Transkript
1
2 HURIDOCS Hakkında 1982 yılında kurulan HURIDOCS (Uluslar arası İnsan Hakları Bilgi ve Dokümantasyon Sistemleri), insan hakları bilgisiyle ilgili olarak çalışan küresel bir insan hakları örgütleri ağıdır. HURIDOCS un kurulma düşüncesi 1979 dan itibaren uluslar arası insan hakları örgütlerinde çalışan kişilerin yaptıkları informel görüşmelerde geliştirildi. Bilişim ve iletişim teknolojilerinin ticari kuruluşlar ve devlet kuruluşları tarafından kullanıldığı fark edildiğinde, insan hakları ile ilgili sivil toplum kuruluşlarının da bu araçları kullanabileceği ve uygun yöntemlerle bu araçlardan faydalanabileceği düşünceleriyle HURIDOCS kuruldu. HURIDOCS ayrı bir ağ olarak tanımlanır. Bu ağa (network) üye olmak için kimseye biçimsel kurallar dayatmaz. Bir şekilde ağ aktivitelerine katılmış kişiler ya da gruplar, eğitim kurslarına, forumlara ve toplantılara, vb, kendilerini bu ağın üyeleri olarak düşünebilirler. Ağdaki katılımcıların büyük çoğunluğu insan hakları ile ilgili çalışan STK lardır. HURIDOCS ağının şunlardan oluştuğu söylenebilir: * Genel, bölgesel ve yerel insan hakları örgütleri * Tematik ve bölgesel gruplar, mülteci organizasyonları, çocuk hakları ve kadın hakları kuruluşları * Profesyonel kuruluşlar, hukukçular birliği, tabipler odası, vs. * Akademik kurumlar * Bazı devlet kuruluşları * Lobicilik merkezleri HURIDOCS Ne Yapar? Daha etkili bilgi çalışmalarını sağlayacak çeşitli hizmetler sunar. Bunlar arasında: izleme, bilgi işlem ve belgeleme denetimi için temel araçlar; bilgi işlem standartlarının geliştirilmesi; eğitim ve öğretim; enformasyon sistemlerini güçlendirecek ve oluşturacak öneriler ve dokümantasyon sistemleri arasında işbirliğini kolaylaştırma sayılabilir. HURIDOCS Ne Tür Hizmetler Sunuyor? Bilgi işlem ve belgeleme denetimi için temel araçlar, programlar: Dizinler, rehberler, standart formatlar, standart terminoloji, bilgisayar programları ve diğerleri. Bu araçlar, hem el kitapları hem de bilgisayar ortamında hazırlandı. Yeni Standartlar Geliştirme: İhtiyaçlar temelinde, HURIDOCS yeni standartlar geliştirmede bilginin paylaşılması ve korunması için uzmanlığını ve kaynaklarını organize eder. Öğretim ve Eğitim: HURIDOCS ortak ve etkili bilgi işlem tekniklerinin kullanımı ile ilgili eğitimler düzenler. Eğitimler katılımcıların ihtiyaçları temelinde yapılandırılır; modern bilgi işlem teknikleri uygun yerlerde uygulanır. HURIDOCS programları yerel düzeyde olduğu kadar bölgesel eğitim kurslarını ve atölye çalışmalarını da kapsar. Bilgi sistemlerinin kurulması yönünde destek ve öneriler: HURIDOCS birçok kuruluşa bilgi işlem tekniklerinin geliştirilmesi yönünde salt teknik değil aynı zamanda yönetimsel ve örgütsel uzman desteği sunmaktadır. Bu danışma hizmetleri bilgi, deneyim paylaşımı ve kaynakların toplanması üzerine odaklanır. Yazılım Programı: Bilgi paylaşımlarını bilgisayar ortamlarında yapmak isteyen örgütlere HURI- DOCS uygun yazılım programları sağlar. Bibliyografik bilgi ve insan hakları ihlalleri ile ilgili bilginin paylaşımı için bir yazılım programı geliştirdi.
3 Standart ya da Normlar İzleme İçin Gerekli Araç ve Aygıtlar İzlemenin Sonuçlarını Rapor Haline Getirmek 2 2. İNSAN HAKLARININ İZLENMESİ NEDİR? Temel İnsan Hakları İlkeleri İnsan Hakları Toplumunun Çalışmaları Uluslararası İnsan Hakları Standartları Uluslararası İnsan Hakları Enstrumanlarının Çeşitleri İnsan Haklarının İzlenmesi İzleme Türleri İzleme, Soruşturma ve Belgeleme 6 3. İZLEME NEDEN YAPILIR? İzlemenin Amaçları İzleme Sonuçlarını Kimler Kullanır? 7 4. İZLEMEYİ KİM YAPAR? Standartlarin Oluşturulması ve İzleme BM ve Diğer Hükümetler-arası Kuruluşlar Tarafından Gerçekleştirilen İzleme Faaliyetleri Hükümet Organlarının İzleme Faaliyetleri Hükümet Dışı Kuruluşların İzleme Faaliyetleri VERİ NASIL ve NEREDEN ELDE EDİLİR? Bilgi Toplama Yöntemleri Alan Araştırması İlgili Belgelerin Toplanması Veri Nereden Sağlanabilir? İzlemede Standart Formlar ve Kontrollü Sözlüklerin Kullanılması BİR DURUM NASIL İZLENİR? İzlemede İhlaller Yaklaşımı Aşamalı Gerçekleşme Yaklaşımı Olay Temelli İzleme Yöntemi Gösterge Temelli İzleme Yöntemi Kanunlar, Politikalar ve Bunların Uygulanmalarının İzlenmesi İnsan Hakları Kuruluşlarının ve İnsan Hakları İle İlgili Diğer Hükümet Organlarının Kuruluş ve Gelişmelerinin İzlenmesi BİR VAKA NASIL İZLENİR Vaka Çalışması Mağdurların Rehabilitasyonlarının İzlenmesi Standart Formların ve Kontrollü Sözlüklerin Vaka İzleme İçin Kullanılması 21 Suçlanan/Gözaltında bir Kişiyle İlgili Davanın İzlenmesi İçin Kullanılabilecek Akış Şeması VERİ NASIL ANALİZ EDİLİR DAHA FAZLA NE YAPILABİLİR? Hükümet Planlarının İzlenmesi Göstergelerin Oluşturulması ve Geliştirilmesi Gölge Raporların Hazırlanması Sonuç 25 SÖZLÜK 26
4 İzlemenin Unsurları İzleme bir durumun ya da tekil bir olayın sonrasında ne yapılması gerektiğini belirlemek üzere yakından gözlemlenmesidir. İzleme aşağıdaki unsurlardan oluşur: a. İzleme uzun bir zaman sürecine yayılır. b. İzleme için büyük miktarda veri toplanması veya alınması gerekir. c. Bir durumun yakından gözlemlenmesi, gelişmelerin sürekli ya da periyodik olarak incelenmesi ya da araştırılması ve bel-gelenmesi yoluyla gerçekleştirilir. d. Söz konusu olay ya da durumun objektif biçimde değerlendirilmesinde, özellikle neyin yanlış olduğunun belir-lenmesinde, standart ya da normlar referans olarak kullanılırlar. e. Bir durumun mevcut standart ya da normlara göre konumunun belirlenmesi için araç ya da aygıtlar kullanılır. f. İzlemenin ürünü, genel olarak duruma ilişkin bir rapordur. g. Rapor sonrasında yapılacak faaliyetler için bir temel oluşturan bir durum değerlendirmesi içerir. İzleme belirli bir durumun yakından gözlemlenmesidir. 1.2 Standart ya da Normlar Norm ya da standartlar, insanların, şeylerin, olayların ya da durumların ortak, kabul edilmiş ya da üzerinde uzlaşılmış özellik ya da davranış biçimleridir. Bir olay ya da durum bilinen normlardan ayrılan özellikler gösteriyorsa anormal olarak değerlendirilir. Bu, düzeltilmesi gereken bir sorun olduğu anlamına gelir. Sıtma hastası bir kişinin durumunu örnek olarak ele alabiliriz. Vücut sıcaklığı bu durum için uygun bir norm oluşturur. Eğer 37,5 C tan yüksekse kişinin vücut sıcaklığının anormal olduğu söylenir. Bu durumda çare bulunması gereken sorun sıtma, ya da daha doğrusu, sıtmanın nedenidir. Toplumda, davranış normları, örneğin giyim normları, genellikle toplumun üyelerinin büyük kısmının uyduğu ya da uymasının beklendiği davranışlardır. Normlar yalnızca ne olduğunu değil ne olması gerektiğini de belirtir. Bu açıdan, normlar, uzlaşan taraflarca uyulan ya da uygulanan anlaşmalarla belirlenebilirler. Uluslar arasında varılan anlaşmalarda içerilen standart ya da normların birçoğu devlet yetkililerinin görevlerini yerine getirirken gösterdikleri davranışlar ile ilgilidir. Örneğin, suçlu olduğundan şüphelenilen birini tutuklarken polis memurları gerekenden fazla güç uygulamamalıdır. Suçlular hapisle cezalandırıldığında mahkum başına yeterli alan ayrılmış olmalıdır, çok sayıda mahkumu küçük bir hücreye tıkmak benimsenmiş bir standardın ihlali olabilir. 1.3 İzleme İçin Gerekli Araç ve Aygıtlar Bir doktor hastasını muayene ederken bir çok araç kullanır. Örneğin, vücut sıcaklığını ölçmek için termometre, kalp ve ciğerlerin çıkardıkları sesleri dinlemek için stetoskop kullanılır. Anormal bulgular bir hastalığa işaret edebilir. Bir toplumun d u r u m u n u s a p t a m a k t a kullanılabilecek araçlara bir örnek a l a n araştırmalarında kullanılan anket olabilir. Daha sonra araştırma sonuçları bir yargıya varmak üzere analiz edilebilir. Amaç, genellikle, işaret edilmesi gereken sorunlara ilişkin belirtilere ulaşmaktır. Örneğin, bir bölgede okur-yazar oranları ülke ortalamalarının beşte birine ancak ulaşıyorsa bu, o bölgede eğitim hizmetlerinin yetersiz kaldığının bir belirtisidir.
