This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
HIFZI TOPUZ
Remzi Kitabevi
HIFZI TOPUZ, 1923'te istanbul'da doğdu. Galatasaray Lise-si'ni (1942), istanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni bitirdi. 1947-1958 yılları arasında Akşam gazetesinde muhabir, istihbarat şefi, yazı işleri müdürü olarak çalıştı, istanbul Gazeteciler Sendikası başkanlığında bulundu. Strasbourg Üniversite-si'nde devletler hukuku ve gazetecilik alanlarında yüksek lisans (1957-1959) ve yine Strasbourg Hukuk Fakültesi'nde gazetecilik doktorası yaptı (1960). Paris'te UNESCO Merkezinde, iletişim sektöründe özgür haber dolaşımı şefi olarak çalıştı (1959-1983). Çeşitli konularda 20 kitap yayınladı. Başlıcaları şunlar: Kara Afrika (1970), Uluslararası İletişim (1958), İletişimde Karikatür ve Toplum (1985), Lumumba (1987), Siyasal Reklamcılık (1991), Parisli Yıllar (1994), Türk Basın Tarihi (1996), Başlangıcından Bugüne Dünya Karikatürü (1997), Meyyale (1998), Taifte ölüm (1999), Paris'te Son Osmanlılar (1999), Eski Dostlar (2000), Hatice Sultan (2000). Anadolu Üniversitesi'nde, istanbul Üniversitesi ve Galatasaray iletişim fakültelerinde uluslararası iletişim ve siyasal iletişim dersleri verdi. 1974-1975 döneminde bir yıl TRT kurumunda radyolardan sorumlu genel müdür yardımcılığı yaptı.
İçindekiler I Gençlik Yılları II Derne Cephesi m Fikriye'nin Tutkusu IV Sofya'dan izmir'e Kaçış v Çanakkale VI Akaretler'de Gelişen Bir Sevgi vii Güneydoğu: Cephede Roman Okuyan Kumandan viii Vahdettin'le Birlikte Almanya Gezisi IX Fikriye 21 Yaşında: Sevgi Dolu ilk Akşamlar X Samsun-Erzurum-Sivas xi Fikriye ile Kemal Paşa'nm Gizli Nikâhı xıı Sakarya-Dumlupınar-Büyük Taarruz XIII izmir'de Sıradışı Bir Kadm xiv Zoraki Sanatoryum Bakımı XV ikinci Evlilik XVI ölümüne Sevda Sonra Ne Oldular? Sonsöz I Gençlik Yılları 7 30 42 53 64 75 87 96 107 126 154 181 213 227 240 254 281 287
sığırları. eşi ve çocukları. Yenişehir'deki çiftlikten 16 öküz arabası. Yenişehir'de babadan kalma büyük çiftlikleri vardı. Ne var ki Memduh Bey sıkıldı bu gaz bayiliğinden. bakır kap kaçağa. kimdi bu Zübeyde Hanım? Zübeyde Hanım. 1857 yılında Langaza'da doğmuştu. ince uzun boylu. kumral dalgalı saçlı. Peki. Teselya'nın Yenişehir (Larissa) kasabasından gelip yerleşmişti. Altınlarını. Ama canlarına dokunmadılar. Çeteciler. Ragıp Bey ise Reji'deki işinden hoşnuttu.. Neleri var. yok olup gittiler. Çoluk çocuk yollarda perişan oldular. yani bir tür koruculuk. yani Tekel'de kolculuk. işte bu perişan durumda ertesi gün Selânik'e vardılar. sonra birden kendine gelerek. Kadınlar ve çocuklar ağlaşırken. Ahırkapı Feneri'nden Sultanahmet Camisi'ne kadar uzanan. Kazasker Molla'nm konağında oturuyorlardı. Çeteciler Türk ailelerine musallat oldu. ne var ne yok satarak karınlarını doyurdular. Akbıyık Mahallesi'ndeki konağa yerleştiler. Zübeyde Hanım'la evlenmişti. Aile oraya. eşi Vasfıye Hanım. Ama onlar aslında Selânikli değildi. zarif bir Rumeli güzeliydi. serpilmiş. içlerindeki altınlar da. yeşil gözlü. kim bilir kim kazana kim yiye. sürüler dağıldı. Akbıyık'ta. hepsini ellerinden aldılar. Memduh Bey onlara şöyle dedi: "Ahmak odur ki dünya malı için gam yiye. babadan kalma topraklarda rahat huzur kalmadı. Fikriye bu olayları annesi Vasfiye Hanım'dan o kadar çok dinlemişti ki zaman zaman bunlara tanık olduğunu bile sanıyor." Ellerinde kalan iki sıska öküzle arabaları satarak çoluk çocuk Selanik'te bir ev kiralayıp oraya yerleştiler.' Fikriye'nin annesinden çok sık dinlediği aileyle ilgili bir olay da. 16 yaşında.' diyordu. 'Selânik'i hiç görmedim ki. 2 at arabası. Memduh Bey bir gaz bayiliği buldu. . Ragıp Bey. Yollarına devam etsinler diye. Asker de çetecilerden yana. binek atları. aklı fikri İstanbul'a gidip yerleşmekti. Memduh Bey Hicaz'da defterdar olan bir kardeşine hemen bir telgraf çekerek biraz para istemek zorunda kaldı. Ondan acil yardım gelene kadar da üstlerinde başlarında palto. Halleri vakitleri yerindeydi. koyun ve davar sürüleriyle yola çıktılar. yorganlarına bile el koydular. Akbıyık Mahallesi.. amcası Ragıp Bey'in ikinci evliliğiydi. Kimler vardı o kafilede? Memduh Bey. Ragıp Bey eşini yitirdikten sonra. atlan ve arabalarıyla Olympos Dağı'nın eteklerinden ve ormanlardan geçmek gerekiyordu. Çoğu Selânik'e göç etmekten başka çare bulamadı. yeldirme. arabacılar ve hizmetçi kadınlar. neleri yok. 'Ben nereden bileceğim bunları. Fikriye'nin ailesi o konağa. Teselya Savaşı'ndan sonra Yunanlılar o topraklara el koydu. İshak Paşa Camisi'ni de içine alan ahşap konaklardan oluşan temiz ve düzenli bir mahalleydi. Eşini ve çocuklarını alıp Selanik'ten göç ederek. Beraberlerinde de uşaklar. Babasının orada büyük bir çiftliği vardı. o yıllarda seçkin insanların yaşadığı. soy olarak Anadolu'dan Rumeli'ye göçmüş Yörüklerdendi. Yolda öküz arabalarının tekerleri kırıldı. eşi de bir süre sonra ölünce Ragıp Bey hep orada kaldı. kadınlara ve kızlara da sataşmadılar. Ama o dönemde kolay mı Larisa'dan Selânik'e gidebilmek? Koyunları. 1894'te Selanik'ten taşınmıştı. Memduh Bey ile Ragıp Bey. Atlar ve arabalar da gitti. güzel bir kız olmuştu. Ailesi. oğulları Ali Enver ve kızları Melâhat. Dere boylarında mola verirlerken Yunan çeteleri kuşattı kafileyi. Hiçbir yerden gelir yoktu. sadece iki öküz arabası bıraktıktan sonra. Bir yandan da iki kardeş kendilerine uygun bir iş aradılar. paralarını ve kadınların takılarını at arabalarının gizli köşelerine yerleştirdiler. daha Fikriye dünyaya gelmeden önce. Ragıp Bey de Reji İdaresi'nde. Büyük oğlu büyümüş ve asker olmuştu. takılar da. Fikriye'nin babası Memduh Hayrettin Bey ile amcası Ragıp Bey de mallarını mülklerini satarak göçmen kafilelerine katıldılar. Selanik'te yakınlarını bulacak ve o çevrede arazi alarak tarım ve hayvancılığı sürdüreceklerdi.Fikriye büyümüş. Ama Yunanistan bağımsız olduktan sonra orada barınamadılar.
teğmenliğe yükseldi. Rıza Efendi bir türlü bu rüyanın etkisinden kurtulamıyor ve her yerde o peri kızını arıyordu. İşte tam o günlerde. Selânik'e . Çetecilere ve komitacılara karşı savaştı." diyordu. kereste ticaretinde çok iş olduğunu söylediler." diye tutturdu. Ben Zübeyde'yi sokakta bulmadım. Rıza Efendi hastanenin önünden geçerken Zübeyde Hanım'a rastladı. rüyada gördüğü kıza benzer bir kız görürse ne yapıp yapıp onunla evlenecekti. "Artık sen de uzun etme ver şu kızı gitsin. eşkıya ikide bir depoları basıp keresteleri kaçırıyordu. Zübeyde' nin annesi razı oldu. Baktı ki olacak gibi değil. görevinden ayrıldı. Ali Rıza Efendi. Manastır'm Kocaali Bucağı'ndandı. Kızı ameliyathaneye alarak iğneyi çıkardılar. Rıza Efendi o sıralarda bir rüya gördü ve rüyasında gördüğü kıza âşık oldu. "Olmaz da olmaz. Ali Rıza Efendi. İşte tam o günlerde Ali Rıza Efendi çıktı karşısına. Bir gün evde yorgan kaplarken Zübeyde'nin dizine iğne battı ve dizinin içinde kırıldı. Ama Zübeyde'nin annesi Rıza Efendi'yi görünce. Zübeyde'nin üvey kardeşini bulup ona yalvardı. Rıza Efendi'de nerede onları alacak para? Adamcağızın maaşı topu topu üç altın liraydı. "bana yardım et. Onu uzaktan bir süre izledi. çünkü Zübeyde 14 yaşındaydı. 1871'de ilk kızını doğurdu." dedi. Bu çocukların üçü de küçük yaşlarda öldüler. bütün herkes telaşa kapıldı. Ne zamandır aradığı kız buydu. Yaşı da ilerlemiş sayılıyordu. Yara kısa zamanda iyileşti ama Zübeyde Selânik'i çok sevmişti. adını Fatma koydular. "Ne olursun. böyle bir soydan geliyordu. İnce ve zarif bir adamdı. önceleri Asakiri Milliye Taburu'na gönüllü olarak katıldı. Konu komşuya sorup kızın kim olduğunu araştırdı. kızımı vermem de vermem. Rıza Efendi 32. Fatih Sultan Mehmet'in zamanında Konya ve Aydın tarafından. hangi eve girdiğini gördü. "olmaz. sınır gazileri deniyordu. Onlara o zamanlar. Ataları oraya. Bütün gençler onunla evlenebilmek için çiftliğin kapısını aşındırıyordu ama o kimseleri beğenmiyordu. evlendiler. O zamanlar tepeleri hep karla örtülü Olympos Dağı'nın eteğinde. Langaza'da iğneyi çıkartabilecek cerrah bulamadılar. Zübeyde Hanım çok mutluydu. Bütün o Yörükler iri yapılı insanlardı. Arkasından iki oğlu oldu: Ahmet ve Ömer. bu kez de. çiftliğe dönmek istemiyordu. Ama gördüğü kızlardan hiçbiri rüyasındakine benzemiyordu. ertesi gün gidip kızı ailesinden isteyecekti. yeniden haber gönderdi. "Yok. Uzun bir süre de Selanik Evkaf Dairesi'nde kâtip olarak çalıştı. Yakınlarından birinin evine yerleştiler ve on gün kadar orada kaldılar. Rıza Efendi bu işin yürümeyeceğini anlayınca. Kararı kesindi." dedi. Rıza Efendi'nin. o da onlara uydu ve kereste işine girişti.Zübeyde çok güzel bir kızdı. benim bir memurla evlenecek kızım yok. Ama baktı ki olacak gibi değil. illâki rüyasında gördüğü bu kızı alacaktı. oralarda Yunan çeteleri vardı. Baktı ki kaynana." Araya üvey kardeş girip de. sınırları korumak için gönderilen Yörük Türklerindendi. deyince. "Ben kızıma sırmalı kaftan isterim. Cerrah bu işin ufak bir operasyonu gerektirdiğini söyledi. araya dostlarını koydu. Kararını da verdi. sırmalı fotin isterim. istedi de. Ana-baba. bu kızı alamazsam ölürüm. ailesini memur aylığıyla geçindirmesi kolay değildi. Ne var ki. Dostları ona. Ama Rıza Efendi aklına koymuştu bir kez. Ama iğne derinlere saplanmış olduğu için Zübeyde'nin birkaç kez pansumana gelmesi gerekiyordu. Papazköprüsü denilen yerde Gümrük koruma memurluğu yapıyordu. çiftlikte büyüdü. diyor. Bunun üzerine Zübeyde' nin babası kızım bir arabaya bindirerek Selânik'e götürdü. sırmalı yorgan isterim." Rıza Efendi yılmadı. Tek çare kızı Selanik'te bir hastaneye götürmekti. vermem de vermem. Zübeyde'nin annesi.
ter içinde bu rüyadan uyandı. "Hanım. okula başlayacağı sabah Mustafa'ya bir beyaz entari giydirmiş." dedi. tik işi rüya yorumlayan bir ahbabını bulmak oldu. Ahmet Subaşı Mahallesi'nde boş bir arsaya üç katlı bir ev yaptırdı. o dönemde Çayağzı denilen bir yerde de çalışıyor ve bazı geceler eve gelemiyordu. sonra da Hoca Efendi'nin elini öperek kafileye katıldı. Sonunda Rıza Efendi daha fazla dayanamayarak Mustafa'yı mahalle mektebinden aldı ve Şemsi Efendi okuluna götürdü. oğlunu kucaklayıp alnından öptü. "bu çok hayırlı bir rüya. yine bu evde doğdu. boyuna cüz denen bir çanta asmış. önde Hoca Efendi. Rüyasında Mustafa altın bir tepsi içinde." dedi. Mustafa'yı elinden tutarak dersaneye götürdü. Mustafa gizlice seçme sınavlarına girdi ve kazandı. Mustafa'dan sonra Makbule. askeri rüştiyeye yazıl. te. Sen asker olacaksın. Böylece Zübeyde Hanım genç yaşta dul kalmış oluyordu. Naciye ise 40 günlüktü. izin veriyorum. Rıza Efendi. Ev işlerine bakmak için bir zenci kadın tutuldu." Zübeyde Hanım'in gözlerinden yaşlar boşandı. "oğlun askeri okula gitmek istiyor. sol yandaki odada dünyaya geldi.taşınmaya karar verdi. se. Mustafa ilahilerle mektebe başladığı için Zübeyde Hanım'ın gönlü olmuştu ve oğlunun Şemsi Efendi okuluna gitmesine karşı koyamadı. Mutlu ol. Rıza Efendi daha 50'si-ne yeni girmişti. Hoca Efendi. git. Her gün sabahtan akşama kadar bağlarda. İki yıl sonra Mustafa babasını yitirdi. Akşam Mustafa eve döner dönmez. Şemsi Paşa okulunu bitirdi. "benim sana söyleyecek hiçbir sözüm yok." Zübeyde Hanım. Ama Zübeyde Hanım asla buna yanaşmıyordu. İstediğin mektebe gir. Çocuklarını alıp ağabeyi Hüseyin Ağa'nın Selânik'e otuz kilometre uzaklıktaki çiftliğine gitti. Annesi. "Mustafa'cığım. Mustafa bu mahalle mektebinden pek hoşlanmamış. Oğlun çok büyük adam olacak. "Zübeyde Hanım. Bu yol sana pırıl pırıl ufuklar açacak. bahçelerde ve tarlalarda gezindi. Sen onun göklere tırmanmasına yardım edeceksin. Ama bunu annesine nasıl duyuracaktı? Bereket. ancak babası Rıza Efendi Zübeyde Hanım'ı kırmamak için çocuğun bu okula gitmesine göz yummuştu. Zübeyde Hanım Mustafa'yı mahalle mektebinde okutmak istiyordu. Eğer razı olmazsan oğlunu aşağıya atacağız. önce Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ne yazıldı ama orada Kaymak Hafız adında bir hocadan haksız yere dayak yediği için okula küstü. başı göklere değecek. Okulun hocası bütün çocuklarla birlikte evin kapısına geldi. bir minarenin tepesindeydi. "Elif. Ama Rıza Efendi eşini ikna edemeyince Mustafa. arkada okula başlayan çocuklar. Zübeyde Hanım ve Rıza Efendi'nin evliliklerinin on birinci yılında. Makbule 3 yaşındaydı. Ona rüyasını anlattı ve bunun ne anlama geleceğini sordu. eline de yaldızlı bir dal vermişti. başına sırma işlemeli bir sarık geçirmiş. pe. Bu çiftlik yaşamı. Mustafa önce annesinin. Bu okullar din eğitimine dayanıyor ve çocuklara orada Kuran ve ilahiler öğretiliyordu. sonra okula geldiler. Üzerinde bir elifba bulunan rahlenin arkasına oturdu ve. . Mustafa 7. dört gece evden çıkmadı ve okulu bıraktı. Oğlun askeri okula gitmek istiyorsa hiç karşı koyma." demişti. ondan sonra da Naciye. hep birlikte sokakları dolaştılar. ilahiler söylediler. be. artık rüştiyeye. 5 yaşında mahalle mektebine verildi. Mustafa bu evin ikinci katında. Mustafa. o günlerde Zübeyde Hanım güzel bir rüya görmüştü. Hayırlı olsun. Niyeti askeri rüştiyeye girmekti. yani ortaokula gitme zamanı gelmişti. Senin başına devlet kuşu konuyor. Aile gül gibi geçinip gidiyordu. bildiğin yolda devam et. Rüyayı yorumlayan. dört gün. Zübeyde Hanım bu minarenin altına koşmuş ve orada bir adam kendisine. babası ise o zamanlarda çağdaş sayılan bir ilkokulda. Ama bir süre sonra okula dönmesi gerekiyordu." diye ilk dersini vermeye başladı. sen engelliyorsun. Talihin artık yüzüne gülüyor. Mustafa'yı çok mutlu etti. hep bir ağızdan dualar ettiler. Yine hep birlikte Selanik'teki evlerine döndüler. sabahı güç etti.
Eşi ölmüş." dedi. Matematik öğretmeni bir gün kendisine. Fuat. Mustafa artık 12 yaşında. Zübeyde Hanım'ın bu işe aklı yattı. Zaten evlenmeyi düşünmediği için de hiçbir aday çıkmıyordu. Mustafa derhal durumu anladı. Aracılarla anlaşmaya varıldı. Artık kışları Manastır'da geçiriyor. Şimdi tek sorun. Evlenmek için haber gönderdi. Askeri okula yazıldığını açıklamasında sakınca kalmamıştı. Odada yabancı bir adam oturuyor. Mustafa Kemal annesinin evlenmesinden üç yıl sonra Selanik Askeri Rüştiyesi'ni bitirerek 1896'da Manastır Askeri îdadisi'ne girdi. Mustafa Kemal ve arkadaşları. içinden. o palayı alarak bu yabancı adama saldırmak geldi. "senin de adın Mustafa. Demek ki. Okulda yeni arkadaşlar edindi. Mustafa babasını hiç unutamamıştı. Mustafa Kemal daha okul sıralanndayken bazı ünlü kişilerin çocuklarına parayla dersler veriyordu. Duvarda babasının palası asılıydı. bir kuru kestaneden ibarettir. Bir yandan da Fransızcasını ilerletti. Ama günün birinde kendisini bir isteyen oldu. Eşi Ali Rıza Bey öleli beş yıl oluyordu. . genç sayılırdı. bizi birbirimize karıştırmasınlar. "Bak oğlum. Bir türlü sonunu getiremiyordu. annesi onun yanında örtünmeden dolaşıyordu." diye söze başladı. çocukları dağılmıştı. o ise Mustafa'dan çekiniyordu. Bu da Memduh Bey'in ağabeyi Ragıp Bey'di. Halası Emine Hanım'm evine gitti ve aylarca annesinin evine dönmedi. Palaya sarılmaktan vazgeçti ve hiçbir şey söylemeden merdivenleri koşarak indi ve evden kaçtı. Bir ara şiir okumak için ayağa kalkarak. Çevresindekiler kendisine yeniden evlenmesini öneriyorlar. "Hayat." O sıralarda Zübeyde Hanım'm yaşamında yepyeni bir olay çıktı. Selanik eşrafından Evrenoszâde Muhsin Bey'in oğluydu. Zübeyde Hanım oğlunu güler yüzle karşıladı. Zübeyde Hanım'ı birkaç kez görmüş ve beğenmişti. Genelde Ömer Naci ve Fuat (Bulca) ile birlikte oluyorlar. Bir gün yine üçünde de paralar suyunu çekmişti. rakının dışında meze ısmarlayacak para bulamıyorlardı. Ondan şiir ve edebiyat alanında çok şeyler öğrendi. Bunlardan biri. En sık gittikleri yer Tahtakale ya da Beyaz Kule'deki gazinolardı. Mustafa Kemal'in üvey babası Ragıp Bey'in akrabası olurdu. Sonra istanbul'a taşındı. Bunların içinde Ömer Naci en çok değer verdiği dostlarından biri oldu. Ömer Naci yeni şiirler yazıyordu. Ragıp Bey Yenişehir'den Selânik'e göç ettikten sonra Reji kolculuğunu seçmiş ve oraya yerleşip kalmıştı. Sonra bir an o adamın hiçbir kabahati olmadığını düşündü. Daha 36 yaşındaydı. evde küçük kızı Rukiye ile birlikte yaşıyordu. Mustafa Kemal hafta sonu izinlerini bazen onların evinde geçirirdi ve bu ilişki yıllar boyu sürdü. Bir hafta sonu okuldan eve dönünce annesini yeni giysiler içinde buldu. Mustafa yatılı okulda okuduğu için eve ancak hafta sonları geliyor ve Zübeyde Hanım iki kızıyla evde yalnız kalıyordu. Çevresindekiler de kendisini desteklediler. benim de." diyerek şiirini bitirdi. Mustafa' nın bunu nasıl karşılayacağıydı. Kimse onun yerini alamazdı. Muhsin Bey âdeta evlât edindi Mustafa Kemal'i. "Hayat. Sonra bir araya gelip görüştüler ve düğün falan yapmadan evlenmeye karar verdiler. Yazlan Selanik'te ailesi ve arkadaşlarıyla özlem gideriyordu. Selânik'e yazları gelebiliyordu. Mustafa'nın bütün kinini ve düşmanlığını unutturdu. annesi başka bir erkekle evlenmişti. Ama sonra aradan geçen aylar ve yıllar. üvey babasıyla çok iyi dost oldu ve bu dostluk Ragıp Bey'in ölümüne dek sürüp gitti. îyisi mi senin adının sonuna bir Kemal ekleyelim de. Sokaktan kestane alıp bir gazinoya girdiler. Mustafa'nın yatılı okulda olduğu günlerden birinde Ragıp Bey Zübeyde Hanım'ın evine gelip yerleşti. uzun yıllar Ömer Naci'nin bu doğaçlama şiirini unutamadılar. hayat. Mustafa'nın buna katlanması imkânsızdı.Mustafa böylece annesinin iznini almış oluyordu. Zübeyde Hanım'la aynı sokakta oturuyorlardı. çalışkan ve disiplinli bir ortaokul öğrencisiydi.
" Mustafa Kemal. Mustafa Kemal ikisinin de ellerine sarıldı. Şevki Paşa başka bir yere atandı. Asım Gündüz'ü. Neden bir adım atmıyorsun?" diyorlardı. eşi Vasfiye. kendisinden 16 yaş büyük yakışıklı bir Harp Okulu öğrencisine olan duygularının temelinde büyük bir hayranlıktan başka bir şey olamazdı. İkisinin de gözleri sulanmıştı. îlk büyük yarası da bu oldu. ama Mustafa Kemal kıza olan duygularını belirtecek tek söz söylemeye cesaret edemiyordu. Kimler vardı bunların arasında? En yakın arkadaşı. sargılar içinde yatıyordu. Cafer Tayyar Paşa'yı. Gülümsüyor ve susuyordu. iyileşince hemen evleniriz. Ali Fuat'tı (Cebesoy). Paşa. Mustafa Kemal kendisini Selanik'te tanımış tı. Mustafa Kemal önce Harp Okulu'nda. seni hâlâ çılgın gibi seviyorum. eve gelip gidenleri inceden inceye izler. Mustafa Kemal. . sen de amma beceriksizsin. o sevdiği kızın korkunç bir kaza geçirdiğini ve tanınmaz bir duruma geldiğini haber aldı. "seni görmeyi ne kadar çok istemiştim. Mustafa Kemal'in gözlerinden yaşlar boşandı. bu işi konuşuruz. Manastır İdadisi'nden tanıdığı Ömer Naci ve Selanik'ten yakın arkadaşı Nuri Conker'le ise içtikleri su ayrı gitmiyordu. yüzlerini ve adlarını da hiç unutmazdı. Oğlu Ali Enver ile Mustafa Kemal arkadaş olmuştu. Demek ki Mustafa Kemal Akbıyık'taki eve gelip giderken Fikriye ayakaltında dolaşan ufak bir çocuktu. Yıllar sonra. ama Mustafa Kemal aileyi ürkütmekten çekiniyordu. Mustafa Kemal'i büyük bir duygusallık içinde dinliyorlardı. istanbul onun için başdöndürücü bir kentti. Sonra. Kızımız hele bir ayağa kalksın. Fikriye'yi doğurmuştu. Fahrettin Altay'ı. îş işten geçtikten sonra Mustafa Kemal'in bazı yakınları kendisine Şevki Paşa'nın kızının ona âşık olduğunu anlattılar. Altı-yedi yaşlarındaki bir kız çocuğunun. "Ne yazık. Enver Paşa'yı. Akademi'nin son sınıfındayken Memduh Bey damar hastalığından öldü. Kızın babası ve annesi de yanındaydılar." dedi. "Çok mutluyum. "geç değil. aradan zaman geçti. Ferit'i (Tek). "seni sevdiğimi neden daha önceleri anlatamadım?" Kızın da gözlerinden yaş boşanıyordu.. Zamanla aralarında duygusal bir ilişki doğdu. ailesini alıp gitti. Ama artık yolları ayrılmıştı. Memduh Beyler İstanbul'a geldikten sonra. Fikriye çok gözlemci bir çocuktu." Şevki Paşa ve eşi.. Mustafa Kemal Fethi'yi (Okyar). sonra Harp Akademisi'nde yeni dostlar edindi ve bu dostluklar yaşam boyu sürdü." dedi. Bir süre sonra sargıların arasından dudaklarını oynatarak. Hemen hastaneye koştu. Mustafa Kemal Harp Okulu'nu ve Harp Akademisi'ni bitirene kadar Memduh Beylere gidip geldi. Ali Ihsan'ı (Sabis) hep o yıllarda tanıdı. Kimisiyle yakın dost oldu. Selâhattin Adil Paşa'yı. Bu onun ilk büyük aşkıydı. Hafta sonları da üvey babası Ragıp Bey'in Akbıyık'ta oturan kardeşi Memduh Bey'in evine çıkmaya başladı. Bu bakımdan Akbıyık'ta sıcak bir aile yuvası buldu. Ama artık çok geç. "Mustafa yahu. Memduh Bey. Hafta sonlarını çoğu zaman onunla birlikte geçirir. gece de onun babası İsmail Fazıl Paşa'nın Kuzguncuk'taki evinde kalırlardı. Mustafa Kemal de 16." dedi. Yusuf Akçura'yı. Okulda yeni arkadaşlar edindi. "Hayır. Fikriye'nin Mustafa Kemal'le ilk anıları işte bu yıllara dayanıyordu. Kızı yanaklarından öptü. "ben de ne kadar isterdim. "Evet oğlum Mustafa. Uzun uzun bakışıyorlardı. Onun bu yapısını bilen arkadaşları. Manastır Askeri îdadisi'ni ikincilikle bitirdikten sonra 1899 Martı'nda İstanbul'a giderek Harp Okulu'na girdi ve piyade sınıfına yazıldı. Kâzım Karabekir'i. zaman zaman ağabeyi Ragıp Bey'i görmek için onların evlerine gidip geliyordu.Merkez Kumandanı Şevki Paşa da Mustafa Kemal'in kendi kızına ders vermesini istiyordu. Kız 14-15 yaşlarındaydı." dedi. kimisiyle de aralarında sıcak bir ilişki kurulamadı. Mustafa Kemal kurmay subayken. Mustafa Kemal bir süre sonra o ilk sevgilisinin öldüğünü haber alınca beyninden vurulmuşa döndü. Kız gerçekten çok büyük bir kaza geçirmiş.
" dedi. akşam okula dönerlerken. bir daha derken saatler ilerledi. "iki öğrenci geldi. "Olmaz öyle şey. Paşalar arabalarına binip konaklarına yöneldiler. Kemal Bey. ne olduğunu bilmedikleri anlaşılan viskiden çok hoşlandılar. Garsonlar Fehim Paşa'yı karşılarında görünce çok telâşlandılar. eğlenceli bir yere götürün de keyfimizi orada sürdürelim. Mustafa Kemal garsonu çağırıp onlara da aynı biçimde viski getirmesini söyledi." Viskiler onlara da kamışlı limonata bardaklarıyla geldi. Paşalar. Tam bu sırada yandaki masaya Abdülhamit'in başhafiyesi Fehim Paşa ile Akademi'nin müdürü Ali Rıza Paşa ve yine hafiye takımından Albay Gani Bey birlikte gelmezler mi?! İkisinde de şafak attı. "Buyurun Paşa Hazretleri. "Bu saatte Harbiye'ye nasıl girerlermiş?" ." dedi.Mustafa Kemal ve Ali Fuat. Gece yarısından sonra saat 2'ye kadar içkiler içildi. Paşaları oraya götürdüler. Bir daha. "Ben size bir tezkere yazarım. "Ne arıyorsunuz bu saatte?" "Bizim tezkeremiz var. Öyle oldu. bakın bu genç arkadaşlar biliyorlar bizim ne sevdiğimizi. Okul müdürü. tezkerenizi gösterirsiniz. Hiç o saatte okula dönmemişlerdi. Ali Rıza Paşa." Mustafa Kemal. "Ne emredersiniz Paşa Hazretleri? Arak (rakı) mı getirelim?" "Hayır oğlum. Kapıyı vurdular. Az sonra masaya yine kamışlı limonata bardaklarıyla viskiler geldi. İçlerinde onları tanımayan yoktu. beyler de buralardan hiç eksik olmazlardı." Mustafa Kemal'le Ali Fuat'ın arada zaman zaman gittikleri yerlerden biri de Kristal Gazinosu'ydu. Hiç merak etmeyin. Mustafa Kemal ile Ali Fuat da Harbiye'ye." dedi. Sonra hep birlikte kalktılar. "Sodalı bir meyve suyu. Nöbetçi subayı çağıracağım. anlatın şu garsona ne istediğimizi. Viskileri kamışla keyifli keyifli içmeye başladılar. subaylara kesin içki yasağı vardı. "Nedir bu içeceğimiz içki?" diye sordu. "Komutanım. Paşalar bayıldılar bu yeni moda içkiye. Ellerinde Paşa'nın tezkeresi varmış güya." Çavuş nizamiye kapısını içeriden sürmeledikten sonra gidip nöbetçi subayı uyandırdı. Bu bahçelerde Avrupa'dan gelmiş orkestralar çalar. Haydi. Rumlar. Sizinle uğraşmazlar. Ama üzerlerinde üniforma olduğu için içki içemezlerdi. Az sonra da okul müdürü onları kendi masalarına çağırtıp Fehim Paşa’ya tanıtmaz mı? İster istemez birlikte paşaların masasına oturdular. Paşalar ve yanlarındaki iki genç Harbiyeli kuruldular masalara. sokmadım. Nöbetçi subaya verirsiniz. Bir Macar orkestrası orada Viyana valsleri çalıyordu." Subay. Bu yüzden garsona. limonata bardağının içine viskisoda koymasını ve bardağı limonata kamışlarıyla getirmesini söylediler. paşalar. Ermeniler. İkisinin de canı içki içmek istedi. Beyoğlu'nun ünlü zenginleri. sizi şöyle alalım. Yine böyle bir ağustos akşamı. şimdi de bizi şöyle danslı. Biraz buruk ama hoş bir içki. buyrun. Tepebaşı ve Taksim bahçelerine uğramayı gelenek haline getirmişlerdi. Sahneye en yakın bir masa boşaltıldı. Rum garsonu bir köşeye çekerek ne istediklerini anlattı." "Ben tezkere mezkere dinlemem. Böylece kimse onların içki içtiğini anlayamayacaktı. "Siz ne içiyorsanız bize de ondan ısmarlayın. Mustafa Kemal okula geç kaldıkları için kalkmak zorunda olduklarını söyleyecek oldu. iki arkadaş Kuzguncuk'tan okula dönerlerken. içeri girmek istiyorlar. birlikte geçirdikleri hafta sonlarında." dediler." diye haykırdı. Taksim bahçesine gittiler. Ali Rıza Paşa Mustafa Kemal'e dönerek. Nöbetçi çavuş gelip kapıyı açtı. Görürsünüz başınıza gelecekleri. Yahudiler. uyku sersemliğiyle "Alma içeri.
"bırakın çocukları gidip dinlensinler. 'Ellerinde Paşa'nın tezkeresi varmış! Ne demek bu tezkere? Ya gerçekten Paşa onları görevle bir yerlere göndermişse! Boş yere başımıza dert açmayalım." dedi." Gidip müdürü uyandırdı. Ama bu olay." Nöbetçi yüzbaşı hırsından deliye dönmüştü. "Yok. Kart gerçekten okulun dahiliye müdürüne yazılmıştı. Mustafa Kemal derslerini de hiç aksatmıyor ve Harbiye'nin en başarılı öğrencilerinden biri olarak bütün kumandanların dikkatini çekiyordu. yürekleri devrim ateşiyle çarpan gençlerdi. "Baş üstüne kumandanım. "Serhafiye Fehim Paşa Hazretleri ve okul nazırımız Ali Rıza Paşa ile berberdik de. Birincisini emekli bir Alman astsubayı işletiyordu. Mustafa Kemal de Ali Fuat'la birlikte Selâ-nik'i seçti. öteki de Galata'da Con Paşa'nın lokantası. Sonra. Abdülhamit'in devrilmesi için en iyi ortamın Balkanlar'da. "Tamam. Birkaç gün sonra yola çıkmaya hazırlanıyorlardı. Ali Enver'le zaten zaman zaman meyhanelere gidiyorlardı. saçmalıyorsu-nuz. Çevresindeki bütün arkadaşları da istibdat rejimine başkaldırmaya hazır. Çok canlı. Amacı Selanik'te bir göreve atanmak ve en yakın arkadaşlarıyla birlikte orada devrimcileri örgütleyerek rejimi temellerinden sarsmaktı. Makedonya'ya ve özellikle Manastır'a oradan ulaşmak çok kolaydı. "Siz iyice kafayı çekmişsiniz. Mustafa Kemal'in uzattığı karta bir göz attı. Adam karta bir göz attı. "Bekle. Ama ertesi gün ikisi de tutuklandı. gerçekten kart okul müdüründen geliyordu. Mustafa Kemal ve Ali Fuat. Zekâsı. henüz böyle bir örgüt kurmamışlardı. Yüzbaşıya döndü. . Hepsi onları yarının devrimcileri olarak görüyordu. Çoluk çocuk perişan oldular. Diplomalarını aldıkları günlerde kendilerine nereye atanmak istediklerini sordular. Rumeli'nde ve Makedonya'da olduğuna inanıyorlardı. Mustafa Kemal ağabeyine büyük bir hayranlığı vardı. ikincisini de Büyükada'da yaşayan bir Rum." Kapıya vardıklarında. Mustafa Kemal de üvey amcasının ölümüne çok üzüldü ve kendisine her zaman kucak açmış olan insanlarla ilişkilerini hep sürdürmeye karar verdi. Bu lokanta Tünel'in Galata kapısından çıkıp da Karaköy köprüsüne giderken sağ köşedeydi. eğlenceli geçen bu öğrencilik yıllarında."Düşün bakalım önüme. tümüyle bir karaçalma olayıydı. "Dahiliye müdürünü görecegiz. Ailenin en küçüğü Jülide ise dört yaşındaydı. çalışkanlığı ve disiplinli davranışıyla. Oysa bu. "gecenin bu saatinde nereden böyle?" Mustafa Kemal. henüz hiçbir şeyin farkında değildi. nöbetçi subay uykudan uyandırılmış olmanın kızgınlığıyla." demekle yetindi ve olay kapandı.' "Dur!" diye haykırdı. yarın sabah ben onlara gösteririm. "Maşallah beyler. "Al içeri. Mustafa Kemal viskiyi ilk orada içmişti. ben şimdi geliyorum. ilk iş olarak Mercan Yo-kuşu'nda asker elbiseleri diken bir terziye birer takım elbise ısmarladılar. Mustafa Kemal ile Ali Fuat. Mustafa Kemal ile Ali Fuat'ın o yıllarda gittikleri iki yer daha vardı: Biri Beyoğlu'nda Zeuve birahanesi. Çünkü Akademi'deki bazı öğrencilerle birlikte bir devrim komitesi kurdukları yolunda Saray'a jurnal edilmişlerdi." diye haykırdı." dedi.Sonra ayılır gibi oldu." dedi." Çavuş tam odadan çıkarken nizamiye subayı düşündü." diye seslendi. Mustafa Kemal Akademi'nin son sınıfındayken Memduh Bey birdenbire öldü. ikisini de kodese kapat." Nöbetçi subay. Fikri20 ye o yıl yedi yaşındaydı.. onların .. Subay biraz bozuldu ama artık bu işin dönüşü yoktu. güzel konuşmaları ve edebiyat konularındaki bilgisiyle herkesin saygısını kazanmıştı. Mustafa Kemal 1905 yılının ilk ayında Kurmay Yüzbaşı olarak Harp Akademisi'ni bitirdi. jurnalin tümüyle uydurma olduğunu güç belâ kanıtladılar. yok.
Mustafa Kemal. "Ben Makedonya'ya gidiyorum. Şimdilik sen kimseye hiçbir şey söyleme. Benden haber bekle. İçinden sular akan bahçelerde araklar içiliyor. Niyetini Ali Fuat'a açarak. Ama bu cemiyet ne yapabilirdi ki? Beşinci Ordu'yu ayak." Sorunun çözümü kolay olmadı. iki arkadaş özlemle kucaklaştılar." Mustafa Kemal kaçma kararını verdikten sonra Beyrut'tan Yafa'ya geçti.21 landırarak İstanbul'un üzerine mi yürüyeceklerdi? Böyle bir şeyin yapılamayacağını kendileri de biliyordu. ikisi de Suriye'deki Beşinci Ordu'ya gönderildiler. Biletini aldı ve Selanik'teki bir kurmay arkadaşına Fransızca bir tel çekerek gelip kendisini karşılamasını istedi. onların aracılığıyla iki gün içinde soruna çare bulundu. Sevinç çığlıkları atarak yaşlı gözlerle oğlunu kucakladı. O da vapurun barında Uzo'sunu içerken. Zaten sivil giyinmişti. "Bu tezkere İzmir'den öteye geçmez. Kemal'in yakın arkadaşlarındandı. özlemini çektiği bilinçli başkaldırı ortamını Suriye'de hiç bulamadı. Başım derde girmeyecek. Mustafa Kemal vapurda güzel Rum kızlarından başka kimsenin dikkatini çekmedi. Beyrut daha canlı bir kentti. Az sonra bir kayığın gemiye yanaştığını gördü. Ali Fuat. Nasıl olsa bir yolunu bulur. 'Vatan ve Hürriyet Cemiyeti' adı verildi." dedi. Vapur ertesi sabah Pire limanına demir attı. Biletini aldı. kaçak geldim. sazlar çalınıyor. Gözleri arkadaşını arıyor-22 du. "Aman. Ali Fuat ise Beyrut'taki Süvari Alayı' na." dedi." dedi. "kaçtığımı kimseye söyleme. Limanda vapur acentelerinin bulunduğu bölgeye giderek Pire'ye kalkacak ilk vapurun hangisi olduğunu araştırdı. yeter. Orada yapacağı hiçbir şey yoktu. Ertesi gün vapur Selanik limanındaydı. bunu nasıl yaparsın. Ama Mustafa Kemal'in Selanik'te güvendiği başka dostları da vardı. Ben önlemlerini aldım. Bu örgüte. Doğruca Zübeyde Hanım'ın evine gittiler." "Korkma anneciğim. Ya yakalanırsan? Vallahi zindanlarda çürütürler seni. "Mustafa'çığım. Mustafa Kemal Şam' daki Süvari Alayı'na atandı. Mustafa Kemal inzibatların denetimine uğramadan rıhtıma çıkmış oldu. İşte o tartışmaların sonunda vatanın kurtuluşu için aralarında bir gizli örgütün kurulmasına karar verdiler. subayların akşamlan buluşma yeriydi. Mustafa Kemal. "Sen. Mustafa Kemal rıhtıma çıkmak için acele etmedi. Çünkü inzibat kordonundan ve gümrükten geçmek kolay olmayacaktı. Onun aracılığıyla bir izin tezkeresi elde etti. Kadınlar kendisine türlü avanslar veriyorlardı. bir kez buradan uzaklaşayım. Selânik'e geçerim. Ali Fuat'a." "Çıldırmışsın sen. İskenderiye'den Yunanistan'a giden Rum yolcularla doluydu. "nasıl geldin böyle habersiz? Kaçak mısın yoksa?" "Evet anneciğim.." Mustafa Kemal'in eski arkadaşları Selanik'te önemli görevlere getirilmişlerdi.." dedi. Sınıf arkadaşım Kemal Ohri gidip kumandana durumu anlatacak. Zaten Şam'da başka bir eğlence de yoktu. hiç kimseden çekinmiyordu. orada da Selânik'e işleyen vapurların acentesini buldu. Arap kızlarının şarkıları dinleniyordu. Rum güzelleriyle tatlı tatlı sohbet ediyordu. Oradan da bir vapura atlayarak İskenderiye'ye ulaştı. Annesi oğlunun bu habersiz gelişini hiç beklemiyordu.Selânik'e atanmalarına engel oldu." "Zararı yok. O dönemin ünlü subaylarından Müşir Hakkı Paşa'nın oğlu Hamdi Mustafa. Amaçları devrim tohumlarını oradan başka yerlere yaymaktı. Mustafa Kemal artık kaçak değildi. Mustafa Kemal Rumeli'ye geçmeye kesin karar verdi. Oradaki Alman birahanesi. Vapur. daha sonra limanın yakınlarında çalgılı bir bahçeye giderek tartışmalarını orada sürdürüyorlardı. Onların aracılığıyla iznini uzatabileceğine inanıyordu. Bazen de Şam'da 'Sahra âlemi' denen eğlenceli bahçe toplantılarına katılıyordu. Sık sık Şam'dan Beyrut'a gidiyor ve oradaki arkadaşlarıyla tartışmalar yapıyordu. Kurmay arkadaşı subay giysisiyle kayıktaydı. Orada kafaları çeken subaylar. .
alaycı bir sesle. Mustafa Kemal. Öğretmen Okulu Müdürü Hoca Mahir de onlara katıldı. Vatanı kurtarıncaya kadar savaşacağız.. "Seni de başyaver yapacağım. Mustafa Kemal onlara. Sizden özveri bekliyorum. Arkadaşları kendisini hayranlıkla dinlediler. İdadi'de okurken de yazları hep Selanik'te geçirmişti. Şam'da kurdukları Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin ilkelerini anlattı. Hava değişikliği dolayısıyla dört ay izin almıştı." Nuri Conker güldü. bu akşam kuracagiz. Birlikte oldukları zaman yapamayacakları iş yoktu. Mustafa Kemal. "Nasıl değiştireceğiz bunu?" diye sordu. Kimdi oradaki arkadaşları? İlkokuldan beri hiç vazgeçemediği dostu Salih (Bozok). Tevfık Rüştü Araş. doğup büyüdüğü pembe evden birkaç gün dışarı çıkmak istemedi. devletin dış politikasını sert bir dille eleştirdikten sonra. "Harika bir iş. Her ilerlemenin ve kuruluşun esası özgürlüktür. "Seninle aynı düşünceyi paylaşıyoruz. Manastır'da." "Peki Tevfik Rüştü devletin politikasına nasıl yön verecek?" "Onu dışişleri bakanı yapacağım. "Doktor Tevfık Rüştü aracılığıyla. 24 Bir akşam yine böyle bir tartışma sırasında." dedi. Bu izni çok iyi değerlendirmesi gerekiyordu. Hüsrev Sami. Nuri Conker.Altı yıl Selanik'ten uzak kalmış olmasına karşın doğup büyüdüğü kente Mustafa Kemal'in özel bir düşkünlüğü vardı." dedi." dediler." dediler. Annesi Zübeyde Hanım. Tarih. I Genelde Olimpos birahanesinde buluşup saatlerce devletin geleceğini tartışıyorlardı. Şimdi gizli çalışmak ve örgütü geliştirmek zorundayız." diye yanıt verdi. muhakkak ki çok eğleniyordu." Mustafa Kemal'in bu konuşması odada büyük bir coşku yarattı. İlk işleri Beyaz Kule'nin çevresindeki meyhaneleri dolaşmak oldu. Sonra arkadaşlarını buldu. Selanik'te eski arkadaşı topçu subay Hüsrev Sami Kızıldoğan'ı. sınıf arkadaşlarından Ömer Naci'yi ve binbaşı Bursalı Tahir'i buldu. "Arkadaşlar. sonra onlara katılan Dr. Mustafa Kemal.. "Vatan ve Hürriyet'in Selanik şubesini hemen burada. Her biri teker teker silâhı öperek. kardeşi Makbule hep orada yaşıyorlardı. Mustafa Kemal Selanik'te arkadaşlarıyla bir araya gelince. Bu amaç la Şam'daki cemiyeti kurdum. Köhneleşmiş olan bu yönetimi yıkmak. Bu kahredici istibdat rejimine ancak devrimle yanıt vermek gerekir. "Rumeli'nin ve Makedonya'nın koşullan böyle bir örgütün burada kurulmasına daha elverişli değil mi?" Mustafa Kemal. ulusu egemen kılmak ve vatanı kurtarmak için sizi göreve çağırıyorum. Toplantıya katılanların her biri teker teker söz alarak. belinden tabancasını çıkararak masanın üzerine koydu." . Küçük kız kardeşi Naciye ise o Harbiye'de okurken 12 yaşında ölmüştü. aile yuvasına dönmenin mutluluğu içinde." Tabanca elden ele dolaştı. "Peki. 23 "Niye burada da böyle bir örgüt kurmuyoruz?" diye sordu. "Namusumuz üzerine söz veriyoruz. dedi. "Mustafa Kemal'in söylediklerine uyacağımıza. O yeni bir politika uygulayacak. İstibdatla savaşa başladık. Peki onu dışişleri bakanı yaptın. "Elbette daha elverişli. "Biz işbaşına geldiğimiz gün bu politikayı değiştireceğiz." dedi. "Hiç yanımdan ayırmayacağım. Manastır 1da-disi'nden arkadaşı Nuri Conker. ben ne olacağım?" diye sordu. Özgürlük olmayan bir ülkede ölüm ve çöküntü vardır. ya beni ne yapacaksın?" "Seni de vali ve kumandan yapacağım. "Millet zulüm ve istibdat altında mahvoluyor. vatan ve özgürlük için gerektiği zaman canımızı vereceğimize hemen yemin edelim." Hüsrev Sami. üvey babası Ragıp Bey. bugün bizlere bazı büyük görevler yüklüyor." Salih Bozok söze karışarak. Mustafa Kemal'in Selanik'te yapacağı büyük işler vardı.
"hepsi iyi de. Oysa o. "Paşam. Hemen gidip Selanik'teki ordu kumandanı Mahmut Şevket Paşa'yı gördü. O yokken neler olmamıştı Şam'da? Mustafa Kemal'in kaçtığı İstanbul'a jurnal edilmiş ve Şam'daki Beşinci Ordu komutanlığından bu kaçış konusunda bilgi istenmişti. Mustafa Kemal de bu Ordu'nun kurmay başkanlığına getirildi. 19 Nisan 1909'da Hadımköy'e geldi. Mustafa Kemal'in derhal tutuklanması için Selânik'e bir tel çekti." dedi. İşi idare etmek için Yafa'ya bir subay göndererek biçimsel bir soruşturmaya başvurdu. kaç zamandır bu örgütün içindeydi. Hareket Ordusu. iki ay sonra istanbul'a döndü. Şam'dan olumlu bir yanıt alınamayınca Harbiye Nâzın. Evet. ordu bu olaylara seyirci kalmayacaktı. Aynı gün Mustafa Kemal Üsküp' ten Selânik'e dönüyordu. Şeriatçılar tam bir anarşi ortamı yarattılar. içinde Şam'a dönmenin burukluğunu duyuyordu." Mustafa Kemal Şam'da toplam bir buçuk yıl kaldıktan sonra. Artık yeni bir dönem başlıyordu yaşamında. Mustafa Kemal'in dönüşünden üç ay sonra. bütün aydınlara ve 'mektepli'lere karşı bir başkaldırıydı. Bir daha böyle şeyler yapmayın lütfen.Nuri Conker bunun üzerine. "Bu görevleri kim veriyorsa. istanbul'da çok önemli olaylar olurken o günlerini Trablus'ta geçirmenin kızgınlığı içindeydi. 31 Mart Vakası dendi. "Mustafa Kemal Efendi oğlum. Ama beni çok güç durumda bıraktınız. Ordu Komutanı Müşir Hakkı Paşa'nın Mustafa Kemal'e büyük sempatisi vardı ama İstanbul'a karşı gelmekten de çekiniyordu. Bunlar hep benim anlayacağım şeyler. Üsküp-Selânik demiryolu müfettişliğine atandı. Bu. "neden bana daha önceden bilgi vermediniz? Size hiçbir kötülük gelsin istemem. Gericiler Meclis'i dağıtıp Abdülhamit'e yeniden bütün saltanat yetkilerini vermek üzere ayaklandılar. Mustafa Kemal orada 'Hareket Ordusu'nun Halka Bildirisi'ni yazdı ve bunu Hüseyin Hüsnü Paşa imzaladı." Mahmut Şevket Paşa'nın bu işe aklı yattı. Bu amaçla oluşturulan kuvvete 'Hareket Ordusu' dendi. Redif Tümeni Kumandanı Hüseyin Hüsnü Paşa'yla görüştü. Böylece olayların içinde olacaktı. Sonunda kendi yurduna kavuşmuş oluyordu. Bu bildiride şöyle deniyordu: "Millet yıllardan beri zulüm yapan istibdat kuvvetlerini parçalayarak Meşrutiyet Hükümeti'ni kurdu Bu kansız mutlu inkılaptan zarar gören aşağılık kimseler eski duruma dönülmesi için bin türlü hile ve alçaklığa başvurarak yasal hükümeti yıkmak . Belki yakın arkadaşlarınızı da özlemişsinizdir. "ne diye burada duruyoruz? Yobazlar ve bütün gerici kuvvetler devleti çökertiyorlar. 23 Temmuz 1908'de Abdülhamit'in tüm yetkileri elinden alınarak Meşrutiyet ilan edildi. Şam'a döner dönmez Ordu Kumandanı Müşir Hakkı Paşa'yı görerek durumu anlattı. 1907 Ekimi'nde Manastır'daki Üçüncü Ordu'ya atandığını öğrenince çok mutlu oldu. Duygularınızı anlıyorum. istanbul. Mustafa Kemal. Validenizi özlediğiniz için Selânik'e gittiğinizi biliyorum. Dört aylık hastalık izni çok çabuk bitti. sen nasıl bir göreve geleceksin de bizleri böyle yerlere getireceksin?" Mustafa Kemal hiç düşünmeden. ben de o görevde olacağım. Gelir gelmez." demekle yetindi. en gergin günlerini yaşamaya başladı. Demek ki Mustafa Kemal daha o günlerde nasıl bir yere geleceğini biliyordu. Hemen İstanbul'a gitmek gerekiyor. Selanik'te gizli olarak kurulan ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye oldu. Ne var ki o İstanbul dışındayken. Mustafa Kemal'in artık içi içine sığmıyordu. Yaklaşık dört ay oralarda kaldıktan sonra. Paşa sorunu halletmeye çalışıyordu. Ama Mustafa Kemal birkaç gün önce oradan ayrılmıştı. Bu kez de Trablus'ta bir göreve atandığını öğrendi. Buna. Bütün Balkanlar o dönemde büyük çalkantılar içindeydi." dedi. Bingazi'den Selânik'e döndü." dedi. başkent için için kaynamıştı ve ittihatçılar şimdi de ikinci Meşrutiyet'in ilânına hazırlanıyorlardı. "Allahını seversen. İstanbul'a yürüme kararı verildi. ittihatçıların kendini biraz devre dışı bıraktıklarını düşünüp üzülüyordu. Mustafa Kemal'e bir de ek görev verildi.
Artık Mustafa Kemal İstanbul'u hiç aramıyordu. söyleyecek söz bulamadı. Çocuğun bu işten canı sıkıldı ve yoruldu. Onurlu bir adamdı. Bir ay sonra da Mustafa Kemal Selânik'e döndü. Mustafa Kemal bu olayı şaşkın halde izliyordu. Ayan ve Me-busan Meclisi ortak bir toplantı yaparak İkinci Abdülhamit'i tahttan indirdiler ve yerine V. "artık sınırı geçtik. Mustafa Kemal yanına Kâzım Özalp'i. Başını içeri çekti ve pencereyi kapattı. Sivil giysilerle yolculuk ediyoruz. Selâhattin Bey'in karnı acıkmıştı. Müslümanlığımız belli olmalıdır. "Ben ne bileyim. "Ne yapıyorsun?" diye sordu." Beş gün sonra Hareket Ordusu İstanbul'a girdi." dedi. İstasyonların birinde. Herkesin bizi tanımasında ne yarar var?" Selâhattin Bey sustu. Hemen pencereyi açarak çocuğa Sırpça. O sıralarda orada toplanan İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ikinci Büyük Kongresi'ne Trablus delegesi olarak katıldı. yok mu?" diye sordu. kendine doğduğu kentte sayısız iş olanakları bulmuştu. Binbaşı Selâhattin Bey tutucu bir kişiydi. Tepsiyi kafasının üstünden indirince bir de baktı ki müşterinin başında fes var. ordunun başına geçmek zorunda kaldı. 28 Selâhattin Bey Arnavut kökenli olduğu için biraz Sırpça biliyordu. Selanik'ten trenle yola çıktılar. "Ordumuzun içinde bulunan Cemiyet üyesi arkadaşlarımız politikada devam etmek istiyorlarsa ordudan çıkmalı ve Cemiyet'in halk içindeki örgütünde görev almalıdırlar. "Biz sayei şahanede (Padişahımızın sayesinde) birinci mevkide seyahat ediyor ve devleti temsil ediyoruz." dedi ve sandviçleri Selâhattin Bey'in elinden kaptığı gibi başka pencerelere koştu. uzun bir süre Mustafa Kemal'le konuşmadı. orada sakladığı ve o zamana kadar hiç giymediği kasketini başına geçirdi. 31 Mart Vakası denilen isyan böylece bastırılmış oldu. "Canım Selâhattin Bey. Mehmet Reşat'ı tahta oturttular. Ama İttihatçılar bu görüşü paylaşmadılar. Selâhattin Bey de başından fesini çıkartıp. Mustafa Kemal ile Selâhattin Bey. İttihatçıları yakından tanıma olanağını sağladı. Oraya gönderilen bir tümen asker isyanı bastıramıyordu. Çocuk." Mustafa Kemal. Mustafa Kemal'e. Mustafa Kemal'i de Üçüncü Ordu kurmay başkanlığına getirdi. Bu kongre ona. Bir süre sonra düdükler öttü ve sonra tren kalktı. "Bunların içinde domuz eti var mı. Arnavutların ellerindeki bütün silâhlar da toplatıldı. Hele Enver Paşa gibi liderler." diye yanıt verdi. Ertesi yıl Arnavutluk'ta isyan çıktı. 28 yaşındaydı. Mustafa Kemal valizini açıp başındaki fesi valize koyarak bir süre önce İstanbul'da Tiring mağazasından aldığı bir kasketi başına geçirdi. sen Türksün. Kara Vasıf ı ve Şükrü Naili'yi alarak cepheye gitti ve bir ay içinde isyan bastırıldı. Selâhattin Bey çok bozulmuştu. Osmanlılığımız. elinde bir tepsiyle sandviç satan bir çocuk gördü. Tren Osmanlı sınırını geçip de Sırp sınırına girince. . Nuri Conker'i. görevini yalnız askeri yönden yapacaktır. Osmanlı hükümeti bu manevraları izlemeleri için Paris'te ataşe olan Binbaşı Fethi Bey ile Binbaşı Selâhattin Bey'i ve Kolağası Mustafa Kemal'i göndermeye karar vermişti. "Anladım. Ordu politikadan uzaklaşmalıdır. Harbiye Nâzın Mahmut Şevket Paşa. O yıl Mustafa Kemal'in yaşamındaki önemli bir olay da Pi-cardie'deki manevraları izlemek için Fransa'ya gitmesi oldu." dedi. sığır mı.istediler ve İstanbul faciasına yol açarak suçsuz insanların kanlarının dökülmesine neden oldular. Ordudaki güçlerini kullanarak politikada en üst görevlere ulaşmak istiyorlardı. valizine yerleştirdi. O toplantılarda ordunun politikaya karışmaması görüşünü savundu. "et var içinde. Ordu." Bunun üzerine Selâhattin Bey sandviçleri teker teker eline alarak koklamaya başladı. domuz mu. anlamam. Tren Sırbistan'da küçük büyük istasyonlarda dura kalka ilerliyordu.
Başkent birbirine girdi. Bu onun doğduğu kentten son ayrılışıydı. Oraya bir daha hiç geri dönmeyecekti. Mustafa Kemal de istanbul'a gelir gelmez en yakın dostu Salih'e bir mektup yazarak durumunu anlattı ve annesini görüp teselli etmesini istedi. Albay Garip Mustafa Bey de bulunuyordu. "Sizin bilmediğiniz şeyi ben çok iyi biliyorum. Ülkede heyecan doruğa tırmanmıştı. Bu hava içinde Mustafa Kemal. kendi doğruları içinde yürürken. onlardan hiçbirinin örgütü ele vermesi söz konusu olamazdı. Osmanlı'nın onuruyla oynanıyordu. Oğlu hiç yanından ayrılsın istememişti. Bu kez annesinden ayrılmak ona güç gelmişti. Fethi Bey'le buluşup hep birlikte manevra bölgesine gittiler." diye yanıt verince. Birkaç gün sonra da İtalyan askerleri Bingazi'ye ve Trablus'a çıktılar. Bu olaydan sonra Selâhattin Bey Mustafa Kemal'le çok iyi dost oldu. Fransa gezisinden tam bir yıl sonra. İşin en kötü yanı. İtalya ertesi gün Osmanlı Devleti'ne savaş ilân etti. iki günlük bir yolculuktan sonra Paris'e geldiler. orada Enver Paşa'ya bağlı olarak çalışacak olmasıydı. beni jurnal eden Cemal Bey'den başka kimse olamaz. Türkiye'nin o uygarlık düzeyine ulaşması için kafasında pırıltılar uyandı. Enver Paşa'ya en ufak bir sempatisi yoktu. oğluna da çok düşkündü. Mahmut Soydan gibi çok yakın arkadaşları vardı. . Neden istanbul'a atandığını bir türlü anlamıyordu. Osmanlı topraklarının savunulması için gazetelerde ateşli yazılar çıkıyordu. Zübeyde Hanım artık yaşlanıyordu. Mustafa Kemal hiç beklemediği bir zamanda İstanbul'a çağrıldı. Mustafa Kemal istanbul'da Genelkurmay Birinci Şubeye atandığını öğrendi. "Vallahi hiç bilemiyorum. söyler misiniz?" diye sordu." demekle yetindi."Ne oldu Selâhattin Bey. Herkesin kendi çıkarı peşinde koştuğunu gördükçe hırsından deli oluyordu. Konuklar ertesi gün Saint-Etienne'deki top ve tüfek fabrikalarını gezdiler. dedi. Onun beceriksiz ve hırslı olduğunu düşünüyordu. Yapacağı şey. Ama o günlerin koşulları içinde ona karşı gelmesi de pek kolay değildi. Neden istanbul'a getirildiği konusunda hiç kimse ağzını açıp tek kelime söylemiyordu. Enver Paşa Trablus'u savunmak için gönüllü subaylarla birlikte Bingazi'ye gidecekti." Mustafa Kemal istasyonda kendisini geçirmeye gelenlerle kucaklaşıp vedalaştıktan sonra üzgün bir havada Selanik'ten ayrıldı. herkesten vatan için özveriyle çalışma bekliyor ve bu havayı göremeyince de düş kırıklığına uğruyordu. Mustafa Kemal bu albaya. Mustafa Kemal. onunla çatışmamaya özen göstermekti. Mustafa Kemal söz alıp görüşlerini açıkladı. Mareşal Foch bu görüşlerden çok etkilenmiş olacak ki. "Öyle demiştim ama şimdi zamanı geldi. Kendisini geçirmeye gelenler arasında Selanik'teki ordu müfettişliğinde genelkurmay üyesi. Ona Mersinli Cemal Bey derlerse bana da Selânikli Mustafa Kemal derler. O. ertesi gün Derne'de bir göreve atandı. o akşam düzenlenen ziyafete yüzbaşı düzeyinde hiçbir subay çağrılmadığı halde Mustafa Kemal'i çağırttı. 29 II Derne Cephesi Bir hafta sonra Harbiye nezaretine bomba gibi bir haber ulaştı: İtalyanlar 28 Eylül 1911'de Trablus ve Bingazi'ye karşı saldırıya geçmişlerdi. Mustafa Kemal ilk kez bir Batı Avrupa ülkesi görüyordu. Mareşal Foch'un yönetimindeki manevralar sona erip de uygulamaların değerlendirmesi yapılırken. Cemiyetin ilk yönetim kurulunda Nuri Conker. Selanik'te kurduğu gizli örgütün istanbul'a jurnal edilmiş olması en büyük olasılıktı. Fuat Bulca. bundan hiç hoşlanmıyordu. "Beni niçin istanbul'a çağrıyorlar. hani fesi başımızdan hiç çıkartmaya-caktık?" Selâhattin Bey. Elbette bir gün hesaplaşırız. Garip Mustafa Bey. Amaç herhalde Mustafa Kemal'i kendi çevresinden uzaklaştırarak gözaltında bulundurmaktı. Artık istanbul'dan iğreniyordu.
Kendilerini vapura kabul etti. böyle de oluyor işte. Maaşımdan borçlarımı ödedikten sonra kalanının valideme verilmesi gerekir. . Ama İskenderiye'den sonra hedefimize nasıl ulaşacağız?" "İskenderiye'den Kahire'ye geçeceğiz. Mısır'a vardıktan sonra sana bilgi ve adres vereceğim. vatanı kurtarmak için Trablus'a gidiyoruz. oradan da Trablus'a gideceklerdi.İstanbul'dan ayrılacağı sırada. Bereket gemide kaptan ve tayfalar için bir kantin varmış. O mektubunda şöyle diyordu: "Hazreti Salih." dedi. artık hiç kimse onları durduramayacaktı. Ona dilekçelerim ve borçlarım hakkında bilgi verdim. Biz Endülüs'e benzemeyeceğiz. Daha bir süre için valideme bile haber vermeyin. ". "burada. . Ona güveniyorum. Trablus'a gitmemiz için o bize araba bulabilir.. istanbul'dan gelmiş gibi mektup gönderin. Göreceksiniz koca bir devlet nasıl yıkılıp gitmiş. Sen de bana yazarsın. bu işin sonu neye varacak? Bizi biraz aydınlat da karamsarlığa kapılmayalım. Şam yoluyla Mısır'a. Ama bu kutlamayı nasıl yapacaklardı? Yanlarına rakı bile almamışlardı. Allah nasip ederse savaş alanında birleşiriz. "Eyüp Sabri sizi görecek. yorulmadan bütün tehlikeleri göze alarak savaşacağız. Vatanın sınırları nereye kadar uzanıyorsa orada savaşacağız. Ara sıra benim tarafımdan ona. Eğer kaderde varsa elbette kavuşuruz. senin adına mektuplarını alacak ve açacak bir arkadaş seç.Benim nerede olduğumu açıklamayın. Selanik'teki 'Paşa gıdası' yok. Heyecanla geminin kalkmasını bekliyorlardı. Geminin kaptanı onlara dostça davrandı.5alih Bozok'a bir mektup yazmak oldu. Mustafa Kemal ve arkadaşları uzun bir süre konuşmadan votkalarını yudumladılar. Bütün arkadaşlarımızın bunun bilincine varıp canla başla çalışmaları gerekiyor. dönüşte Avrupa'daki topraklarımızı da yitirmiş olacağız. Hepsi bu kaçışın heyecanını yaşıyordu. Orada Abbas Hilmi Paşa'yı göreceğim. gemi bir türlü kalkmıyordu. Tembellikten hiçbir şey çıkmaz." Birkaç gün içinde hazırlıklarını tamamladı. Birkaç martı inatla gemiyi izliyor ve zaman zaman bacadan yükselen dumanların arasından kurtulup rüzgârla yarışıyorlardı. "Şimdi sen söyle bakalım. biz de öyle düşünüyoruz. Olimpos gazinosunda yıllarca. Bunun üzerine bir Rus vapuruyla İstanbul'dan kaçmayı tasarladılar. Şayet sen bir tarafa gidersen. Endülüs tarihinin son sayfalarını okuyunuz. O kıymetli kardeşime de ki.' Bu acılı seferi onunla yapmak isterdim." 32 Rus vapuru ertesi sabah Urla açıklarında demirledi. Yakın dostu Ömer Naci ve birkaç subay arkadaşıyla birlikte. "Paşa gıdası da olmayıversin. "Arkadaşlar. Beyrut'a gidecek bir vapura bindiler (Ekim 1911). rakı ile çerez türünden ufak mezelerdi." Mustafa Kemal'in 'Paşa gıdası' dediği." dedi." dedi." "Kabul. üç gece gemide kaldılar. "Naci Conker'e ayrıca mektup yazacağım. Gemi Marmara'ya açılmıştı. oradan bir şişe votka ile havyar ve peynir gibi şeyler alıp güvertede tezgâh kurdular. Tam üç gün. Mustafa Kemal'in ilk işi. "Ne yapalım." Mustafa Kemal. 2 Ekim akşamı saat 6'ya geliyor ve sular yavaş yavaş kararıyordu. Bu sessizliği Mustafa Kemal bozarak Ömer Naci'ye. Gemi 31 İstanbul limanından ayrılırken onlar bu başarılarını kutlamaya karar verdiler. bunlarla idare edeceğiz. Hiç durmadan. Ama korkarım. Selânik'e. Harbiye Nâzın onların gitmesini engellemişti. "Senin aracılığınla valideme verilmek üzere Kerim Bey'e 40 lira bıraktım. bu Paşa gıdası dedikleri içki ve mezelerle yetinmişlerdi. Biz Arapları değil. Harp Okulu'ndan arkadaşı Asım Gündüz'le biraz dertleşerek şöyle dedi: "Oradaki topraklarımızı savunmak için Afrika'ya gidiyorum. "vatanı kurtarmak için şimdi her zamankinden çok gayret ve özveri gerekiyor. Ömer Naci. 'Anısı kalp ve vicdanımdan bir an çıkamayan bir öz kardeşim varsa Nuri'dir.
Ama bu kez de Mustafa Kemal yolda hastalandı. Onun yardımıyla Harbiye nezaretine durum üzerinde 33 bilgi verildi ve istanbul'dan yardım istendi. Çölü at ve develerle aşacaklardı. Bu durumda yola devam etmesine hiç olanak yoktu. Oradan öteye demiryolu yoktu. Şimdi ikinci sefere hazırlanıyoruz. Zaman zaman bedevi çadırlarına rastlıyorlar ve onlardan arazinin durumu üzerinde bilgi alıyorlardı. Yine de bazen geceleri yol almayı yeğliyorlardı. O arada Trablus'a geçiş olanakları araştırılacaktı. Mustafa Kemal'in fasulye ayıklamasını görmelisin. Geçtikleri yol üzerinde. kendileri atlara binerek yola çıktılar. Hepsi bir takma ad kullanıyordu. Dönüşümde borç filan dinlemem. Nuri Conker. Ahçıbaşımız da Fuat'tır. Kimbilir ne kadar züğürt döneceğim. Hıdiv Abbas Hilmi Paşa'yı bulmak oldu. Yine Şerif takma adıyla şu mektubu yazdı: "Ey Hazreti Salih. Geceleri genelde çadırlarda kalıyorlardı. Öte yandan da Mısır'a yerleşmiş olan Libyalılardan ve özellikle Libya'da uzun yıllar egemenliğini sürdürmüş olan Senusilerden gönüllü toplama işine girişildi. Mustafa Kemal de gazeteci Mustafa Şerif olmuştu." . Mustafa Kemal ve arkadaşları istanbul'dan ayrılalı neredeyse bir ay olacaktı. validenizin ellerinden öperim. Özel surette gözlerinden. vicdanının temizliğine ve nezaketine şükran borçluyum. Fuat Bulca ve arkadaşları 16 Kasım 1911 günü. Abbas Hilmi Paşa Türk kökenliydi. Çadır kurup uyuyacağız. Çünkü attan inerken Mustafa Kemal'in ayağı burkulmuştu. Nuri Conker yoldan yazıp da birkaç gün sonra postalanan bir mektubunda arkadaşı Salih Bozok'a bu çöl yolculuğunu şöyle anlatıyordu: "Yemeğimizi kendimiz pişiriyoruz. Cümleye selâm." Fuat Bulca da o günlerde yine Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta oraların sularından söz ederek şöyle diyordu: "O güzelim Rumeli suları rüyama giriyor. Buradaki suların hepsi boza gibi.." işte o günlerde Mustafa Kemal'in en yakın arkadaşları Nuri Conker ve Fuat Bulca da istanbul'dan vapurla iskenderiye'ye geldiler. Eşyalar develere yüklendi. Bu mektubumu Mısır'a gitmekte olan bir Arapla gönderiyorum. uzun yıllar İstanbul'da yaşamıştı. Şimdi bir kuyu başındayız. Mustafa Kemal iskenderiye'den Salih Bozok'a ikinci bir mektup yazarak istanbul'a haber iletmek istiyordu. Birkaç gün yola çıkacak durumda değildi. Artık bütün hazırlıklar tamamlanmıştı. Günler ne kadar da çabuk geçiyordu.. Mustafa Kemal'in ilk işi. Kalbinin vefasına. Bizim valide filan acaba ne alemdeler? Maaş alabildiniz mi? Kuzum Salihciğim. Ama ingilizleri kışkırtacak bir davranışta bulunmaktan da çekiniyordu. ne bir kasaba vardı ne de bir köy. Böylece takım tamamlanmış. O da İtalyanların Trablus ve Bingazi'yi ele geçirmelerine büyük tepki gösteriyordu. trenle Ebülhaccac denen kasabaya vardılar. Bizi katiyen merak etmeyin. Paşa kendisini sevgiyle karşıladı. ilk hedef Trablusgarp' ti. Ama hamdolsun sıhhatteyiz. "Seferin ilk dönemindeki zorluğu sevdik. senin de gözlerinden öperim." Uzun bir yolculuktan sonra Mustafa Kemal ve arkadaşları İskenderiye'ye geldiler. Allahaısmarladık."Salih. Kısa bir süre İskenderiye'de kalmaları gerekiyordu. Bakalım Allah ne gösterecek? inşallah dönmek nasip olursa size günlerce anlatacak hikâyelerimiz var. Allahaısmarladık. iskenderiye'ye geri dönüldü ve Mustafa Kemal 15 gün hastanede yatmak zorunda kaldı. iskenderiye'deki hazırlıklar da tamamlandıktan sonra Mustafa Kemal. Kum tozları içinde 8 günlük bir yolculuktan 34 sonra Mısır sınırlarını aşıp Bingazi topraklarına vardılar. Selanik'te yalnız Salih Bozok kalmıştı. Bereket Kasım GVF3 ortalarında kavurucu sıcaklar yoktu. İskenderiye'de postaya verecek. Necati'ye söyle maaşımdan borçlarımı kessin.
