Boğaziçi nasıl Boğaziçi oldu?
Boğaziçi köylerinin kent dokusuna katılması, 17. yüzyıl başlarına rastlar. Ancak 17. yüzyıl sonuna dek sayıları giderek artan yerleşimlere rağmen Boğaziçi kırsal niteliğini korurken, İstanbul’dan bağımsız kalmaya da devam etmişti.
Boğaziçi’nin her iki sahilinde, 1518. yüzyıllar arasında, kendi kendilerine yeterli olan balıkçı köyleri, bahçecilik ve balıkçılıkla, başkentin “tarihi Yarımada’sını da (sur içi bölge) beslerlerdi. Tıpkı Bizans döneminde olduğu gibi… Bu köyler, genellikle birbirinden ayrı tutulmuş Türk, Ermeni, Rum ve Yahudi mahallelerinden oluşurken, her iki kıyı şeridinde yani hem Anadolu hem de Rumeli yakasında, bu ayırımın üstüne, zaman içinde bir başka sosyal hiyerarşi de yerleşti:
Yamaçlarda Boğaziçi köylerinin yerli halkı yaşamını sürdürürken sahil, devlet ricalinin yalılarına ve hasbahçelere ayrıldı. Örneğin Topkapı Sarayı’na en yakın yerleşim merkezleri olan Tophane ve Beşiktaş arasındaki sahil, böyle oluştu. Beşiktaş Hasbahçesi’nde, 17. yüzyılda inşa edilen bir köşk ile gelişmeye başlayan sultanın yazlık sahil sarayından sonra Ortaköy ve Kuruçeşme arasındaki sahilde de özellikle 18. yüzyıl sonrasında, hanedanın kadın üyelerinin ve eşlerinin, yani sadrazam, kaptan-ı derya ve eyalet valilerinin sahilsarayları geliyordu.
Rumeli yakasında, başka kimlerin oturduğuna gelince… Arnavutköy’de Bizans asilzadelerinin soyundan gelen Fenerli beyler, voyvodalar, imparatorluğun parasal dayanağı olan Ermeni sarraflarla hekimlerden oluşan bir yüksek gelir grubu yer alırdı. Arnavutköy’den Bebek’e uzanan sahilde, Osmanlı’nın köklü ailelerinin yalıları sıralanırdı. Rumelihisarı’nda yüksek devlet görevlilerinin, Yeniköy’de ticaret zenginlerinin, Tarabya ve Büyükdere’de ise yabancıların yalıları yer alırdı. Anadolu yakasında ise emekliler, görevden azledilmiş kadılar, şeyhülislamlar, hekimbaşıları ve diğer varlıklı İstanbul ailelerinin yalıları, çok seyrek bir düzen içinde, geniş bahçeler ortasında sıralanırlardı.
(Kaynak: Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi)
Üsküdar’dan sonra Anadolu yakası ve Boğaziçi boyunca yapılacak gezide ilk olarak Kuzguncuk İskelesinden başlanır. Yeşil, şehrin mütevazı orta sınıf semtidir. Bu boğaz köyünde imparatorluğun bütün dinlerine mensup ahalinin yan yana yaşadığını elan, yan yana görmek mümkündür. Kuzguncuk, aydın İstanbulluların makbulü oldu ve bu yüzden havasını muhafaza etti. Beylerbeyi Sarayı, Sultan Abdülaziz’in emriyle 1865’te inşa edildi. Sahilde iki ince minareli cami 1778’de I. Abdülhamid tarafından yaptırılmıştır. Fransa İmparatoriçesi Eugenie burada misafir kalmıştır. Beylerbeyi, yeşil kalabilmiş semtler arasındadır. Elan zengin yabancı konukları burada görebiliriz. Balkan Savaşı’ndan sonra Beylerbeyi Sarayı eski hükümdar II. Abdülhamid’in zorunlu olarak ikamet ettiği ve vefat ettiği yerdir. 1917 yılında cenazesi çıkarken harbin sıkıntılarını çeken semt kadınları padişahın ardından ağlamış ve o zamanki hükümeti protesto etmişlerdi.
Boğaziçi’nin en zarif küçük mescidi Vaniköy’dedir. Semt, padişah IV. Mehmet’in ünlü hocası Vani Mehmet Efendi’nin yaşadığı köydü. Vani Mehmet Efendi çay, kahve içimi ve ipek kullanılmasına karşı fetva veren katı biriydi.