5 2 İzlemenin cinsi ya da kapsamı ne olursa olsun kayıt için araçlar kullanılması her zaman gereklidir. Doktorlar hastalarının sağlık kayıtlarını tutar, avukatlar ifadeleri kaydeder, insan hakları örgütleri ihlallere ilişkin ayrıntıları kaydetmek için standart formlar kullanırlar. 1.4 İzlemenin Sonuçlarını Rapor Haline Getirmek İzleme bir amaçla yapılır, bu da, bir durum ya da olay karşısında ortaya konulacak eylem için bir temel oluşturmaktır. İzleme genellikle neyin yanlış gittiğini ortaya çıkarmayı ve sorunları çözmesi öngörülen çarelerin işleyip işlemediğini anlamayı amaçlar. İzlemeyi gerçekleştiren kişilerin, bu nedenle, düzenli olarak raporlar halinde bilgi üretmeleri gerekir. Bu raporlar belli bir dönemdeki olaylar ya da bulgulara ilişkin ayrıntıları içermeli ve bir dönemden öbürüne, mevcut durumda bir gelişme ya da gerileme gibi değişiklikler olup olmadığını belirten bir genel değerlendirme sunmalıdır. Yani bu raporlar bizzat izlemeyi gerçekleştiren kişilerin ya da müdahale etmesi istenen diğer tarafların daha sonraki eylemlerinin temelini oluşturur. İzleme sonsuz bir biçimde sürebilir. Ya da, özellikle durumun gelişme gösterdiği ve bu nedenle izleme gerektirmediği belirlendiğinde de, durdurulabilir. Örneğin bir hastasını tedavi eden bir doktor hastası hastalıktan kurtulduğunda izlemeyi durdurabilir. 2. İNSAN HAKLARININ İZLENMESİ NEDİR? 2.1 Temel İnsan Hakları İlkeleri İnsan hakları evrenseldir, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi ya da başka görüş ya da duruş, ulusal ya da etnik köken, toplumsal köken, özellik ya da başka bir statüden bağımsız olarak herkes tarafından kullanılırlar. Ancak, değişik nedenlerle, bazı bireyler haklarının inkar ya da ihlaline maruz kalırlar. Neden, tüm muhalefeti baskı altına alan otoriter bir lider durumunda olduğu gibi tümüyle politik olabilir. Ya da (etnik, kültürel, dini ya da dil grubu açısından) çoğunluktaki grubun azınlığa egemen olması olabilir. İnsan hakları ilkeleri tüm insanların eşit olduğunu, ve bu nedenle haklarından eşit biçimde yararlanabilmelerinin koşullarının sağlanması gerektiğini söyler. Dahası bu ilkeler diğerleri ile kıyaslandığında dezavantajlı durumda olan grupların varlığını da tanır. Diğer bir deyişle, bazı birey ve grupların mağdur olma riski diğerlerinden daha yüksektir. Korunmalarını güvence altına almak üzere savunmasız gruplar olarak adlandırılan bu gruplar için ek haklar tanımlanmıştır. Kadınlar, çocuklar, mülteciler, azınlıklar, yerli halklar, yaşlılar ve engelliler savunmasız gruplardır. 2.2 İnsan Hakları Toplumunun Çalışmaları İnsan hakları kuruluşları; resmi, yarı-resmi, hükümetler arası ve hükümet dışı olmak üzere sınıflandırılabilirler. Bu kuruluşlar değişik düzeylerde olabilir: Uluslararası, bölgesel, alt bölgelere ait, ulusal ya da yerel. Bu kuruluşların yerine getirdiği bir çok görev standart oluşturma, standartların uygulanması, kurumsallaşma, eğitim, tanıtım, hukuk reformları, durum izleme ve olay temelli çalışma alanlarına girer. Hükümet dışı kuruluşların çoğunluğu, adalete erişim için hukuki yardım sağlanması ya da belirli bazı mağdurlar için destek ve rehabilitasyon hizmetleri sağlanması gibi, olay temelli çalışma yoluyla doğrudan hizmetler sunarlar. Standart oluşturma ile; insan hakları bildirgeleri, sözleşmeleri, anlaşmaları ve diğer uluslararası enstrumanlar üzerinde çalışan ve devletleri bunların hükümlerine uymaya davet eden hükümetler-arası kuruluşların çalışmaları kastedilmektedir. İnsan hakları standartlarının oluşturulması görevini yerine getiren hükümetler-arası kuruluşlar arasında aşağıdakiler bulunur: a) Birleşmiş Milletler ve alt organları, b) BM ile ilişkili, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Uluslararası Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) gibi uzman kuruluşlar.
6 3 c) Afrika Birliği, Amerikan Devletleri Örgütü ve Avrupa Birliği gibi bölgesel örgütler. 2.3 Uluslararası İnsan Hakları Standartları İnsan hakları standartları, insan haklarının eşit biçimde kullanılması ve savunmasız grupların bu amaçla korunması için oluşturulur ve yine bu amaçla bunlara uyulması beklenir. Bu standartlar, bildirgeler, sözleşmeler, antlaşmalar ve Devletler arasında yapılan anlaşmaların oluşturduğu uluslararası enstrümanlarda yer alır. Evrensel olmaları, ve herkese eşit biçimde uygulanmaları, onları etkili kurallar haline getirir ve insan hakları söylemlerinin siyasi rol kesmelere dönüşmesini engeller. İnsan hakları standartları ile ilgili bir örnek yaşam hakkına ilişkindir. Kişisel ve Siyasal haklar Sözleşmesinin 6 (1). Maddesi, hiçkimsenin keyfi olarak yaşamından yoksun bıraklamayacağını hükme bağlar. Mahpuslara muamele açısında standartlar esas olarak Mahpuslara Muamelenin Asgari Standart Kuralları nda belirtilmiştir. Diğer bir standart örneği bir asgari çalışma yaşı tesbit edilerek çocukların korunmasını amaçlar. İstihdama Kabulde Asgari Yaşa İlişkin 138 nolu ILO Sözleşmesi nde konu ile ilgili bazı paragraflar aşağıdaki gibidir: Madde 1: Bu sözleşmenin kendisi için yürürlükte olduğu her üye, çocuk işçiliğini etkin bir şekilde ortadan kaldırmayı ve istihdama ve çalışmaya kabul için asgari yaşın giderek gençlerin fiziksel ve zihinsel yönden tam olarak gelişmelerine olanak tanıyacak bir düzeye yükseltilmesini sağlayan ulusal bir politika takip etmeyi kabul eder. Madde 2, 3üncü paragraf: Bu maddenin 1 inci fıkrasına göre belirlenen asgari yaş sınırı, zorunlu öğrenim yaşının bittiği yaşın altında, ve hiçbir durumda 15 yaşın altında olmayacaktır. 2.4 Uluslararası İnsan Hakları Enstrümanlarının Çeşitleri İnsan haklarına ilişkin enstrümanlar üç kategori altında ele alınabilir: Genel ve özel enstrümanlar Küresel ve bölgesel enstrümanlar Bağlayıcı ve bağlayıcı olmayan enstrümanlar İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi gibi genel enstrümanlar, insan haklarının büyük bir kesimini içerirler. Diğer taraftan bir özel enstrüman ise kadın hakları, çocuk hakları, istihdam, bilgi edinme özgürlüğü gibi tekil alanlarla ilgilidir. Küresel enstrümanlar, Birleşmiş Milletler, Uluslararası Çalışma Örgütü gibi küresel organlar tarafından üretilmiş olanlardır. Bölgesel enstrümanlar ise Afrika Birliği, Amerikan Devletleri Örgütü ve Avrupa Konseyi gibi bölgesel örgütlenmeler tarafından üretilmiş olanlardır. Devletler açısından bağlayıcı ya da bağlayıcı olmayan enstrumanlar vardır. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ya da Amerikan İnsan Hakları ve Ödevleri Bildirgesi hukuki olarak bağlayıcı değildir, ancak uluslararası hukukun bir parçasını oluştururlar ve ulusal yasa ve hukukta sıkça referans gösterilirler. Bağlayıcı olmayan bu belgeler, iyi niyetin ifadesidirler ve ahlaki bir güç taşırlar. Bağlayıcı olmayan bazı belgeler ise Birleşmiş Milletler Genel Kurulu gibi bir hükümetler-arası kuruluşun en üst yönetim organı tarafından kabul edilmiş olmaları nedeniyle daha çok sayıda Devlet üzerinde etkili olurlar. Hukuki olarak bağlayıcı olan enstrumanlar, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ya da Ekonomik, Sosyal ve kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi gibi sözleşmeler ve anlaşmalardır. Bu tür enstrümanların hukuki olarak bağlayıcı hale gelmesi için belirli süreçlerden geçilmesi gerekir. Bu süreç imzalama ve onaylama ile ilgilidir. İmzalama, belgenin bir hükümet tarafından imzalanması ve enstrümanın hükümlerini ihlal edecek herhangi