Bu manzarayı topçu mevziinden keyifle izliyorduk. Ama şu Trablus. hikâyesi ancak Selânik'in Olimpos'unda 'Paşa gıdası'yla anlatılabilir. revirden çıktığı gibi görevinin başına koştu. Demek ki önemli bir hastalık geçiriyordu. sonra Romalılar. Enver Paşa. buradaki savaşın durumuna ilişkin duyguları yansıtacağı için işlerinizden birkaç dakika ayrılmanıza değer sanıyorum. oldukça yüksek perdeden gücümüzü göstermiş olduk. Fikret. Selanik'ten dostu binbaşı Behiç Erkin'e yazdığı bir mektupta durumu şöyle anlatıyordu: "Günlük ciddi çalışmalarınız arasında elinize geçme mutluluğuna erişeceğini umut ettiğim işbu mektup. Dr. Amaç Tobruk'u İtalyanlardan geri almaktı. ne yapmışlar. genelde Müslümanlığı zorla . bir avuç askeri ve özverili dostlarıyla ne yapabilirdi? işte o günlerde. Ama bu hiç de kolay değildi. Bizde taarruz düşüncesi yoktu. İbrahim Süreyya. Türkler düşmanı ne kadar sıkıştırsalar da sonuç elde edilemiyorlardı. Gecenin gelmesiyle çarpışma sona erdi. gemilerin çoğu yıllar boyu Haliç'te beklemekten çürüyüp gitmişti. sonra Bizanslılar. Dr. italyanlara karşı direnişin bilinci içinde değillerdi. Biz de onlara. Mim Kemal. Dr. Bütün güçlerimizle düşmana saldırdık. Çünkü italyanlar denizden yardım alıyorlardı. bakımsızlık.. sonra Grekler. Bütün eşyası bir portatif masa. Saat 11'de bütün italyan avcıları ve yedekleri hepsi birbirinin peşi sıra kaçmaya başladılar. İbrahim Tali'nin zoruyla Kızılay revirine kaldırıldı ve üç hafta orada yattı. Ama ne savaşı bir tek zırhlıyla kazanma olanağı vardı ne de çölden toplanmış derme çatma askerlerle. Ama kendini iyi hisseder hissetmez. Kimler yoktu karargâhta. Doğu kanadımızda bulunan kuvvetimizi de cepheye getirttik. Mustafa Kemal karargâha geldikten birkaç gün sonra hastalanınca çadırında dinlenmeye çekildi. Saygılarla Derne Kumandanı Mustafa Kemal Mustafa Kemal Derne'ye geleli neredeyse beş ay oluyordu. işe yarayacak tek gemi. Bu topraklarda Isa' dan önceki çağlarda önce Fenikeliler oturmuştu. Kısa bir süre sonra Ali Fethi de onlara katıldı. Bingazi. Bütün kuvvetlerimiz örtülü mevzide bulunuyordu. italyanlar saldırınca biz önce savunmaya geçtik.Sonunda Tobruk yakınlarındaki Türk karargâhına varabildiler. Yere bir de kurt postu serilmişti. Osmanlıların ne işi vardı Libya çöllerinde? Yerliler. insanlara ne kazandırmışlar?" diye düşünüyordu. bir portatif karyola ve iki iskemleden oluşuyordu.. Altıncı yüzyılda Arap egemenliğine giren bölge kabile savaşlarıyla yıkılıp gidiyordu. Mustafa Kemal'in güvendiği tek deniz subayı olan Hüseyin Rauf (Orbay) Bey'in kumandasındaki Hamidiye zırhlısıydı. "19 Şubat'ta yapılan çarpışma şöyle oldu: Biz 70 kişilik bir güçle mevzide bekliyorduk. Dr. Bütün kışı orada geçirmiş ve Derne'nin havasına alışmıştı. Çok büyük işler bekliyordu kendisini. Mustafa Kemal. Pusu kurulan yer Derne'nin 4 km batısındaydı. yoksulluk. sonra da karşı saldırıya. "Selanik'ten istanbul'a ve oradan da Bahri Sefid'i (Akdeniz) geçerek Mısır'a ve Mısır'dan da 700 küsur kilometrelik boş çölleri geçerek şimdiki yerimize gelişimiz öyle bir tarihtir ki. Mustafa Kemal'in ateşi yükselmiş ve gözleri kanlanmıştı. 30 Mart 1912'de Mustafa Kemal. Kuru bir sıcak.. Tobruk ve Derne hiç de sevilecek yerler değildi. Yerli halk. "Osmanlılar buraya ne getirmişler.. italyanlar sabahleyin bize saldırarak muharebeye tutuştular. Osmanlı donanması diye bir güç yoktu. Sekiz-dokuz kez italyanların saldırısını kırdık. ibrahim Tali. Mustafa Kemal. Buna erişmek şimdilik bir hayal ise de gerçek olması uzak değildir. istanbul'dan gelen genç subaylar ve doktorlar yokluk içinde çırpmıyorlardı. "Onlara biz ne vermişiz de o insanlardan özveri bekliyoruz?" diye kendi kendine soruyor ve yüzyıllar boyu buralara egemen olan tüm yöneticileri suçluyordu. Oysa sonuç ortadaydı. O gün 36 Derne'ye gelmiş bulunan iki Alman ve bir de İngiliz subayı bizi hayretle izliyor ve durumu kavrayamıyorlardı.
ne de ticaret. işte 1911'de italyanlar. gazetelerde bizimle ilgili duygularınızı yansıtan satırları okuduğum zaman kalbim pek derin duygularla çarpıyor. Mustafa Kemal.'" Cümlenize selam ederim. Ne italyanlar ilerleyebiliyorlardı. sizin ve Makedonya çevresinde tanıdığım arkadaşların. Herkesin bağırsakları bozulmuştu. Düşünebiliyor musunuz? Günde ancak 2 km yol alabildiler! Cerbub. bugüne kadar yapılan hizmeti pek küçük buluyoruz. Senusile-rin başkenti durumundaydı. O zamanki genç italyan Kralı ikinci Vic-tor-Emmanuel. Direnişi yerli halk değil. Afrika'da sömürge arayışları içindeydi. bütün ordumuzun kahraman evlâtlarının anısını canlandırdı. köle ticaretinin gelişmiş olduğu bu topraklara uzun yıllar sınırsız bir özerklik tanıdılar. Nuri Bey'in görevi. "Gece. genç Osmanlı subayları örgütlüyordu. Bu hiç kolay bir iş değildi. Kardeşin Mustafa Kemal . Osmanlılar. kafamda. vatana olan özverinin derecesini düşündükçe. işte o zaman milletin arzusuna uygun bir hizmet yapmış olacağız. askerliğin. Nerede bizim oraların buzlu suları. Sonraları bu özerkliğe son vermek istedilerse de başaramadılar. istedikleri de buydu galiba. Çünkü kendi selâmetini ve kendi mutluluğunu ülkemiz ve milletin saadet ve selâmeti için feda edebilen vatan evlâtları çoktur. Nuri Conker bu yolu tam 14 günde geçebildi.kabul etmiş Berberilerden oluşuyordu. Ne tarım yapılıyordu o topraklarda. Derne'nin 300 km güneyinde Cerbub denen bir kasabaya giderek oradaki şeyhlerin direnişe katılımını sağlamaktı. vatan için ölme hevesini okuyorum. her şeyden çok sanatkârlığını severim. Burada bu sanatı uygulayacak kadar zamana ve araçlara sahip olunsa. Ve arkadaşlarıma dedim ki. Kalbimde büyük bir mutluluk ve gurur oluştu. Derne ve Tobruk'a saldırıya geçtiler ama büyük bir direnişle karşılaştılar. "Bilirsin ben. ne de Türkler onları yerleştikleri topraklardan atabiliyorlardı. Fakat 38 biz. Çünkü vatanımızın korunması. "Derne'de düşmanla savaşıyorduk. işte böyle bir hava içinde 25 Nisan 1912'de Mustafa Kemal sevgili dostu Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta durumu şöyle anlatıyordu: "Ey Hazreti Salih. Bu satırları çadırıma dönüşümde yazıyorum. bu kargaşadan yararlanarak kıyıları ele geçirmeye kalktılar. Birkaç kardeşinizin Akdeniz'i aşıp çöllerde uzun yollar alarak. "Mektuplarınızda. "Ah Salih. Zaten italyanların da çölleri ele geçirmeye pek niyetleri yoktu. Kızlar doğdukları yerde büyüyor ve hiç insan içine çıkmadan orada ölüyorlardı. düşmanın karşısına çıkması ve düşmanı kıyıya hapsetmesi şüphesiz sizi memnun eder. limonataları. Orada. 'Vatan mutlaka selâmete kavuşacak ve millet mutlaka mutlu olacaktır. Turgut Reis on altıncı yüzyılın başlarında Trablus'u Osmanlı egemenliği altına almıştı. Ne var ki yerli halkın katılımı olmadan 37_ direnişin başarıya ulaşması hiç de kolay değildi. Ama bu bölge hep karmaşa içinde kaldı. işte bu koşullar altında yaşayan insanların direnişe katılımını sağlamayı amaçlıyordu. Nasıl bir başkentti orası? Nuri Bey. burada ise su ve sıcaklarla. kentleri tutmuşlardı. "Bu okuyuş. italyanlar Trablus. Derne kuvvetlerimizin bütün kumandanları ve subaylarıyla bir gösteri düzenlemiştik. içilecek su tozlu ve kükürtlü olduğu için de bizim askerler susuzluktan kıvranıyordu. ulusun mutluluğu için her şeyden önce. kahraman bakışlı arkadaşlarımın bakışlarında. Cerbub'daki ev sayısının 10'u geçmediğini anlatıyordu. Bu güzel kalpli. Arap işgalcilere karşı genel bir direnişin tohumlarına bile rastlanmıyordu. Allah bilir yaşamımda orduya yararlı bir uzuv olabilmekten başka bir emel edinemedim. gölgeli serin su başları ve çağlayanları?" diye yazıyordu. ordumuzun eski Türk ordusu olduğunu dünyaya bir kez daha kanıtlama gereğine inanıyordum. Savaş bir kısırdöngü içindeydi. Conker. Peki yerli halkın katılımı nasıl sağlanacaktı? Mustafa Kemal bu amaçla Nuri Conker'i güneye yolladı. Bingazi. 3 yaşındaki kızların bile sokağa çıkmaları yasaktı.
Sevgili annesi ne durumdaydı acaba? Ya Makbule? Üç ay geçti böyle siperlerde. "İhtiras. Yunanlılar da Selânik'e. Zaman ve olaylar her çeşit gerçeği ortaya çıkartır. İttihatçılar Devleti bu duruma düşürdüler. Sırbistan. Osmanlı Hükümeti 15 Ekim'de İsviçre'de Ouchy Antlaşması'nı imzalayarak bütün Libya'yı italyanlara bırakmak zorunda kaldı. 16 Temmuz 1912'de de Mustafa Kemal. Devletin iki cephede birden savaşmaya gücü yoktu. Ona Trablus'a giderken sağladığı kolaylıklardan dolayı teşekkür etti. Rumeli ve Trakya öyle miydi ya? Oralardan gelecek bir saldırı. "Hatanın kimlerde ve nerede olduğunu bilmiyorum. çok üzgündü: "Tam bir yıl Libya çöllerinde kahramanca bir direnişte bulundunuz. "Bugün askeri durumumuzda bir değişiklik yoktur. Trablus feda edildi. Selanik. buradaki direnişimiz. Bizdeki ahlâksızlığın.' dediğim için gerici oldum. Ne var ki politikacıların. 'muhterem kardeşi' Behiç Bey'e şu satırları yazdı: "Beni çok teselli eden mektubunuzu aldım. Derne'de düşmanı geri püskürttünüz. Bu devletlerin amacı Türkleri Avrupa'dan atmaktı. Arap ellerinde. hiçbir yenilgiye uğramadıkları halde Libya'dan ayrılacaklardı. Nitekim Mustafa Kemal'in öngörüleri doğru çıktı. ama bazen böyle yıkıcı bir darbe indirerek." Mustafa Kemal Derne Osmanlı Kuvvetleri Kumandanı 39 Libya savaşının en gergin günlerinde bile. bilgisizlik ve mantıksızlık yüzünden koca Osmanlı devletini mahvedeceğiz. Fakat bunun hainlik. Böylece. bizim istenildiği kadar dayanma ve direnme gücümüz vardır. Abbas Hilmi Paşa'yı görmek oldu. yoksul ve rezil olacağız. Selânik'in Oümpos'unda geri gelmesi umulan geçmiş tatlı günlerin hülyalarına daldım. Politikamız elverişli olursa." dedi. Siz ne yapsanız boşuna. Osmanlı împaratorluğu'na en büyük 4° darbenin oralardan vurulmasından korkuyordu. Bu durum çok ağır geldi Mustafa Kemal'e. Cepheye gidip savaşmak istiyorum. Mustafa Kemal ve arkadaşları. "Askerlerin politikayla ilgilenmesini yasaklayan bir yasa maddesi yapmışlar. Bütün dostlara selâm ve saygılarla gözlerinizden öperim. bütün imparatorluğu çökertebilir-di. Mustafa Kemal'in ilk işi. ülkeyi büsbütün dağılmaktan korumaları için gözlerini dört açmaları gerekir. Abbas Hilmi Paşa da Balkan Savaşı'nın çıktığını ve İtalyanlarla Ouchy Antlaşması'nın imzalanmış olduğunu duymuştu. 'Balkan Savaşı' başlamış oldu. yeniden onlardan söz etmeyi gereksiz buluyorum. iki yıl önce. çok yazık! Sırplar Manastır'a girmişler. Oysa ben. Kaç Türk vardı o ülkelerde? Ama Balkanlar. Sizi içtenlikle kutlarım. Orada bıraktıklarını düşünürken içi sızlıyordu. Mustafa Kemal'in aklı hep Balkanlar'daydı. "Buradaki yaşam biçimimiz ve çalışmalarımız artık herkesçe anlaşıldığından. Şimdi ne yapmayı düşünüyorsunuz?" "Derhal İstanbul'a döneceğim Paşa Hazretleri. bunların hepsini duydum. 'Askeri bırakınız. Kuzey Afrika çöllerinde. lâkin her ne olursa olsun ülke çöküşe itilmemeliydi. bir rastlantı sonucu bulunduğum bir kongrede. Güçlü bir Osmanlı İmparatorluğu oluşturmayı düşünürken zamanından önce köle. O ciddi kardeşlik yaşamına örnek olan günlerin yeniden yaşanması ise büyük mutluluk olur. Tek . milletin şanına uygun bir sonuç alınması umudunu güçlendirmişken ülkenin içinde beliren olaylar bizi üzdü. îdama mahkûm edildim. Sonra ne yapacağımı bilmiyorum. Kuzey Afrika Türklerin vatanı değildi. Makedonya. çıkarcılığın derecesini biliyorduk. Yine karayoluyla Kahire'ye geldiler. Herhalde beni yeni bir göreve getirecekler. alçaklık ve rezalet derecesine varabileceğini asla düşünemiyorduk. Yunanistan ve Karadağ 8 Ekim 1912'de aralarında anlaşarak Osmanlı Devleti'ne savaş ilân ettiler. Bulgaristan. "Ama ne yazık ki devletin politikasına başkaları yön veriyor.Derne Osmanlı Kuvvetleri Kumandanı Mustafa Kemal bu yazıları yazarken yüreği Selanik'te çarpıyordu. Yalnız şunu belirteyim ki.
Zübeyde Hanım." "Çok doğru. Makbule ve Ragıp Bey ne durumdaydılar acaba? Mustafa Kemal İstanbul'a gelir gelmez onlardan bir haber alabilmek için üvey amcası Memduh Bey'in eşinin ve çocuklarının Akbıyık'ta oturdukları eve gitti. neler yapıyorsun? Okula gidiyor musun?" "Hayır Kemal Ağabey. hangi okula gidebilirim ki? Buralarda kızlar için okul yok. Ama ağabeyimden bazı haberlerinizi aldık. bu yakınlarda kız mektebi olmadığı için Fik-riye'yi okula gönderemedik. Sonunda işte buradasınız. neleri var neleri yok satıp İstanbul'a göç ediyorlardı." Ill Fikriye'nin Tutkusu Mustafa Kemal ve arkadaşları. silâha sarılıp düşmanın karşısına çıkmak. 15 yaşlarında çok güzel bir kız olmuştu. oradan da istanbul'a ulaşırsınız. Sizin rakı sevdiğinizi biliyorum." "Çocuğum. Trablus'ta başınıza bir felâket gelmesinden çok korkuyorduk. sizi görmeyeli yedi yıl oluyor. elinden geleni yaptı. Sadrazam Tevfik Paşa o yıllarda Hariciye Nâzırı'ydı. koca imparatorluğu nasıl çökerttiler? Selanik ve Manastır'ı nasıl düşmana bıraktılar? Bunların hesabını soracağım. Hele savaş varken benim mutlaka cephede olmam gerek. Ben sizi Adriyatik üzerinden Venedik ve Trieste yoluyla Viyana'ya gönderebilirim. Ama bu akşam konuğum olun. Oradan Bükreş'e. Hemen yarın yola çıkabilirsiniz. hem de piyano öğrendi. "Kemal Ağabey. Sizinle çok övünüyoruz. İtalyan topraklarından geçmenizde bir sakınca görmüyorum. Avrupalılar gibi yetişmeleri için Ayazpaşa'daki konağında dersler veriyordu. Bazı aileler de. sorun burada. Memduh Bey öldükten sonra da ailesi hep aynı konakta yaşıyordu. Bu süre içinde Yunan ordusu Selânik'e girmiş. Fikriye. Viyana'dan Budapeşte'ye geçersiniz. Tek yol bu galiba. Vasfıye Hanım'ı biraz yaşlanmış buldu. Paşa'nın yabancı olan eşi de. Sen şimdi bana anlat bakayım." 4]_ "Bunları duydukça deli oluyorum. Fikriye'yi ona götürdüm. "sizi tanıdığım zaman çok küçüktüm. o bana bağlı değil. Ama Mustafa Kemal içeri girer girmez Fikriye ile Jülide. yaklaşık bir aylık bir yolculuktan sonra 20 Kasım 1912'de İstanbul'a vardılar.. Fikriye ondan hem Fransızca dersleri aldı." "Aferin sana. Bu yüzden de bir an önce İstanbul'a döneceğim. ona ders vermeyi kabul etti. sokaklar Yunan bayraklarıyla donanmıştı. Ama nasıl?" "Evet." "Ailenizin Selanik'te olduğunu söylemiştiniz. Türkler evlerine kapanmış ağlaşıyorlardı. Kemal Ağabeylerinin boynuna sarıldılar. Büyük oğlu Ali Enver o gün evde yoktu. Nihayet kavuştuk." "Evet yavrum. ama keşke okula gidebilseydin." . Ben de onları yalnız bırakmayacağınıza inanıyorum. Hain adamlar." Bu sözler üzerine Vasfiye Hanım konuşmaya karışarak şöyle dedi: "Evet Kemal Bey. Ama annem benim eğitimimle ilgilendi. ne oldular acaba? Benim bildiğim kadarıyla oradaki bütün Türk aileleri İstanbul'a göç edeceklermiş. inşallah bundan sonra İstanbul' dan uzaklaşmazsınız. Memduh Bey'i çok severdi. Burada istanbul rakısı yok ama Uzo (Rum Rakısı) ve Zahle'nin Arak rakısı bulunur. önemli olan da bu değil mi?" "Çok doğru Kemal Ağabey. Oh!. İtalya'yla anlaşma imzalandığına göre. Biraz efkâr dağıtırız. Mustafa Kemal o eve gitmeydi yedi yıl oluyordu. Tabii bu yolu bütün arkadaşlarımızla birlikte yapacağım." "Evet Mustafa Kemal Bey." dedi. Kapıyı Vasfıye Hanım açtı. Bu oturduğumuz konağı da onun sayesinde bulmuştuk. Paşa. Böylece Yunanistan. Sırbistan ve Bulgaristan topraklarına adımınızı atmadan istanbul'a dönmüş olursunuz. tanıdığı Türk ailelerin kızlarına.istediğim şey.. çok güzel ve akıllı buldu. Ama ona özel dersler aldırdım. ben de sizleri çok merak ediyordum.
Benim anladığım kadarıyla Yunanlıların oradan çekilmelerini bekleyeceklermiş. Fikriye'nin heyecandan yanakları kıpkırmızı oluyor ve dizleri titriyordu. Başkent her an saldırıya uğrayabilirdi. iyilermiş. Mustafa Kemal. "Haklı zavallı adam." diye haykırdı. birkaç gün içinde hazırlıklarını tamamlayarak yola çıktı ve 1 Aralık günü Bolayır'a ulaştı. Harbiye Nâzın Nâzım Paşa. Yenilgilere neden olan Harbiye Nâzın da aynı eğilimdeydi. Zabıta onları durduramadı. Hepsi kendisini candan kutladılar. Yakın arkadaşı Fethi Bey de aynı kolordunun kurmay başkanlığına atanmıştı. Kolordunun hedefi Rumeli kıyılarında bir yere çıkartma yaparak Bulgarları Çatalca'da iki ateş arasında bırakmaktı. Bunları İttihatçılar düzenlemişlerdi. ama şimdilik oradan ayrılmayı düşünmüyorlarmış. Fethi Bey buna asla yanaşmadı. Mustafa Kemal. "Ben bunca yıllık yurdumdan ayrılıp İstanbul'a göç etmem. Mustafa Kemal Vasfiye Hanım'a dönerek. Karargâh Maydos' taydı. "Evet var Kemal Bey. Ama öte yandan Çatalca savunma hattını aşamadıkları için de Gelibolu Yarıma-dası'na saldırıya hazırlanıyorlardı. Gelibolu Yarımadası'nda mevzilenmiş olan kolordunun Akdeniz Boğazı Kuvvetleri Harekât Şubesi müdürlüğüne atandı. Sadrazam Kâmil Paşa durumun umutsuz olduğunu anlamakta gecikmeyerek. İttihatçıların başında bulunan üç kişiden biri olan Talât Bey (Paşa). Başta Enver Bey."Evet ama Kemal Ağabey. O arada İstanbul'da önemli olaylar oluyordu." diyormuş. Tabancadan çıkan kurşunlar Nâzım Paşa'nın kalbine saplanmıştı. Ama Fikriye'nin o çocuksu ve içten davranışları bütün gece Mustafa Kemal'in aklından çıkmadı. orada yeniden bir araya geldiler. Ve-dalaşıp ayrıldılar. çalışıyorum. Dönemin sadrazamı Kâmil Paşa. Balkan Savaşı nedeniyle Osmanlılar Trablus. 1913 Ocak ayının son günlerinde Kabine. Bütün Doğu Trakya düşman işgalindeydi. 25 Kasım 1912 günü akşamı. Bulgar ordusu Edirne'yi ele geçirdikten sonra İstanbul kapılarına dayanmıştı." Fikriye hiç gözlerini ayıramadan büyük bir hayranlıkla Kemal Ağabey'ini seyrediyordu. "Topunuzun hesabını görmeye geldik. Biraz bekleyelim bakalım. Bingazi. İttihatçılar bu koşullardan yararlanarak hükümeti ele geçirmek için planlar hazırlıyorlardı. Enver Bey'in hemen arkasında bulunan Yakup Cemil ise tabancasını çekerek. Kimbilir nasıl üzülüyordur oralarda!" Mustafa Kemal. Mustafa Kemal de adam öldürerek işbaşına gelinmesine karşı çıkıyordu. ilk fırsatta yine onları arayacağını söyledi. Ama İttihatçılar ellerini kana bulamaktan vazgeçmediler. ben kendi kendime okuyor. Der-ne'de gösterdiği kahramanlığı duymayan yoktu. "Annemden hiç haber var mı?" diye sordu. Babıâli'de Sadrazam Kamil Paşa'nın başkanlığında toplantıdayken dışarıda gösteriler oluyordu. Ne kadar da yakışıklı bir adamdı bu Kemal Ağabey. Bulgarlar Ruslardan korktukları için İstanbul'a girmekten çekmiyorlardı. . Hiç merak etmeyin. Trablus Savaşı' nın ardından Balkan Savaşı devleti yönetenleri perişan etmişti. O da şimşek çakan bakışlarını Fikriye'den hiç ayırmıyordu. Paşa yere yıkılırken. Ama ne yazık ki. yanında Talat Bey olmak üzere İttihatçılar gürültüyle toplantı salonuna girdiler. okula gidenlerden geri kalmayacağım. Tobruk ve Derne'-den çekilmek zorunda kalmışlardı. Talât Bey istediği sonucu alamadan İstanbul'a döndü. İlk hedefleri Harbiye Nâzın'nı vurmaktı. bu planın ayrıntılarını görüşmek için Gelibolu'ya giderek Ali Fethi Bey'e işbirliği önerdi. Elbette düşmanı bir gün yurdumuzdan kovacağız. Ama ben annemi çok merak ediyorum. 43 Mustafa Kemal kendisine nasıl ve nerede bir görev verileceği-44 ni öğrenmek için ertesi sabah doğru Harbiye nezaretine gitti. "Köpekler!" diye inledi. İttihatçıları küçümseyerek karşıladı. İki eski dost. Devlet bu başarıyı değerlendirecek durumda değildi. Ragıp Bey. savaşı sona erdirebilmek için öne sürülen tüm koşullan kabul etmeye hazır olduğunu açıklıyordu. Kumandan paşaları gördü.
Doğru Harbiye Nezaretine giderek Mahmut Şevket Paşa'ya durumu anlattı. O da 1913 Nisanı'nın son günlerinde Bolayır' dan İstanbul'a geldi. "ben istifa ediyorum. O da bundan yararlanarak bazı dostlarını aradı. Ona olan düşkünlüğünü bakışlarıyla. Talât Bey ve Cemal Bey. Gençliğinde bütün erkeklerin onu çok beğendiklerini duydum. "Bana amcam Ragıp Bey'i anlatsanıza. Mustafa Kemal bu olayların dışında kalmıştı. karşılarında Mustafa Kemal'i görünce sevinçten göklere uçtular. O da bana çok düşkündür. Mustafa Kemal büyük huzursuzluk içindeydi. Ama gerçekte iktidar. Artık gün İttihatçılarındı. Padişah. Fikriye can atıyordu Kemal Ağabey'ini dinlemeye. Vasfiye Hanım Mustafa Kemal'i yemeğe alıkoydu. annemi mutlu etmesiydi. çok seveceğine inanıyorum. Harbiye'den arkadaşı 45 46 olan ve Balkan Savaşı'nda şehit düşen Yüzbaşı Ömer Lütfı Bey'in İtalyan kökenli eşi Madam Corinne'i zaman zaman ziyaret etti ve kendisine dert ortağı oldu. Uzun bir süre sonra buna alıştım ve onu çok sevdim. Beyaz tenli. kişisel hırslarıyla devleti felâkete sürükleyen biri olarak görüyordu. o sırada Akbıyık'taki konakta oturan yakınlarını görmeyi de bir borç biliyordu. Gidip ona kahve pişirmek geldi içinden. Bolayır'daki kolordu kumandanı."Buyurun beyler. uzun sarı saçlı. Zaman zaman dizi dizine değince çok hoşlanıyordu. Sanki babam sağmış da ben annemi başka bir erkekle yakalamışım gibi geldi bana." Nâzım Paşa'nın bir saat sonra öldüğü öğrenildi. Birtakım kararların alınması için Mustafa Kemal'in bir süre İstanbul'da kalması gerekiyordu. "Ragıp Bey'i ilk gördüğümde 12 yaşındaydım." dedi. El sıkışırlarken bile bir türlü elini bırakmadan avcunun içinde tutuyordu. "O da beni sever mi acaba?" "Senin gibi güzel ve tatlı bir kız hiç sevilmez mi?" Yemekte Fikriye Kemal Ağabey'inin yanma oturdu. İkimiz de aynı kadını seviyorduk. zarif. O Gelibolu'da düşmanın nasıl kuşatılacağım belirleyen savunma planlarıyla uğraşıyordu. Çok güzel kadındı." "Amcanın dört çocuğu var. Mustafa Kemal. Evlenebilirlerdi. Bir gün mutlaka onu tanıyacaksın. Artık çocuk değildi. Fikriye. Yemeğin hiç bitmemesini ve Mustafa Kemal'in evden hiç gitmemesini istiyordu.. davranışlarıyla anlatmaya çalışıyordu. Makbule'nin ona büyük düşkünlüğü vardı. Onu. İttihatçıların başı olan üç kişinin elindeydi: Enver Bey. "Bana annenizi de anlatsanıza. Belki de bu duygu bizi birbirimize yaklaştırdı. biliyorsun. Ordunun üst düzeyinde de çeşitli tartışmalar oluyor ve anlaşmazlıklar çıkıyordu. Alda-tılıyormuşum gibi bir duyguya kapıldım. şimdi de hâlâ çok hoş bir kadın. Onun anneme ne kadar düşkün olduğunu biliyorum. . uzun boylu. Ama Süreyya Arnavutluk' ta şehit oldu. gerginliğe neden olan bazı olayları Mahmut Şevket Paşa'yla görüşmek üzere Mustafa Kemal'in İstanbul'a gitmesini istedi. Enver Bey'e hiç güveni yoktu. Bir gün hiç habersiz konağa gitti. Çevremizde ona 'Zübeyde molla' derler." "Ya amcamın çocukları? Ben onları da hiç tanımadım. O da kızının Mustafa Kemal'e olan düşkünlüğünü biliyor ve onların daha sık birlikte olmaları için ortam hazırlıyordu. "Kahveyi nasıl içersiniz?" diye sordu. Dördünü de tanıdım. göstermelik olarak Mahmut Şevket Paşa'yı Sadarete getirdi. 16 yaşının heyecanını yaşıyordu. Vasfıye Hanım ile Fikriye." diye söze başladı. kendisini hiç görmedim." "Annemi ben çok severim. Her sabah evden çıkarken ve akşam dönerken mutlaka elini öperim. Büyük oğlu Süreyya benim yaşlarımdaydı. Dinine ve inançlarına çok bağlıdır. Annemin babamdan sonra başka biriyle evlenmesi bana çok dokundu.. yeşil gözlü. Benim için önemli olan. Sadaret mührünü de size teslim ediyorum.
biliyor musun? Ben duygusal bir insanım. Tabii o da muazzam 58 bir söylenti. daha tatlı bir şeyler söyleyemez miydi? Ayrılırken yanaklarını daha duygulu öpmez miydi? Oysa annesini ve kardeşini nasıl öp-tüyse onu da öyle öpmüştü.. Ben hemen kalkmak zorundayım. bunlar hep dedikodu. kimi bulursam dansa kaldırırım. Belki de 47 48 Doktor Fikret konuyu değiştirmek istedi. ayıp olmasın diye gidiyorum. Ha desem gelecekler. 'Mutlaka hoşlanmıştır. Acaba Mustafa Kemal onun kendisine olan duygularını biraz olsun anlamış mıydı? Neler yapmamıştı onun dikkatini çekebilmek için? Ne kadar tatlı bakmıştı ona. olmaz. Bütün bu söylentiler. duymayan kalmamış. duygusal yaşamında yer alan kimseler yok mu?" "Yok. Sofya'da Allah'ın günü bir yemek ya da bir resepsiyon düzenleniyor. "Hayır yavrum. Şimdiye kadar bana hayır diyen kadın olmadı. ama hiç der miyim. üst üste birkaç dans etmemize dayanıyor. Benim bu yanımı bilenler davranışlarımı hiç kötüye .' diye karar verdi. salonda en güzel kim varsa onun önünde eğilirim. "Mesela General Kovaçev'in kızı. ben deli miyim?" "Tahmin ediyordum bütün bunların dedikodu olduğunu. Ama öyle olur olmaz kimseleri değil. değil mi?" "Onu da mı duydun? Pes vallahi. Yani bu. 'Hayır. Düşünsene. Hepsi de benim kendilerine âşık olduğumu sanır. kızlarla. "Sakız reçeli alır mısınız Kemal Ağabey?" diye sordu. Kaç arkadaşım benim yaşımda evlendi. Ne kadar mutlu olmuştu.." "A. anlatmışımdır. 'Acaba benden biraz hoşlandı mı?' diye düşündü. neler neler uyduruyorlar. Bilirsin. ben kızı babasından isteyecek olmuşum. Ben de hep öyle yapıyorum. Mustafa Kemal gibi bir askerin sade kahve içmesini beklerdi. Hele tango ve vals çaldı mı. biçimsel bir öpüşmeydi. kadınlarla konuşurken hep duygusal sözler ederim. Peki orada. beğendiği kadını hiç böyle mi öperdi? 'O belki de sürekli bir ilişkiden korkuyordur. Bekâr olduğum için bütün kadınların gözü bende. çocukları oldu. Aslında hiç hoşlandığım kız yok mu? Hiç olmaz olur mu? Meselâ."Şekerli olsun Fikriye. Nikolina'dan söz ediyorsun. Sevilmekten ve beğenilmekten de çok hoşlanırım. "Senin. bu kadar az mı oturacaktınız?" Mustafa Kemal ev halkını öpüp gitti. ben dans etmeye bayılırım. Neymiş. Harbiye Nâzın General Kovaçev'in kızı Mara Dimitrina ile aramda çok şeyler olduğu uydurulmuş. Biraz da gönül savaşlarındaki zaferlerinden söz etsene" "Fikret'çiğim.' demiş. Hiç yapar mıyım böyle şey? Bütün siyasal yaşamım mahvolur. beni de çağırıyorlar." 57 "Peki ya Başbakan Radoslavof un kızı?" "Anladım. şimdi sırası değil. Kahveden sonra Fikriye. Sofya'da bütün güzel kızların ve kadınların kalplerini çaldığın söyleniyor. sevgi dolu mektuplar yazarım.. Yaradılışım böyle. coşturacak. Dedikodusu buraya kadar geldi. el âlemin işi yok. ama ne oluyor.' Sonra bir an durakladı Mustafa Kemal onunla ciddi bir ilişki kurmak isteseydi. 'Benden hoşlanmasa hiç gözlerimin içine bu kadar keskin bakar mıydı? Benimle hiç bu kadar ilgilenir miydi? Ben sevilmeyecek bir kız mıyım? Hem de artık evlenebilecek yaştayım. Ben orada Osmanlı ordusunu temsil ediyorum. Fikriye'nin yine içi içine sığmıyordu. İstekli bir erkek." Oysa o. Sofya küçük yer. Karşımdakileri tahrik edecek. adam.. umut verici davranışlarım olur. almam. Belki de cinsel yakınlaşma dışında hiç duygusal bir istek yoktur içinde. hiç dedikodu çıksın ister miyim? Neye varır bu tür ilişkilerin sonu? Her şeyi tadında bırakmak gerekir.
Ali Fethi Bey bile kendisinin 5-6 gün nerelere kaybolduğunu bilemedi. 'Çucuk. Ama sevgilerime sınır koymasını bildim. Çok hoşlanıyorum Fikriye'den. Fikret'ti. Mustafa Kemal'in Fikriye'den söz ederken de bu kelimeyi kullanmasını hiç yadırgamadı. Hele bir öğrenelim bakalım. kendine özgü konuşmasıyla. acele etmek istemiyorsun. sen merak etme. O kızdan çok hoşlandım. şimdilerde şu küçük Fikriye aklıma geliyor. öyle olsun. o aşk defteri feci bir biçimde kapandı.Biraz aşk . en yakın dostu Salih Bozok'a. "Çok rica ederim doktor. öyle mi Doktor? Demek beni yolcu ediyorsun?" "Vallahi içimde bir kötülük yok. Ama evlenecek yaşta değildim ki. Yoksa sevmediğinden değil.. Büyüdükçe güzelleşti. 1925'e kadar da Gazi Paşa'nın rakı sofrasından hiç eksik olmayanlardan biriydi. evet. Birinci Büyük Millet Meclisi kurulurken Ankara'ya ilk koşanlardan biri de Dr. Ona da boş veririm. sonra Ertuğ-rul'dan. dostlukları hep sürdü.' diye seslenirdi. ne zaman vapur varmış. hemen biletini aldım. Birkaç gün sonra Fikret Bey konuğuna yine aynı soruyu yöneltecek oldu. sonra da Bilecik'ten milletvekili seçildi. İşte böyle bir günde." "Peki Kemal Bey. ama ben hiç evlenecek durumda bir adam mıyım? Yarın ne olacağım belli mi? Yazık olur çocuğa. önce Kozan'dan." Bunun üzerine Doktor Fikret'in ertesi sabah ilk işi limandaki acenteden konuğuna bir bilet alıp gelmek oldu. 1914 Haziranı'nda İzmir'den yine gizli olarak Sofya'ya döndükten sonra da bu kaçış olayından kimselere söz etmedi.Biraz hayal . Zaman zaman romantik düşüncelere dalıyordu." "Başka?" "Başka. Ama beni yakından tanımayanlar her türlü yorumu yaparlar. bugün bir vapur varmış. "Güzel gözlü. Senin iyiliğin için." "Ya. O zaten yakın arkadaşlarına bile. "O ne biçim soru? Sıkıldın mı benden? Gitmemi mi istiyorsunf "Hiç olur mu Kemal'ciğim? Her gün ne tatlı sohbetler ediyoruz. senin hiç ciddi ciddi hoşlandığın kimse olmadı mı?" "Hayır olmadı.." Mustafa Kemal kırıldı mı Doktor Fikret'e? Hayır.. "Bir Fransız şairi hayatı Şöyle anlatıyor." Her gün. Ya Mustafa Kemal'in kaçtığı anlaşılırsa? Üçüncü günün akşamı Fikret Bey Mustafa Kemal'e.yormazlar." Mustafa Kemal'in gözünde herkes çocuktu.Biraz kin Biraz umut . Doktor Fikret. başın derde girer diye korktum. "Evet. "ben ne yapacağımı bilirim. "Bak Kemal'ciğim. Bitecek diye korkuyorum. Şimdi 16 yaşında.. Üvey babamın yeğeni. ben döneceğim zamanı bilirım. Hiç doyamıyorum tadına. Ama Doktor Fikret biraz huzursuz olmaya başlamıştı." "Öyle vallahi!. anlıyorum. burma bıyıklı Salih'im. doktor." diye başlayan bir mektubunda. Sonra o kız da korkunç bir kaza geçirdi. ben de insanım. Mustafa Kemal. Yoksa hiç seni bırakmak ister miyim?" "Peki. Mustafa Kemal." "Yok. elbette sevmiş olabilirim.Sonra iyi günler. Çok tatlı bir kız. Hayat boştur ." diyerek şu şiiri gönderiyordu: 6o La vie est breve Un peu de reve Un peu d'amour Etpuis bonjour La vie est vaine Un peu de haine Un peu d'espoir Etpuis bonsoir (Hayat kısadır . 59_ "Ne zaman dönmeyi düşünüyorsun?" diye sordu." dedi. Selanik' te ders verdiğim bir kız vardı. babası orada kumandandı. böyle tatlı ve içten konuşmalarla geçiyordu. Bana çok düşkün olduğunu biliyorum. diyemeyeceğim.Sonra iyi akşamlar) .
Böylece ülkede otoriter bir yönetim kurulmuş oluyordu. Ondan iki gün sonra da. geçen yüzyılın ikinci yarısında Kıbrıs ve Mısır'a yerleşmiş ve Osmanlı Devleti'nin koruyucusu olmaktan çıkmıştı. Osmanlı ülkesinde kapitalizmin gelişmesi elbette söz konusu olamazdı. sıkıyönetim kararı aldı ve Meclisi Mebusan'ı dağıttı. Almanya bu savaşta. Osmanlı Halifesi bütün Müslümanları Cihat'a çağıracak. siyasal hava gittikçe gerginleşiyordu. Hindistan'ın ve Afrika'nın Müslüman halkları da güya İngilizler ve Fransızlara karşı ayaklanacaklardı. devletin kurtuluşunu kapitalizmle sıkı bir işbirliğinde görüyor. Bütün bunlar. Artık Osmanlı Devleti sıcak savaşın içindeydi. İngiliz ve Fransız filolarından kaçarak Çanakkale önlerine gelmişti. Osmanlı Devleti saldırıya uğrarsa Almanya'nın silâhla savunmasını ve savaşta da Osmanlı kuvvetlerinin Almanlar tarafından yönetilmesini öngörüyordu. Osmanlı Devleti'nin başında olan İttihatçılar. Almanya'nın Rusya'ya savaş açmasından hemen sonra. 1 Kasım'da Kafkas sınırlarında saldırıya geçtiler. Aradan dört gün geçti geçmedi. o devletler Almanya'ya savaş açtılar. İttihatçıların ünlü büyüklerinden Maliye Nâzın Cavit Bey. Başkumandan vekilliğine atandı. Talat ve Cemal paşalardan oluşan yöneticiler de Almanya'yla anlaşarak Rusya'ya karşı kendilerini güven altında tutacaklarını umut ediyorlardı. Birine Yavuz adı verildi. düşman durumunda bulunan Fransa ve İngiltere'ye hiç sempatisi yoktu. İngiltere ve Fransa'yla çok yakın dostluk yollarını arıyordu. gerektiği zaman Osmanlı Devleti'nin Almanya'nın yanında savaşa girmesini. o ne Almancıydı ne de İngiliz ve Fransız yanlısı. Talât paşalar ve Meclisi Mebusan başkanı Halil Bey Almancı bir politika izliyorlardı. Osmanlı toprakları kapitalizm için sadece hammadde kaynağı ve pazar durumundaydı. Türk halkının kendi haklarını savunmasında görüyordu. Enver Paşa muradına ermişti. Sait Halim.Mustafa Kemal Sofya'da bunları düşünürken. Osmanlı yöneticileri 2 Ağustos'ta da Sadrazam Sait Halim Pa-şa'nın Yeniköy'deki yalısında Alman temsilcileriyle bir araya gelerek 'Savunma için İşbirliği Anlaşması'nı imzaladılar. Avusturya Veliahtı Ferdinand ve eşinin 28 Haziran 1914'te öldürülmesi. Ama yöneticiler bunun bilincinde değildi. Öte yandan da Batı Trakya'yı. Çünkü Fransa daha önceki dönemlerde Mısır'a saldırmış. kapitalizmin bunalımıydı. beş gün sonra da onlar hem Rusya'ya. Bu. yani Enver. Bu anlaşma. Cezayir'i ve Tunus'u da ele geçirmişti. İki gün sonra da Enver Paşa. Almanların. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Sırbistan'a savaş ilân etti. 3 Ağustos'ta İngiltere ve Fransa'ya savaş açtı. hem de ingiltere ve Fransa'ya savaş ilan ettiklerini açıkladılar. gelişmekte olan kapitalizmin hammadde ve pazar arayışı yüzünden ülkelerin birbirlerine düşmeleriydi. Zırhlılar bir süre sonra İstanbul Boğazı'ndan geçerek Kara61 deniz kıyılarındaki Rus tesislerini bombaladılar. Bir koyup beş alacaktı. Mısır'ı ve Kıbrıs'ı yeniden alacaklardı. ötekine de Midilli. Konu tamamen ekonomikti. Bunun hemen ardından Almanya. . Ama Enver. Mustafa Kemal o zamanlar başrollerde değildi. İngiltere de. oradan da Orta Asya ülkeleri üzerine yürüyerek güya Pantürkizm serüvenini gerçekleştirmeyi hayal ediyorlardı. O günlerde Goben ve Breslau adlarında iki Alman zırhlısı. Zırhlılara Türk bayrağı çekildi. Ruslar da bunu fırsat bildiler. milliyetçiliğin de buna araç edilmesiydi. Vatanın kurtuluşunu. Gerçekte Birinci Dünya Savaşı'nın temelindeki en büyük neden. bir oldu bittiye getirildi. Osmanlılar da onlardan geri kalacak değiller ya. Osmanlı Hükümeti genel seferberlik ilân etti. Osmanlı Devleti'ni de Rusya' ya karşı kullanmayı amaçlıyordu. Dahası Kafkasya'yı ele geçirmeyi. Enver Paşa bunların Marmara'ya alınmalarına izin verdi. ingiltere ve Fransa Osmanlı Devleti'ne savaş ilan ettiler. Bu olaydan bir ay sonra. bardağı taşıran son damla oldu. artık savaşa katılmak için çanak tutmaktı. Ondan üç gün sonra da Almanya Rusya' ya savaş açtı.
Bunun sonu yenilgidir. Şeyhülislam Efendi 'Cihadı Ekber (büyük cihat)' fetvası yayınladı. Mustafa Kemal'in artık Sofya'da yapacağı bir iş kalmamıştı. orada öğrenirsin. 19. Ama Rusların da Karpatlara dayandıklarını unutmamak gerek. Ertesi gün. "Mustafa Ağabey. Cepheye gitmek istiyordun ya. ama birkaç gün sonra savaş kararıyla ilgili bir mazbata sunuldu. savaşın içinde olmak istiyordu. Bu çok tehlikelidir. Ali Memduh Bey'in Akbıyık'taki evine gitti. Talât Paşa da. Eğer benim yeteneklerimin olmadığı kanısındaysanız. Biz hedefimizi belirlemeden genel seferberlik ilân ettik." . Gittikçe daha çok güzelleşiyorsun. Bunda kısaca şöyle diyordu: "Benim için hiçbir şey vatanımın savunmasından daha önemli ve daha kutsal olamaz. Padişah da Halife sıfatıyla bu fetvayı bir 'Hattı Hümayun' biçiminde ilân etti. Sonunda gelebildiniz. Ya Padişah? Ona hiç danışan olmadı. Kapıyı Fikriye açtı. Mustafa Kemal. Aralık 1914'te doğrudan Enver Paşa'ya yazarak. Sana bir şey söyleyeyeyim mi. içime doğmuştu sanki. cepheye gitmek istediğini bildirdi. Birbirlerine çılgıncasına sarıldılar. gelişinizi bekliyordum her gün. 63 V Çanakkale Mustafa Kemal on dört aylık bir ayrılıktan sonra 25 Ocak 1915'te İstanbul'a dönüyordu. Maliye nazırlığından istifa etti. istanbul'a dönecek ve hiçbir kumandanlık görevi beklemeden cepheye giderek sıradan bir asker gibi savaşa katılacaktı. Avusturya Rus saldırısına uğrayabilir. Durum çok kötüdür. hiç inanmayacaksın ama ben de seni çok özledim." "Ama sen beni çok şımartıyorsun küçük kız. Neredeydi bu 19." dedi. Mustafa Kemal sabırsızlıkla istanbul'dan gelecek yanıtı bekliyordu. işte Osmanlıların savaşa katılmaları böylece tezgâhlanmış oluyordu. Fırka'nın başına atanmıştı. "Benim bundan haberim yoktu.iyi ama. ama Sofya'daki görevinin daha önemli olduğunu yazıyordu. Nerede olursa olsun. ileride bir gün konuşacağız bunları. Artık ölsem de gam yemem!" "Sen neler söylüyorsun Fikriye? Daha dur bakalım. Enver Paşa kendisine cephelerde her zaman bir yer bulunabileceğini. bu fırka da herhalde cephede bir yerlerdedir. O zaman ne olacak? Fransızlar karşı saldırıya geçip Almanları geri püskürtecekler. ingiltere yanlısı Cavit Bey savaşa karşıydı. Tam Sofya'dan ayrılacağı gün. çok güzel günlerimiz olacak. o da böylece durumu öğrenmiş oldu. 18'ime bastım. Ona göre Almanların bu savaşı kazanmaları mantık dışıydı. bunu açık açık bana bildi-nn." dedi. Hemen o gün Enver Paşa'ya yeni bir yazı gönderdi. Yazı geldi. Fethi Bey kendisine istanbul'dan bir telgraf geldiğini bildirdi. Bavullarını hazırladı." Osmanlı Devleti Müttefiklere savaş ilân ettikten sonra. Fırka? Mustafa Kemal bunu hiç bilmiyordu." "Ben artık küçük kız değilim. onun da hiç bilgisi yoktu. savaşta Almanların zafere ulaşabileceklerine hiç ihtimal vermiyordu. Ruslar da saldırıyı artıracaklar. Ne kadar mutluyum size kavuştuğuma. Almanlar işin içinden çıkamayacaklar. Enver Paşa'dan ses çıkmayınca Mustafa Kemal kesin kararını verdi. Mustafa Kemal deliye döndü. savaş kararını kim vermişti? Sadrazam Sait Halim Paşa'nın bu karardan hiç haberi yoktu. Bir de şu var." "Sizinle birlikte olmadıkça hiç değeri yok. Bu yüzden de Devlet'in savaşa katılmasını büyük bir macera sayıyordu. 20 Ocak 1915'te. Sen şimdi kardeşinden haber ver." "Aferin sana. Fethi Bey'e sordu. çocuk da değilim. Almanlar savaşta ortaklan olan Avusturyalılara yardım etmek için Fransa'daki askerlerinin bir bölümünü Avusturya'ya taşıyacaklar. "Sen bir git bakalım istanbul'a. O günlerde Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: "Almanlar şimşek hızıyla Fransız kalelerini çiğneyerek Paris üzerine yürüyorlar.
Anneleri Vasfiye Hanım da kahve getirdi." "Öyle söyleme Fikriye. Savaşı ben mi başlattım? Asla! Buna Enver karar verdi. Mustafa Kemal kendisinden bunun hesabını soracak değildi. o kadar değil. Enver Paşa bu yenilginin ardından İstanbul'a döndüğünde kendisine savaşın nasıl geçtiğini soranlara.. Fikriye ise annesine sarılarak ağlamaya başladı. GVF5 381 yaralı olduğunu ve 727 askerin de kaybolduğunu açıklıyordu." "Cephede olacağınıza. bir yerlerden bir yerlere sürüklenecekler. Biz ne olacağız. diye savaştan kaçmam mı gerekir? Hayır kaçmayacağım." Soğuk bir kış günüydü. savaşı ben çıkartmadım. bunlara da sıra gelecek. Kıbrıs'ı ve Selânik'i yeniden ele geçirmeyi umuyordu. Askerlerin kaderi bu. Bakalım beni nereye atamışlar?" "inşallah iyi bir yerdir." "Yok. Ama benim istediğim bu değil ki. Onu da çok merak ediyoruz." demekle yetiniyordu. "Geçmiş olsun. Siz de emirlere boyun eğip ölüme gideceksiniz. Ben asker adamım. nedir bu bizim kaderimiz? Ağabeyimi cepheye gönderdik. Beni cepheye yollamak istemediler. "Biraz çarpıştık."Enver Ağabey cephede. Şimdi artık görevimin başına gitmeliyim. 150 bin kişilik bir güçle 14 Aralık 1914'te saldırıya geçti. Ben Sofya'da doğru dürüst oturuyordum. üstüne üstüne gideceğim. Ama buna biz karar vermiyoruz. Davetler. Mustafa Kemal. Şimdi. elbette daha iyi olur. inan bana. Yarın savaşı kazandıktan sonra aramızda hesaplaşacağız. Önce sizi görmeye geldim. Ama yapılacak bir şey yok. Ardahan'ı ve Batum'u geri almayı. Yazık değil mi kadınlara. Kafkasya'ya uzanmayı. dayattım. "ben hemen kalkmak zorundayım. Osmanlı ordusunda 190 ölü." "iyi savaşacağınıza tam bir güvenim var. Savaşları başkaları çıkartıyor." dedi. Bu amaçla en yakın arkadaşı Bahriye Nâzın Cemal Paşa'yı Süveyş üzerine gönderdi. Salonda odun sobası yanıyordu. "Kusura bakma Fikriye'ciğim. "Anneciğim. 66 Kafkas Cephesi'nin komutanlığını ise doğrudan Enver Paşa üstlenmişti. Zayıflamış ve yüzü solmuştu. Şimdi de sıra Kemal Ağabey'de." "Savaşta iyi yer. Sarıkamış'ı almak için Allahuekber Dağları'na yüklenen 40 bin askerden ancak 3 bini kurtulabildi. Az sonra Fikriye'nin küçüğü Jülide de geldi. savaşları önleyecek bir şeyler yapsanız daha daha iyi olmaz mı?" "Olur. Mustafa Kemal kahvesini bitirir bitirmez. balolar.650 askerdi. Süveyş' ten Mısır'a yüklenerek ingiltere'yi vurmayı. 25 Ocak 1915'te Harbiye nezaretine Enver Paşa ile görüşmeye gitti. söylesene." "Ne oldu?" . Seni iyi bulduğuma da çok sevindim. İngiliz kaynaklarına göre ise Osmanlıların kaybı 3. Biz kendimizi bir oldu bittinin içinde buluyoruz. Enver Paşa Sarıkamış yenilgisinin yarattığı moral bozukluğundan kurtulamamıştı. ziyafetler. Biz iyi savaşırsak gittiğimiz yer iyi olur. koca bir devleti de arkasından sürükledi. kötü yer olmaz. 78 bin askerin kışta kıyamette Kafkaslarda perişan olmasının çöküntüsü içindeydi. Vatan tehlikeler içinde olduğu zaman cephede olmalıyım. Tüm kayıplar 78 bin kişiydi. çok üzgünüm. Erkâni Harbiye'ye gidip durumumu öğreneceğim. Göreceksiniz.. çocuklara?" Enver Paşa Osmanlı Devleti'ni savaşa sürüklerken Rusya'yı Kafkaslardan ve Balkanlardan kuşatarak çökertmeyi. Dördüncü Ordu'nun Kanal Seferi tam bir yenilgiyle sona erdi." Mustafa Kemal yine bütün aileyle kucaklaşarak evden ayrıldı. Cemal Paşa." "Benim de kendime." diye söze başladıktan sonra şöyle dedi: "Biraz yorgun görünüyorsunuz. zorla geldim. Kars'ı.
"Çarpıştık, o kadar." "Şimdiki vaziyet nedir?" "Çok iyidir." Bu son söz üzerine Mustafa Kemal 78 bin askerin yok olduğu Sarıkamış faciasının üzerinde durmak istemeyerek konuşmasını şöyle sürdürdü: "Cepheye atanmak için yolladığım yazıya cevap verecek zamanınız olmadığını sanıyorum. Ama yine isteğimi olumlu karşılamış olacaksınız ki, beni buraya çağırttınız ve 19. Fırka kumandanlığına atadınız. Çok teşekkür ederim. Yalnız anlamadığım bir şey var, bu fırka nerede? Nasıl ve ne zaman kurulacak, kimse bilmiyor." "Anlatayım, bu fırkayı siz kuracaksınız. Fırkanın merkezi Tekirdağ olacak. Orada hazırlıklar başladı bile. Bu konuyu Genelkurmayla görüşün, onlar size gereken bilgiyi vereceklerdir." Mustafa Kemal Enver Paşa'yla konuşmasını burada keserek doğru Genelkurmay Dairesi'ne gitti ve kendisini, "Ben 19. Fırka Kumandanı Mustafa Kemal," diye tanıttı. Onlar da şaşkın şaşkın onun yüzüne baktılar. Daha kimsenin böyle bir fırkadan haberi yoktu. Mustafa Kemal, âdeta sahtekâr durumuna düşmüştü. Sonunda bu fırkanın Tekirdağ'da kuruluş durumunda olduğunu öğrenen Mustafa Kemal, derhal cepheye gitmeye karar verdi. Akbıyık'taki eve giderek Vasfiye Hanım, Fikriye ve Jülide'yle vedalaştı. Ertesi gün de görevinin başına ulaşmak için Tekirdağ yoluna çıktı. Tekirdağ'da fırkanın kuruluşunu tamamladıktan sonra, karargâhını, Çanakkale kentinin karşısındaki Eceabat kasabasının hemen kuzeyinde bulunan Maydos'a taşıdı. Burada, Anburnu, Anafartalar ve Ece limanını da içine alan bölgenin kumandanlığına getirildi. Bölgede her an bir İngiliz-Fransız saldırısı bekleniyordu. Çok gergin günler geçiriliyordu. Düşman acaba nereden ve nasıl saldıracaktı! Mustafa Kemal'e göre düşmanın, Gelibolu Yarımadası'nın burnunda, yani Çanakkale Boğazı'nın batı ucunda Seddülbahir ve Kabatepe bölgesine bir çıkartma yapması beklenebilirdi. Mustafa Kemal bu amaçla askerlerini buralarda mevzilendirerek savunma hazırlıklarına girişti. Gerçekten düşman, ilk çıkartma denemesini, 1915 Martı'nın ilk günlerinde beklenen kıyılarda yaptı. Bu, belki de bir keşif çıkartmasıydı. Ama Mustafa Kemal'in aldığı savunma önlemleri o kadar başarılıydı ki bu ilk çıkartma denemesi derhal püskürtüldü. ingiliz ve Fransız donanmaları neden Çanakkale'ye saldırıyorlardı? Çünkü Osmanlı ordusu Kafkaslar'da ve Süveyş'te yenik düşmüştü. Demek ki Osmanlılar korkulacak güçte değillerdi. O halde İngilizlerle Fransızlar Çanakkale'de de Türklerin savunma güçlerini yok ederek kolayca İstanbul'u ele geçirebilecek durumdaydılar. İstanbul'un düşmesi, Osmanlı Devleti'nin yıkılması ve savaş dışı bırakılması demek olacaktı. Hindistan ve Süveyş'e yönelik Osmanlı baskısı ortadan kalkacak ve Rusya ile daha sıkı bir 67 işbirliğinin yolu açılacaktı. îşte bu yüzden ingiliz ve Fransız zırhlıları, ocak ayından beri Çanakkale kıyılarını sürekli top ateşine tutuyordu. Fransızların Suffren, Bouvet, Gaulois, İngilizlerin Inflexible, Vengeance, Cornwallis ve Albion zırhlıları durmadan kıyıları dövüyorlardı. Bütün bu bombardımanlardan sonra 18 Mart'ta, düşman donanması bütün ağırlığıyla Çanakkale Boğazı'na yüklendi. Ama kıyılardaki Türk tabyalarının korkunç bir direnişiyle karşılaştı. Düşman donanması Boğaz sularında perişan edilerek geri püskürtüldü. Bu olay, Türk ordusunun tarihinde şanlı bir sayfa olarak yer aldı. Çanakkale Savaşı'nın işte o en kızgın ve ateşli günlerinde, Mustafa Kemal annesinden bir mektup aldı. Zübeyde Hanım, kızı Makbule ile birlikte Selanik'ten ayrılmış İstanbul'a gidebilmek umuduyla Dedeağaç'a gelmişti. Çanakkale'ye bombaların yağdığı, ateşlerin gökyüzüne yükseldiği, bütün Çanakkale Boğazı kıyılarının alev alev yandığı günlerde, Zübeyde Hanım nasıl Dedea-ğaç'tan Keşan'a, oradan da Tekirdağ'a
geçebilecekti? Deliye döndü Mustafa Kemal. Sırası mıydı şimdi Selanik'ten ayrılıp da İstanbul'a gitmenin? Ama Zübeyde Hanım oğlundan uzun süre haber alamayınca, meraktan çıldırmış ve yollara düşmüştü. Dedeağaç'-tan yazdığı mektup da İstanbul yoluyla kimbilir kaç günde cepheye ulaşmıştı. Ne yapabilirdi Mustafa Kemal? Cepheden ayrılıp da Dedeağaç'a mı gidecekti? Düşündükçe üzüntüden kahroluyordu. Sonunda Beşinci Ordu kumandanlığı aracılığıyla Sofya elçiliğine şu telgrafı çekti: "İstanbul'a seyahat etmekte olan annemin aranması için Dedeağaç'taki Konsolosunuza emir vermenizi rica ederim. Dedeağaç'tan mektubunu aldığımdan, orada olduğunu zannediyorum." (5 Nisan 1915) Mustafa Kemal. Bu telgrafa uzun bir süre yanıt gelmedi. Mustafa Kemal'in aklı annesindeydi. Bir yandan düşmanı Boğaz'dan geçirmemek için her gün kan ve barut kokuları arasında verilen savaşlar, öte yandan annesinin yollarda perişanlığı. Haftalar sonra kendisine annesinden bir mektup ulaştı. Zübeyde Hanım bin bir macera sonunda istanbul'a varmış, Makbule ve üvey kızı Rukiye ile birlikte Vasfıye Hanım'ın Akbıyık'taki konağına yerleşmişti. Mustafa Kemal'in, o dönemde ne annesiyle uğraşacak zamanı vardı ne de uzaklarda bıraktığı dostlarıyla. O kendini yalnız savaş sorunlarına vermişti. Mart ayında yaşadıkları bozgundan sonra düşman Boğaz sularını bırakıp kıyılardan çıkartma denemelerine girişti, işte o zaman da karşısında Mustafa Kemal'i buldu. Onun düşündüğü gibi düşman, 12 Nisan'da en büyük çıkartmayı Gelibolu Yarımadası'nın kuzeybatısında Gökçeada karşılarındaki kıyıya yapıp Arıburnu sırtlarına çıktı ve orada mevzilendi. Mustafa Kemal'in amacı, düşmanı bu kıyılardan denize dökmekti. Mustafa Kemal işte o günlerde, savaşı Conkbayır'ı sırtlarında, sonradan Kemalyeri denen yerden yönetiyordu. O bölgedeki bütün yerlerin adları tarihe geçti: Kocadere, Arıburnu, Kocaçimen, Anafartalar, Karatepe, Bolayır, Kireçtepe, Tekketepe, Suvla, Biga-lıköy, Maltepe, Mersintepe... Mustafa Kemal, 15 Nisan günü, orada askerlere şunları söylüyordu: "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar gelecektir." 57. Alay, orada tümüyle şehit oldu. Tek asker kurtulmadı o alaydan. Mustafa Kemal durumun ne kadar tehlikeli olduğunun bilincindeydi. Ama kendinden başka hiç kimsenin de böyle bir görevde başarılı olamayacağını biliyordu, işte o sıralarda Ordu Kumandanı Liman von Sanders Paşa kendisini cephede telefon başına çağırarak durumu nasıl gördüğünü sordu. O da bütün kuvvetlerin kendi kumandasına verilmesinden başka çare kalmadığını söyledi. Liman Paşa'nın yanıtı şu oldu: "Çok gelmez mi?" "Az gelir!" 69 İstediği bütün yetkiler bir süre sonra kendisine tanındı ve Çanakkale destanı böyle yazıldı. Mustafa Kemal, o günlerde, Arı-7° burnu Cephesi'ndeki tüm birliklerin subaylarına şunları söylüyordu: "Karşımızdaki düşmana son darbeyi vuracağız... Kahramanlıklarınızın mükâfatını toplayacaksınız... Bütün muharebelerde gerek subayların, gerekse erlerin gösterdikleri kahramanlık gerçekten şan ve namus örneği olacaktır. Subay ve erlerin, karşılarındaki düşmanı, tek kişi kalıncaya kadar denize dökebilecekle-rine tam inancım vardır... Göreviniz karşımızdaki düşmanı tümüyle yok etmekten ibarettir. Benimle beraber burada harp eden bütün askerler kesinlikle bilmelidir ki, bize verilen vatan ve namus görevini tam olarak yapmak için bir adım geri gitmek yoktur. Bu sırada uyku ve istirahat aramak, bütün milletimizin sonsuza dek istirahatten yoksun kalmasına neden olabilir. Düşmanı tamamen denize dökmedikçe, yorgunluk işareti göstermeyeceğinizden şüphe etmiyorum...
"... Karşımdaki düşmanı Arıburnu'ndan atmak için canımı fedadan bir an tereddüt etmem. Komuta ettiğim birliği bile, son ere kadar ölüme gönderebileceğime güvenim var. "... Bölge kumandanları, son erimize kadar ölmek ya da karşımızdaki düşmanı bir fert kalıncaya kadar denize dökmek amacıyla saldırıya hazırlanacaktır. "... Siperler savunma için değil, saldırıyı sağlamak içindir. Mustafa Kemal Çanakkale savaşlarının yönetiminde eşsiz bir kahramanlık ve başarı örneği verdi. Onun kumandası altında savaşan, yaralanan ve ölen subay ve erlerin her biri de onun kadar kahramanca ve özveriyle savaştılar. Bunlardan biri de Fedai Müfrezesi'ydi. Buna Mehmet Çavuş Müfrezesi de denir. 140 erden oluşan bu müfreze 7 Mayıs sabahı, Kanlısırt denilen bölgede İngiliz mevzilerine bir baskın yaparak düşman siperlerini ele geçirdi, düşmanı bozguna uğrattı. O saldırının olduğu tepeye, 'Cesarettepe' adı verildi. Mustafa Kemal'in savaşı yönettiği tepenin adı da 10 Mayıs 1915'te yayınlanan bir emirle, 'Kemalyeri' oldu. Mustafa Kemal artık, Çanakkale savaşlarının efsane adamıydı. Çevreden ve İstanbul'dan kendini görmeye ve kutlamaya sayısız insan geliyordu. Kimler yoktu bunların arasında? Başkomu-tan Vekili Enver Paşa, Şehzade Ömer Faruk Efendi, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Ekrem (Bolayır), Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Ahmet Ağaoğlu, Ali Canip (Yöntem), yazar Ömer Seyfettin, şair Mehmet Emin (Yurdakul), ibrahim Alaettin (Gövsa), Hakkı Süha (Gezgin), şair Enis Behiç (Koryürek), İbrahim Süreyya (Yiğit)... Mustafa Kemal, kendisini görmeye gelen herkesle ayrı ayrı konuşup dertleşiyor ve her zamanki zarafeti ve nezaketiyle onlara cephenin durumu üzerinde ayrıntılı bilgiler veriyordu. Bunların yanı sıra geceleri siperlerde ya da lamba ışığıyla aydınlanmış karargâh odalarında, İstanbul ya da Sofya'daki dostlarına mektup yazmaktan geri kalmıyordu. İşte o mektuplardan bazı örnekler: Maydos karargâhından İstanbul'da Madam Corinne'e yolladığı bir mektuptan bir bölüm: "İki aydır buradayım ve Çanakkale Boğazı'nı Müttefiklerin çıkarma girişimlerde bulunan donanma ve kuvvetlere karşı savunuyorum. Bu ana kadar hep başarılı oldum, her zaman da başarılı olacağım. Burada benim adımın duyulmamasına hayret etmemeli; çünkü ben, önemli bir muharebenin kahramanı olan Mehmet Çavuş'a şeref kazandırmayı tercih ettim. Tabii şüphe etmezsiniz ki, muharebeyi yöneten sizin dostunuzdur, savaş gecesi savaşanların saflarında Mehmet Çavuş'u bulan da odur." Yine Maydos'tan, Sofya'da tanıdığı Güstav Christianus'a yazılmış bir mektuptan bir bölüm: "İngilizler ağır biçimde yenildiler. Bütün düşmanlarımızı yere serdiğimiz gün nazikâne davetinize uyacağım." Madam Hilde Christianus'a yazılmış bir mektuptan: "Sizin bana verdiğiniz Almanca derslerini asla unutmadım. Sizi temin ederim ki top gürültüleri ve mermi yağmuru altındaki önemli savaş günlerinde bile hayatımın en güzel anıları bu güzel ve dostane saatlerdi. Düşmanlarımızı yere serdikten ve sevgili vatanımızı rahata kavuşturduktan sonra hemen sizi ziyarete koşacağım." Madam Corinne'e yazılmış bir karttan: "işte Arıburnu'nda İngilizlerle savaştayım. Düşmanın önemli kuvvetini ezdim, geri kalanlar da kıyıya sürüldü. Düşmanın tam yok olduğu haberini de yakında alacaksınız. Yine Madam Corinne'e yazılmış bir mektuptan: "Burada hayat o kadar sakin değil. Gece gündüz her gün çeşitli toplardan atılan şarapneller ve başka mermiler başlarımızın üstünde patlıyor. Kurşunlar vızıldıyor. Bomba gürültüleri de top seslerine karışıyor. Gerçekten bir cehennem hayatı yaşıyoruz. Çok şükür askerlerim çok cesur ve dayanıklı..." Sofya'da General Petroff un eşine yazılan bir mektuptan:
73 nişi aynı oldu. Ama daha paşa bile olmamıştı. nitelikli. Beni şu andan itibaren grup kumandanlığından istifa etmiş saymanızı rica ediyorum. hiçbiri bir adım ilerleyeme-diler. Bir yıla yakın bir süre Anafartalar'da. Fransızları. Az şey miydi yaptıkları? Derne Cephesi'nde bir yıla yakın bir süre İtalyanlara bir adım attırmamış ve ordunun onurunu kurtarmıştı. O Çanakkale'den ayrıldıktan on gün sonra da düşman kuvvetleri çekildi. istanbul düşman işgali altında olurdu. Ordu Komutanı Mareşal Liman von Sanders ile Başkumandan Vekili Enver Paşa. Ekselanslarının şahsıma karşı beslediği duygular böylece belirirken orduda aynı koşullar altında hizmet vermem benim için imkânsızdır. Oysa düşmanı denize dökmeden oradan ayrılmak niyetinde değildi. 10 Aralık 1915'te de Mustafa Kemal arkasında destanlar bırakarak Çanakkale'den ayrıldı. insanların bu kadar özveriyle. Coşkulu bir karşılama töreni umuyordu. Bunlar geçiyordu kafasından. Avustralyalıları. herhalde daha çok sıkılacaktım. Eğer ben oradayken düşman şimdiki gibi çekilmiş olsaydı. Arkasından da Anafartalar kolay kazanılacak bir başarı mıydı? Düşman askerlerinin Çanakkale Boğazı'nı ele geçirerek istanbul'u kuşatmalarını önleyen kendisi değil miydi? Çanakkale zaferi olmasa. Bu koşullar altında çalışmak Mustafa Kemal'e çok güç geliyordu." Mustafa Kemal başarılarıyla övünmekte haklıydı."Düşman kuvvetlerine istediğimiz biçimde karşı koyduk. Hayır. Conkbayın'nda düşmanın bir karış ilerlemesine engel olan onun kumandasındaki kahraman askerler değil miydi? O başta olmasaydı. Hemen Enver Paşa'ya bir yazı göndererek Mustafa Kemal'in istifasını kabul etmeyeceğini. Mustafa Kemal bunun üzerine Mareşal'e bir tel çekerek şöyle dedi: "Ekselansları geçenlerde Kuzey. Kasımın son günlerinde hava değişimi için izin istedi." Liman von Sanders bu yazıyı alınca çok üzüldü. Çok da yorgun olduğum için izin alarak İstanbul'a geldim. Artık bir saldırıya geçerek düşmanı denize dökmenin zamanı gelmişti ama Enver Paşa bu taarruz önerisini onaylamak istemiyordu. Mustafa Kemal'in izni kabul edildikten sonra yerine Fevzi Paşa (Çakmak) atandı. Arıburnu'nda. yüreklilikle düşmana karşı direnmeleri onun başarısı değil miydi? Elbette istanbul halkı onun kahramanlığını değerlendirmesini bilecekti. bu genç albayın bu kadar büyük başarılar elde ederek "Çanakkale kahramanı" olmasını biraz kıskanıyorlardı. Ertesi gün Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: "Ben düşmanın çekileceğini anladığım için bir taarruz yapılmasını önermiştim. aradan aylar geçtikten sonra bu defa da Anafartalar'da tam anlamıyla felç oldu. Bundan dolayı canım çok sıkıldı. Enver Paşa 1915 Eylülü sonlarında Gelibolu'ya geldi ama Mustafa Kemal'in başında bulunduğu Anafartalar Grubu Karar-gâhı'na uğramadı. Liman von Sanders'in de o günlerdeki davra. "Son defaki Çanakkale ziyaretinde çeşitli mevzileri görmek istediği için kendisini ziyarete vakit bulamadığını" yazmakla yetindi. Mustafa Kemal'den böyle bir tepki beklemiyordu. çünkü kendisini 'çok müstesna. yetkili ve cesur bir subay olarak tanıdığını ve takdir ettiğini' belirtti. hayır. Mustafa Kemal ingilizleri. Fakat benim bu önerimi kabul _74 etmediler. Daha önce Arıburnu'nda karşımda bozguna uğrayan düşman kuvvetleri. Yeni Zelandalı Anzakları iyice yıldırmıştı. Beş ayda dört büyük zafer kazanmıştı: Arıburnu Zaferi. VI Akaretler'de Gelişen Bir Sevgi Mustafa Kemal İstanbul'a dönerken türlü duygular içindeydi. "General Hamilton'a ve Lord Kitchner'e (Savunma Bakanı) ardı ardına bu başarıları elde etmeme vesile oldukları için teşekkür borçluyum. . bu zaferler zor kazanılırdı herhalde. Conkbayırı Zaferi ve ikinci Anafartalar Zaferi. kazanılamazdı. Enver Paşa Mustafa Kemal'e verdiği yanıtta. Güney ve Asya gruplarını ziyaret etmiş ama Anafartalar Grubu'nun varlığını tanımak istemeyerek bizi bu ziyaretinin onurundan yoksun bırakmıştır. Birinci Anafartalar Zaferi.
