We are searching data for your request:
Upon completion, a link will appear to access the found materials.
Tibet Platosu, yaklaşık 3.500 x 1.500 kilometrelik, yaklaşık 5.000 metreden fazla yüksekliğe sahip büyük bir ülkedir. Güney kenarı, Himalaya-Karakoram kompleksi, yalnızca Everest Dağı'nı ve 8.000 metreden daha yüksek olan diğer 13 zirveyi değil, her biri Dünya'nın herhangi bir yerinden daha yüksek olan yüzlerce 7.000 metrelik zirveyi içerir.
Tibet Platosu bugün dünyadaki en büyük, en yüksek alan değil; tüm jeolojik tarihin en büyüğü ve en büyüğü olabilir. Bunun nedeni, onu oluşturan olaylar kümesinin benzersiz görünmesi: iki kıta plakasının tam hızlı çarpışması.
Tibet Platosu'nu yetiştirmek
Yaklaşık 100 milyon yıl önce, süper kıta Gondwanaland'ın dağılmasıyla Hindistan Afrika'dan ayrıldı. Oradan, Hindistan plakası kuzeye, yılda yaklaşık 150 milimetre hızla hareket etti ve bugün herhangi bir plakanın hareket etmesinden çok daha hızlıydı.
Hint plakası o kadar hızlı hareket etti ki kuzeyden çekildi, çünkü soğuk, yoğun okyanus kabuğu, bir kısmını Asya plakasının altına yerleştiriliyordu. Bu tür bir kabuğu oluşturmaya başladığınızda, hızlı bir şekilde batmak ister (bu haritadaki şu anki hareketine bakın). Hindistan'ın durumunda, bu "levha çekme" çok güçlüydü.
Başka bir neden, yeni sıcak kabuğun yaratıldığı plakanın diğer kenarından "çıkıntı" olabilir. Yeni kabuk eski okyanus kabuğundan daha yüksektir ve yükseklikteki fark yokuş aşağı meyillidir. Hindistan'ın durumunda, Gondwanaland'ın altındaki manto özellikle sıcak olabilir ve sırt da normalden daha sert bir şekilde itti.
Yaklaşık 55 milyon yıl önce, Hindistan doğrudan Asya kıtasına girmeye başladı. Şimdi iki kıta birleştiğinde, ikisi de diğeri altında alt edilemez. Kıtasal kayalar çok hafif. Bunun yerine, yığılıyorlar. Tibet Platosu'nun altındaki kıtasal kabuk Dünya üzerindeki en kalın, ortalama 70 km ve yer yer 100 km.
Tibet Platosu, kabuğun plaka tektoniği uçlarında nasıl davrandığını incelemek için kullanılan doğal bir laboratuvardır. Mesela, Hindistan levhası 2000 kilometreden fazla Asya’ya itti ve hala kuzeye doğru ilerliyor. Bu çarpışma bölgesinde ne olur?
Bir Süper Çubuk Kabuğunun Sonuçları
Tibet Platosu'nun kabuğu normal kalınlığının iki katı olduğundan, bu hafif kaya kütlesi, basit yüzdürme ve diğer mekanizmalar yoluyla ortalamanın birkaç kilometre üzerinde oturur.
Kıtalardaki granit kayaların, altındaki mantoda karışmayan, "uyumsuz" ısı üreten radyoaktif elementler olan uranyum ve potasyumu koruduğunu unutmayın. Bu nedenle, Tibet Platosu'nun kalın kabuğu alışılmadık derecede sıcaktır. Bu ısı kayaları genişletir ve platonun daha da yükselmesine yardımcı olur.
Diğer bir sonuç ise platonun oldukça düz olmasıdır. Daha derin olan kabuk o kadar sıcak ve yumuşak gözüküyor ki, yüzey kolayca seviyenin üstünde kalıyor. Kabuğun içinde pek çok düpedüz erime olduğuna dair kanıtlar vardır, çünkü bu olağandışıdır, çünkü yüksek basınç kayaların erimesini önler.
Kenarlarda Eylem, Ortada Eğitim
Kıta çarpışmasının en uzağa ulaştığı Tibet Platosu'nun kuzey tarafında, kabuk doğuya kenara itiliyor. Bu nedenle meydana gelen büyük depremler, Kaliforniya'nın San Andreas fayındaki gibi grev kayma olayları ve platonun güney tarafındakiler gibi sarsıntı değil. Bu tür bir deformasyon benzersiz bir şekilde büyük ölçekte gerçekleşir.
Güney kenarı, Himalaya'nın altındaki 200 kilometreden daha derin bir kıta kaya kamalarının sürüldüğü, etkileyici bir altüst bölgedir. Hint tabağı aşağı doğru bükülürken, Asya yakası dünyadaki en yüksek dağlara itiliyor. Yılda yaklaşık 3 milimetre yükselmeye devam ediyorlar.
Yerçekimi, derinlemesine yıpranmış kayaların yukarı doğru ilerledikçe dağları aşağı doğru iter ve kabuk farklı şekillerde tepki verir. Orta tabakaların altında, kabuk bir yığıntaki ıslak balık gibi büyük faylar boyunca yanlara doğru yayılarak derin kayalara maruz kalıyor. Kayaların sağlam ve kırılgan olduğu yerlerde, toprak kaymaları ve erozyon tepelere saldırır.
Himalayalar çok yüksek ve muson yağmuru o kadar büyük ki erozyon vahşi bir kuvvettir. Dünyanın en büyük nehirlerinden bazıları, denizaltı hayranlarına dünyanın en büyük kir kazıklarını inşa ederek Hindistan'ı çevreleyen denizlere Himalaya çökeltileri taşıyor.
Derin Ayaklanmalar
Tüm bu aktivite alışılmadık derecede hızlı, derin kayaları yüzeye getiriyor. Bazıları 100 kilometreden daha derine gömülmüş, ancak elmaslar ve koesit (yüksek basınçlı kuvars) gibi nadir bulunan metastazlı mineralleri koruyacak kadar hızlı yüzeylere sahiptir. Sadece iki milyon yıl sonra, kabuk içinde onlarca kilometre derinlikte bulunan granit gövdeleri açığa çıkarıldı.
Tibet Platosu'ndaki en aşırı yerler, dağ kemerlerinin neredeyse iki kat büküldüğü doğu ve batı uçları veya sözdizimleridir. Çarpışma geometrisi, batı sözdizimindeki Indus Nehri ve doğu sözdizimindeki Yarlung Zangbo şeklinde erozyona odaklanır. Bu iki güçlü akarsu, son üç milyon yılda yaklaşık 20 kilometrelik bir kabuğu kaldırmıştır.
Altındaki kabuk, yukarı doğru akarak ve eriterek bu çözülmeye cevap verir. Böylece büyük dağ komplekslerine yol açan batıdaki Himalaya sözdizimleri Nanga Parbat ve doğuda Namche Barwa yükseliyor ve bu da yılda 30 milimetre yükseliyor. Yeni bir makale, bu iki sözdizimsel yükselişi insan kan damarlarındaki “tektonik anevrizmalar” gibi şişkinliklere benzetmiştir. Erozyon, yükselme ve karasal çarpışmalar arasındaki bu geri bildirim örnekleri, Tibet Platosu'nun en harika harikası olabilir.