Mevsimsel duygudurum bozukluğu (MDB) terimi, belirli mevsimlerde düzenli olarak görülen majör depresyon, mani veya hipomani dönemleri ile seyreden psikiyatrik bir tablodur. En sık görülen MDB formu kış depresyonudur ve sonbahar veya kışın başlayıp tekrar tedavi edilmediği takdirde, genellikle aşağıdaki ilkbahar veya yaz mevsiminde tekrarlayan unipolar depresyon epizodları ile karakterize bir hastalıktır. MDB hastanın yaşam kalitesini oldukça bozan ve psikososyal yetersizliklere yol açan bir rahatsızlık olması nedeni ile tanısının psikiyatrik tarafından konulması ve hastanın uygun tedaviyi alması önemlidir1-2. Akut tedavi genellikle etkilidir ve hastalığın tekrarlamasını önleyebilir.
Mevsimsel duygudurum bozukluğu sonbahar-kış dönemi ya da ilkbahar-yaz dönemi başlangıçlı olabilir.
Sonbahar-kış başlangıcı MDB, kış depresyonu olarak da bilinir. Majör depresif ataklar sonbaharda kış mevsimlerine kadar başlar ve eğer tedavi edilmezse, genellikle aşağıdaki ilkbahar veya yaz aylarında devam eder. Bu ataklar genel olarak artmış uyku, artan iştah, karbonhidrat tüketime isteğinde artış ve kilo alımı ile karakterize olup, atipik özelliklere sahip majör depresyonda da bulunan semptomlardır.
İlkbahar-yaz başlangıcı MDB yaz depresyonu olarak bilinir; majör depresif ataklar ilkbahar veya yaz aylarında başlar ve eğer tedavi edilmezse, sonbahar veya kış döneminde devam eder. Bu ataklar genellikle azalmış uyku gibi tipik depresyon semptomlarının yanı sıra iştah azalması ve kilo kaybı ile birlikte seyreder.
Bipolar bozukluk gibi bazı rahatsızlıklarda da mevsimsel etkilenmeler olabilir. Mevsimlere bağlı olarak farklı duygudurum değişikliği gösteren hastalar konusunda eczacılar duyarlı olmalı ve hastayı psikiyatriste yönlendirmelidir.
Sonbahar-kış döneminde başlayan MDB tedavisinde antidepresan ilaçlar, ışık tedavisi ve psikoterapi monoterapi veya da kombine terapi olarak uygulanabilir. İlkbahar-yaz döneminde başlayan MDB ise ilaçlar, psikoterapi ve ışığa maruziyeti azaltmak gibi non-farmakolojik öneriler tedavide kullanılabilir. Hastanın en doğru tedaviyi alması için muhakkak psikiyatrist hekime başvurması gerekmektedir.
Antidepresan tedavi: Antidepresan ilaçların MDB için etkili olduğuna dair birçok kanıta dayalı tıp verisi bulunmaktadır. 37 randomize çalışmanın meta-analizine göre 8400 hastada plaseboya göre antidepresan kullanan hastalarda 6 haftada anlamlı iyileşme gözlenmiştir3. Psikayatrik hastalıklar için reçete eczaneden karşılanırken eczacının hastaya ilacın kullanımı ve tedavi beklentisi hakkında ayrıntılı eğitim vermesi oldukça önemlidir. Çünkü psikiyatrik hastalıklarda hastanın hastalığı kabullenmemesi hasta uyuncunu düşüren bir parametredir. Bu nedenle eczacını ilaç tedavisine kademeli başlama ve kademeli bitirmenin önemli olduğunu, hekime danışmadan ilaç tedavisini bırakmaması gerektiğini, tedavinin etkilerinin biraz geç başlayabileceğini, etki etmediğini düşünse bile ilaç tedavisine devam etmesi ve gerekli olursa tedavi aldığı hekime başvurması gerektiği konusunda hastayı bilgilendirmelidir. Genelde hastalar antidepresan ilaç tedavisinde, ilaç alır almaz etki görmeyi beklerler. Bu etkinin ilaç tedavisine başladıktan sonra en az 4-6 hafta sonra görülebileceği hakkında hastaya bilgi verilmelidir.
Işık tedavisi: Yapılan birçok çalışmada ışık tedavisinin olumlu etkisi olduğu bulunmuştur. Günümüzde tedavi yöntemi olarak kullanılmaktadır. 8 çalışmanın meta-analizinde plasebo ile ışık tedavisi kıyaslandığında ışık tedavisi alan hastalarda anlamlı bir iyileşme görülmüştür4. Işık tedavisinin sabah erken saatlerde alınmasının çok daha etkili olduğu bulunmuştur4-6.