Yunanlılar her şeyi yağma ederler. Paşa oğlum. anlatamam. Hele annesini görmeyeli. sen de gel!" Zübeyde Hanım gözlerinden yaşlar boşanarak Mustafa'sını kucakladı. Zaten ben her şeyimizi Selanik'te bırakıp geldim. "Bir haber vermek yok mu?" dedi. yok ama insan yine de bu sevginin kanıtlarını arıyor." "Siz merak etmeyin ağabey. nesi var. oraları geri alacaksınız değil mi Mustafa'm?" "Evet anne. "Oğlum deli ettin bizi. "Valla Mustafa'çığım. kollarıyla." "Peki Makbuş. ailemize girecek damat adayını ben de bir araştırayım bakayım. "Bu ne mutluluk. Selanik düşmana kalmayacak. Rukiye.. Tatlı bir sonbahar akşamı Mustafa Kemal istanbul'a geldi. "Oradan ayrılmak ona güç geldi." "îyi ya. can atıyordu ama ev o kadar kalabalıktı ki öyle bir olanak yaratmak kolay değildi. sen üzülme.. Ragıp Bey evimizi barkımızı başı boş bırakmak istemedi. "Makbule. Şükürler olsun. Vallahi seni şehit oldu sandım. kaçan kaçana. ben başımın çaresine bakarım.." dedi. Ragıp Bey gelemedi. biliyorum." Fikriye deli gibi Kemal Ağabey'inin boynuna sarıldı. 18 yaşında olgun bir kız olmuştu. Beni üzüntüden öldürmek mi istiyorsun! Canım. Yorgun ve uykusuzdu. O akşam bir arabaya atlayarak doğru Akbıyık'a gitti. Onunla da coşkuyla kucaklaştılar. derken istanbul. Zübeyde Hanım'm Ak-bıyık'taki konakta kaldığını biliyordu.. Neden bana yazmıyorsun?" "Ağabey kabahat benim. Kapıyı Fikriye açtı. bir gün döneceğiz Selânik'e!" Fikriye o akşam Kemal Ağabeyi ile başbaşa kalıp uzun uzun konuşmaya. Yenge koş. Orada güveneceğimiz kimse kalmadı ki. bu sefer lütfen önceden haber ver. Ondan sonra yolu bir daha Selâ-nik'e hiç uzanmamıştı.. senden hiç haber alamadım. "Durun Kemal Bey. siperlerde sabahlamadan ve çadırlarda portatif karyolalar üzerinde yatmadan sıcak bir evde.Yaklaşık on ay olmuştu istanbul'dan ayrılalı. elleriyle onu sarıyordu. Artık çocuk da değildi. "Ne?. Ben de Makbule'yi ve Rukiye'yi alıp yola çıktım. Ona döneceğini de hiç haber vermemişti. Kaldı ki Mustafa Kemal cepheden dönüyordu. bak kim gelmiş! Makbule.77__ ğını ve Ragıp Bey'in neden İstanbul'a gelmediğini sordu." diye haykırdı. Zübeyde Hanım da.... Sağ salim. Ama Rukiye benden ayrılmadı. Önemli değil. Makbule de ağabeyine sarılıp uzun uzun öptü. diye korktu. Mustafa Kemal'e 'ağabey' derken 'sevgilim' demek geçiyordu içinden. öyle bir şey oldu ama ayrıldık. Kemal Ağabey. Zübeyde Hanım bütün bu sürede Selanik'te kalmıştı. demek ki sana yeni bir koca bulmak benim görevim olacak. onun ardından Çanakkale Savaşı. Vasfıye Hanım içeriden kızının çığlıklarını duyup kapıya koşmuştu." Zübeyde Hanım oğluna Harbiye'ye girdiğinden beri 'Paşa oğlum' diyordu." Mustafa Kemal daha sonra annesine Selanik'ten nasıl ayrıldı.. yüreğime indi. Siz niha-7" yet burada. nesi yok satıp kapağı İstanbul'a atıyordu. Bu işler o kadar çabuk olmuştu ki. Gözlerime inanamıyorum. 1911 Ekimi'nde Selanik'ten ayrılırken annesiyle vedalaşmışlardı. Bir gün oraya geri döneceğimize inanıyorum. Nasıl merak ediyordu sizi. Herkes. Annesi gözünde tütüyordu. Bütün vücuduyla. Makbule. Çıldıracak Zü-beyde Yengem. arkasından Sofya'da ataşe militerlik. Ragıp Bey Rukiye'yi bırakmak istemiyordu. derken Balkan Savaşı. mutlu bir gece geçirdikten sonra Mustafa Kemal ertesi sabah erkenden Harbiye nezaretine gitti. dört yıl oluyordu.. Evlenmişsin. sen de koş. Ama sizi nasıl sevdiğimi anlatmama gerek var mı?" "Yok." "Ağabey. Top sesleri duymadan. Trablusgarp Savaşı. Niyeti Harbiye Nâzırı'na . hiç bırakmak istemiyordu. huzur içinde. Bak ağabeyin burada. bana haber vermeden. annenize haber vereyim.
Anafartalar'da vatana hizmet ettiğinizi söylemişlerdi. memleketin durumu sizin sandığınız gibi parlak değildir. 'Nazır Hazretleri'ne söyle. Beni. 'Kumandan Bey. yüzü bembeyazdı. Fikriye'den hemen rakısını istedi. Odacıya. Müsteşar Yardımcısı hiç yanıt vermeden önüne baktı. Birden horozlandı. kendisine ziyaretinizi arz ettim. külle örtmeye uğraşıyordu. Gerçek olan sizin sözleriniz değil.' "Oturduk.' dedi. 'Çok mahcubum ama. 'Nazır Beyefendi sizin birkaç dakika daha beklemenizi buyurdular.' "Bu soğuk karşılamadan sonra birbirimize söyleyecek hiçbir şeyimiz olmaması gerekirdi. Çünkü bize. Bir süre soğuk soğuk yüzüme baktıktan sonra. ben de bekledim. Müsteşar Yardımcısı çok iyi niyetli. 'Nazır Hazretleri'ni daha fazla bekletmeyelim. "'Bazı görüşlerimi size arz etmek istiyorum.' diye cevap verdi. 'Ama siz gerçekleri benimle konuşmaktan çekiniyor-sunuz.' dedi. beni bekletiyordu. Nazır hiç gülümsemeyen bir yüzle karşımda ayakta duruyordu. Ben başladım anlatmaya. Fikriye.' dedim. 'buyurun sizi dinliyorum. "Artık kendimi tutacak durumda değildim. 'Buyurun.' diye yeniden Nazır Hazretleri'nin odasına girdi. Muavin Bey'le önemli bir şey konuşuyoruz. Zübeyde Hanım korlaşmış ve yer yer çatlamış odunları orta mangalına almış. Bu yüzden Harbiye nezaretine getirilmişti. 'Beyefendi hazretleri beni unuttular galiba. Bana. İttihat Terakki'nin ileri gelenlerinden biriydi. Sonra o önündeki evrakı incelemeye daldı.' 'Sizin Nazırınız bütün zamanını böyle anlamsız ziyaretleri kabul etmekle mi geçirir?' diye sordum.' bile demedi. Benim Ordu .' dedi. Müsteşar Yardımcısı'nı beklerken kafamdan onun hakkında hep kötü şeyler geçiyordu. "Aslında ben bu Nazır Hazretleri'ni hiç sevmezdim. Uzadıkça uzadı. değil mi?' diye sordum. 'Evet efendim. "Asabım bozulmaya başladı. biraz beklesinler. hiç anlamıyorum!' diye kükredi. "Anlatsanıza Ağabey. biraz beklemenizi emretti. Bugün Harbiye nezaretine gittim. "Ben. 'Memleket mahvolmak üzeredir. Enver. 'Beyefendi. ülkenin geleceği konusunda düşüncelerini açıklamak ve öneriler getirmekti. Niyetim Halil Bey'le görüşüp biraz bilgi vermek ve görüşlerimi açıklamaktı. Bir buçuk saatlik bir bekleyişten sonra Müsteşar Yardımcısı'na.cephenin durumunu anlatmak. O arada Nâzır'ın yanına girip çıkanlar oldu.' diye konuşmamı sürdürdüm.' diye haykırdı.' "Nazır Hazretleri'nin kan beynine sıçradı. Beni kendi bekletiyormuş gibi mahcub oldu. Ama sizinle sözünü ettiğiniz konuları konuşamam." dedi. El sıkıştık.' dedim. Gerçekleri konuşmaktan korkmayınız. Bir süre sonra Müsteşar Yardımcısı'na 'Beyefendi.' dedim. 'Ne demek istiyorsunuz. dolu bir karafaki ve biraz çerezle salona geldi. boş gözlerle dinliyordu. "Bir süre sonra Nazır Hazretleri'nin odacısı kapıda göründü ve. kibar bir adamdı. iki dakika sonra da ben Muavin Bey'e. Nasıl geçti bu görüşme ve nasıl sonuçlandı? Mustafa Kemal akşam eve dönünce. 'Buyurun. Fikriye ufak bir tepside bir rakı kadehi. "Muavin buz gibi oldu. Sobada odunlar çıtır çıtır yanıyordu. 'Ziyaretinizin sebebini anlayabilir miyim?' diye sordu. hem de çok tatsız. benim sözlerimdir. Nazır Hazretleri'nin misafirleri varmış. "Bir süre sonra Müsteşar Yardımcısı süklüm püklüm dönerek. Müsteşar 78 Yardımcısı'yla biraz sohbet ettik. 'size saygı gösterdik. Nazır Hazretleri hiç adını duymadığım kimseleri kabul ediyor. Sonra biz yine savaşla ilgili konuşmamızı sürdürdük. 'Konuşabilir miyiz?' 'Hay hay. oturun. 'Nazır Hazretleri sizi kabul buyuracaklar. "nasıl geçti gününüz?" "Tatsız.' dedim.' dedim. Odacı Nâzır'ın odasına girdi. 'Hatırlatayım efendim. Cemal ve Talât paşaların çok yakınıydı. Sizi o yüzden kabul ettim. Nazır Hazretleri kendisini beklediğimi biliyorlar.
" "Sen merak etme anneciğim." Konuşmalar geç saatlere kadar uzadı. kişileri sivriltmeye gerek yoktur. dergiler onun resim-leriyle donatılmıyor mu? Sizi çekemiyor ağabey. gitmeyeceğim ve konuşmayacağım. Ne derler. ev ev üstüne olmaz. "Haydi biz sizi rahat bırakalım. "Ne bu böyle. ama o hiç oralı değil. Ben bir gün bunların hesabını soracağım." "Yok öyle deme benim Paşa oğlum. yarın yine Kemal Ağabey'i-nizle konuşursunuz. sana bir şey daha anlatayım. Conkbayırı ve Anafartalar zaferleri." Ertesi gün yapılacak ne kadar çok iş vardı." dedi. Birbirlerine söylenmedik lâf bırakmıyorlar. Mustafa Kemal Derne ve Çanakkale'de çok para harcamadığından birkaç aylığını biriktirebilmişti. yarın ya gönlünü çalarsa. başına bir iş açarlar. Bizim de konuşacak şeylerimiz var elbette. Makbule Fikriye'den hiç hoşlanmıyor. Hem bak sana ne söyleyeceğim. Sana âşık mıdır.'" Fikriye. Çok iyi kız." "Mustafa'cığım." "Haklısın anneciğim. ana oğul konuşacağınız başka şeyler de vardır. 'siz memlekette ulusal bir genelkurmayın olmadığını bilmiyor musunuz? Genelkurmayı Almanlar yönetiyor." diye haykırdı. O Fikriye de ne öyle? Yapışkan mı yapışkan. yarın hemen bir yer ararım. 'Ev sahibi misafiri sevmez. Yarından tezi yok. benim hiç öyle bir niyetim yok. Şu kızlar bir evlenip gitseler ne kadar sevineceğim. Bilirsin Makbule de hep kafasının dikine gider. ama yetti artık. Ne yapacağız bilmem. Vallahi onları idare etmek çok güç. ama olmadı. Ben. yan gelip yatıyor. Çok üzerlerine gitme. Rukiye desen." "Peki ama. bak sana ne söyleyeceğim. Biliyorum. Sen sultanlara layıksın oğlum. "Aman Mustafa'cığım. "sen o adamlarla çok uğraşma. ben de Ragıp'ın hatırı için bunca ay bunlara katlandım. köy köy üstüne kurulur ama. hepsini deli ediyor. sizin sırtınızda Derne. "Aman iyi oldu. Mak-buş bir ara gönlünü Ragıp'ın büyük oğlu Süreyya'ya kaptırmıştı.' Misafirliği tadında bırakmak gerek. Ben burada sıkıldım artık. Tam derginin basılacağı sırada Enver Paşa haber almış ve resmimi çıkarttırmış. ya kendisi? Bütün gazeteler. Haydi Fikriye. Devlet onların elinde. o da başka türlü. ne Vasfıye'yi dinler ne de Fikriye'yi. 'Nazır Hazretleri. Ben onun Vasfiye'nin oğlu Enver'le evlenmesini isterdim. ben ne yapacağımı bilirim. Önerilen evlerin en uygunu Beşiktaş Akaretler yokuşundaki . nedir? Hiç anlayamadım.Başkumandanı'na ve Genelkurmay'a sınırsız güvenim var. Her gün bir kavga çıkıyor aralarında." "Anne. değil mi oğlum? Hatır için çiğ tavuk 81 yenir derler ya. Onun sırtında Sarıkamış felâketi var. siz de artık gidip yatın bakalım." dedi. bunda hiçbir kötülük yok. kibar kız. Jülide. Hangi semtte olursa olsun olsun ucuz bir ev bulmak gerekiyordu. Ama en önemlisi bir ev aramak olacaktı. Teşekkür ederim. Vallahi yine de iyi davranmışsınız.' dedim. Ödüm patlıyor bir gün bir tatsızlık çıkacak diye. burnumuzun dibinden ayrılmıyorlar. Harp Mecmuası'nm son sayısının kapağına benim resmimi koyacaklarmış." "Anneciğim sen aldırma. kıskanıyor. Bunları dinleyen Zübeyde Hanım endişelenmişti. En iyisi bir an önce bu evden ayrılmak. Siz gidin derdinizi onlara anlatın.' demiş. diye korktum. Ama eline geçen subay maaşı neye yetiyordu ki? Önce Ortaköy ve Beşiktaş semtlerinde emlâk tellallarını dolaştı. Deli79 8o ye dönüyor. hemen sen bize bir ev bul da çıkalım buradan. 'Başarı askerindir. Bak. Siz onlarla mı konuşmamı öneriyorsunuz? Hayır.' "Ben. gözlerini bir an senden ayırmıyor. hiçbirine aldırmıyor." Üçü de salondan ayrılınca Zübeyde Hanım. Sonunda Vasfıye Hanım. Bu kadar misafirlik yeter." "Yok kızım. Gündüzler çuvala girmedi ya. Nâzır'ın kafasına bir şeyler indirirsiniz. "Ne korkunç. güzel kız. zarif kız ama evlilik başka şey. "Yazıklar olsun.
O da ağabeyinin ileride ünlü ve varlıklı ailelerden bir kız almasını diliyordu. Bunlar ancak dost mektuplarıydı. Kocasının ölümünden sonra. Zübeyde Hanım Fikriye'nin oğluna gösterdiği bu aşırı ilgiden biraz rahatsızlık duyuyordu. beğendi ve kiraladı. Mustafa'ya en coşkun sevgi gösterisini yine Fikriye yaptı. Ev halkı kendisini sabırsızlıkla bekliyordu. Bu yazışmalar Çanakkale döneminde de sürdü. Zaman zaman Madam Corinne'in evine uğruyordu. Madam Corinne. Ağabeyi Enver Bey ona birkaç kez bazı arkadaşlarını önerdiyse de Fikriye hiç yanaşmadı. Fikriye'yi küçümsüyor ve sakıncalı buluyordu. "Beni asla görücüye çıkartamazsınız. Madam Corinne." dedi. Padişah damatları kendi oğlundan daha değerli insanlar mıydı? Zübeyde Hanım kafasında bunları kurdukça. Bahriye nezaretinde çevirmen ve aynı zamanda doktordu." deyip duruyordu. bir süre Pan-galtı'da Harbiye Okulu'nun karşısında babasının evinde oturmuştu. evlenip gitse de kurtulsak. Hepimiz İstanbul'da olacağız.. "Bir ayağın Beşiktaş'ta olur. "nasıl olacak? Zübeyde Hanım ve Makbule ablam buradan ayrılacaklar mı? Kabil değil bırakmam." Zübeyde Hanım da Mustafa Kemal'i destekleyerek. Hep birlikte oluruz. savaşın dışında kalmak onu çok üzüyordu. Durumu anlattı. ne güzel. uzun yıllar Paris'te kalmış ve konservatu-varda okumuştu. doğru Akbıyık'taki eve gitti. Babası.bir evdi. daha sonra da kız kardeşiyle birlikte Beyoğlu'nda Bursa Sokağı'nda bir eve geçti. Sonra yine Beşiktaş'taki mağazalardan tencere. Fikriye'nin küçüğü Jülide ise ablasına hayrandı. Enver Bey de kardeşinin Mustafa Kemal' den başkasıyla evlenmeyi düşünmediğini anlayarak ona koca aramaktan vazgeçti. Mustafa Kemal hemen gidip evi gördü. Mustafa Kemal'i görmek için Fikriye sık sık Zübeyde Yengesine gidiyordu. "Tabii. Fikriye'yi seviyordu GVF6 I 82 ama. Akşamları Beyoğlu'nda eski dostlarıyla buluşup dertleşiyor ve gelecek günler üzerinde düşünceler oluşturuyordu. "Aman ne yapışkan kız şu Fikriye. Onları eve gönderdi. Mustafa Kemal mektup yazmayı çok seviyor ve bu . Bu yüzden de Fikriye'ye bir türlü ısınamıyordu. Onları da eve yolladı. "A. Sofya' ya atandıktan sonra Mustafa Kemal'le Madam Corinne uzun süre mektuplaştılar. Akaretler'e taşındılar. merak etme. Söz gelimi. 1890 yangınında evlerini yitirenler için yapılmıştı. Kendisine yeni bir görev verilmemişti. Sonra Beşiktaş'taki yatak ve yorgancılardan yatak takımları aldı. Sonra bir arabaya atlayıp. Ablasının tutkusunu bilerek ona büyük anlayış gösteriyor ve dertlerini paylaşıyordu. bir nazır ya da sadrazam kızı. sen de benim bir kızım sayılırsın. Mustafa Kemal 1915 yılının aralık ayında yine bunalımlı günler geçiriyordu." diye kıyameti kopardı." "Fikriye'ciğim." Ertesi gün. Makbule Ablası'nın Fikriye'ye karşı tutumu da annesininkin-den daha değişik değildi.. Kiraları da yüksek değildi. Ama Fikriye umutlarını bağladığı o sevgili sarışın adamın annesine hep sevgi dolu gözlerle bakıyordu. İtalyanca'nın yanında Fransızca ve Türkçeyi de çok iyi konuşuyordu. Mustafa Kemal Madam Corinne'i ne zaman tanımıştı? Herhalde 1912'de Derne'den İstanbul'a döndüğü dönemde. Hep bir arada yaşarız. onu asla gelini olarak görmek istemiyordu." dedi. bir gün bir kısmeti çıksa. Sen de sık sık gece yatısına bize gelirsin. Bu yokuşun üzerindeki evler. tabak gibi mutfak eşyaları ve bir soba aldı. Onun kafasında soylu ve ünlü ailelerden bir kız vardı. Hem niye hanedandan bir kız olmasın? Oğlu belki de bir gün Damat Mustafa Kemal Paşa olabilirdi. Aklı fikri cephedeydi.
Eski havasını bulmuş gibiydi. Fikriye bu Edirne işine çok sevindi.yazılarında başından geçenleri.. Halk bayram edecektir sizi görünce. Bundan iyi bir atanma olamazdı. Zaten Derne'de de. Nihayet!. ertesi sabah İstanbul'da olurdu... "Atam tutam ben buni Lop lop yutam ben buni. Mustafa Kemal yarın yine kendisini sıcak savaşın içinde bulabilirdi. 1913'e girerken Noel'i ve yılbaşını Sofya'da geçirmişti. Kolordu kumandanlığına atanmıştı. Sonunda tâyini çıktı: Çanakkale'den Edirne'ye alınan 6. Yine onlarla birlikte olmak ve yılbaşını orada geçirmek tatlı bir rüyaydı. Aynı zamanda da bu yazışmalarla Fransızcasını ilerletiyordu. "Albayım. şöhretimize uygun bir biçimde girmeniz gerekir. ertesi gün istanbul'a döndü. Kızlar. Zübeyde Hanım ile Makbule bu gece yatısı misafirlikten hiç hoşlanmıyorlar ama Mustafa Kemal'i kızdırmamak için bu konuda fazla konuşamıyorlardı. hiç kendi değerini bilmez. duygulanıyor ve coşuyordu. Şimdi ne yapacaktı? Bir yerlerde görev almak istiyor. sağ olsun. bu kez de Doğu ve Güney cephelerinde çarpışmak düşüyordu. Mustafa Kemal tâyin emrini alınca Sirkeci'den trene binerek Edirne yakınlarına geldi ve doğru oradaki tümen karargâhına gitti. Edirne o gün gerçekten bir bayram havası yaşadı. Fikriye bazı akşamlar annesinden izin alıp yengesi Zübeyde Hanım'a gece yatısına geliyordu. günlük olayları ve düşüncelerini içtenlikle anlatıyordu. iki gün sonra Mustafa Kemal'in Diyarbakır'a atanması kararı çıktı. Mustafa Kemal 15 Ocak 1916'da Edirne'ye at üzerinde. Hiç değer mi? Benim oğlum. Çünkü Akaretler'deki evde annesinin ve Makbule'nin dışında bir bekleyeni daha vardı. ama düşmanları ona çelme takıyorlardı. savaş anılarını anlattı. türküler söylendi.. Kararını verdi ve ertesi gün bir trene atlayıp kendini Sofya'da buldu. Dostları da dağılmıştı. Mustafa Kemal'in morali düzelmişti. Mustafa Kemal oradayken Mareşal Liman von Sanders kolorduyu denetlemeye geldi. Ama hiç belli olmaz. Demek ki ona. Ama ne yazık ki Edirne görevi topu topu altı hafta sürdü. nereden buldunuz bu yavruyu?" . Yollar tıklım tıklım dolmuştu. Mustafa Kemal hiç durmadan konuştu. "Edirne'ye şanımıza. Kaç adımlık yerdi orası? Mustafa Kemal atladı mıydı trene. Evde Makbuş'un kucağında üçdört yaşlarında bir çocuk vardı. Bunlar hiç de aşk mektupları değildi. Mustafa Kemal oralarda daha çok kendi kişiliğini buluyor. Bu konuşmalar gece geç saatlere kadar uzuyordu. Makbule. Orada bir yığın dostu vardı. O akşam Karargâh'ın mahzeninde bir ziyafet verildi. Yine de Zübeyde Hanım bu ilişkinin gelişmesinden korkarak Fikriye'yi oğlunun gözünden düşürmeye çalışıyordu. Çanakkale'de de Sofya'daki tatlı günlerini anımsadığı çok oluyordu. Mustafa Kemal." diyordu. Oh!. Ama Sofya artık o eski Sofya değildi. "benim Paşa oğlum gönlünü galiba kaptırdı şu soğuk kıza." Bu sıkıntılı günlerde Mustafa Kemal'de Sofya özlemi uyandı. şarkılar. Ama oraya gitmediği akşamlar eve erken dönmeye çalışıyordu. Sevgi sözleri yoktu bu yazışmalarda. Mustafa Kemal Akaretler'de yeni bir sürprizle karşılaştı. atının önüne çiçekler serpiyorlardı. Burası cephe gerisi bir yerdi. Subaylar ve askerler kendisini bir savaş kahramanı gibi karşıladılar. Onun nesini beğenir bilmem! Bir gözleri var güzel olan. Bu onun için bir düş kırıklığı oldu. bir boşalma oluyor ve buna çok özen gösteriyordu. Mektup yazmak belki de Mustafa Kemal için bir iç dökme. Tümendeki subaylar." diye çocuğu havaya fırlatıp tutuyordu. Yılbaşını geçirir geçirmez İstanbul'a döndü. O da bütün kızlarda var. "Anne. bir Rumeli kentiydi. alkışlar arasında girdi." dediler. Mustafa Kemal Madam Corinne'le konuşup tartışmaktan zevk alıyordu. Kendisini yine sıcak savaşın içinde bulacaktı. "Eyvah. Selanik gibi olmasa da Edirne.
Selanik'te bizim bir ahbabımız vardı. onlar da istanbul'a göç etmişler. Fikriye'ye de hayran-mış. Ali Efendi evlenmiş. Peki neyle besliyorsunuz Bahti-yar'ı?" "Gündüzleri dışarıya koyuveriyoruz." dedi. Aklına biz gelmişiz. Emir erin Şakir Ağa. "Aman" dedim. hayvanı satmaya karar vermişler. Ev Kaptancıbaşılardan Macit Bey'in 24 odalı konağının karşısındaymış. Bu yavruyu neyle besliyorum biliyor musun? Taze inek sütüyle!" "Onu da nereden buluyorsunuz?" "Anlatayım." "Peki.' dedi. Altta silâhlar. Bakalım. Macit Bey onlara büyük dostluk göstermiş. Yerebatan yakınlarında bir ev bulup oraya yerleştiler. Sakatlar. İstanbul'a taşındığımızı öğrenmiş. perişan oldular. Handan adında 10-12 yaşlarında bir kızları varmış. iskeleti çıkmış yaşlılar bir dilim . Onların başı dertte. adresimizi bulmuş. kadıncağız ölmüş. 'Zübeyde anne. Diyarbakır'a gitmiş. o ineği de Üsküdar'a getirmişler."Mustafa'cığım." VII Güneydoğu: Cephede Roman Okuyan Kumandan Mustafa Kemal soğuk bir mart günü trenle Haydarpaşa'dan ayrıldı. ineği biz alırız. ama o hiç şaşırmadan bizim evin önünde bekliyor. hiç gelip gitmiyor mu?" "Birkaç haftadır hiç uğramadı. harika.' derim ona. 85 bize gelir giderlerdi. Tren istasyonlarda durduğu zaman pencerelerin önü perişan insanlar ve dilencilerle doluyordu. o da Jülide'ye arkadaş olmuş. kalkıp bana geldi. ama çocuk bir yaşındayken annesini akrep sokmuş. Onların. 'Pekâlâ Ali Efendi. 'Naciye'nin erkeceği. Hayvanı Üsküdar'dan buraya o getirdi. O da çok sevdi ineğimizi. Sen hatırlar mısın Ali Efendi'yi? Annesi Selanik'te komşumuzdu. üstte inek." "Sonra Sultanahmet'te." "Mustafa'cığım. Ali Efendi kalmış yavrusuyla başbaşa. Çadırlar kurulmuş Sultanahmet Meydanı' na. Samanların altına da senin bize bıraktığın silâhları yerleştirdik.' demiş. Evden hiçbir şey kurtulamadı. çıplak çocuklar. insanlar yoksulluk içinde kıvranıyorlardı. Abdürrahim'i onun yerine korum. Şimdi evimizi de öğrendi. kim bakıyor Bahtiyar'a?" "Aman oğlum. sana bir şey daha söyleyeceğim. bütün evlerin boyası aynı renk. Bana söylediler. Kışta kıyamette nasıl barınırlar oralarda? Buraya geldiler. 'Bunu güvenilir birilerinin yanına vereyim. "ne iyi Abdurrahim'e taze süt lazım." Mustafa Kemal. çocuğu almış kucağına. büyüt." "Peki Fikriye nasıl." "Onlara bir geçmiş olsuna gitmek isterdim ama hiç zamanım yok. Naciyem 12 yaşında öldü. Döşemelerin üzerine saman serdik. ineği nerede besleyeceğiz?" "Bak oğlum. Birkaç gece bizim evde kaldılar. hayvanı kıskıvrak bağlayıp bindirmişler. hayvanı Beşiktaş iskelesine çıkarmışlar. Beşiktaş'tan bir mavna kiralamış. kapıları aynı. insanlar ortalarda kaldılar. Bu çocuk orada doğmuş.' dedim. hemen yola çıkmak zorundayım. "Çok iyi yapmışsın anne. 'Abdürrahim senin çocuğun olsun. Bak ne kadar akıllı hayvan. Ona analık et." "Hiç olur mu anne. Akşam oldu mu gelip kapının önünde 86 duruyor. sorduğun şeye bak.' "Ben de. sen eve girerken hiç farkına varmadın. Akbıyık'ta çıkan bir yangında oturdukları konak yandı. Kimbilir neler bekliyordu kendisini Diyarbakır'da? Savaşın ikinci yılıydı. Adını Abdürrahim koymuşlar. O evi de Macit Bey yaptırtmış. Laz uşakları asılmışlar küreklere. babası Ali Efendi getirdi bize bıraktı. boş arsalarda otluyor. Biraz ayıp olacak ama. çocuğun sütannesi olur. onlar büyütürler. hiç kimsenin aklına gelir mi evde silâh sakladığımız?" "Yaşayın valla anne. Çok yazık olmuş. 'sen merak etme. Bütün Akbıyık kavruldu gitti. Dünya âlem kırılmış gülmekten. Çocuğa bakamayacağını anlayınca. bir fırsat bulursam uğrarım. adını Bahtiyar koymuşlar. bir de inekleri varmış." "Vah zavallılar. Eşi Nimet Hanım da Vasfiye'ye çok yardım etmiş. "O da bizim çocuğumuz olur. alt kata aldık ineği. Kolay mı ineğe bakmak şehrin içinde. bunu.
Kısaca gürül gürül akan sayısız derelerle sulanan. bu ancak ölümden sonra mümkün olacak.200 metre uzaklarındaydı. yeşil çamlarla örtülü bir dağ silsilesi tasavvur edebilirsiniz. Ormanlarında binlerce bülbül var ve dağlarımızın bir kısmı hâlâ beyaz örtüsünü koruyor. geçit vermeyen yamaçlar. işte o günlerde İttihat Terakki'nin merkezinde Mustafa Kemal'in derecesinin paşalığa yükseltilmesini konuşuyorlarmış. yaz geçti. Mustafa Kemal beraberindeki subaylarla birlikte atlara bindi.ekmeğe muhtaçtı. İzzettin (Çalışlar). oradan da Diyarbakır'a. hem de bunca zaman paşalığına engel olan düşmanlarına içinden sövüp sayıyordu." Mustafa Kemal'e bu olayı anlattıkları zaman kahkahalarla gülmüş ve şöyle demişti: "Ben Enver'in bu kadar zeki ve akıllı olduğunu bilmezdim. o dönem günlük anılarını yazdığı not defterini daha sonra. görülüyor ki. Mustafa Kemal. halk bayram etti. Çanakkale'de savaşmaktan daha kolay değildi. Bu sırada. Bazı yerlerde geceyi çadırlarda geçirdiler. fevkalade güzel. (Mayıs 1916)" Mustafa Kemal Diyarbakır'da kolorduyu yeni bir yapılanmadan geçirdikten sonra. yanında ve çevresinde subaylar. az daha hepsi ölecekti. saklaması için Şükrü Bey'e verdi. oradan Ceylanpınar'a. Mareşal yaparsınız. Ağustos başlarında her iki kent de düşman işgalinden kurtuldu. Neden sonra yakınları ona şu olayı anlattılar: Talât Paşa ile İttihatçıların başlarından Doktor Nâzım. Mustafa Kemal artık büyük kurtarıcıydıAylar birbirini kovaladı. 15 Nisan 1916'da Doğu Cephesi'nde şafakla birlikte Rus saldırısı başladı. Ruslar yaylım ateşi açtılar. Bu." Diyarbakır'dan yola çıktıktan bir hafta sonra cepheye ulaştılar. Onlar da Mustafa Kemal'in ar°° tık paşa olması gerektiğini söylemişler. İçeriye Enver Paşa girmiş ve ne kadar da konuştuklarını sormuş. Kemal Paşa ona yakınlık gösterirdi. Hem seviniyor. generalliğe yükseldiğini haber aldı.. değil mi? Fakat heyhat. 35 yaşındaydı. Mustafa Kemal. Ruslar pek uzakta değiller ama. bir istirahat anı bulunabileceğine inanılır. Çanakkale'deki gibi yakın da değiller.. Mustafa Kemal'in o günlerdeki yaşamını belgeleyen bu notlardan bazı örnekler: . Şükrü Bey. O tuğgeneral olur.. Savaş alanlarında kazandığı eşsiz zaferlere karşın kendisini ne kadar da geç paşalığa yükseltmişlerdi. sonra Bitlis'e. İnsan ayağı değmemiş dağlar. bütün birlikleri yağmur altında öyle dolaştılar. yıllardan beri hak ettiği ve beklediği bir yükselişti. Oradan mevzileri gözetlediler. orgenerallik ister. sarp doruklar. korgeneral olur. çünkü haritada bile yeri yok. padişahlık ister. Geri çekilip karargâha döndüler. ". Mustafa Kemal. Ali Fuat (Ce-besoy). oradan yine otomobille Mardin'e. Cevat Abbas. Ama siz onu bilmezsiniz. Son istasyon Gülek ve Mamure'ydi.. Mustafa Kemal Paşa olmuştu. sonbahar geldi. Tabii ki şu anda bulunduğum yeri bilmiyorsunuz. orgeneral olur mareşallik ister. Mustafa Kemal'in üvey babası Ragıp Bey'in ve Fuat Bulca'nın yeğeni olduğu için. Diyarbakır'da bardaktan boşanırcasına bir yağmur yağıyordu. Ali Çetinkaya ve yaveri Şükrü Tezer.. Fuat (Bulca). Artık oradan öteye araba yolu da yoktu.. O da bunları sıkı sıkıya korudu. Istanbul-Diyarbakır yolculuğu tam on üç gün sürdü. Enver Paşa'nın yanıtı şu olmuş: "Mustafa Kemal'in mirlivalığa (tuğgeneralliğe) yükseltilmesi emri cebimdedir. Önce otomobille Halep'e gittiler. Rus askerleri 1. Hava tertemiz. Mustafa Kemal Paşa oralarda sınırdan sınıra koştu. îki gün sonra Ruslar geri çekilmek zorunda kaldılar. savaşı Kemer Dağı'n-dan yönetiyordu. Ertesi gün. Oradan öteye demiryolu yoktu. Doğu'nun koşullarında savaşmak. Yıllar sonra Şükrü Bey ölünce bu anılar yayınlandı.. sular da öyle.. o günlerde Siirt'ten Madam Corinne'e şunları yazıyordu: "Batıdan Doğu'ya kadar devam eden uzun ve yorucu bir yolda iki ay kadar seyahat ettikten sonra. yaverler ve birlikte çalıştığı yüksek rütbeli kumandanlar vardı: Refet Paşa. Mustafa Kemal. korgenerallik ister. Burasını size tanıtamam ki. önce Rus işgalindeki Muş'a yürüdü.
Akşam rakı büfesi hazırlamışlar. Yolda 300 kadar milise rastladım. Öksürükten çok rahatsız oldum. Çocuk bir karı kocanın peşine takılmış. Alphonse Daudet'nin.. çadırın kurumuş olmasından ve rüzgârdan dolayı fena uyudum. Birlikte gitmeye karar veriyorlar. îçi hayvan leşleri ve pisliklerle doluydu. Sonra karargâha döndük. 9° "Yolda iki nefer köylülerden üzüm ve elma satın almak istemişler. Fırka kumandanı Ali Fuat. Annemden mektup aldım. (10 Kasım 1916)" ". Başımı yıkadım. Askere bu kadar yakın bulunan subaylar için bu durumu uygun görmedim. Refet Paşa rahatsız olduğundan ayrıldı. 12 yaşında Ömer adında öksüz bir çocuk gördüm. (18 Kasım 1916)" ". Artık sevilmek istiyorum.. Diğer subaylar için de böyle. Şerefiye denilen camiyi gezdim. Öksürükten. Saat 4.. Gece Refet Paşa' nın evinde kaldım.. (14 Kasım 1916)" ". (8 Kasım 1916)" ". hayvanlar gibi. Şimdi dinleniyorum. Şimdiye kadar gereğinden çok sevdim..20. anası babası ölmüş üç yetim daha getirdiler. sonunda kaçıyor. (13 Kasım 1916)" ". Tekrar yattım. bunların karınlarını duyurmasını ve giydirilmelerini söyledim. Geceyi fena geçirmedim. Günün birinde mektuplarını almak için Sapho'nun evine gidiyor. Bunları gözden geçirdim. Refet Paşa. Maziden konuştuk. onları 100 metreden izliyordu.. düşmanın saldırısı karşısında nasıl davranacakları yolunda bir uygulama yaptırdım. yanıma aldım. Yolda 150 kişilik bir gönüllü kafilesiyle karşılaştık. Tabur ve bölük kumandanlarına. bir zamanlar eve evlâtlık olarak aldıkları çocuğun kendi çocuğu olduğunu ve onu eski sevgilisinden doğurduğunu anlatıyor. Hastaneyi teftiş ettim... Açlıktan ölmüşler. Kendilerine niçin bu çocuğu almadıklarını sordum."Saat şimdi altı buçuk. (12 Kasım 1916)" ".. ölüme mahkûm bir çocuk gidiyordu. Saat 7'de yola çıktık. Geceyi öksürükten pek fena geçirdim. kâğıt para verdikleri için satıcılar ağlayarak bana şikâyet ettiler. Fuat Bey bize ut çalıyor. İaşelerini sağlamamızı rica ettiler..' diyor. kabul etmedim. Sapho. Nuh Bey bana kendi tayını hediye etmek istedi. Akşam üzeri Fuat geldi.. Öksürük hafifledi ve uyumama engel olmadı. sefildiler. Bitlis'e yolladım. Birçok yıl birlikte yaşıyorlar. Öksürüğümü hafifletir diye çay içtim. Jean Sapho'yu dövmeye kalkıyor ama Sapho buna seviniyor. Yemek yedik ve Bitlis'e hareket ettik. gizli şifreli bir tel geldi. Yarımda Bitlis'e vardık. 'etudiant' (öğrencilik) yıllarında Sapho'yu seviyor.. Tam Marsilya'dan vapura binecekleri gün Sapho'dan bir mektup geliyor: 'Gelemeyeceğim. Fırka kumandanına. Saat birde uyandım. canım sıkıldığı zaman okuduğum Sapho-Moeurs Parisiennes adlı romanını bitirdim. konuşuyorlar. Saat 5'te uyandım. yaverleri ve kumandanlarla bizi karşıladı..." dediler.. (9 Kasım 1916)" ". Onlara da para vermekle yetindim. . Onu da ana babası bırakmış.. Yeni Fırka kumandanı Ali Fuat Bey'le bu konuyu görüştük.. Bunu görenler bana. Yollarda birçok göçmen gördük.' (19 Kasım 1916)" ". Eski sevgilimle beraber olacağım. Bir süre sonra Jean Güney Amerika'da bir kente konsolos oluyor. kokmuş insan cesetleri ve kemikler gördük. Jean iki defa bu yaşamdan bıkıp kaçmak istiyor. "Kalacağım eve geldim. 10-15 kesik kadın başı bulmuşlar. Ordudan. Aç olduklarını söylediler. 'Demek ki beni hâlâ seviyorsun. Hepsi aç. Konu şöyle: Jean. "Bizim evlâdımız değil. Peşlerinde 4-5 yaşlarında. kişiye özel.. (16 Kasım 1916)" ". Neferlere hak verdik. Bitlis Cephesi'ne düşmanın saldırısını önlemek için 30 tabur verilecekmiş. Bitlis'e dönüyorlarmış.. Hastane olarak kullanılan evlerde.. Yemeği birlikte yedik. kurmay başkanı İzzettin ve Alay kumandanı Fuat beylerle benim çadırımdayız. "Yol boyunca iki yerde. "Yolda.
.. Hamama gittim.. Vali Memduh Bey. (23 Kasım 1916)" ". Paşa yolda.' diyerek tabakayı geri verdi. ötekisinde de aynı derecede Arapça. "Ben hemen tabakamı uzattım.. ama onun not etmediği bir olayı yaveri Şükrü Bey şöyle anlatıyor: "15 Aralık 1916'da Paşa kürklü kaputunu giymiş.. Kurmay başkanıyla (İzzettin Çalışlar) tesettürün (örtünmenin) kaldırılması ve sosyal yaşamımızın düzeltilmesi konusunda sohbet ettik ve şunlar üzerinde durduk: 1) Yaşamın koşullarını bilecek anne yetiştirilmeli. 'Çocuklar. "Allah'ı İnkar Mümkün müdür? adlı bir kitap okuyorum j (Bu kitabı Filibeli Şehbenderzâde Ahmet Hilmi yazmıştır. Paşa tabakayı eline alıp baktıktan sonra. Ancak Türkçe olanda da. biri parmak hesabı. Tabur kumandanından... (4 Aralık 1916)" ". 'Lord Kitschener'in ordusuna mensup subayların birinden ele geçirilmiş bir hatıradır. Buna karşılık | italyan savaşından beri sakladığım bir İtalyan dürbününü ver. "Yanıma aldığım ihsan ve Ömer adlı çocuklara Mehmet Emin'in (Yurdakul) Yaşamak Kavgası adlı şiirinin bir bölümünü ezberlettim.. elleri eldivenli olduğu halde birlikte otomobille Diyarbakır'dan Ergani Madeni'ne gidiyorduk. (1 Aralık 1916)" ". 2) Kadınlara özgürlük verilmeli.. Ömer Naci'nin vefatına üzüldük. Öğleye kadar evde kitap okudum. (5 Aralık 1916)" "...' Paşa.. ikisi de başka türlü güzel.. Arıburnu raporlarını yazmaya başladım... (2 Aralık 1916)" ". Fark. Karşılığında bir . (20 Kasım 1916)" ". Sonra istihkâm Yüzbaşısı Fuat Efendi geldi. (25 Kasım 1916)" ".. kabul etmedim. istanbul' dan çıkalı iki buçuk ay olmuş.. Sonra tayları gördüm. Hava çok sisliydi. 'Şükrü. duyguları üzerinde düşünce oluşturulmalı. (3 Aralık 1916)" ".. Bugün bütün kurmaylarla birlikte tavşan avına gittik. Sonra kırda yemek yedik. Akşam odada Bitlis Jandarma Kumandanı Nâzım Naz-mi ve Fuat (Bulca) ile memleketin durumunu konuştuk. Kitap okumakla vakit geçirdim. öteki değil. (10 Aralık 1916)" Kemal Paşa anı defterine işte bunları not etmiş. Paşa'ya bir tay hediye etmişti.. erkeklerin ahlâkı.. 'Hele şimdilik dursun. Otomobille Telmih köyüne uzandım. Fuat ut çaldı. Kitap okumakla vakit geçirdim. Arıburnu'nda İngilizlerden alınmış bir masa örtüsü ve bir kasatura aldım... "Yemekten önce Mehmet Emin Bey'in Türkçe Şiirler'i ile Fikret'in Rübab-ı Şikeste'sinden parçalar okuyup karşılaştırdım.. "Gece saat 12'ye kadar sohbet ettik.j dim."Sıhhatin korunması için. (7 Aralık 1916)" ".' dedim.' dedi. Sonra yine Kemal Bey'in Osmanlı Tarihi'ni okumaya başladım. 'Şükrü. 'Vali Memduh Bey bana bir tay getirdi. düşünceleri. Allah'ı İnkâr Mümkün müdürt'ü okumaya devam ettim.). 'Paşam. (8 Aralık 1916)" I ". Lütfen kabul buyurunuz.. Allah'ı İnkâr Mümkün müdürî'ü bitirdim. (22 Kasım 1916)" ". kolayınızda sigaranız var mı?' diye sordu. Evden çıkmadım. Talimname'den 'marş' sözünü kaldırıp yerine 'yürü' denmesini uygun gördük. Daha sonra beş liraya bir halı. bu nereden?' diye sordu. Diyarbakır'dan yaya gelmiş. Anafar-talar'dan. "Aradan on gün geçti. (9 Aralık 1916)" ". Sadık Bey bir tay hediye etmek istedi. biliyorsun. bilhassa beynin parlaklığı için alkol almamalı. Sabah tuvaletinden sonra tayları gördüm. 4 tavşan ve 1 tilki tutuldu. (6 Aralık 1916)" ". 3) Kadınlarla ortaklaşa yaşam. bir liraya da bir hamam takımı aldım. Batman vadisinde öteden beri dikkatimi çeken bir ev vardı. Farsça kelimeler var. Paşa o gün bana.. o eve girdim ve damına çıktım. Mebadii Felsefe (Felsefe Başlangıcı) adında bir kitap okumaya başladım. Kemal Bey'in (Namık Kemal) Siyasi ve Ebedi Makaleler adlı kitabını okudum..
bütün yetkilerin kendinde toplanmasını istiyor. ağustos aylarında Halep'e döndü." diye haber göndermişti." dedi. sonra Akviran. Bunun üzerine Kemal Paşa Halep'te bulunan Cemal Paşa'ya giderek. Anafartalar'da karşımda yenik düşmüş düşmanın bir subayından elde edilmiş olması bu tabakaya tarihi bir değer 93 94 de katıyor. Birçok insanı böyle sandıklarla altın vererek yoldan çıkarabilirler ama beni değil. Mustafa Kemal savaşın gerginliğinden kendisini bir türlü kurtaramıyordu.'" Mustafa Kemal hiçbir yerde uzun süre kalmadan Güneydoğu Anadolu ve SuriyeLübnan bölgesinde oradan oraya koşuyordu. Bu paraların ordunun ihtiyacı için gönderildiği belirtiliyordu. İşte iki ay önce sandıklar dolusu altını geri çeviren Kemal Pa. oradan yine Halep'e ve sonra Diyarbakır'a. unutmadım." Cemal Paşa." demişti. oradan yine Diyarbakır'a. Başka çaresi olmayan Kemal Paşa bu öneriyi kabul etti ve böylece biletini alabildi.' 'Emredersiniz Paşam. Akaretler'de annesine yeniden kavuşmanın mutluluğunu yaşadı. "Bu atlardan birkaçını sat da İstanbul'a gidelim. "Paşam. Mustafa Kemal bu sandıkları getiren Alman subayına. Kemal Paşa'ya hepsi için iki bin altın önerdi.' diyerek tabakayı masanın üzerine bıraktım. Bu durumda orada daha fazla duramayacağını anladı ve 7 Ekim'de ordu kumandanlığından istifa etti.' "Paşa. 'Paşam. "Pekâlâ. Salih Bey atları pazara yolladı. Kemal Paşa. Sekerat ve Elazığ'a. O. Mareşal Falkenhayn'ın emrinde çalışmak zorunda bırakılmasıydı. "Bunların ordunun levazım dairesine gönderilmesi gerekirdi. Aklıma şu Çanakkale hatıranız sigara tabakası geliyor. Akaretler'deki evine zarif sandıklar içinde altınlar göndermişti. Kemal Paşa'nın." diye yanıt verdi. Mareşal Falkenhayn ona. 'Bu tabakanın savat işi pek nefis. tabaka masanın üzerinde duruyor. VIII . Kendim kullanmak istediğim için vermeye kıyamadım. Ama burada hiçbir şey bulamam. Alıcı bulamadım.şey yapmam gerek. Arakel. 'galiba tabakayı vermeyi unuttunuz." Cemal Paşa atların durumunu inceledikten sonra. Fikriye de gelip onu birkaç kez görebildi ama bütün bu gerginlikler arasında mutluluklarının tadını pek çıkartamadılar. satın almaktı. benim şüphem yok ama öyle yapınız. "benim birkaç cins at ve kısrağım var. Yaveri Salih Bo-zok'u çağırarak. 'Hayır Şükrü. altın karşılığı memleketin çıkarları üzerinde düşüncelerimi değiştirecek insanlardan değilim. "Bu sandıkları bana yanlış göndermişler. Atlarını ve kısraklarını satmaktan başka çare göremiyordu." dedi.95 şa'nın. Oysa bir süre önce İstanbul'dayken." Alman subayı paraları almak istememiş. Siz buranın eski kumandanısınız. Ne var ki İstanbul'a dönebilmek için cebinde tren biletini alacak parası bile yoktu. o da sandıkları yaverleri aracılığıyla geri göndermişti. Diyarbakır'dan Halep'e geçti.' dedim. Bunları satmak istiyorum. şimdi cebinde bilet alacak parası bile yoktu. "Ertesi sabah baktım. oradan Şam'a. Mareşal'in amacı altın karşılığı Mustafa Kemal'i kendine bağlamak.' dedi. Huzursuzluğun nedeni. "Ben. 1917 Temmuzu'nda Yıldırım Orduları kumandanlığına bağlı Yedinci Ordu kumandanlığına atandı. Yeni görevine başlamadan önce bir ay için İstanbul'a gitti. "Hayvanlarınızı önce baytara muayene ettireyim. Enver Paşa ise buna asla razı olmuyordu. burada kalmış. tek alıcı çıkmadı. çok yerinde bir şey olur. Bunu Vali Bey'e verecek olursak çok hoşlanacağını umut ediyorum. Tayın karşılığını ileride uygun bir biçimde buluruz. bana bir yol gösteriniz. bu Alman kumandanına hiç güveni yoktu.
Vasfiye Hanım'ın oğlu Ali Enver'i çok zamandır görmemişti. Ertesi gün de Akaretler'e. Türklerin bayram etmeleri gerekirdi. İstanbul'daki yöneticiler bunun anlamını da pek kavrayamadılar. İstanbul'da çıkan gazeteler dünya olaylarıyla ilgilenmiyorlardı. "Ha Çarlık rejimi olmuş. Dostlarını Pera Palas'ta kabul ediyor. Doğru Pera Palas oteline giderek oraya yerleşti. İki ay içinde. Bu ayaklanmalar başlayalı bir hafta olmamıştı ki Çar Nikola tahttan çekilmek zorunda kalmış ve Romanof hanedanı sona ermişti. ha cumhuriyet. Fikriye ve Jülide de evdeydiler. Mustafa Kemal'in Mareşal Falkenhayn'ın emrinde çalışmak istememekte ne kadar haklı olduğu çok kısa zamanda anlaşıldı. annesini ve Makbule'yi görmeye gitti. Mustafa Kemal hemen başsağlığı dilemek için Sultanahmet'teki eve gitmek zorundaydı. Kudüs ve Filistin'in tamamı böylece yitirilmiş oldu. Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım anîden ölmüş ve aile perişan olmuştu. Halep'ten ayrıldıktan iki üç hafta sonra. O günlerde neler oluyordu dünyada? Osmanlı kamuoyu dünyada neler olduğunun pek farkında değildi. Evi artık Fikriye'nin çekip çevirmesi gerekiyordu. çünkü gözler sınırlara çevrilmişti. bunun dünyayı değiştirecek çapta bir olay olduğunu kavramamışlardı. Bahriye Müsteşarı aracılığıyla o üç bin lirayı Kemal Paşa'ya göndererek dürüst bir davranışta bulundu. bunun da farkına varamadılar. Oysa yedi aydan beri bütün ülkelerde gözler Petrograd'a çevrilmişti. o günlere kadar sadrazamlık koltuğuna oturan o göğüsleri madalya dolu. 15 Eylül'de Rusya'da cumhuriyet ilân edilmiş ve Kerenski devlet başkanı olmuştu. zorunlu olmadığı zamanlarda pek ortalarda görünmüyordu. O. Siz beş bin altın almışsanız." demekle yetindiler. üst tarafını bana vermeye mecbur değilsiniz. Osmanlıların kaç yüzyıllık düşmanı olan Çarlığın yıkılmasının önemi ülkede hiç anlaşılamamıştı. İç çekişmeler de dışarıyı görmeye engel oluyordu. istanbul'da ise o günlerde General ." Cemal Paşa bu satıştan kâr etmeyi asla düşünmüyordu. Talât ve Cemal paşaların. Enver. Rusya'nın o zamanlar başkenti olan Petrograd'da 8 Mart'ta halk ayaklanmış ve Çarlık temellerinden sarsılmaya başlamıştı. Akaretler'deki evde kalmak içinden gelmedi. Fikriye Kemal Ağabey'ini görünce acısını biraz unutur gibi oldu. çünkü Doğu'daki en büyük tehlike 9° yok oluyordu. Mustafa Kemal bu aileyle artık daha yakından ilgilenmesi gerektiğini düşünerek evden ayrıldı. Rusya'da komünist bir rejimin kurulacağı hiç akıllarına gelir miydi? Oysa o günlerde Osmanlıların en büyük düşmanı olan Rusya can çekişiyordu. Üçü de büyük acılar içindeydi. Çar'ın devrilmesinden on gün sonra da Lenin Petrograd'a gelmişti. Şimdi İstanbul'da ne yapacaktı? Önce üç ay izin aldı. hepsi bir. GVF7 97 7 Kasım'da olanlar oldu ve Bolşevikler iktidara geldiler. Üç bin altını nereye göndereyim? Mustafa Kemal'in yanıtı şu oldu: "Ben atlarımı iki bin altına satmıştım. Mustafa Kemal İstanbul'a bozuk bir moralle döndü. Almanya'da şenlikler yapıldı. savaşa karşı çıkacak yeni bir rejimin temelleri atılıyordu. Kimdi Lenin? Osmanlıların umurunda bile değildi! Marx ve Engels'in adını kaç kişi duymuştu acaba koca Osmanlı ülkesinde? Tepedeki yöneticilerin. Zübeyde Hanım kendisine kötü bir haber verdi. İngilizler 110 bin kişilik bir kuvvetle saldırıya geçtiler. Cemal Paşa'dan şu telgrafı aldı: "Hayvanlarınızı beş bin altına sattım. örneğin Enver. Her şeyin yitirildiğine inanıyor ama yine de bir şeyler yapılması gerektiğini düşünüyordu. Sizden çok ucuza almışım. sırma kuşaklı paşaların hangisinin sosyal ve siyasal eylem ve devrimlerden haberi vardı ki? Bütün bu ayaklanmaların ardından. Osmanlı Devleti'ni yönetenler. Her gün birtakım görüşmeler yapması gerekiyordu. Mustafa Kemal'in Harbiye'deki öğrencilik yıllarından arkadaşıydı.Vahdettin'le Birlikte Almanya Gezisi Mustafa Kemal İstanbul'a gelir gelmez. iznini daha kullanmadan Genelkurmay'da yeni bir göreve getirildiğini bildirdiler.
Derken odaya redingotlu bir kişi daha girdi. 15 Aralık 99 1918'de Sirkeci garına gittiler." dedi. Vahdettin Efendi hiç-100 biriyle konuşmadan dikilmiş duruyordu. Kendisinden yanıt alamadığım için istifanızı kabul etmek zorunda kaldım. Mustafa Kemal ve Naci Bey. değil mi?" diye sordu. ne yapabiliriz?" "Güç!" Mustafa Kemal ile Naci Bey yola çıkılacağı akşam.ustafa Kemal biliyordu ne de Naci Bey. Odada redingotlu adamlar ayakta duruyorlardı. "Ben Sina Cephesi'ndeki orduların nasıl bölüneceğini ve bu kuvvetlerin nasıl kullanılacağım Mareşal Falkenhayn Paşa'ya sormuştum. Kendisinin yanında bulunmayı kabul eder misiniz?" Mustafa Kemal böyle bir gezinin kendisi için çok yararlı olacağını düşündü. "mutluyum. Veliaht Hazretleri'yle tanışmalısınız. Yandaki koltuklara da Mustafa Kemal ile Naci Bey oturdu. mantığı olan insanlarız. Birkaç dakika sonra." dedi. Mabeyinciler her ikisini de bir odaya aldılar. İkisi de şaşkınlık içindeydi. . Almanya İmparatoru Padişahımızı genel karargâhına davet etti. Bütün saray erkânı. "Evet efendim." Yeniden gözlerini kapadı ve uzun bir sessizlik oldu. Enver Paşa da uzun sürede Mustafa Kemal'i yok etmek için planlar hazırlıyordu. Mustafa Kemal bunun üzerine ayağa kalkarak. bu redingotlu adamın başmabeyinci olduğunu sanmışlardı. "Ordu kumandanlığından ayrılmış olmanıza üzüldüm. Eşya olarak bir kanepe ve iki koltuk vardı. Oradan hareket edeceğiz. acınacak bir adam. gözlerini kapadı. "Bunlarla ne yapılabilir? Bu zavallı yarın padişah olacak. bugününü. Artık bu esrarlı kişinin Veliaht Hazretleri olduğu anlaşılmıştı. Sonra gözlerini açarak Mustafa Kemal'e döndü ve." "Biz ki. "öyle yapacağız. memleketin geleceğini. o redingotlu uyurgezer adam gözlerini açarak. kendinden ne beklenebilir?" "Hiç. Padişahımızın (Sultan Reşat'ın) böyle bir seyahat yapamayacak durumda olduğunu biliyorsunuz." dedi. Üç gün sonra yola çıkılması gerekiyordu. Perşembe akşamı garda hazır bulunacaksınız. "Geziye çıkmadan önce. Yola çıkılmasından bir gün önce Mustafa Kemal ile Naci Bey Saray'da buluştular. redingotlular uşaklar ve bilmem ne basıları oradaydılar. Yarın onun yerine Vahdettin Efendi tahta çıkacaktı. Sultan Reşat'ın zaten bir ayağı çukurdaydı." dedi. bütün bu olaylardan sonra Enver Paşa kendisine nasıl bir görev önerecekti? Bu yenilgiye onu da bulaştırmak mı istiyordu acaba? Bu tür düşüncelerle Harbiye nezaretine gitti." dedi. İki gün sonra yola çıkacağız." Mustafa Kemal ile Naci Bey Veliaht Hazretleri'ne veda edip Saray'dan ayrıldılar. Yeni gelen redingotlu kişi kimseye selâm vermeden kanepenin sağ köşesine oturdu. Mustafa Kemal. Böyle bir kişiyi yakından tanımak elbette çok ilginç olacaktı. Beklemeye başladılar. Eski kolordu kumandanlarından Albay Naci Bey'in de bu geziye katılması kararlaştırılmıştı. "Müşerref oldum. "Efendi Hazretleri. bedbaht. "Birlikte seyahat edeceğiz. Şimdi burada sizi bekleyen başka görevler var. Mustafa Kemal merak etti.Allenby'nin Filistin Cephesi'nde saldırıya geçmesi konuşuluyordu." dedi. Redingotlu adam uzun bir süre hiç ağzını açmadı. Ne söylemeleri gerektiğini kestiremiyor. Enver Paşa. Mustafa Kemal hemen bu öneriyi kabul etti. hiçbir şey olmamış gibi. "Zavallı." Vahdettin Efendi. Mustafa Kemal'i yapay bir nezaketle karşıladıktan sonra. yarınını anlamış kişileriz. Enver Paşa makamında. Veliaht Hazretleri'nin (Vahdettin Efendi'nin) Zâtışâhâne yerine bu seyahati yapmasını uygun gördük. "beraber seyahat edeceğiz. Mustafa Kemal o günlerin birinde Enver Paşa'dan bir mesaj aldı. derin bir düşünceye daldı. adamın konuşmasını bekliyorlardı. Paşa kendisiyle çok acele görüşmek istiyordu. gu yeni gelenin kim olduğunu ne M. aklı.
"Veliaht Hazretleri." "Neden?" "Çünkü ilk önce Veliaht Hazretleri'ne 'ferik' (korgeneral) derecesi verilmişti. Vahdettin Efendi Mustafa Kemal'i ayakta bekliyordu.' deyip üniforma giymedi. Mustafa Kemal. Sizi gıyaben çok iyi tanır ve takdir ederim. imparator Karargâhı'nın önünde bir Alman müfrezesi kendilerini bekliyordu. konuğuna da yer gösterdi. Mustafa Kemal Teşrifatçıbaşıya. "Evet. O da haklı olarak bozuldu. Birlikte seyahat etmekte olduğum için çok mutluyum. Vahdettin Efendi İstanbul'dan ayrıldıktan sonra eski kasıntı davranışını bırakmış ve kendi kişiliğini bulmuştu. Öğ-renseydin benim kim olduğumu. "Ben. önceden. "lütfen pencereyi açıp askeri selamlayınız. Çünkü Alman Genel Karargâhı'nı görmeye gidiyorlardı. imparator da oradaydı. "Birkaç dakika öncesine kadar kiminle seyahat etmekte olduğumu bana söylememişlerdi. Tren istanbul'dan uzaklaştıktan az sonra Teşrifatçıbaşı. Enver Paşa da Veliahtın yanındaydı. içten bir havada konuşmakta sakınca görmüyordu." dedi. "Veliaht Hazretleri'nin üniforma giymesini istemiştim. Veliaht Hazretleri'ne üniforma giymesi için haber göndermişti. arkanızdan biz geleceğiz. Naci Bey ve yaverleri trene bindiler. ama üniforma giymek istemediler. Arıburnu'nda ve Anafartalar'da kazandığınız muvaffakiyetler malûmumdur. "trene binmeden önce askeri müfrezeyi selâmlamanız gerekiyor. yine mi askeri selamlayacağım? Gerekli midir?" "Evet Veliaht Hazretleri. Ben sana Veliaht Hazretleri'nin üniforma giymesini söyledim mi. 'Ben böyle bir dereceye tenezzül etmem. Sonra oturdu. sonra da Mustafa Kemal izin isteyerek Veliaht Hazretleri'nin yanından ayrıldı. bu gibi durumlarda üniforma giyerlerdi." Vahdettin Efendi." dedi. "Veliaht Hazretleri. Padişah ve şehzadeler. onunla biraz konuşabilmek ve kendisini tanıyabilmek için ortam yaratılmasını bekliyordu.Mustafa Kemal. sonra derecesini 'livalığa' (albay-tuğgeneral arası bir rütbeye) indirdiler. söylediniz. Ama bu kez hiç uyukla-mıyordu. Siz İstanbul'u kurtarmış bir kumandansınız." "Az önce selâm verdim ya. Mustafa Kemal ne dediyse öyle yaptı. Mustafa Kemal'in vagonuna gelerek Veliaht Hazretleri'nin arkadaki vagonda kendisini beklediğini bildirdi. Vahdettin Efendi yine şaşkın şaşkın bakmıyordu. Çeşitli konulardan söz edildi. gözlerini dört açmış bakıyordu. Arkadaki vagona geçti." Bunun üzerine Vahdettin Efendi ellerini havada sallayarak yürümeye başladı. canı isterse. Başbaşa konuşmalar ertesi gün de sürdürüldü." diye söze başladı. "Ben de kendilerine arz ettim. Mustafa Kemal'le de gerçek kişiliğini hiç gizlemeden. gereklidir. arkasında Mustafa Kemal. Mustafa Kemal bu çağrıya sevindi." "Anlaşıldı." Mustafa Kemal ile Naci Bey bu sözlerden sonra Vahdettin Efendi'nin yanına gidip elini sıktılar. Yolculuğun sonunda Büyük Alman Karargâhı'nın bulunduğu kasabaya geldiler. Vahdettin Efendi hiç de ilk göründüğü gibi uyurgezer bir kişi değildi. Neden sivil giysilerle gelmiş?" Teşrifatçıbaşı küstah bir tonla. "Ben sana kim olduğumu söyleyecek durumda değilim. "Affedersiniz Paşa Hazretleri. "Siz kim oluyorsunuz?" diye yanıt verdi. darıldı." dedi." "Nasıl yani?" "Siz yürüyeceksiniz. O akşam bir de baktılar ki Vahdettin Efendi sivil giyinmiş. o da oturdu." Böylece aradaki buzlar erimiş oluyordu. Mustafa Kemal. Vah- . söylemedim mi?" Teşrifatçıbaşı Mustafa Kemal'in bu sert konuşmasından ürkerek." dedi. Tren kalktıktan sonra öğrendim. Böyle bir törene hiç alışık olmadığı belliydi-Önde o.