7 4 bir şey yapılmayacağı niyetinin ilan edilmesidir. Onaylama ise, belgenin ülkenin yasa koyucusu tarafından resmi oylama sonucunda yürürlüğe konması ile imzanın doğrulanması ve enstruman hükümlerinin hukuki bağlayıcılığının kabul edilmesidir. Özellikle yürütme erkinin yasa yapma yetkilerine de sahip olduğu kimi devletler için iki işlemli imzalama ve onaylama süreci yerine tek bir kabul işlemi yer alır. Kabul etme de imzalama ve onaylama gibi enstrumanın hukuki olarak bağlayıcı hale getirilmesi amacını gerçekleştirir. Bir sözleşmeyi onaylayan ya da kabul eden Devletler, Taraf Devlet ya da Sözleşmeci Taraflar olarak adlandırılır. Bazı enstrumanların protokolleri vardır. Protokol, temel enstrumana ek bir anlaşma anlamına gelir. Örneğin, BM İnsan Hakları Komitesinin mağdurların bireysel başvurularını kabul etmesini olanaklı kılan Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi İhtiyari (1 nolu) Protokolü gibi. İsminden de anlaşılabileceği gibi bir taraf Devletin bu protokolü onaylayıp onaylamaması Devletin kendi tercihine bağlıdır. Bu nedenle bireysel başvuru işlemi Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ni onaylayan ya da kabul eden tüm taraf Devletler için değil yalnızca söz konusu Protokolü onaylayan ya da kabul edenler için bağlayıcıdır. Devletlerin iki türlü yükümlülükleri vardır: Bağlayıcı olmayan enstrümanlara ilişkin ahlaki yükümlülük ve imzalanan, onaylanan ya da kabul edilen enstrümanlara ilişkin hukuki yükümlülük. Devletlerin, yükümlülüklerini yasalar çıkararak ve bu yasaların uygulanmasını sağlayarak yerine getirmeleri beklenir. Aşağıdaki tabloda (Tablo 1) bazı örnek enstrumanlar yukarıda sözü edilen kategorilere göre gruplandırılmış olarak gösterilmiştir. Uluslararası enstrumanların daha tam bir listesi için Micro-thesauri: A Tool for Documenting Human Rights Violations (İnsan Hakları İhlallerinin Belgelenmesi İçin Bir Araç: Mikro Kavram Dizinleri) adlı yayındaki Uluslararası Enstrumanlar listesine bakınız. 2.5 İnsan Haklarının İzlenmesi İnsan haklarının izlenmesi, bir ülkenin mevzuat ve uygulamalarının uluslararası standart ya da normlara uygun olup olmadığının anlaşılması için gerçekleştirilir. EVRENSEL STANDART İzleme evrensel olarak kabul gören standartlarla ulusal mevzuatta düzenlenen standartlar arasında bir farklılık olup olmadığını görmek amacıyla gerçekleştirilir. 2.6 İzleme Türleri YEREL STANDART YEREL UYGULAMA... ya da ulusal standartlarla uygulanma biçimleri ve gerçek hayatta karşılaşılan durum arasında İnsan haklarının izlenmesi odaklandıkları alana bağlı olarak iki genel biçimde gerçekleştirilebilir: durum izlemesi ve vaka izlemesi. Her iki tür de aşağıda özetlendiği gibi farklı izleme biçimlerini içerebilir: a. Durum izlemesi i. İnsan hakları ihlallerinin izlenmesi ii. Mevzuat değişiklik tasarıları ve yasalaşma süreçlerinin izlenmesi iii. Yasa ve politikaların uygulamalarının izlenmesi iv. İnsan hakları kurumlarının kuruluş ve gelişmelerinin izlenmesi b. Vaka izlemesi i. Dava konusu edilmiş bir olayla ilgili hukuki sürecin izlenmesi ii. Bir ihtiyaç sahibine sunulan destek ve rehabilitasyon hizmetlerinin izlenmesi iii. Bir olaydaki diğer müdahale biçimlerinin izlenmesi Durum İzlemesi genel olarak bir duruma odaklanır. Örneğin, insan hakları örgütlerinin çoğu bir ülkedeki ihlalleri tanımlayan ve analiz eden raporlar üretirler. Bir durum raporu, olayların belgelenmesinin yanı sıra, ilgili insan hakları mevzuatı açısından, bir ülkedeki ilerlemeye ilişkin bir değerlendirmeyi içerebilir.
8 5 Tablo 1 KÜRESEL BÖLGESEL BAĞLAYICI OLMAYAN İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi Amerikan İnsan Hakları ve Ödevleri Bildirgesi G E N E L BAĞLAYICI Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi İnsan vehalkların Haklarına Dair Afrika Şartı BAĞLAYICI OLMAYAN Ulusal ya da Etnik, Dinsel ve Dilsel Azınlıkların Üyelerinin Haklarına Dair Bildirge Mahkumlara Muamelenin Temel kuralları Bildirgesi Suçtan ya da Yetki İstismarından Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına Dair Temel İlkeler Bildigesi Demokratik Yurttaşlık İçin Eğitim Bildirgesi (Avrupa Konseyi) Amerikalılararası İfade Özgürlüğünün İlkeleri Bildirgesi Afrikalı Çocuğun Hakları ve Refahına Dair Bildirge (Afrika Birliği) Ö Z E L BAĞLAYICI Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına Dair Uluslararası Sözleşme Çocuk Hakları Sözleşmesi Eşit Değerde İş İçin Erkek ve Kadın İşçiler Arasında Ücret Eşitliğine ilişkin 100 nolu ILO Sözleşmesi Durum izlemesinin farklı biçimlerinin hepsi ister hükümetin sözleşmelerden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmesini izleme amacıyla olsun, ister ulusal izleme amaçlı olsun, örneğin teşhir ve kamuoyu oluşturma faaliyetleri yapabilmek için, yararlıdır. Vak a İzleme mağdurla ilgilenen ve ayrıntılı bir izleme biçimidir. Hak arama ya da sağlık konusunda destek sağlama gibi bir mağdur veya mağdurlar grubu için ya da onlar adına yapılan sürekli çalışmalar vaka izleme olarak nitelendirilir. Belirli bir mağdurun durumundaki gelişmelerin izlenmesi ve belgelenmesi vaka çalışmalarının temel ve ayrılmaz parçasını oluşturur. Avrupa İşkencenin ve İnsanlıkdışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezalandırmanın Engellenmesi Sözleşmesi Amerikan Devletleri Örgütü İltica Üzerine Sözleşme İnsan hakları örgütleri daha çok mağdura yönelik izleme yapma eğilimi taşırlar. Hükümet dışı insan hakları örgütlerinin çoğunluğu bir yandan insan haklarından yana genel durumun iyileşmesi öte yandan da mağdurların mağduriyetten kaynaklanan gereksinimlerinin karşılanması için çaba sarfederken durum ve vaka izlemesini aynı zamanda gerçekleştirirler. İzlemenin kapsamı aşağıdaki farklı unsurlar açısından geniş ya da dar tutulabilir. a. Kapsanan Haklar Bakımından İzleme, örneğin medeni ve siyasal haklar açısından hükümetin gösterdiği performans konusunda bir rapor hazırlamak üzere geniş kapsamlı olabilir
9 6 ya da örneğin bir ülkedeki kayıp olayları konusunda bir rapor hazırlamak üzere belirli bir alana daraltılabilir. b. Hedef gruplar açısından İzleme, tüm toplumu kapsayabilir ya da çocuk, etnik azınlıklar, çalışanlar, mahpuslar gibi özel hedef gruplara yöneltilebilir. belgeleme çok önemlidir. Dahası, belgeleme olguların, özellikle geçmişteki ve mevcut durumların karşılaştırılması amacıyla, tekrar tekrar izlenmesi için gereklidir. Bir dönem boyunca toplanan veriler bahse konu durumun daha tam bir resmini elde etmek üzere analiz edilebilir. 3. İZLEME NEDEN YAPILIR? c. Coğrafi kapsam açısından İnsan hakları örgütleri tarafından yürütülen izleme genellikle ülke çapında bir kapsayıcılığa sahiptir. Bunların yanısıra, daha küçük alanlara, örneğin bir ülkenin baskı altındaki bir bölgesi gibi, odaklanan izleme çalışmaları ya da daha geniş alanlara odaklanan, örneğin Güney Afrika da çocuk işçilerin durumunun izlenmesi gibi, çalışmalar da vardır. İnsan hakları örgütlerinin pek çoğu, yukarıda sayılan izleme biçimlerini çeşitli biçimlerde biraraya getirebilirler. İzleme çalışmalarını, örneğin rehabilitasyon merkezlerinin tıbbi müdahaleleri izlemesi gibi, özel bazı alanlara yoğunlaştıran kuruluşlar da vardır. 