Psikoterapi: Hastanın ilaç tedavisinin yanında psikoterapi almasının tedaviyi olumlu etkilediği yönünde çalışmalar vardır7-8. Hasta psikoterapi sayesinde sosyal izolasyon yaşamadan günlük hayatına devam edebilir. Hastanın tedaviye uyuncu artar.
Mevsimsel duygudurum bozukluklarında tedaviye yardımcı olacak diğer öneriler:
- Uyku Hijyeni
- Günlük dış mekânda yürüyüş
- Aerobik egzersiz
Uyku Hijyeni: Düzenli uyku alışkanlığı psikiyatrik hastalık tedavisinde çok önemlidir. Bu nedenle hastalar uyku hijyen kurallarına uymalıdırlar.
Uyku Hijyen kuralları:
- Sadece dinlenmiş hissedecek kadar uyuyun ve sonra yataktan kalkın
- Düzenli bir uyku programınız olsun
- Uykulu hissetmediğiniz sürece uyumaya çalışmayın
- Uyumadan 4-5 saat önce düzenli olarak egzersiz yapmaya çalışın
- Öğle yemeğinden sonra kafein içeren gıdalar tüketmekten kaçının
- Uyku zamanına yakın alkol tüketmekten kaçının
- Özellikle akşamları sigara içmeyin
- Uyumadan önce aç olmayın
- Yatak odanızı uyumak için elverişli hale getirin
- Uyumadan önce ışıklı ekranlara uzun süre bakmamaya özen gösterin
- Uyumadan önce endişeleriniz hakkına düşünmemeye çalışın
Günlük dış mekânda yürüyüş: MDB olan hastalarda yapılmış olan bir prospektif çalışmada her sabah 60 dakika yapılan yürüyüş ile 3000 lux yapay ışık tedavisi ile kıyaslandığında dış mekânda yapılan yürüyüşün doğal ışıktan yararlanmayı da sağlaması nedeni ile daha etkili bir tedavi olduğu bulunmuştur9. Ayrıca yürüyüş davranışsal aktivasyon nedeni ile psikoterapiye de katkı sağlar.
Aerobik egzersiz: Egzersiz yapmak mevsimsel davranış bozukluğunda faydalı olabilir. Özellikle kış depresyonu geçiren hastalarda egzersizin tedaviye olumlu etkileri olduğu bulunmuştur10. Psikiyatrik hastalıklarda hastanın tedaviye uyuncunu artırmak için eczacı önemli bir görev düşmektedir. Eczacı hastaya hastalığının önemi, tedavinin gereklilikleri hakkında bilgi vermelidir. Hastayla iletişim kurarken hastayı soru sormaya yönlendirecek, hastanın güveni kazanacak bir üslup seçilmelidir. Sağlıklı günler.
Kaynaklar:
-
Magnusson A, Partonen T. The diagnosis, symptomatology, and epidemiology of seasonal affective disorder. CNS Spectr 2005; 10:625.
-
Pendse BP, Ojehagen A, Engström G, Träskman-Bendz L. Social characteristics of seasonal affective disorder patients: comparison with suicide attempters with non-seasonal major depression and other mood disorder patients. Eur Psychiatry 2003; 18:36.
-
Gibbons RD, Hur K, Brown CH, et al. Benefits from antidepressants: synthesis of 6-week patient-level outcomes from double-blind placebo-controlled randomized trials of fluoxetine and venlafaxine. Arch Gen Psychiatry 2012; 69:572.
-
Lam RW, Levitan RD, Levitt AJ, et al. American Psychiatric Association, 168th Annual Meeting, Toronto, Canada, May 2015. New research poster session 2, number 52.
-
Avery DH, Khan A, Dager SR, et al. Morning or evening bright light treatment of winter depression? The significance of hypersomnia. Biol Psychiatry 1991; 29:117.
-
Terman JS, Terman M, Lo ES, Cooper TB. Circadian time of morning light administration and therapeutic response in winter depression. Arch Gen Psychiatry 2001; 58:69.
-
Rohan KJ, Meyerhoff J, Ho SY, et al. Outcomes One and Two Winters Following Cognitive-Behavioral Therapy or Light Therapy for Seasonal Affective Disorder. Am J Psychiatry 2016; 173:244.
-
Rohan KJ, Roecklein KA, Tierney Lindsey K, et al. A randomized controlled trial of cognitive-behavioral therapy, light therapy, and their combination for seasonal affective disorder. J Consult Clin Psychol 2007; 75:489.
-
Wirz-Justice A, Graw P, Kräuchi K, et al. ‘Natural’ light treatment of seasonal affective disorder. J Affect Disord 1996; 37:109.
-
Pinchasov BB, Shurgaja AM, Grischin OV, Putilov AA. Mood and energy regulation in seasonal and non-seasonal depression before and after midday treatment with physical exercise or bright light. Psychiatry Res 2000; 94:29.