Başkumandan Mareşal Hindenburg'du..ıoı 102 dettin Efendi artık karşılama töreninde ne yapması gerektiğini biliyordu.. önüne bakıyordu. Biraz durakladıktan sonra. Teşrifatçıbaşının yardımına gerek duymadan askerleri selâmladı." dedi. bu saldırınız hangi hatta kadar gidebilecektir?" diye sordu. Ludendorf hiç böyle bir soru beklemiyordu. Mareşal'in sağında da Mustafa Kemal yer aldı." demişti." Mustafa Kemal." ya da. "sözleriniz beni çok duygulandırdı. "Oui ekselans. "Ekselans. Oradan büyük bir hole geçildi. "Generalim. "İmparator Hazretleri. Vahdettin Efendi önce Mustafa Kemal Paşa'yı tanıttı. yanıt vermek istemedi ve konuşma böyle sona erdi. Çünkü yapılan saldırı yerel bir saldırıdır. Mustafa Kemal ise cephelerin durumunu biliyor ve bu parlak sözlere hiç inanmıyordu. Bir elini göğüs düğmelerinin arasına sokmuştu. Veliaht Hazretleri'nin İmparator'a yanında bulunanları tanıtması gerekiyordu. Birden araya girerek Ludendorf a. "Sör. Alman milletine moral vermek ve halkı uyutmak için verilen biçimsel demeçlerden değişik değildi. Bu konuda lütfen beni biraz aydınlatabilir misiniz?" Bu soru üzerine imparator ayağa kalkarak. "Majeste. "Jawohl. "OnaltıncıKolordu. "Peki. Kayzer çok kibar ve nazik bir konuşma yaparak Osmanlı Devleti' nin Almanya için çok değerli olduğunu anlattı ve Enver Paşa'yı da öven sözler söyledi. General Ludendorf ve bütün büyük kumandanlarla oradaydılar. Kayzer. Ondan sonra sıra. "Ja. O da Alman ordusunun büyük bir saldın içinde olduğunu ve zaferi mutlaka kazanacaklarını anlattı. Veliaht Hazretleri'ne Osmanlıların çeşitli cephelerde uğradıkları yenilgiden dolayı teselli edici sözler söyledi." dedi. soldaki koltukta Vahdettin. İki dakika bile geçmeden karşılarında İmparator'u buldular. Bu ziyaretten sonra Vahdettin. împarator'un Veliaht'ı ziyarete gelmek istediğini bildirdiler. Mareşal masasının başında oturuyordu. "Biz taarruz ediyoruz. kapı vuruldu." Ludendorf ters ters Mustafa Kemal'in yüzüne baktı. "Bunun sonucunu olaylar gösterecektir. General Ludendorf un ziyaretine geldi. mareşal ve generallerin protokol gereği ziyaretine geldi. Vahdettin az önce Mustafa Kemal'den etkilenmiş ve Almanya'ya olan güvenini biraz yitirmişti. Mustafa Kemal durumun ne kadar umutsuz olduğunu anlatıyordu ki. Mustafa Kemal'le birlikte kendi dairesine çekildi. Eğer bunlar önlenemezse ülkemiz mahvolacaktır." dememiş de Fransızca. Sizin bu konuda bize yeterli güvence verecek sözlerinizi duyamadım. O kadar Almancası yok muydu? Böyle bir pot kırdığına çok üzüldü. bize yapılan düşman saldırıları durdurulamıyor. Bu sözler. Yaptıkları konuşmaları değerlendirmeye çalışıyorlardı." diye devam etti. İmparator onun kim olduğunu biliyordu." dedi. Biliyorsunuz. "siz Onaltıncı Kolordu Kumandanı değil miydiniz? Anafartalar zaferini kazanan Mustafa Kemal siz değil misiniz?" Mustafa Kemal şaşkınlık içinde. "Oui ekselans. Öteki eliyle Mustafa Kemal'in elini tutarak Almanca. Bu biçimsel tanışma töreninden sonra sıra. ilk ziyaret edilecek kişi. . "saldırının sonucunun ne olabileceğini anlamak için olayların gelişmesini beklemeye gerek olmadığım sanıyorum." demesi gerekmez miydi? Hem de neden Almanca. "Anafartalar. Başkumandan Mareşal Hindenburg. "Acaba yanlış mı söyledim." der demez de çok pişman oldu. ancak bir noktayı daha açık öğrenmek isterdim. Naci Bey de bunları Türkçe çevirerek Vahdettin Efendi'ye aktardı." dedi. onun yanında Naci Bey." ya da. Hindenburg." Mustafa Kemal biraz sıkılmış." diye yanıt verdi.
Bana bu taarruzdaki hedefin ne olduğunu söyler misiniz?" Mareşal bu sözleri dikkatle dinledikten sonra Mustafa Kemal'e. Ama Suriye'de durum düzelmiş değildir. "Evet." "Önceleri etmiştim. sizin zihninizi bulandıranlar var. Mustafa Kemal'in kim olduğunu da bilmiyordu." değilim." "Fırkaya da kumanda ettiniz mi?" "Evet. gezinin sonuna kadar Mustafa Kemal'in yanından ayrılmadı ve ona büyük yakınlık gösterdi." dedi. "Mareşalim. el sıkıştılar. "siz aldığınız raporlara göre konuşuyorsunuz. "Ekselans. İmparator bir ara Ludendorf a dönerek. Vahdettin ve Naci Bey onu koridorun köşesine kadar geçirdiler. Bu kez de Mareşal Hinden-burg Almanların Osmanlılara yaptıkları yardımların üzerinde durdu ve özellikle Filistin Cephesi'ndeki durumdan söz etti. Türkiye'de her. "Sağındaki adamla ilgilen. "öyle yapıyorum zaten. "Anlıyorum ki. Yemekten sonra Vahdettin ile . Ben Alman imparatoru olarak size gelecekteki başarılardan söz ettikten sonra. ettim. biz şimdiye kadar size yanlış hitap ediyormuşuz. artık sizin şüpheniz kalır mı?" Vahdettin." "Beni mazur görünüz. "Oui ekselans" dediği için kendisine kızmış olacağını düşünerek odanın kapısında kalmış." demekle yetindi. koridorun ortalarına kadar gelmemişti." "Alaya kumanda etmiş olacaksınız." dedi. Sizin babanız yaşındayım. imparator bu sözlerden sonra artık yerine oturmadı ve kapı103 ya doğru yürüdü. solunda Mustafa Kemal. Karargâhların gezilmesinden sonra uğranılan yer Essen'deki Krupp fabrikasıydı. Ertesi gün Vahdettin ve Osmanlı heyeti Strasbourg yakınlarında cepheyi dolaşmaya gittiler. "size bir sigara takdim edebilir miyim!" Hindenburg sigarayı kendi eliyle verdi ve konuşma sona erdi. "Siz Vahdettin'in yaveri misiniz?" diye sordu. Demek siz ekselanssınız!" Bu konuşmadan sonra Alman kolordu kumandanı. Bir ara kendine. Sonradan fabrika sahibinin şatosuna davet edildiler. "sizin elinizi sıkmamıştım." dedi. Bunun üzerine Mustafa Kemal. Mustafa Kemal Generalle Fransızca konuşuyordu." "Askeri durumlardan çok iyi anlıyorsunuz. ben kolordu kumandanıyım. "Ne münasebetle yanında bulunuyorsunuz?" "Böyle bir görev aldığım için. Lütfen son kumanda ettiğiniz kuvveti söyler misiniz?" "Fırka ve kolorduya kumanda ettikten sonra ordulara kumanda etmiş bir arkadaşınızım." dedi. Almanca. Bu subaylardan biri kolordu kumandanıydı. Orada yaptığınız taarruza çok bel bağlamış olduğunuzu sanmıyorum. Mustafa Kemal orada da gerçek durumu görmüş ve Alman subaylarını güç durumda bırakacak sorular sormaya başlamıştı. ama endişelerim yok olmamıştır. Mustafa Kemal ise împarator'un da-104 ha önceki konuşmada. İmparator birden geri döndü ve Mustafa Kemal'e yönelerek. Sofrada Kayzer'in sağında Vahdettin oturuyordu. "Hayır." "Affedersiniz. Yemekten sonra salona geçtiler. Colman'daki Alman Karargâhı' nı gezdiler." diye yanıt verdi. Ludendorf da. onun yanında da General Ludendorf. ettim." O akşam hepsi împarator'un yemeğine çağrıldılar.1O5 hangi bir kuvvete kumanda ettiniz mi?" "Evet. Oysa bunlar gerçeğe uymuyordu."Sayın Veliaht. "Affedersiniz." dedi.
bütün ev halkı kendisini coşkuyla karşıladılar. Ondan sonraki haftalarda da sık sık yalnız kaldılar. Mustafa Kemal o günlerde Pera Palas'ta böbrek ağrılarından kıvranmış yatıyordu. Yoğun bir bakıma ihtiyacı vardı. ama içinden. Ayağa kalkar kalkmaz kendini Akaretler'de buldu. Viyana'da Cottage Sanatoryumu'na gitmesi uygun görüldü. Ertesi gün gazeteler Veliaht Hazretleri'nin 'maiyetleriyle' birlikte döndüğünü yazdılar. Makbule. "Fikriye. ama dayanmaya çalışıyordu.Mustafa Kemal başbaşa kaldılar. Ama 'Kemal Ağabey. Hoşunuza gider mi?" "Söyleyiniz.' Akaretler'de değil. nihayet kavuştuk." ıo8 Kucaklaştılar." Vahdettin bir daha bu konuyu hiç açmak istemedi. Ama gördünüz ki Almanya'da imparator. bu olacak şey miydi? O sabah Mustafa Kemal'in ilk işi Akaretler'e gitmek oldu." Ertesi gün Fikriye'ye haber iletildi. "Ben size. Zübeyde Hanım. Sirkeci'de trenden inince yine doğru Pera Palas'a gidip biraz dinlendi. "Anne. Olayların dışında kalmak onu çok mutsuz . heyet Berlin'e geçti." O akşam Fikriye orada kaldı. Oğlu İstanbul'a dönsün de annesini aramasın. o da geldi. Pera Palas'taydı. Fikriye onun dönmesini iki gün bekledi. Ne olur bundan sonra beni hiç yalnız bırakmayın. kaderlerimizi birleştirecek bir öneride bulunacağım." "İstanbul'a gittiğim zaman düşünürüz. Bu kez kendisini kucaklayanlar arasında ailenin yeni üyesi Abdürrahim de vardı. Deli mi ne?" "Biliyorum anne. Karargâhların gezilmesi bittikten sonra. Onun Akaretler' de olmasını beklemiyordu. ben sizin kurmay başkanınız olurum. Şakir Ağa. Doktorlar bu bakımın Avrupa'da iyi bir hastanede yapılmasını önerdiler. Mustafa Kemal aklından geçen her şeyi söylemiş ama Vahdettin hiçbir karar almak istememişti. ben ne yapmalıyım?" diye sordu. ikisi de çok mutlu saatler yaşadılar. Mustafa Kemal'in gözleri Fikriye'yi arıyordu." diye geçiriyordu. Bir süre sonra. Mustafa Kemal'e büyük saygı duyuyordu. Veliahtı. ama aklı fikri İstanbul'daydı. "Çok mutluyum Kemal Ağabey." "Henüz padişah değilsiniz. Annesi bu haberi duyunca deli olacaktı." dedi." "Siz isteyiniz. Sen Fikriye'yi pek sevmezsin. ama o sana çok düşkündür. Neden siz bütün işlerden uzak kalasınız?" "Ne yapabilirim?" "İstanbul'a gider gitmez bir ordu kumandanlığı isteyiniz. "size kavuştum ya. veliaht ve prenslerin görevleri var. Yılbaşını orada geçirdiler. IX Fikriye 21 Yaşında: Sevgi Dolu îlk Akşamlar Mustafa Kemal Almanya gezisinden böbrek sancıları içinde döndü. Bu beraberlikleri geleneğe dönüştü. Zaten geziye çıkmadan önce de sancılar içinde kıvranıyor. 1918 Ocakı'nın dördüncü günü de İstanbul'a döndüler. Artık çocuk değildi." "Hangi ordunun kumandanlığını isteyeyim?" ıo6 "Beşinci Ordu kumandanlığını. Bir ara kendisine. Orada on gün kaldılar. Ne var ki Mustafa Kemal'in böbrek sancıları dayanılmaz bir hal aldı. 1918 Ma-yısı'nın sonlarında Mustafa Kemal Viyana'ya gitti. Fikriye'nin yüreği güm güm atıyordu. 21 yaşındaydı. Sağlığına kavuşması için böyle bir bakımdan geçmesi zorunluydu. "Belki gelmiştir. "Fikriye'den ne haber? Hiç gelip gitmiyor mu? Annesinin ölümüne biraz alışabildi mi?" "Biraz alıştı galiba ama aklı fikri sende. "Peki." dedi." "Bu kumandanlığı bana vermezler.
" Mustafa Kemal bu kez yeni bir öneri getirdi. bilime ve sağlığa dayanarak anlatalım. Vahdettin Enver Paşa'dan çekiniyordu. . Mustafa Kemal'e gelecekte neler yapmayı düşündüğünü sorunca şu yanıtı aldı: "Ben her zaman söylerim. Vahdettin. Şunu da belirteyim. Ben onlar gibi olmaya kalkmam. istanbul'a dönüş bu yüzden beş gün ertelendi. Üzülsün mü. Karlsbad'dan ayrıldı. bu sorun üzerinde incelenmesi gereken bazı noktalar Var. onlar benim gibi olsunlar. Ama bu kez de ispanyol nezlesine yakalandı. Mustafa Kemal iki gün sonra yeniden Padişah'tan randevu istedi. Gözlerini kapatıp uzun bir süre düşündü. Enver Paşa'nın tepkisi ne olurdu? Ya bir darbe yapmaya kalkarsa? 110 Ya onu tahttan indirip yerine şehzade Mecid Efendi'yi tahta oturtursa? Bütün ordu onun elindeydi. Vahdettin Efendi 4 Temmuz'da tahta çıkmıştı. "Hay hay. yine ilk karşılaştıkları zamanki maskeyi takındı. yapardı. gazetelerden Sultan Reşat'ın öldüğünü öğrendi.ediyordu. bunları iyice araştırmadan işe başlamak hatâ olur. Böyle bir davranışa ruhum isyan ediyor. Yine Huzur'a kabul edildi." Konuşma burada sona erdi. Evet. yine aynı biçimde konuşmama izin verir misiniz?" diye sordu." Mustafa Kemal o günkü konuşmasında kadınlar konusunda da şunları söyledi: "Kadın sorununda cesur olalım. Gelir gelmez de ilk işi yeni Padişah'ı ziyaret etmek oldu. O da. O arada yaveri Cevat Abbas da kendisine telgraf üzerine telgraf çekerek acele istanbul'a dönmesini öneriyordu. "Vardır. kendisine gezide olduğu gibi güler yüz gösterdi ve iltifatlar etti. Hemen kaldığı dinlenme evinden yeni Padişah'a bir kutlama mesajı gönderdi. Ama Hünkâr asla bu konunun gündeme getirilmesine yanaşmadı. "Gezi sırasında görüşlerimi açıklamıştım. Hünkâr'ın suratı. halkın ve ulemanın düşüncelerinin benim düzeyime gelmesini bekleyemem. yapar mı." dedi. Mustafa Kemal. Kendi sigarasını yaktığı kibriti de ona uzattı. kendisini de genelkurmay başkanlığına getirmesini istedi. sevinsin mi? Ne yapacağını şaşırdı. Bir gün orada kendisini görmeye gelen bir Türk kadını. vesveseyi bırakalım. Hiç sırası mıydı şimdi hastanelik olmanın? Haziran sonunda Viyana'daki sanatoryumdan çıkıp Karlsbad'da bir dinlenme evine taşındı. istanbul'a dönmesinde yarar vardı. Mustafa Kemal bu havadan umutlanarak. Vahdettin tahta çıktıktan ancak bir ay sonra istanbul'a dönebildi. Padişah'ın başkumandanlığı doğrudan üzerine almasını. Kafasından bu tür şeyler geçiriyordu. Veliaht Vahdettin Efendi Padişah olmuştu. Neden ben bu kadar yıl yüksek eğitimi gördükten sonra alt tabakanın düzeyine ineyim? Onları kendi düzeyime çıkartırım. ileride gerçekleştireceği devrimlerin ilkelerini saptamaya çalıştı. Mustafa Kemal Karlsbad'da kaldığı bir aya yakın bir süre içinde bol bol düşünüp Türkiye'nin geleceği konusunda tasarılar oluşturdu. açılsınlar." Mustafa Kemal Karlsbad'a geleli daha dört gün olmuştu ki. onunla yeniden konuşmak gerekiyordu. Kadınların beyinleri ciddi bilim ve fen bilgileriyle süslensin. Sehpanın üzerinde bulunan sigara kutusundan bir sigara alıp Mustafa Kemal'e verdi. iffet sorununu. Viyana yoluyla istanbul'a dönecekti. "sizi dinliyorum. Sonunda gözlerini açarak. Saygın ve 109 onurlu olmalarına birinci derecede önem verelim. Kimbilir aklından neler geçiyordu? Böyle bir durumda Enver Paşa'nın tüm yetkileri elinden alınacak ve Mustafa Kemal'e verilecekti. Çünkü ben. ispanyol nezlesi o zamanlar öldürücü bir hastalıktı." "Düşünelim öyleyse. bazıları gibi. yarın elime büyük bir yetki ve güç geçse düşünülen sosyal devrimi bir anda bir 'coup' ile (bir darbeyle) uygulardım. "Sizin gibi düşünen başka kumandanlar var mı?" diye sordu.
Mustafa Kemal 1918 Ağustosu'nun sonlarında İstanbul'dan ayrıldı. Ben sizin varlığınızla. Bu kuvvet başkasının elinde bulundukça sizin padişahlığınız yalnız görünüşte kalır. ne duvak. "Fakat istanbul halkını doyurmak için alınması gereken önlemler. "Bravo. Fikriye. Bu son görüşmeden birkaç gün sonra bir cuma selamlığında yeniden karşılaştılar. "Çok doğru konuşuyorsunuz. Ama o daha oraya varmadan düşman saldırıya geçmiş." demekle yetindi." dedi. "Sizi Suriye'ye kumandan tayin ettim. Yarın bütün görevlerinizi yitirseniz de. Size hayranım. Mustafa Kemal Vahdettin'le işbirliği yapmak için artık hiç umut kalmadığını anlamıştı. Mustafa Kemal boş yere uğraştığını anlıyordu. yeter ki kadınınız olayım. Hiçbir yerde tutunma olanağı kalmamıştı." dedi. görevleriniz. Annesi yine oğlunu büyük sitemlerle karşıladı. benim için siz çok önemlisiniz. Bırakın bu inancımı ölümüme dek her hücremde yaşatayım. Sizden şunu istiyorum: O taraflar düşman eline geçmeyecek. İstanbul halkı açtır. Derhal yola çıkın. Fikriye artık ona. bundan büyük mutluluk mu olur? "Ne pul. başarılarınızla övüneceğim. yedinci ve sekizinci ordular tam bir yenilgiye uğramış çekiliyorlardı. Beni bırakın. Uykuya dalmış gibiydi. Fikriye de oradaydı. Mustafa Kemal izin istedi. Teşekkür ederek Hünkâr'ın yanından ayrıldı." dedi. "Paşam. Bir süre sonra da . Bu görüşmelerden sonra Mustafa Kemal biraz huzura kavuşabilmek için Akaretler'e gitti. Evlenmek umurumda değil. Beni oraya göndermekle intikam alıyorsunuz. başardınız. Fikriye'nin gönlünü alacak hiçbir şey söyleyememenin üzüntüsünü duyuyordu. ne para. Sıcak nefesinizle yetineceğim. sizi yalnız gecelerimin karanlıklarında yaşatayım. Sizden hiçbir şey beklemiyorum. Zâtışâhânelerini bütün ülkeyi kurtarmak için alınması gereken önlemleri almaktan alıkoyamaz. "Paşalığınız. Ama beni sevmediğinizi bilirsem çok mutsuz olurum. Hiçbir güç sizi benim yüreğimden ve kafamdan çıkartıp atamaz. Dördüncü." dedi. Artık konuşulacak bir şey kalmamıştı. bana yeter. Vahdettin bu öneriyi geri çevirmeye kesin kararlıydı. İngilizlerin elindeki silâhlar ve toplar Osmanlılardan çok üstündü. ne tel. Yani Padişah'ın ilk işi gerçek kuvvetin sahibi olmaktır. Bunu sağlamadıkça alınacak önlemler hiç işe yaramaz.. ne törenlerde sizin yanınızda yer almak. ordu kumandanlığınız beni hiç ilgilendirmez." Padişah yine bir süre gözlerini yumdu." 112 Mustafa Kemal bu tatlı sözleri dinlerken yine böbrek sancıları içindeydi. Padişah yine gözlerini kapadı." Bu sözleri söyler söylemez yine gözlerini kapadı. mutlu olun. Hünkâr tek kelime söylemeden ve ayağa kalkmadan el sıktı. 'Kemal Ağabey' değil. yüreğim sizinle çarpıyor ve çarpacak. "kutlarım. Yine de tartışmaktan vazgeçmedi. konuyu açtı. Padişah Mustafa Kemal'i kendi dairesine çağırtarak. Bu üçüncü görüşme de böylece hiçbir sonuç vermeden sona ermiş oluyordu. "Paşa. Ben sizi siz olduğunuz için seviyorum. Delicesine âşığım. Nikâhın ne değeri var. gölgenize gizleneyim. Oysa Almanya gezisinde Mustafa Kemal'e onlardan hiç hoşlanmadığını belirtmişti. Hem de kurallara uymayan bir iş yaptınız. sürgüne gitseniz de ben sizden yanayım." Mustafa Kemal büyük bir entrikayla karşı karşıya olduğunu anlamıştı. Ne olur bu düşleııı rimi kırmayın. Acılarınızı ve mutluluklarınızı paylaşacağım. Sonunda başbaşa kalabildiler." Enver Paşa sinsi sinsi gülümsüyordu. ilerliyordu. "ben her şeyden önce İstanbul halkını doyurmak zorundayım. Gülümsemekle yetindi. Uzun bir dönemden sonra ilk kez birlikte oluyorlardı." diye söze başladı. "Ben bu konuları Talât ve Enver Paşa hazretleriyle görüştüm. ordudan atılsanız da. Çıkarken Enver Paşa'yla karşılaştı ve. ne çoluk çocuk. düşler kurayım. Bir hafta sonra da Yedinci Ordu Kumandanı olarak Halep'te görevinin başındaydı. Üçüncü kez Huzur'a çıktı. Sonra.. Sağlıklı olun. 'Paşam' diyordu. Bu tayini doğrudan bana bildirebilirsiniz. kalbimin başköşesinde yeriniz olduğunu bilin. "Oradaki durumun ciddileştiğini öğrendim.Mustafa Kemal bu konuda mutlaka kesin bir karara varılmasından yanaydı.
onun huzur ve sükûnu içinde Harbiye nazırlığını benden çok mükemmel yapacak kişiler bulunabilir. Bu telgrafa çok bozuldu ve ertesi gün de yeni sadrazama şu telgrafı çekti: "Barış gecikecektir. 11 Ekim'de Mustafa Kemal Halep'ten Padişah'ın başyaveri Naci Bey'e bir telgraf çekerek İzzet Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesini. Rauf Orbay. Irak.' yapmak istediğini bildirdi. Yemen. Bir ara öyle bir an geldi ki Mustafa Kemal Halep sokaklarında kendini Arapların ortasında yapayalnız buldu. sonra da Adana'ya taşımak zorunda kaldı. Sadrazam izzet Paşa. Ama hemen toparlanarak Arapları kırbaçla kovaladı ve ellerinden kurtuldu. bilhassa bugünkü hükümetiniz için kara bir sayfa oluşturur. Durum çok nazikti. Ne var ki Mustafa Kemal'in kumandasındaki Yedinci Ordu birlikleri İngilizlerin ilerleyişini Halep'in kuzeyinde durdurdular. bir milyona yakın insan sakat kaldı ve 130 bin asker de İngilizlere esir düştü. Mondros Antlaşmasından sonra bile İngilizlerin İskenderun'a çıkmalarına engel olmak istiyordu.General Al-lenby kumandası altındaki İngiliz birlikleri Filistin Cephesi'nde saldırıya geçtiler. Mustafa Kemal hükümete girerek bir şeyler yapmayı umut etmişti. Dört gün sonra (30 Ekim 1918'de) Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Onun da artık yapabileceği bir şey kalmamıştı. Fethi Okyar. Hicaz." 114 İki gün sonra îzzet Paşa sadrazamlıktan istifa etti. Vahdettin belki de bu öneriye uyarak İzzet Paşa'yı sadrazamlığa getirdi ama Mustafa Kemal beklediği Harbiye nazırlığına atanmadı. Mustafa Kemal'in Mondros Antlaşması hükümlerine aykırı olarak İngilizlere ateş açmasından korktu ve hemen kendisine bir telgraf çekerek böyle bir yola asla başvurmamasını istedi. Ama bunların sorumlusu Mustafa Kemal değildi. Mustafa Kemal son olarak Sadrazam'a şu telgrafı çekti: "İngilizlerin elde etmek istedikleri sonucu onlara kendi ellerinizle sunmak. Bu devrede vatana yararlı olmak umuduyla Harbiye nazırlığını istemiştim. İzzet Paşa'ya da güveniyordu. . Bu saldırı tüm eylül ayı boyunca sürdü. İngilizler Halep'e girdiler. Barışa kadar çok buhranlı anlar geçireceğiz. doğru olduğuna inandığım ve ülkenin selâGVF8 113 meti için gerekli saydığım görüşlerimi açıklamaktan asla çekinmem. Mareşal Liman von Sanders'in yerine atandığı bildirildi. tarihte Osmanlılar için. Ben her ne durumda bulunursam bulunayım. Mustafa Kemal. Hemen o gün Mustafa Kemal'e son bir telgraf çekerek bir an önce İstanbul'a gelmesini ve kendisiyle görüşmeye çok ihtiyacı olduğunu bildirdi. O günlerde Şam da İngilizlerin eline geçti. Suriye. Yıldırım Orduları Grup Kumandanı Liman von Sanders. karargâhını önce Şam'a. Ertesi gün Padişah'ın iradesiyle Yıldırım Orduları Genel Komutanlığı ve Yedinci Ordu Karargâhı kaldırıldı ve Mustafa Kemal Harbiye Nezâreti emrine verildi. İzzet Paşa ertesi gün Mustafa Kemal'e bir telgraf çekerek 'barıştan sonra işbirliği. sokaklarda çarpışmalar başladı. Öyle olduğu halde Mustafa Kemal'in her an Devleti ve Hükümeti hiçe sayarak asi bir general gibi ingilizlerin üzerine yürümesi olasılığı ortadan kalkmış değildi. izzet Paşa Mustafa Kemal'in bir olay çıkartmaması için kendisine telgraf üzerine telgraf çekiyordu. Barıştan sonra işbirliğimizi hiç de zorunlu." 25 Ekim'de Halep'in varoşlarında büyük çarpışmalar çıktı. Askerler onun kumandası altında değildiler. Mustafa Kemal'in oralarda çılgınca bir davranışta bulunarak Osmanlı Devleti'nin başına belâlar açmasından korkuyorlardı. Aynı gün de Mustafa Kemal'in Yıldırım Orduları Grup kumandanlığına. Yoksa barışa kavuştuktan sonra. Tahsin Üzer. Ertesi gün. Ama artık iş işten geçmişti. Şeyhülislam Hayri beylerle kendisinin de kabineye alınmalarını önerdi. Filistin ve Mısır savaşlarında Osmanlılar 730 bin şehit verdiler. Arap aşiretleri de Halep'e girdiler. hatta gerekli görmüyorum.
İtalya'nın ve Amerika'nın bütün kentlerinde şenlikler yapılıyor ve milyonlarca insan. Yine uzun uzun konuşacağız. Paşam. Ağzını bıçak açmıyordu. O gece Fransa'nın." diyordu. Başka türlü olamazdı ki. peki ne zaman sizi dinleyebileceğim?" "Hele birkaç gün geçsin. Soluk benizli sarışın kumandan bir süre bu gemilere baktıktan sonra. Fikriye çok mutluydu. akşamlan rakılarımızı yine birlikte içeceğiz. Haydarpaşa garında kendisini yakın dostu Dr. Ölümüne sevda. ben yine Pera Palas'ta kalıyorum. Bir şeyler tasarlıyordu. Biraz dinlendikten sonra da doğru Akaretler'e. içinizi bana açacaksınız. Günaşırı gelip seni kucaklayacağım. izzet Paşa'yla dostlukları vardı. Hemen Fikriye'ye haber iletildi. yine Pera Palas'a inecekti. Bunlar." dedi. Ama ya Mustafa Kemal bir gün onu sevmez olursa? Bütün dünyası başına yıkılırdı. Mustafa Kemal asla yenik düşmez. Karaköy'den bir arabaya binerek Tepebaşı'na çıktı ve otele yerleşti. "Geldikleri gibi giderler. değil mi?" "Elbette kızım. elbette. Nasıl çılgınca ona tutkun olduğunu bilmiyor muydu? Biliyordu elbette. Üç ayın özlemiyle kucaklaştılar. Akaretler'deki evine değil. Sıkma canını Fikriye. olsun bakalım. diyecek halim yok ya. Ama bir ayağım burada olacak. ingiltere'nin. teslim olmaz diye içimde bir inanç vardı. Cevat Ab-bas'a güven verici bir sesle. artık bir yerlere gitmek yok!" "Yok ama. Canını verirdi o sevgili Paşası için. Mustafa Kemal'in artık İstanbul'a dönmesi gerekiyordu. Neye güveniyordu? Mutlaka kafasından geçen bir şeyler vardı. Onun bunu anlamış olması gerekirdi. bak. Dostlarını ve konuklarını orada kabul edebilir ve geç saatlere kadar otelin restoranında konuşmalarını sürdürebilirdi. Ra-sim Ferit karşıladı. Fikriye'nin yaşamına hiçbir zaman başkası girmeyecekti." "Benim canım Paşam. Belki de daha iyi günler göreceğiz. olamazdı böyle bir şey. Mustafa Kemal çok üzgündü. İstimbot Galata rıhtımına yanaşmadan önce o kararını vermişti.Aynı gün. Hep birlikte rıhtımda kendisini bekleyen bir istimbota bindiler. Limana İngiliz. 55 zırhlı ve 6 denizaltıdan oluşuyordu. Suriye serüveni sona ermişti. Paşam. "Bu kez çok korktum. Mustafa. Hayır olmaz. 9 milyon kişinin yitirilmesiyle sona eren savaşın acılarını unutarak zaferi coşkuyla kutluyordu. her şey eskisi gibi olacak. iki saat sonra o da Akaretler'deydi. Her gün birtakım görüşmeler yapacağım.. Dünya Sava-şı'nın bitişini kutluyordu. Compiegne ormanında bir vagonda. Fransızlarla Almanlar arasında ateşkes antlaşması imzalanmıştı. ama o bunları hiç yeterli bulmadı. Gelip seni göreceğim. . Mustafa Kemal'e istifa nedenlerini anlattı. Orada kalmam siyasal bakımdan önemli. İki gün sonra da İstanbul'daydılar. Suriye Cephesi"nde yeni bir aşk yaşayacak zamanı mı olmuştu? Asla. Oldu mu?" "Olmadı ama. Ne yazık ki sadrazam bir gün önce istifa etmiş ama daha Sadaret'teki makamından ayrıl115 ıı6 mamıştı. Alman orduları tam bir yenilgiye uğramışlar ve o gün Fransa'nın kuzeybatısında. Yaveri Cevat Abbas'la birlikte 10 Kasım 1918 günü Adana'dan trene bindiler." Bu sözler hiç hoşuna gitmedi genç kızın. ne de esir olacağınıza. Acele işlerimi bitireyim. 8 Kasım 1918'de bütün Batı Avrupa. Bu öyle gelip geçici bir gönül eğlencesi değildi ki. Fransız. Bu karasevdaydı. Hiç merak etme. Ama sizin oralarda ne şehit olacağınıza inanıyordum.. kızım. onun ilk ve son aşkı olacaktı. Mustafa Kemal'in ertesi gün ilk işi İzzet Paşa'yı ziyaret etmek oldu. Haklıymışım. annesini görmeye gitti. Acaba Mustafa Kemal'in yaşamında bir başkası mı vardı? Ama olamazdı ki. "Yenilgi haberleri buraya ulaştıkça deli oluyordum. Mustafa Kemal'in Çanakkale'den geçirmediği düşman gemileri işte şimdi İstanbul sularındaydı. Itayan ve Yunan gemilerinden oluşan bir filo demirlemişti. aklım sende.
"Hayır Paşa Hazretleri," dedi, "görevinizi bırakamazsınız. Sizin yerinize Tevfik Paşa'nın getirilmesi bekleniyor. Bu bir felâket olur, yerinizde kalın. Birlikte bir şeyler yapabiliriz. Çok rica ediyorum, istifanızı geri alın." Sadrazam istifasını geri almamakta direniyordu. Ama sonunda şöyle bir yol bulundu. Eğer Tevfik Paşa'nın kuracağı kabine Meclisi Mebusan'dan güvenoyu alamazsa, îzzet Paşa görevinde kalacaktı. Bunu sağlamak için de çok acele bir şeyler yapmak gerekiyordu. Mustafa Kemal ertesi gün Padişah'la görüşmek istedi. Kolayca Saray'a kabul edileceğini umuyordu. Gerçekten de Sultan güçlük çıkarmadan kendisini kabul etti. Bir süre görüştüler, ama bu ziyaret hiçbir sonuç vermedi. Mustafa Kemal bir yandan gazeteleri aydınlatmaya çalışıyor ve demeçler veriyor, öte yandan da böbrek ağrılarından kıvranıyordu. Bu durumda Akaretler'deki eve gidip bir süre dinlenmesi doğru olmaz mıydı? Fikriye de bundan ne kadar mutlu olurdu. Ama önün o günlerde Fikriye'ye ayıracak zamanı yoktu. Mustafa Kemal, tüm saatlerini vatanı kurtaracak projelere ve yoğun görüşmelere ayırmıştı. Zamanını bu işlere vermezse çok mutsuz olacağını biliyordu. İstanbul'a gelişinin üçüncü günü Pera Palas'ta bir mesaj aldı. Çanakkale'de üç kez kendisine yenik düşen General Sir William Birdwood, kendisinden randevu istiyordu. Bu, tarihe geçecek bir görüşme olacaktı. Kimbilir neler soracaktı ona bu ünlü İngiliz generali. Dostça el sıkıştılar. Sir William, "Sayın General," dedi, "lütfen anlatır mısınız, Çanakkale'de bizi nasıl yendiniz?" Mustafa Kemal Çanakkale'deki başarılarıyla övünmek istemeyerek, "Bunu tarih yazacak," diye yanıt verdi. "Elbette, ben de biliyorum. Ama sizin ağzınızdan dinlemek isterdim." "Peki öyleyse, dinleyin." Mustafa Kemal Dr. Rasim Ferit Bey'den kalem kâğıt istedikten sonra basit bir kroki çizerek şöyle dedi: "Bakın general, siz şu tarihte karaya çıktınız ve bir süre sonra şurada durdunuz. İlerleyebilirdiniz ama ilerlemediniz. Neden?" "Askerlerimiz çok yorgundu." "Anlıyorum. Ama ertesi gün de bir süre ilerledikten sonra yine durdunuz. Neden?" "Arkadan su yetişmedi. Asker susuz kaldı. Daha fazla ilerleye-medik." "Ben de anladım yorgun ve susuz olduğunuzu. Bu durumda size saldırmak istemedik. Sırasını bekledik." Siz William Birdwood çok duygulanmıştı. "Sizin gibi kahraman ve yüksek karakterli bir asker tanımadım," dedi. Sonra da, "İzin verirseniz bu krokiyi ve kalemi bir anı olarak saklayacağım," diye konuşmasını noktaladı. Mustafa Kemal'in ilk hedefi Tevfik Paşa kabinesinin Meclis' ten güvenoyu almasını önlemekti. Sivil giyinip Meclis'e gitti, tanıdığı bütün milletvekilleriyle konuştu. Hepsi izzet Paşa'dan yana görünüyorlardı. Oylamaya geçildi. Sonuçlar açıklanınca bir de baktılar ki, Tevfik Paşa güvenoyu almış, Mustafa Kemal'e söz verenlerin birçoğu da Tevfik Paşa'dan yana olmuşlar. Mustafa Kemal büyük düş kırıklığına uğrayarak Meclisi Mebusan'dan ayrıldı. Bir kez daha Padişah'la görüşmeyi denedi. Ama Vahdettin kendisini ancak cuma namazından çıkarken görebileceğini bildirdi. Görüştüler ama bu girişim de hiçbir sonuç vermedi. Mustafa Kemal o görüşmeden sonra Akaretler'e annesini ve Fikriye'yi görmeye gitti. Geçen olayı bir an önce Fikriye'ye anlatmak ve heyecanını onunla paylaşmak istiyordu. "Fikriye, kızım, sana önemli bir şeyler anlatacağım," diye söze başladı. 117
"Biliyorsun, İstanbul'a gelişimin ertesi günü Padişah'la görüşmüş, kısaca görüşlerini almıştım. Geçen gün Meclisi Mebusan' da Tevfik Paşa'nın güvenoyu almasından sonra yeniden Padişah'ı görmek istedim. Vahdettin benim bugün (20 Aralık 1918) cuma selâmlığına gelmemi istemiş. Selâmlıktan sonra birlikte olduk. Konuşmamız uzun sürdü, ama konuştuklarımız çok kısaydı. "Tam söze başlayacağım sırada beni önledi ve şöyle dedi: 'Bilirim ki Ordunun subayları ve kumandanları sizi severler. Onlardan bir kötülük gelmeyeceği konusunda bana güvence verebilir misiniz?' Ben, 'istanbul'a geleli daha birkaç gün oldu. Buradaki durumu pek bilmiyorum,' dedim. 'Ama ordu kumandanlarının ve subaylarının Zâtışâhânenize karşı bir cereyan içinde bulunmalarında bir sebep görmüyorum.' "Vahdettin anlaşılmaz bir davranışla, 'Yalnız bugünden söz etmiyorum,' dedi. 'Bugünden ve yarından...' "Ne demek istediğini pek anlayamadım. Ama demek ki kafasından bir şeyler geçiriyordu. Önemli bir karar alacak ve buna tepki gösterilmesini isteyecekti. Sonra da şöyle dedi: 'Siz akıllı bir kumandansınız. Deneyimi olmayan arkadaşlarınızı aydınlatırsınız. Fikriye, "Paşam," dedi, "demek ki size danışmak istemiş. Bu çok önemli değil mi?" "Evet ama, ne yapmak istediği belli değil..." Vahdettin meğer Meclisi Mebusanı dağıtmadan önce çevresindeki insanların düşüncelerini öğrenmek istiyormuş. Meclis bir süre sonra dağıtıldı. Mustafa Kemal'in Harbiye nazırlığı umutları kırılmış oluyordu. Neden Harbiye nazırlığını istemişti? Çünkü barışın kolay kolay gelmeyeceğini biliyor ve bu göreve gelirse, bunalımlı bir dönemde vatana ciddi hizmet olanağı bulacağını düşünüyordu. Ama artık hükümetten hiçbir şey beklemiyordu. Saray'dan da olumlu bir girişimin gelmesi umudu kalmamıştı. Yeni bir şeyler yapmak gerekiyordu. Mustafa Kemal, kısa bir süre sonra Pera Palas'tan ayrılarak Halep'ten dostu Salih Fansa'nın Beyoğlu Hava Sokağı'ndaki evine taşındı. Burası eski Rum zenginlerinden Franko Paşa'nın konağıydı. Salih Fansa'nın eşi de zarif bir kadındı, Mustafa Kemal'e büyük konukseverlik ve dostluk gösteriyordu. Öyle olduğu halde Mustafa Kemal orada kalmak istemedi. Bağımsız olabileceği bir ev arıyordu. Kendisine Şişli'de, Halaskârga-zi Caddesi'nde bir ev bulunur bulunmaz oraya taşındı. Konuklarını orada kabul edecek ve sabahlara kadar özgürce tartışacaktı. O dönemde İstanbul'un yaşam koşulları neydi acaba? İstanbul halkının büyük bir kısmı yoksulluk içindeydi, fiyatlar almış yürümüş, şeker gibi birçok gıda ürünü piyasada bulunmaz olmuştu. Kimse yarınına güvenle bakamıyordu. Dört yıllık savaş sayısız can almış, kadınları dul, çocukları yetim bırakmıştı. Halk açtı, ekmeksizdi, yılgındı, perişandı. Fırınların önünde insanlar saatler boyu dikilip ekmek bekliyorlardı. Her şey karaborsaya düşmüştü, en gerekli mallar bile dükkânlardan çekilmişti. Başlıca gıda zeytin, peynir, ekmek ve domates olmuştu. Savaş yıllarında şekerin kilosu 3 kuruştan 250 kuruşa, pirincin kilosu 3 kuruştan 90 kuruşa, patatesin kilosu 1 kuruştan 27 kuruşa, zeytinyağının litresi 8 kuruştan 180 kuruşa çıkmıştı. Makarna, kuru fasulye, peynir, koyun eti ve sabunun kilosu da aynı oranlarda yükselmiş, kiralar da yüzde 200-300 oranında artmıştı. Camiler, imaretler ve medreseler, yurdun çeşitli yerlerinden, düşman işgalinden kaçıp İstanbul'a gelen göçmenler ve dul kadınlarla doluydu. Yoksulluğun yanı sıra İstanbul'da fuhuş ve hastalıklar da artmış, sokaklar dilenci ve kimsesiz çocuklarla dolmuştu. İstanbul artık karaborsacıların ve vurguncuların cenneti olmuştu. Hırsızlık ve saldırganlık olayları da sınırsız bir ölçüde artıyordu. işte ittihatçıların bir koyup beş alacakları savaş serüveninin sonunda istanbul bu durumdaydı. Artık bir şeyler yapmanın zamanı gelmişti. Şişli toplantılarında kafasındaki tasarıları olgunlaştırmaya çalışıyordu. Anadolu'ya bir görevle gönderilip orada bir örgüt oluşturarak direnişe geçmekten başka bir çıkış yolu görünmüyordu. Birbiri ardından kurulan kabinelerde, Mustafa Kemal'in hem
119 120 dostları vardı hem de düşmanları. Onu çekemeyenler, kuyusunu kazmaya çalışıyorlardı. Mustafa Kemal olayları uzaktan izliyor, Şişli'deki eve kendisini ziyarete gelenlerden de bol haber alıyordu. 15 Ocak'ta (1919) Albay ismet Bey (inönü) Şişli'deki eve gelerek kendisine bazı bilgiler iletti. Mustafa Kemal de ismet Bey'e 'hiçbir görevi olmadan Anadolu'ya geçmek için en uygun yolun hangisi olduğu' konusundaki düşüncelerini sordu. Ondan iki hafta sonra Ayan Meclisi Reisi Ahmet Rıza Bey Mustafa Kemal'den bazı öneriler istedi. Onların ardından Albay Refet Bey Şişli'deki eve gelerek neler yapmak istediğini sordu. Mustafa Kemal'in aklı fikri Anadolu'ya geçmekti. Refet Bey de ona şöyle dedi: "Eğer atına binip Anadolu içlerine geçmek istersen ben sana yardımcı olurum." Derken italyan Yüksek Komiseri Kont Sforza Mustafa Kemal' le görüşmek istediğini açıkladı ve görüştüler. Onu, Mütareke'de İngiliz Dostları Cemiyeti'nin başkanı olan Papaz Frew'nun ziyareti izledi. Sonra Kâzım Karabekir geldi Şişli'deki eve. Onun ardından da Rauf Bey. işte o sıralarda ingiliz Haberalma Merkezi'nde görevli bir yüzbaşı, Merkez'in başkanına sunduğu bir raporda bazı kişilerin sakıncalı olduklarını bildiriyor ve istanbul'dan uzaklaştırılmalarını öneriyordu. Raporda şu adlar vardı: Fevzi Çakmak, Kâzım Karabekir, Halil Kut, ismet inönü ve elbetteki Mustafa Kemal. O sıralarda Samsun ve çevresinde birtakım olayların çıktığı ve Rum köylerinin Türkler tarafından saldırıya uğradığı söyleniyordu. Oysa saldırıya uğrayan Rum köyleri değil, Türk köyleriydi. Bu söylentileri işgal kuvvetleri çıkartıyordu. Amaçlan Rumları korumak için bölgeyi işgal etmekti. Bu, çok bilinen bir bahaneydi. Bölgedeki durumu incelemek için Mustafa Kemal'in oraya gitmesi öneriliyordu. Karadeniz dosyasını hazırlayanların amacı Mustafa Kemal'i istanbul'dan uzaklaştırmaktı. Harbiye Nâzın Şakir Paşa bir gün Mustafa Kemal'i makamına çağırarak bu kara dosyayı kendisine uzattı ve, "Bunu bir okur musunuz?" dedi. Mustafa Kemal dosyaya bir göz attıktan sonra, "Emriniz nedir?" diye sordu. Nazır, "Durumu görüyorsunuz, oralarda birtakım olayların çıkmasından korkuyoruz, işgal kuvvetleri, 'Eğer siz acizseniz bu görevi biz üstümüze alacağız,' diyorlar. Ben Sadrazam Damat Ferit Paşa'yla görüştüm. Sizi uygun gördük. Oraya gidip durumu yerinde incelersiniz," dedi. Mustafa Kemal için bu, bulunmaz bir fırsattı. Böylece Anadolu'ya geçmiş olacaktı. Ama ne tür yetkilerle? Bir an düşündükten sonra, "Memnuniyetle giderim," dedi. "Ancak ben oraya, Türkler Rumlara zulmediyorlar mı, etmiyorlar mı, yalnız bunu anlamak için mi gideceğim? Bu görevin ayrıntılarını saptamak gerekecek." Mustafa Kemal Nazır'in bürosundan ayrılarak doğru Genel-kurmay'a gitti. Genelkurmay ikinci Başkanı Diyarbakırlı Kâzım Paşa'yla yakın ilişkileri olduğu için onunla rahat rahat konuşabilirlerdi. Şöyle dedi: "Beni istanbul'dan uzaklaştırmak için bir bahane bulmuşlar. Ben de hemen bu görevi kabul ettim. Zaten Anadolu'ya geçmek için fırsat arıyordum." Kâzım Paşa, "Çok iyi," dedi. "Oraya Ordu Müfettişi olarak gidebilirsin." "Güzel, ama bana geniş yetkiler verin. Mümkün olduğu ölçüde Anadolu'nun her tarafına emirler verebilmeliyim." "Olur. Bir şey mi yapacaksınız?" Mustafa Kemal kapıların iyice kapalı olup olmadığına baktıktan sonra Kâzım Paşa'ya, "Kulağını bana doğru uzat," dedi. "Evet, bir şey yapacağım." Kâzım Paşa çok heyecanlanmıştı. "Vazifemizdir, çalışacağız," demekle yetindi.
Peşinizden gelen gölgeniz olurum. bu çok iyi bir başlangıç. dertlerinizi paylaşanın. İstediğiniz zaman sizi mutlu etmeye çalışırım. benden çok şeyler beklediğini söyledi. ya ben ne olacağım? Bunu hiç düşünmediniz mi? Ben sizsiz ne yaparım Paşam? İstanbul yine bana zindan olacak. köleniz olurum. "Paşam. artık kendi genelkurmayını oluşturacaktı. direnişi başlatalım. 122 Dokuzuncu Ordu Müfettişi. Rakınızı yudumlarken size eşlik ederim. seni o zaman yanıma aldırtacağım. "imza atmam ama. Seni nasıl sevdiğimi. En güvendiği kişileri çevresine topladı. elbette yerin olacak. Bunun için de ulusal çapta bir direnişi başlatmam gerekiyor. Kalkıp elimi sıktı. İnan bana." Kendisine teşekkür ederek bürosundan ayrıldım. aşkınızla çarpacak. Benim kim olduğumu elbette çok iyi biliyordu. Hüsrev Gerede. beni de yanınıza alın. Çok nazik günler yaşıyoruz. Bu ulusal direniş savaşında benim hiç mi yerim yok?" "öyle deme çocuğum. Ama şimdi ölüm kalım savaşı veriyoruz. üzmem. üzüyorsun beni. yine birlikte olacağız. İngilizlerin dostu sayıldığı için de Hünkâr onu işbaşına getirmişti. Vatanı düşman çizmeleri altında kalmaktan kurtaracağız. Sen bize destek olacaksın. Mustafa Kemal artık 121 Dokuzuncu Ordu Müfettişi idi ve görevi başına gitmek için hazırlıklara girişiyordu. Sizi yitirirsem ben kahrolurum. Derhal yapılacağından emin olunuz. O akşam Mustafa Kemal Şişli'de kendisini bekleyen Fikriye'ye bu ziyaret olayını şöyle anlattı: "Sadaret makamında altın gözlüklü. Ferit Paşa size böyle davran-dıysa bunu herhalde Padişah'ın isteklerine uygun olarak yapmıştır. Ne olur. imza herhalde çok önemli değildi. kulunuz." "Size güveniyorum Paşam. Sizinle beraberim. Kalbim sizinle. Bunların arasında Kâzım Dirik. düşündüğümü. Gerekirse ben de silâha sarılırım. İstanbul'un bir köşesinde çocukluğundan beri yalnız sizin aşkınızla yanıp tutuşan bir kızın olduğunu hiç aklınızdan çıkartmayın. Harbiye Nâzın Şakir Paşa. Doktor ibrahim Tali. Bak göreceksin. Ben bunlara hiç karşı değilim. Mutlu olacağım. mührümü basarım. Bana çok iltifat etti. Benim için önemli olan şey bir an önce Anadolu'ya geçebilmek. Doktor Refik Saydam gibi kişiler de vardı. hastabakıcılık yaparım. yaralılara bakarım. herhalde Vahdettin'den esinlenmiştir. Ben çok umutluyum. Ama sizden ayrı kalmak istemiyorum. Beni çağırmanızı bekleyeceğim. Buna imkân yok." "Fikriye'ciğim. Varlığınla onur duyacağım. İnanın sözlerime. cepheye mermi taşırım. Resimlerini gördüğüm bu adamın Damat Ferit olduğunu hemen anladım. yok olurum. Sizi hiç sıkmam." "Peki. 123 Sen benim bu işe baş koyduğumu çok iyi biliyorsun." . üzerine titrediğimi biliyorsun. bakışları sevinçle parlayan bir kişi oturuyordu. Lütfen karamsarlığa kapılma. Hem de çok üzüyorsun. Ama böyle bir resmi ziyaretin yapılması mutlaka gerekliydi." "Doğru. O günler gelecek. Bana geniş yetkiler tanınmış olduğunu da sözlerine ekledikten sonra şöyle dedi: "Her arzunuzu doğrudan bana yazabilirsiniz. İstemediğiniz zaman çekilmesini bilirim. işlerinize karışmam. Biz hele bir örgütlenelim. Düşmanı yurdumuzdan ve İstanbul'dan kovacağız. Bu kötü günler geçecek. Damat Ferit Vahdettin'in kız kardeşi Medi-ha Sultan'la evli olduğu için Padişah'ın eniştesi durumundaydı ve Hünkâr'in ona büyük güveni vardı. Mustafa Kemal'i Sadrazam Damat Ferit Paşa'ya tanıtmak istedi ve bürosuna götürdü. size bakarım. Ben sizsiz yaşayamam. ölürüm. Akşamları tepsinizi hazırlarım. Nereye gidecekseniz ben de yanınızda olayım. Benim bir an önce Anadolu'ya giderek düşmana karşı savaşa hazırlanmam şart. 20 kişiden oluşan bu topluluğa katılanların hepsi ne maksatla Samsun'a gideceklerini biliyor ve bir ölüm kalım savaşının heyecanım yaşıyorlardı. Vatan benden büyük hizmetler bekliyor. Mustafa Kemal Damat Ferit'in kimliğini çok iyi biliyor ve kendisine en ufak bir saygı duymuyordu.Ne var ki görev için hazırlanan talimatnameye Şakir Paşa imza atmaktan çekiniyor. o mutlu günleri birlikte yaşayacağız." diyordu." "Çok haklısınız Paşam.
" "Tamam öyleyse anlaştık. benim Selanik' ten arkadaşım. Önce müdürü gördüm." dedi. sık sık gündeme geleceğini sanıyorum. Samsun ve çevresindeki karışıklıkları . 'Vaktim dar. Beni iyi dinle. Bir süre öyle kaldılar. demek ki bu ismet Bey çok güvendiğiniz bir kişi. Sadrazam. "Ben sözü kısa kestim. tutuklulardan kimleri isterseniz. zamansız bir saatte onun evine gittim." Fikriye'nin gözlerinden yaşlar süzülüyordu.' dedim. "Ben odaya girdikten kısa bir süre sonra. Çok duygulandım. Yemeğe Mustafa Kemal'in Anafarta-lar Savaşı'ndan dostu Cevat Paşa (Çobanlı) da davetliydi." "Evet. Beni savaşların dışında bırakmayın. ne haber. 'Şimdi izin verin de koğuşları dolaşayım. Bu sabah. 'mutlu günlere kavuşacağız elbette. ne diyordum. 'Ne istiyorsunuz? Beyefendi hazır değil. En üzüntülü günlerimde de seni düşüneceğim. sen şimdi benimle hiç ilgilenme. Ben de bütün hedeflerinize sizinle birlikte yürüyeceğim.' dedi. Sonra öteki koğuşları dolaştık.' dedim ve ayrıldık. 'Sonra konuşuruz ama. Beyefendi hazır olana kadar beklerim. onu bilmezsin.' dedim. ne haldeyiz?' dedi. biz de size katılırız.' dedim. öpüştük. Yola çıkmadan önce Mustafa Kemal Paşa'nın sadrazam Damat Ferit Paşa'yla son bir görüşme yapması uygun görülmüş ve Sadrazam kendisini. 'Bana başarının ilk müjdesini veriyorsunuz. Kapıyı hizmetçi kız açtı. Bandırma adında köhne bir yük ve yolcu gemisiydi. Bugün bir dostumu daha ziyarete gittim. Beni siz yetiştirdiniz." "Bu sözleriniz beni teselli ediyor.' dedi. Sana anlatacağım bir olay daha var. ilk gizli örgütü birlikte kurduğumuz dostum Hüs-rev Sami idi. 'Görüyor musun Kemal.'" "Paşam ne çok iş başarmışsınız. dikkatleri üzerine çekme. "Bak Fikriye. 'Anadolu'ya gidiyormuşsunuz. 'Biraz daha konuşsaydık. 'Ben yerleşinceye kadar sen de bana yardım edeceksin. Durumu anlattım. ama îsmet Bey'i hiç sana anlatmadım. Ben de kızcağıza. bu ne baskın?' diye boynuma sarıldı. Nişantaşı'ndaki konağına bir akşam yemeğine çağırmıştı. Sizi nasıl çılgınca sevdiğimi. en mutlu günlerimde de. Sevgili Paşasını 124 kucakladı. Anadolu direnişinde onun da yanımda olmasını isterim. Fethi Bey'i. Yemekten sonra salona geçtiler."Hayır Fikriye'ciğim. nasıl herkesi ezen bir gücünüz var. Sana da bu davada büyük görevler düştüğünü göreceksin. îsmet Bey'le biz güneyde birlikte olduk." "Evet kızım. Bunları duydukça çok mutlu oluyorum.' dedim." "Paşam. seni nasıl unuturum. 'Üzülme. Çok güvendiğim ve sevdiğim bir insan. Doğru Fethi Bey'in koğuşuna gittim. Size inanıyorum Paşam. Hayranım sizin kişiliğinize. Nuri'yi. Bu arkadaşımdan şimdiye kadar sana hiç söz etmemiştim. îsmet Bey güler yüzle içeri girdi. bana çok saygılı davrandı.' diye söze başlayarak bütün olayı anlattım ve. Geçen gün de Fethi Bey'i tutuklu bulunduğu Bekirağa bölüğünde görmeye gittim. vatan ve halkımız uğruna yaptığınız savaşa katılmakla kanıtlayacağım.' dedim. O." "Sırası gelecek Fikriye. "sana anlatacağım bir olay daha var. dilediğiniz alanda çalışayım. 'Ne zaman emrederseniz. 'Hele beni misafir odasına al. Beni hiç beklemiyordu.' dedi. Biz köşeye çekilip konuştuk.'" "Sevgili Paşam. Ne olur. Dokuzuncu Ordu Müfettişi'nden göreviyle ilgili bilgi istedi. Mustafa Kemal Paşa bu konuda hiçbir ayrıntıya girmeden. Fevzi Paşa'yı. Birbiri üstüne yığılmış karyolalar üzerinde insanlar bekliyordu. Derken içlerinden biri boynuma sarılarak. Bu. bana da bazı görevler verin. 'Ne haber. 'Sana hikâyeyi kısaca söyleyeyim. Kendisine." 125 I X Samsım-Erzurum-Sivas Yol hazırlıkları sürüyordu. iş başladığı zaman da yanıma geleceksin. Sen Rauf Bey'i bilirsin. Bu adı unutma. Süleymaniye'de oturur. alın.' dedi. Beraberliğimizin mutlaka birtakım ortak işlere dayanması gerek. Salih'i. Sonra Mustafa Kemal. Mustafa Kemal ve beraberindekileri Samsun'a götürecek gemi. nasıl kafamdam çıkartabilirim. Benimle gelmenize gerek yok. Yemek soğuk bir hava içinde geçti. evet güvendiğim ve sevdiğim bir kişi.
. Ancak 1917 ortalarında. Sonuçta." "Allah muvaffak etsin. 13 Mayıs günü Selanik'ten yola çıktılar. Uygun görürseniz yarın ya da öbür gün. Ayrıca gemilere. Eski Grek ve Bizans imparatorluklarının toprakları Yunanistan'ın olacak ve oralarda oturan Rumlar da Osmanlı boyunduruğundan kurtulacaklardı. kıyılardaki balıkçılık olanakları Yunanistan'daki sermaye çevrelerinin rüyalarına giriyordu. Cevat Paşa Mustafa Kemal'e şunu sordu: "Bir şey mi yapacaksın Kemal?" "Evet Paşam. İngiltere ve Fransa. Ayvalık. 18 Yunan gemisine bindirildi. Salihli çevresinin zenginlikleri. madenleri ve limanlan Yunanistan'ın gözlerini kamaştırıyordu. İngiltere ve Fransa'nın savaşı kazanma olasılıkları güçlenince onlar da bir koyup üç almayı düşünerek savaşa girdiler." "Peki efendim. Batı Trakya'yı ve Batı Anadolu'yu almayı düşlüyorlar-dı. Bu konuda Fransa Başbakanı Clemenceau." "Mutlaka muvaffak olacağız. Ayrıca. ingiltere ve Fransa'nın milliyetçi çevreleri de Osmanlıları Avrupa'dan dışarı atmayı ve Trakya ile Batı Anadolu'yu Yunanistan'a vermeyi planlıyorlardı. Onlara göre Osmanlılar Batı uygarlığına düşmandılar ve o topraklardan atılmaları gerekiyordu. Yani kendisini ziyaret ediniz. Damat Ferit Paşa kendisine sunulan bu bilgileri yeterli bulmuş ve Mustafa Kemal'in gerçek maksadını hiç anlayamamıştı. Yunanlıları desteklemelerinde bir gözdağı havası da vardı. Megalo Îdea-Büyük Yunanistan düşüncesini yayarak aşırı milliyetçiliği ve ırkçılığı kamçılıyorlardı. Yunanlıların 127 128 güçlenmesi için İzmir ve çevresinin Yunanistan'la birleşmesi şarttı. Ben hazırım." "Ben iradei saniyeyi (Hünkâr'ın kararını) tebliğ ediyorum. İngilizler öte yandan Mustafa Kemal'in kendilerine karşı olduğunu biliyorlar ve o daha Anadolu' ya gelmeden önce bütün girişimlerini baltalamaya çalışıyorlardı. Boğazların yönetimi de başkalarına verilmelidir. savaşa katılması karşılığı Ege çevresini Yunanistan'a vaat etmişler ama onlar bir türlü karar verip de bu maceraya atılamamışlardı. Yunan başbakanı Venizelos'a. milliyetçiler. Batı Anadolu'nun doğal zenginlikleri. Manisa. Patrikhane ve dinsel çevreler de bu işe destek veriyordu. Yunanistan'a elbette bir pay düşecekti." "Ziyaret etmeden mi gideceksiniz?" "irade buyurulmadı. İzmir'e iki-üç tümen asker çıkarma izni verdiler. Cevat Paşa da kendisini destekledi ve konunun önemli olmadığını vurguladı. ingiliz Dışişleri bakanı Lord Curzon da. İngiliz Başbakanı Lloyd George ve Wilson tam bir görüş birliğine vardılar. daha Büyük Savaş'm ilk yılında. Kahveler içildikten sonra sordu: "Ne zaman yola çıkmayı düşünüyorsunuz?" "Ne zaman emrederseniz. "Türklerin Avrupa'daki yerleri ellerinden alınmalı." Mustafa Kemal Paşa ertesi gün Yunanlıların İzmir'e çıktıklarını haber aldı. meyve üretimi. Bütün Batı Anadolu Yunanistan'a hediye edilecekti. İngilizler savaşı kazanınca. Edremit. Karanlıkta kol kola Teşvikiye'ye doğru ilerlemeye başladılar. hububat. 13 bin asker ve 4 bin at yüklenmişti. milliyetçi çevreler." diyordu.incelemek için neler yapacağını anlattı. bir şey yapacağım. Amerikan Cumhurbaşkanı Wilson'a göre de. Lloyd George ile Clemenceau. Cevat Paşa'yla konuttan ayrıldı. Bu çıkartma olayı aylardan beri tezgâhlanıyordu." "Zâtışâhâne'yi ziyaret ettiniz mi?" "Hayır efendim. Aydın." Mustafa Kemal Paşa bu ziyareti böylece sona erdirince. kilise ve iş çevreleri tam bir uyum içindeydiler. incir. Bir İngiliz zırhlısının koruyuculuğunda bu gemiler. Bir tümen asker.
paşa. gelemem. işgale karşı çıkanları cezalandırmaktı. "Anneciğim. sadece. Annemin karyolasının karşısına bir 130 yer sofrası hazırla. "Merak etmeyiniz efendimiz. Mustafa Kemal işgal olayını duyduğu sırada. "Bizi Anadolu'ya götürecek vapur hazır mı?" diye sordu. artık orada son gecesi olacaktı. İçinde de bir altın saat vardı." Vahdettin kendisine. devleti kurtarabilirsin!" Kemal Paşa şaşkınlık içindeydi. Belki ölürüm. GVF 9 "Bu geceyi annem ve seninle geçireceğim. biraz dertleşelim. Onun görevi. "Ama bu protestoyla Yunanlıların İzmir'den geri çekileceklerine ya da İngilizlerin onları geri çekeceklerine ihtimal veriyor musunuz?" Yine içlerinden biri. "Başka ne yapabiliriz?" diye sordu. Yarın sabah gidiyorum. "Muvaffak ol. Mustafa Kemal de. Mustafa Kemal o akşam Şişli'deki eve döndü. Emrederseniz hemen yola çıkacağım ve sözlerinizi unutmayacağım. "Bu gereklidir. Beni merak etmeyin. Mustafa Kemal." diye yanıt verdi. "Ne yapmayı düşünüyorsunuz?" diye sordu. Pencereden Bo-ğaz'daki düşman zırhlıları görülüyordu." dedi." dedi. Ben gittikten sonra sakın yanılıp da sokağa çıkmayın." dedi. 129 41 yıllık Bandırma vapuru hazırdı ve iki gün sonra yola çıkacaklardı. "Burası da belki Selanik gibi olur. görüşlerinizi anladım. Bu. tarihe geçmiştir. Türkiye'yi kurtarmaya hazırlanan kumandan. Yunanlılar ise İzmir'e çıkışlarını her yerde coşkun gösterilerle kutluyorlardı. "Paşa. Konuşmaya başlayan Vahdettin oldu ve. Kemal Paşa ertesi gün Padişah'a son ziyaretini yapacaktı." demekle yetiniyorlardı. sofrayı hazırladı. Ne demekti bu sözler? Hünkâr gerçekten Mustafa Kemal'den devleti kurtarmasını mı istiyordu? Acaba İngilizlerin kendisini aldattığını mı fark etmişti? Soğukkanlılığını elden bırakmayarak. bilir misiniz?" diye sordu. Benim için çok önemli. "Allah. izlenen politikanın doğru olduğuna halkı inandırmak ve bu politikaya karşı gelenleri. Bakanlar şaşkına dönmüşlerdi.' diyecekti." diye yanıt verdi. Vahdettin kendisini Yıldız Sarayı'nın ufak bir salonunda kabul etti." diye bir kutu uzattı. Bunları unutun. Gözüm arkada .Yunan filosu 15 Mayıs sabahı saat 8'de İzmir sularındaydı. "Belki de daha kesin önlemler düşünülebilir. "şimdiye kadar devlete çok hizmet ettik. Birbirlerine diz dize olacak kadar yakın oturdular." diye yanıt verdi. Salondan çıkarken de Padişah'ın yaveri ona. Kemal Paşa." Makbule yere minderleri ve yastıkları yerleştirdi. Yani Kemal Paşa'dan da böyle bir bağlılık bekliyordu. İlk kurşun işte o sabah atıldı. sadece. Paşa. Mustafa Kemal şu kanıya vardı: Aslında Vahdettin'in istediği şey hükümetin kurallarına uyulmasıydı. paşa. Kapağın üzerinde Vahdettin'in adının başharfleri görülüyordu. "Belki uzun süre birlikte olamayacağız. bunların hepsi artık kitaba girmiştir. "Hakkımdaki güven dolu düşünceleriniz için teşekkür ederim. Topların namluları sanki Yıldız'a yöneltilmişti. Allah. 'Kalkar benim yanıma gelirsiniz. vazgeçti ve. Ağızlarını bıçak açmıyordu. "Protesto edeceğiz. Asıl şimdi yapacağınız hizmet hepsinden önemli olabilir. Bahriye ve Dahiliye nâzırlarıyla birlikteydi. İçlerinden biri. "Zâtışâhâne'nin ufak bir hatırası. doğrudur." dedi. Mustafa Kemal'in vereceği yanıt dilinin ucuna geldi. Nazırlar." demekle yetindi. Anadolu'nun birçok kentinde de protesto toplantıları düzenlendi. Makbule'ye. Mustafa Kemal. "Öyle hareketlere kalkarsak bize ne yaparlar. Dahiliye Nâzın.
" Sadettin Ferit. "Allah yardımcın olsun!" "Allah başarıya ulaştırsın!" "Allah yolunuzu açık etsin!" Mustafa Kemal arabaya binerken Zübeyde Hanım arkasından bir maşrapa su döküyor." ." dedi. Hüsrev (Gerede). Kolordu Kumandanı Refet (Bele) ve Kurmay Başkanı Ayıcı Arif vb. Yarım saat sonra Mustafa Kemal ve kendisiyle birlikte yola çıkacak 21 kişi Galata rıhtımında buluştular. Soğukkanlılığını yitirmeyen tek kişi Mustafa Kemal'di. Gece hiçbirinin gözüne uyku girmedi. Yaver Muzaffer (Kılıç). Görevle bir yerlere giderdin. Şimdi nereye gidiyorsun. Ama ya haber doğruysa." Bir süre sonra hepsi güverteye geçmiş bekliyordu. istimbottan birkaç yabancı subay ve asker güverteye çıktı. yine de tehlikeyi göze almak doğru olur muydu? Hayır. Bu grubun içinde." dedi. "Paşam çok tehlikeli bir yola çıkıyorsunuz. Kararlıyım. Bu bir gizli kaçış gibiydi. Ne var ki tam yola çıkılacağı günün sabahında Mustafa Kemal'in yakın dostu Sadettin Ferit (Talay) Şişli'deki eve gelerek. Bandırma vapuru Boğaz'dan Karadeniz'e açılırken batırılacakmış!" Mustafa Kemal bir an düşündü. bilirdik. caydırmak için bir gözdağı da olabilirdi. Mustafa Kemal'i yolundan döndürmek. "Berç (Türker) adındaki dostum İngilizlerden duymuş." Zübeyde Hanım da Makbule'ye. istimbot gemiye yanaştı. Kucaklaştılar. İbrahim Tâli (Öngören) ve. "eskiden savaşa giderdin." diye emir verdi. "hiç ağlanır mı? Ayıp. O da çantasından birtakım ilaçlar vererek Zübeyde Hanım'ın kendisine gelmesine yardımcı oldu. Mustafa Kemal gemi kaptanına." dedi. "Çok teşekkür ederim. "Çabuk bitirin işinizi. uzaklarda duruyordu. Memleket için çalışırken sizi düşünüp üzülmek istemiyorum. Sadettin Ferit'e. karşılarına bir istimbot çıkarak 'dur' işaretleri vermeye başladı." demekle yetindi. Ama bunu yol arkadaşlarına duyurmamak gerekecekti. Mustafa Kemal zaten hazırdı. Bütün yolcular heyecan içindeydi. Üzüntünü kimseye belli etmeyeceksin. Başyaver Cevat Abbas (Gürer). Beşer beşer sandallara binelim. Gemi Kız Kulesi açıklarına gelince. "vapura sandallarla geçeceğiz. Hiç konuşmadan birbirlerine baktılar. Her birinin elinde ufak bir çanta ya da bir bavul vardı. hiç bilmiyoruz. "acelemiz var. Doktor Rasim Ferit Bey çağrıldı. Gemiyi denetlemek için geldiklerini söylediler. Denetime gelenlere Fransızca." dedi. "Beni uyardın. Elimi ayağımı bağlamayın. "Paşa Hazretleri. Sıhhiye Reisi Muavini Refik (Saydam). hiçbir şey Mustafa Kemal'i yolundan alıkoyamazdı. "Ağabeyciğim. Heyecanını belli etmiyor ama tutuklanmayı bekliyordu. "Sen asker kardeşisin. Sonra kucaklaştılar. Makbule gözü yaşlı. Gemi rıhtıma yanaşmamış. merdiven indirildi. Makbule ve Kemal Paşa'nın manevi oğlu Abdurrahim kapıda ağlaşıyorlardı. gözyaşları. "Size kötü bir haberim var." dedi. Rıhtımda el sallayan kimse yoktu. de yer alıyordu. İkinci kaptan yolcuları karşılamak için rıhtıma gelmişti. Zincir seslerinin ardından bacadan dumanlar yükseldi. Allah yardımcınız olsun." dedi. tıraş oldu. Kurmay Başkanı Kâzım (Dirik). Kısa bir düdük sesi duyuldu. iki saat sonra evin kapısında yine kucaklaşmalar." Mustafa Kemal için artık yola çıkmanın zamanı gelmişti. yolculuktan vazgeçmeleri mi gerekiyordu. gideceğim. "Haydi artık demir alın da açılalım. yoksa bütün tehlikelere karşın yola çıkmak mı? Bu." Zübeyde Hanım bu sözleri duyar duymaz düşüp bayıldı. Ama ben yola çıkmaktan vazgeçmeyeceğim. onu da bilirdik.kalmasın. Gemi durmak zorunda kaldı.