2.7 İzleme, Soruşturma ve Belgeleme İzleme tekrarlanan bir bilgi toplama işidir. Sıklıkla çok sayıda ya da bütünü temsil etmeye yetecek sayıda insan hakları olayının belgelenmesini gerektirir. Soruşturma, bir ya da daha çok insan hakları ihlalini içeren ya da içerdiği kuşkusu olan bir olayı çevreleyen gerçeklerin ortaya çıkarılması sürecini ifade eder. Soruşturma terimi bilgi toplama (factfinding) ile eşanlamlıdır. Bazı izleme türlerinde soruşturma yerine kullanılan daha doğru terim muayenedir. Örneğin, sağlık görevlileri kurbanların rehabilitasyonu sürecinde gelişmeleri izlerken periyodik muayeneler yaparlar. Belgeleme bir soruşturma ya da muayenenin sonuçlarının kaydedilmesi anlamına gelir. Özellikle insan haklarının savunulması için kanıta ihtiyaç duyulan durumlar açısından 3.1 İzlemenin Amaçları İzleme, belirli bir durum ya da olayla ilgili olarak neyin yanlış olduğunu belirlemek ve bunların düzeltilmesi için alınması gereken önlemleri tanımlamak amacıyla yürütülen bir faaliyettir. İzleme, ayrıca, bir durumun iyileştirilmesi için alınan önlemlerin işe yarayıp yaramadığını tesbit amacıyla da yürütülür. Bu anlamda bir duruma cevap vermesi amacıyla yürütülen etkinliklerin çoğu, belirli bir olay gerçekleştikten sonra yürütülen tepkisel faaliyetler olarak değerlendirilir. Bununla birlikte izleme, erken uyarı sağlamak için de yapılır. Erken uyarı, bir çatışmanın özellikle de şiddet unsurları içeren bir çatışmanın baş göstermek üzere olduğuna dair belirtilerin görüldüğü bir durumla ilgili bir değerlendirme sunularak, çatışma meydana gelmeden önce müdahale mekanizmalarının harekete geçirilmesini amaçlar. İnsan haklarının izlenmesi diğerlerinin yanısıra aşağıdaki amaçlara hizmet eder: a. uluslararası standartların uygulanmasında hükümetlere yardımcı olmak; b. uluslararası standartların benimsenmesi ve uygulanmasında hükümetlere baskı yapabilmek; c. vakaları mahkemeye götürmek gibi ulusal düzeyde hukuki eylemleri başlatabilmek; d. hükümet üzerinde baskı oluşturabilmek ya da kamuoyunun farkındalığını artırmak amacıyla teşhir ve kamuoyu oluşturma kampanyaları gibi eylemler gerçekleştirebilmek; e. mağdurlara yardım edebilmek;
10 7 f. olası çatışma alanlarına ilişkin erken uyarıda bulunabilmek Yukarıda sıralananlardan ilk amaç (a) BM in sözleşmeleri izleyen organları içindir. Sonraki dört amacın hükümet dışı insan hakları örgütlerine yol gösterici olması amaçlanmıştır. Son amaç (f)de sözü edilen erken uyarı faaliyeti ise hükümetler-arası özel kuruluşlar ya da benzer hükümet dışı kuruluşlar tarafından yerine getirilebilir. 3.2 İzlemenin Sonuçlarını Kimler Kullanır? Hükümetlere bağlı, hükümetler-arası ya da hükümet dışı çeşitli kuruluşlar, genellikle kendi kullanımlarına yönelik ve kendi özel görevleri/yetkileri temelinde izleme faaliyeti gerçekleştirirler. Örneğin, hükümet dışı örgütlerde çalışan insan hakları savunucuları hak ihlallerini hemen rapor etmek ve gecikmeden müdahalede bulunmak biçiminde doğrudan izleme faaliyeti gerçekleştirirler. BM in sözleşmeleri izleyen organlarının üyeleri hükümetlerin dikkatini sözleşme gereği üstlendikleri yükümlülüklere uygun davranmaya davet etmek için gerekli bilgiyi sağlamak üzere gerçekleştirirler. Çatışmaları önlemeyi ya da dönüşümü hedefleyen hükümet dışı ya da hükümetlerarası örgütler erken uyarı yapabilmek için izleme faaliyetinde bulunurlar. Çok önemli ve özel bir kullanıcı türünü geçici ya da kalıcı ceza mahkemeleri ya da ulusal adalet ve/veya gerçek komisyonları gibi yarı resmi kuruluşlar oluşturur. Hükümet dışı kuruluşların uzun yıllara yayılan izleme sonuçları adalet arayışı ya da geçmişin araştırılması ve değerlendirilmesi amacıyla bu kuruluşlara sunulabilir. İzleme sonuçlarının diğer kullanıcıları araştırmacılar, avukatlar, diğer insan hakları kuruluşları ve genel olarak kamuoyu olabilir. Örneğin, eylemci gruplar devletin politikalarını açığa çıkarmak için izlemeden elde edilen bilgileri kullanabilir. Kullanım biçimleri ve yöntemleri değişebilir ancak insan hakları konusunda mevcut durumu değiştirme nihai hedefi aynıdır. 4. İZLEMEYİ KİM YAPAR? 4.1 Standartların Oluşturulması ve İzleme Tüm dünyada, insan haklarının korunması ve yaygınlaştırılması, esas olarak şu üç tür oyuncunun karşılıklı olarak birbirlerini etkileyen eylemleri ile gerçekleşir: Hükümetler-arası, hükümetlere bağlı ve hükümet dışı kuruluşlar. Bu kuruluşlar insan haklarına ilişkin olarak aşağıdaki görevleri yerine getirirler: İzleme sonucunda elde edilen bilginin farklı kullanıcıları da vardır, özellikle politika oluşturanlar ve bilim insanları. Hükümet dışı kuruluşların çalışmalarının önemli bir kısmını mevzuatta değişiklik yapılması için lobi faaliyetleri yapmak olduğunun, bu nedenle de izleme sonuçlarının parlemanterler gibi politika oluşturanların dikkatine sunulması gerektiğinin altını çizmemiz gerek. Bilim adamları, akademik dünyada yer alanlar, çoğunlukla farklı kaynaklardan bilgi talep ederek seçilmiş belirli durumları analiz etmeyi amaçlayan dolaylı bir izleme gerçekleştirirler. Bilim adamları tarafından toplumsal sorunların aydınlatılmasında ulaşılan sonuçlar politika değişiklikleri için kullanılabilir ve kullanılmalıdır. HÜKÜMETLERE BAĞLI KURULUŞLAR HÜKÜMETLER- ARASI KURULUŞLAR Uluslararası standartların Kabul edilmesi için resmi kurumları teşvik etmek Kendi uygulamalarının antlaşma yükümlülükleri ile uygunluğunu izlemek İhlalleri izlemek Standartların belirlenmesi Hükümetlerin sözleşme hükümlerine uyumlarının izlenmesi İhlallere ilişkin özel durumların izlenmesi HÜKÜMET DIŞI KURULUŞLAR Standartların oluşturulması konusunda hükümetler arası kuruluşlar nezdinde lobi faaliyeti yapmak Uluslararası standratları kabul etmeleri için hükümet nezdinde lobi faaliyeti yapmak Hükümetin onaylamış olduğu antlaşma yükümlülüklerine sadık kalıp kalmadığını izlemek İhlalleri izlemek
11 8 Yukarıdaki türden kuruluşlar, özellikle de hükümet dışı kuruluşlar uluslararası, bölgesel, alt bölgesel ya da ulusal ve yerel olmak üzere her düzeyde mevcuttur. İzleme yapan kuruluşların yaptıkları izleme faaliyetleri genellikle bir diğerini tamamlar ya da diğerlerinin faaliyetini dengeler. Örneğin, bir sözleşmeye taraf olan Devletin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğine dair izlemede, izleyen hükümetlerarası kuruluş öncelikle taraf devletin hükümetinin kendisinden bilgiyi alır. Bu hükümetler arası kuruluş aynı zamanda hükümetin raporlarını doğrulamak için hükümet dışı kuruluşlarının bilgisine de başvurur. 4.2 BM ve Diğer Hükümetlerarası Kuruluşlar Tarafından Gerçekleştirilen İzleme Faaliyetleri Birleşmiş Milletler, birçoğu insan hakları ile ilgilenen değişik bölümleri ve bağlı kuruluşları ile birlikte çok büyük bir kuruluştur. Bu bölüm ya da bağlı kuruluşların çalışmaları çoğu kez içiçe geçer, bu nedenle BM nin yapısını basit sözcüklerle anlatmak zor bir iştir. Her şeye rağmen görevi doğrudan insan haklarını izleme olan BM kuruluşlarını, aşağıdakı gibi sıralamak mümkündür: Anlaşma temelli komiteler Özel raportörler ve BM İnsan Hakları Komisyonuna bağlı diğer organlar Uzmanlaşmış Kuruluşlar a. Anlaşma Temelli Komitelerin İzleme Faaliyetleri BM tarafından üretilen altı temel uluslararası insan hakları sözleşmesinin metinlerinde, görevleri bu sözleşmelerin uygulanmasının izlenmesi olan birer komite kurulmasına ilişkin hükümler yer almaktadır. Bu antlaşma temelli komiteler, hükümetler tarafından önerilen ancak bağımsız olarak hareket etmeleri beklenen uzmanlardan oluşur. Bu komiteler, izleme görevlerini esas olarak Taraf Devletlerin düzenli olarak rapor sunmalarını talep ederek gerçekleştirirler. Aşağıdaki tabloda (Tablo 2) bu altı sözleşme ve bunlara ilişkin izleme komiteleri ile devletlerin raporlama yükümlülükleri gösterilmiştir. Anlaşma temelli bir organın görevini nasıl gerçekleştirdiğini göstermek üzere, İnsan Hakları Komitesi nin nasıl çalıştığı aşağıda kısaca aktarılmıştır: 1) Komite görev süreleri dört yıl olan 18 üyeden oluşur. Üyeleri arasından bir Başkan, üç Başkan Vekili ve bir Raportör seçer. 2) Her yıl, biri New York (Mart/Nisan) diğer ikisi de Cenevre de (Haziran ve Ekim/Kasım) olmak üzere üçer haftalık üç oturum gerçekleştirir. 3) Her oturum öncesinde Komitenin oluşturduğu çalışma gruplarının oturumları gerçekleştirilir. Önemli çalışma gruplarından biri, raporu incelenecek olan Taraf Devletle ilgili olarak Komitenin üzerinde durabileceği sorunlar listesini hazırlayan gruptur. 4) Sorunlar listesi ilgili hükümete BM lerdeki Daimi Temsilcisi aracılığı ile iletilir. 5) Raporu görüşülen hükümetin temsilcileri Komite toplantısında yazılı soruları sözlü olarak cevaplarlar. Bu noktada, Komite, temsilcilere değişik sorular yöneltir. Sorular basın ya da hükümet dışı kuruluşlar gibi farklı kaynaklardan alınan bilgilerle hazırlanabilir. 6) Taraf Devlet raporunun değerlendirilmesi şu sonuçlara yol açabilir: Nihai yorumlar: Komitenin ulaştığı, diğerlerinin yanında, Sözleşmenin uygulanmasını etkileyen güçlükler ve faktörler üzerine bir bölümü, olumlu noktalarla ilgili bir bölümü ve Komitenin öneri ve tavsiyelerini içeren bir bölümü içerebilecek olan hükümlerden oluşur. Genel yorumlar: Tüm Taraf Devletler ya da genel olarak kişisel ve siyasal haklar sorunu ile ilgili olan, Sözleşme hükümlerine açıklık getirmeyi ve bu yolla Sözleşme hükümlerinin uygulanması ve yükümlülüklerinin yerine getirilmesi konusunda Taraf
