Duvarın inşasının 60. yıl dönümü Cuma günü Bernauer Straße’deki Duvar Anıtı’nda düzenlenen törenle anıldı. Federal Başkan Frank-Walter Steinmeier’in konuşma metnini belgeliyoruz:
“13 Ağustos 1961’de, dünyanın dört bir yanındaki birçok Berlinlinin, birçok Alman’ın ve politik olarak dikkatli insanın en büyük korkuları gerçekleşti. Berlin’i, Almanya’yı, Avrupa’yı ve dünyayı bölen Demir Perde artık süresiz olarak tamamen kapanmıştı. 13 Ağustos 1961, biz Almanlar ve dünya için kader bir gündü – ve hayalleri ve umutları yok eden, çocukları ebeveynlerden, torunları büyükanne ve büyükbabalardan ayıran ve sayısız insanın hayatına acı ve ıstırapla müdahale eden bir gündü.
Berlin Duvarı, Soğuk Savaş dünyasının bölünmüşlüğünü kelimenin tam anlamıyla sağlamlaştırdı. Ancak bu bölünmenin yaşayan bir şehrin ortasından geçmesi, sokakları ve patikaları, meydanları ve demiryolu hatlarını, nehirleri ve mezarlıkları keyfi olarak ayırması, bu bölünmenin ne kadar şiddetli ve insanlık dışı olduğunu herkes gördü.
Ve her şeyden önce bir kapı, serbest geçişin, serbest hareketin ve karşılaşmanın, buradan oraya gelip gidişin, her şeyin bir kapısı olan Brandenburg Kapısı, kapalı sınırın merkeziydi. Bu sadece onu Berlin’in bölünmesinin acısının bir sembolü yapmakla kalmadı. Özgürlüğün bastırılmasının ve aynı zamanda ona duyulan özlemin dünya çapında bir sembolü haline geldi. Başkan Kennedy Berlin’i ziyaret ettiğinde, Doğu Berlin’in yöneticileri de onu kırmızı eşarplarla kapatmışlardı – buradan oraya daha fazla bakış bile olmamalı.
Alman tarihinin en cesur yalanı
“Kimse duvar örmeye niyetli değil”: Alman tarihine en cüretkar yalanlardan biri olarak geçen bu cümleyi büyük çoğunluğumuz biliyoruz. Belki de formüle edildiği anda, Berlin’in ve dolayısıyla Almanya’nın geçirimsiz bir şekilde bölünmesinin tam olarak ne zaman ve nasıl sağlanacağına dair nihai karar henüz verilmemişti. Ancak Doğu Berlin’deki rejimin uzun zamandır Doğu Almanya’dan bu kadar çok insanın kaçış hareketini en hassas noktasında, yani Berlin’de durdurmak niyetinde olduğuna şüphe yok.
Başlangıçta bir yalan vardı – ve “anti-faşist koruyucu duvar” sözüyle devam etti. Bu propaganda yalanına kim inandı? Duvar, batıdan doğuya bir fetih hareketini engellemek için değil, bir süre işlev görebilmek için kendi vatandaşlarını ülkesine kilitlemek zorunda kalan bir devlet tarafından inşa edilmiştir.
Uluslararası alanda tanınmaktan başka hiçbir şeyi önemsemeyen bir devletin bağımsız bir eylemi olarak görülmesi gereken Berlin Duvarı, aslında kendi vatandaşlarının bile bu devleti gerçekten tanımadığının bir itirafıydı.
“Duvar, umutsuz başarısızlığın bir kanıtıydı”
Duvarın inşası – o sırada dedikleri gibi, statükoyu yirmi sekiz yıl boyunca ne kadar istikrara kavuşturabilse de – umutsuz bir başarısızlığın ifadesiydi. Duvar, kendi vatandaşlarının gözünde ne egemen ne de meşru olan adaletsiz bir devletin bariz işaretiydi. Temelde sonun başlangıcı – ancak, gelmesi hala çok uzundu.
Bu yirmi sekiz yılda duvar insanlara sonsuz acı çekti. Aileleri ayırdı, arkadaşları parçaladı, karşılaşmaları imkansız hale getirdi.
Bunu, sosyalizmin olanaklarına bu kadar uzun süre inanmış olan ve sonunda yurt dışına çıkana kadar devletinden ayrılmak istemeyen büyük ve asi şair Wolf Biermann kadar canlı bir şekilde resme neredeyse hiç kimse getirmedi. Bir fotoğrafçı onu Weidendammer Köprüsü’nün ortasına, dökme demirden Prusya kartalının önünde dikmiş halde koymuştu. Wolf Biermann, kanatlarını büyütüyormuş gibi görünüyordu. Ve böylece, Friedrichstrasse tren istasyonu sınır kapısından sadece birkaç metre uzakta olmasına rağmen, erişilmez olan özgürlüğü arzulayan herkesi temsil eden “Prusyalı İkarus’un Şarkısı”nı yazdı:
“Dikenli tel yavaş yavaş büyüyor
Derinin derinliklerinde, göğüste ve bacaklarda
beyne, gri hücrelere
Tel bandajla çevrili
Ülkemiz bir ada ülkesi mi?
kurşun kuyularla çevrili
orada Prusya İkarus duruyor
gri dökme demir kanatlı
kolları çok acıdı”
Giderek daha fazla geçirimsiz hale gelen sınıra rağmen, birçoğu özgürlüğe gitmek istedi. Ancak birçok kaçma girişimi, sınır muhafızları tarafından vurulduklarında ya da Baltık Denizi’nden umutsuzca kaçmaya çalıştıklarında ölümle sonuçlandı. Ve birçoğu yakalandı ve hapis cezasına çarptırıldı. Bugün Duvar’ın inşasını hatırladığımızda, özgürlük uğruna hayatlarını riske atan tüm ölüleri, yaralıları ve tutuklananları da hatırlıyoruz.