25 Mayıs'ta otomobille Havza'ya geldi. Bütün yolcular güvertede. Anadolu'nun içlerine kaçarak direnişi örgütlemekten başka çare görünmüyordu. gemi torpillenecek olursa yüzerek kıyıya ulaşmaktı. Üstelik de pusulamız biraz bozuk!" Mustafa Kemal. Gece hiçbirisinin gözüne uyku girmedi. yavaş yavaş Boğaz sularından çıktı. "Öyleyse. Şiddetli bir fırtına vardı. Sizinle bir sorunumuz yok. Birkaç yere telgraf çekerek İzmir'in işgalinin protesto edilmesini istedi." Mustafa Kemal kaptan köşküne çıktı ve 27 yıllık deneyimli gemi kaptanına aklına gelen bütün tehlikeleri anlattı. Mustafa Kemal'in çeşitli yöneticilere yolladığı telgraflar da İstanbul Hükümeti'nin huzurunu kaçırmıştı. ingilizler Mustafa Kemal'in bu gezisinden tedirgin olmuştu. Bir süre önce izmit körfezine ingiliz gemileri girmiş." dedi. "Tamam. Kemal Paşa Samsun'a çıkar çıkmaz yeni görevine başladı. Orada bir ingiliz askeri temsilcisinin bulunması huzurunu kaçırmıştı. Varılacak ilk liman Sinop'tu. . istanbul'daki ingiliz temsilcisi General Milne Harbiye nezaretine başvurarak Mustafa Kemal'in derhal istanbul'a çağrılmasını istedi. yolunuz açık olsun." Denetim uzadıkça uzuyor. Uzaklarda Kalkanköy. Denetim subayı. Bir yerlerde Mustafa Kemal'le buluşmaları gerekiyordu. "ben Karadeniz'i pek iyi tanımam. Orbay. Samsun'a 70-80 km. Nazmi Topçuoğlu ve Osman Tufan beylerle birlikte Bandırma'ya gitti. O günlerde Mustafa Kemal. Anadolu Kavağı sırtla-rındaki eski Ceneviz kalesi. bu telgrafların kabul edilmemesi için Posta örgütüne emirler verdi. Ancak burası güvenli değildi. "kıyılardan uzaklaşmayalım. Posta Genel Müdürü Refik Halit. "gidebilirsiniz. Rauf Bey ve arkadaşlarıyla durumu değerlendirdiler. Mustafa Kemal Harbiye nezaretine bir tel çekerek. "Ne yazık. Kıyı kıyı gideriz. Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Ce-besoy'a telgraf çekerek kendileriyle buluşmak istediğini bildirdi. saldırı nereden gelecek diye heyecanla bekleşiyorlardı. Afyon üzerinden Ankara'ya ulaştılar. yanında Recep Zühtü. izmit mutasarrıfı ibrahim Süreyya Yiğit bu olayı protesto ederek görevden ayrılmıştı. Kemal Paşa ve arkadaşları sandallarla karaya çıkarken rıhtımda yer alan bir askeri bando marşlar çalıyor ve kıyıda *33 biriken Samsunlular da kendisini coşkuyla alkışlıyorlardı." diye yanıt verdi.Denetçilerin başındaki subay. Mustafa Kemal bu havada kıyıya çıkmayı gereksiz buldu ve vapura yanaşan bir sandalla beraberindeki bir üsteğmenini rıhtıma çıkartarak Tümen komutanına ve Sinop mutasarrıfına birer saygı mesajı yolladı. Şimdi artık geminin batırılma tehlikesi olan noktadaydılar. Yine aynı günlerde Rauf Orbay da görevinden istifa etmişti. "Bu denetimleri yapmak zorundayız. Ertesi gün de sabah 6 sularında Bandırma vapuru Samsun limanına girdi.' diye düşünüyordu. "Telâş etmeyin. sonra Samsun. 'Herhalde Merkezden emir bekledikleri için bu işi uzatıyorlar. Ama kuşkular boş çıktı. daha sonra da Anadolu Feneri artık uzaklarda kalmıştı. Kaptan. Mustafa Kemal Samsun'da ancak altı gün kalabildi. Ali Fuat Cebe-soy da onları bekliyordu. 'Bazı şikâyetleri yerinde incelemek ve gerekli önlemleri almak üzere karargâhını Havza'ya naklettiğini' bildiriyordu. Sabaha dek güvertede ufukları gözlediler. Riva ve daha sonra Şile'nin ışıkları göründü. gözleri ufuklarda. Yolculuk olaysız geçmişti. Gemi ağır ağır Karadeniz'de yol alıyordu. uzaklıktaydı." dedi. Demek ki artık istanbul'dan uzak bir yerlerde bir araya gelerek ortak bir program hazırlamak için koşullar yaratılmış oluyordu. Mustafa Kemal sinirleniyordu." dedi." Kafasından geçen şey. Ama Mustafa Kemal'in dönmeye hiç mi hiç niyeti yoktu. Harbiye Nâzın Şevket Turgut Paşa da 6 Haziran'da Mustafa Kemal'e bir tel çekerek. Havza. Güneşin son ışıkları Boğaziçi yalılarının camlarında yansırken gemi. 'bir istimbotla acele istanbul'a gelmesini' istedi. Bandırma vapuru 18 Mayıs günü öğle üzeri Sinop limanına girdi.
Sizi de şef olarak seçiyoruz." dediler. Mustafa Kemal'in orada Fransız birliklerinin bulunmasından tedirgin olduğu için Amasya'ya gittiğini öğrendiler. onların Havza'ya gelmelerini istedi. nihayet Amasya'da bir araya gelmenin mutluluğunu yaşıyorlardı. öte yandan da istanbul Hükümeti'ne cephe alınmasını biraz zamansız buluyordu. Bunun üzerine Kemal Paşa. Kişiliğinize güveniyoruz. Mustafa Kemal Paşa hemen arkadaşlarıyla bir araya gelerek Erzurum Kongresi'nin hazırlıklarını konuştuktan sonra iki nokta üzerinde durdu: "Benimle iş ortaklığı etmek istiyor musunuz? İstiyorsanız. Onlar da bu çağrıya uyarak at arabalarıyla yola çıktılar. Erzincan'dan sonra Mustafa Kemal ve arkadaşları 3 Temmuz' da Erzurum'a geldiler ve coşkuyla karşılandılar. Mustafa Kemal'in bu gezisinden İngilizlerin rahatsız olduğunu ve geri alınması için hükümete baskı yaptıklarını belirttikten sonra şöyle diyordu: "Şu sırada sizin istifa ederek başkente dönmeniz. Sivas'tan sonra Refahiye'de gecelediler." diye yanıt veriyordu. kararımızı verdik. Almanya her alanda tam bir yenilgiyi kabul etmiş oluyordu. Harbiye nezaretince de görevden alınmanız Padişah Hazretleri tarafından uygun görülmediği için 2 ay süreyle hava değişimi isteyerek seçeceğiniz bir kent ya da kasabada dinlenmeniz en uygun yol olacaktır. yabancıların hükümeti zorlayarak hakkınızda onur kırıcı bir işlem yaptırması olasılığı yüzünden önerilmemektedir." dedi. hep birlikte o akşam Tokat'a vardılar. 300 km'lik yol altı günde aşıldı. Refik Saydam. Erzurum'da geniş çapta bir kongrenin toplanması da öneriliyordu. Kâzım Dirik. 19 Haziran'da Mustafa Kemal ve arkadaşları. Amasya'da Mustafa Kemal ve arkadaşları 6 maddeden oluşan ilke kararlan aldılar." Toplantıya katılanların hepsi. "Azlime dair bu ana kadar hiçbir emir almadım. bir kumandanın emri gibi uygulamanızı isterim. Karabekir. onu da Ankara'ya çağırdılar. 135 . Kâzım Ka-rabekir ise Erzurum'dan ayrılmak istemediği için Amasya toplantısına gelemeyeceğini bildirmişti." Toplantıya katılanlar bu kez de. Gizli tutulan bir maddede de. Mustafa Kemal'e Dahiliye Nâzın Ali Kemal'in bir genelgesinden söz ederek. Ertesi gün de Sivas'a ulaştılar." dediler. Ali Fuat Cebesoy ve Rauf Orbay'dan oluşacağı belirtiliyordu. Ama Mustafa Kemal benzin bulamıyordu. Bereket. Bu genelge. Rauf Bey ile Ali Fuat Cebesoy bir an önce Mustafa Kemal'e ulaşmak istiyorlardı. "Paşam neden görevden alındınız?" diye soruyorlar. vatanın bütünlüğüne. Mustafa Kemal ve arkadaşları. Kâzım Karabekir. Havza ile Amasya'nın arası at arabasıyla yaklaşık 4 saatlik bir yoldu. Ertesi gün de Erzincan'a vardılar. o da. Vahdettin'in Başkâtibi Fuat Türkgeldi'nin bir telgrafı iletildi. "Elbette istiyoruz. Mustafa Kemal Amasya'dan ayrıldıktan iki gün sonra da Versay'da Barış Antlaşması imzalanmıştı. Başarı için bu şarttır. "Emirlerimi istisnasız. Tam Havza'ya geldiklerinde. kurulacak hükümetin çekirdek kadrosunun Mustafa Kemal. emir ve kumandayı da size bıraktık.*34 Mustafa Kemal o günlerde Havza'daydı. direniş eyleminin Erzurum'dan başlatılması gerektiğine inanıyor. bu milli davayı organize edecek bir şef seçeceksiniz. İbrahim Süreyya Yiğit ve Cevat Abbas Gürer. Havza'da hiç durmadan arabalarını doğru Amasya'ya sürdüler. Rauf Orbay. Amasya Genelgesi dendi. Fuat Bey bu telgrafında. Hüsrev Gerede. Buna. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa ile Erzurum Valisi Münir (Akkaya) ve Bitlis valiliğinden uzaklaştırılmış olan Maz-har Müfit (Kansu) de karşılayanlar arasındaydı. "Paşam. Orada Mustafa Kemal'e. ülkenin bağımsızlığına ve direnişe yönelikti. 26 Haziran günü Amasya'dan üç otomobille Tokat yönünde yola çıktılar." Mustafa Kemal bu izin önerisinin nasıl sonuçlanacağını bildiği için buna yanıt bile vermedi. "Üzerime aldığım sorumluluğu bir koşula bağlamak istiyorum. Yollarda yetkili yöneticiler.
" başlıklı bir haber yayınlandı." dedi. saat 11'e on vardı. "ben arkadaşlarımı bırakmam. size istediğiniz kadar hava değişikliği izni vereceğim." dedi. hemen o gün tutuklanarak Divani Harb'e verilecek ve belki de idamı istenecekti. Vahdettin'in şimdiye kadar aklı neredeydi? Mustafa Kemal ona bir yıldan beri ne !37 önerilerde bulunmuş. Yarın istanbul'a dönmeye kalksa. "bu konuda şimdiden bir şey söylemek istemem. Yazıda Mus. Milletin bir ferdi olarak ve gücümü milletten alarak görevimi sürdüreceğim. Ölünceye kadar beraberiz.tafa Kemal'in Anadolu'da 'Hareketi Milliye' . "Bazı konularda aydınlanmak istiyorum. Padişah'ın niyeti." "Peki Paşa Hazretleri. 8 Temmuz 1919 tarihli Takvim-i Vekayi gazetesinde şu haber yayınlandı: "Üçüncü Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'nın memuriyetine son verilmiştir. Bu telgraf görüşmeleri kısır bir döngü içinde sürüp gidiyordu. Arayan. zafere ulaşıldığı zaman ne yapacaksınız? Otomobilinize binip bize de." imzalar: Harbiye Nâzın Ferit (Damat) ve Sadrazam Vekili Şeyhülislam Mustafa Sabri. O. askerlikten çekiliyorum. askerlikten atılması anlamına gelmiyordu. Bunun üzerine Vahdettin. Padişah bunların hiçbirine yanaşmamıştı. Önce Harbiye Nâzın'nı aradı. Bunu tartışmanın zamanı gelmemiştir. o da bu davete asla yanaşmıyordu. istanbul'a dönemeyeceğini bildirdi. Mustafa Kemal makinenin başından kalktıktan sonra." Ertesi gün. Gelince görüşürüz. Vahdettin asla güvenilmeyecek bir adamdı. Bugünün koşullarının gereği budur. "bu andan itibaren hiçbir resmi sıfatım ve memuriyetim yok. Yarın başka bir göreve atanabilirdi." Kemal Paşa Erzurum'a geldikten beş gün sonra.Bu sözlerden sonra Mazhar Müfit. "O halde resmi göreviniz sona ermiştir. "Mustafa Kemal Paşa as-kerlikten tardolundu.' diyerek gidecek misiniz?" Paşa gülerek ve elini Mazhar Müfit'in omzuna dayayarak. Bu kongre olayları Padişah'ı çok telâşa düşürmüştü." diyordu. askerlikten istifa ettiğini bildirdi. "istediğiniz yere gidip dinlenebilirsiniz. Ama Mustafa Kemal'in yüzünde hiçbir üzüntü izi yoktu. Mustafa Kemal bir saat süren telgraf görüşmesinin sonunda gerginleşti ve. "Aziz arkadaşlarım. Mustafa Kemal'i ordudan uzaklaştırmaktı. kimse onu yolundan döndüremezdi. Yıldız Sarayı'yla görüşme yapmak üzere telgraf makinesinin başına çağrıldı. Mustafa Kemal'in derhal istanbul'a dönmesini istiyor. Bu azil. ama ben de canım kadar sevdiğim mesleğimden. Kemal Paşa bir süre düşündükten sonra. "isterseniz size uzun bir hava değişikliği izni verebilirim. "istanbul'a dönünüz." dedi. "Yarın zafere ulaştığımız zaman hükümet şekli ne olacak?" Bunun yanıtı 'Cumhuriyet'ti. "istanbul'a dönmeyeceğim!" Vahdettin deliye dönmüştü." Bunları söyler söylemez Paşa yeniden makinenin başına geçti." dedi. Arkadaşları da bu saatte neden çağrıldığını merak ettikleri için onunla birlikte gittiler. Tarihsel bir gece yaşanmıştı. "Merak etmeyin. Onlar beni müfettişlikten azlediyorlar. bol paralı izinlere kanacak insan değildi. yani ordu müfettişliğinden azledilmiş oluyordu." dedi. Ama Mustafa Kemal bu davetlere. 'Allahaısmarladık." Mustafa Kemal asla buna yanaşmadı. Şimdi sadece düşman tazyiki altında bulunan Padişah'ı ve düşman kuvvetlerinin işgali altında olan vatanımızı kurtarmak için çalışıyoruz. işbu iradei seniyenin (Padişah kararının) yürütülmesinde Harbiye Nâzın görevlidir. on dakika sonra da Saray'ı. Hemen makinenin başına gitti. Padişah dayatıyor ve. bir akşam arkadaşlarıyla sohbet ederken. Birkaç gün sonra İkdam gazetesinde. "Davetinizi kesinlikle reddediyorum." dedi. Bunun için de Paşa ne isterse kabul edecekti. Erzurum'da çok önemli görevleri olduğunu. "Azizim Mazhar Müfit Bey. doğrudan Vahdettin' di." diye görüşmeyi bitirdi. Böylece Mustafa Kemal resmi görevinden. kararını vermişti. "Arkadaşlar." dedi. "işimizin en ciddi aşaması şimdi başlıyor.
Mazhar Müfit'te bunlar vardı. bilmiyorum.adı altında karışıklık yarattığı ve Erzurum'da düzenlenen bir kongreyle de hükümeti güç durumda bıraktığı belirtildikten sonra askerlikten atıldığı. İşte Mustafa Kemal'in Erzurum Kongresi'nde giydiği giysiler böylece oluşturulmuş oluyordu." dedi. Mustafa Kemal'in ardından Binbaşı Dr. Bizce hiç sırası değil. "Görüşmemiz bitmiştir Albay. Geriye kalıyordu fes. gömlek. nişanlarının geri alındığı ve yaverlik rütbesinin de kaldırıldığı bildiriliyordu. Böyle bir izin asla söz konusu olamaz." "Biz ne hükümetinizden izin istedik ne de sizden. Kalem Amiri Hayati." "Hayır Albay." "Kongreyi açmamanız daha doğru olur. elinde kahve tepsisiyle içeriye girdi. "Benim ya bir ya da iki kez giydiğim bir 'jaket a tay'ım var. Bu bizim kendi işimizdir." Bu sırada emir eri Ali. kolalı yaka." "General. Yaver Cevat Abbas ve Muzaffer Kılıç beyler de Harbiye nezaretine askerlikle ilişkilerini kestiklerini duyurdular. Kongrenin hazırlıkları sürerken. Emir eri Ali Çavuş. suyundan. ne yapacağız?" dedi. ama bugün beni elbisesiz bırakma. Paşa Hazretleri'ne onu takdim ederim. Samsun'a giderken de yanma hiç sivil elbise almamıştı. "O halde biz de kuvvete başvurmak zorunda kalırız. zor kullanarak toplantıyı dağıtacağız. "Kongreden vazgeçmiyorsanız. Yarın burada bir kongre topluyormuşsunuz." Paşa ile Albay tartışmalarını sürdürüyorlardı." "Ne istersen öyle yap. Günün birinde. Çünkü öğrencilik yıllarından beri hep askeri giysiler giyiyordu. kongre muhakkak toplanacak. insanların konukseverliğinden söz ettikten sonra Paşa. Refik. . sen karışma böyle işlere." Mazhar Müfit doğru Vali'ye gidip durumu anlattı. Mazhar Müfit. Mazhar Müfit'le birlikte bir şeyleri inceliyordu. "Benimkiler size uymaz. Vali'den bir takım elbise isteyeyim. "Ne yapacağız?" iki dakika düşündükten sonra da. "Çok doğru. Paşa'yı görmeye geldi. Bakın aklıma ne geliyor." Ravlenson hayatı boyunca hiç böyle ters bir davranış görmediği için şaşkın şaşkın bakmıyor ve bir şeyler söylemeye hazırlanıyordu ki bu kez de Mazhar Müfit odanın kapısını açarak sert bir sesle. "Ben bugün ne giyeceğim?" diye sormak olmuştu. "Evet ama bende de Paşa Hazretleri'ne göre temiz bir elbise yok ki. Albay. Çünkü buna millet karar vermiştir. Mazhar Müfit'i çağırtarak. "Buldum." dedi." dedi. Paşa." dedi. rahatsız edici bir olay da Erzurum'daki ingiliz askeri birlik temsilcisi Albay Ravlenson'ın Pa-şa'yla görüşmesi oldu. Vali hemen dolaptan o giysiyi alıp geldi. kravat." ziyaretinizin sebebini anlayabilir miyim?" "Ben de ondan söz etmek istiyordum zaten." "Evet. buldum. millet böyle bir kongrenin toplanmasını istedi. "Aman oğlum. Ravlenson ingiltere'de o zamanlar adı çok duyulan Lord Curzon'ın yeğeni olduğu için ayrıcalıklı bir durumdaydı. "Albayım. Kendine o zamana kadar hiç doğru dürüst sivil elbise yaptırmamış. ingiliz albayını Paşa'nın yanına aldı. ingiliz Hükümeti böyle bir kongrenin toplanmasına izin veremez. O da." diyordu. Hem bu neden sizi ilgilendirir. "Albay'ı kapı dışarı edeyim mi?" diye sordu. Hepsini toparlayıp Paşa'ya götürdü. Ravlenson bir süre Erzurum'un havasından. çat kapı. Mustafa Kemal'in askerlikten istifa ettikten sonra sabahleyin ilk işi. Hele bu gergin ortamda. Pa-şa'nın bu gergin havasını ve ingiliz albayının küstah tavırlarını görünce Mazhar Müfit'e. Binbaşı Hüs-rev. Paşa da. Sormayı da gereksiz buluyorum.
millet bu silâhlan size vermez. bunun üzerine yeniden Mustafa Kemal Paşa'ya başvurarak silâhların teslimi için onun aracılığını istemeye karar verdi. Albay baktı ki bu işler uzuyor. köylü kılığına girmiş Türk subay ve askerleriydi. belki bir çaresi bulunur. "silâhları dekoville Kars'a gönderin. Ama ondan sonra. En çok söylenen türkü de. Albay böyle blöflerle. Erzurum'dan uzaklaşıldı." Karabekir Paşa." dedi. Zorla almaya kalkarsanız ben sorumluluk tanımam." dedi. köylüler yolu kesmişlerdi. ibrahim Süreyya. sonunda silâhlan teslim alıyorlardı. gönderemeyiz.. Mâni oluyor halimi takrire hicabım/Üzme yetişir. "Albayım. Cephaneler ve silâhlar dekovile bindirildi ve yola çıkartıldı. ondan sonrasını biz düşünürüz. "öyle yapalım. defolun gidin buradan. Ama tam dağlık ve ormanlık bir yerden geçerlerken dekovil durduruldu." dediler. Vardar Ovası'ydı. Erzurum Kongresi." diye Albay'ı uyutuyordu. "size açık açık söyleyeyim. bir olay çıkacak. Erzurum'daki Ko-lordu'nun başında bulunan Kâzım Karabekir Paşa da bir süreden beri bu silâh teslimi işini savsaklayıp duruyordu. Kongre sona erdikten sonra da Mustafa Kemal ve arkadaşları her gün ve her gece bir araya gelerek yapılan çalışmaları değerlendiriyor ve Sivas Kongresi'ne sunulacak belgeleri hazırlıyorlardı." Albay Ravlenson baktı ki iş ciddi." dedi. Hiçbir güç bizi durduramaz. "Kâzım Karabekir Paşa haklı. ama o yolun üzerine dağdan kayalar düştü. Bazen. "Evet Albayım. Ama yine de Karabekir Paşa'ya bir söyleyeyim bakayım. "Öyleyse. Bazen gece geç saatlere kadar süren toplantılardan sonra Mustafa Kemal Paşa." dedi. bazen de. Silâhlar Türk ve İngiliz subay ve askerinin gözetiminde dekovillere bindirilerek yola çıkartılacaktı."Lütfen Albay." Albay böyle bir süre daha uyutuldu. Mustafa Kemal kongre başkanlığına seçildi ve iki hafta süren coşkulu tartışmalardan sonra kongre tam bir görüş birliği ve başarıyla sona erdi. Mazhar Müfit. sen ne hiddetli. Bütün yetkilerin Mustafa Kemal'de olduğunu artık anlamıştı." diyor. istanbul Hükümeti'ne ve Padişah'a karşı aralarında tam bir dayanışma kurmuşlar ve direnişin temellerini atmışlardı. Paşa da Mazhar Müfit'e.kutacağını sanıyor. . Mazhar Müfit de piyano çalıyordu. başınıza bir iş gelir. Paşa'nın da onlara katılarak söylediği şarkılardan biri. "Haydi. "Bir daha bu işlere burnunuzu sokarsanız kafanızı parçalarız. "Taşıtacak araç bulamadık. tehditlerle bizi kor. üzme firakınla harabım'dı. Albay ağzını bile açamadan sapsarı bir yüzle çekip gitti." Albay'ın Erzurum'daki görevi Ateşkes Antlaşması'na göre oradaki silâhların toplatılmasını denetlemek ve işgal güçlerinin belirleyecekleri depolara taşınmasını sağlamaktı. Ravlenson çok mutlu oldu." ingiliz askerleri silâhları bırakarak ters yüzü geri gönderildiler. bu silâhlar milletin malıdır. "Yollar kapalı." diye kendisine yol gösterdi. "Kabul. "Albay'ı kapı dışarı ediverdin. yol kapandı." Mustafa Kemal Karabekir Paşa'yı çağırttı ve birlikte bir yol buldular. ingilizler şaşkına döndüler. Eli silâhlı 15-20 köylü dekovile çıkarak îngilizler'e. uzun hazırlıklardan sonra 23 Temmuz 1919'da açıldı. bu kez Karabekir Paşa'ya. size teslim etmezler. söz milletindi. Ama gerçekte yolu kesenler köylüler değil. Doğu illerinden gelen temsilciler." dedi. 139 "Yahu. Mustafa Kemal bu kez de Ravlenson'ı gergin bir yüzle karşıladı ve şikâyetlerini dinledikten sonra. şiddetli adammışsın. Cevat Abbas ve Muzaffer Kılıç beyler bir araya gelip şarkılar ve türküler söylüyorlar. ama yeniden dayatınca Karabekir Paşa..
Halide Edip Hanım'ın uzun bir mektubu ulaştı. başarıya ulaştıktan sonra da iş bitmiyor. siz oturacaksanız hoşça kalın. Halide Hanım bu mektubunda. "Şimdi not et bakalım. bir de sen bileceksin. başba-şa vermiş çalışıyorlardı. Kara Vasıf. dedi. istanbul'da bu işin öncülüğünü yapanların başında Halide Edip Hanım.Yine böyle bir gece Gazi Paşa ile ibrahim Süreyya Yiğit. Şartım bu. eğitime önem verileceğini açıklayacak. Emir eri Ali ile haber gönderip onu da odasına çağırttı. "Neden durakladın?" diye sordu. Ahmet Rıza Bey. Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'ne. "Belleğimiz zayıfladığı zaman Mazhar Müfıt'in not defteri çok işimize yarayacak.. uygar milletler gibi şapka giyilecektir. Bir ara Süreyya Bey Paşa'ya şöyle bir soru yöneltti: "Paşam. Bir ben. "Paşam sabah oldu. Ama defterin bu yaprağını kimseye göstermeyeceksin. bilgisizlik içindeyiz ve çok konuşmaktan başka iş yapamıyoruz. sizin de hayalperest yanlarınız var. Mazhar Müfit defterini alıp geldikten sonra da. italyan ve Yunan işgal bölgelerine bölünmeden bütünlüğünü koruyacaktı." dedi. Osmanlı Devleti. Neler yapmayı düşünüyorsunuz?" Mustafa Kemal bu soru üzerine Mazhar Müfıt'e gidip odasından not defterini getirmesini söyledi." Mazhar Müfit bundan sonra defterini kapayarak koltuğunun altına aldı ve ayağa kalkarak. Ahmet izzet Paşa ve Cami Baykurt gibi kimseler yer alıyordu. Onlar da bu yardım istemini lütfen kabul ederken Türkiye'ye heyetler gönderip bu yeni düzeni örgütleyeceklerdi. "Dört: Fes kalkacak. Parti liderleri de istanbul'da bir araya gelerek bu konuda girişim yapmaya karar vermişlerdi. bu Manda yönetiminin kurulabilmesi için Amerikan kongresine başvurarak ülkede özgürlüklere saygı gösterileceğini. "Üç: Tesettür (örtünme) kalkacaktır. bir Süreyya. Paşa'nın aklına Mazhar Müfit geldi. uzman güce sahip değiliz. Sonra da. . Cumhuriyet ilânını başaralım üst tarafı kolay. Bu konuda İstanbul'daki Amerikan temsilcileriyle görüşmeler de yapılıyordu. Ondan iki hafta sonra da istanbul'da. "Darılmayın ama Paşam. milletin refahını ve gelişmesini sağlayan bir uygulamaya ihtiyacımız var. Memleketin sonsuza dek çalışmaya ve devrimler yapmaya ihtiyacı var. Neydi bu Manda sorunu? Anadolu'da Mustafa Kemal'in ulusal direniş örgütünü kurmaya çalıştığı sıralarda. macera ve şöhret peşinde koşanların hırsını tatmin eden hükümet anlayışı yerine." "Paşam yeter. Fransız. İstanbul'da birtakım aydınlar bu savaşımın asla başarılı olamayacağı kanısındaydılar. Sen yaz. Amerikan Mandasını 'ehveni şer' (kötülerin en iyisi) olarak gördüğünü belirttikten sonra Manda rejimini savunarak şöyle diyordu: "Hırsızlık. Onlara göre yapılacak tek şey şuydu: Ülkeyi Amerikan yönetimine bırakarak Amerikan Mandası denen düzeni seçmek. "iki: Padişah ve hanedan hakkında zamanı gelince gereken muamele yapılacaktır. Tarafsızlık. O da Amerikan temsilcisiyle görüşmüş ve temmuz sonlarında Kemal Paşa'ya bir öneri telgrafı göndermişti. dedi. Sabaha karşı. Mustafa Kemal Paşa'dan yana olarak bilinen ve sonradan Hariciye nazırlığına getirilen eski Beyrut Valisi Bekir Sami Bey de Manda rejimini savunuyordu. Önce tarih koy: 7-8 Temmuz 1919. "Bir: Zaferden sonra hükümet biçimi Cumhuriyet olacaktır. Şimdi yaz. Böylece ülke İngiliz. seçilecek bir temsilciler heyeti bir zırh-hyla Amerika'ya giderek kongreye bağlılığımızı bildirecek ve Osmanlı ülkesinde bu Manda rejimini kurmaları için Amerika'ya yalvaracaktı. yeter.." Erzurum Kongresi'nin sona erdiği günlerde Kemal Paşa'nın biraz keyfini kaçıran bir konu da Manda sorunu oldu. "Beş: Latin harfleri kabul edilecek. Gerekli paraya. Ben gidiyorum." "Bunu zaman tayin eder. adaletin sağlanacağını. Sonuna kadar gizli kalacak. Paşa." Bunu duyunca Mazhar Müfit'in elinden kalemi düştü.
gerçeklerden uzak olarak yaşayan. hayır.. Bunu istemekte devam edeceğiz. Peder ismi: A. Sivas Kong-resi'nde Mandacılığı kabul edin. bunları not et. Bizi bir Manda oynuna düşürmek istiyorlar.. ya ölüm!. anlasın. "Mazhar Müfit. İsim ve şöhreti: Zeynep Fikriye. birlikte. "Valide ismi: Vasfiye. Fikriye'nin bu resmini Gelibolu'da kendisine göstererek şöyle dediğini anlatmaktadır: "Handan'cığım. Sokağı: Acı Hamam. ne yapacaklarını ve ne yapıldığını bilmeyen insanlardır. Bu kitapta nikâh konusunda verilen bilgilerin en önemli kaynağı Abbas Hayri Özdinçer olmuştur. On beş-yirmi yıl zahmet çektikten sonra biz de öyle olabiliriz.A¦ Fikriye. "Öyle bir Manda verilecekmiş ki. bu oyuna gelmeyeceğiz. Ya istiklal. "Tek ve değişmez parola şudur: Tek tepe.. 2001 yılında 95 yaşında ve hayatta olan Handan Hanım. bizim kara gözlerimize mi âşık? Bu ne hayal ve ne gaflettir! "Hayır paşalar.. Türkiye bağımsızlığının bütününe sahip olacaktır. Rauf Bey kardeşimizle sizin. çocuklar bile güler. hayır. Fikriye'nin 1920'de veremden ölen kızı kardeşi Jülide (Abbas Hayri Özdinçer'den) Fikriye'nin genç kızken çektirdiği bir resim (Abbas Hayri Özdinçer'den) m > Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım ve dadısı (Abbas Hayri Özdinçer'den) Fikriye'nin ağabeyi Ali Enver Bey'in oğlu Abbas Hayri Özdinçer. ya ölüm var. Vilayeti: istanbul." Heyeti Temsiliye'nin kararı kesindi. Fikriye'nin nüfus tezkeresi (Abbas Hayri Özdinçer'den). "Amerikan Mandası diye çırpınanlar. Erzurum halkı büyük coşkuyla. Memduh Hayrettin. hayır hanımefendiler. vatanın bütünlüğüne dokunulmayacakmış! Böylesine Amerikalılar değil. Milli Mücadele günlerinde (Albay Nurettin Berksü Arşivi).. düşman işgali altındaki bu millete ve bize inanmayarak ve bizim hayal ve macera peşinde koştuğumuzu sananlardır. Hane: 4. 'Aklınızı başınıza alın. Bunlar umutsuzluk ve bozgunculuk içinde. O da bu bigileri babası Ali Enver Bey'den ve nikâh şahidi Muzaffer Kılıç'tan dinlediğini anlatmıştır. Ertesi gün üç otomobile dağıldılar. Bir gün anılarımı yayınlarsın.. Doğumu: 1313. Amerikalılar kendilerine hiçbir çıkar sağlamayan büyük bir Mandayı niçin kabul etsinler? Amerikalılar. Manda yok. dı-şarda temsil hakkımıza. Ölüm tarihi: 30 Mayıs 1340" . "Allah muvaffak etsin. bu istanbul paşaları ve beyefendi hazretlerinin ne kadar umutsuzluk içinde olduklarını ve ne düşüncelere saplanıp kaldıklarını millet okusun. egemenlik haklarımıza. bu olmayacaktır."Amerika. "Sivas Kongresi toplanıncaya kadar buradaki Amerika Ko-misyonu'nu alıkoymaya çalışıyoruz. hayır beyefendiler. Kazası: Firuzağa.' demek istiyordu Halide Edip. "istilacı Avrupa'nın mel'un politikasına karşı Amerika'yı kazanarak Doğu Sorunu'nu ve 'Türk Sorunu'nu gelecek için çözmüş oluruz. temelleri çöken' 143 I zavallı memleketimiz için uzakları görerek düşünüp çalışmanızı bekliyoruz. hayır. Türkiye'nin hayırlı evlâtlarından yarının kurucuları olmalarını istiyoruz. "Sergüzeşt (macera) ve cidal (savaş) devri artık geçmiştir. tek kurşun kalıncaya kadar savaş! Ya istiklal. maceraya atılmayın. memleketi kurtaralım!. Kemal Paşa bu yazıları okuyunca deliye döndü ve arkadaşlarına heyecanlı bir sesle şöyle dedi: "istanbul bir Amerikan Mandasıdır tutturmuş gidiyor." Yani. Filipinler gibi vahşi bir ülkeyi bugün kendi kendini yöneten modern bir makine haline getirmiştir. Manda yanlılarına Sivas Kongresi'nde asla göz açtırmayacaklardı. kültür bağımsızlığımıza. top seslerinin Ankara'dan .
Sakarya Savaşı'nda Duatepe'de Salih Bozok'la (SİPA) Tarihsel bir belge: Büyük Taarruz'da esir edilen General Trikupis. ismet inönü ile kolkola (SİPA) . Ayakta: Dr Refik Saydam. t ¦* Mustafa Kemal Çanakkale'de (SİPA) Mustafa Kemal ve manevi oğlu Abdürrahim Tuncak 1917'de Mustafa Kemal Erzurum Kongresi'nde. Hüseyin Rauf Orbay ve Hıfzı Topuz. Vali Macit Bey'in kızı Firuzan Öngüt'e yolladığı bir resim: "Ankara 3 Mart. Refik Saydam ve Tufan Paşa (inci Yiğit'ten) t İbrahim Süreyya Yiğit. yaverleri (soldan sağa) Salih Bozok Şükrü T ezer ve Cevat Abbas'la (SİPA) r m m A İngilizler Çanakkale'ye çıkarma yaparken f.Fikriye'nin Gelibolu'da bir yıldan fazla bir süre arkadaşlık ettiği Handan Gören'in 2001 yılı başlarında çekilmiş bir resmi t Fikriye'nin akrabası. Mustafa Kemal'in de çocukluk ve gençlik arkadaşı. Fethi Okyar (sağdan ikinci) ve Salih Bozok (en sağda) Meclis'in açıldığı günlerde (SİPA) Mustafa Kemal. 1951'de Mustafa Kemal. eski milletvekili ve Türk Hava Kurumu Başkanı Fuat Bulca (Kızı Türkân Bulca'dan) -« Selanik'te Mustafa Kemal'in doğduğu ev (Tülin Atmaca'dan) ¦* Mustafa Kemal'in annesi Zübeyde Hanım (SİPA) Selanik'te Mustafa Kemal ve arkadaşlarının gittikleri gazinoların bulunduğu yerdeki Beyaz Kule ¦»««t Mustafa Kemal Beyrut'ta (SİPA) ¡ Mustafa Kemal Derne'de kumandanlarla (SİPA) m A Mustafa Kemal Diyarbakır'da. ama Kemal Paşa'nın Hanımı aramızda. Rauf Orbay (soldan ikinci). Köşk'ün kapısında (Albay Nurettin Berksü Arşivi) > Fikriye yine aynı günlerde Ankara'da (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye ve emir eri Adem Ağa (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye Çankaya Köşkü'nde (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye Ankara'da Salih Bozok ve Ruşen Eşref Ünaydın'ın eşi Saliha Hanım'la birlikte (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye'yi Gelibolu'daki evinde konuk eden Vali Macit Gören ve eşi Nimet Gören. Seni seven ablan Fikriye" (Osman Macit Söylemez'den) Fikriye 1921'de Ankara'da. İbrahim Süreyya Yiğit ve Mazhar Müfit Kansu (inci Yiğit'ten) Sivas Kongresi'nin toplandığı günlerden bir anı. Çocukları (soldan sağa) Handan (Söylemez). Oturanlar: (soldan sağa) Mazhar Müfit Kansu ve İbrahim Süreyya Yiğit. Kâmuran (Eren). Beni görenler. her gün atla şehri dolaşıyordum. Durum tehlikeli olsa o da Kayseri'ye giderdi. Ankara eski Kumandanı.' diyorlardı. Asım ve Firuzan (Öngüt) (Osman Macit Söylemez'den) ¦* Fikriye Gelibolu'da arkadaşı Nimet Gören Hanım'la birlikte t." Bu konuşmada ilginç olan Fikriye'nin kendinden. Oturanlar: (soldan sağa) Rauf Orbay. Ayaktaki/er: (soldan sağa) Cevat Abbas Gürer. Fikriye 1921 kışında Ankara sırtlarında Mustafa Kemal'in verdiği atla yaptığı bir gezide silahı ve köpeğiyle (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye'nin karlı bir günde yine atla bir gezide çektirdiği ve Gelibolu'da arkadaşı." diye söz etmiş olmasıdır. Ruşen Eşref (soldan üçüncü). "Kemal Paşa'nın Hanımı. Pek çok sevdiğim Firuzan'cığıma.duyulduğu günlerde. 'Bakın herkes Kayseri'ye taşınıyor.
Yardım gelir gelmez eşkıyanın üzerine hücum edip boğazı açacağım. Zaten peynir. Açık arabaların çürük körükleri . "Arkadaşlar. Ertesi sabah yeniden yola koyuldular. Tam Erzincan boğazına yaklaştıkları sırada. Öğle olmuştu. Tek GVF10 145 kişi bile kalsak hedef Sivas'a ulaşmak olacaktır. Belki de bu bir oyundu." dedi. Paşa. yaralanan ve ölenlerle ilgilenmeyin. Birkaç arkadaş silâh başına geçerek önden giderler. Zamanında Sivas'a gidemezsek siyasal bir panik olur. Merkez'den yardım istedim. halkın arasında (SİPA) t İntihar girişiminden sonra Fikriye'yi Memleket Hastanesi'nde tedavi eden Başhekim Dr. öndeki otomobilden." sesleriyle Kemal Paşa ve arkadaşlarını kentin dışına kadar uğurladılar. "Daha yüksek sesle. kimisi de bir şarkı ya da türkü tutturmuş gidiyordu. Boğazı geçemezsiniz. Çarpışma sonunda ya yolu açmayı başarırız ya da ölürüz." "Ne kadar yardım istediniz?" "Bir tabur.> İbrahim Süreyya Yiğit'le. Otomobillerin birinde hafif mitralyözlerimiz var." dedi. "Dersimli çeteler boğazı kapatmışlar. Arabaların içinde korunma olanağı da yoktu. belki de Damat Ferit'in adamları Heyeti Temsiliye'nin Sivas'a girmesini önlemeye çalışıyorlardı. Arabalar. Eğer yol kapatılmışsa. tehlikeyi göze alarak yolumuza devam edeceğiz. "Arkadaşlar ileri!" diye haykırdı. Bu şarkı Mustafa Kemal'in de sevdiği bir şarkıydı." diye emir verdi. devrimci müftü Mustafa Fehmi Gerçeker (Torunu Mustafa Gerçeker'den) Mustafa Kemal'in. Müfrezenin başında bulunan bir jandarma subayı. Bir silâh sesi duyulur duyulmaz üç makineli tüfek birden atışa geçecekti. bu şarkı ve türkülerle sanki düğüne gidiyormuş gibi bozuk yollardan ilerliyordu. Eşkıya ateş açarsa. ekmek ve zeytin yiyecek değil miyiz? Arabalarda yeriz. Yolda kimisi düşünüyor." Kemal Paşa bu yanıtı aldıktan sonra. Ömer Vasfi Aybar Lâtife Hanım'ın Mevhibe inönü'ye imzaladığı bir resim: "Kıymetli kardeşim Mevhibe İsmet Hanımefendiye muhabbetlerimle 1931" (SİPA) > Fikriye Mustafa Kemal (SIPA) Hayırlı olsun. Yeniden arabalara binildi. Bunun üzerine Mazhar Müfit Ey Gaziler yol göründü şarkısına başladı ve arkadakiler de koro halinde bu şarkıya eşlik ettiler. Mazhar Müfit de. Size şunu öneririm. "Acelemiz var. Makineli tüfekler ateşe hazır duruma getirildi ve Paşa. "Hiçbir yerde mola vermeyelim. bir de baktılar ki jandarmalar yolu kesmiş. Derin düşüncelere dalmış duygusallık içinde çevresinden uzaklaşmış gibiydi. hızla ilerliyorlardı. Gözler sarp tepelere dikilmiş. Arabalar boğaza girerken heyecan doruğa ulaşmıştı. "bizim işimiz acele." O geceyi Erzincan'da geçirdiler. Derne Cephesi'nden ve Milli Mücadele yıllarından arkadaşı Dr. Fikret Onuralp Mustafa Kemal. hemen otomobillerden atlayarak karşı atışa geçeriz." "Sizce bu tabur ne zaman buraya gelir?" "Yarın. O yar-ı bivefadan selam yok tnu? şarkısını söylüyordu. Kabul ediyor musunuz: H6 "Elbette Paşam!" Hepsi heyecan içindeydiler. izmir'in kurtulduğu gün evlenen Mediha Yiğit. "Paşam. düğün günü Çankaya'da (İnci Yiğit'ten) I Muştala ü*ehnu Gerçeker ilk Seriye Vekili. biz buna aldırmadan hızla ilerleriz." diye bağırdı. Ne olursa olsun.
Bu savaşı da kazanacaksınız. İstanbul'dan gelenler. Alfred Rüstem Bey." 2 Eylül akşamı Sivas'taydılar. İstanbul'dan ve çeşitli illerden gelen tüm delegeler de oradaydı. 148 Cevat Abbas Bey. diye imza atacağım. Sivas Kongresi'nden sonra ilk hedef Ankara'ydı." Para sorunu." . Her ikisi de. Manda kabul edilmezse ülkenin iflas edeceğini öne sürerek. bu üç arabaya dağılacaktı. Ben ondan kendi adıma borç isteyemez miyim?" "Peki ama. Hepinizi kutlarım. "bunca önemli sorunla uğraştık.ne işe yarardı ki. Mazhar Müfit Bey. Mösyö Schmid şimdi burada. Ama hiç kimsenin cebinde metelik yoktu. Muzaffer Kılıç ve üç de şoför. Ankara'ya nasıl gideceğiz?" diye sordu. ama benzin bulamıyoruz. Hatta geçenlerde beni evine yemeğe çağırdı. "Günler yaklaştı. Bu parayı sen alırsın. Ne Mustafa Kemal'i tutuklatıp İstanbul'a getirtebilmişlerdi ne de Kongreyi dağıtabilmişlerdi. istemiyorsunuz. Elimden gelse size yardım etmek için görevimi bırakırım. hepimize harcarsın. büyüdüm. "Arkadaşlar. "Mandayı ilke olarak kabul edelim. Mazhar Müfit. Kara Vasıf ile İsmail Hami (Da-nişment) yapıyordu. Bankaları soyuyorlar. Bu yenilgi. Kongre iki gün sonra Mustafa Kemal'in heyecanlı bir konuşmasıyla açıldı. derhal Amerikan Mandası konusunu gündeme getirdiler. varsa siz söyleyin. ne diye imza atacaksın?" "Bitlis eski Valisi Mazhar Müfit. Her yerde olduğu gibi orada da candan gösterilerle karşılandılar. Refet Paşa da bu konuda zaman zaman söz alarak Mandayı savundu. îyi de. 'Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin oluşturulmasına ve bir Heyeti Temsiliye'nin seçilmesine karar verdi. diye söylemedikleri kalmaz. Sonra bunu sana hep birlikte öderiz. birbirimize iane verecek durumda değiliz. Ölümü göze alarak benden ayrılmadınız. Ölüm tehlikesini akıllarından geçirmiyorlardı. "hepinize ayrı ayrı teşekkür ederim. koşullarını sonra görüşürüz. gerçekte Padişah Vahdettin'le Damat Ferit Paşa'nın yenilgisiydi. Dr. benzin alacak paralan yoktu." "Böyle olabilir ama Kuvayı Milliye ya da Heyeti Temsiliye üyesi falan deme. Kara Vasıf." diye yanıt verdi. Şeyh Fevzi Efendi. "Nereden bileyim. Yedek lastik ve su almak da gerekiyordu. Ben başka çare bulamadım. Boğazdan birkaç kilometre uzaklaştıktan sonra Mustafa Kemal. lastik bulamıyoruz. Refik Bey. Mandacılar sonunda tam bir yenilgiye uğradılar. diyorum." dedi. körükleri parça parça arabalara razı olduk. Bu kışta kıyamette köhne." dedi." diyorlardı. Düşmanlarımıza yeni bir propaganda olanağı vermiş oluruz. savaşlar. Ama Ankara'ya nasıl gidilecekti? Ellerinde üç otomobil vardı. hiç bu kadar sıkılmamıştım. Rauf Bey." "Elbette. Mustafa Kemal bütün bu Mandacıların karşısında bir kale gibi direniyor ve Manda rejiminin iç ve dış bağımsızlığımızı yitirmek olacağını haykırıyordu. Seci-len kurulun başkanlığına da Kemal Paşa getirildi ve Kongre 12 Eylül'de sona erdi. Bankalardan. Bu on üç kişi. isyanlar. Başka çare düşünelim. Kongre. Yine de içlerinde ne bir korku vardı ne de bir pişmanlık. ben kendi adıma bir bankadan borç alamaz mıyım? Sivas Osmanlı Bankası müdürü Mösyö Oscar Schmid eski arkadaşımdır. Manda yanlılarının sözcülüğünü. Oğlu da dostumdu. Amerika'ya gizlice bir heyet gönderilmesi için Amerika'dan bir torpido istenmesini önerdi. Mustafa Kemal Mazhar Müfit'e. "Bulduğum çareleri kabul etmiyorsunuz. "Yahu. Bir zamanlar Edirne'de şimendifer idaresinde doktor olarak çalışıyordu. Birkaç kez görüştük." "Pekâlâ. Yolcular da şunlardı: Mustafa Kemal. Arabalar son hızla boğazı geçti.' dedi. tek silâh patlamadı. Türklerin büyük bir millet olduğuna inanıyorum. böyle çözülmüş oluyordu. Reji'den borç alalım. Hakkı Behiç Bey. Hüs-rev Bey." "Bankalardan para isteyemeyiz. 'Trakya'da doğdum. Mustafa Kemal fena halde sıkılıyordu.
süt." "Güzel ama. Adam.. Oralara kurt da inebilirdi." Ama ya müdür gelmezse? O sabah da yola çıkılması gerekiyor. Mazhar Müfit Bey okula gidip Müdire'yi gördü. Sonra Hacı Bektaş kariyesine (nahiyesine) vardılar. iki gün. Müdire deliye döndü.' demezseniz yeter. "yarın sabah bankadayım. "Adî bir çayla bir dilim ekmekten ne haber Paşam?" dedi. Bir yandan soğuk. . nafile. iki çift dış lastik. Paşa." dediler. durumu anlattı. baldan bıktık. piliçler vermişlerdi. O sabah Mazhar Müfit bankaya gittiğinde. yatacağımız yerlerde hizmet edenlere bahşiş vermeyecek miyiz?" "Vereceğiz ama. "Hiç değilse yolda açlıktan ölmeyiz. kaymak. Yol karlarla kaplıydı. Her biri kendilerini konuk edecekleri kişilerin evlerine yerleşmişti. "Tamam. yarın ücretsiz benzin aldık diye başımıza bir iş açılır. iki lira verilecek yerde on lira vermeyelim!" Bu Ankara yolculuğu bir serüvendi. bunlarla 20 yumurta. Mazhar Müfit ve arkadaşları karda. miktarını siz bana bırakın. Ama Paşa ev sahibine. Yolda. müdür yerinde değil. deyince." dedi. Bunun üzerine kentte güç belâ bir kamyon bulundu ve yolda kalanları aramaya gönderildi. Sivas'taki Amerikan okulunun müdiresinden benzin ve lastik istenmesini önerdi. Artık Ankara yolu görünmüştü. Müdire çok duygulandı.." Neyse bu sorun çözüldü. altı teneke benzin verdi. Sizin meşhur pastırmanız vardır. Sıra geldi bankadan parayı almaya. Yolda Mustafa Kemal Mazhar Müfit'e sordu. baldan filan bıktık. pastırmalar. "Ne borcu?" dedi. Ceplerindeki bütün paraları bir araya getirdiler. sütten. Donmamak için de dolaşmak zorundaydılar. öğle yemeğini biraz geç yiyeceğiz de. üzerine birkaç taze yumurta kırılsa da kuvvetli bir kahvaltı etsek.. Didindiler. sucuklar. Mazhar Müfit. Kar yağıyordu ve otomobillerin üstü açıktı. nasıl olur? Bugün gideceğimiz başka yerler var. Mazhar Müfit bankaya gitti. "Biz benzin menzin satmayız. kaymaktan.. Artık yedek lastik yoktu." diye tutturdu. Orada Aleviler kendilerini karşıladı." Mazhar Müfit çok mutlu oldu. Tüccardan Bedri Bey adıyla ona kefil oldu ve bin lira krediyi aldılar. Araba kardan kurtulamıyordu. Ne var ki Mustafa Kemal Mazhar Müfit'i merak etmiş ve. Çelebi Cemalertin Efendi ve Hacı Bektaş Dede postu vekili Salih Baba da oradaydılar. Sabahleyin kahvaltı masasında buluştular. adam hastaymış. "biz her sabah sütten. Tereyağı. Öteki otomobiller Kayseri'ye varmışlardı bile. "Aldığın para bizi Ankara'ya kadar götürür mü?" "îsraf etmezsek yeter. uğraştılar. Müdire bize. Dış lastiğin içini paçavralarla doldurdular. Geceyi orada geçirmeye karar verdiler. Mazhar Müfit. Bu görev de kendisine verildi." İki çift iç lastik. kaymaktan. Aldılar ellerine tüfekleri. hemen gidip durumu Mustafa Kemal'e anlattı. başladılar otomobilin çevresinde dört dönmeye. "Borcumuz ne kadar?" diye sorunca. "Aman Mazhar Müfit Bey. bu kez de öteki lastik patladı. Onlara görkemli bir sofra hazırlanmıştı. ama müdür yok." 149 Paşa." dedi. îlk durakta Mazhar Mü-fit'in bindiği otomobilin lastiği patladı." dedi. üç gün." demişti. Sonunda Mazhar Müfit müdürün evine gitti. "Elimizde bir belge bulunsun.. buna beş lira bahşiş ver.. bütün arkadaşları kahkahaları koyverdiler. Araba bir kar yığınına saplanıp stop etti. "Azizim.Mazhar Müfit. Bir gün. Geceyi hepsi yer yataklarında geçirdiler. Tamir ettiler. bir yandan kar. "Elimizde olanı veririz. öğle yemeği için Kayserililer onlara yolluk olarak börekler. yanında arkadaşı Yüzbaşı Bedri Bey vardı. bal. Yolda durup onları yediler. ellerinde silâhlar nöbet beklerken kamyon kendilerini buldu ve böylece Kayseri'ye ulaştılar. ücret istemediğine dair bir tezkere versin. "Biz benzin ve lastik satıcısı değiliz. "O gelmeden ben sofraya oturmam. bir okka ekmek aldılar. 'Şuna on lira.
" dedi. ellerine silâhlarını alıp karanlıkta yola çıktılar. Ertesi gün Hacı Bektaş'ın türbesi ziyaret edildi. "Eyvallah. Ocakta. Onun ardından da Salih Baba konuklarını Meydan Evi denilen yere götürdü. biz de içmeyiz. yere oturuldu. Aş Dede ise. "Siz perhizinizi bozmayın. o yöne gittiler. bi-152 raz sonra öteki saplanıyordu. Konuşmaların konusu Alevilerin Kuvayı Milliye'yi desteklemeleriydi. bir pösteki üzerine oturmuş çubuğunu çekiyordu. Orada da halk büyük gösterilerle kendilerini karşıladı." diye yanıt verdi. "Monşer. Yerde küçük ve alçak bir masanın üzerine yerleştirilen büyük bir sininin çevresine. Heyeti Temsiliye üyeleri yine otomobillere binerek Kırşehir'e gittiler. Arabalar yine ya kara saplanıyordu ya da bataklığa. Paşa ise bu konuyu şimdiden orada açmanın yersiz ve zamansız olacağı kanısındaydı. Tam arabalardan biri kurtuldu derken. sonra Balım Sultan ziyaret edildi. Çelebi Efendi rahatsız olduğu için son günlerde rakı içmediğini ama o akşam Paşa'nın onuruna içki içebileceğini söyledi. Çelebi Efendi. bu kazan hangi tarihten kalmadır?" diye soracak oldu. oysa Alevi sofrasına çatal ve bıçak konmuştu. "Evet anlıyorum ama tarihini bilir misiniz? Bu zamana kadar hep kullanılmış mıdır?" "Biz bu kazanın pirimizden kaldığını biliriz. Mustafa Kemal çok duygulanmıştı." dedi. Mazhar Müfit'e. Kasabanın AleviBektaşi halkı da oraya toplanmıştı. Hepsi Kuvayı Milliye'den yanaydı. Uzun bir süre kar atında yürüdükten sonra bir köpek sesi duydular. Başında yeşil bir sarık. Sonra dergâhın her köşesi gezildi. Salih Baha'nın da özgün düşünceli. "Baba'nın felsefesi çok tuhaf değil mi? Nereye varılır bu felsefeyle?" Meydan Evi'nden sonra Kırklar Meydanı dolaşıldı. dergâh için alıyorum. "Pirimiz zamanından kalmadır. açık kafalı ve ilerici bir kişi olduğu anlaşılıyordu. Paşa' ya büyük saygı gösterdi. Kuvayı Milliye'ye yardım etmeleri için emir vereceğini söyledi. Paşa. İşte bir koca kazan. Yemekte çeşitli konulardan söz edildi. Biz bugünü düşünürüz. Öğle yemeği orada yenecekti. Yemekten sonra Aşhane'ye gidildi. Paşa'yı dinledikçe coşuyor ve kendisine inandığını her sözüyle belirtiyordu. 'hu' deyip geçeriz.Çelebi Cemalettin Efendi orta boylu. "bırakın şimdi bunları. Baba. Herkesin dizlerinin üzerine uzun bir havlu serildi. "burada hiç içmemek olur mu? Bu âdeta bizi tahkir sayılır." dedi." dedi. olumlu ya da olumsuz hiçbir söz söylememeyi yeğledi. akşamüstü hava kararınca konuklarını evinde kabul etti. Hatta Cumhuriyet'e bile taraftar olacağını açıklayacak davranışlarda bulunuyordu." Mazhar Müfit. sırtında bir cübbe vardı. Bu nedenle düşüncelerini belirtmekten çekindi. PPW Ertesi gün yine yola koyuldular. "Baba Efendi. Çelebi. Paşa'ya bu konuda söz verdi ve bütün adamlarına da. Konuklardan Alfred Rüstem Bey. "Canım Rüstem Bey. rakılar geldi. "Ne demek Paşam. Paralar dağıtıldı." dedi. Akşam olurken de Mazhar Müfit ile Rauf Bey'in bulunduğu araba karda kaldı. Arabanın üstü açıktı. yarma 'Allah kerim' deriz. Müritler hizmet ediyorlar ve herkes birbirine 'can' diyordu. Genelde bu tür yemeklerde yalnız kaşık kullanılırdı." Bu ziyafetlerden sonra. Baba. Hepsinin çok sevindiği görülüyor ama onurlu davranıyorlardı. "ama ben bu parayı şahsım için değil. Çelebi Efendi. Rüstem Bey'in kulağına eğilerek. Mazhar Müfit ile Rauf Bey. Çelebi Efendi. Aş Dede'nin odasına girildi. İlk karşılaşmada havadan sudan konuşuldu. 'büyük babalara ellişer lira verilmesini' söyledi. tıknazca ve kara sakallı bir adamdı. Biz buraya felsefe yapmaya gelmedik. Ne yapacaksınız kazanın tarihini?" Alfred Rüstem Bey de Mazhar Müfit'in kulağına eğilerek. Aş Dede de onu bekliyor. Geçmiş zamana. kurbanlar kesildi. çok eskilerden kalma büyük bir kazan vardı. Sonra bir . Çelebi Efendi kendi eliyle kadehi Paşa'ya sundu. Sonra ortaya bir masa getirdi." Bunun üzerine kadehler dolduruldu.
Ertesi sabah artık ilk hedef Ankara'ydı. Sonradan Diyanet işleri başkanlığına getirilen Rıfat Hoca o gün Kemal Paşa'ya 6 bin lira verdi. Heyeti Temsiliye'nin merkezi şimdilik Ankara'dır. Çok mutsuzdu. yaklaştılar. Rifai. donduk. İşgal kuvvetleri Türklere her türlü saygısızlığı gösteriyor ve her fırsatta ağır hakaretler ediyordu. ülkemizin yarını için çok umut vericidir. Milletimizin gösterdiği bu birlik ve irade. Ankara halkı. Bir yandan da hafızlar ezan ve salat okuyorlardı. Muhtar kapıda yeni gelenleri karşıladı. Kağnı ve atlarla binlerce kişi oralara gelmiş konuklarını bekliyordu. Orada da zeybek giysisi giymiş 700'e yakın genç kendisini karşıladı. Dikmen tepelerinde davul ve zurnalarla onları karşıladı. Bu para Ankara tüccarlarından toplanmıştı. Doğru muhtarın evine gittiler. Mazhar Müfit ile Rauf Bey de geceyi orada geçirdiler. Fikriye daha fazla bekleyecek durumda değildi. Heyet oraya yerleşti ve orası aylar boyu Gazi'nin karargâhı oldu. titriyoruz. günden güne sararıp . Ankaralıların çok sevdiği bir kişiydi. Ankara'nın yarın başkent olacağının ilk işaretiydi.ışık gördüler. Zaman zaman İstanbul gazetelerinde onunla ilgili çıkan haberleri okuyunca. Sedirlerde de Refik Bey ile Rüstem Bey yatıyordu. Halkın valiyi doğrudan seçmesi. Ankara Valisi Muhittin Paşa körü körüne İstanbul Hükümeti'ne bağlı olduğu için Keskinliler onu yakalayıp Sivas'a göndermiş ve o zaman defterdar olan Yahya Galip Bey'i de onun yerine seçmişti. Meğer köy yakınlardaymış. Mustafa Kemal'in Ankara'ya vardığı gün. Bu dervişler Alevi. Yahya Galip Bey. Yolda kurbanlar kesildi. 700 yaya ve 3 bin atlıdan oluşan Seymen alayı Dikmen sırtlarına yayılmıştı. hiç bitmeyen bir umutla sevgili Paşasının kendisini Ankara'ya çağırmasını bekleyerek geçirmişti.!53 yanlar arasındaydı. Yedinci Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa ile Vali Vekili Yahya Galip Bey de Paşa'yı karşılamak için Gölbaşı'na gelmişlerdi. Paşa arabasından inerek herkesin elini sıktı. o zamana kadar görülmüş bir olay değildi. XI Fikriye ile Kemal Paşa'nın Gizli Nikâhı Mustafa Kemal İstanbul'dan ayrılalı tam bir buçuk yıl olmuştu. Eski Ankara Müftüsü Rıfat Hoca da yoldan kendisini karşıla. ağabeyi Enver de onu Heybeliada Sanatoryumu'na yatırmıştı. Heyeti Temsiliye üyeleri yolun sonuna gelmiş oluyorlardı. sonsuz heyecana kapılıyordu. Onları dervişler izliyordu. Heyeti Temsiliye'nin kasasında topu topu 1200 lira kalmıştı. İstanbul kaynıyordu. Bir de baktılar ki bir kulübe ve içeride odun kesmek için Ankara' dan gelen askerler. köye vardılar." Konuşmacı sözlerini fasa kesmek zorunda kaldı. Dervişlerin ardından da okullular geliyordu. O geceyi Beynam köyünde geçirmeleri gerekiyordu." Bu." dedi. "Bey birader. Yahya Galip bunun üzerine konuşmacıya. Sonra da devlet görevlilerinden bir kişi Paşa'yı öven bir konuşma yaptı ve uzattıkça uzattı. Onlara hemen çay yaptılar. Kız kardeşi Jülide'nin üç-beş ay önce verem olduğu anlaşılmış. konuklar da kendilerine geldiler. kulübe ısındı. Ondan sonra Heyeti Temsiliye topluluğu peşlerinde yüzlerce atlı ve yayayla kentin dışındaki Ziraat Mektebi'ne doğru yola çıktı. Bir kılavuz onlara yolu gösterdi. İçeriden ışık geliyordu. Paşa muhtarın odasında yere serilmiş bir şiltenin üzerinde uyuyordu. Bu candan ve coşkulu karşılama törenleri Paşa'yı çok duygulandırdı. Paşa'nm gelişini halka tellâllar duyurmuştu. Paşa Ziraat Mektebi'ne gelir gelmez bütün Kuvayı Milliye örgütüne duyurulmak üzere Mazhar Müfit'e şu yazıyı verdi: "Sivas'tan Kayseri yoluyla Ankara'ya hareket eden Heyeti Temsiliye'yi halk bütün yol boyunca ve Ankara'da büyük gösterilerle karşıladı. "Yaşa Gazi Paşa" sesleri arasında Heyeti Temsiliye topluluğu Hükümet meydanına geldi. Jülide daha 20 yaşında bile yoktu. Bayzani ve Mevleviler-den oluşuyordu. Yahya Galip Bey orada bir konuşma yaparak gelenleri selâmladı. ocağa odun attılar. "kısa kes. Nakşi. Fikriye bu bir buçuk yılı.
Mithat Bey. onun evden ayrılmasını hiç istemiyorlardı. ne de Makbule Ablasına. Ona ben bakacağım. benim Ankara'ya gitmem için yardımcı olun. Anadolu'daki savaş haberlerini kuşkuyla izliyor ve bir an önce Ankara'ya gidebilmenin heyecanıyla kavruluyordu. Macit Bey'ler Fikriye'yi yanlarına aldılar. 23 yaşına girdim. Macit Bey Fikriye'nin biletini aldı. ama yine de benim mutluluğumu istiyorsanız. ona arkadaşlık ediyordu." Macit Bey bu durumda Fikriye'ye söz geçiremeyeceğini anladı.soluyordu." dedi. Kısa bir süre sonra Evrenoszâde Mithat Bey'den dolaylı olarak bir haber geldi. O da beni seviyor. Ondan yardım istedim. Ankara'dan gelen haberler çok dolaylıydı. Merkez Efendi Mezarlığı'na. Enver'in Anadolu'ya kaçmasından sonra. Ben Mustafa Kemal'siz yaşayamam." "Biliyorum. Ona da durumumu ilettim. Ama Ankara' ya hangi yolla. Ankara'dan gelen telgrafta." dedi. Macit Bey'in eşi Nimet Hanım ve kızları Handan. Fikriye." deyip hiç üzerinde . Bir an önce Ankara'ya gitmem gerekiyor. çok iyi olur. "Fikriye Ankara'ya gelmek istiyor. Acaba Paşa gerçekten Fikriye'nin gelmesini istiyor muydu? Yoksa bunu Fuat Ağabey ile Mithat Bey biraz abartarak mı İstanbul'a duyurmuşlardı. Şimdi bana haber iletmesine imkân yok. Fuat Ağabey'imin durumdan haberi var. Îstanbul-Ereğli arası Istanbul-Mudanya kadardı. ama yolcu da alıyordu. Aklı fikri ondaydı. Kemal Paşa'nın Selanik'ten çok yakın arkadaşıydı. Ağabeyi Enver de Milli Mücadele'ye katılmak için bir süre önce Adapazarı yoluyla Yarhisar'a gitmişti. Bu işi başarmak zorundayım. Oradaki birliğin kumandanı Ankara'ya telgraf çekerek ne yapılması gerektiğini Kemal Paşa'ya sormuştu. seni yanıma aldırırım. Sen de benim bir evlâdım sayılırsın. Doktorlar genç kızın kurtuluş umudu olmadığını söylediler. "Bak kızım. Gemi Karadeniz'e yük taşıyor. Zaten geçen yıl buradan ayrılırken bana. annesinin yanına defnedildi. Ankara serüveninin tutup tutmayacağı da hiç belli değildi. ilgileneceğini söylemiş. O da bu konuyu Paşa'yla konuşmuş. Nimet ve Handan da seni ne kadar çok seviyorlar bilirsin. Çok iyi anlaşıyoruz. 'Durum düzelsin." dedikleri zaman. "Bana güvenin. Macit Bey Fikriye'nin bu mutsuzluğunu Ankara'ya iletti. Sultanahmet'teki evde tek başına kaldı. nasıl ulaşılacaktı? Ayrıca Zübeyde Hanım hiç hoş155 lanmayacaktı bu gidişten. "Ya. Fikriye zaman zaman da Zübeyde Hanım'a giderek Paşasından haber alıyordu. Bahar aylarında Jülide acılar içinde yaşama veda etti. Ben artık çocuk değilim. Anadolu' ya kaçmak kolay değil. Enver Bey'in Bozüyük'e giderek Çolak İbrahim'e katılması ve bir yandan da ordunun ihtiyacı olan keresteleri oradan sağlaması isteniyordu. Nimet Hanım ile 16 yaşındaki kızı Handan bu işe çok üzüldüler. Size de fazla yük olmak istemem. Bunu tek başına nasıl başaracaksın?" Fikriye." "Neden yük olacakmışsın kızım. sonra da eve gelip müjde verdi. Belki de Mustafa Kemal'e. Ama oraya gidersem çok sevineceğini biliyorum. Sultanahmet'teki 24 odalı konağa taşınmış oldu. Paşa'nın gençlik arkadaşıdır. Fikriye böylece.' demişti. Kaç zamandır Fikriye'yle birlikte yaşıyorlardı. Fikriye'nin gözü hiçbir şeyi görmüyor ve Paşasından başka bir şey düşünemiyordu. Mustafa Kemal'in Fikriye'nin Ankara'ya gelmesinden mutluluk duyacağını söylemişti. Burası senin kendi evin. Macit Bey Fikriye'yi Ankara'ya göndermekten başka çıkar yol olmadığım anlayınca Galata rıhtımına giderek Ereğli'ye işleyen bir vapur buldu. Ne yapmak istediğimi çok iyi biliyorum. "Bir de Evrenoszâde Mithat Bey var Ankara'da. "çok tehlikeli bir işe girişiyorsun. "çünkü ben de kendime çok güveniyorum. Ama Fikriye bu kaçış tasarısından ne yengesine söz etti. Bilirsiniz Fuat Ağabey. Fikriye'nin bu durumunu bilen Macit Bey bir gün onu karşısına alarak.
çok gururludur. "Hayır. ben de Ankara'ya gideceğim. Doktor böyle deyince hepsi rahat etti. Doktora göre telâş edilecek bir durum yoktu. Fikriye'ye tek başına nereye gittiğini sordular. Fikriye. Kamara arkadaşları Fikriye'ye. Bir süre sonra kadınlar da Ankara'ya kaçtıklarını anlattılar. Nedir derdiniz? Size nasıl yardım edebilirim?" "Efendim. diye düşündü. Ereğli'de dayısının yanına gittiğini söyledi. ama rüzgâr hiç kesilmemişti. "dayım burada değil. Gerçekten de öyle oldu. 1920 Kasımı'mn ilk haftasında Fikriye. Gösterdiler. bu bakımdan biraz huzursuz olmuşlardı. Fikriye onları rahatsız etmemek için kamaradan çıkacak oldu. Neydi bu çektiği çile. bavullarım hazırlamış. 157 "Buyurunuz kızım. amcamın üvey oğlu olur. Macit Bey'le birlikte bir arabaya binerek Galata rıhtımı'na ulaştılar." dedi. Fikriye hafif bir bronşit geçiriyordu. Ama yapılacak hiçbir şey yoktu. Fikriye günden güne sararıp soluyor ve sık sık öksürüyordu. Vapur akşam saatlerinde Ereğli limanına girdi. Yağmur dinmiş. Kim bakar ona? Hiç kimseden de bir şey istemez. Onlar da İstanbul'da her şeylerini bırakarak Ankara'ya kaçıyorlardı. Zayıflamıştı da." "Peki Ankara'ya kime gidiyorsunuz? Tanıdıklarınız var mı orada?" "Var efendim. Bin türlü denetim var. Kentte ışıklar ve rıhtımda fenerler yanıyordu. Öğleyin sepetlerini açıp içlerinden börek. peynir. Macit Bey eve bir doktor çağırtıp Fikriye'yi muayene ettirdi. yoksa felâkete mi? Herhalde İstanbul'da tek başına kalmaktan daha büyük felâket olamaz. daha önce Milli Mücadele'ye katılmak için oraya gitmişlerdi. Soğuk ve rüzgârlı bir sonbahar günüydü. İnşallah kazasız belâsız nişanlına kavuşursun. Düşmanın Anadolu içlerine kadar giremeyeceğine ve özgür yaşayacaklarına inanıyorlardı. Tanrı yardımcın olsun. Biliyorsunuz. güvertede bek-leşiyorlardı. Öyle olmasaydı Fikriye'nin oraya gidebilmesi için kesin bir yol göstermez miydi? Nimet Hanım ile Handan. Kemal Paşa. Aklımız sende kalacak. Fikriye kaymakamlık binasının nerede olduğunu sordu. "Bu saatte Kaymakam Bey makamında olmaz ama evi de orasıdır. düpedüz bir maceraydı. gözlerinden boşalan yaşlan başörtüsüyle gizlemeye çalışıyordu." dediler. Kaç gecedir gözüne uyku da girmemişti. Nişanlım var orada. Fikriye güvertede daha fazla kalamadı." . "Dayın şimdi seni rıhtımda bekliyordur. İstanbul'dan geldiğini söylersen seni kabul eder. Ayakta durduğu zaman bile yoruluyordu. Oysa Fikriye'nin hiç iştahı yoktu. ısrarla kendisini içeri alıp yemeklerine ortak ettiler. Fikriye. Kamaraya geçti. Kocaları." dedi. Zavallı orada yalnız. Yalnız ben anlarım onun dertlerini." "Ne diyorsunuz? Mustafa Kemal Paşa'yı tanır mısınız?" "Evet efendim. ben Ankara'ya gitmek için yola çıktım. Bütün yolcular torbalarını. Fikriye'yi güler yüzle karşılayıp içeri aldı. Aşk olsun sana. Başörtüsü ve mantosu sırılsıklam olmuştu. Lokmalar boğazına diziliyordu. Sicim gibi de bir yağmur yağıyordu. Bana da Ereğli yolunu önerdiler.durmamıştı. "Hoşgeldiniz. ekmek çıkardılar. Ya Ereğli'den Ankara'ya nasıl gidilecekti? Bu. rengi bembeyazdı. Vapur torpillenebilirdi. Onu görmeye gidiyorum. sepetlerini. Bu yol onu mutluluğa mı götürecekti. kuru köfte. Kaldı ki bu yolculuğun sayısız sakıncaları vardı. îşgal kuvvetleri kuş uçurtmuyorlar. Bütün perişanlıklarına karşın karamsar değildiler. Yeni bir dönem başlıyordu yaşamında. Mustafa Kemal Paşa'yı görmeye gidiyorum. ya biz ne yapacağız? Nereye gideceğiz bu saatte?" diye soruyorlardı. Orada ufak çocuklarıyla üç kadın daha vardı." Yolcular sandallarla rıhtıma çıktılar. Nimet Hanım ve Han-dan'ın gözyaşları arasında konaktan ayrıldı. karayoluyla Ankara'ya gitmek imkânsız." "Çok özverili kadınsın. Kaymakam Naci Bey çok efendi bir adamdı.