12 9 SÖZLEŞME İZLEME KOMİTESİ RAPORLAMA KOŞULLARI Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi İnsan Hakları Komitesi Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonraki birinci yıl içinde ilk rapor; ilk raporun ardından her beş yılda bir periyodik rapor Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonraki iki yıl içinde ilk rapor; ilk raporun ardından her beş yılda bir periyodik rapor Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına Dair Uluslararası Sözleşme Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonraki birinci yıl içinde ilk rapor; ilk raporun ardından her iki yılda bir periyodik rapor ve Komitenin herhangi bir zamanda talep etmesi durumunda ayrı bir rapor Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi İşkenceye Karşı Sözleşme Çocuk Hakları Sözleşmesi Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Komitesi İşkenceye Karşı Komite Çocuk Hakları Komitesi Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonraki birinci yıl içinde ilk rapor; ilk raporun ardından her dört yılda bir periyodik rapor ve Komitenin herhangi bir zamanda talep etmesi durumunda ayrı bir rapor Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonraki birinci yıl içinde ilk rapor; ilk raporun ardından her dört yılda bir periyodik rapor Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonraki iki yıl içinde ilk rapor; ilk raporun ardından her beş yılda bir periyodik rapor Devletlere yardımcı olmayı amaçlayan yorumlardır. 7) Komite BM Genel Kuruluna yıllık bir rapor sunar. Rapor, Komitenin faaliyetlerinin bir özetini, belirli ülkelerin durumları ilgili olarak dile getirilen konuları da içermek üzere tüm karar ve tavsiyelerini içerir. Diğer komiteler tarafından yürütülen işlemler de İnsan Hakları Komitesi tarafından yürütülenlerle neredeyse aynıdır. Temel bir farklılık İnsan Hakları Komitesinin aynı zamanda raporu incelenmekte olan bir hükümete soru olarak yöneltilebilecek bireysel şikayetleri de kabul etmesidir. Kişisel ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesinin Seçmeli Protokolü nün yürürlüğe girmesi buna olanak sağlamıştır. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi için de benzer bir protokol tasarlanmaktadır. İşkenceye Karşı Sözleşme de, hepsinden farklı biçimde, Sözleşme metni içinde bireysel başvurulara izin veren bir hüküm vardır. b. BM İnsan Hakları Komisyonu na bağlı Organların İzleme Faaliyetleri İnsan Hakları Komisyonu, Cenevre de yılda bir kez altı haftalık bir toplantı yapan büyük bir organdır. Komisyon üyeliği BM üyesi ülkeler arasında dönerli olarak değişir. Her üye hükümet Cenevre toplantısına katılacak bir heyet tayin eder. Bu heyet üyeleri anlaşma temelli organların üyeleri gibi bağımsız değil kendi hükümetlerinin görüşlerini temsil ederler. Komisyon kendi başına izleme faaliyeti yürütmez. Daha çok izleme sonuçlarının açıklandığı ve tartışıldığı bir forum olarak değerlendirilmelidir. BM tarafından akredite edilen hükümet dışı kuruluşlar da Komisyon toplantılarına katılabilir ve açık genel toplantılarda müdahalelerde bulunabilirler. Ancak, Komisyona bağlı, bazı konularda sınırlı olsa da, izleme faaliyeti yürüten organlar mevcuttur. Bunlar; farklı Özel Raportörler ve
13 10 Çalışma Grupları ile (daha önce Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu olarak adlandırılan) İnsan Haklarının Korunması ve Yaygınlaştırılması Alt Komisyonudur. Bu organlar izleme faaliyetini farklı kaynaklardan bilgi toplanması, toplanan bilginin analizi biçiminde yürütür, ve bazı durumlarda olayları ilgili hükümete iletirler. Dahası hepsi de İnsan Hakları Komisyonunun yıllık oturumlarında birleştirilen raporlar üretirler. Dğer taraftan yürütebilecekleri izleme faaliyetleri sınırlı olabilir: 1) İzleme organın asıl amacı açısından ana faaliyet biçimi değildir. Örneğin, bir konuda görevlendirilen bir Özel Raportörün görevi tam olarak kendisine verilen konuya ilişkin sorunları incelemek, ihlalleri önlemek ve/veya ihlallere karşı koymak için atılacak adımlar konusunda önerilerde bulunmaktır. O halde, seçilen durumların izlenmesi bu görevin yerine getirilmesini sağlamak için gerçekleştirilir. 2) Bilgi toplama yöntemleri sınırlıdır. Bazı organlar seyrek olarak bilgi toplama görevleri gerçekleştirirler. Bu organların çoğu iletişim yoluyla bilgi toplar. İleti bir mağdurun ya da mağdurlar için çalışan başkalarının bir hakkın ihlali iddiasını içeren bir şikayet başvurusu ya da (aşağıda açıklanan) 1503 kuralı durumunda muhatabının müdahalesi istenen bir insan hakları durumu alarmı olabilir. Aslında, alınan iletiler ve o ana kadar tamamlanan görevler, bir arada, dünyadaki ya da bir ülkedeki durumu doğru biçimde yansıtmayabilir. Bir Özel Raportör İnsan Hakları Komisyonu tarafından insan hakları ihlalleri ile ilgili bir alan ya da konuyla ilgilenmek üzere görevlendirilen bir uzmandır. İki tür Özel Raportör vardır: Ülke Özel Raportörleri ve konu Özel Raportörleri yılında Özel Raportörler tarafından incelenmekte olan ülkeler Afganistan, Burundi, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Yugoslavya nın dağılması sonrasında oluşan ülkeler, Irak, Myanmar (Burma), işgal altındaki Filistin bölgeleri ve Sudan idi. Konu Özel Raportörleri (ya da Bağımsız Uzmanlar veya Genel Sekreter in Temsilcileri) ise bu sırada aşağıdaki konular üzerinde çalışmak üzere görevlendirilmişlerdi: Yeterli barınma Irkçılığın güncel biçimleri, Irk Ayrımcılığı ve Yabancı Düşmanlığı Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi için seçmeli protokol taslağının hazırlanması Yasa dışı, Yargısız ve Keyfi İnfazlar Düşünce ve İfade Özgürlüğü Din ve Vicdan Özgürlüğü Sağlık İnsan Hakları Savunucuları İnsan Hakları ve Aşırı Yoksulluk Yerli Halkların Hakları Göçmenlerin Hakları Yasa Dışı Davranış ve Zehirli Atıkların Boşaltılması Yargıç ve Avukatların Bağımsızlığı Ülke İçinde Yerinden Edilmiş İnsanlar Paralı Askerler Zorla ya da Rıza Olmaksızın Kaybetmeye Karşı Korunma Gelişme Hakkı Eğitim Hakkı Beslenme Hakkı Çocuk Satışı, Çocuk Fahişeliği ve Çocuk Pornografisi Yapısal Reform Politikaları ve Dış Borç İşkence Kadına Karşı Şiddet Çalışma Grupları, İnsan Hakları Komisyonu tarafından belirli konular üzerinde çalışmak üzere görevlendirilen küçük komitelerdir. Halen çalışmakta olan bazı gruplar: Zorla ya da Rıza Olmaksızın Kaybolmalar Çalışma Grubu ve Keyfi Tutuklama Çalışma Grubudur. Özel Raportörler ve Çalışma Grupları tarafından izlenen alışılmış çalışma biçimi iletişim yoluyla bilgi toplamak ve bir tepki gösterilmesini gerektiren durumlarda harekete geçmektir. Alışılmış hareket bilginin, sıklıkla sonuçla ilgili bilgi iletilmesi talebiyle, bazen de önemli tutukluların salıverilmesi gibi somut bir taleple