Küçüksu (Küçük Göksu] bu ırmak Boğaz’a dökülür ve geçen asrın İstanbul halkının gezi yeriydi. Asya’nın tatlı suları diye de bilinir. Anadolu Hisarı’na geçiyoruz. 1393’te Sultan I. Bayezıt (Yıldırım] İstanbul’u almak istiyordu. Ve Boğazı kapamak için burada, Boğazın en dar yerinde bir hisar inşa ettirdi. II. Mehmed ise karşı ki Rumelihisarını inşa etti. Boğaz karşılıklı tutuldu ve Karadeniz ile ilişkisi denetlendi.
Kanlıca ve Çubuklu’yu gezelim. Hidiv Abbas Hilmi Paşa’nın inşa ettirdiği Çubuklu Kasrı, Boğaz’ın en güzel manzaralı binalarındandır.
Boğazın Asya yakasındaki en son önemli durağımız Beykoz’dur. Burası deri ve cam endüstrisi (Paşabahçe] merkezidir. Beykoz meydanında İshak Ağa Çeşmesi ve eski Beykoz Evleri ile çarşıyı gezmelidir. Boğazda son iskele; Anadolu Kavağı, balık restoranlarıyla ünlüdür. Avrupa yakasına Rumeli Kavağına geçince de güzel balık restoranları vardır. Buradan Sarıyer’e geçilir. Boğazın yeşil bölgelerindendir ve restoranları ve börekçisi ile ünlüdür.
Büyükdere Caddesi’nde Sadberk Hanım Müzesi, yazlık sefaretlerin binaları yer alır. Tarabya bugün de boğaziçinin yeşilliğinin geniş sefaret koruları (Fransa, Avusturya ve Almanya] nedeniyle iyi korunmuş bölgelerinden biridir. Yeniköy, yalılarıyla meşhurdur. XVIII. asırda kozmopolit bir semtti ve bu kozmopolit yazlık niteliğini XIX. asırda da korudu. İstinye’de deniz tersanesi vardı. Emirgan’da XVIII. asır eseri I. Abdülhamid Cami ve Şerifler Yalısı görülecek binalar ve XVIII. asır yapılarıdır. Burada, İstanbullularla, sahilde ulu çınarlar arasında çay içiyorsanız yazın en sıcak günlerinde dahi esintilidir. Emirgan ve Boyacıköy XIX. ve XX. asır başına ait ahşap ve kâgir binalarla doludur.
Rumelihisarı, Fatih Sultan Mehmed’in yaptırdığı ünlü hisardır. Hisarın etrafı, kâgir, ahşap yapılarla doludur.
Bebek, Boğazın şık semtidir ve kıyıdaki Mısır Başkonsolosluğu olan Sait Halim Paşa Sarayı göze çarpar.
Bugün Boğaziçi’nin Avrupa kıyısındaki en pitoresk semt Arnavutköy’dür. Burada karakol, cami, iç kısımdaki Aya Taksiarhis kilisesinin yer aldığı sempatik sokaklarını gezmek, balık lokantalarında yemek yemek, tavsiye edilir. Kuruçeşme de ona bitişik bir semttir.
Avrupa yakasında göze çarpan pitoresk bir semt de Ortaköy’dür. Sinagogu (Etz Haim], Ermeni Kilisesi (Surp Asdvadzadzin] Rum-Ortodoks Kilisesi (Ayios Pho-kas] yanında asıl önemlisi Abdülmecid tarafından 1849’da yaptırılan ve sahilde yer alan Osmanlı rokokosunun şaheser örneği Ortaköy Camii’ni görmelidir. Or-taköy kozmopolit bir semtti, bugün ise bir eğlence kafeler ve antika dükkânları merkezidir.
Avrupa sahillerinde Feriye Sarayları, Yahya Efendi Dergâhı, Yıldız Parkı ve Beşiktaş’a ulaşılır. Sinan Paşa Camii ve Dolmabahçe Sarayı ve Camii ile Boğaz’ın en güzel yapıları ve görünümleri denizden görülmelidir.
(Kaynak: İstanbul Şehir ve Kültür, İlber Ortaylı)