"Gözün aydın kızım. "Maalesef kızım. Gerçekten de ertesi gün Kaymakam Bey. Her fırsatta Kaymakam'ın bürosuna inip Kemal Paşa'dan haber gelip gelmediğini soruyordu. Ereğli avuç içi kadar yer. Şimdiye kadar hiç bu kadar kesin bir haber alamamıştı. "Ne olur hemen Mithat Bey'i aratıp bulun. hangi yolla geleceğimi bilmiyor." "Elbette kızım. Onda da şunlar yazıyordu: "Ereğli'ye gelişinizi haber aldık. belki de Paşa Hazretleri Ankara dışına çıkmıştır. ağzı kuruyordu. Çocukluğundan beri en mutlu gününü 159 yaşıyordu. "Artık selâmete kavuşuyorsunuz. Bugün olmazsa yarın mutlaka bir haber gelir. Size başyaver Salih Bey'den de ayrı bir telgraf var. Emrinizi beklediğimi bildiririm. Kaymakam'a çekilen bu telgrafta şöyle deniyordu: "Fikriye Hanım'm yanına güvenilir bir polis vererek kendisini Kastamonu'ya gönderin." . "Kaymakam Beyefendi. Demek ki o beni Ankara'ya götürecek. öyle bir yakınınız var. Seni burada bırakacak değiller ya.. Fikriye'yi tanıdıklarına ve evlerinde konuk olmasına çok sevindiler. elinde Ankara'dan gelen telgrafla evine çıktı." Kaymakam Naci Bey Fikriye'yle bir süre daha konuştuktan sonra telgrafın başına geçerek. Şimdi hemen yanınıza güvenilir bir polis memuru alarak Ankara'ya hareket etmenizi istiyoruz." "öyleyse hemen Paşa Hazretleri'ne şifreli bir telgraf çekerek burada olduğunuzu bildireyim." Fikriye heyecanla telgrafı kaptı Kaymakam Bey'in elinden. Ama merak etme." "Lütfedersiniz efendim." Fikriye deliye döndü. Siz onu hemen bulabilirsiniz. ne mutlu size. "Kızım. inşallah bir daha Kemal Paşa'dan hiç ayrılmazsınız. Gerekli masraflar karşılanacaktır. Paşa Hazretleri hareketinizin derhal buraya bildirilmesini istiyor. Altında Başyaver Salih Bozok'un da adı yazılıydı. Demek ki Paşa. Arkadaşımız Mithat Bey'le birlikte Ankara'ya gelmeniz için kaymakamlığa yazı yolladık." dedi. elinde yeni bir telgrafla salona girdi. Buna göre gereğini yapmanız uygun olur. Paraya ihtiyacınız varsa bunu kaymakamlıktan sağlayabilirsiniz. Paşa Hazret-leri'nin gidişinizden haberi var mı?" "Hem var. Buyurun. Gözlerinden yaşlar boşamyordu. Bu da benim aracılığımla doğrudan size yazılmış. Çektiği bütün acıları bir anda unutuverdi. Ben kendisine haber ilettim. Demek ki birkaç gün sonra sevdiği adama kavuşacaktı. ne mutlu size. Kim onun kadar mutlu olabilirdi? Yüreği güm güm atıyor."A. henüz yanıt alamadık. Büyük Millet Meclisi Reis'i Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'ne şu telgrafı çekti: "Fikriye Hanımefendi bugün istanbul'dan gelmiştir." Fikriye ne söyleyeceğini bilemiyordu. İçişleri Bakanı Doktor Adnan' dan geliyordu ve Büyük Millet Meclisi Başkanlığı özel Kalemi'n-den çekilmişti. Telgraf. Kaymakam' in eşi de kendisine büyük konukseverlik gösterdi. Beş dakika sonra onu bulup buraya getiririz. Fikriye sabırsızlıktan deli oluyordu.. kendisini Ankara'da bekliyordu. Kaymakam Naci Bey beş dakika sonra." dedi. o da gözyaşlarını tutamamıştı. Buna inanıyorum. Kaymakam'ın eşiyle kucaklaştılar. Peki. Fikriye Hanım onunla birlikte Ankara'ya gelecektir." Fikriye o geceyi Kaymakam Bey'in evinde geçirdi. Biraderi Enver Bey Ankara'ya gittiğinden ve hemşiresi Jülide Hanım da vefat ettiğinden yalnız kalmış ve bu halde artık İstanbul'da oturması imkânsız olduğundan oraya ne suretle ve hangi yolla gelmesini uygun görürseniz öyle yapılacaktır." Fikriye göklere uçtu sevinçten. Ama ne zaman. emirlerini bekleyelim. hem yok. Eski izmit Fabrikası müdürü Mithat Bey de bu yolculuk sırasında kendisine eşlik edecektir. Ertesi gün Ankara'dan hiç ses çıkmadı.
Bu. Kastamonu ile Çankırı arasındaki yol da çok bozuktu. Selanik'ten tanışıyorlardı. "Fikriye'yi buraya getirtirseniz o size çok iyi bakar. Kız onun için kul köle oluyor ve onun bütün 161 GVF] sorunlarını paylaşıyordu. Sık sık birlikte olmuşlar. hem de eviydi. aralarında duygusal bir bağ kurulmuştu. limanda Kırım adlı bir gemi. oradan da Kastamonu ve Çankırı yoluyla Ankara'ya ulaşmaktı. Ankara'dan gelen telgraflar kendisine gösterildi. mutlu görünüyordu. hem de kendisi çok mutlu olur. Yolcular. Fikriye Hanımefendi'yle birlikte bu gece alaturka saat beş buçukta Kırım adlı gemiyle İnebolu'ya hareket etmiş ve İnebolu kaymakamlığına da telgrafla bilgi verilmiştir efendim. Yine soğuk ve rüzgârlı bir havada Fikriye Hanım ile Mithat Bey rıhtıma çıktılar." Gemi ertesi gün İnebolu'ya ulaştı.Gerçekten de öyle oldu. Evde hiç kadın yoktu. uzaktan el sallamalar. Bir süre sonra Evrenoszâde Mithat Bey Kemal Paşa'ya Fikriye Hanım'ı anımsattı. kendisine Sivas'tan beri yanında olan Bekir Çavuş bakıyordu. Bir bakıma o eğitmişti Fikriye'yi. Polisler Mithat Bey'i bulup getirdiler. Kaymakam Naci Bey hemen bürosuna dönerek Kemal Paşa'ya şu telgrafı çekti: "Mithat Bey. kötü havalarda hiç de kolay olmuyordu. Fikriye bu bağı geliştirmeye büyük özen gesteriyordu. soğuk ama güneşli bir kasım gününde Ankara'ya vardılar. akşamüstü İnebolu'ya gitmek için yolcu alıyordu. Bu konuda güçlük çekmediler. Orada yatıp kalkıyor. Orada gidecekleri yeri biliyorlardı: Ankara tren istasyonunda Direksiyon Binası. Mustafa Kemal Paşa 1919 sonlarında Ankara'ya geldiği zaman ilk başlarda Keçiören yolu üzerindeki Ziraat Mektebi'nde kalmış. Ankara'ya nasıl gidilecekti? Ereğli'den Ankara'ya yol yoktu. Oradan bir araba bulup Kastamonu'ya gitmeleri gerekiyordu. yazın da Ankara Garı'ndaki Direksiyon Binası'na taşınmıştı. o buna pek yanaşmamıştı. sonunda. Mustafa Kemal de çok hoşlanmıştı Fikriye'den. düzene sokar. Oraya gemi işliyordu. Yollar düzgün değildi. Ankara'ya artık 150 kilometrelik bir yol kalmıştı. Dura kalka o yolu da aştılar. kadardı." Mustafa Kemal'e bu öneri çok tatlı geldi. Yine de 70-80 kilometrelik bir yolu aşmak. Çünkü Fikriye'nin Mustafa Kemal'e büyük bir sevgiyle bağlı olduğunu biliyordu. o geceyi de Çankırı'da geçirdiler. Naci Bey ile eşi de Fikriye'yi yolcu etmek için rıhtıma gelmişlerdi. Ne var ki Mustafa Kemal Fikriye'nin bu aşırı sevgisinden ve bağlılığından zaman zaman bunalıyor ve . Hemen rıhtıma bir polis gönderildi. yemeğinizi hazırlar. dağları aşmak gerekiyordu. Yine öpüşmeler. kucaklaşıp öpüştüler. Artık Fikriye yorgunluktan harap olmuştu ama Ankara'ya bir an önce kavuşmanın heyecanıyla içi içine sığmıyor. Anadolu'nun bütün yoksulluğunu ve perişanlığını göre göre. Fikriye Hanım ile Mithat Bey son dakikada gemiye bindiler. O yol da Kalecik yakınlarına kadar çok virajlı ve bozuktu. Mithat Bey'in ilk işi Vali aracılığıyla Kemal Paşa'ya bir telgraf çekmek oldu. evinizi derleyip toplar. O da bütün genç kızlık heyecanıyla kendisini sevmiş ve kendini ilk kez onun kollarına bırakmıştı. Ama yol üzerinde konaklayacak temiz hanlar vardı. köylülerin ve yolcuların dertlerini dinleye dinleye. Ne talih. kucaklaşmalar. Hemen biletler alındı. Ereğli ile inebolu'nun arası 200 km. Yolcularımız ertesi gün Kastamonu'ya vardılar. Zaten son zamanlarda o yolla Ankara'ya gitmek isteyen çok yolcu olduğu için İnebolulular bunu bir düzene sokmuşlardı. Tek çare Ereğli'den gemiyle İnebolu'ya. îşte Fikriye de şimdi karşısındaydı. hem de çok dönemeçliydi. "Paşam." dedi. Fikriye'nin kendisini nasıl bir aşkla sevdiğini çok iyi biliyordu. Orası hem Paşa'nın çalışma bürosu. Paşa'nın arkadaşları kendisine bir kadın bakıcı bulunmasından söz ettilerse de. iyi çorba ve yemek çıkartıyorlardı. O yolun uzunluğu da 120 kilometrenin üzerindeydi. Mustafa Kemal gibi duygusal bir adam için hiç unutulacak bir olay değildi.
çocuklar Ankara'ya hoş geldiniz. bir nöbetçiden başka hiç kimse yoktu. Paşa bürosunda masa başında çalışıyor. onları seyrediyordu. "Seni çok yordum. "Paşam.. Artık ölsem de ga'm yemem." Kahveler içildikten sonra Mithat Bey yolcu edildi." dedi. "Sizi gördüm." Salih Bozok'un ağzı kulaklarına varmış. nöbetçi.. bir kâseye bal koydu. Bekir Çavuş'u gönderip peynir ve zeytin aldırdı. istasyonun önündeki alana da heybeli köylüler ve yoksul kadınlar birikmişti. "Valla Paşam. tabii. önce Ereğli'den. Böyle bir yalnızlık duygusu içinde. Fikriye ile Mithat Bey bir akşam üzeri Ankara'ya vardılar." deyiverdi. ona elbette güvenim sonsuzdur. "E. Oh. ısrar etmiyorum. ama başka çare yoktu. değil mi?" Fikriye. Fikriye ile Paşası da sonunda yalnız kalabildiler. "Paşam. "ben yorgunluktan ölüyorum. çok şükür Allah'a. keyifli keyifli gülüyordu. Hâlâ gözlerime inanamıyorum. Gözlerinden yine ışıklar parlıyordu. Bu görevi başka hiç kimseye veremezdim." dedi.özgürlüğünü hiç yitirmek istemiyordu. Heyecanla Fikriye'yi kucakladı.. Şuradan şuraya gönderemem. Birlikte yaşayacaklardı ama yine de Fikriye'ye ayrı bir yatak odası gerekiyordu. Sen git biraz dinlen. Ama şimdi Ankara'da ne Zübeyde Hanım vardı ne de Makbule." dedi. ama o burada bana çok lazım. Kaldı ki Mustafa Kemal. konuklarınız geldi. Yollar kağnı ve at arabalarıyla doluydu." "Sağ olsun Mithat Bey beni hiç yalnız bırakmadı Paşam. Siz karşımdasınız! Çok şükür. "Hayır Paşam. Nihayet eve bir kadın eli değecekti. Ertesi sabah Fikriye'nin ilk işi Mustafa Kemal'in kahvaltısını hazırlamak oldu. "Sağ ol Mithat. Paşam.. Salih Bozok da notlar alıyordu. Saat 9'a geliyordu. izin verirseniz ben de artık kaçayım.." Mithat Bey ise. "Kemal Paşa'yı göreceğiz." "Ya Salih Bey'e?" "Tabii. "Nasıl aştın bu yolları? Sonunda sağ salim gelebildin ya. Demli bir çay yaptı. Mustafa Kemal çok hoşlandı bu sabah kahval163 . Fikriye ile birlikte ge-J çirecekleri günlerin düşüyle planlar kurmaya başladı." Mithat Bey ne yapacağını şaşırmış." dedi. Onun bir dolabı.. biricik Paşam benim. Sonunda Mustafa Kemal Mithat Bey'i de kucaklayarak. Her şey Fikriye'nin zevkine göre düzenlenecekti." dedi." Mustafa Kemal anlamıştı gelenlerin kim olduğunu. içeri aldım. "Çağırın Fikriye'yi gelsin. Çok yorgun değilsiniz. Bekir Çavuş. bütün yorgunluğum geçti. Annesinin ve Makbule'nin Fikriye'yi sevmemeleri de belki bu ilişkinin daha fazla gelişmesini önlemişti. Sofya'da ve İstanbul'da geçen o çok canlı. Bekir Çavuş önce size bir yorgunluk kahvesi pişirsin. ben hiç yorgun değilim. Müsaade ederseniz ben bu akşam rakıya kalmayayım. yarın inşallah birlikte oluruz. Nihayet size kavuştum. Mutfak dolabında bir teneke bal vardı." dedi. Direksiyon Binası'nın kapısında. biraz kadınsız kalmanın sıkıntısını da yaşıyordu. Birinci kata çıktılar." deyince. Siz kahvelerinizi içerken o da rakılarımızı hazırlar. Mutluluğumu size anlatmama imkân yok. Mithat Bey. Gidip biraz dinleneyim. hiç soru sorma gereği duymadan kapıyı açtı ve Fikriye Hanım ile Mithat Bey'i içeri aldı. bir tuvalet masası da olacaktı. sonra da inebolu ve Kastamonu'dan aldığıl telgraflar Mustafa Kemal'i heyecanlandırdı. Salih Bey de. Hemen yerinden fırlayarak giriş katındaki salona indi." "Hay hay Mithat. Çay hazır olunca gidip Paşasını uyandırdı. kadınlı ve eğlenceli günlerden sonra içine bazen bir gariplik çöküyor ve Fikriye'nin özlemini duyuyordu. Oh. "Bir beyle bir hanım. "Çok merak ediyordum seni çocuğum. Çok iyi olur.
Toz bezi. Siz de erken erken evlerinize gidebilirsiniz. eve bir köylü kadın bulmak gerekiyordu. akşam için bir şeyler hazırlamaya başladı. Bekir Çavuş onun yanma bir emir eri verdi. Akşama Paşasına söyleyecekti." dedi. birlikte çarşıya gittiler. Onun adamlarıyla da savaştık. Fikriye kendisini kapıda karşıladı. Artık yavaş yavaş sofra hazırlamanın zamanı gelmişti. Refik Bey benim sağlık durumumun istanbul'a gitmeme elverişli olmadığını belirten bir rapor verdi. O sıralarda istanbul'da Meclisi Mebusan'ın toplanması kararlaştırılmıştı. "dün akşam pek konuşamadık. tahtaları ve camları sildi. Kaç günlük yolda bütün çamaşırları kirlenmişti. Şimdi sana ondan sonraki olayların bir tablosunu çizeyim. Bir de baktı ki saat 6 olmuş. Evde çok şey eksikti. ama bunu hiç belli etmemesi. Fikriye eve biraz çekidüzen vermek istiyordu. onları yıkadı. Yanında yaveri ve arkadaşları da vardı. çivit gibi temizlik malzemeleriyle birlikte pirinç. bütün Kuvayı Milliyecilerin tutuklanmasını ve Meclis'in kapatılmasını istiyorlardı. Sevgili erkeğinin nesi var nesi yok ütüledi. Ankara'ya geldikten birkaç gün sonra seçim mazbatamı bana yolladılar. Mustafa Kemal akşam 7'ye doğru eve geldi. "Kuvayı Milliye güçleri. Birçok milletvekili bu çağrıma uyarak buraya geldi. Benim kalkıp istanbul' da Meclisi Mebusan'a gitmemin hiç sırası değildi. Uygun gördüğünüz her şeyi bana anlatın. Sonra oturma odasına geçtiler. içeri girer girmez kucaklaştılar. "Arkasından başımıza Ahmet Anzavur'u musallat ettiler. ingilizler bir yandan da istanbul Hükümeti'nden. Bir yandan da ocağı yaktı. îlk kez eve bir kadın eli değiyordu. Karaoğlan çarşısına gidip bir şeyler alacaktı. Fikriye çiçek gibi bir sofra hazırlamıştı. Erzurumlular benim oradan milletvekili olmamı istemişlerdi." dedi. görüştük. Kendilerini kıramadım. Bekir Çavuş da ona bir yandan yardım ediyordu. ama onları içeri almadı: "Bu akşam ben biraz yorgunum. Bu kahvaltı zevkini çoktan unutmuştu. Durum iyi gidiyordu. Yani ordudan ayrılmamı. Ama bütün bu birikmiş işlerle baş edilecek gibi değildi. Ama bir de baktık ki.tısından. Sonra da mutfağa girdi. Ne kadar özlemişti Mustafa Kemal böyle bir sabah kahvaltısını. on . "Anlatın Paşam. Aynı gün Şehzâdebaşı karakolunu basarak altı erimizi şehit ettiler. Fikriye önce kollan sıvayıp evi baştan aşağı temizledi. Müdafaayı Hukuk grubuna girmek için bize söz verenler başka gruplara geçmişler. Fikriye zaten Paşasının tepsisini hazırlamıştı. süpürge. o sıralarda Maraş'ı ve Urfa'yı Fransızlardan geri aldılar. O gün neler yapılacağını konuştular. Samsun'a çıktıktan sonra geçen olayları önce ağabeyinden dinlemişsindir. "istanbul'daki Meclis'te Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti adında bir grup oluşturulmasını düşündük. "12 Ocak'ta Meclisi Mebusan açıldı. Bunu Meclis başkanlığına yolladım. Rauf Bey de istanbul'dan seçilmişti. beni seçtiler. Mustafa Kemal'in erkenden Meclis'e gidip çalışması gerekiyordu. hemen alıp geldi. gruplar oluşturuldu. sadeyağ. ütüye korları koydu. arka balkona astı. çamaşırları dolaba yerleştirdi. Zaten o kadar keyifliydi ki elbette erkeğini mutluluk içinde karşılayacaktı. Erzurum ve Sivas kongrelerini nasıl topladığımı duymuşsundur. Hükümeti kuracak duruma da belki gelebilirdik. "Biliyorsun 16 Mart'ta ingilizler istanbul'u işgal ettiler. sonra da çevrende olanlar bunu sana anlatmışlardır. kuru soğan. Yorgunluktan harab olmuştu. patates. kendilerine neler yapmak istediğimizi anlattım. meyve gibi erzakla eve döndüler. Ben de milletvekillerinin Ankara'da toplanmaları için bir çağrıda bulundum. Bu akşam yalnız sizi dinleyeceğim. Paşasını güler yüzle karşılaması şarttı. bulgur. neler oluyor? Hepsini sizden dinlemekten zevk alacağım. Bize bağlı kalanlar da Müdafaayı Hukuk adına karşı çıkarak 70 milletvekilinden oluşan Felahı Vatan Grubu adında bir grup kurmuşlar. Böylece Meclis'te çoğunluğu sağlama olanağımız olacaktı." "Fikriye'ciğim. Her taraf gıcır gıcır oldu. yerleri süpürdü. koyun eti. 15 Şubat'ta Dr. Neler oldu. dinleneceğim. toz aldı. Çok keyifli bir havada Direksiyon Binası'ndan ayrıldı. sabun. arapsabunu. Ama istanbul Hükümeti'nih buna gücü yetmiyordu.
"Artık iş çığırından çıkmıştı. Divani Harp beni idama mahkûm etti. Onların bizi emperyalizmin bir aracı olarak görmelerine de engel oluyoruz. Soma.' "Bu arada Sovyetlerle iyi ilişkiler kurduk. bunları sizin ağzınızdan dinlemek beni çok mutlu ediyor. Düşman bizim moralimizi bozmuyor."' "Gerçekten de öyle galiba Paşam. Almanya gezisinde o kadar da dostluk etmiştiniz. 11 Nisan'da Meclisi Mebusan dağılınca herkes Ankara'dan başka çıkar yol olmadığını anladı. aradan iki hafta geçmeden de Vahdettin bu idam kararını onayladı. dışarıdan gelen kuvvetlere dayanarak bir şeyler umut edersek ve o yardımlar da gelmezse düş kırıklığına uğrarız." "Fikriye'ciğim. Albay İsmet Bey'i Genelkurmay başkanlığına getirdi. Salihli ve Aydın yönlerinden .. Meclis beni ertesi gün başkan seçti. yabancı esareti altında kavuşacağımız mutluluklardan bin kez üstündür.. Mayıs sonlarında Meclis'in bir gizli oturumunda bir konuşma yaparak şöyle dedim: "'Kendi kuvvetlerimizi göz önüne almadan. Kendi hükümetimizin yönetimi altında bedbaht ve mutsuz yaşamak. Artık Vahdettin'e bir şeyler söylemenin zamanı gelmişti. Yunus Nadi. demiryoluna da el konulmasını ve hat boyundaki İngiliz." "Ne acımasız adammış şu Vahdettin. ben de sizin gibi düşünüyorum. Böylece bütün insanlığa hizmet ettiğimize inanıyoruz. "İstanbul'da toplanan Meclisi Mebusan da artık görevini yapacak durumda değildi. biz de kaçacak olanlara başka yollar önerdik. 23 Nisan günü Meclis'imizi eşsiz bir törenle açtık. Zaten bu belli değil miydi?" "Evet Paşam. Fransız askerlerinin ellerindeki silahların alınmasını ve tutuklanmalarını istedim. 18 Mart'ta Meclis son toplantısını yapmış. Adnan (Adıvar) Bey. Saffet (Arıkan) bu yollarla Ankara'ya ulaştılar. şimdi de sana geçen hazirandan beri yaşanan çok heyecanlı olaylardan söz etmek istiyorum. Böylece takımımızı olgunlaştırmış oluyorduk. bunları hiç hazmedemedi.'" "Çok iyi demişsiniz Paşam. Artık biz dışarıdan hiçbir devlete güvenecek durumda değildik. Öteki illerden gelen milletvekilleriyle birlikte Meclis üyelerinin sayısı 381'e yükseldi. Harbiye nezaretini. Çok gergin günler yaşadık ve yaşıyoruz. "İstanbul'dan gelmesini beklediğimiz milletvekillerinin çoğu bize katıldı. mutasarrıflıklara ve kolordu kumandanlarına bir bildiri göndererek Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir Meclis'in toplanacağını bildirdim.165 beş askerimizi de yaraladılar." "Paşam. Rıza Nur. Yusuf Kemal (Tengirşek). 19 Mart'ta bütün illere. Aynı gün Padişaha bir telgraf çekerek şunları söyledim: '"Düşmanların bayrakları babalarımızın ocakları üstünden ve mabetlerimizin çevresinden çekilinceye kadar savaşmayı sürdüreceğiz. Hüsrev (Gerede). Celalettin Arif. Bir süre sonra Halide Edip Hanım. "Evet. Bu duruma düşmemesi için ona ne yollar göstermiştiniz. Yunanlılar geçen Haziran'ın 22'sinde Akhisar. "İstanbul'dan kaçarak Ankara'ya gitmek isteyen birçok milletvekili dostumuz vardı. Beni Divani Harb'e vermişler. Üç gün sonra Fevzi Paşa İstanbul'dan kaçıp geldi. Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin'e gönderdiğim bir mektupta şunları yazdım: "'Biz Batı emperyalizmine karşı yalnız kurtuluş ve bağımsızlığımızı korumakla yetinmiyoruz. gazetede okumuştum. "O sıralarda. İngilizlerin bunu önlemek için İzmit yolu üzerinde sıkı bir denetim kurduklarını haber aldık. Tophane'yi ve bütün telgrafhaneleri ele geçirerek bizimle bağlantıyı kesmeye 166 kalktılar. Ben de Geyve Boğazı'nın ve oradaki santralin ele geçirilmesini. Kuracağımız Büyük Millet Meclisi'nin hazırlıklarına böylece başlamış oluyorduk. Bilmende yarar var. bak dinle çocuğum. yer yerinden oynadı." "Ben de ertesi gün." "Padişah deli olmuş bu sözlere. daha neler yaptık." "Evet. Bunun için her şeyden önce kendi gücümüze önem veriyoruz. birleşmemize yardım ediyordu. Cami (Baykurt).
Kuvvetlerimiz iç ayaklanmaları önlemek için Adapazarı'na." "Yani. Avrupa devletleriyle siyaset yollarını görüşmeliyiz. Önlem alınmazsa bunun sorumluluğu istanbul Hükümeti'ndeydi. istanbul galiba haklı. "Çöküşü önlemek için savunma önlemlerini almak gerekiyordu.' "Görüyor musun? Ne sözler söylediler? öte yandan da başımızda Ermeni sorunu vardı. 'Ankara'ya dönüşümde Büyük Millet Meclisi Başka-nı'nı Meclis'in önünde asacağım. Yozgat'ta bir ayaklanma baş göstermişti. Her yerden bana sayısız telgraf geliyordu: 'Çok büyük ve düzenli kuvvetler yollayınız.. 'Bu iş ordu işi değil. ingilizlerden ve Fransızlardan yardım alıyordu. "işte o günlerde Eskişehir'e giderek kuvvetlerimizi düzene sokmaya çalıştım. çok zor günler geçirdik. Türk ordusunda değerli hiçbir subay ve kumandan bulunmadığını söylemeye başladılar. Biz Eskişehir'e kadar çekilmek zorunda kaldık." "Ne kadar zor. herkesçe beğenildi ve övüldü. Alaşehir'e. Gerilerden takviyeler getirterek Inönü-Eskişehir arasında bir savunma cephesi kurulmasını sağladım. Doğrudan valilere emirler gönderdiler ve emirlerini yerine getirmeyenlerin asılacağını söylediler. düşman 30 Haziran'da Balıkesir'e girdi. Biliyorsun. Biz daha hazırlıklı değildik. Erivan. Meclis'te büyük eleştiri ve saldırılara uğradım. "Düşman bir yandan da Tekirdağ'a asker çıkartarak Edirne üzerine yürüdü. ." "Evet. Ama gel gör ki Ankara kaynıyordu. Uşak'a ve Nazilli'ye düşman askerleri girdi. Biz gerilemek zorunda kalıyorduk. Bunlar gelmiyorsa yeniliriz. Hem de nasıl biliyor musun? Cafer Tayyar Bey kendi kuvvetleriyle irtibatını kaybetmiş bir biçimde atla dolaşırken düşmana esir düşmüş. Gümrü ve Kars yöresinde bir Ermeni devleti kurulmuştu. Çerkez Ethem oraya gidip bu ayaklanmayı bastırdı.' diye. istanbul Hükümeti de ordumuzu felce uğratacak olaylar yaratmaya ve Kuvayı Milliye'yi yok etmeye uğraşıyordu. Zile bölgesine gönderilmişti. O arada ingilizler de Mudanya'ya ve Bandırma'ya asker çıkardılar. Biz ileride bütün gücümüzü Yunanlılara karşı kullanabilmek için önce Ermenistan'a savaş açmaya karar verdik. Ah nerede Çerkez Ethem? Bize çeteler gerek. Ondan sonra Bursa'yı da yitirdik." "Ne felâket!" 169 "işte o sıralarda Çerkez Ethem. Kendisine övgüler yağmaya başlayınca Ethem ve kardeşleri sunardılar. saldırıya hazırlanıyordu. Sonuç olarak Trakya baştan başa Yunanlıların eline geçti. "istanbul Hükümeti. Şu kadar cephane gönderiniz.'" "Ne küstahlık Paşam!" "Evet nelerle uğraştım görüyor musun? Meclis'te de homurdanmalar başladı. Bizim görevimiz onlara dayanma gücü ve umut vermekti. Kolordumuz da büsbütün dağıldı. Bu devleti Taşnak Partisi yönetiyor. Birkaç gün sonra da Kirmastı (Mustafakemal167 168 paşa) ve Karacabey düştü." "Öyle denebilir. düzenli kuvvet yaratalım diye uğraşırsak kıyamete kadar sonuç alamayız. Yani hem halife ordusuna karşı savaşmak zorundaydık hem de Yunanlılara karşı. Yunan ordusu izmir bölgesine yerleşmiş. Doğu illerinde seferberlik ilan ettik. Aslında bu iş silâhla da halledilmez. Kendi kuvvetleriyle bağlantısı kesilen Kolordu komutanı Cafer Tayyar Bey esir edildi. Daha da neler! Çerkez Ethem Yozgat'ta milletvekillerinin önünde ne demiş biliyor musun. Yunan saldırısının olacağı önceden çok belliydi. Bu savaşlar sırasında tümenlerimizde eksikler vardı. Yunanlıları bir yana bırakıp bizim karşımıza Anzavur kuvvetlerini çıkarttı. kardeşi Reşit ve Tevfik beyler Yeşil Ordu'yu kurdular.. Çerkez Ethem Ankara'ya geldi.saldırdılar. Kâzım Karabekir Paşa'yı Doğu Cephesi kumandanlığına getirdim. Oysa işbaşına geceli daha iki ay bile olmamıştı. çete ve gerilla savaşları olmadan zafere ulaşamayız. Kendilerinin herkesten üstün birer yiğit olduklarını sandılar. bir bakıma düşmanı durdurmuş sayılırsınız. Hendek'e. Cephanemiz de çok kıttı.
Fikriye yine odasına çekiliyordu. . Kardeşinin gelenekler dışında bir ilişki içinde olmasına karşı geleceği belliydi. Bir süre sonra Ali Enver. Hal hatır sordu. deli oldular. Mustafa Kemal konuşmayı burada keserek. Bizim müfrezelerimiz Pehlivan Ağa. Masalara örtüler serdi ve vazolara çiçekler koydu. Sarıkamış'ı. o sorunu çözdük. Sen gelmeden birkaç gün önce Çerkez Ethem tepeden tırnağa silâhlı adamlarıyla buraya geldi. Bu durumda Ermeniler savaşı bırakmak zorunda kaldılar. saat ilerlemişti. Kimler vardı Paşa'nın en yakın çevresinde: Kılıç Ali."Ermeniler bu sırada Oltu'da kurulan Türk yönetimine karşı harekete geçerek bütün o bölgeyi ele geçirdiler. Çünkü bunlar subay gördüler mi. Mustafa Kemal akşamları genelde eve birkaç yakın arkadaşıyla birlikte geliyor ve Meclis'te başlattıkları tartışmaları orada sürdürüyordu. Konuşmayı dağıtmadı. Ruşen Eşref. ama dengesiz kardeşlerinin etkisinde kalıyordu. Fikriye çoğu zaman Ali Enver'e ters düşüyordu. "Kızım" dedi. okuduğunu yazamaz adamlardır. Direksiyon Binası'na yanlarına eşlerini almadan geldikleri için Paşa Fikriye'nin orada bulunmasının yersiz olacağını düşünüyordu. Maksadı neydi anlayamadım. Mazhar Müfit. ne bir fırka ne de düzenli bir kuvvet haline getirilemez. Arkadaşları." Akşam olmuş. Kuvayı Seyyare'nin gelişigüzel yönetilmesi gerekir. ağabeyinin kendisini kınamasından biraz ürküyordu. bazıları merdiven başına dikildiler. Topal İsmail gibi adamlar tarafından yönetilir. Doktor Fikret ve Fuat Bey. kardeşinin Direksiyon Binası'nda kaldığını öğrenince doğru oraya gitti. İbrahim Süreyya. Bu dikkafalı adamların başına ne bir subay ne de memur konulabilir. Bölük âmirleri de yazdığını okuyamaz. Yanımdan saygıyla ayrıldı. Ali Enver de kardeşinin Mustafa Kemal'le ilişkisini hiç onaylamıyordu. Muhakkak ki bazı üstün nitelikleri vardı. Fikriye de bu geliş gidişler sırasında hiç söze karışmadan konuşmaları uzaktan dinlemekle yetiniyordu. İki kardeşin arası son zamanlarda pek iyi değildi. Sarı Mehmet. Ama Çerkez Ethem ve kardeşleriyle hâlâ uğraşmak zorundayız. Ne var ki genelde Paşa geç saatlere kadar leblebi ve çerezle demlendikten sonra yemeğe geçileceği zaman Fikriye'yi de sofraya çağırıyordu. Ben Batı Cephesi Kumandanlığına İsmet Bey'i getirdim. çok büyük tehlike atlatmışsınız. ben de öyle sanıyorum. Bana gözdağı vermek istiyordu galiba. ismet Bey'e bir tel çekerek şöyle demişler: "'Kuvayı Seyyare (kendi birlikleri). Bunlar kendi başlarına buyruk olmak sevdasındalar. Recep Zühtü. Olayları bundan sonra birlikte yaşayacağız. Evi kendi zevkine göre yerleştirdi ve düzene soktu. Onun ne yapacağı hiç belli olmazdı." Fikriye. Fikriye. Karşılaştıklarında yine de kucaklaştılar. Ali Enver. Dışarıdaki silâhşorlarını peşine takarak çekildi gitti." "Evet. Hiç değilse Doğu Cephesi'nde sorun çözülmüş oluyor. Fikriye sofrayı hazırladıktan sonra yatak odasına çekiliyor ve Paşa'nın arkadaşlarıyla birlikte sofraya oturmuyordu. Fikriye'nin Ankara'ya gelmesinden yaklaşık iki ay sonra. Karşı koyacak olsaydınız silâha sarılacaklardı. Ama yemek faslı sona erer ermez. "bu akşamlık bu kadar. "Bunun üzerine ordumuz ileri yürüyüşe geçti. Kendisini nezaketle kabul ettim. Bu binayı âdeta bastılar." X7Q "Bu çok önemli bir başarı Paşam. Adamlarından bazıları kapıları tuttu. Göle'yi ve sonra Kars'ı geri aldık. ağabeyi Ali Enver kendisini görmeye geldi. artık Direksiyon Binası'nın hanımı olmuştu." "Evet. Azrail görmüş gibi isyan ederler. Ben çok soğukkanlı davrandım. Salih Bozok. Ethem çalıştığım odaya daldı. Geçen ayın sonlarında da sınır bölgelerindeki kuvvetlerimize saldırdılar.' "Durum çok gerginleşmişti." "Paşam. öpüştüler.
nikâhımızın duyulmasını da istemem. O şöyle dedi: '"Hayır kızım. Başkalarının gözüne kötü görünmeyece-ğim. Seni uyarmaya geldim. Mustafa Kemal'i sevmene bir şey demiyorum ama aynı çatı altında yaşamanız biraz tuhaf olmuyor mu? Herkes ne der buna? Ailemizin namusunu hiç düşünmüyor musun?" Fikriye soğukkanlı bir sesle. Bunu alacak zamanımız yok. Kim ne derse desin. Ben sizinle beraberim ya. Sen bu evlenme işine sıcak bakıyorsan. '"Ne demek Paşam." dedi. "Nasıl? Ne diyorsun? Niye hiç haberim olmadı? Neden hiç kimse evliliğinizi duymadı?" 171 "Anlatacağım ağabey. Bütün olayları bir bir sana anlatacağım. Benim için önemli olan o.' '"Ağabeyime de söylemeyecek miyiz?' "Mustafa Kemal bir an düşündükten sonra. Bunu ne zamandır düşünüyordum. '"Çocuğum. Çünkü her şeyden önce annemin rızasını almam gerek.' "'Çok doğru söylüyorsun çocuğum. üzmemeye. Evime genç bir kızı kapattığım ve onunla geleneklerimize uygun olmayan bir şekilde ilişki kurduğum söylenebilir. 172 "Ankara'ya geldikten üç hafta sonra. Böyle bir duruma düşmemizi istemem.' dedim. Bugünkü koşullar altında onu buraya getirtemeyeceğime göre. 'Nasıl uygun görüyorsanız öyle olsun Paşam.' "Ben. Bunu ileride yaparız. Paşam şu anda mutluluktan ölebilirim. "Mustafa Kemal yine bir süre düşündü. îki gün sonra ben buraya Seriye Vekili ve eski Karacabey Müftüsü Mustafa Fehmi Efendi'yi çağıracağım. "Ağabey. 'Peki.' "'Zaten evimin kadınısın. Dünyanın en talihli kadınıymışım meğer. kimin haddine. şimdi onun hiç sırası değil.' dedim. "'Hayır. sonra bana. Sen buraya gelince durum çok değişti. Ne Fuat Ağabey'im ne de Enver Ağabey'im. Arkadaşlarınızın eşleri beni küçümseyemeyecekler. Seninle aynı evde yaşıyoruz. "Ben. telâş etme. nikâhımızın duyulmasını istemiyorum. Hiç sinirlenmeden lütfen beni dinle. Bana belki âşık değildi ama benim kendisini çılgınca sevdiğimi biliyor ve beni korumaya. Seninle evlenmeye karar verdim.' . Eğer bu nikahlanma düşüncesi sana da uygun geliyorsa hemen gerekeni yaparım.' "'öyle ama Paşam. bilemeyiz ki kimin ne söylediğini. evinizin kadını olacağım. bunu hemen iki gün içinde çözebiliriz.' "Mustafa Kemal bana karşı bir sorumluluk duygusu taşıyordu." "'Ama artık kimse beni yadırgamayacak. Şimdilik evlendiğimizi hiç kimse duymayacak. Bu olayı bir gün bana karşı kullanabilirler. aralık ayının karlı bir perşembe akşamı Mustafa Kemal Direksiyon Binası'ndaki salonda rakısını yudumlarken bana şöyle dedi: "'Çocuğum. hiç düşünmüyordum. Zübeyde Yengem ne der evlenmemize? Karşı çıkar mı? diye sordum. O da çok sevinir. biz evlendik. Benimle olan yakın ilişkisinin kötü yorumlara yol açmasını hiç istemiyor ve beni kanatlarının altına alıyordu. Düşününüz. 'Bu benim yıllardan beri heyecanla.' '"Peki düğün yapmayacak mıyız?' diye sordum." dedi. acele etmeyelim.' '"Ne diyorsunuz Paşam? Sıcak bakmak ne demek? Buna hayır diyeceğimi mi düşünüyordunuz?' "'Hayır. nikâhımızı o kıyacak. mutluluktan deli olurum. mutlu etmeye çalışıyordu. İleride bunu birlikte anlatırız.' "'Zaten kimse seni küçümsemiyordu. ama gene de önlem almakta yarar var. bu iş şöyle olacak.' "Ben derhal yerimden fırlayarak Mustafa Kemal'i kucakladım. sabırsızlıkla beklediğim bir şey."Fikriye. "bu işin sonu nereye varacak? Çok tehlikeli bir yoldasın. Kendisine nasıl haber verebilirim? Düğünümüzde mutlaka bulunmak ister. sana bu akşam hiç beklemediğin bir şeyler söyleyeceğim. Aslında benim hiç umurumda değil. Bak.
' 173 "'Ne kadar hoş.' '"Zamanı gelince elbette hepsi öğrenecekler. o ise akraba. Bunu hiç kimseye duyurmayacak. Kardeşinin anlattıkları kendisini büyülemiş gibiydi. yakın arkadaşlarınız da bunu bilmeyecekler mi? Örneğin Salih Bozok Bey. Aile tek eşli evliliğe dayanacaktır. Fuat Ağabey'im ve Muzaffer Kılıç ile kucaklaştılar. Bize ne mutlu ki. O yüzden onu nikâh şahidi yapacağım. alçalır beşer (insanlık). Osmanlı aile hukuku. Fikret'in dediği gibi. Biz ileride bir Medeni Kanun çıkartarak bu işleri bir düzene sokacağız. Kadınlar milletimizin gerçek anaları olacaktır. O ne zamandan beri evlenmemizi isterdi. Ama şimdilik bunu duyurmayalım." "Ağabey. tesettür (örtünme) kalkacak. Kılıç Ali Bey. Fuat Ağabey'ini ve Muzaffer Kılıç'ı. hiç sanmıyorum. dürüsttür. Çok bozulur ve beni hiç affetmez.' dedi. Sizden de aynı sadakati beklerim. sosyal ve ekonomik alanlarda erkeğin ortağı. yardımcısı ve koruyucusu olmasını kabul etmez. arkadaşı. çok karılılık kalkacak. "Buna çok şaşırdım." "Ben nasıl olsa bu olayı Fuat Ağabey'inden de." "Peki. Sevgili akrabam Fikriye'nin mutluluğu beni çok sevindirecek. Biliyorum." dedi.' dedi.. Fikriye konuşmasını şöyle sürdürdü: "Gerçekten de her şey Mustafa Kemal'in dediği gibi oldu.' . Bu nikâh olayına mutlaka inanmak istiyor ve kardeşini güç durumda bırakmaktan çekiniyordu. Evlenme işini böylece imamın tekelinden kurtarmış olacağız. Çok isabetli bir karar almış olduğuna inanıyorum. Mecelle. ikisi de bu konuda konuşmak istemeyeceklerdir. 'Paşa Hazretleri ne emretmişlerse öyle yapacağız.. ahlaksal. 'Ama Paşa Hazretleri bunu gizli tutmak istiyorlar. Yoksa ben üzülmeyeyim diye bu evlenme işini sen mi kafanda kurdun?" "Hayır. Devlet ya da belediye temsilcisi önünde yapılmayan evlenmeleri geçerli saymayacağız. Nikâhın devlet ya da belediye temsilcisi tarafından kıyılması gerektiğine inanırım. Ama bugün ne yapabiliriz? Ben nikâhımızı Seriye Vekili'nin kıymasını uygun gördüm.'" Fikriye'nin bu anlattıklarını dinleyen Enver buruk bir sesle. Ortalık düzelince bu işi hallederiz. Peki. Fuat Ağabey'im çok sevinecek.' "Fuat Ağabeyim. Bu işi benden gizlemenin gereği var mıydı? Benim bildiğim Mustafa Kemal açık sözlüdür. Zamanı gelince de hiçbir şeyi kaçırmamak doğru olur. Bir gün o günlere erişeceğiz. hem de devlet temsilcisi.' X74 '"Ben de öyle biliyorum. Şöyle cevapladı: "'Söyleyeyim. merttir. bu konuyu şimdi hiç onlara açmasanız daha iyi olur. öyle olsun. Karar verilen bir şeyin uygulanması için zamanının geldiğini bilmek gerekir. hayır. nikâh şahidi olacağız. Bunu kendi eşime ve çocuklarıma bile anlatmayacağım."'Çıkmaz. Onun da Mustafa Kemal'e büyük bir saygısı ve güveni vardı. Biz de öyle yapacağız. bu iş böyle oldu. Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin ilk Seriye Vekili Mustafa Fehmi Efendi iki gün sonra Direksiyon Binası'na geldi. Cevat Ab-bas Bey.' "'Nasıl isterseniz öyle olsun Paşam. 'Elbette muhterem Vekil Hazretleri. Görevinin ne olduğunu biliyordu. Kaçgöç kalkacak.' "Ben kendisine nikâh şahidi olarak kimleri düşündüğünü sordum. ama her şeyin bir sırası var. Muzaffer Kılıç' tan da öğrenirim. sen anlatmaya devam et. Elbet sefil olursa kadın. "Fuat sana benden daha mı yakın? Ben senin öz ağabeyinim. 'O seni kendi kızı gibi sever ama izin almadan evlenirsem ona büyük saygısızlık etmiş olurum. şeriata dayalı mecelle tarafından düzenlenmiştir. Türk kadınının bilimsel.'" Ali Enver Fikriye'nin bu sözlerini büyük bir dikkatle dinledi.' dedi. İkisi de yakın arkadaşımdır. '"Çok hayırlı bir iş için buraya çağrıldığımı biliyorum. Nuri Bey?. Mustafa Fehmi Efendi. Hiç gizli kapaklı iş yapmaz." "Mustafa Kemal bana evlenme müjdesini verdikten sonra şöyle dedi: "'Ben her zaman imam nikâhına karşı olmuşumdur. Seriye Vekili hem din adamıdır. erkeğin çok eşli olmasına izin verir. uydurmuyorum.
Onarım çalışmaları karda kışta üç ay kadar sürdü. Ruşen Eşref. askerlerin başında durarak gerekli işlerin yapılmasını denetliyordu. Sevinçten ağlamak geliyordu içimden ve sonunda gözyaşlarımı tutamadım. Biliyorsun. O da Fikriye'nin Salih Bozok ve yaver Muzaffer Kılıç'la birlikte bu köşkü görmelerini istedi. Epeyce konuştuk. bunların birisi. Fikriye. Köşk geniş ölçüde onarılacak ve donatılacaktı. Paşa'ya orada bir yer bulundu ve arazinin düzenlenmesine başlandı."iş kalmıştı nikâh törenlerinde geleneksel olarak belirlenen mihri muaccel ve mihri müeccelin saptanmasına. Konudan Paşa'ya söz etti. Fikriye'nin bu yaklaşımı Halide Hanım'ı çok duygulandırdı. Salih Bozok ve Muzaffer Kılıç hep birlikte Çankaya'daki köşkü gördüler. Fikriye köşkü çok beğendi ve derhal kararını verdi. Mustafa Kemal'e çok derin bir surette bağlı olduğunu anladım. Halide Edip Hanım böyle bir birliğin oluşturulmasına yardımcı oldu. Halide Hanım Fikriye' yi tanımıyordu ama onu bir gün Mustafa Kemal'in arabasında görmüş ve 'Paşa'nın yeğeni' olduğunu anlamıştı. Celâl Bey. kentten uzak bir yere taşınmanın kendisine çok uygun geleceğini söyledi. Oraya ilk yerleşenlerden Rauf Yener. Çankaya'ya 1921 yılının bahar aylarında taşındılar. Nikâh işlemi yapılırken. Süreyya Yiğit ve Doktor Fikret de Çankaya'da birer ev edindiler. Paşa'nın kadın dostlarından çekindiği . Oysa o günlerin Ankara'sı." Bu konuşma. Her sabah günlük işlerini tamamladıktan sonra Çankaya'ya uzanıyor. Paşa da uygun görürse hemen oraya yerleşeceklerdi. Köşk'ün hanımefendisi oydu. Akşam Kalaba'daki evine döndüğü zaman da eşi Adnan Bey'e şunları anlattı: "Bugün Paşa'nın yeğeni Fikriye Hanım'la tanıştık. ağabey-kardeş arasındaki buzların erimesini pek sağlayamadı. Ruşen Eşref. Fikriye Ankara çevresine yavaş yavaş alışıyordu. Ankara günlerinin en mutlu anlarını yaşadık. evinin yakınındaki Bulgurzâdelerin kiralık köşkünün Paşa'ya çok uygun geleceğini düşündü ve bunu Ruşen Eşrefe açtı. Selahattin Adil Paşa. Fehmi Efendi ve şahitler gittikten sonra. izzettin Çalışlar. Bu güzel kadın bize her türlü yardıma hazır olduğunu söyledi. şahitlerin gülümsemesine yol açtı. Ruşen Eşrefin buna aklı yattı. Mustafa Kemal'in yakınları sık sık Köşk'e geliyorlar ve rakı sofraları geç saatlere kadar sürüyordu. "Bu paraların formalite gereği saptanması. Köşk Fikriye'nin zevkine göre döşenmişti. Ali Enver buruk ayrıldı. Paşa'ya Direksiyon Binası artık dar geliyordu. O günler Fikriye'nin en mutlu olduğu günlerdi. Fikriye de örgütte görev almak niyetindeydi. evlenme aktinin oluşturulması sırasında verilmesi kararlaştırılan paradır. Bu arada Çankaya sırtları bazı kişilere çok çekici geliyordu. ikincisi de ödenmesi ertelenen. Fikriye bu işlerle görevlendirildi. Salih Bozok. Samsun Valisi Kâzım Paşa. Bunun için Kız Muallim Mektebi'ne giderek orada bulunan Halide Edip Hanım'la görüştü. Bizim nikâhımızda derhal ödenmesi gereken para 10 altın. Çok tatlı ve mahzun bir sesi vardı. Bu amaçla geniş bir toplantı düzenlenmesi kararlaştırıldı. Yakup Kadri. Paşa evin kadını durumunda olan Fikriye'nin düşüncesini almadan karar vermek istemiyordu. sıkı önlemler alınmasını gerektiriyordu. Gardaki Direksiyon Binası'nda savunma önlemleri almak kolay değildi. Kendisini daha önce Mustafa Kemal'in arabasında görmüştüm. O dönemde Mustafa Kemal ve çevresindekilerin yerleşmesi için düşünülen yerlerin başında Keçiören vardı. Büyük Millet Meclisi Başkanı olarak daha rahat bir yere geçmesi söz konusuy. Hiç kimse Paşa'nın Fikriye Hanım'la evli olup olmadığını araştırmıyor ve ona Mustafa Kemal'in eşi gibi davranıyordu. Ertesi gün Paşa da köşkü gördü. Köşk'e yakın bir bağ evinde oturan Mahmut Soydan ve Fuat Bey de Köşk'ün sürekli konuklarındandı. Paşa'nm emir eri Ali bile salona alınmadı. Ankara'da bulunan İstanbullu kadınlarla Ankara'da yaşayan kadınları bir araya getirmek kolay değildi. sonra ödenmesi gereken para 50 altın olarak saptandı. Çoğu zaman Paşa'nın arkadaşları eşleriyle birlikte geliyorlar ve Mustafa Kemal herkesle ayrı ayrı ilgileniyordu.du. Paşa'nın Çankaya'ya yerleşme kararından sonra. belki de boşanma durumunda ödenmesi gereken para.
Kendisi bu resimlerin hepsinden daha sevimli. Ona bu kadar yakın olmaktan sevinç ürperme-leri içindeydim. Yüzü. ortadan biraz daha uzun boylu. bunun arkasından biraz daha ciddi görünen tenkitler çıkıyor. Elmacık kemikleri çıkık. "Benimle bir akran gibi konuştu. renk ve çizgi bakımından. Elleri durmadan iri taneli bir kehribar teşbihle oynuyor. vücudunun kımıldamaları genç bir parsın kımıldamaları gibi sevimli. çok düşünmüş kimselerin yüzündeki anlam vardı. mevki için değil de sırf kişiliği için bağlı tek kadın odur. kâh bir ucundan tutup çeviriyor. bunun bir gün olacağına inanıyor." Demek ki Mustafa Kemal'in özel yaşamıyla ilgili dedikodular çıkarılıyordu. hayatımın en şerefli bir günüydü. Yakup Kadri bu yazısını yazmadan birkaç gün önce Mustafa Kemal'i tanıma mutluluğuna ermiş ve sanki büyülenmişti. Ne var ki kendisini Paşa'nın nikâhına aldıracak kadar becerikli görünmüyor. Gazetede gördüğümüz resimlerin hiçbirine benzemiyordu. Şu dakikada oynamakta olduğu muazzam tarihsel rolün heybetini benim kadar hissediyor muydu? Hayır. yani popüler olan bir insan değildi. Sofrada o kadar yan yanaydık ki. İstanbul'da çıkan İkdam gazetesinin temsilcisi olarak bin bir güçlükle Ankara'ya gelen Yakup Kadri. munis bir biçimde haşin ve çevikti.anlaşılıyor. Kendisiyle evlenmek isteyenler çıkmış. Onu kaybederse hayatını da kaybeder. Daha önce de duymuştum. Fikriye Hanım Kemal Paşa'nın evini gayet iyi idare ediyor ve hemen herkesin saygısını kazanıyor." Yakup Kadri. göğsüm kabararak diyemez miyim . Bu dedikodular. soldan sağa sallıyordu. 1921 Haziranı'nda Ankara'ya gelen Yakup Kadri de bu tür GVF12 177 söylentileri duydu. Günün birinde bana hayatımın en şanlı olayını soracak olan torunuma. Başta özel yaşamına dair yapılan mahalle kahvesi dedikoduları. bu teşbihi kâh bileğine geçiri. Meclis içinde olsun. daha müstesna bir simaydı. Bu. üstünde durulmaya değmeyecek kadar amiyanedir (bayağıdır). anasının dışında. dizim dizine dokunuyordu. büyük bir Mustafa Kemal hayranıydı. Gözlerinin ve ağzının garip çekiciliği hâlâ hayalimde." Mustafa Kemal'in bütün yakınları Paşa ile Fikriye'nin arasındaki yakınlığı biliyor ve hiç kimse bu konuda kendisini rahatsız edebilecek bir davranışta bulunmuyordu. bir tunç parçası üzerine oyulmuş eski bir madalyonu andırıyordu. homurtuları Ankara'ya ayak bastığım ilk günlerden itibaren kulaklarımı tırmalamaya başlamıştı. Bunların mırıltıları. zayıf ve sarışın bir zattı. mavi gözleri anlaşılmayan bakışlarla bakıyor. Mustafa Kemal'in çok hoşsohbet bir kişi olduğunu belirttikten sonra yazısını şöyle sürdürmüştü: "Methedilmekten çok kaçınan bir hali vardı. fakat hiçbir yorgunluk belirtisi göstermemek üzere kısık ve sıcak bir sesle konuşuyor. hiç kimseyi kabul etmemiş. Ama Paşa'nın düşmanları onun ilişkileri konusunda türlü dedikodular çıkartıyorlardı. daha canlı. çok uğraşmış. Ama Fikriye.V9 yor. Bu yüzün bütününde çok zahmet görmüş. ağız kemikleri kuvvetli ve alnı sertti. Ben inanıyorum ki Mustafa Kemal'e. Ama Ankara'ya gelir gelmez orada Paşa'yı yıkmaya çalışanların boş çabalarını görünce hayretlere düştü ve şunları yazdı: "Tarihsel gerçeklere bağlı kalmak gayretiyle itiraf etmek gerekir ki. O ilk izlenimlerini ikdam 'da şöyle anlatıyordu: "Mustafa Kemal Paşa sivil giyinmiş. Paşa da bunları tahmin edebildiği için gereken önlemleri almış ve Fikriye ile ilişkisini sağlam temellere oturtmuştu. Her büyük adam gibi Mustafa Kemal Paşa'da da yıldızının parıltısıyla gözleri kamaşmamış ve talihinin ihtiraslı aşkından habersiz olanların sadeliği ve alışkanlığı vardı. ikide bir dirseğim dirseğine. sağdan sola. Onun ömründe tek bağlandığı erkek Mustafa Kemal Paşa'dır. Mustafa Kemal Paşa herkes tarafından sevilen. dışında olsun çeşitli cephelerden ona karşı gelenlerin sayısı epeyce çoktu.
inönü yenilgisinden sonra geniş bir saldırı hazırlığına girişmişler ve seferberlik ilân etmişlerdi. bu amaçla bir kürsü bile yerleştirilmişti. Ne var ki. Yunan ordusunun hedefi artık Ankara'ydı. Çünkü o Fikriye'ye hiçbir zaman âşık olmamıştı. Ordu neyle beslenecek. Halide Hanım'in gözlemlerinden de bu çıkıyordu. Kin gütmüyor ve sevdiklerini mutlu etmek için elinden geleni yapıyordu. duygusallığı başka türlü davranmasına engeldi. icra Vekilleri Heyeti Reisi (Başbakan durumunda) Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa. Memur ve subay aileleri ve yatılı okullar Kayseri'ye taşınıyordu. Meclis binasını ve toplantı salonunu düzenler. kendisine verilen yetkilerle 23 Temmuz-5 Ağustos günleri arasında Tekalifi Milliye (Ulusal vergiler) diye adlandırılan bazı emirler yayınladı. Bu iş bir hafta içinde yapılmalıdır. Hiçbir zaman ona böyle bir söz söylememiş ve umutlandırmak istememişti. Yunanlılar Bursa cephesinden saldırı geçerek Kütahya-Eskişehir bölgesine kadar ilerlediler. Meclis'in bir bölümü de Kayseri'ye gider. bir yaz günü Mustafa Kemal Paşa ile yemek yedim. yoksa kavga ederek ölmeye mi?" Böylesine gergin bir hava vardı Ankara'da. İstanbul'da padişah yandaşları da Mustafa Kemal'in artık tam bir yenilgiye uğradığına sevinerek bayram ediyorlardı. Yunan askerleri girdikleri köyleri yakıyorlardı. Güneyde de Uşak'tan Afyon'a saldırdılar. Böylece Batı Anadolu'nun büyük bir bölümü Yunanlıların işgaline uğramış oluyordu." Mustafa Kemal'in işte böylesine büyüleyici bir kişiliği vardı. inceliği. îşte bu koşullar Mustafa Kemal'in duygusal alanda mut-180 suzluğunun nedeniydi." dedi. Toplantı salonuna. 1921 yılının 10 Temmuzu'nda büyük bir saldırı başlattılar.ki. "Efendiler. at arabaları ve kağnılarla Ankara'dan uzaklaşıyorlardı. Ama onu bunalımlara sürüklememek için de çeşitli yollar aramıştı. Yani bir hafta içinde ağırlıkların taşınması gerekir. XII Sakarya-Dumlupınar-Büyük Taarruz O sıralarda cephede neler oluyordu? Yunanlılar II. cephane ve top sayısını da artırmışlardı. Zaferden umudu kırılanlar. O yalnız Paşasına âşıktı. "biz buraya kaçmaya mı geldik. Cepheden çekilen Türk askerleri perişan durumdaydılar. verdiğimiz karar gereği Kayseri'ye taşınacaktır. Fikriye'yi kendine. Meclis Başkanı ve Başkumandan Mustafa Kemal. . silâh ve cephane nereden bulunacak. Anadolu'daki asker. Meclis'in Kayseri Lisesi'nde toplanması için hazırlıklar yapılıyordu. 1921 Temmuzu'nun son günlerinde 182 Meclis'in yaptığı bir gizli oturumda. ağustos ortalarında yapılacak büyük bir saldırıyla Ankara üzerine yürünmesi kararlaştırıldı. gençliğimin yüksek bir dönüm noktasında. Türk ordusu buna yeterli ölçüde hazırlıklı değildi. Onu kırmamak ve güç durumda bırakmamak için elinden geleni yaptı. Ve Mustafa Kemal bu soruna çözüm bulamadı. yaşam boyu sürecek bir eş olarak seçmemişti. Zaten zarifliği. bunlar nasıl taşınacaktı? Bu sorunlara çare bulmak için olağanüstü önlemler almak gerekiyordu. Onun bütün dramı buradaydı. Meclis'in geri kalan bölümü de burada kalır ve tartışmaları burada sürdürür. Bu aynı zamanda Mustafa Kemal'in de dramıydı. Halkın morali bozulmuş ve direniş umutları sarsılmıştı. Yunanlılar her yerde coşkuyla bu başarılarını kutluyor. Panik havası Ankara'yı da kaplamış ve başkentin Kayseri'ye taşınması için göç başlamıştı. Bir hafta sonra Eskişehir ve Seyitgazi de Yunan askerinin eline geçti. Tehlike olmazsa hep burada kalır. nezaketi. bu durumu açıklayarak şöyle demişti: "Meclis. Kütahya'da Yunan kralı Konstantin'in başkanlığında yapılan bir toplantıda. İnönü'de uğradıkları yenilginin öcünü almaya kesin kararlıydılar. Fikriye'nin yaşamında hiç başka bir erkek yoktu ve olmayacaktı." Bunun üzerine Dersim mebusu Diyap Ağa da söz alarak. Fikriye'yle olan ilişkilerinde de bu karakterinin rolü oldu.
Bunlar. orduya birer takım çamaşır. Sabahleyin yanındaki kumandanlar evlerine dönerken. Ağaoğlu'nun amacı ise Erzurum'a ulaşabilmekti. zeytinyağı. katır ve yük hayvanlarının. 8 Ağustos 1921'de yayınlanan bir emirle de şunlar isteniyordu: Dört tekerlekli yaylı arabaların. pamuk. tuz. çay ve mum stoklarının yüzde 40'ını orduya vermek zorunda bırakıldı." diye homurdanmaya başladı. sicim ve urgan stokla-rıvna el konacaktı. Yine o günlerde. Uzun tartışmalardan sonra Meclis bu yetkileri Mustafa Kemal'e vermek zorunda kaldı. yeter ki Meclis kendisine istediği yetkileri versin. yarın belki Ankara'nın girişinde İstiklal Savaşı'mızı sürdüreceğiz ve bir gün düşmanı muhakkak vatanımızda boğacağız. yağ. Mustafa Kemal'deydi. develerin ve merkeplerin yüzde 20'sinin orduya teslimi. Ruşen Eşref bir araba beygiri bulmuştu. Paşa harita üzerine kırmızı ve mavi bayraklar yerleştirerek durumu bütün ayrıntılarıyla izliyordu. Gün ağardıktan sonra Çankaya'ya dönmesinin tek nedeni. kösele ve iğne. hükümete eşi görülmemiş yetkiler veriyordu. kaşağı. elinde bulunan buğday. Büyük Millet Meclisi Hükümeti. Mustafa Kemal mutlaka kumandayı ele almalıdır. bulgur. mercimek. kötümser konuşmalara yol açtı. kundura çivisi." Paşa geçici bir süre için Millet Meclisi'nin elindeki yetkilerin kendisine verilmesini istiyordu. Karaoğlan çarşısından ve Taşhan'dan Çankaya'ya gidecek tek araç yoktu." diye haykırıyordu. Ziya Gökalp'in niyeti Diyarbakır'a gitmek. uykusuz geçen saatlerin ardından birlikte kahve içebileceği bir arkadaş arıyordu. sıcak . öküz ve kağnıların hayvanlarıyla birlikte. fasulye. tiftik. yıkanmış ya da yıkanmamış yün. Bu beygire Yakup Kadri'yle nöbetleşe binerek Çankaya'ya gidip geliyorlardı. kalın bezler. savaşı. istiklal Savaşı'na işte böyle hazırlandı. Artık kentin merkezi sayılan Meclis'ten. Yunan saldırısı sürerken Meclis'te sert tartışmalar oluyor ve muhalefet mebusları Mustafa Kemal'i cepheye gitmemekle suçluyorlardı. saman. sabun. bugün Sakarya'nın berisinde. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa sabahlara kadar orada cephe haberlerini alıyorlar ve Mustafa Kemal cephedeki komutanlara oradan emirler gönderiyordu. arpa. birer çift çorap. "Ordu nereye gidiyor? Millet nereye sürükleniyor? Bunun sorumluları kimdir? Onu göremiyoruz. Örneğin ordunun giyimini sağlamak amacıyla her hane. Genelkurmay'da sabahladığı geceler çoktu. Ordunun uğradığı bozgun. birer çift çarık vermekle yükümlü tutuluyordu. Ziya Gökalp bir at arabasına. Birçok milletvekili. gaz. yular. şeker. taban astarlığı. Başka bir emirle de herkes. un. Genelkurmay Başka. "Ankara önünde yapacağımız savaşta uğrayacağımız yenilgi bize davayı kaybettirir. Meclis'teki konuşmasında şöyle diyordu: "Efendiler. Mustafa Kemal ordunun başına geçmeye hazırdı. Ağaoğlu yatağını yorganını kağnıya sermiş. çarık. 183 iı^m O güne kadar Mustafa Kemal. tıraş olmuş halde komutanlarının ve Meclis'in karşısına çıkabili-yordu. Tek umut. O sıralarda böbrekleri ağrıyordu. kasaplık hayvan. Yine başka bir emre göre de elinde taşıt olan herkes. ütülü gömleğiyle. amerikan patiska. yemeni. Artık geceleri ne Çankaya'ya gidebiliyor ne de Fik-riye'yi görebiliyordu. kolan. Ama her gün yine nefti renkli avcı elbisesiyle. yazlık ve kışlık kumaşlar. binek ve top çeken hayvanların. Ziraat Mektebi'ndeki Genelkurmay başkanlığından yönetiyordu. at. semaverini de yanına almıştı. Halk da bu savaşın kazanılması için de elinde avcunda ne var ne yok verdi. dün Sakarya'nın ötesinde. potin. nohut.nı Fevzi Paşa. Bazıları da. her ay ordu malzemelerinin bir bölümünü kendi aracıyla 100 km'lik bir uzaklığa taşımak zorunda tutuluyordu. Mustafa Kemal. Ahmet Ağaoğ-lu da iki mandanın çektiği bir kağnıya binerek yola çıktılar. Başka bir emre göre de tüccarın ve halkın elinde bulunan 'rengi ne olursa olsun çamaşırlık bez. pirinç. demir.
avurtları çökmüş. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa. Fevzi Paşa'yla birlikte Polatlı'daki eski başkumandanlık karargâhına gitti. Ama Türk ordusu düşmanın peşini bırakmıyor. 10 Eylül'de Mustafa Kemal kesin kararını vermişti. yakacak kok kömürü bile bulunmuyordu. Meclis 5 Ağustos 1921'de kendisine istediği yetkileri verdikten bir hafta sonra da. işte böyle başlamış oluyordu. Ortada ne yenen vardı ne de yenilen. Yunanlıların hazırlıksız oldukları bir kez daha görüldü. Yunan ordusu da işgal edilen kent. Şimdi ikinci aşama başlıyor. Paşa'nın cepheye gitmesi artık yeni bir umut kaynağı oluyordu. ama düşmanı yeneceğine tam bir güveni vardı. İstiklal Savaşı'nın dönüm noktasıydı. Yunan askerleri büyük bir direnişle karşılaştılar. iki gün süren muharebede. 'Sakarya Meydan Muharebesi' denen savaş. Fikriye de hiç uyumadan kendisini sabahlara kadar bekliyor ve ona birazcık moral vermeye çalışıyordu. Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte Yunan cephesine yapılacak saldırının ayrıntılarını inceliyordu. Ankara'da cepheye gönderilen trenlerin lokomotiflerinde. 185 186 Sakarya Zaferi. Birkaç gün sonra 13 Ağustos'ta düşman ileri yürüyüşe geçti ve dört gün sonra Türk ordusuyla karşı karşıya geldi. Mustafa Kemal orduya taarruz emrini verdi. Bu.. Türk birlikleri zaman zaman geri cephelere çekildi. 6 Eylül'de Atina'ya yolladığı bir raporda şöyle diyordu: "Türk ordusunu yendim. Düşmanın o günlerde yaptığı saldırıların hepsi kırıcı ve ezici bir biçimde geri püskürtüldü. Mustafa Kemal Sakarya Zaferi'nden sonra şöyle diyordu: . bütün cephelerden saldırıya geçilecekti. onlar da inatla direnmeye çalışıyordu. Yunanlılar Türk ordusundan korkmamanın rahatlığı içindeydiler. Mustafa Kemal yorgundu.bir banyo aldıktan sonra bir saat kadar dinlenebilmekti. Türk ordusu 22 gün. Yunanlıların başarılarına güvenmiş olan büyük ülkeler için de bu bir düş kırıklığı yaratıyordu. kasaba ve köylerin dışında hiçbir şey elde edemediği için bir süre durup toparlanmayı yeğlemişti. Mustafa Kemal Paşa. Durum birdenbire değişmişti. Birinci aşama tam tasarladığımız gibi gerçekleşti. îşte o sıralarda 100 km'lik cephe kurulmuş ve ordunun ana bölümü. sonra da Ankara'ya gelerek Meclis'i ve Hükümet'i dağıtmak. Yunan ordusu hemen çekilmeye başladı. hiç de öyle küçümsenecek güçte bir devlet değildi. ardından da bütün Anadolu'ya egemen olmaktı. yeni birtakım gelişmelere yol açacak nitelikte bir olaydı. düşman yeni bir saldırının hazırlıkları içinde değildi. Ama güçlü bir saldırıya geçmek için durumu elverişli bulmadığı için on gün kadar beklemede kaldı. yüzü bembeyaz olmuştu. Oysa bizim planımızın sadece birinci bölümü sona ermiş. Sakarya Nehri'nin doğusuna yerleştim. Yunanlıların amacı Türk ordusunu kuşatarak yok etmek. Demek ki Anadolu'da bir direniş eylemi vardı ve Mustafa Kemal'in çevresinde oluşan yeni devlet. Bu Yunan yenilgisi. Yunan ordusu için büyük bir bozgundu. düşman ordusuyla ilişkiyi keserek Sakarya Nehri'nin gerisinde toplanmıştı.. Yunan Başkomutanı Papulas ise Türk ordusunu yok ettiği kanısındaydı. ikinci aşaması henüz uygulamaya konmamıştır. Gelen haberlere göre." General Papulas umutlu düşler kurarken. Bu zafer. Yunan askeri topunu tüfeğini bırakarak kaçmaya başladı. Yunanlıların Anadolu'yu ele geçirme düşlerinin sona ermesi anlamına gelebilirdi. 22 gece süren bir meydan savaşını kazanmış ve Yunan ordusunu perişan bir halde Sakarya bölgesinden kovmuştu. Onlar zaman zaman yer yer ilerlediler. Kayaş'taki söğütleri kestirerek trenleri işletiyordu. Yunan ordu komutanları koşulların elverişli olduğunu düşündükleri 23 Ağustos sabahı büyük saldırıya geçtiler. îşte onların bulundukları bu uyuşukluk anında. Yunan askerleri tüm cephelerde Türk ordusuyla teması keserek Batı'ya doğru çekilmek zorunda kaldı. Mustafa Kemal işte o günlerde cepheye ulaştı. Askerler o gün siperlerden sıçrayarak düşman mevzilerine saldırdılar.
oyunlar oynandı. Paşa da bu görüşmenin İzmit'te olmasını uygun bulmuştu." Mustafa Kemal Sakarya Zaferi'nden sonra Ankara'da coşkuyla karşılandı. Üzerinde. Kendisi. Yine sırtında her zamanki avcı ceketi. Ik-tisat Vekili Celâl Bey. milletvekillerinin ve askerlerin sorunları. Zafer haberleri Ankara'ya ulaşınca bütün halk bayram etti. yaralılara oralarda bakıyorlardı. Maliye Vekili Hasan Saka. Türklere büyük sempatisi vardı. Ne var ki Çankaya'ya kim. her gün cepheden haber bekliyordu. Kars'ta Türk. yeni Türk devletinin tarihine cihan tarihinde eşi olmayan bir örnek kazandırdı. Örneğin bazı bakanları Meclis'in karşısındaki Millet Bahçesi'nde dinlenirlerken görme olanağı çıkıyordu. Daha önce de İstanbul'a gelmiş ve İttihatçılara karşı Abdülhamit'i savunan yazılar yazmıştı. tren ve arabalar dolusu yaralı taşınıyor ve bütün kadınlar onlara yardım edebilmek için hastanelere koşuyordu." Sakarya Meydan Muharebesi'nin sürdüğü günlerde Fikriye. Kendisini Türkiye'de bir dostluk çemberi içinde gör-188 mekten çok mutlu olduğunu belirttikten sonra şöyle dedi: "Efendiler. dünyanın tüm adaletsizlikleri bize yönelmişken bu zulme karşı Claude Farrere'in yüce sesi göklere yükseldi. Adliye Vekili Refik Şevket çoğu zaman Millet Bahçesi'nde gezinirlerdi. Türk-Ukrayna Dostluk Paktı. Mustafa Kemal Paşa Meclis'te yaptığı konuşmada şöyle dedi: "13 Eylül günü Sakarya Nehri'nin doğusunda düşman ordusundan eser kalmadı. Paşa her gün çok doluydu. Bunlar. Davullar zurnalar çalındı. Yalnız öğle saatlerinde bazı milletvekilleriyle görüşme fırsatı çıkıyordu. arkasından Ankara'da Türk-Fransız Antlaşması. Gülümsüyordu. 22 günlük savaştan en ufak bir iz bile yoktu. Alkışlar ve coşkun gösteriler arasında Sakarya Zaferi nedeniyle kendisine' Mareşal Rütbesi' ve 'Gazi' unvanı verildi. Genç kadın onlardan haber alabilmek için bazan saatler boyu beklerdi. Ankara'da bir tek cerrah vardı. nereden haber getirecekti? Fikriye bu yüzden günaşırı Meclis'e giderek bir şeyler öğrenmeye çalışıyordu. Kızılay yeni yeni pavyonlar kurdurmaktaydı."Hiç kimsenin hakkına saldırıda bulunmadığımız gibi. İstanbul Hükümeti'yle ilişkiler. o günlerin coşkulu olaylarıydı. arkasından İzmit'te Fransız yazar Claude Farrere ile görüşme. başkaları tarafından da hakkımıza ve bağımsızlığımıza saygı gösterilmesini beklemekten başka bir davamız yoktur. Meclis toplantıları. 46 yaşında ünlü bir roman yazarıydı. Onun onuruna İzmit'te bir çay partisi düzenlendi. .. Azeri ve Gürcü Dostluk Paktı'nın imzalanması. Böyle bir şenlik hiç görülmemişti. çeşitli illerden görüşmeye gelenler. 19 Eylül 1921'de Meclis'e geldi. Mustafa Kemal Paşa Ankara'ya döndükten sonra. 1922 Haziranı'nda ünlü Fransız yazarı Claude Farrere Mustafa Kemal'le görüşmek istemiş. O günlerde muharebe alanından Ankara'ya. Çankaya'da. 187 Mustafa Kemal o çayda Claude Farrere'e büyük ilgi ve yakınlık gösterdi. Mustafa Kemal de Fransız kamuoyunu kazanmak için Claude Farrere'in desteğini elde etmeyi düşünüyordu. dernek temsilcileri. 20 Temmuz 1922'de Büyük Millet Meclisi'nin kendisine başkumandanlık yetkisi vermesi. başında astragan kalpağı. Bu doktor. sırtında bembeyaz ve tertemiz ipek gömleği ve özenle bağlanmış kravatı vardı.. Milletvekilleri genelde toplantıda oldukları için onlara ulaşmak da kolay olmuyordu. Yakın dostları onu kutlayacak söz bulmakta güçlük çekiyorladı. Çankaya'da hayatının en tatlı on ayını yaşadı. Fikriye. Ermeni. Silâhlarımızı ancak amacımıza tümüyle ulaştıktan sonra bırakacağız. Mösyö Claude Farrere Türkiye'nin gerçek ve ciddi bir dostu olduğunu açık bir biçimde kanıtlamıştır. 22 gün ve 22 gece aralıksız devam eden Sakarya Meydan Muharebesi. Ülkemiz ateşler içindeyken. Ama onu en çok mutlu eden olaylardan biri de Zübeyde Hanım'ın Ankara'ya gelişiydi. derken Malta Adası'ndaki sürgünlerin dönüşü. Mim Kemal Bey. Hepsi de Fikriye'yi tanıyordu. Claude Farrere İzmit'e geldiği yıl. bazı günler 20-30 yaralıya neşter vurmak zorunda kalıyordu.
