Dünyada 800 kadar kene türü bilinmektedir.
Yapı: Kenelerin erkek ve dişilerinin morfolojik yapıları birbirinden farklıdır. Kırmızımsı ve kahverengimsi olan vücutları söbemsidir. Sırt, bir dereceye kadar kabarık olmakla beraber vücut, sırt-karın istikametinde basıktır. Keneyi konağa yapıştırmaya, ağız parçalarından hipostomun karın yüzünde arkaya dönük dişleri sağlar.
Kenelerin Yaşayışı, Konakları ve Evrimi
Kenelerin çoğu larva, nimf ve erişkin dönemlerinde geçici ektoparazit olarak balıklar hariç, muhtelif omurgalılar ve özellikle memelilerden kan emerler fakat; zamanlarının çoğunu yerde, çalı çırpı altında geçirirler. Bununla beraber Boophilus türleri konaklarından pek az ayrılırlar. Erkekler genellikle dişilerden daha ürkektirler, daha az gıda alırlar ve daha az paraziter hayat yaşarlar.
İnsanda Parazitlik
Keneler dünyanın her yerine yayılmıştır. Bununla beraber memleketlere göre kene türleri de farklıdır. Keneler göçmen kuşlarla uzak memleketlere yayılabilirler. Yalnızca kan ile beslenirler. Her evrede hem dişi ve hem de erkekleri çok çeşitli hayvanlardan kan emerler. Konaklarının birçoğu yaban hayvanlarıdır. Keneler çok dayanıklı ve uzun ömürlüdürler. Larvalarının ağız kısımları ve kopan bacaklarının yerine tekrar yenisi gelebilir.
Kenelerdeki bazı hastalık etkenleri bir kuşaktan sonrakine yumurta ile geçebilir.
Keneler insan sağlığını başlıca 3 tarzda etkilerler;
- Ağız parçalarının deriye girmesiyle sokma lezyonları oluşur.
- Bazı kenelerin ağız salgıları, kene felcine yol açabilir. Salgılar, sistemik toksik etki yaparak bazen öldürücü olur.
- Çeşitli hastalıklara konak görevini yaparlar; insana birçok virüs, riketsi, bakteri ve protozoon hastalıklarını bulaştırır.
Kene Sokması Hastalıkları
Keneler, deriyi tahrip ederler; bu şekilde açılan yaralar mikroplanabilir.
Keneler çekilerek zorla çıkarılacak olursa, hipostom kopabilir ve deri içinde kalabilir. Bu durum özellikle Hyalomma ve Ixodes cinsine bağlı türlerde sık görülür. Kenelerin sokmalarına karşı insanda hiçbir reaksiyon görülmeyebilir. Bazen ise sokulan yerde hemen acıma, yanma ve kaşınma başlar; burası kızarır ve yılancığa benzeyebilir. Daha seyrek olarak vücuda yayılan yanma ve kaşınma hissi, dermansızlık, mide bulantısı, kusma, ishal, nabzın ve solunumun hızlanması, bayılma, yüzde şişme ve ateş yükselmesi görülebilir.
Kene sokmasının klinik göstergeleri
insana saldıran kenelerin şeliserleriyle deriyi keserek ve hipostom’unu sokarak deri dokusunu zedelediği bilinmektedir. Doku içine bıraktığı tükürük salgısının kanın pıhtılaşmasını engellediği, ayrıca çok fazla sayıda olmaları halinde anemi ve küçük hayvanlarda ölüme sebebiyet verdiği bildirilmektedir. Kene sokmasına karşı kişilerin reaksiyonlarının farklı olduğu, bazı kişilerde hiçbir reaksiyon görülmemekte, ancak
genellikle sokulan yerde kızartı, şişme, kaşınma hissi, doku içi kanama, hiperemi gibi belirtiler görülmekte, derinin stratum corneum tabakasının kalınlaşmasına ve damarların çervesinde iltihabi infiltrasyona neden olduğu bildirilmektedir.
Ayrıca bütün vücuda yayılan yanma, nefes almanın hızlanması, ateş yükselmesi,
mide bulantısı, kusma ve diyare görülebildiği bildirilmiştir. Kenenin uzaklaştırılması ile bu belirtilerin kendiliğinden yok olabileceği belirtilmiştir.
Kene Felci
Kene sokmasıyla ilgili en önemli olay kene felcidir. Kene felci, dişilerin özellikle enseye veya başın altına yapıştıkları durumlarda görülür.
Felç, Ixodes ricinus, Ornithodorus lahorensis ve Rhipicephalus sanguineus’ un da içinde bulunduğu kırk kadar türle olabilir. Çocuklarda, özellikle de kız çocuklarında daha sık gözlenir. Kene, kızların uzun saçlarının altında uzun süre saklanabilir. Çevre sinirlerinin hastalanmasından ileri gelen felçler, genellikle bacaklardan başlar ve yükselerek kollar, göğüs ve nihayet iki-üç gün içinde boğazı tutan gevşek bir felçtir.