14 11 birlikte ilgili hükümete iletilmesidir. Özel Raportörler ve Çalışma Gruplarının üyeleri ciddi bir durumu yerinde incelemek amacıyla zaman zaman ülkeleri de ziyaret ederler. Bir biçimde izleme faaliyeti yürüten diğer bir organ da İnsan Hakları Komisyonuna bağlı olarak çalışan (daha önce Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu olarak adlandırılan) İnsan Haklarının Korunması ve Yaygınlaştırılması Alt Komisyonudur. BM Ekonomik ve Sosyal Konseyinin 1503 nolu Kararına atfen 1503 kuralı olarak adlandırılan yöntemi kullanır. Kısaca, Alt Komisyon herhangi bir ülkede gözle görülür ihlal örnekleri olup olmadığını ve bu örneklerin büyük ölçekli ve sistematik bir ihlal düzeyine ulaşıp ulaşmadığını araştırır kuralı nın içerdiği farklı adımlar şunlardır: 1) Alt Komisyona bağlı İletişim Çalışma Grubu hükümetlerin cevapları da dahil olmak üzere bilgi toplar ve bu bilgileri analiz eder. İletişimle alınan bilgiler durumu tanımlamalıdır ve yalnızca süreklilik arzeden ihlal örneklerinin bulunduğu konusunda inandırıcı bir gerekçe ortaya koyarsa kabul edilirler. 2) Çalışma Grubu bir ülkede süreklilik arzeden ihlal örneklerinin bulunduğu konusunda güvenilir kanıtlar bulunduğunu düşündüğü zaman ilgili iletişim bilgilerini Alt Komisyona iletir. 3) Alt Komisyon, Çalışma Grubu tarafından kendisine yönlendirilen tüm ülkelerin durumlarını inceler ve hangilerinin daha ileri düzeyde çalışılmak üzere İnsan Hakları Komisyonuna aktarılması gerektiğine karar verir. 4) İnsan Hakları Komisyonu, bir ülkedeki duruma ilişkin eylemi daha ileri götürerek, daha üst bir organ olan Ekonomik Sosyal Konseye önerilerini de içeren bir rapor sunabilir. Komisyon etraflı bir soruşturma yapmak üzere geçici bir komite de görevlendirebilir, ancak bunun için ihlallerin gerçekleştiği iddia edilen Devletin de rızası gerekir. Bir ülkedeki durumla ilgili olarak yapılan tüm işlemler, Komisyonun konuyu Ekonomik ve Sosyal Konseye iletmesi aşamasına kadar gizli kalır. Ancak bu aşamadan sonra o ülkedeki durum farklı BM forumlarında kamuoyuna açık biçimde tartışılabilir. Sadece, esas olarak otoriter rejimler tarafından yönetilen ülkelerden oluşan ve durumları gerçekten tehlikeli derecede kötü olan bir kaç ülkenin durumu Ekonomik ve Sosyal Konseye sevkedilmiştir. c) Uzmanlaşmış Kuruluşların İzleme Faaliyetleri Diğer bazı hükümetlerarası kuruluşlar, yönetim organları tarafından benimsenmek üzere enstrumanlar hazırlarlar. Bunların en tanınmış olanı Uluslararası Çalışma Örgütüdür (ILO). Örgütün yönetim organı Sözleşmelerin kabul edildiği yer olan Uluslararası Çalışma Konferansıdır. Sözleşmeleri kabul eden ya da onaylayan Taraf Devletlerin periyodik raporlar sunması gerekir. Bu raporlar önce Sözleşme ve Tavsiyelerin Uygulanması Uzmanlar Komitesi tarafından sonra da üç tarafın (hükümet, işveren ve işçi temsilcileri çev.) yer aldığı Sözleşme ve Tavsiyelerin Uygulanması Konferans Komitesi tarafından incelenir. Sürdürülen izleme faaliyetlerinin sonuçlarını yansıtan raporlar üreten başka uzmanlaşmış BM kuruluşları da mevcuttur. Örneğin, UNESCO (BM Eğitim, Bilim ve Kültür Organizasyonu) ve WHO (Dünya Sağlık Örgütü) düzenli olarak tüm dünyaya ait eğitim ve sağlık istatistikleri yayınlarlar. Tüm ülkelerin kalkınma ve insan hakları göstergeleri temelinde başarı düzeyleri ile ilgili iyi bir bilgi kaynağı da BM Kalkınma Programı tarafından yıllık olarak yayınlanan İnsani Gelişim Raporudur. d) Bölgesel Hükümetlerarası Kuruluşların İzleme Faaliyetleri İnsan hakları konusunda sözleşmeler hazırlamış hükümetlerarası kuruluşları olan üç bölge vardır: Avrupa, Amerika ve Afrika. Sözleşmeler
15 12 uygulamaların izlenmesi için (insan hakları mahkemelerini de içeren) bölgesel mekanizmaların oluşturulmasını sağlamıştır. Aşağıdaki tablo bölgesel yönetim organlarını, hazırladıkları sözleşmeleri ve uygulamaların izlenmesi için oluşturdukları organları göstermektedir: Yönetim Organı Amerikan Devletleri Örgütü Afrika Birliği Avrupa Konseyi Bölgesel Sözleşme Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi İnsanların ve Halkların Hakları Üzerine Afrika Şartı Avrupa İnsan Haklarının Korunması ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi Uygulama Organı İnter-Amerikan İnsan Hakları Komisyonu; İnter-Amerikan İnsan Hakları Mahkemesi Afrika İnsanların ve Halkların Hakları Komisyonu; Afrika İnsan Hakları Mahkemesi (kurulma aşamasında) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İnter-Amerikan İnsan Hakları Komisyonu ve Afrika İnsanların ve Halkların Hakları Komisyonu izleme faaliyetini Taraf Devletlerin periyodik raporlarını inceleyerek gerçekleştirirler. Aynı görevi yürüten bir Avrupa komisyonu da nevcuttu, ancak Avrupa Sözleşmesinin uygulanmasının denetlenmesi 1998 den bu yana Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından yerine getirilmektedir. Farklı bölgesel insan hakları mahkemelerinin bölgesel sözleşmelerin uygulanması ya da yorumlanmasına ilişkin konulara hakim olması umulmaktadır. 4.3 Hükümet Organlarının İzleme Faaliyetleri Ulusal bir insan hakları kuruluşu genellikle aşağıdakilerden biridir: a. İnsan hakları komisyonu: Genellikle farklı alanlardan birçok üyeden oluşan, insan hakları eğitiminden şikayetlerin soruşturmasına kadar uzanan farklı (genel olarak bir komisyondan diğerine değişen) görevleri yerine getiren bir organdır. b. Ombudsman: Genel olarak, hükümetin adil olmayan uygulamalarından mağdur olduğuna inanan bireylerin haklarını korumakla görevlendirilmiş bir kişi ya da bir grup. c. Uzmanlık komisyonu: Etnik ya da dilsel azınlıklar, yerli topluluklar, çocuklar, mülteciler ya da kadınlar gibi savunmasız bir grubun haklarının korunması için çalışan birçok üyeden oluşan bir organ. Ulusal insan hakları komisyonları genellikle uluslararası standartlar konusunda çalışmak, hükümetlerini bunları kabul etmek için teşvik etmek, ve kabul edilen standartlara uyulmadığında hükümeti uyarmakla görevlidirler. Hükümetlerinin yükümlülüklerini yerine getirmesini izlemenin bir yolu talep edilen periyodik raporların hazırlanmasına katkıda bulunmaktır. Uzmanlık Komisyonları ile birlikte ulusal insan hakları komisyonlarının ortak bir görevi de hükümetin dikkatini ülkedeki ihlal alanlarına ve ayrımcılık örneklerine çekmektir. Birçok ulusal insan hakları komisyonu, uzmanlık komisyonları ve ombudsmanlar da dahil, özellikle bir şikayet prosedürü de mevcutsa, ihlalleri izleme yetkisine sahiptir. 4.4 Hükümet Dışı Kuruluşların İzleme Faaliyetleri İnsan hakları alanında çalışan hükümet dışı kuruluşlar insan hakları eğitimi, savunuculuğu ile mağdurlara doğrudan yardım gibi
16 13 faaliyetlerin yanında hem genel duruma ilişkin hem de bireysel vakalara yönelik izleme faaliyetleri yürütmektedirler. Hükümet dışı kuruluşlar atrafından yürütülen genel duruma ilişkin izleme faaliyetlerinin odak noktasını insan hakları ihlalleri oluşturur. Bazı hükümet dışı kuruluşların ilgi alanı geniş (kişisel siyasal haklara yönelik ihlallerin izlenmesi gibi) olabilirken diğer bazıları daha özel uzmanlık alanlarına (kayıplar, işkence, vb.) yönelebiliyorlar. Ayrıca, kalkınma ile ilgili hükümet dışı kuruluşlar, kadın grupları ve toplum temelli gruplar gibi farklı kuruluşlar da yavaş yavaş kendi çalışmalarında insan hakları temelli bir yaklaşımı benimsiyorlar. Böylelikle, bireysel haklardan kolektif haklara, kişisel ve siyasal haklardan ekonomik, sosyal ve kültürel haklara uzanan tüm insan hakları spektrumu içerisinde giderek artan bir izleme faaliyeti sürdürülüyor. Doğrudan hizmet sunan hükümet dışı kuruluşlar vaka izlemesi yapmak durumundadır. Bu, bir mağdurun hukuksal durumunun ya da rehabilitasyonunda kaydedilen gelişmenin izlenmesi olabilir. Vaka izlemesinin yöntemleri Bölüm 7 de tartışılacaktır. Hükümet dışı kuruluşlar doğrudan ihlallerin izlenmesinin ötesine geçerek, hükümetlerin uluslararası sözleşmelerden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirip getirmediklerini de izlemektedirler. Hatta bazı hükümet dışı kuruluşlar sözleşmelerin izleme komitelerinde etkin bir rol oynamakta örneğin gölge raporlar sunabilmektedir. Gölge rapor konusu Bölüm 9 da tartışılacaktır. 