Zübeyde Hanım.yordu. Hele Fikriye'nin Ankara'ya kaçıp Paşa ile birlikte yaşaması Makbule'yi çılgına döndürmüştü. kendisine gösterilen bu sıcak ilgiden çok duygulandı ve Milli Mücadele'yi destekleyen yazılar yazdı." Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Hanım. Türkiye ve Türkiye halkı ile yürekten ilgilenen bir kişinin Türkiye' de yaşanan üzüntüleri yakından görmek istemesi zaten beklenirdi. ama bizi hoşgörsünler. Bu gerginliğin bir sebebi de Makbule ile Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım arasındaki anlaşmazlıklardı. yaşamak ve bağımsızlık için savaş veren ve bu kanlı savaş görüntüleri karşısında tüm uygar dünyanın duygusuz kaldığını gördükçe kan ağlayan insanlarız. Kendisi. Fransa'ya döndükten bir süre sonra da Mustafa Kemal'e çektiği bir telgrafta duygularını şöyle belirtti: "Bütün Fransız milletinin kalbi. Fransa'nın politikası ne olursa olsun. İzmit'e gitmeye can atıyordu. Biz. Makbule de Fikriye'nin Mustafa Kemal'e olan tutkusunu biliyor ve ağabeyinin günün birinde Fikriye'yle evlenmesinden korkuyordu. "Bugün ülkemizde soruşturma yaptırmak istiyorlar. Fikriye zaten inatçı bir kızdı ve Makbule'den hiç hoşlanmıyordu. Makbule Hanım da kaç yıldır ağabeyini görmemişti. devrimler yapan büyük bir ulusun seçkin evlâdıdır. uygarlığın gereklerini benimseme yeteneğinden yoksundur. Paşa bu geziden yararlanarak annesini ve kız kardeşini de İzmit'e getirtecek ve hep birlikte Ankara'ya döneceklerdi. Aralarında. Makbule Fikriye'den tam on iki yaş büyüktü. dostlarının bile karışmasına izin versin? "Değerli dostumuza neşeli sözler söylemeyi çok isterdim. Ama Makbule'ye söz geçirmesine en ufak bir olasılık yoktu. horlanacak. diye dünya kamuoyunu aldatmaya kalkıştılar. Türkiye parçalanacak. Bunun için de eniştesi Mecdi Bey'in İstanbul'a giderek Zübeyde Hanım ile Makbule'yi İzmit'e getirmesini istedi. . halk tutsak edilecek. Mecdi Bey eşi Makbule Hanım'ın Fikriye'den hiç hoşlanmadığını biliyor ve bir araya gelmelerinin gerginliklere yol açacağını düşünüyordu. Fuat Bey iki kadın 189 arasında bir olay çıkmasından çok korkuyor ve Fikriye'nin Mak-bule'ye karşı saygılı ve hoşgörülü olması için elinden geleni yapı. İstanbul'da henüz düşman süngüleri ve tehditleri altında yaşayan zavallı vatandaşlarımızın unutulmaz acılarını duymuştur herhalde. Dünyada bağımsız bir devlet düşünülebilir mi ki içişlerine. üç yıllık ayrılıktan sonra oğluna kavuşabileceği için çok mutluydu. Düşmanlarımız Türkiye'yi yok edici darbeyi indirmek için fırsat bekliyorlardı. Fikriye de artık Mustafa Kemal'in dostluğuna güvendiği için Makbule'nin davranışlarına hiç aldırmayacak ve ona boyun eğmeyecekti." Claude Farrere Mustafa Kemal'i dinlerken çok heyecanlandı. Ünlü Fransız yazarı. zalimdir. düşman bilinenlerin değil. Ama Paşa'ya karşı çıkamayarak bu görevi üstlenmek zorunda kaldı. Bir araya geldiklerinde mutlaka bir olay çıkacak ve iki kadın birbirlerine girecekti. Türkler vahşidir. Zübeyde Hanım'ı önceden karşılamak amacıyla Fikriye ile Fuat Bey'i İzmit'e gönderdi. Hemen bavulunu hazırladı. Bütün kalbimle ve içtenlikle size bağlıyım Paşa Hazretleri. Her türlü iftiraya hazırdılar. Ama annesiyle birlikte İstanbul'da kalmıştı. o Mustafa Kemal'in yanında olacaktı. on yıl öncesinden başlayan gerginlikler vardı. o dönemde Mecdi (Boysan) Bey'le evliydi. Sonunda bu tatsız buluşma İzmit'te oldu.özgürlüğü ve bağımsızlığı tüm dünyaya tanıtmak için kanlar döken. subaylarını ülkemize soktular. tıpkı benim kalbim gibi sizinle beraberdir. Dünyada bundan daha mantıksız ve daha saygısız bir hareket düşünemiyorum. Orada da onurlarına yemekler verildi. Ama Fikriye'yle karşılaşmanın birtakım sorunlar yaratacağını da biliyordu. sefil ve darmadağın edilecekti. O da coşkulu bir konuşma yaptı. Sonra birlikte Adapazarı'na gittiler. Ama Fikriye'ye hiç söz geçiremiyordu. Mustafa Kemal. Soylu Fransız ulusu ise gerçeği algılamakta gecikmedi.
Hastalığını gizlemesi yine de kolay değildi. Çankaya her ne kadar yüksekte ve havadar bir durumda ise de yine gündüzleri bağda ve bahçede gezinmek çok bunaltıcı oluyordu. Yorgundu da. Nitekim ertesi gün hiç yoktan bir nedenle iki kadın birbirlerine girdi. Köşk'te Fikriye'yle nasıl bir arada yaşayabilirdi? Zavallı Fikriye buna nasıl katlanırdı? Ertesi gün Paşa İzmit'e gelince. uygun bir biçimde bu kavga olayını anlattı. Artık Ankara'ya dönüş zamanı gelmişti. Bu konuda Fikriye'nin Paşa üzerinde bir baskısı olmadı. Fuat Bey daha tatsız olayların çıkmasını önlemek için akşam rakı sofrasında. küçük kardeşi Jülide gibi vereme yakalanmaktı. Makbule Ankara'ya gelecek olursa. Paşa Fikriye'yi yatakta bırakarak cepheye gideceğine çok üzülüyordu. Paşa zaman zaman ondaki bu halsizliği. Ama Makbule huzursuzluk içerisindeydi. Zübeyde Hanım'a Köşk'te bir oda ayrılmış ve Fikriye bu odayı zevkle döşeyip süslemişti. Paşa. Birkaç ay önce de. paşalar ve milletvekilleriyle birlikte Ankara'ya döndü. Sevgili Zübeyde Yengesine. Makbule mi? Kararını vermekte güçlük çekmedi. O yüzden de hep sağlam insan rolü oynuyordu. Mustafa Kemal Fikriye ile Makbule'nin birbirlerini hiç sevmediklerini biliyor ama işin bu dereceye varacağını beklemiyordu. Zübeyde Hanım'ı Doktor Adnan ve Doktor Refik beylere muayene ettirdi. bazen de ateşinin yükselmesini fark edince. annesine ve kız kardeşine kavuşmanın heyecanını yaşadı.Fikriye. Köşk'e doktor arkadaşlarından birini çağırmayı öneriyor ama Fikriye bu düşünceye şiddetle karşı çıkıyordu. yaverler. Fikriye hasta olduğunu biliyor ama bunun duyulmasından ödü kopuyordu. neşesizliği. orduyu denetlemeye gideceği günlerde yatağa düşmüştü. Mustafa Kemal daha İzmit'e gelmemişti. mart sonlarında ateşi yükselmiş ve tam Mustafa Kemal'in Garp Cephesi'ne. Makbule'yle ilgili hiçbir söz söylemedi. Fikriye'nin sağlık durumu hakkında kendisine sürekli haber iletilmesini istedi. Paşa'ya. Zübeyde Hanım'ın bu kayınvalidelik tanımından hiç hoşlanmadığı ise ilk günlerde hiç belli olmuyordu. Zübeyde Hanım'ı kendi öz anası gibi sevgiyle kucakladı. Fuat Bey bu tatsız olaydan dolayı çok üzgündü. Zübeyde Hanım. Sarılıp öpüştüler. Mustafa Kemal cepheye gider gitmez. öksürdükçe ve halsiz düştükçe bunalımlara düşüyor ama Paşasma bunu hiç belli etmemeye çalışıyordu. Ertesi gün Paşa. Onlar da kalp durumunu pek beğenmediler ve birtakım ilâçlar verdiler. Kesik kesik öksürüyor ve çok çabuk yoruluyordu. artık kayınvalidesi gibi davranıyordu. Makbule ise Fikriye'ye çok soğuk davrandı. Zübeyde Hanım bu yüzden Köşk'ün pek tadına varamadı. yitirdiği eşi Ragıp Bey'in yeğeni ve ondan bir anı olarak sevmiş ama oğluna eş olmasına hiç gönlü razı olmamıştı. Fuat Bey. Meclis başkanlığının özel kalem müdürü Hayati Bey Fikriye'nin karşı gelmesine aldırmayarak Köşk'e bir doktor 191 . Mustafa Kemal kararını önce annesine duyurdu ve Makbule'nin Çankaya'da huzursuzluk yaratacağını anlattı. Ne olursa olsun sonuna kadar idare edecekti. Makbule Ankara'ya gelmeyecek. Benzi de günden güne solup sararıyordu. Aslında Fikriye'nin sağlık durumu da uzun süredir parlak değildi. Kesin bir tercih yapmak zorundaydı: Fikriye mi. Zübeyde Hanım oğluna kavuşmaktan o kadar mutluydu ki Makbule'nin İstanbul'a dönmesinin hiç üzerinde durmadı. İzmit'ten İstanbul'a dönecekti. Her an aralarında bir fırtına kopabilirdi. Belki de kardeşinden kendisine verem geçmişti. Eski canlılığı kalmamıştı. Ya verem olduğu anlaşılır da Paşa onu bir sanatoryuma göndermeye kalkarsa? Ya Paşa hastalıktan çekinerek ondan uzak durursa? O zaman ne olurdu ilişkileri? Mustafa Kemal'i yitirmek ona hastalıktan da korkunç görünüyordu. Böyle davranması da onun Mustafa Kemal'in gözünde daha büyük bir saygınlık kazanmasını sağladı. Ana oğul artık özlem gidereceklerdi. En büyük korkusu. sık sık başı dönüyordu. Fikriye'yi. Fikriye. çarpıntısı vardı. Ankara'da artık yakıcı sıcaklar başlamıştı.
." O aylarda Bakanlar Kurulu başkanlığına getirilen Rauf Bey ise Mustafa Kemal Paşa'ya şöyle diyordu: "Gerçek durumu hiç olmazsa bana söyle. Bu kez de konu düşmanın neden Anadolu'dan atılmadığıydı. Bir böbreğinin de zayıf olduğunu söyledi.. Kâzım Paşa zaten böyle bir toplantıyı sabırsızlıkla bekliyordu. "Mustafa Kemal Meclis'in kendisine tanıdığı olağanüstü yetkileri yitirmemek için savaşı sona erdirmek istemiyor. 6 Ağustos günü Başkumandan Gazi Mustafa Kemal Paşa. bütün ordulara taarruza hazır olmaları için gizli bir emir yolladı. ama yok!.. "yoğun bir çalışma içindeyim. şu kadar da devemiz olsa bu işi yapabiliriz.. Efendim yüzde 25 zafer ihtimaliyle bir taarruzdan bile yanayız ama ne yazık ki o kadar ihtimal bile yok. bir yandan da seslerini yükseltmeden. Fikriye ise hastalığını dostlarından bile gizledi. öte yandan da Paşa'nm bütün Köşk hizmetlerini yürütüyordu." dediği zaman da Paşa.getirdi. 'Fikriye Hanımefendi'nin yataktan kalktığını ve endişe edilecek bir durum olmadığını' bildirdi. Durum ona da anlatıldı. Bizim şu kadar katırımız. öksürdü-ğünü söylemeyerek doktoru yanılttı. Her şey eskisi gibi devam ediyordu. kendisinin sıtma olduğuna karar verdi. "Paşam daha ne bekliyorsunuz taarruzu başlatmak için? Herkes bunu çok merak ediyor. Ertesi günü hep birlikte Ankara'ya dönüldü. Bundan. Sen hiç telaş etme. Türlü söylentiler çıkartılıyor. Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da iki gün sonra oraya geldi. Ordunun hazırlıkları son haddine varmıştır. cephe dönüşü yoğun işler arasında bu durumu fark edemedi. Bu yolu alırken askeri neyle besleyeceğiz? Zaten ordumuzun taarruz kaabiliyeti de yoktur. Bırak muhalifler ordunun kokuştuğunu. Niçin duruyoruz?" Bazıları da şöyle diyordu: "Taarruz bir deliliktir. neden düşmanı denize kadar kovalamadık?" diyorlardı. Bir yandan Zübeyde Ha-nım'la yakından ilgileniyor. "Mademki Sakarya Savaşı'nı kazandık. O dönemde yine Meclis'ten homurtular yükseliyordu.. Biz hazırlanıyoruz. Fakat bu taarruzu geciktiriyoruz.. nereye gittiğini Ankara'da yine hiç kimseye söylemeden. "Tabii. Mustafa Kemal. Ama hazırlıklarımız düşmanın kulağına gitmesin diye bundan hiç kimseye söz etmiyorum." diyordu. Röntgen çekilmesi de o koşullarda biraz olanak dışıydı. kıpırdayacak hali olmadığını. böyle bir karanlık ve belirsizlik içinde beklemenin ülkeyi felâkete sürükleyeceğini söylesinler. Birlikte durumu incelediler. Akşehir'de Garp Cephesi Karargâ-hı'na gitti. İsmet Paşa kendisini bekliyordu." diyorlardı. Efendim. Fikriye ona zaman zaman. Hazırlıkları yeniden gözden geçirdiler. Sen hiç merak etme. Mustafa Kemal. Bütün kumandanlar taarruza hazır olduklarını söylüyorlardı. Ne diye boşu boşuna kan dökülsün?. Görüşleri alınması uygun görülen ordu ve kolordu komutanları da bir futbol maçını izleme bahanesiyle Akşehir'e çağrıldılar. Ordu ne haldedir? Gerçekten taarruz edemeyecek mi?" Mustafa Kemal Paşa o günlerde Meclis kürsüsünden yaptığı bir konuşmada bütün bu söylentilere ve sorulara yanıt olarak şöyle dedi: 193_ "Ordumuzun kararı taarruzdur. 'Böbrek zafıyeti'nin bakımı yoluna gidilmesini önerdi. Ankara-îzmir arası 800 kilometredir. Bunları söyleyenler. İzmit dönüşü yine bu rolü oynuyordu. özel Kalem Müdürü Hayati Bey. çok yakında taarruzu başlatacağız. Milli Müdafaa Vekili Kâzım (Özalp) Paşa Akşehir'e geldi." Mustafa Kemal Paşa taarruz hazırlıklarını ve tarihini herkes-den gizliyordu. Mustafa Kemal Paşa'ya bir tel çekerek. Sebebi hazırlıklarımızı tamamlamaya biraz daha zaman bulmaktır. 1 Ağustos günü. Doktor. ne annesinin haberi vardı ne de Fikriye'nin. 23 Temmuz günü. "Fikriye'ciğim. Bu olaydan sonra da Fikriye hep sağlıklı görünmeye çalıştı." Bu sözleri duyunca Fikriye'nin yüreğine su serpiliyordu. Kurul GVF13 . Artık Bakanlar Kurulu'na bilgi vermenin sırası gelmişti. Bu durumda hastalığının nedenini anlamak kolay değildi.
'Erkeklerimiz askerde. . İngilizler." Bakanlar Kurulu'ndan bir soru yöneltildi: "Paşa Hazretleri. Bazıları. 'ulusal amaçlarımıza ancak askeri eylemle ulaşabileceğimizi. kadınlara erkeklerin niçin gelmediklerini sordu ve bu ağır işe kadınların dayanamayacağını söyledi." Başkumandanın bu sözleri alkışlarla karşılandı. askeri kuvvetlerimizi kullanmadan. Mustafa Kemal toplantıda ayrıntılı bir konuşma yaparak şunları söyledi: 194 "Hedefimiz Yunan ordusunu kutsal ocağımızda tümüyle boğmaktır. Emrinize biz düştük. koşullan ve araçları uzun mesafeler içinde hızlı hareket etmeye müsait değildi. kağnılarla ya da sırtta. O dönemde Yedinci Tümen Karargâhı'nda çalışan Kurmay Binbaşı Cevdet Kerim (Incedayı).' bildirdi. Hataya düşüyorlardı. yakalayıp boğmaktır. "Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa Hazretleri.derhal toplantıya çağırıldı. Sürücülerinin bir bölümü çocuk ve ihtiyar. Böylece bütün bakanlar Gazi'yi onaylıyor ve ona destek oluyorlardı. Avrupa'daki başka temsilcilerimizden de aynı türde raporlar aldım. kadın erkek. Bunları savaş sırasında derhal kullanabilmek için sahiplerine bir deneme çağırışı yaptık. yük taşıyacak durumda olan çoluk çocuk. Sandılar ki ordumuz güçsüzdür. Öyleyse efendiler. "Ama görüşmelerimiz Londra'da ters anlaşıldı. çoğu da kadındı.. tutmayan. Böyle günlerde bize bu kadarcik iş düşmesin mi?' dediler. Tümen komutanı. öküzleri olmadığından kağnılara ineklerini koşmuşlardı. bu hazırlık olayını şöyle anlatıyordu: "Bize ayrılan bölgede 300 kağnı tespit ettik. Sandılar ki ordumuz kıpırdayacak halde değildir. "Fethi Bey bana bir rapor vererek. gidip cepheyi dolaştı. O zaman kesin saldırı hazırlığı için emir verdim. Anadolu Ajansı ve Hakimiyet-i Milliye gazetesi. Ondan hiçbir şey gizlemiyordu. Bu amaçla Fethi Beyefendi'yi Londra'ya gönderdik. Onların bu yanılgılarını eylemle düzeltmeyi yeğledim. Düşman ordusunu izleme konusunda verdiğimiz kararı bugüne kadar saklı tuttuk. hedefimiz düşmanı yurdumuzdan kovmak mıdır.. Eksiklikleri tamamlamak. Bu tüm seferberlikti. bu çabalarımızın zayıflığımızdan ileri geldiğini sandılar. genç ihtiyar tüm halk yollara dökülmüş. kan dökülmeden soruna barışçı yollarla çözüm getirmek için tüm girişimleri yapmak gerekiyordu. Düşman siperlerini. son düşman erini ülkemizden kovuncaya kadar saldırıyı sürdürmektir. Ben de ordumuzu baştan sona gözden geçirdim. amacımız düşman ordusunu kaçırmak değil. Artık askeri hareketin zorunlu hale geldiğini anlamıştık. gerek Londra'da gerek bütün devletlerin başkentlerinde yetkili kimselerle görüşerek barışı sağlamak için tam yetkiye sahipti. En derin uykudaydılar." Gazi'nin cepheye gidişi Meclis'ten bile gizli tutuluyordu. hazırlıkları bitirmek için zaman ayırmak gerekiyordu. Onlar da. Düşmanı yenmek ve aralıksız İzmir'e kadar izlemek için tüm önlemleri aldık. "Savaş başlayıncaya kadar hepsi bizimle geldi. Ordumuzun durumu. düşman ordusunu inceledik. Gazi'nin 20 Ağustos akşamı Çankaya'da bir çay ziyafeti vereceğini ilân ettiler. Neydi Mustafa Kemal'in o sözünü ettiği hazırlıklar? Eli silah tutan. Bronşit olduğu için Medis'e gelemeyeceğini bildirmesini istedi. 24 saat sonra tam 250'si geldi. Gazi 17 Ağustos'ta Ali Fuat Paşa'yı Köşk'e çağırarak durumu anlattı. Ama ben onların bu yanılgılarından dolayı umutsuzluğa kapılmadım. Kararımız. Fethi Bey. Bunun üzerine saldırı kararını uygulamaya karar verdik. cepheye cephane taşıyordu. "Meclis'imizin amacının kan dökülmeden ulusal hedeflere ulaşmak olduğunu biliyorum. Bu yılın ortalarında ordumuz düşman ordusunu yenip bozguna uğratmak için gereken güç ve kuvveti kazandı. Sandılar ki Meclis'imiz ve Hükümet'imiz umutsuzdur. Yollarda doğuranlar da oldu. yoksa kıstırıp yok etmek mi?" "Arkadaşlar.
Fevzi Paşa bu kez de başını kaldırarak. Gece yarısına doğru da bütün birliklerden taarruza hazır olduklarını bildiren raporlar geldi. "Şimdi de piyadeyi yoklayınız." diye komut verdi. Akşam ortalık kararırken Gazi. Bir ölüm kalım savaşı başlayacaktı az sonra. böylesine kusursuz yönetilmiş bir topçu ateşi az gördüm. tam başarılı yapılmıştı. "Vakit nasıl hocam?" diye sordu. kahvesini verdi. O sırada bazı Yunan birlikleri trene bindirilmiş. fenerleri söndürdüler. Bu. hayırlı olsun. Bir anda yer gök top sesleriyle inlemeye başladı. hurçlara koy.Topçular Yunan mevzilerini dövüyorlardı." Ertesi gün taarruzun başlayacağı bilindiği için kimsenin gözüne uyku girmiyordu. Piyadeler derhal süngü takarak Yunan mevzilerine sıçradılar. "Karşınızda üç düşman bataryası var. Gazi ve Fevzi Paşa dürbünlerin önünde yer aldılar. Gazi Kocatepe'den bunları görünce. Ondan sonra. Kısa bir süre sonra Gazi ve diğer paşalar Kocatepe'deki gözetleme yerine gelmişlerdi. Uşak yönüne götürülüyordu. Fevzi Paşa'ya piyadelerin de hazır olduğunu söyledi. Gazi. Topçu ateşi yarım saat kadar sürdü. Gazi. Kocatepe'ye uzanan yoldaki boğazı geçince. . uzaktan postalların tok sesleri duyuluyordu. Saat 4. emir eri Ali Metin Çavuş'a: "Çocuk. Ali Çavuş saat 2'de Gazi'yi uyandırdı. Bir süre sonra da Fevzi Paşa ile yaverleri uyandırdı. hedefiniz Akdeniz'dir!" diye haykırdı. Kocatepe'ye yaya çıkılacaktı. Onlar da Paşa'nın çadırına geldiler." dedi ve Kuran okumayı sürdürdü. Kimsenin ağzını bıçak açmıyordu. Ateş kesilir kesilmez Başkumandan. "Topçuları yoklayınız. ilgili birliklere seslendi. Kahve takımını da unutma. Yunan ordusu buralardaki mevzileri bırakarak geri çekiliyordu. "Paşa Hazretleri" dedi. Gazi ile Fevzi Paşa atlarından indiler ve birer gemici fenerinin ışığında son kez haritayı incelediler. "Ateş. "artık topçu ateşe başlayabilir. "Demiryolunu hemen tahrip edin. Ayağa kalktı ve Gaziye dönerek. çekilmek üzereler.Mustafa Kemal Paşa 18 Ağustos günü Tuz Gölü üzerinden Konya'ya gitti. hep birlikte kumanda için seçtikleri tepeye çıktılar. "Askerlik hayatımda. Fevzi Paşa tam o sırada koynundan hiç ayırmadığı Kuranı Kerim'i çıkartıp bazı sayfaları fenerin ışığında son bir kez okudu. İnşallah zafer bizimdir. Tel örgünün gerisindeki Yunan askerleri süngüden geçirildiler." dedi. Bir saat sonra Tınaztepe alındı. Otlar kavruluyor. Fevzi Paşa Kuran'dan başını kaldırarak. Baskın. Gece yarısından sonra saat l'de herkes ayaklanmış sabahı bekliyordu. Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da oradaydı." dedi. Onlardan hiçbir karşılık gelmiyordu.30 olmuştu." diye telefonla. Oradan bütün her yer görülebiliyordu. sessizce yola koyuldular. havada telâşlı kuşlar uçuşuyordu. dürbününün başından ayrılmadan gelişmeleri izliyordu. Beni saat ikide uyandır. "Süngü tak. Tel örgüler ve engeller birkaç dakika içinde aşıldı. Saat 4. Saat 3'te Mustafa Kemal Paşa ve yanındaki paşalar gece karanlığında atlara binerek Kocatepe'ye yollandılar." diye haykırdı. Atlar kişniyor. Birinci ve ikinci ordu karargâhlarını denetledikten sonra 20 Ağustos'ta Batı Cephesi karargâhı Akşehir'e ulaştı. bir yok etme ateşiydi. Az sonra Gazi.rinde durumu son bir kez gözden geçirdiler. Kocatepe 195 çok yakınlarda bir yerdeydi. "valizler ve eşyalar burada kalacak. Kafilenin başına ve sonuna ellerinde fener birer atlı konmuştu. Engel olun ve ele geçirin." Saat 5'e geliyordu. Kocatepe yedi kilometrelik bir yerdeydi. Fevzi Paşa Kuran'ı göğsüne yerleştirmiş dua ediyordu. Gece yarısı Gazi. birkaç saat sonra da Be-lentepe ele geçirildi.30'a yaklaşırken Mustafa Kemal Paşa Fevzi Paşa'ya. Sen biraz kuru yiyecek al. Bir de baktılar ki orası Türk ordusunun askeri kaynıyor." diyordu. Gazi topçuları yokladıktan sonra Fevzi Paşa'ya. Bir ara telefona uzanıp. "Hocam topçu hazır. 25 Ağustos günü Afyon'un Şuhut kasabasına gidildi. Başkumandan. Fevzi Paşa ve İsmet Paşa çadırların önüne kurdukları bir masa üze. Kaçmalarına engel olun." dedi.
bozuk yollarda çok güç ilerliyordu. arkadan da yaverler odaya girdiler. 198 "Niçin hedefinize varamıyorsunuz?" diye sordu. Bir süre sonra da Fevzi Paşa'ya. Ali Metin hemen . ufak bir buji bozukluğundan yolda kaldığı anlaşıldı. Bir yerde yeni bir otomobile rastladılar. "Acele etmeyelim. Bu kez kendisine Albay Reşat Bey'in bir veda mesajını okudular: "Yarım saat içinde o mevzileri alacağıma dair size söz verdiğim halde sözümü yerine getiremediğim için yaşayamam!" Akşama doğru Yunanlılar. Şaşkına dönmüş olan köpek yeni gelenleri sevgi gösterisiyle karşıladı. "Paşam. "akşamın hayrından sabahın şerri iyidir. yeni güçlendirme kuvvetleri alarak Tmaztepe'yi geri aldılar." dedi. Kumandanlardan oluşan kafile Eskişehir'e doğru ilerlerken. Gazi'nin emir eri. Akşam olmuştu. Öteden beri köpekler düşkün olan Mustafa Kemal: "Bu köpeği alıp götürelim. Gelenlerin kimler olduğunu anlayınca çok heyecanlandılar ve gözyaşlarını tutamadılar. "yarım saat sonra hedefe varacaGazi. Başkumandan Afyon'un alınması için sabırsızlanıyor. 'Akşamın karanlığında kolayca bir iş yapmak hayırlı görünebilir. Afyon halkı Türk ordusunu coşkuyla karşıladı. Mustafa Kemal onunla telefon bağlantısı kurarak. ama Yunan askerleri de yer yer karşı saldırıya geçerek Türk birliklerinin ele geçirdikleri tepeleri geri alıyorlar ve kanlı çarpışmalar oluyordu. Artık sıra Afyon'un kurtarılmasına gelmişti. içinde yalnız bir köpek vardı." Fevzi Paşa tehlikeyi göze almaktan çekiniyordu. yollarda Yunanlıların bıraktığı silah ve çeşitli araçlara el koyuyordu." diye emir verdi. "Ne yapıp yapıp Afyon'u ele geçireceksiniz." Belentepe ve Tınaztepe çevresinden sonra. Afyonlular. Bir ara Fevzi Paşa'ya dönerek." Yunanlıların bıraktığı arabanın. Yunan askerleri şaşkına döndüler. Gazi'nin Muş'tan ve Suriye'den arkadaşı Reşat Bey vardı. alkışların sonu gelmiyordu. Sonunda boşaltılmış bir köye vardılar. Kema-lettin Sami Paşa'ya. Alayı cepheye sürdü. Gazi çok keyifli görünüyordu. Reşat Bey. Bu kez de 57." dedi. Kafile. Gazi'nin hedefi Kuzey'e doğru uzanarak Yunan ordusunu kuşatmak ve izmir'e kaçmasını önlemekti. sabahleyin yapılacak bir iş kötü görünse de daha başarılı olur. sıra Çiğiltepe'nin alınmasına gelmişti. Ama Gazi'nin morali hiç bozulmamıştı. Önce Gazi ve Fahrettin Paşa. Yaşasın Türk ordusu. Mevziler aşıldı. Gazi. "hemen kalkıp Afyon'a gidelim. Şaşkınlık içinde kalan yaşlı karı koca. "Yaşasın Gazimiz. konuklarını nasıl ağarlayacaklarını bilemiyorlardı. Mustafa Kemal Paşa ve paşalar eve yaklaşırken içeriden yaşlı bir karı koca çıktı. Gazi'yi arabasından indirip kucakladılar. Askerler arabayı hemen tamir ederek kafileye kattılar. "Paşam. Bozgun başlamış gibiydi." Yani Fevzi Paşa. Gazi de ona uyarak sabahı bekledi.' demek istemişti. Gazi'ye köpeği götürdüler. "Hocam bakınız." diye haykırıyordu. Yunanlılar toplarını ve cephanelerini bırakarak kaçmak zorunda kalmışlar ama köyleri de ateşe vermişlerdi. belediyenin önünde coşkulu bir konuşma yaptı. Yalnız bir evde ışık görünüyordu. Köpeğe 'Trikupis' adı verildi.Yunanlılar gafil avlanmışlardı. Kafile güçlükle ilerliyordu. Süt getirdiler. yarım saat sonra hedefin hâlâ ele geçirilmemiş olduğunu görüyordu. Yeniden süngü hücumu yapıldı ve Tınaztepe ile Çiğiltepe o akşam düştü. Mustafa Kemal. Yeniden telefona sarıldı." diye yanıt verdi." dedi. Yaşasın şanlı asker. O tepeye saldıran tümenin başında. Bu alay orada harikalar yarattı ve düşmana karşı hiç ateş kullanmadan süngüyle saldırıya geçti. "yedeğe alın hayvanı." dedi. ellerini öptüler. koşmaca oynuyorlar sanki. ama bunun çeşitli sakıncaları olabilir. 27 Ağustos sabahı saat 5'te ordu Afyon'a girdi. "Yunan mevzileri ve piyadeleri koşarcasına kaçıyorlar.
Gazi'nin belirttiğine göre. Gazi hemen Fevzi ve İsmet paşaları yanına çağırttı. sonsuz araç ve malzemeyle doluydu. Orduda panik baş göstermişti. "Yok. Yere battaniyeler serildi. Ordumuzun kazandığı zaferin azameti ve buna karşılık hasım ordusunun uğradığı felâketin dehşeti beni çok duygulandırdı. 30 Ağustos günü saat 14'te. güneyden ve batıdan kıskıvrak çevirecek bir duruma gelmişti. Afyon belediye binasında biraz yatıp dinlenmeye karar verdi. karşı tepelerde son bir gayretle çırpındığı anlaşılıyordu. Yunan askerlerini kuzeyden. Demek ki artık son saldırıya geçmenin zamanıydı.Paşa'ya sütlü kahve hazırladı. Yunan Başkumanda-n'ının. Türk topçularının kesintisiz ateşleri. "Elbette Paşam." diye yanıt verdiler. îşte o gün yapılan savaşa. Gelişmeler çok olumlu ve umut vericiydi. bütün kapalı ve örtülü yerler terk edilmiş toplar." Mustafa Kemal Paşa. Sırtların gerisindeki bütün vadiler. beni evlatlığa kabul eder misiniz?" diye şaka etti. Yunan Orduları Başkumandanı Trikupis ise sekiz bin kadar askeriyle çemberi yarabilmek için hangi yönde çekilmesi gerektiğine karar veremiyordu. otomobiller. bütün dereler. 'Dumlupınar Başkumandanlık Meydan Muharebesi' adı verildi. Çal köyü alevler içinde yanıyordu. Dumlupınar ya da Zafertepe denen tepeye geldi. Başkumandan. Bütün Yunan mevzilerinde büyük bir korku ve karmaşa göze çarpıyordu. Yunan askerinin büyük bir bölümü Adatepe'de yok edilmişti. Bunlar cana kıyan katillerdir. 26 Ağustos sabahı başlayan ve beş gün süren meydan muharebesi böylece sona ermiş ve Yunan kuvvetlerinin büyük bir bölümü yok edilmişti. karargâhta çeşitli rütbelerdeki esirlerle görüşüyordu." dediler. Yer yer topçu ateşi oluyor. Paşa geceyi orada geçirmeye karar verdi. Ordu. Ateşli. düşman mevzilerini cehenneme çeviriyordu. Düşman kuvvetlerini tamamıyla sarmak ve düşmanın inatla savunduğu tepelere süngü hücumuyla girerek kesin sonucu almak gerekiyordu. Üç kumandan gece yarısından sonra durumu değerlendirdiler. süvariler de düşman mevzilerine girerek kılıçla Yunan askerlerine sal199 200 I diriyorlardı. Köylüler. Sabah 6. "Benim de annem babam yok. "ne demek? Sen bizi analığa babalığa kabul ettikten sonra biz de seni seve seve evlatlığa kabul ederiz." Ertesi gün çarpışmalar yeniden başladı. Yunan kuvvetleri dört bir yandan sıkıştırılarak Dumlupınar'a itilmişlerdi. Gazi.30'da büyük taarruzun başlatılmasına karar verildi. 29 Ağustos gecesi Gazi. Askerin erzak ve cephanesi tükenmişti. Ama kolay mı başkumandanın uyuyabilmesi? Gece yarısı Garp Cephesi Harekât Şubesi Müdürü Tevfik (Bıyıklıoğlu) Bey kendisini uyandırarak son durumu anlattı. Trikupis'in yönetimindeki askerler bir kilometrelik bir gedikten geçerek Uşak yönünde kaçmaya başladılar. Başkumandan'in bulunduğu tepeden. düşman toplarının ve mitral-yözlerinin ateşlerinde artık öldürücü güç kalmamıştı. Yaşlılar. Bunların arasında yığınlar oluşturan ve karargâhımıza gönderilen esir ka-fileleriyle burası bir mahşeri andırıyordu. kanlı bir kıyametin kopmak üzere olduğu anlaşılıyordu. Mustafa Kemal Paşa ertesi gün savaş alanını gezerken üzülmekten kendini alamadığını şöyle belirtiyordu: "Herhangi bir asker için bu bir üzüntü konusudur ama Tanrı bunlara bu yazgıyı biçtiğine göre burada bu duruma düşenler asker değildir. Pa-• şa ona çay ısmarladı. o gün. Aralarında bir de kurmay subay vardı. ovanın kuzeyinden ve güneyinden ilerleyen avcı kuvvetlerinin süngülerinde güneşin son ışıklarının parladığı görülüyordu. Başkomutan . Fevzi. Gazi bu yaşlı insanların konukseverliğinden çok duygulanmıştı: "Sizin hiç kimseniz yok mu?" diye sordu. onun ardından piyadeler süngü hücumuna geçiyor. Fahrettin ve Nurettin paşalar da genelde Ga-zi'nin yanında oluyorlardı. Savaşı oradan yönetecekti. Kemalettin Sami Paşa ile Derviş Paşa'nın yönetimindeki güçler adım adım ilerliyordu.
" dedi." diye emir verdi. Boş yere askeri kırdırmayalım. Bunun üzerine Türk birlikleri Yunan askerlerini kuşattılar. Kolordu'ya haber ulaştırdılar. Tümen Komutanı Albay Vandalis. durumun umutsuz olduğunu anlayınca General'e. Kabul eder misiniz?" Halit Bey. Bu arada köylüler Trikupis'in yönetimindeki askerlerin batı yönünde gittiğini görüp 4. Kurmay albayın korktuğu bir olasılık da. Paşa'nın ordu kumandanına verdiği bu emri duyunca. "Derhal Kemalettin Sami Paşa'yı bulunuz. Oradan uzaktaki çarpışmalar izleniyordu. "Hemen getirsinler buraya." dedi. Kazanılan meydan muharebesinin bütün savaşı sona erdirebilecek çapta olduğunda 202 görüş birliğine vardılar." dedi. 31 Ağustos öğle üzeri Çal köyünde. Elma Dağı üzerinden beyaz bayraklarla birkaç düşman askerinin yaklaştığını görünce hemen toparlandı. "Kumandanım. Muharebe durumunu yakından görmek için ordu kumandanını yanma alarak gözetleme tepesine çıktı. Yunan kurmay subayı biraz Türkçe anlıyordu. işte o sıralarda Paşa'ya Trikupis'in esir edildiği haberi iletildi. "sizi komutana götüreyim. "Hay hay. Kolordu Komutanı General Digenis. General Trikupis nasıl esir edilmişti? Dumlupınar yenilgisinden sonra Trikupis'in niyeti çevresinde kalan son 5-6 bin askerle Uşak'a ulaşmaktı. dayanacak durumda değiliz. "Buyurun. yanında bulunan ordu komutanına. Oysa Uşak bir gün önce kurtulmuştu." . Yunan askerleri Nihat Bey'e Başkomutan'ın teslim olmak istediğini söyleyince Nihat Bey biraz şaşırdı ve hemen. kurmay subaylar. "Derhal kendilerini teslim alırız." dedi ve ateşkes emri verilmesini istedi. Askerler de başarıdan başarıya koşuyorlardı. Yunan subayının yanında bulunan askerlerden biri Türkçe biliyordu. yeni istihkâmlar kazdırıyordu. Artık süngü hücumlarını çok yakından izleyebiliyordu. askerin bu umutsuz durumda isyan ederek son kurşunlarını kendi subaylarına karşı kullanmalarıydı.kendisini sorgularken subay ağzından bir şeyler kaçırdı ve General Trikupis ile General Dige-nis'in Türk birliklerinin kuşattıkları çemberin içinde olduklarını söyledi. Trikupis'le birlikte tüm düşman generallerini kesinlikle esir alsın. İki emir eri ve bir subay. yıkık bir evin arkasında Gazi. Ellerinde kalan topların ve makineli tüfeklerin yok edilmesi için emir verdi. Bir yandan Bursa yönüne çekilen kuvvetleri mahvedecekler. Daha fazla kalamadı o tepede ve otomobiline atlayarak mevzilere yaklaştı. artık oraya gitmelerinin bir anlamı kalmamıştı. Ertesi gün Uşak kurtuldu. Paşa savaşın içinde olmak için can atıyordu. öte yandan da ordunun bütün ağırlığıyla İzmir'e yürüyeceklerdi. Mustafa Kemal Paşa savaşı kazanmış olmanın mutluluğu içinde. Trikupis'in karargâhındaki bir kurmay albay. çay bardağı elinden düştü ve bayıldı." dedi. Kırık kağnıların döşe201 I melerine ilişerek durumu gözden geçirdiler. yaverler ve bir tümen asker var. İsmet Paşa ve Fevzi Paşa ile buluştu. Teslim olmak istiyor. "bizi General Trikupis gönderdi. "Yanında kimler var? Kuvvetiniz ne kadar?" diye sordu. Halit Bey de karşısında beyaz flamalı bir Yunan subayını görünce şaşırdı. Yunan Başkomutanı Trikupis. Bunu duyan Gazi. Zaten kalan son birlikler darmadağın olmuş. beyaz bayrak açarak Türk mevzilerine yaklaştılar." Halit Bey. Trikupis ve General Dige-nis artık çıkış olanağı kalmadığını görüyorlardı. "Cephanemiz tükendi. Karargâh oraya taşındı. "Yanında 2. Mustafa Kemal Paşa ise heyecan içindeydi. O sırada orada bulunan Nihat Bey adındaki bir yüzbaşı. teslim olmaktan başka çare kalmadığını anladı. dört bir yana savrulmuşlardı." Birlikte Tümen Komutanı Yarbay Halit (Akmansu) Bey'in bulunduğu Bölmelik Tepe'ye yürüdüler.
Yere bağdaş kurup oturdular. çay söyledi. Hiç de bir tümen komutanına benzemiyordu. Halkın galeyan içinde olduğunu biliyorum. Sonra umutsuz bir iç çekişiyle boynunu büktü ve tabancasını uzattı." "Çok iyi bildiniz. Çaylar içildikten sonra sıra sorgulamaya geldi." 203 "General. hep birlikte bizim karargâha gidelim. Halit Bey konuklarına ancak yanında bulunan zeytin." dedi. Halit Bey. "Siz görevinizi yaptınız. "Hoş geldiniz." Halit Bey güzel bir sofra kurulması için köylülere haber gönderdi. Özellikle Tümen Komutanı Vandalis. "Kumandan benim. nefer çizmeleri. "Buyurun. albaylar ve 6 bin asker. Cebindeki bütün parası da bir tek liraydı. Hepsi yorgun ve bitkin bir durumdaydı. "karnınız aç mı? Belki bugün yemek yiyecek zamanınız olmamıştır." diye yanıt verdi. Derdimizi kimseye anlatamayız. hiçbir şey görmemek için gözlerini yummuş. Elma Dağı eteğinde Gözem köyü yakınlarında mevzi aldılar. Hiç olay çıkarmadan hepsini teslim alacağız. General gözlerine inanamamış. Halit Bey yanına Rumca bilen bir Giritli subay almıştı. Çatır-daya çatırdaya yanan odunlardan yükselen alevlerin ışığında General Trikupis'in ve öteki esirlerin yüzleri daha iyi görünüyor ve o yüzlerde büyük bir mutsuzluk okunuyordu. Nemiz var nemiz yoksa onun olsun. "General. Gerçekten General Trikupis ve kendisine bağlı subaylar. "Kumandanımıza canımız feda. Halit Bey." "Merak etmeyin. hemen karnınızı doyuralım. Halit Bey. Aralarında uzun bir sessizlik oldu. akşam saat 10'da General Trikupis ve Yunan subayları. Halit Bey General Trikupis'e. Bizi mahvederler. Ne yapacaktınız Uşak'ta?" 204 Az sonra." dedi. şaşkın şaşkın sağına soluna bakmıyordu. sizin haberiniz yok. Trikupis ise Avrupalı bir kumandan giysileri içindeydi. peynir ve ekmeği ikram etti. Eğer bizi kuşatmamış olsaydınız Uşak'a gidecektik. Ağzımıza tek lokma koymadık.Halit Bey bunun üzerine. Ali Rıza Bey General Trikupis'in elini sıktı." dedi. yanına aldığı seçkin subaylar ve bir müfreze askerle Yunan subayının peşinden gitti. Sonunda Trikupis Fransızca. Yolda Ali Rıza Bey General Trikupis'e sordu. Ben ise. hemen Liva Kumandanı Ali Rıza Bey'e gidip Yunan kumandanlarını teslim alması için emir verdi. O da Rumca konuştu. Fransızcası pek parlak olmadığı için Türkçe konuşmayı yeğledi. "Geçmiş olsun. "Neden teslim olmaya karar verdiniz?" "Dün gece bir kurmaylar toplantısı yaptık. Baksanıza hâlâ yanıyoruz. orada teslim olmaya hazır bir durumda bekliyorlardı. Hepsi anlatılmaz acılar içindeydiler." dedi. "Fakat talih aleyhinize döndü. Çok iyi anlaştılar. Biz de sizi vatanımızdan kovuyoruz. Yarbay Halit Bey'in üzerinde bir er elbisesi ve kaputu. Er geç başarılı olacağımızdan emindik ama . Tümen zaten savaşa hazır bir durumda bulunuyordu. kenti geri aldık." diye haber gönderdiler. "Oü est le commandant?" (Kumandan nerede?) diye sordu. Bir süre bakıştılar. "Kaç kişisiniz?" "Ben. Yarbay Halit Bey'in karşısındaydılar. başında bir kalpak vardı. oturalım. Hâlâ evleri alev alev yanan köylüler ise. Ama bize yapmadıklarını bırakmayan düşmana avuç dolusu altın da verseniz alimallah bir lokma ekmek vermeyiz." Elma Dağı eteklerinden Bölmelik Tepe'ye uzanan yol iki kilometre kadardı. Meğer Trikupis'in Fransızcası da Halit Bey'inkin-den daha iyi değilmiş. Uşak düştü. Zaten yemeği düşünecek durumda mıydık?" "Tamam öyleyse. Vatanımızı haksız yere işgal ettiniz.' dedim. generaller. 'Yunanistan'a dönmemiz bir felâket olur. 300 de yaralımız var. Ali Rıza Bey. kara kara düşünüyordu. Ortaya bir ateş yaktırdı. Tümen komutanı Edremit yönünden çekilerek kurtulabileceğimizi öne sürdü ve teslime karşı çıktı.
Napolyon gibi büyük bir kumandanın da başına böyle bir felâket gelmedi mi? O da esir olmanın acılarını çekmedi mi? Sizin başınıza gelen benim de başıma gelebilirdi. yoksa adî bir çetenin kan içici birer ferdi olarak mı karşılayacağımı bilmiyorum. uygar bir başkumandan vardı. Yunanlı generallere ellerini uzatmadılar. Cevdet Kerim. Üç yıldan beri yurdu talan etmiş olan düşman ordusunun 205 başkomutanının. Siz yine üstün geldiniz. Yaver Muzaffer." Başkumandan Kemal Paşa. Ama sonra toparlanarak kendimizi savunduk ve karşı saldırıya geçtik. Bu karşılaşma tarihsel bir olay olacaktı. Generaller masanın karşısındaki iskemlelere oturdular. Generaller masanın önüne gelip de kendilerini selâmlamak istedikleri zaman. Taarruzun yapılacağını gerçekten çok iyi gizlediniz. Şimdi siz bana. Yunan esirlerine karşı düşmanlığını gizlemeden. Ne oldu size?" General Trikupis." dedi. İntihar edemeden teslim olmanın acısını yaşıyordu. Kendilerini orada karşılayalım. Silâhımı çekip kendimi vurmam gerekirdi ama buna zaman kalmadı. Kazanmak da yitirmek de savaşın gerçeğidir. Napolyon da bir savaş kaybetti. sonra kahve ısmarladı. nasıl oldu da savaşı yitirdiniz. birdenbire morali düzeldi. "Sizi. Cevat Abbas. "Oturun General. Hazırlıksızdık. Trikupis yorgunluktan bitkin bir durumdaydı. Bunu hiç beklemiyorduk.. "Siz. "İleride bunları size uzun uzun anlatacağım." dedi." Bu sözler Trikupis'i öylesine rahatlattı ki. onu anlatır mısınız?" "Anlatayım. Yazgının hükmüne boyun eğmek doğru olur. Mustafa Kemal Paşa ise oyunu kazanmış bir takım kaptanı gibi Trikupis'in elini yakaladı ve bir süre elinde tuttuktan sonra." "Eğer görevinizi sonuna kadar yaptığınıza inanıyorsanız hiç üzülmeyin. kendisini muazzam bir yenilgiye uğratan Türk Orduları Başkumandanı ile karşılaşması elbette tarihe geçecek bir olaydı. Asım Bey çok heyecanlıydı." dedi. General Trikupis ile General Digenis." İşte bu teslim olayından sonra general ve subaylar Uşak'a gönderildi ve Garp Cephesi Kurmay Başkanı Albay Asım (Gündüz) Bey'in önüne çıkarıldı. Mustafa Kemal Paşa onlara tabakasını uzattı. "yorulmuş olacaksınız.2O7 zim için büyük bir yenilgi oldu." Yunanlı esir generaller hiç yanıt vermediler. Birinci Ordu Kumandanı Nurettin Paşa ile Dördüncü Ordu Kumandanı Ke-malettin Sami Paşa'nın arasında Mustafa Kemal Paşa'nın önüne getirildiler. Sakarya bozgunundan sonra ordunun krala bağlılığını sürdürebilmesi için Başkomutanlığa Kral'ın yaveri Hacı Anasti'nin getirilmesidir. "Yenilginin en önemli sebebi. Gözlerini Trikupis'in gözlerinden ayırmıyordu. "çağdaş bir ordunun kurmay heyeti mi. Nasıl davranacaklarını bilmiyorlardı. Topların patladığını orada duyduk. Asım Bey bundan sonra generalleri İsmet Paşa'nın dairesine götürdü.." dedi. Üzüntü ve kuşkuyla önlerine bakıyorlardı. İsmet Paşa Asım Bey'e. o sırada Uşak'ta eşraftan birinin konağının üst katında karargâh olarak seçilen yerde masanın başında Yunan Başkomutanı'nın gelmesini bekliyordu. 26 ve 27 Ağustos'ta büyük yenilgilere uğradık. Şahap Bey ve Halide Edip Hanım da vardı. Dumlupınar Savaşı da bi. "esir generalleri Mustafa Kemal Paşa'nın dairesine götürün." dedi. Salih.zafere bu kadar çabuk ulaşacağımızı hiç sanmamıştık. Gazi'ye. Ben Sakarya Savaşı'na da katılmıştım. "Görevimi sonuna kadar yaptım." "Peki o zaman ihtiyat kuvvetlerinizi kullanmadınız mı?" . Yapmam gereken son iş intihar etmekti. Yunan ordusu orada şimdikinden daha başarılıydı. "Ama başarılı olamadım. Fevzi Paşa ile îsmet Paşa sadece eğilmekle yetindiler. 25 Ağustos akşamı biz Afyon'da bir balodaydık. Mustafa Kemal Paşa. Fevzi Paşa ile îsmet Paşa'nın arasında duruyordu. Üzülmeyin. Demek ki karşısında bir düşman değil. Askerin morali bozuldu. Yanında Ruşen Eşref. çok kötü avlandık.
îşte tam o günlerde. Bir hafta önce telsizlerimiz bozuldu. Kendisine bir haber iletmek ister. Ordular İzmir'e doğru ilerlerken Ankara'da heyecanlı günler yaşanıyor ve cepheden haber bekleniyordu. savaş böyle kazanılır. Bizi kullandılar." "Hiç duymadım. Haberler geldikçe de Ankara'da herkes bayram ediyordu." dedi.seniz Kızılay'ın telsizini kullanabilirsiniz. Sonra Uşak'in düştüğü. Büyük Taarruz'un Türk ordusundaki bilançosu 2. Ben de bu dostluğun hizmetinde olacağım.542 ölü ve 9. Hükümetiniz Hacı Anesti'nin yerine sizi başkumandanlığa getirdi. acele etmeyin. siz süngü hücumuna geçtiniz.977 yaralıydı. Onlardan güvence almadıkça beni geri vermeyin. "General. Bu kanlı savaşların ardından yeni bir dostluk yaratalım. Başka çare kalmadığını anlayınca teslim olduk. Digenis'in." "Hiç kuşkunuz olmasın General." "Siz de askerin içindeydiniz. Yalnız size şunu söylemek istiyorum. sonra Afyon'un. Yarın silahlar susacak. Atina'ya da dilediğiniz mesajı gönderebilirsiniz." dedi. "Kabahat benim değil. Atımı bile yitirdim. O da topçularınızın gülleleriyle yok oldu. Başkumandanlığa atandığımı ilk defa sizden duyuyorum. ona. "Ben. halk perişan oldu. biliyorum. Birbirimize karşı kin beslemeyelim. Askerlerin arasındaydım. Bundan sonra hep bu kardeşliği savunacağım. Yalnız anlamadı[ ğım bir şey var." "iyi ama başkomutan siz değil misiniz?" "Hayır. izmir' den hiçbir haber alamadık." Gazi. Her türlü ilişkimiz kesildi. O ise. sizin haberiniz yok. ihtiyatlar devreye girseydi böyle olmazdı. Eşinizin İstanbul'da olduğunu duydum. işte o zaman . Toplarımızın koruması altında çekilmeye başladık. Tanıştıkları zaman ikisi de 28 yaşındaydı. îb-rahim Süreyya Bey ile Mustafa Kemal'in dostluğu 1909 yılına dayanıyordu. Süreyya Bey 209 Üsküdar'da doğmuş. Bir süre önce biri bozuldu. beni ülkeme göndereceksiniz. Toplarımızı da kullanamaz olduk. Yazık değil miydi askerlerinize? Onların ne günahı vardı? Yerlerinden yurtlarından alınıp kutsal topraklarımıza gönderildiler. 'İhtiyat kuvvetlerimizi kullanalım. Buna sevinmem mi gerek üzülmem mi." "Ben askerin içindeydim ama Başkumandan Hacı Anesti izmir'deydi.Trikupis General Digenis'i göstererek. Mustafa Kemal'in dostları ve yakınları onun en candan arkadaşlarından İbrahim Süreyya Bey'in düğününe hazırlanıyordu. İngilizler bizi kendi çıkarlarına âlet ettiler. Siz bu muharebeyi nerden yönetiyordunuz?" "îşte tam süngülerin parıldadığını gördüğünüz yerden." "Evet Generalim. 'Hacı Anesti'den emir gelmedikçe bunu yapamayız. iki telsizimiz vardı. Biz iki kardeş ulusuz. Beni orada kurşuna dizerler. Sizi burada rahat ettireceğiz. çok haklısınız. Dört bir yanımızda süngüler parıl|." "General. Ama kimler sorumlu? Bir gün bunların hesabı sorulacak herhalde. bilmiyorum. Çok duygulandım. Artık kıpırdayacak durumda değildik. Hacı Anesti. Sırtımız Kızıltaş yamacına dayandı. Onarılması için izmir'e gönderilince tek telsiz kaldı. Kısa zamanda düşmanlıkları unutalım. Bir gün Dumlupınar Zaferi' nin haberi geldi. Çay içerken Trikupis'in elleri titriyordu. Düğünün tarihi çok önceden saptanmış ve büyük taarruzun o günlerde yapılacağı hiç düşünülmemişti. emir çavuşundan generallere çay getirilmesini istedi. Ortalık duruluncaya kadar konuğunuz olayım. siz nasıl isterseniz öyle yapacağız. izmir Körfezi'ndeki bir yattan savaş yönetilemez." "Çok geç değil mi General? On binlerce insan yaşamını yitirdi. Bunun sorumlusu siz değilsiniz." . damaya başladı. TürkYunan dostluğu dünyaya örnek olsun. şimdi burada bizim konuğumuzsunuz. Bana karşı gösterdiğiniz bu insancıl davranışı ömrümün sonuna kadar hiç unutmayacağım. Gazi. İdadi ve Rüştiye'yi bitirdikten sonra . Cephede ölüleri görünce içim parçalandı. Ama size yalvarırım. Yaya olarak ormana daldık. Bizim Anadolu topraklarında ne işimiz vardı. 500 kilometre uzaktan değil. Köyler yakıldı.' dedi. "Çok naziksiniz.' dedim." "Anlıyorum.
Rüzgârı önlemek için cam kenarlarına gazeteler yapıştırılmıştı. Ne zamandır onu tanımak istemişti. keskin bakışlı ve çok yakışıklı bir subay." "Sağ olun. Mustafa Kemal Cuma-i Bâlâ'da kendisiyle aynı eğilimde olan bir kaymakamı tanımakla çok mutlu olmuştu. Süreyya Bey. Burada kimsem yok. iki iskemle. İki yıl sonra Trablusgarp Savaşı çıkmış ve Mustafa Kemal Derne'ye gitmişti. buyurun. Süreyya Bey hemen sobaya iki odun attı. fıstık. Yemek filân istemem. Oda pek soğuk sayılmazdı. az sonra bu subayın Mustafa Kemal olduğunu öğrenince çok sevindi." GVF14 Yukarı kata çıktılar. Rüzgâr döşemelerden girerek yerdeki kilimi dalgalandırıyordu. peynir olsa yeter. İki yıl orada yattı. anlaştık öyleyse. Çanakkale Savaşı'nın en kanlı günle- . Size yukarıda bir yer hazırlarım. sonra da Trakya'da Cuma-i Bala kaymakamlığına atanmıştı. "Bir şeyler içer misiniz Yüzbaşım?" diye sordu. Karargâh bir süre sonra başka bir merkeze taşındı. yeni bir göreve atandı ama hükümeti sert bir dille eleştirdiği için tutuklandı ve Sinop'a sürüldü. Ben Mustafa Kemal. kumandanları selâmladıktan sonra kaymakamlığa döndü." "Ne âlâ. Rakınız var mı Kaymakam Bey?" "Hiç olmaz olur mu? Ben akşamları iki tek parlatırım. Sırtına paltosunu alıp alt kata indi ve kapıyı açtı. Süreyya Bey kaymakamlıkta yatıp kalkıyordu. Süreyya Bey. oradan da Derne'ye gönderilmişti. Çok tatlı duygular ve anılarla birbirlerinden ayrıldılar. iki de sedir vardı. bıyıkları da karla kaplı Mustafa Kemal duruyordu. O gün aralarında ikili bir konuşma olmadı. bir koltuk. Biraz leblebi. Subaylar manevralarda izlenecek yöntemleri tartışıyorlardı. içlerinde sarı saçlı. Kusura bakmayın. Biliyorsunuz karargâh buradan ayrıldı." "Hemen hazırlayayım Yüzbaşım." Süreyya Bey yazı masasının üzerine tezgâhı kurdu. Bir akşam geç saatlerde kapı vuruldu. o yıl Üçüncü Ordu Karargâhı'nda kolağasıydı (yüzbaşı). Süreyya Bey. İkinci Meş-rutiyet'in ilânından sonra ortaya çıkan yeni durumu ve 31 Mart olayını tartıştılar. bütün tartışmalarda ötekilere üstün bir durumdaydı. Dışarıda şiddetli bir kar tipisi vardı. elbette. Savaş bitince Süreyya Bey İstanbul'a döndü. Ben çevreyi denetlediğim için onları bıraktım.Mülkiye Mektebi'nde okumuş. Sonra. "Eh hayır diyemeyeceğim. Subaylar Cuma-i Balâ'dan ayrıldılar. Beni bu gece konuk edebilir misiniz?" "Ne demek. teşekkür ederim. Manevralar devam ediyordu. Odacı akşamları evine dönüyor. Mustafa Kemal. Atları ahıra alalım. tam benim gibi. Süreyya Bey'in dikkatini çekti. Bu subay. Kendisini Mustafa Kemal'in kumandasındaki birliğe verdiler. İkisi de aynı düşünceleri paylaşıyordu. İttihatçılar devrilince Gelibolu mutasarrıflığına getirildi. Dostlukları orada perçinleşti. "Beni tanıyabildiniz mi? diye sordu. Süreyya Bey de gönüllü olarak savaşa katılmak için bir Romen vapuruyla İskenderiye'ye gitmiş. Binanın alt katı ahır. Süreyya Bey yatmıştı. Geçen akşam hayranlıkla sizi dinlemiştim. Seyise de bir yer buluruz. Geceyi ahırdaki bir kerevette geçiren seyis sabah 10'da gelip kapıyı vurmasaydı. üst katı da çalışma odasıydı. Üst derecedeki kumandanların Cumalı'ya geldiklerini öğrenince Kumandanlığa giderek kendilerini selâmladı. Mustafa Kemal'in adını duymuş ama onunla hiç karşılaşmamıştı. Ortada bir çalışma masası. Karşısında üstü başı kar içinde. Vatanın kurtarılması için alınması gereken önlemleri gözden geçirdiler. Mus-210 tafa Kemal'in yüzü gözü kar içindeydi. Cumalı karargâhında manevralara katılıyordu." "Nasıl tanımam Yüzbaşım. hiç uyanacakları yoktu. Bir yandan demlenirken bir yandan da tatlı tatlı sohbet ettiler. Süreyya Bey kendi yattığı sedirin üzerindeki battaniyeyi ve yatağı toplayıp düzeltti. Üst katta bir de yatak odası vardı ama kışın orasını ısıtmak kolay olmadığı için Kaymakam Bey çalışma odasındaki bir sedirde yatıp kalkıyordu. Gece yarısından çok sonra Mustafa Kemal de öteki sedire uzandı.