Ateş kırk dereceye kadar yükselir. Dolaşım ve solunum bozulmadan kene uzaklaştırılırsa belirtiler geçer, uzaklaştırılmazsa hasta ölebilir. Hastalık kenenin tükürük salgısıyla ilgilidir. Bu salgıda sinir impulsunun terminal nöronlara geçişini önleyen bir madde bulunmaktadır
Kırım Kongo Kanamalı Ateşi
Bunyaviridae ailesine bağlı Nairovirus soyundan virüslerin etken olduğu, insanlarda mukozalarda gastrointestinal ve genitoüriner sistem organlarında kanamalara, karaciğer yetersizliğine neden olabilen şiddetli seyreden ve fatalitesi oldukça yüksek olan bir hastalıktır olarak bilinmektedir. Hastalık zoonotik karakterde olup, hayvanlarda, insanlara nazaran daha yaygın olarak görülmekle beraber, asemptomatik seyretmektedir. Sporadik vakalar veya salgınlar şeklinde insanlarda da görülebilmektedir. KKKA, insanlara başlıca vektör olan İlyalomma cinsi keneler ile bulaşmaktadır.
Dünyada her geçen gün olgu sayılarının artması ve ülkemizde de 2002, 2005 ve daha sonraki yıllarda Orta ve Doğu Anadolu illerinde 500- 400 olgu görülmesi nedeniyle günümüzde önemli bir sağlık problemi oluşturmakta ve bu konuda çalışmalar yapılmaktadır.
Keneyi Deriden Ayırmak İçin Neler Yapılabilir?
Keneleri deriden ayırmak için aseton, eter veya benzen tatbik edilir; 10 dakika içinde kene ayrılır. Kene ısıdan da etkilenir.
Keneler Nasıl Bulaşır ve Ne Tür Hastalıklar Ortaya Çıkar?
Q humması (Coxiella burnetii; Rickettsia enfeksiyonu), Dermacentor andersoni, Rhipicephalus sanguineus, Haemaphysalis cinsi ve diğer bazı kenelerin sokmasıyla veya dışkısıyla bulaşır. Hastalık infeksiyonlu diğer hayvanlarla temasla da bulaşır.
Ixodidae ve Argasidae grubu kenelerle Dönek humması (Borrelia recurrentis), Tularemi, Bruselloz’ un bulaştığı; Salmonella, Leptospira infeksiyonları ve Veba gibi hastalıkların da kenelerle bulaşabileceği bildirilmiştir.
Ixodes ricinus ve diğer bazı sert keneler etkeni bir spiroket olan Borrelia burgdorferi’ yi nakleder. Bu etken insanlarda Lyme Hastalığını oluşturur.
Ixodes ricinus, Ixodes persulcatus türleri ile Dermacentor, Haemaphysalis ve Hyalomma cinslerine bağlı çeşitli kenelerle birçok virüs enfeksiyonu bulaşabilir. Bunlar genellikle Togaviridae ailesinden tek telli RNA virüsleridir. Meningoencephalit ve kanamalı hummalar şeklinde seyreden çeşitli bozukluklara sebep olurlar.
Ixodes ricinus ve Ixodes dammini gibi sert keneler Babesia bovis, Babesia divergens ve Babesia microti gibi babeziyoz etkenlerini insanlara bulaştırabilirler.
Kenelerden Nasıl Korunabiliriz?
Kene saldırısından korunmak için, hayvan barınaklarına girip çıktıktan, piknik amaçlı gezilerin yapıldığı su kenarları ile otlak şeklindeki mekanlara gittikten sonra insanlar mutlaka kene bakımından kendilerini kontrol etmelidirler Üzerlerinde kene bulunması halinde, deriye tutunmamış olanlar öldürülerek kan emmesi engellenmeli, insanlarda kan emme durumunda olan keneler ise kopartılmamalıdır. Konak üzerinde kene görüldüğü takdirde, keneler uygun şekilde, kloroform, eter veya alkol uygulanmasından sonra bir pens yardımıyla konaktan uzaklaştırılarak öldürülmelidir.
Kenelerle savaşta taxophene, chlordane, BHC gibi insektisitlerden yararlanılır.
Unat Ek, Yücel A, Altaş K, Samastı M. Unat’ın Tıp Parazitolojisi.İstanbul Üniv. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları. 5.Baskı; 1995.
Saygı G. Temel Tıbbi Parazitoloji, İzmir: Dizgi Baskı Es-Form Ltd.;2009.
Özcel Ma. Gap VE Parazit Hastalıkları. İZMİR-Bornova: Ege Üniversitesi Basımevi; 2003.