5. VERİ NASIL ve NEREDEN ELDE EDİLİR? 5.1 Bilgi Toplama Yöntemleri İzleme, soruşturma ve belgeleme faaliyetlerinin uzun süre yürütülmesiyle gerçekleştirilebilir. Bu anlamda, düzenli ve sürekli olarak uygulandığında tüm bilgi toplama yöntemleri, izleme yöntemleri olarak değerlendirilebilir. Kullanılabilecek yöntemler arasında: mülakat yapma, gözle denetleme, mahkemelerin izlenmesi, ilgili belegelerin toplanması, fotoğrafik ve diğer kayıt araçlarının kullanılması ve adli tıp muayenesi bulunur. Genellikle her bilgi toplama faaliyetinde bu yöntemlerin ikisi ya da daha fazlası bir arada kullanılır. Örneğin ihlallerin olduğu bir toplumda bilgi toplama faaliyeti insanlarla mülakat yaparak, gözle denetleyerek ve resimler çekerek gerçekleştirilebilir. 5.2 Alan Araştırması İzlemenin en çok kullanılan yöntemi, mülakat ve standart kayıt araçlarının birlikte kullanıldığı alan araştırmasıdır. Bu yöntem özellikle hakların ihlaline ilişkin olarak tanımlanmış göstergeler (sonraki bölümde tartışılacaktır) ile birlikte kullanılır. Bir alan araştırması, bir duruma ilişkin kapsamlı bir görüş oluşturmak ya da bir durumu değerlendirmek için belirli sayıda katılımcıdan benzer türde verinin elde edilmesidir. Alan araştırmalarında mülakat ya da anket araçlarından yararlanılabilir. Bir araştırma için bütün nüfusa ulaşmak olanaklı olmayabilir. Bu durumlarda araştırma bir örnekleme dayalı olarak yapılır. Üç türlü örneklem mümkündür: a. Rastgele örneklem - veri toplayıcısının içinde bulunduğu koşullarda rasgele ulaşabileceği kişiler. Örneğin bir araştırmacı özel bir yerde özel bir zamanda bulduğu herkesle görüşme yapmaya karar verebilir. b. Yargısal örneklem belirli bir kriterle seçilmiş örneklem. Örneğin, bir araştırmacı bir bölgedeki farklı farklı etnik grupların eşit sayıdaki temsilcileriyle görüşme yapmaya karar verebilir. c. Olasılık örneklemi katılımcıların rastgele seçim yöntemi ile belirlendiği örneklem. Örneğin, bir topluluğun üyeleriyle görüşme yapmadan önce, hangi evlere gidileceğine karar vermek için kura çekilir.
17 14 Olasılık örneklemi diğer türlere kıyasla daha iyi bir araştırma yöntemidir. Bu örneklem yönteminin kullanılması bulguların örnek topluluktan temsil ettikleri daha büyük topluluğa projeksiyonuna olanak sağlar. Örneğin 300 konutluk bir toplulukta rasgele seçilmiş 60 hane halkı ile mülakat yapılabilir. Eğer görüşülen hane halkından 45inin (% 75) gelir düzeyinin yoksulluk sınırının altında kaldığı belirlenirse, 300 konuttan oluşan topluluğun % 75inin (225 hanesinin) gelirinin yoksulluk sınırının altında olduğunu söylemek doğru olacaktır. Rasgele ve yargısal örneklem yöntemleri kullanılarak yapılan alan araştırmalarının sonuçları da, veri toplama yöntemleri saydam biçimde açıklandığı taktirde, geçerlidir. 5.3 İlgili Belgelerin Toplanması İlgili belgelerin toplanması, inceleme ve belgelemede denenmiş ve test edilmiş bir yöntemdir. Bu yöntem, anlaşma temelli organlar tarafından uygulanan periyodik raporlama olarak adlandırılan bir süreçte kurumsallaştırılmıştır. Hükümet dışı kuruluşların da düzenli bir biçimde farklı hükümet organlarının raporları gibi belgeleri elde etmek için aktif çaba göstermesi gerekir. 5.4 Veri Nereden Sağlanabilir? Genel olarak veri kaynağı hükümet ya da hükümet dışı kaynaklı olabilir. Aşağıdaki şema insan hakları bilgisinin alışılmış akışını gösterir. Doğrudan izleme faaliyeti yürüten, örneğin hükümet dışı insan hakları kuruluşlarının kaynaklarını delil oluşturan ölüm kaydı vb. belgelerin yanında soruşturulan olaylarla gerçekten ilgili olan insanlar oluşturur. Bilim insanları ya da politika yapıcılar gibi dış kullanıcılar, malzemelerini genellikle resmi kurumlar benzeri diğer kuruluşlar yanında hükümet dışı kuruluşlardan sağlar. BM in antlaşma izleyen organları esas olarak hükümetlerden rapor alır, ancak diğer kaynaklardan gelen bilgileri de değerlerdirirler. Bilginin yerel ya da ulusal kuruluşlar tarafından yeniden kullanıldığı belirtilebilir. Örneğin, UNDP raporları birçok ulusal rapora dayanılarak hazırlanmakta, bu raporların ülkelerin performansına ilişkin değerlendirmelerine ise giderek artan biçimde hükümet dışı kuruluşların yayınlarında yer verilmektedir. Birincil kaynaklar (tanıklar, delil oluşturan malzeme, araştırma katılımcıları, vb.) Hükümet dışı insan hakları örgütleri Bilim insanları ve diğer kullanıcılar İstatistik kurumları, diğer hükümet kuruluşları Basın ve diğer medya Anlaşma temelli BM organları, hükümetlerarası kuruluşlar Ulusal insan hakları kuruluşları
18 İzlemede Standart Formlar ve Kontrollü Sözlüklerin Kullanılması a) Standart Formlar Form üzerinde bilgilerin kaydedileceği boş alanlar olan bir sayfadır. Form kağıt üzerinde olabileceği gibi, bir kelime işlemci sayfası ya da bir veri tabanı programının veri giriş sayfası olabilir. Alanlar üzerine bilgilerin girilebileceği boşluklardır. Boş bir formun doldurulması bir kayıt oluşturulması demektir. Standart form, belirli sayıda alanı olan, önceden belirlenmiş bir biçimde düzenlenmiş, her alana veri girişi için kuralları olan bir formdur. Standart formlar izleme faaliyetleri için önemli araçlardır. En yaygın biçimde araştırmalarda anket ve mağdurlarla ilgili bilgilerin, maruz kaldıkları ihlallerin ve ilgili diğer bilgilerin belgelenmesinde kayıt formları olarak kullanılırlar. HURIDOS ihlallerin izlenmesinde kullanılmak üzere birçok standart form geliştirmiştir. Bunların kullanımı Bölüm 6 da Olaylar İzleme Yöntemi nde tartışılacaktır. b) Kontrollü Sözlükler Bir kontrollü sözlük dokümantasyon görevlilerinin bir olayın özellikleri ya da bir belgenin içeriği gibi kavramları temsil etmek için kullandığı terimlerin bir listesidir. Listede bulunan terimlerin mümkün olduğunca kapsayıcı ve karşılıklı olarak dışlayıcı (kesişmeyen) olması için bir çaba harcandığında bu liste kontrollü olarak adlandırılır. Hukuki infaz Yargısız infaz Yasa dışı infaz YASAL SÜREÇ Konuyu açıklığa kavuşturmak için, öldürme olaylarını örnek olarak alabiliriz. Öldürme olayları infazlar ve tasarlanmamış öldürme olayları olarak ayrılabilir. İnfazlar da hukuki (adil bir yargılama sürecinin sonunda verilmiş bir ölüm cezasının yerine getirilmesi), yargısız (örneğin grup/aşiret/aile mahkemesi ya da bazen devletlerin de başvurduğu özel mahkemelerde yasa ve kurallara özen gösterilmeden hızla yapılan yargılamaların hükmü gereği yapılan infaz) 1 ya da yasa dışı (herhangi bir yargı işlemi olmaksızın) olarak sınıflandırılabilir. Farklı infaz türlerinin sıralanmasından sonra kapsayıcı bir listenin tamamlanması için tasarlanmamış öldürme olayları da eklenmelidir. Öldürme olaylarını sınıflandıran bir liste aşağıdaki gibi görünebilir: 1. Kasıtlı öldürme olayları 1.1 Yargısız infaz 1.2 Yasa dışı infaz 1.3 Hukuki infaz 2. Gelişigüzel/rasgele öldürme olayları 2.1 Gösterilerde, kalabalığı kontrol etmeye çalışırken ya da benzer olaylarda öldürmeler 2.2 Bombalama gibi gelişigüzel saldırılarda öldürmeler 2.3 Çapraz ateşte kalarak ölüm 3. Diğer tasarlanmamış öldürme olayları 3.1 İşkence ve zalimane davranış sonucu ölüm 3.2 Fiziksel, psikolojik ve cinsel ihlallerin neden olduğu zarar sonucunda ağırlaşan doğal rahatsızlıklar sonucu ölüm 3.3 İhmalden kaynaklanan ölüm 3.4 Sakatlamaya yönelik muamele sonucu ölüm 3.5 Yanlış kişinin öldürülmesi 4. Açıklanamamış ölümler ve öldürme olayları Kontrollü bir sözlüğün derlenmesi önemlidir, böylece olayları, kişileri ve şeyleri sınıflandırmak için tutarlı bir referans aracı elde edilmiş olur. Liste istatistik çalışmalarında 1 Örneğin grup/aşiret/aile mahkemesi ya da bazen devletlerin de başvurduğu özel mahkemelerde yasa ve kurallara özen gösterilmeden hızla yapılan yargılamaların sonucunda verilen hüküm gereği yapılan infaz. (çev.)