Geriye kalan tek şey dar parke taşı şeridi.
Bu arada, duvar Berlin’in şehir manzarasından neredeyse tamamen kayboldu. Bugün duvarın parçaları dünyanın her yerinde duruyor ve Alman-Alman hatta dünya tarihinin bu kasvetli bölümünü anımsatıyor. Canlı bir Potsdamer Platz boyunca, duvarın gidişatını belirleyen doğu kenarındaki dar parke taşı şeridine hiç dikkat etmeden bir taraftan diğerine birkaç adım atabilmek artık bizim için doğal bir mesele haline geldi.
Ve yine de: Bu birkaç adımı atma özgürlüğünü gerçekten takdir etmek için, Duvar’ın Doğu Berlinliler için özgürlüğün yolunu kapattığı birçok kişiye sonsuz görünen zamanı hatırlamamız gerekiyor. Biermann’ın yazdığı gibi, dikenli tel yavaş yavaş “derinin derinliklerinde, göğüste ve bacaklarda” büyüdüğünde. 9 Kasım’da, soğuk sonbaharın ortasındaki ilkbaharda Duvar’ın düşüşünü kutlarsak, o zaman yaz ortasında bir buz çağının başlangıcı olan 13 Ağustos’u da hatırlamalıyız.
Ve Batı Berlinliler? 13 Ağustos’ta onlar için yeni bir korku dönemi başladı. Batı demokrasilerinin siyasi ve kültürel özgürlüğünde ve bazı açılardan tamamen yeni siyasi ve sosyal özgürlüklerin denendiği bir alanda yaşadılar. Ancak duvarlarla çevrili, çitlerle çevrili bir adada yaşıyorlardı ve bu özgürlüğe ne kadar süre sahip olacaklarından asla emin olamazlardı. Duvarı her gün görmemiş olsanız bile, yine de biçimlendirici kaldı:
“Sonunda onu artık göremeyene kadar onu ne sıklıkta gördüm? […]Şehrin içinden geçen gözetleme kuleleri, haçlar, solmuş çelenkler
O benim Berlin’imdi.”
Başka bir Berlinli, Reinhard Mey söyledi.
Batı Berlin’de özgürlük ve güvenlik her zaman tehdit edildi. Bu güne kadar, varlıkları ve askerleri aracılığıyla bu özgürlüğün korunmasına yardım ettikleri için müttefik dostlarımıza, Amerikalılara, İngilizlere ve Fransızlara minnettarız.
Eşsiz bir gecede kaygısız
Ve yirmi sekiz yıl sonra duvarın sonunda yıkılabildiği herkese minnettarız. Her şeyden önce, 9 Kasım’da Günter Schabowski’yi yanlış anlayan ve barışçıl bir şekilde şehirlerinin diğer yarısına girmeye zorlayan insanlar. Cesaretiniz ve ayrıca bu eşsiz gecedeki cüretkar dikkatsizliğiniz unutulmaz.
Ancak bugün, yumuşama politikası ve güven artırıcı önlemler yoluyla uzun vadede yeni bir özgürlük çağına barışçıl geçişi mümkün kılan herkese de minnettar olabiliriz. Willy Brandt ve Egon Bahr’ın Duvar karşısında belirleyici siyasi deneyimlerini yaşamaları tesadüf değildi. Ve Ronald Reagan, Brandenburg Kapısı’nın açılmasını ve Duvar’ın yıkılmasını talep ederken neden doğrudan Mihail Gorbaçov’a hitap ettiğini biliyordu, Doğu Berlin’de çoktan tükenmiş olan yöneticilere değil. Ve Gorbaçov, Helmut Kohl’un Almanya’sının Avrupa’nın kalbinde barışçıl bir devlet olacağına ve öyle kalacağına güvenebilirdi.
Berlin Duvarı’nın hatırası geriye dönüp bakmayı bırakmamalı. Bu bizim için kalıcı bir meydan okumadır – bugün ve yarın için. Özgürlük ve demokrasi asla doğa tarafından verilmez, asla bir kerede elde edilemez. Özgürlük ve demokrasi uğrunda savaşılmalı, ama aynı zamanda korunmalı, savunulmalı ve korunmalıdır. Özgürlük ve demokrasi kararlı bir bağlılık ve tutku gerektirir. Duvarın ve savunduğu şeyin bunca zamandır inkar ettiği demokratik seçimlere katılımla başlıyor. Yakında yeni bir Federal Meclis seçilecekse lütfen bunu aklınızda bulundurun.
13 Ağustos 1961’de kimse hikayenin nasıl devam edeceğini tahmin edemezdi. Batı Berlinliler dayanıklılıklarının, her şeye rağmen sarsılmaz iyimserliklerinin gerçekten ayakta kalıp kalamayacağını bilemediler. Doğu Berlinliler, Schöneberg’deki akrabalarına veya arkadaşlarına tekrar tacize uğramadan gidebilirler mi, Kudamm’da gezinirler mi veya Wannsee’ye atlayabilirler mi bilemediler.
Yaşadığımız ve özgürlüğümüzü yaşamak istediğimiz her gün. Birbirimizle barış içinde yaşamak istediğimiz her gün. Bariz olandan, gelip gidenlerden, nasıl ve nerede istediğimizden, ne istediğimizden başka bir şey değil.
Apaçık olanın hiçbir zaman kendiliğinden oluşmadığı, hepimizin onu korumaya ve korumaya katkıda bulunmak zorunda olduğu, tarihin iyisiyle kötüsüyle biz insanlar tarafından yapıldığı: 13 Ağustos bize bunu hatırlatıyor.
13 Ağustos’ta Berlin’de.”