus başlar. Üreme sezonu sonunda ise gebe kalmayan kısrakların tamamı olmasa da büyük bir çoğunluğu anöstrus periyoduna girerler. Bu dönemde seksüel inaktivite vardır ve aygıra karşı tepkisizdir.
Entansif üretim yapısında kısraklar sık sık aygıra gösterilerek (teasing) reprodüktif davranışları kontrol edilir. Sürü halinde yaşadıkları doğal yaşam koşullarında aygır ile kısrak arasında oluşan kuvvetli bağdan farklı olarak bu durumda kısrak aygırı pek tanıyamaz ve aralarında sosyal bir bağ oluşmaz. Bu sebeple kısrak östrusda olsa bile aygıra tepki verebilir. Bunun için muayenelerde kısrağı iyi tanımak ve bu olasılığı göz önünde tutmak gerekir. Atlarda östrus davranışları östrojen ile başlatılır. Progesteron tarafından inhibe edilir. Buna rağmen küçük ve inaktif ovaryumlu anovulatorik kısraklar ve ovariektomize kısraklarda düzensiz aralıklarla östrus görülebilir. Bu davranış aygıra hafif ilgiden aşım ve kopulasyona izin verecek östrus davranışına kadar değişebilir. Non ovulatorik bu kısraklarda östrus davranışı adrenal korteksden sentezlenen düşük miktardaki östrojen ile kısrağın steroid hormonlara yüksek duyarlılık göstermesi sonucu şekillenir. Diğer türlerden farklı olarak kısraklar ilk kızgınlıkta veya kış anöstrusu sonrası ya da doğumdan sonraki ilk kızgınlıkta (tay kızgınlığı) belirgin östrus davranışları gösterirler. Böylece tay kızgınlığında gebelik şansı vardır ve arzu edilen bir durumdur.
Kaplanmedya
Latest posts by Kaplanmedya (see all)
- 2. Pony Antrenörü Sertifika Programı - Ekim 11, 2017
- 2. Ulusal Hippoterapi Kongresi - Ekim 11, 2017
- TJK ve İzmir Büyükşehir Belediyesi “Atla Terapi”de Umut Olacak - Ekim 11, 2017