19 16 kullanılan kategorileri içermesi nedeniyle veri analizine de yardımcı olur. Bir mikro kavram dizini standart formdaki belli bir alan için kullanılan kısa bir kontrollü sözlüktür. HURIDOCS un yayınladığı Mikro Kavram Dizinleri: İnsan Hakları İhlallerinin Belgelenmesi İçin Bir Araç 2 adlı kitap; fiil türleri, uygulanan şiddet yöntemleri, ihlal türleri, mağdur özellikleri, meslek türleri, ulusal tabiyet, dinler, fail türleri benzeri çok sayıda mikro kavram dizini içerir. Başka bir yaralı araç ta Stephen Hansen tarafından yazılmış olan Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar İçin Kavramlar Dizini 3 dir. Bu kitap ekonomik, sosyal ve kültürel haklar alanı ile ilgili yüzlerce terimi kapsar ve bu alanda bir izleme sistemi tasarlamak için iyi bir temel oluşturabilir. 6. BİR DURUM NASIL İZLENİR? 6.1 İzlemede İhlaller Yaklaşımı İnsan haklarıyla ilgili durum izlemelerinde kullanılan iki genel yaklaşım vardır: ihlaller yaklaşımı ve aşamalı gerçekleşme yaklaşımı. daha az görünür fiiller olabilir. İhlaller: a. Devlet ya da devletin yeterli biçimde denetlemediği taraflar tarafından işlenen icrai fiiller b. Devletin ihmali fiilleri olabilir. Devlet açısından ihlaller devletin üç tür yükümlülüğünü yerine getirmekte başarısız olması demektir. Bunlar: a) Saygı gösterme yükümlülüğü, devletin bireylerin ya da grupların kişisel bütünlüklerini ihlal eden ya da özgürlüklerini çiğneyen herhangi bir davranışta bulunmaktan kaçınmasını gerektirir. Bu tür ihlallere örnek fiiller: Yasa dışı infaz (bir bireyin yaşam hakkına saygı gösterme yükümlülüğünün ihlali) Keyfi biçimde gözaltına alma (bir bireyin özgürlük hakkına saygı gösterme yükümlülüğünün ihlali) Bir sendikayı yasaklama (bir grubun örgütlenme hakkına saygı gösterme yükümlülüğünün ihlali) İhlaller yaklaşımı kişisel ve siyasal haklar alanındaki izleme faaliyetlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır, ancak diğer haklar için de kullanılabilir. Bu yaklaşım, basitçe, hükümetlerin yükümlülüklerini yerine getirmek için attıkları adımları izlemek yerine, tanınan hakların ihlallerini tesbit etmeyi hedefler. İhlaller; öldürme, gözaltına alma, işkence ve göçe zorlama gibi açıkça görünür ya da hükümetin evsizlikle mücadele için gerekli bir politikayı benimsemekte başarısız olması gibi 2 Dueck, Judith, Manuel Guzman ve Bert Verstappen. HURIDOCS Standard Formats : A Tool for Documenting Human Rights Violations. Versoix: HURIDOCS, Hansen, Stephen A., Thesaurus of Economic, Social, and Cultural Rights: Terminology and Potential Violations.(Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar İçin Kavramlar Dizini: Terminoloji ve Muhtemel İhlaller) Washington D.C.: AAAS ve HURIDOCS, b) Koruma yükümlülüğü, devletin, bireylerin ya da grupların haklarının başka bireyler ya da gruplar tarafından ihlal edilmesini, özgürlüklerinin çiğnenmesi de dahil, engellemek için gerekli tedbirleri almasını gerektirir. Bu tür ihlallere örnek fiiller: Bir etnik grup bir diğerine saldırdığında tepki göstermemek İnsanca yaşam sürdürmeye yeterli bir ücret ödemeyen firmalara müdahale edememek c) Yerine getirme yükümlülüğü, devletin, kendi yetki alanındaki her birey için kişisel çabalarla karşılayamayacağı ihtiyaçlarının karşılanması için uygun imkanları sağlamak üzere gerekli tedbirleri almasını gerektirir. Bu tür ihlallere örnek ihmali fiiller: Temel sağlık hizmetleri sisteminin
20 17 kurulmasında başarısız olmak İlk öğretimde parasız eğitim sistemini oluşturmada başarısız olmak 6.2 Aşamalı Gerçekleşme Yaklaşımı Ekonomik, sosyal ve kültürel hakların izlenmesinde kullanılan diğer bir izleme yöntemi aşamalı gerçekleşme yaklaşımıdır. Bu yaklaşım, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesinin Sözleşmeye Taraf her Devlet Sözleşmede tanınan hakların tam olarak gerçekleşmesini aşamalı olarak başarmayı hedefleyen tedbirleri, mevcut kaynaklarını azami biçimde kullanarak, almayı kabul eder şeklindeki 2inci maddesinden kaynaklanır. Bu nedenle, bu yaklaşım, hükümetin ekonomik, sosyal ve kültürel hakların gerçekleştirilmesi yönündeki çabalarının periyodik olarak değerlendirilmesine ve farklı dönemlerde sağlanan ilerlemelerin karşılaştırılmasına odaklanır. Bu nedenle de uzun bir dönemde, ulusal nüfus sayımındaki gibi, büyük miktarda verinin toplanmasını gerektirir. Bu durumda, bu yaklaşım en iyi biçimde, hükümetler ve anlaşmaları izleyen hükümetler arası kuruluşlar tarafından kullanılabilir. Birincisi verileri toplar ve sonra ikincisine rapor eder. 6.3 Olay Temelli İzleme Yöntemi İnsan hakları durumunu izlemede iki belirgin yöntem kullanılır: Olaylar (ya da fiil) temelli yöntem ve gösterge temelli yöntem. İzlemede olaylar yöntemi, insan hakları ihlaline yol açan çeşitli icrai ve ihmali fiillerin tanımlanmasını içerir. Diğer bir deyişle olaylar yöntemi ihlaller yaklaşımının somut biçimidir. Bu yöntem, ihlal olarak addedilecek bir ya da daha fazla fiilden oluştuğundan şüphelenilen ya da teyit edilen bir olayın soruşturulması ve belgelenmesini içerir. Örneğin, bir protesto gösterisinin dağıtılması, katılımcılardan bazılarının dövülmesi, gösterinin önderlerinin gözaltına alınması gibi birçok ihlal fiilini kapsayabilen bir olaydır. Olaydan ve onun bileşenleri olan fiillerden ayrı olarak, mağdur ve ihlalci de dahil ilgili kişilere ilişkin bilgiler de kayıt altına alınır. HURIDOCS olayların farklı unsurlarının ve ilgili bilgilerin kaydedilmesi için bir dizi standart form geliştirmiştir. Olaylar yönteminin daha ayrıntılı bir tartışması için HURIDOCS Events Standard Formats: A Tool for Documenting Violations (Olaylar Standart Formları: İhlallerin Belgelenmesi İçin Bir Araç) isimli kitaba bakınız 4. Olaylar yöntemi, öldürmeler, gözaltına almalar, işkence ve benzeri aleni fiilleri izlemede etkili olmuştur. Daha az görünür fiillerin araştırmaları, özellikle de yetkililerin tepki göstermeme durumları gibi ihmali fiiller, giderek daha çok bu yöntemle izlenmektedir. Olaylar yöntemininin sınırlılığı, toplumdaki toplam mağdur sayısının küçük bir bölümüne tekabül eden, ihlallerin toplam sayısını vererek tam bir resme ulaşılmasını sağlayamaması ya da genellikle bunu hedeflememesidir. Bu anlamda iki temel sorun alanı tanımlanmıştır; İzleme organı çalışma alanındaki ihlalleri içeren olayların hepsinden haberdar olamaz. Bunun en başta gelen nedenleri devam eden olaylara ilişkin bilgi verecek yerel bağlantıların eksikliği ve halkın bazı olayları ihlal olarak görmemesi sonucu gözardı etmesidir. İzleme organı ihlal olasılığı taşıyan olaylardan haberdar olsa bile, kaynak yetersizliği, sürmekte olan askeri operasyonlar ve tanıkların öne çıkmaktan çekinmesi gibi nedenlerden ötürü soruşturma ve belgeleme yapamayabilir. Olaylar yönteminin, HURIDOCS Standart Olay Formları ile birlikte kullanılması rastgele örneklem içeren bir araştırmanın 4 Dueck, Judith, Manuel Guzman ve Bert Verstappen. HURIDOCS Standard Formats : A Tool for Documenting Human Rights Violations. Versoix: HURIDOCS, 2001.