Top seslerinin kesildiği akşamlarda Süreyya Bey Mustafa Ke-mal'in karargâhına gider. Bütün gözler kendisine çevrilmişti. alkışlar. Mustafa Kemal o koşullar altında ağzına bir yudum içki almazdı. Bunun için Dr. Fikret düğünden bir ay önce İstanbul'a giderek kardeşini İnebolu yoluyla getirmişti. Düğünün en eğlenceli bir saatinde davetliler bir de baktılar ki Zübeyde Hanım ile Fikriye bahçeye geliyor. gelen kâğıdı Milli Müdafaa Vekili Kâzım Paşa'ya uzattı. "Kızım. Kozan Milletvekili Dr. Gelenlerin sayısı 200'ün üstündeydi." dedi. Kimler yoktu ki o düğünde. Ankara'daki bütün milletvekilleri eşleriyle birlikte düğüne davet edilmişti. Başvekil bu zarfın içindeki kâğıdı birkaç kez okudu. "Hiçbir engel yok bunu söylememe. XIII İzmir'de Sıradışı Bir Kadın Yunan orduları başkomutanı ile öteki kumandanların tutuklanması. Rauf Bey'in kulağına bir şeyler söyledi. Fuat Bey çaydan sonra generallere. Mazhar Müfit gelinin yanına yaklaşarak. Bir yanda ince saz takımı çalıyordu.. Aka Gündüz. Durmadan da havaya silâhlar atılıyordu. Orada birlikte bir çay içildi. Ordularımız dört buçuk saat sonra İzmir'e giriyorlar. İşte o dostluğun sonucu. Hüseyin Rauf Bey'le birlikte Ankara'ya gitti. sabahlara kadar şarkılar ve türküler söylüyor. Meclisi Mebusan'a seçildi. Mustafa Kemal'in 212 annesini ve Köşk'ün hanımefendisi Fikriye'yi orada birlikte görmek herkesi daha da coşturdu. Ama bu iş umurunda değildi. Havaya yine silâhlar atıldı." Yer yerinden oynadı. Bastı istifayı ve İstanbul'a geldi. Cepheden zafer haberleri geldikçe herkes coşuyor. "Öğrenelim. Rauf Bey. yaveriyle birlikte trene girerek generalleri karşıladı." Kâzım Paşa bunun üzerine "Söyleyeyim artık. o yıl onun kız kardeşi Mediha Hanım'la evlenmeye karar vermişti.. Dr. Fikriye belki de kendisi için böyle bir düğün yapılmamış olmasının üzüntüsünü de içinde duyuyordu. Haykırmalar. O günlerin koşullarında Ankara yolu üç gün üç gecede alınırken olağanüstü önlemler yüzünden gelin yedi günde gelebildi. Fikret'le de yakın arkadaştı. İbrahim Süreyya Bey. "Biz de öğrenmek isteriz." Fikriye de Mediha'yı kucaklamış ağlıyordu. Ankara'da bayram havası yaratmıştı. Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı. Herkes çıldıracaktı meraktan. Ama orada da generallerin linç edilmesinden korkulduğu için tren Sincan istasyonunda durduruldu. Atatürk'ün gençlik arkadaşı ve Fikriye'nin yakın akrabası Fuat Bey. Ama Mondros'ta imzalanan silâhlan bırakma antlaşmasındaki hükümlere asla uymak niyetinde değildi. lazlar Karadeniz oyunları oynuyorlardı. Ne olurdu birkaç ay önce evlenseydiniz de zaferi o zaman tatsaydık. Trablusgarp Savaşı'nda birlikte olmuşlardı. İşte tam o sıralarda Rauf Bey'e bir zarf getirdiler." dedi." diye haykırdı. Savaştan sonra Süreyya Bey İzmir mutasarrıflığına getirildi. Ne kadar uğurlu geldiniz. "bundan sonra sizin adınız Beridi Zafer (Zafer Müjdecisi) olsun. birlikte kahve içerlerdi. Yunus Nadi ve eşi. Bir deri bir kemik kalmıştı. yazar ve gazeteci Aka Gündüz. O da kâğıdı okudu. Ankara Büyük Millet Meclisinde birinci dönem Saruhan milletvekilliği yaptı. oradan da Amasya'ya. . Başvekil Hüseyin Rauf Bey. Ankara böyle güzel bir düğün görmemişti. İkisi de aynı yaştaydılar. Mustafa Kemal ise fırka kumandanı. Kumandanlar oradan bir arabaya bindirilerek Ankara-Dışkapı'daki Sarı Kışla'ya getirildiler. Çok yorgundu. Fikret. Mazhar Müfit. Düğün dolayısıyla Çankaya'daki köşkün bahçesine altı hümayun çadırı kurulmuştu.rinde Mustafa Kemal'le yine bir araya geldiler. Ondan sonra Mustafa Kemal'in yanından hiç ayrılmadı. Muhittin Baha Pars. Geceleri de gözüne uyku girmiyordu. Bundan büyük bir düğün hediyesi olamazdı. o şenlikli düğünü Dikmen Yıldızı adlı romanında anlattı. öte yanda bando mızıka. Bütün Ankara halkı ertesi gün istasyon önünde toplanmış esir generallerin gelmesini bekliyordu. Ne oluyordu? Aka Gündüz. Süreyya Bey Gelibolu Mutasarrıfıydı.
karar veren onlar değildi ki. Yunanlıların silâh atacak güçleri kalmadı. her gün atma atlayıp her yeri dolaştın." Fuat Bey esir konuklarını Sarı Kışla'da bıraktıktan sonra doğru Çankaya'ya gitti.' Ben de Trikupis'e. Politikacılar ne dediyse onları yaptılar. çocuklarımız?" "Doğru Fikriye'ciğim." . Çoğu gitti. Gelip Ankara'da bu zaferi kutlayacak. Neler anlattı size?" "Ağızlarını bıçak açmadı. Muharebenin en heyecanlı günlerinde bile bunlar çamur atmaktan vazgeçmediler. 'Bak' dediler. Mustafa Kemal'in ne büyük bir insan ve ne başarılı bir kumandan olduğunu anlattı. hep birlikte yaşadık. aynı kızları sevdik. biz de Rumca. anımsıyor musun? 'On beş gün sonra izmir'deyiz. Aynı sarkılan söyledik.' dedi. 'Bizim buralarda ne işimiz vardı?' dedi. Yunan orduları perişan oldu." "Doğru söylemişsiniz ağabey. siz Yunan Başkumandanı ve yardımcısını trenden alıp otomobille Sarı Kışla'ya götürdünüz. Ama belli etmemeye çalıştın." "Evet. "Peki Ağabey. Biliyorum." "Peki Ağabey." "Doğru ama."Ne kadar yorgun olduğunuzu tahmin ediyorum. Yine kardeşlik içinde yaşayacağız. Bir isteğiniz olursa beni arayın. Onlar Türkçe konuşurlardı. 'Elbette. Burada konuğumuzsunuz. bunların da sesi kesildi. Yollarda seni görenler. İngilizlerin oyununa geldiklerini söyledi. Selanik'te gençliğimizde çok Rum arkadaşlarımız vardı. Selanikli olduğunu biliyordum. Paşa'dan hiç haber alamadan günlerce kahrol-dun. "Artık odanıza çekilip dinlenebilirsiniz. kızlarımız. Kendisinden hiç böyle bir insani muamele beklemiyormuş." dedi." dedi. Demek ki korkacak bir şey yok. Mustafa Kemal de senin gibi düşünüyor." "Belâlarını buldular. Fikriye'nin mutluluktan içi içine sığmıyordu. 'Eşsiz bir adam." 214 "Yaşasın benim Paşam. Yarın Yunan orduları İzmir'den denize döküldükten sonra yeni bir dünya kurulacak." "Olacak inşallah. biliyorsun uzun bir süre cepheden hiç haber alamamıştık. Muharebe başlamadan önce Mustafa Kemal ne demişti. Gelmeselerdi.' dememiş miydi? Sözünü tuttu." "Ağabey'ciğim. onlar emir kulu. Ama olaylar bizi ayırdı. Trikupis biraz konuştu. Sen halka cesaret verdin. öyle olsaydı Paşa'nın Hanımı da kalkar Kayseri'ye giderdi'. aynı yemekleri yedik.215 larımız. Son derece zeki ve esprili bir adam. Bu bir barış dünyası olacak. Sanki ikimiz de aynı ordudandık. Ayrımız gayrımız mı vardı?" "Evet Fikriye'çiğim.' dedim. benim elimden ancak bu geldi. Rumca bildiğini de anladım. 'Paşa' nın hanımı aramızda dolaşıyor. "Paşamdan haber var mı?" "Var elbette. ben de çocukluğumda Rum kızlarla arkadaşlık ederdim. Ama muharebelerde askere yazık olmadı mı? Ya köyleri yakılanlar? Yurtlarından kovulanlar? Açlıktan. sanki manevra sonrası durumu değerlendiriyorduk. Muharebe alanında ölülerimizi görünce nasıl duygulandığını anlattı. 'bana hiç düşmanca davranmadı. aynı içkileri içtik. Bundan sonrası artık kovalamaca oyunu. Ne dedikodular çıkartılmadı. Meclis'te kürsüye çıkıp düşmanı nasıl perişan ettiğini anlatacak." "Onlar da belâlarını bulacaklar. politikacılarda. aynı oyunları oynadık. azı kaldı. Yarın o zaferleri de kutlayacağız. Sen de çok büyük sıkıntılar çektin Fikriye'ciğim. Coşku ve gözyaşlarıyla Fuat Bey'in boynuna sarıldı. Demek ki yakında Paşam burada ola-cak. Ne kadar üzgün olduğu konuşmasından belliydi. yoksulluktan can verenler? Ya saldırıya uğrayan kadın. Durdu durdu. Yok muharebeyi kaybetmişiz! Yok Gazi esir olmuş! Bunların hepsinin muhalifler tarafından uydurulduğu anlaşıldı. Sanki manevralarda beni yenmiş bir kurnandan gibiydi. Size iyi günler dilerim. Kabahat hükümette. Mustafa Kemal de peşlerini bırakmıyor. Artık zafer kazanıldı ya. Artık gün sorunu. "Başka neler konuştunuz?" "Trikupis. Akrabası Fikriye'ye iyi haberler verecekti. morallerini yükselttin. Konuşacak halleri mi vardı?" "Yine de bir şeyler söylemişlerdir. darmadağın kaçıyorlar.
" dedi. Son geceyi de Nif te (sonradan Mustafakemalpaşa adı verilen kasabada) geçirecekti." Tabii bu telgrafa hiçbir yanıt gelmedi. Ödemiş. ister vermez. Aydın. Erzurum'da subay giysilerini çıkartırken "Allah kısmet ederse bir daha giyerim. Mustafa Kemal Paşa durumu biraz yokladıktan sonra izmir'e girmeye karar verdi. Yunan ordusunun yeniden karşı koymasına ihtimal yoktur. Bugüne ulaşmak için neleri göze almışlardı? Bütün düşmanlara. Bir de baktılar ki. Gazi de Erzurum'da çıkardığı üniformasını giymiş olarak İzmir'e giriyordu. Bunu kutlamayacak mıyız? Nedir bu sessiz haliniz? Haydi hep birlikte şarkı söyleyelim. Demirci. Arkadaşlara ziyafet çekeceğim. Bu öneriye göre ateş kesildikten sonra Yunan ordusu Anadolu'dan çekilecek. Yol boyunca halk büyük gösterilerle arabaları durduruyor ve kumandanları alkışlıyordu. Ne kadar rakı varsa fıçılara doldurduk." "Peki tabur kumandanı buna izin verecek mi?" "Bilmem gayrı." "Peki nedir bu fıçıların içindeki?" "Rakı kumandanım. Gazi ertesi gün 10 Eylül Pazar günü öğle üzeri Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte Nif ten yola çıktı. Limandaki gemilere kızılhaç bayrakları çekilmişti. Türk ordusu da İstanbul'a hiç yaklaşmayacaktı." Nif te o akşam Gazi çok keyifliydi. Önce Alaşehir ele geçirildi. İngiliz savaş gemileri de hiçbir Yunan askerini güverteye çıkartmıyordu. Bakanlar Kurulu başkanı Rauf Bey bu öneriyi Mustafa Kemal Paşa'ya duyurduğunda." dedi. "Yahu. Nif e dönerken yolda bir katıra iki fıçı yüklemiş bir askerle karşılaşınca arabayı durdurdu. izmir artık alındı demektir. Söğütözü. Balıkesir.' demiştim. Oysa daha hiçbir birlik izmir'e girmemişti." "Sağ ol kumandanım. herkesi coşturdu. Salihli. Ordular artık İzmir kapılarındaydılar. Asker Gazi'yi tanımıyordu. Kendisi de kalkıp zeybek oynadı." Mustafa Kemal tabur kumandanına şu tezkereyi yazdı: "Muhterem Tabur Komutanı. Kadifekale' ye Türk bayrağı çekilmiş. "Hayrola. Nereden nereye gelmişlerdi. O benim arkadaşımdır. Simav. Izmir uzaklardan görünüyordu. Kula. Bütün İzmir kaynıyordu. içerideki muhaliflere ve İstanbul Hükümeti'nin yarattığı güçlüklere karşın savaş kazanılmış ve İzmir kapılarına gelinmişti. 'izmir'i alırsak hepinize rakı ziyafeti çekeceğim. Nif ve Manisa. İşte o gün gelmişti. zaferi kutlasın-lar." Bir türkü tutturdu Gazi. Gazi deliye döndü ve Rauf Bey'e şu telgrafı çekti: "Anadolu'daki Yunan ordusu kesinlikle mağlup edilmiştir. Bayrağı izmirli bir gencin tek başına kaleye çektiği anlaşıldı. Bu akşam her birine birer matara rakı verin. birkaç saniye sustuktan sonra. Anadolu için artık hiçbir tartışma söz konusu olamaz. Eylül sonuna kadar Yunan Hükümeti ya doğrudan ya da İngiltere aracılığıyla bize başvuracak olursa koşullarımız şudur: Trakya on beş gün içinde 1914 sınırlarına kadar kayıtsız şartsız Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti askeri ve sivil memurlarına teslim edilmelidir." dedi. ister verir. "İzmir'e girdik. Akhisar. Hem de İzmir kapılarında.. şaşkın şaşkın baktı. bu askerlerin şevkini kırmayın." demişti. İsmet ve Fevzi paşaların da gözlerinden mutluluk okunuyordu." "Kim tabur kumandanınız?" "Mustafa Hüsnü Bey. "Ben arkadaşlara. Türk orduları daha İzmir kapılarına dayanmadan önce Ankara'ya bir mütareke önerisi gelmişti. Gazi. Rum sandalları gemilere yolcu taşımak için dünyanın parasını alıyorlardı. Bu zaferi kutlamak gerekmez miydi? Gazi çevresindekilere.Gelelim orduların İzmir'e doğru gidişine. Mütareke ancak Trakya için söz konusu olabilir. Rumlar can atıyordu gemilere binmeye. Erler kalkıp oynamaya başladılar. "Allah benim dileğimi yerine getirdi. Bozöyük. Bilecik." "Peki ben ona bir tezkere yazayım da rakı içmenize izin versin. Ama yabancı gemiler kimseyi almak istemiyor ve merdivenleri havaya kaldırıyorlardı. sonra Buldan.. Trakya Yunanlılara bırakılacak. "nereye böyle? Ne yükledin katırına?" Asker. . Bir meyhaneyi boşalttık.
Bu ne olabilirdi? Paşalar bir odaya kapanıp durumu araştırmaya başladılar.Kafile kısa bir süre sonra izmir Hükümet Konağı'na geldi. Paşa'ya. izmirliler onun gelişini kutlamak için konağın önünde bir kuzuyu kesmeye hazırlanıyorlardı. öteki kumandanlar da o köşkün hemen yanı başındaki Fikri Bey'in köşkünde konuk edileceklerdi. kadınlar hüngür hüngür ağlıyor. çeşitli mezelerle muazzam bir sofra donatmışlardı. Gazi. O arada istanbul Hükümeti'nden de Paşa'ya. izmir'in kurtuluşundan da hiç haberleri yokmuş. hükümet konağını doldurarak Gazi'yle kucaklaştılar. Onların ardından Paşa.. Bayrak bir ulusun onurudur. şeker ve un gibi şeyler toplamış. Bazıları boynuna sarılıp ağladılar. Kaldırın hemen şu bayrağı. Yola çıktılar. "Aman kesmesinler kuzuyu. Kral Konstantin bu evde kalmıştı. Halkı teker teker selâmladı. çeşit çeşit mezeler. yemekler. yüzü gülüyordu. Gazi'nin.000 kişilik bir Yunan birliği olduğu anlaşıldı. Fahrettin Altay Paşa'nın yakın akrabalarından Iplikçizâde ismail Bey'in köşkünde kalması kararlaştırıldı. Paşa çok keyifliydi. Menderes-Torbalı yönünden gelen 3.. Ama bir de bakmışlar ki karşılarında koca bir ordu var. ellerini öptüler. izmir kurtulmuştu ama Yunan askerleri çeşitli bölgelerde direnişlerini sürdürüyorladı. 30 Mayıs 1921'de izmir'e gelen Yunan Kralı Konstantin de bu evde kalmıştı. evin ilk sahibi italyan uyruklu Alyoti adında ünlü bir zenginden satın almıştı. yaverleri Salih Bozok ve Muzaffer Kılıç ile Ruşen Eşref Bey'i de yanına alarak bu arabaya bindi. Köşkün önemli bir tarihi vardı. "Paşam Yunan bayrağı. pirinç. 1916'da. Hepsi ulusal zaferden dolayı Gazi'yi kutladılar. Gazi ve arkadaşları tam ilk 218 kadehlerini tokuştururlarken. bir de baktı ki yere bir Yunan bayrağı serilmiş. Hemen beyaz bayrak çekip teslim olmuşlar. on beş odalı. Huzur içinde geçen bir gecenin ardından Gazi. sevimli davranışlarla arabadan indi. Gazi'nin neler sevdiğini öğrenen Iplikçizâde." diye haykırdı. Çolak İbrahim Bey'in atlılarının saldırısına uğrayanlar olup. Iplikçizâdelerin köşkü üç katlı. o akşam köşkte de bir ziyafet hazırlanmıştı. Alkış. izmir'e sığınmak istiyorlarmış. Köşke giderken. 'Kahraman komutan' sözleriyle başlayan bir kutlama telgrafı geldi. Ama Ruşen Eşref işe el koyuncaya kadar kuzu kesilmişti bile. Çiğnenemez. dışardan top ve makineli tüfek sesleri gelmeye başladı." "Hata etmiş. Dışarıdan gelip telâşlı adımlarla merdivenleri tırmananlar da oldu. bunun bir araba olduğu bile anlaşılamıyordu. Pencerelerden bayraklar ve çarşaflar sarkıyor. Hükümet konağının önündeki alan bir anda hıncahınç doluver-di. Paşa'nın Karşıyaka'daki köşkte kalması kararlaştırılınca. kıyamet. Köşkün önünde de kızlar. Olay çıkartanların. Heyecanlı kısa bir konuşma yaptı. Bunlar. . Gazi bunu görmemek için balkondan içeri kaçtı. Olay yerinden haber getirmişlerdi." Bu bayrak olayı bütün yabancı basına yansıdı. Araba çiçeklerle öyle bir donatılmıştı ki. bahçesinde bir yel değirmeni ve tenis kortu olan görkemli bir köşktü. kadınlar kendisini bekliyordu. O zaman da Türk bayrağı sermişlerdi. "Bu nedir?" diye kükredi. Neye uğradıklarını şaşırıp ateş etmeye başlamışlar. onun beğeneceği yemekleri yapabilmek için kapı kapı dolaşarak yakın komşularından bulgur. Bütün izmir eşrafı. konsolosları ve diğer yabancı devlet temsilcilerini kabul etti. Bir süre sonra yeniden balkona gelerek halkı selâmladı. O gün yapılacak pek çok iş vardı. 11 Eylül Pazartesi günü sabah erken saatlerde yine Fevzi ve ismet paşalarla ve yaverleriyle birlikte hükümet konağına gitti. çiğneyip geçmişti. Yaverler de telsizden haber getiriyorlardı. atlılar da arabanın önünden halkı yara yara gidiyorlardı. izmirliler Mustafa Kemal Paşa'ya bir de araba hediye etmişlerdi. Ruşen Eşrefe. ismail Bey burayı. Fevzi ve ismet paşalar da aynı köşkte kalacaklar. hükümet konağında bir ziyafet hazırlamışlardı. sokaklarda ellerinde bayraklarla çocuklar koşuşuyordu. yer yerinden oynuyordu. 217 İzmirliler. Gazi. Karşıyaka'da. Paşa tam merdivenlerin önüne geldiğinde.
büyük bir saygı ve alçak gönüllülükle. bu Uşakizâdeler için büyük bir şeref 219 olacaktır kendileri.Bir ateşkes antlaşmasının imzalanması için zaman daha çok erkendi. "acele karar vermekten çekmiyorum. Çok rica ederim. yüzü kapalı bir hanım çıktı. nezaket kuralları içinde Muammer Bey'in köşkünden ayrıldıktan sonra. Eğer Mustafa Kemal Paşa Hazretleri Muammer Bey'in Göztepe'deki evlerini ikametgâh olarak düşünürlerse. Kâzım Paşa'ya. izmir'in işgalinden beri yüreğim vatan aşkıyla çarpıyor. Biz Türk kadınları hizmetinizdeyiz. bu şerefin bir Türk ailesinden esi-genmemesini rica ediyor. İşte bu. Hemen yeni belediye başkanı ile birlikte arabaya atlayıp Göztepe'ye gittiler. konuğumuz olun. Ne olur davetimizi geri çevirmeyin. Kim olduğunu hiç anlayamadığı bu kadının davranışı ona çok dokundu." Mustafa Kemal. Kendileri. "Hayır." dedi. Benim adım Lâtife Muammer. Gazi'nin ayaklarına kapandı. Tanrı bize bugünleri gösterdi. Gazi. "Hanımefendi. Köşkü de pek beğenmedi ve yaverlere. "çok rica ederim ayağa kalkın. Belki de oraya bir bomba yerleştirmişlerdir. Sizden emir bekliyoruz. "İzmir'e hoş geldiniz. Hem de bizim köşkümüz çok güvenli bir yerde. belediye başkanından bu ailenin durumuyla ilgili bilgi istedi. Sizi köşkümüze konuk etmek istiyoruz. Gazi orada. Ama ben onun adına size şunu bildirmek istiyorum. Mektuplarınızı yazarım. "Paşam. izmir'in ünlü zenginlerinden Muammer Bey'in kâhyası Osman Efendi. Ne olacağı bilinmez. hayır Hanımefendi. Artık burası sizin eviniz demektir." "Çok teşekkür ederim Hanımefendi." dedi. konuyu arkadaşlarımla görüşeyim. Bu köşkte konuğumuz olacaksınız. Kral Konstantin'in kaldığı köşkte kalmayınız. Lâtife Hanım'di. . Sizin zafere ulaşmanız için her gün dua ettim. işte o konuların tartışıldığı bir zamanda. ben Uşakizâde Muammer Beye-fendi'nin kâhyasıyım. Önünde eğilen bir kadına. "Hanımefendi. Bu hanım. nedir bu haliniz?" Gazi ayaklarının önüne eğilmiş çarşaflı kadını elinden tutarak ayağa kaldırdı." 220 Kâzım Paşa bu sözleri Mustafa Kemal Paşa'ya iletince. ben her türlü işinizde size yardımcı da olu. karşılarına siyah bir çarşafa bürünmüş. Karargâhın hükümet konağından başka bir yere taşınması daha iyi olmaz mıydı? Mustafa Kemal Paşa'nın da izmir'in merkezine yakın bir yerde oturması o günün koşullarına daha uygun değil miydi? Bunlar hep güncel sorunlardı. İngilizce ve Fransızca bilirim. Uşakizâde Muammer Bey'in kızıyım. bir süre sonra yaşamına damgasını vuracak bir kişiyle karşılaştı.221 rum. izin verin. davet Gazi'nin ilgisini çekti. Kendisi şu anda izmir'de değil. Bize bu şerefi tanıyın." Lâtife Hanım yüzünü açtıktan sonra. Merdivenleri çıkıp salona girdikleri zaman. Davetinizi büyük bir duyarlılıkla dinledim." Mustafa Kemal Paşa karşısındaki kadının kara çarşaflı kılığından ve aşırı konukseverliğinden pek hoşlanmamış olacak ki." dedi. uygar bir biçimde tanışalım. Kimse buralara yaklaşamaz. Kadın bu kez de Mustafa Kemal'in ellerini öpmeye yeltendi. "Görelim bakalım bu Göztepe'deki köşk nasıl bir şeymiş?" dedi. beni çok mutlu ettiniz. Londra'da ve Paris'te okudum. Zaten Karşıyaka'dan kentin merkezine yakın bir yere taşınmayı düşünüyordu. önce şu yüzünüzü bir açın. Bu konuda Fransız ve ingilizlerle ön hazırlıkların yapılması gerekiyordu. izmir'de de yapılması geren çok şey vardı. Yarın patlayıverir." dedi. Ne mutlu bize ki artık aramızdasınız." "Paşa Hazretleri. izmir'e giren ilk fırka kumandanlarından Kâzım (Sevüktekin) Paşa'yı karargâhta görerek kendisine şu mesajı iletti: "Kumandan Paşa Hazretleri. Kara çarşaftan dolayı ne yaşı belli oluyordu ne de güzelliği. Gazi neye uğradığını anlayamamıştı. önerinizi arkadaşlarımla görüşmem gerekecek. "ben bir kadına el öptürecek yaşta ve düzeyde değilim. Mustafa Kemal ve yaverlerini kapıda önce kâhya Osman Efendi karşıladı.
Kordon boyunda karargâhımı kurabileceğim uygun bir ev arayın. ingilizler Yunanlılarla Türklerin mutlaka bir araya gelerek ateşkes görüşmelerini başlatmalarını istiyor. Bu genç kıza tutulmaktan biraz korktu. Paşa ile onu çok etkileyen bu kara çarşaflı kız arasında hiç beklemediği bir elektrik akımı oluştu. Karşıyaka'ya gitmekten vazgeçerek geceyi Uşakizâdelerin köşkünde geçirmeye karar verdi. izmir'deki ingiliz Başkonsolosu Henry Lamb'le görüşerek geçirdi. başını dik tutmaya çalışmasını bir an için istanbul' da tanıdığı yabancı kadınlara benzetti. bu manzaraya iyi bakın. Yani böylece Lâtife Hanım'in davetine kulak asmamış oluyordu. Sürekli bir ilişki artık onu korkutuyordu. Fakat zararı yok. Sonra Akdeniz'deki ingiliz filosu başkomutanına bir mektup yazdı. Ondan sonraki günlerde Gazi ile Lâtife Hanım zaman zaman bir araya geldiler. yine çok dolu bir gündü. Ertesi gün 12 Eylül'dü. Bu. Mustafa Kemal Paşa gününü. Ya Lâtife de ona delicesine âşık olursa? Neye varırdı bunun sonu? Gazi duygusal ilişkilerle özgürlüğünü yitirmekten çekiniyordu. izmir yanmış ve Uşakizâdelerin birçok mülkü de kavrulup gitmişti. 24 saat içinde en iyi birliklerini Trakya'ya geçirerek Yunanlıları oradan kovabilecek güçte olduğunu duyurdu. Gazi bu kızın oralarda ne . Önce İngiliz filosu başkomutanına bir yazı yollayarak ingilizlerle siyasal ilişkiler kurulmasından onur duyacağını bildirdi. Mustafa Kemal Lâtife'nin Batılı kafasını. yangının Kordon'u da sarmasından çekindiğinden yine Karşıyaka'daki İplikçizâdelerin köşküne döndü. Anadolu'dan gitmeleri gerektiğine inanmaları için başka yol yoktu." Mustafa Kemal Paşa bu İzmir yangınını içi sızlayarak balkondan seyrettikten sonra. kendine güvenerek konuşmasını."Bu köşkü gözüm tutmadı. ailemizin bütün serveti yandı. Oysa Mustafa Kemal bu tür giysili kadınlardan hiç hoşlanmazdı." dedi. Osmanlı İmpa-ratorluğu'nun son yüzyıllardaki bütün günahlarını bu ateşle temizliyoruz. Gazi yangını izlerken yanındaki genç subaylara şöyle dedi: "Çocuklar. bir devrin sona erip yeni bir devrin başladığını gösteren bir yangındır. Daha ertesi gün. batı kültürüyle yetişmişti. Daha sonra Daily Mail gazetesinin muhabirine bir demeç vererek. Sonra bir Amerikan gazetesine demeç vererek. siz geldiniz." işte ne olduysa o gün oldu. 222 13 Eylül Çarşamba. sanki kafasının ve kalbinin içini görüyordu. işte böyle bir günün akşamında Gazi. Fikriye kendisine kul köle olduğu için onun egemenliği altına girmemiş ve bağımsızlığını korumasını bilmişti." Mustafa Kemal o akşam Kordon'da Kramer Oteli'nin gazinosunda rakısını içerken garsona sordu: "Kral Konstantin de bu otele gelip bir kadeh rakı içti mi?" "Hayır Paşa Hazretleri. Bu bize yeter. O gün İzmir alev alev yanıyordu. O günlerin birinde Lâtife Hanım Mustafa Kemal Paşa'ya şöyle dedi: "Paşam." "Öyleyse neden izmir'i almak istemiş?" Mustafa Kemal o gece. Sofya'da ilişki kurduğu genç kızlar da Lâtife gibi güçlüydüler. memleketi ve bizi kurtardınız. Koca İzmir kenti nerdeyse kavrulup yok olacaktı. yine Karşıyaka'daki köşke döndü. Ayrıca bu. Lâtife de Londra'da ve Paris'te eğitim görmüş. Gazi gözlerini onun gözlerinden ayıramıyor. "Bu son taarruzu ben istemedim ama Yunanlıların. yeni bir Türk devletinin kuruluşu ve Türk milletinin yükselmesini de cihana ilan ediyor." dedi. Sabotajcılar İzmir'i ateşe vermişlerdi. Lâtife Hanım evden ayrılmış ve büyükannesiyle birlikte bitişik eve taşınmıştı. Göztepe'deki Uşakizâdelerin köşküne gitmeyi aklından bile geçirmedi. 14 Eylül Perşembe günü yine ortalık kaynıyordu. mahvoluk. "Siz bana. izmir'deki üçüncü gecesini de Kordon'da kendisi için hazırlanan bir evde geçirdi. eğer taraflar masaya oturmazlarsa Türklerin Trakya'yı da ele geçirmelerinden korkuyorlardı.
okuduğunu. bir tekdüzelik yaratmıştı. Ne de güzel ata biner. Trakya'yı Türk ordusuna karşı korumak için General Harrington'a yeni takviye güçler göndermeyi kararlaştırdı. Belki onunla konuşurken her konuda anlaşa-mayacaktı. hangi üniversitelerden diploma aldığını bile bilmiyordu. O sıralarda Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir'deki gündemi çok yüklüydü. General Harrington Mustafa Kemal Paşa'ya telgraf çekerek Türk süvarilerinin geri çekilmesini istedi. Çankaya sırtlarında dört 224 nala atını koştururdu. Yaklaşık iki yıllık ortak bir yaşam. Sıcak ve kadınlı bir ev yaşamının özlemi içindeydi. Bütün topraklarımızda gerçek bir bağımsızlık istiyoruz. Tek çare. Süvarilerimiz ve birliklerimiz yenilgiye uğrayan Yunan . Belki bu yüzden Lâtife'ye karşı duygusal bir eğilim göstermesinin sakıncalı olmayacağını düşündü. Gazi Ankara'dan ayrılalı neredeyse iki ay olacaktı. ne yapsa hoş görünüyordu. yemek. Elinden gelmeyen iş yoktu. Fransız Yüksek Komiseri General Pelle bir torpidoya atlayarak izmir'e gelmiş ve Türk ordusunun Trakya'ya girmemesi için Ga-zi'den güvence istemişti. ama kendisini satmasını beceriyordu. hemen Mudanya'da bir mütareke komisyonu toplamaktır. Bütün günleri ve geceleri cephede geçmişti. ingiliz Savunma Bakanlığı. Bu olay da gerginliğin büsbütün artmasına neden oldu. 223 Çok da kabiliyetliydi. dikiş. istanbul Hükümeti. ama Gazi herkesin kendisini körü körüne onaylamasından bıkmıştı." Bu söylentiler üzerine Gazi istanbul'da çıkan İleri gazetesinin başyazarı Celâl Nuri Bey'e bir demeç vererek şunları söyledi: "Askere istirahat emrediyorum. "Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile müttefikler arasında bir tarafsız bölgenin saptandığından haberim yoktu. Gazi yeni ilişkilerin özlemini duymaya başlamıştı. Lâtife'yle aralarında duygusal bir bağın gelişmesi Fikriye'ye ihanet anlamına gelir miydi? Lâtife ile Fikriye'yi kafasında karşılaştırdı. Aralarındaki ilişki bu koşullar altında doğdu ve kısa bir süre içinde hızla gelişti. Belki de elinde hiç diploması yoktu. Ama Mustafa Kemal biraz bıkmıştı Fikriye'den. Onun yaşamında hiçbir duygusal ilişkinin iki yıllık ömrü olmamıştı. Bir de şu vardı." dedi. Mustafa Kemal bu kara çarşaflı kızda bu tür eğilimler görüyor ve ona sıcak duygularla bakmaya başlıyordu. Ayrıca Fikriye hiç küçümsenecek bir kadın değildi. Asker dinlemiyor ve savaşa devam ediyor. ingiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon Paris'te Fransız Başbakanı Poincare ile görüşerek Mustafa Kemal'e karşı alınması gereken önlemleri tartıştı. Fransızca ve Rumca biliyor. Mustafa Kemal böyle bir güvence vermeye hiç yanaşmadı. Belki aralarında sonu gelmez tartışmalar da çıkacaktı. Gazi'nin içinde bir sevecenlik ve koruma duygusu uyandı. Bizim için artık kapitülasyonlar yoktur." demekle yetindi. Poincare' nin Lord Curzon'a o günlerde şöyle dediği açıklandı: "Türk kuvvetleri ileri yürümek istiyor. Yunan ordusunu izmir'de denize dökmüş olan ulusal ordunun istanbul'a yaklaşmasından korkuyor ve ingilizlerin duruma el koymalarını sağlamaya çalışıyordu. ev düzeni. Hava gittikçe gerginleşiyor ve ingilizlerle Fransızlar Türk ordusunu nasıl durduracaklarının hesabını yapıyorlardı. Tatlı ve duygulu bir sesi vardı. Belki de karşısındakilerin karşıt düşünceleri savunmalarından hoşlanacaktı. Yanık yanık türküler söylüyor ve alaturka şarkılarda Mustafa Kemal'e eşlik ediyordu. belki bu kız zaman zaman ona karşı direnecek ve kişiliğini koruyacaktı. Ne giyse yakıştırıyor. piyano çalıyordu. General Harrington ingiliz Savunma Bakanlığı'na bir telgraf çekerek. "Eğer Mustafa Kemal Çanakkale'deki tarafsız bölgeyi çiğneyecek olursa karşısında ingiltere'nin bütün dominyon askerlerini bulacaktır. biçki. Üst düzeyde bir eğitim görmemiş ama aile çevresinde çok iyi eğitilmişti. Sırası geldiği zaman her türlü bağlarını kesip koparmayı bilecek bir yapıdaydı. Gazi de. Kendisine özgü büyük bir zarafeti ve kadınlığı vardı. Yine o günlerde izmir'e gelen Chicago Tribune gazetesinin bir muhabirine Gazi. Mustafa Kemal ise almaya çalışıyor. "Misakı Milli'mizde ısrarlıyız. Fikriye elbette ki Lâtife'den çok güzeldi." işte o sıralarda Türk süvarileri Çanakkale'deki tarafsız bölgeye girmiş bulunuyorlardı.
Kesik kesik ök-sürüyor ama halsizliğini Paşasına belli etmemeye çalışıyordu. Yoğun bir sanatoryum bakımı gerekiyor. hava büsbütün gerginleşti. Bence hemen İsviçre'de ya da Almanya'da bir sanatoryuma yatması iyi olur. Ama Gazi kendisine umut verici hiçbir söz söylemeden. Lâtife Hanım o saatlerde Göztepe'deki köşkünde gözyaşlarına boğulmuş ağlıyordu." "Çok üzülüyorum. Veremin ne kadar korkunç bir hastalık olduğunu biliyorsunuz.227 nun ecele çaresi yok. durum çok ciddi. siz bu ülkeye daha uzun yıllar gereklisiniz. aynı bardakları kullanmayacaksınız. Bunun üzerine ingilizler Yunan donanmasının istanbul'dan uzaklaştırılmasını sağladılar. Ben Fikriye' nin başına böyle bir felâket gelsin istemem. izmir'e gelen Fransız temsilcisi Franclin Bouillon. Geceleri terliyormuş. Refik Bey. bunları yapabilir misiniz? En iyisi onu derhal dışarı göndermek. Vatanı kurtardınız ama şimdi sizi yeni görevler bekliyor. Şu son iki ay içinde büsbütün zayıflamıştı. Ortada bir sorun yoktur. Daha istanbul kurtulmadı. Ama bu. ölümü bile göze alıyor. Sizin de canınızı tehlikeye atmanızın hiç anlamı yok." . Meclis'te muhaliflerimiz bize karşı her türlü kötülüğü yapıyor ve kurmaya çalıştığınız rejimi şimdiden çökertmek istiyorlar. Bir de şu var. Vereme yakalanmış. Başbakan Poincare'ye şöyle bir telgraf çekti: "Mustafa Kemal'le dört saat görüştüm. "Paşam." diye yanıt verince. Her ikisi de heyecanla onun dönüşünü bekliyorlardı. Saltanat ve hilâfet sorunu çözülmedi. Anlıyorum ondan biraz uzak durmam şart ama bunu nasıl ypacağım? Dediğin gibi Fikriye'yi dışarı göndermeliyiz. 'Katiyyen sanatoryuma filân gitmem.ordusunu takip etmişlerdir. iyi bir bakımla yaşamını bir süre uzatabiliriz. Ciğerlerinin biri bitik halde. iyi gıda almak zorundasınız. sizi kaybetmemek için de her şeyi. Ankaralılar ve Meclis üyeleri." "Peki." dedi. Kendinizi çok korumanız gerekecek. Caverneler kapanırsa tehlike azalır. Durumu güç. Verem. 29 Eylül günü saat yarımda trenle izmir'den ayrıldı. öksürürken ağzından kan geliyor. hastadan bir iki metre uzakta duracaksınız. Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey ve içişleri Bakanı Fethi Bey vardı. Çevresindeki insanların çok dikkatli olması gerekir. Kendisini nasıl sevip saydığımı bilirsin. nasıl olur? Almanya'daki sanatoryumlardan acele bilgi alın. Yanında İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Rauf Bey. Gazi doğru Çankaya'ya gidip annesinin elini öptü. ona göre bir karara varalım. birlikte yaşamaktan. nasıl anlatacağız bunu kendisine?" "Çok güç. GVF15 XIV Zoraki Sanatoryum Bakımı Gazi 2 Ekim'de trenle Ankara'ya geldi. Askerlerini zor zapt ediyor. kilo kaybetmiş. aynı havayı almaktan da geçebilir. Ne yapmam gerekiyor. Bilmiyorum. Fikriye'yle kucaklaştı. ölürsem de burada ölürüm. öbüründe de caverneltr var. Lâtife Hanım ise Paşa'yı yitirmemek için türlü tasarılar peşindeydi. Ne yazık ki bunun çaresi bulunamadı.' diyor. bu hastalığın bulaşıcı olduğunu da biliyoruz. Mustafa Kemal Paşa bir yandan büyük bir diplomatik beceriyle bu işleri yürütüyor. Kardeşi gibi ölmekten korkuyor. Lâtife Hanım'la uğraşacak zamanı pek yoktu. Ne yapacağımı bilmiyorum. Sen hemen bir araştır bakalım. iyi düşünün Paşam. Bana ne onerırsım "Vallahi Paşam." "Ne diyorsun Refik Bey? Bu çok kötü bir durum. Fikriye daha solgun ve güçsüz görünüyordu. bir yandan da izmir'in tadını çıkartıyordu. Burada kalırsa hastamızı kurtara-mayız. Odayı havalandıracaksınız. "hastamızın durumu bana çok tehlikeli görünüyor. ama sizden uzak düşmemek. kendisini coşkuyla karşıladılar. Maksadı mutlaka Mustafa Kemal'in eşi olmaktı. Ben birkaç kez ağzını yokladım. yan yana olmaktan. balgam çıkartıyor. Gazi ertesi gün Sağlık Bakanı Refik Saydam'ı Köşk'e çağırtarak Fikriye'nin sağlık durumunu sordu. bilemiyorum. Bu nasıl olur? Aynı yatakta yatmayacaksınız." Bütün bu olaylar birkaç hafta içinde oldu.
Gazi bu yürüyüş kararını bir süre erteledi ve 9 Ekim'de Meclis'te gizli bir oturumda şunları söyledi: "Görülüyor ki Trakya'yı bize vermek istemiyorlar. sonra 30 Ağustos zaferini. Çok heyecanlı bir durum yaşanıyordu. Bir akşam. ismet Paşa'nın." 229 "Ben doktorlara inanmıyorum. bir yandan da barış görüşmelerini sürdürürüz." O gün İsmet Paşa'dan yeni bir telgraf geldi: "Trakya'yı bize gerçekten vermek fikrinde görünmüyorlar. Fuat'la da konuştuk. sonra da ordunun izmir'e girişini anlattı. yeniden büyük olaylara ve İngilizlerle çarpışmalara yol açabilirdi.O gün Mudanya'da görüşmeler başlamıştı. bütün ordunun ve savaşı zaferle sonuçlandıran halkın başarısıydı." "Ama iş işten geçtikten sonra. Mustafa Kemal Paşa'nın. ister menfi sonuca varsın. Fransızlar bütün güçleriyle İngiliz önerilerini destekliyorlar. Benim ilâcım sizsiniz Paşam." "Hayır çocuğum. Bunu kolayca atlatacaksın. "Bak Fikriye'ciğim." . doktorlar bunu gerekli görüyorlar. Siz döndünüz ya." dedi. ben hasta değilim. biz bir an önce barış masasına oturmalıyız.. Önce 26 Ağustos taarruzunu. Ya Fikriye ne olacaktı? Fikriye'nin yoğun bir bakıma ihtiyacı olduğu kesindi. Dr. Oysa bizim istediğimiz şey Trakya'nın ve İstanbul'un doğrudan doğruya bizim hükümetimize teslim edilmesidir. Muhalifler bile kendisine alkış tuttular. 11 Ekim'de ateşkes antlaşması (Mudanya Mütarekesi) imzalandı. bunalımlara düştüm. İsmet Paşa'nın da yapacağı başka bir şey yoktu. Hastalık ilerlemeden bir sanatoryuma kaldırılsa iyi olabilirmiş. Konuşması zaman zaman alkışlarla kesiliyordu. O oturumda söz alan Mustafa Kemal Paşa şöyle dedi: "Şimdi Mudanya Konferansı ister müspet. Ne olur beni sanatoryuma göndermeyiniz. Sonunda ingilizler ve Fransızlar boyun eğmek zorunda kaldılar. asabım bozuldu." Mudanya'dan olumlu haberler gelmiyordu. Trakya'nın iadesi kabul edilmezse hemen bu gece İstanbul üzerine harekete geçiniz. Mustafa Kemal ise ismet Paşa'ya yolladığı telgrafta şöyle diyordu: "Trakya'nın boşaltılmasını ve bize teslimini öyle belli olmayan bir zamana ertelemeyiniz. Bunun için Refik Bey'le görüştük. Gazi telgrafla çalışmaları izliyor ve delegasyon başkanı ismet Paşa'ya direktifler veriyordu. dayattı. Artık Mustafa Kemal Paşa derhal Bursa'ya giderek ismet Paşa'yı orada beklemek kararındaydı. Bu. Sonra gizli bir oturum düzenlendi. Jülide'nin vereme yakalandığı çok geç anlaşılmış. Senin bir süre isviçre'de ya da Almanya'da sıkı bir bakım altına alınman gerektiğini belirtti. Sizin cephede bin bir tehlike altında bulunmanız beni çok üzdü. O yüzden ne yedim ne içtim. ben hasta değilim. O da senin bir sanatoryumda yatmanı uygun buluyor. Refik Bey'le görüştükten sonra bunu Fikriye'ye anlatmaya çalıştı." Ordunun İstanbul üzerine yürümesi. daha hastalığın hiç ilerlememiş. Hiç geri gelmeyeceksiniz sandım." "Paşam. Jülide'yi de onlar öldürdüler. kardeşim Heybeliada Sanatoryumu'nda tedavi gördü. "senin mutlaka bir sanatoryumda bakılman gerekiyor. ben artık iyi olurum. Gazi." "Ama Fikriye'ciğim. Ertesi gün Mustafa Kemal Paşa sürekli alkışlar arasında Mec-lis'e girdi." "Paşam." "Paşam.. yorgunum. Mudanya İİJiılMâ 228 Konferansı olumsuz sonuçlanırsa biz barış konferansına gitmekten kaçınacak mıyız? O zaman bir yandan askeri hareket devam eder." Mustafa Kemal asla ödün vermek niyetinde değildi. Bak Fikriye'ciğim senin durumun öyle değil.
Sizin zafer kazanmış bir başkumandan. istanbul düşman işgalinden kurtulmuş olacak. Bütün gece yolda geçti. Birkaç ay sonra taptaze Ankara'ya döneceksin. O günleri birlikte yaşayacağız. Sıcak çay iyi geldi. Bursa'ya beraber gideriz. Siz her zaman yaşamımın tek erkeği olacaksınız." "Paşam. bu sözleri duydukça yüreğim sızlıyor. beni dinle. Size hiç duyamayacağım." "Paşam siz yanımda olmayınca ben sağlıklı olamam. Ama her şeyden önce senin sağlığına kavuşman gerek."Fikriye'ciğim. Niyeti sanatoryuma yatmadan önce Paris'te birkaç mağazayı dolaşıp orada giyeceği çamaşır ve sabahlıklar almaktı." "Peki Paşam. Almanya'ya götüreceği giysilerini ve çamaşırlarını bir bavula yerleştirmişti. Sonra yine yola koyuldular. öksürüğün kesilecek. benim canım hiç gitmek istemiyor. Ne olur sizsiz geçecek günlerimi uzatmadan beni yanınıza aldırın. sabahlara kadar sizin Köşk'e dönmenizi bekleyeyim. sizi Ankara'da karşılayamayacağım. Mutlu günler göreceğiz. dönüşünde ben seni karşılarım. ama ben hiç kimseye ilâç olamam. Padişah da belki vatandan uzaklaşmak zorunda kalacak. Sonra yine birlikte olacağız. çocuğum." "Olacaksın çocuğum. Sabaha karşı ortalık buz gibiydi. Gazi kendi arabasına Kâzım Karabekir ile Refet Paşa'yı aldı. bu ayrılık birkaç ay için olacak. Ne olur biraz sabret. Ben de zaten Bursa'ya gideceğim. 15 Ekim'de Ankara'dan yola çıktılar. Mutlu günler göreceğiz. Yine gece yarılarına. asabın düzelecek. sizi dinleyeceğim. Ne olur doktorları dinle. Arkadan gelen ikinci bir arabaya da Fikriye oturdu. Belki de Cumhuriyet'i ilan edeceğiz." "Ne demek Fikriye? Elbette. Hemen bir telgraf çekerek sana bir oda ayrılmasını isteyecekler. Ama bilin ki." "Ne kötü. Fikriye'nin soğuktan elleri donmuştu. Dolabında da hiç ayrılmayacağı bir giysisi yoktu. Ankara'da kendine bir şeyler yaptıramamıştı. Gece soğuk çıkmış ve Fikriye kürküne bürünmüştü. temiz hava seni iyi edecek. Gazi genelde Kâzım ve Refet paşalarla konuştu. Bütün halk bayram edecek. Gitmeden vedalaşırız. Refik Bey Dışişleri Bakanı'ndan senin için Almanya'da bir sanatoryum araştırmasını istemiş. Bana bu zevki çok görmeyin. galiba en uygun yer Münih Sanatoryumu imiş. iyi bakım. Geçen yıl kullandığı kürk mantosunu da yanına aldı. Heyecandan gözüne hiç uyku girmiyordu. Fikriye'nin amansız bir hastalığa yakalandığını biliyordu. kahvaltı ettiler. beni yanınızdan uzaklaştırmayın. seni iyi edemem." Mustafa Kemal'in içi sızlıyordu. bir Meclis Başkanı olarak Bursa'da coşkuyla karşılanmanıza tanık olayım." "Fikriye'ciğim. Mustafa Kemal Fikriye'nin sağlığıyla ilgilendi. Ne olur beni daha fazla üzme. Ülkeye barış gelecek. Yine Köşk'ün tek kadını ben olayım. Yine size hizmet edeyim. Ne zaman gitmemi uygun görüyorsunuz?" "Hemen birkaç gün içinde. sizin aşkınızla 23° yanıp tutuşacağım." "Ama gitmek zorundasın Fikriye. Yeniden yola koyuldular. O saatlerde yollar bomboştu. Hayatta yalnız sizi sevdim ve sizi seveceğim. kısa bir süre için. birkaç ay sanatoryumda kal. Fikriye suskundu. Umutlarımı yaşatmama yardımcı olun Paşam." "Fikriye. nerede olursam olayım." "Üzülme Fikriye. kızım." "Ne olur Paşam. Havalar artık serinlemeye başlamıştı. Yanına fazla bir şey almamıştı. Sen oradan ayrılıp istanbul'a gidersin. ne olur ben de sizinle Bursa'ya geleyim." "Peki Paşam. bunalımlardan kurtulacaksın. Bursa'ya yaklaşırken karşıdan bir arabanın geldiğini gördüler. size karşı koyacak gücüm yok. Çekilen acıları unutacağız. ama ne yapabilirdi? Onun Almanya' ya gitmesinden başka çare yoktu. Kilo alacaksın. içim kan ağlıyor." "Ne kadar acı Paşam. Bozöyük'te Paşa arabaları durdurdu. ama beni anlamaya çalışın ve kalbinizin bir köşesindeki ufacık yerimi benden esirgemeyin. Akşam karanlığında Ankara'dan ayrıldılar. Sağlığına kavuşman için böyle bir sanatoryum dönemi geçirmenin şart olduğu anlaşılıyor. Avrupa'da da havalar serin olabilirdi. Nasıl isterseniz öyle olsun. Eskisinden sağlıklı olacaksın. Karşıdaki araba Meclis Başkanı'nın konvoyunu görünce . Birkaç kez durup çay içtiler. seni çok iyi anlıyorum. ben de birkaç gün Bursa'da kaldıktan sonra Ankara'ya dönerim. Bana acımanızı hiç istemiyorum.
yaşlı. eski Seriye Vekili Mustafa Fehmi Efendi. Sonra boynuna sa-nldı ve. Halide Hanım hemen arabadan indi. Gazi ve paşalar oradan Hacivat Köprüsü'nün alt başına kadar yürüdüler." 231 "Önemli değil Paşam." Gazi Halide Hanım'a dönerek konuşmasını şöyle sürdürdü: "Hanımefendi. Biri Halide Edip Hanım. Halide Hanım. Fevzi." "Ben de Hanımefendi. Asım Gündüz ve Kemalettin paşalar da Gazi'yi karşılamak için otomobillerle Hacivat Köprüsü'ne gelmişlerdi. Ben de hastamızı oradan trene bidirip Bursa'ya döneceğim." "Ya. vah vah. Mustafa Kemal. "tedaviye gidiyormuşsunuz. Oradan da Almanya'da bir sanatoryuma gidecek. O gün Bursalılar Gazi'yi büyük bir coşkuyla karşıladılar." "Hanımefendi." demekle yetindi." "Ondan sonra sanatoryuma. Üzerlerine çiçeklerle 'Bin yaşa Gazi Paşa' yazıları işlenmişti. Kâzım Paşa Doğu Cephesi'ndeydi. genç. Hamdullah Suphi. Vali Hacı Adil Bey de oradaydılar. çok memnun olur. erkek. Ama bu derece önemli olduğunu bilmiyordum. Hıçkırık sesleri ve alkışlar arasında Belediye'ye kadar . Hiç karşılaşmamıştık. Kendisini bir süre önce bir kadınlar toplantısında tanımıştım. Hasta olduğunu duymuş olduğunuzu sanıyorum. Fikriye arabadan inmemişti. Hastamız kurtulsun da biz yorulalım ne çıkar. "Geçmiş olsun Hanımefendi. Gülümsemekte bile güçlük çekiyordu. nereye böyle sabah sabah? istanbul'a mı dönüyorsunuz?" diye sordu. yıllardır adınızı duyarım." dedi. Avrupa'da bir sanatoryuma gideceğim. istanbul'dan gelen tren yol üzerinde izmit yakınlarında bir yerde durup burada yolcularını alır. hastamızı Ankara trenine kadar götüreceğiz. Sonra yine otomobillere binildi." "Paşa Hazretleri." Gazi bunun üzerine arkadaki arabanın kapısına uzandı. Doktor Emin Bey'in bir hastası varmış. Vedalaş-tılar. öğrenciler ve çocuklar coşkuyla bağırıyor ve alkış tutuyorlardı. Doktorlar. "Hayır Paşam. "Hayrola Hanımefendi. öteki de hiç tanımadığı bir kadın. iki gündür yağan yağmura kimse aldırmıyordu. diyorlar. Yolda Bursalı kadınlar. Bursa'nın bütün ileri gelenleri oradaydı." "Evet." "Evet duymuştum. Paşa arabadan atlayıp karşıdaki arabaya yaklaştı.durdu. insanlık görevi. Kâzım Karabekir ve Refet paşalarla birlikte arabadan indiler. Hepsi Gazi'yi ve paşaları kucakladı." Halide Hanım gözyaşlarını güç tutabildi. Halide Hanım'ı tatlı bir gülümsemeyle karşıladı. Uzaktan bu coşkulu manzarayı izlerken gözyaşlarını tutamıyordu. Halide Hanım onu çok zayıflamış buldu. Bursa milletvekilleri. Ankara'ya gitmesi gerekiyor. İzin verir misiniz kendisine geçmiş olsun diyeyim ve veda edeyim?" "Tabii. size Kâzım Karabekir Paşa'yı takdim edeyim. Bir-iki gün istanbul'da kalacağım. çoluk çocuk yollara dökülmüştü. Gazi bu kalabalığı görünce arabaları durdurdu. elbette." "Evet. Hasta ve yorgun olduğu bakışlarından belliydi. Emin Bey size güç bir iş yüklemiş. Biliyorsunuz. iyi olursun." dedi. keşke bu kadar uzatmasaydınız." "Ben gitmek istemedim fakat Paşa ısrar etti. Fikriye "inşallah. "iyi olacaksınız. Fikriye kürküne sarılmış bekliyordu." "Çok mutlu olurum. Bir de baktı önde iki kadın oturuyor. çok memnun oldum sizi tanıdığıma. Yollara zafer takları kurulmuştu. ismet. ben Fikriye Hanım'ı Bursa'ya götürüyorum. gelenler arasında Yahya Kemal Bey de bulunuyordu. Kadın. değil mi?" "Birkaç gün de Paris'te kalıp kendime esvap yaptırmak istiyorum. O da Halide Hanım'a sarıldı ve yanaklarından öptü. Orada birkaç gün kalıp İstanbul'a hareket edecek. Benden rica etti." "inşallah Fikriye Hanım. onlar da durdular. geçmiş olsun. istanbul Üniversitesi'nden bir öğrenci grubu da Gazi'yi karşılamaya gelmişti.
Fikriye ise arkadaki arabada yaşamının en mutsuz günlerinden birini yaşıyordu. sabahın ilk ışıkları pembe. Köşk'ün hanımefendisiydi. Küçük yavruların bazıları şimdiye kadar hiç el sıkmamışlardı. minarelerden selâ sesleri geliyordu. Herkes bu konuşmayı heyecanla bekliyordu. Belediye'nin önünde kılıç kalkan oynanıyor. Kafasında iki saplantı vardı: Ayrılık ve ölüm. Bu coşku dolu ortamda Paşasıyla uzaktan bile olsa bir kez göz göze^gelmemişlerdi. çocuklarım. gizli tutulmuş gibi hissediyordu. kaderimizin nurusunuz. Bu yol onu sanki ölüme götürüyordu. Paşa onları düzeltiyor. Bütün yoksulluğun içinde ne kadar coşkuluydu. sorular sordu. Memleketi asıl aydınlığa siz ulaştıracaksınız. buna önem vereceğiz. Şimdi kendini bir yerde itilmiş. ismet. Güneşli günlere gebeydi bu . O sıralarda kortej belediyenin önüne gelmişti. Bursa bu ikisinin kavşak yeriydi. ne kadar değerli olduğunuzu düşünerek ona göre çalışın. Kızlarım. davullar zurnalar çalıyor. Ne kadar önemli.gelindi. ufukları pembe. Bursa Bursa olalı. bu muhte233 rem hoca efendi değil miydi? Şimdi onların yanında olmaya nasıl can atardı. Gazi konuşmasını şöyle bitirdi: "Üç buçuk yıl süren bu mücadeleden sonra bilim. küçük kızlar Paşa'ya çiçekler veriyorlardı. îki yıl önce bin bir güçlük içinde Ankara'ya gelişini anımsadı. Bu konuşmadan sonra Gazi. Kafası umut doluydu. belediyenin önünde birikmiş olan genç öğrencileri de tanımak istediğini söyledi. Birlikte yaşayacaklardı. Sonra onlara da bir konuşma yaparak şöyle dedi: "Küçük Hanımlar. giriş kapısının önünde Paşa'ya. Birlikte yaşadıklarını bilmeyen yoktu. acemice sol ellerini uzatıyorlardı. Ankara'nın taşları pembe. kendisini bekleyenleri teker teker tanıttı. Başkan'ın eşiyle tanıştılar. Belki hep birlikte can vereceklerdi. sizlerden pek çok şey bekliyoruz. Belediye Başkanı sırayla bütün çocukları ve gençleri içeri aldı. bir yıldızı. her biriniz geleceğin bir gülü. Yeni bir yaşama gidiyordu. onlara sorular yöneltiyordu. sıra ekonomik savaşlara gelmişti. Kâzım. Her şey pembe görünüyordu. Ya Mustafa Fehmi Efendi? Onların nikâhını kıymış olan. Tanıtma işleri sona erince Gazi salonun ortasına gelerek Bursalılara ilk konuşmasını yaptı. Öyle olsa bütün dertlerini unutur. Kurtuluş umudu olmadığını biliyordu ama. böyle bir bayram havası yaşamamıştı. Hiçbir konforu ve bakımı olmayan Direksiyon Binası ona saray gibi görünecekti. hem de vatan için savaşma tutkusu." Bu. Hem de aynı kentte ve aynı evde. eğitim ve ekonomik yaşamda mücadelemize devam edeceğiz. Fabrikacı olacağız. Düşman belki kısa zamanda Ankara kapılarına gelip dayanacaktı. Bir an anılarıyla başbaşa kaldı. Üç kız öğrenci Paşa'ya şiirler okudular. Küçük Beyler! Sizler. Fikriye de kendi arabasından çıkarak Mahmut (Soydan) Bey' le birlikte Belediye salonuna girmişti. Kanatlanmış uçuyordu sanki. Gazi her biriyle ayrı ayrı ilgilendi. Bütün yollar pembeydi. yoksa o da Jülide gibi yok olup gidecek miydi? Ne acımasız bir hastalıktı bu. son nefesini Paşasının kollarında vermek istiyordu. Bu kadarcık bir ilgiyi bile ona çok mu görüyordu? Nasıl bir karamsarlık içindeydi. sanatkâr olacağız. Belediye Başkanı. sağlığı da mutlaka 234 yerine gelirdi. Osman Gazi türbesinden de toplar atılıyor. Niye sanki şu anda Paşa'nm yanında değildi? Bu coşkulu zafer törenini onunla paylaşmayı ne kadar çok isterdi. Demek askeri zaferler tamamlanmış. Bir-çoklarıyla kucaklaştı. Bundan sonra düşüncelerimizi hep buna ayıracağız. Oysa şu anda o ölümü düşünüyordu." Bunları dinlerken Fikriye'nin gözünden yaşlar boşanıyordu. Paşasına kavuşacaktı. Dünya ve düşman onun umurunda değildi o zamanlar. O da kendisine tatlı sözler söyledi. oğullarım. Paşası onu bekliyordu. öpüyor. Neden bu gezide o hep arka plandaydı? Oysa iki yıl Ankara'da hep birlikte olmuşlardı. O da bu çocukları kucaklamayı ne kadar çok isterdi. Ama içinde hem sevdiği adama olan aşkı vardı. Refet ve Asım Gündüz paşalarla kaç kez bir arada bulunmuşlardı. Bursalıların hiç alışık olmadığı bir söylemdi. sonra sağ ellerini avuçlarının içine alarak okşuyor. çiçekleri pembe.
Sanki bütün bu şenlikler Fikriye'yi uğurlamak için yapılıyordu. oyunlar oynandı. "Bak kızım. Bir depresyon geçiriyor. Fikriye'nin hastalığına üzülüyor. Fikriye'ye köşkte ayrı bir oda ayrılmıştı. Fikriye bu yemeğe katılmak istemiyordu ama Paşa'nın ısrarı üzerine keyifsiz keyifsiz yemeğe gitmek zorunda kaldı. Fikriye Paşasından ayrı düşmenin üzüntüsünü şimdiden yaşıyordu. Mustafa Kemal de türlü acılar içindeydi. ter içinde kaldı. ilerlemiş bir verem durumu var. Bunlar da yetmiyormuş gibi sizden 237 ayrılıp Avrupa'ya gitmenin verdiği bir huzursuzluk ve sinir bozukluğu. çok mutluyum. Ama ne yapabilirdi ki? Kafasının bir köşesinde de Lâtife vardı. Araba yolculuğu seni yordu. Ama lokmalar Fikriye'nin boğazında düğümlenip kaldı. dinleneceğim. her yer karardı. kalbi güm güm atmaya başladı. saat 15. merak edilecek hiçbir şeyin yok. Bak ben yanındayım. Muazzam bir sofra hazırlanmıştı. Çok mutlu oldu.. Bütün komutanlar." Fikriye artık uyanmıştı. Bursa'nın ileri gelenleri ve istanbul'dan gelen üniversiteli gençler 235 de. Doktorlar. yönetim görevlileri." Gerçekten de iki dakika sonra doktorların geldiğini haber verdiler. Elini avuçlarının içine almış: "Uyan Fikriye. Ağladım. "Fikriye ne olursun. Bir süre köşkte dinlendiler. Köşk'ün çevresinde şenlikler geç saatlere kadar sürdü. "Paşam." diye bağırı-yorlardı. "Rüya görüyorsun. Siz endişe etmeyin. hayır. bize yaklaşma." diyordu. ne oluyor?" diye sordu. Merak etmeyin hiçbir şeyim yok. hiç merak edecek bir durum yok. Kötü bir rüya gördüm. Ben ne olacağım böyle? Uçurumlara yuvarlanıyorum.. kulakları uğuldadı. Benim hiçbir şeyim yok. Üstelik yorgunluk. Doktorlarımı çağırdım.30'da Gazi'nin onuruna verilen bir ziyafet izledi. Ama şimdi bütün bu zafer şenlikleri içinde Fikriye her şeyi kapkara görüyordu. Kendine hâkim ol. odanın bütün eşyaları üzerine üzerine geldi. Rüyamda Jülide'yi gördüm. kendine gel. diye yanıt verdiler. uzak dur bizden. Oysa o. Paşası yanındaydı. dur. Bir masa da kadınlara ayrılmıştı. Şarkılar söylendi. Sanki bir daha hiç bir araya gelemeyecekler-miş gibi bir şeydi. Siz yanımdasınız ya. o kadar. Paşa ile Fikriye'nin birlikte kalacakları köşke gidildi. Fikriye'yi ortalarına aldılar." diye mırıldandı. Böyle mi olacaktı? Belediye'deki bu töreni. Her yer kapkara oldu. O akşam Gazi'nin onuruna büyük bir ziyafet düzenlenmişti. Ama ağzını bıçak açmadı. bir rüya gördün. Biliyorsunuz. şimdi gelecekler. . Bir ara öldüğünü sandı.pembelikler." diye haykırıyorlardı. ama o da beni bıraktı gitti. "Nesi var. uyandım. Biraz dinlenince. Paşa'nın hiç de yorgun bir havası yoktu. bakanlar. "Hayır. Hepsi. içi kan ağlıyordu. annesi. Fikriye onlara. Demek ki orada da birlikte olamayacaklardı. milletvekilleri. Ne Fikriye uyuyabiliyordu ne de Mustafa Kemal. Sonra yine otomobillere bindiler. "telâş etmeyin. Fikriye ise yorgunluktan ve kederinden ölüyordu. ablası Melâhat ve babası gözlerinin önünde canlandı. Çok yorgunsun. başlarında Yahya Kemal'le oraya davetliydiler. "Paşam. her şey düzelecek. Jülide. Onlar. Gece büyük bir fener alayı düzenlenmişti. mutluluklarını düşündü. kollarını açmış onlara doğru gidiyordu. temiz hava ve gıda alınca bunların hepsi düzelecek. geçti artık. Onların sesiyle bu karabasandan uyandı. Ya Fikriye hiç iyi olmazsa? Yazık değil miydi kendisine bu kadar bağlı olan bu genç kadına? Birlikte geçen günlerini." dedi. Artık uyandım. "Dur." Yine uykusuz geçen bir gece." Gazi de doktorlarla birlikte odadan çıktı. Haydi çocuğum. iyileştim. Köşk'te o gece Gazi ve Fikriye kendi odalarına çekildiler ama Fikriye'nin gözüne uyku girmedi.
hüzünlü bir şekilde kapanmış oluyordu. Mahmut Bey. Aslında Lâtife ağır basmıyordu ama. Neler vardı gündemde? Gündemin ilk maddesi Sadrazam Tevfik Paşa'nın telgrafıydı. Fikriye Hanım'ı önce İstanbul'a götüreceksin sonra da Münih'e." "Fikriye Hanım'ı Münih Sanatoryumu'na yatırdıktan sonra başhekime Fikriye Hanım'in benim çok yakınım olduğunu. "Paşam hiç endişe etmeyin. Para bakımından da hiçbir sıkıntın olmayacak. Paraca hiçbir sıkıntınız olmayacak. Gazi erken saatlerde dostu Refakat Subayı Mahmut Soydan'ı yanma çağırttı. Kendine iyi bak. düşman İzmir'den denize döküldükten sonra da barış konferansında taraf olacaksınız ve Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin delegeleriyle aynı masaya oturacaksınız! Siz kim oluyorsunuz bu masada yer alabilmek için? Siz hangi ulusun. bir karar vermesi gerekiyordu. Fikriye'yle olan bağını şimdilik askıya almanın daha sağlıklı olacağını düşündü." dedi. Fikriye giyinmiş. Büyük taarruzdan sonra da Mustafa Kemal Paşa'nın yanından hiç ayrılmamış ve son geceyi izmir kapılarında. Hıçkıra hıçkıra ağlıyor ve gözyaşları Paşa'nın yüzünü ıslatıyordu. "Hazırım Paşam. hazırlanmış Paşasını bekliyordu. yeni bir göreve gidiyorsun. hiç merak etmeyin. İstanbul' dan birlikte Marsilya'ya gideceksiniz." "Biliyorum Paşam. Nif te Paşa'nın yanında geçirmişti. Tez zamanda kavuşacağız. hem bütün başkaldırı eylemlerini destekleyeceksiniz. Ertesi gün artık ayrılış günüydü." Mahmut Soydan bu görevin kendisine verileceğini zaten biliyordu. hem Anzavur kuvvetlerini Kuvayı Milliye'nin üzerine göndereceksiniz." diye Mustafa Kemal'in boynuna sarıldı. Ne demekti bu? Hem Kurtuluş Savaşı'na katılmayacaksınız. Bütün hazırlıklar yapıldı. Ankara'dan ayrılırken bavulunu ona göre hazırlamış ve pasaportunu da yanına almıştı." dedi. Gazi. hangi devletin temsilcisisiniz? Tarihin karanlıklarına gömülmekte olan bir devletin ne işi var barış konferansında? Mustafa Kemal Sadrazam Tevfik Paşa'ya şu telgrafı gönderdi: "Türkiye Büyük Millet Meclisi ordularının kazandığı kesin zaferin doğal sonucu olmak üzere toplanması yakın olan barış konferansında Türkiye devleti yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tarafından temsil olunur. hem İngiliz ve Fransızlarla işbirliği yapacaksınız." "Evet Mahmut. Gazi. Çankaya'da Gazi'nin köşkünün yakınında bir evde oturuyordu. paşam. yakında toplanması gerekecek barış konferansına. oradan da Paris'e." "Sana Mahmut Bey refakat edecek." dedi. Belki de en iyisi hiçbir karar vermeden işleri oluruna bırakmak olacaktı. elbette. Hiç üzülmene gerek yok. Ne gerekirse ona söyle. Fikriye Hanım bizim hemşiremiz sayılır. Senden istediğim şey Fikriye Hanım'a destek olman ve onu huzur içinde Münih'e götürmen. ben her gittiğim yerden telgrafla bilgi vereceğim. "Bak Mahmut. "sana daha önce de söylemiştim." Fikriye. Ona büyük güveni vardı. Ya biri. Birkaç gün orada kalmanız gerekecek. ya öteki. Tehlikeli bir durum olursa bana telgraf çekmesi gerektiğini anlatırsın. Sadrazam." . o gün yine günlük işlerin akışına koyuverdi kendini. sağlığıyla yakından ilgilendiğimi söylersin. O bana bildirecek.İki duyguyu uzlaştırmaya hiç imkân yoktu. Refet Paşa da o gün Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin temsilcisi olarak Fikriye ve Mahmut Soydan'la birlikte Mudanya yoluyla Gülcemal vapuruyla İstanbul'a gidiyordu. Yol ve orada yaşamanız için gereken paraları özel kalem müdürü Hayati Bey sana verecek. Fikriye'yi Avrupa' ya onun götürmesini uygun buluyordu. Sonra da trenle Strasburg üzerinden Münih'e geçeceksiniz." "Başüstüne Paşam. Mahmut Bey salondan çıkar çıkmaz Gazi Fikriye'nin odasına geçti. Fikriye sana emanet. Lâtife ile aralarındaki ilişki gelişsin gelişmesin. Refet Paşa orada coşkuyla karşılanırken Fikriye gözyaşlarını gizlemeye çalışacaktı. "Paşam. İstanbul ve Ankara hükümetlerinin delegasyonlarının birlikte katılmalarını öneriyordu. Ankara Hükümeti ilk kez istanbul'a bir temsilci gönderiyordu. Onun dertlerini paylaşacağım. Böylece bir dönem. "istediğiniz zaman gidebilirim. Refik Bey Münih Sanatoryumu'nda Fikriye Hanım'a yer ayırttı.
ancak zaferin coşkusu içinde sıcağı sıcağına alınabilirdi. Ben sizin bu konularda kamuoyuna güvence vermeniz gerektiğine inanıyorum. sizinle bazı konuları açık seçik konuşmak zorundayım. 29 Ekim 1922'de yaklaşık iki haftalık bir ayrılıktan sonra Ankara'ya döndü. Rauf Bey sofrada daha birinci kadeh içilirken söze başladı ve şöyle dedi: "Ben. Gazi Ankara'ya döndükten iki gün sonra Meclis'in Müdafaayı Hukuk grubu toplantısında bir konuşma yaparak neden saltanatın kaldırılması gerektiğini anlattı." "Ya. padişahın yetkilerine dokunulmayacaktı. ben. "sen ne düşünüyorsun saltanat ve hilâfet konusunda?" Ali Fuat Paşa'nın Gazi'nin düşüncelerini çok iyi bilmesi ve ona ters düşecek bir şeyler söylememesi gerekirdi. saltanatın kaldırılması olacaktı." "Hay hay. Uygun görürseniz bu akşam Refet Paşa'nın Keçiören'deki evine gidip bu konuları baş başa konuşalım.Ertesi gün de bir bomba haber geldi. öyle mi düşünüyorsunuz? Göreceğiz bakalım. çağımızda Türk ulusuna nasip oldu ve kader onu bizim karşımıza çıkardı.. Bu hiç uygun bir iş olmaz. "Paşam. Demek ki Rauf Bey hâlâ Meşrutiyet rejiminden yanaydı. onun yerine başka bir makam koy-maya çalışmak yıkıma yol açar ve büyük acı doğurur. Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey bile saltanata el sürülmemesinden yanaydı. gidelim. Büyük Millet Meclisi de padişahlığın ve belki de halifeliğin kaldırılması düşüncesi ve kaygısıyla üzgündür. Acele yapılması gereken şeyleri kafasında olgunlaştırmıştı. Padişahlığı ve halifeliği kaldırmak. O birliği ancak padişahlık ve halifelik sağlayabilir.. "Evet Paşam. Çevresindeki bütün yakınlarının bu tasarıya sıcak bakmadıklarını biliyordu. Bir gün Rauf Bey Mustafa Kemal'in odasına gelerek. Gazi tartışma açmanın zamansız olacağını bir an düşündü. Ben iyilik bilmez değilim ve olamam." Gazi bu sözleri duyunca buz gibi oldu. Benim de kanımda o ekmekten vardır. . Mustafa Kemal kimlerle yapıyordu bu devrimi? Öyleyse Cumhuriyeti kimlerle kuracaktı? Rauf Bey'i büyük bir burukluk içinde dinleyerek tepkilerini hiç belli etmemeye çalıştı. Demek ki on yıla yakın bir süreden beri birlikte çalıştığı ve Bakanlar Kurulu Başkan-lığı'na getirdiği Rauf Bey'in bile kafasında Cumhuriyet düşüncesi yoktu. Böyle bir karar. Yaverler toplantıya alınmadılar. Çünkü Rauf Bey'in babası padişahın ekmeğini yemişti. Bunun üzerine Harbiye'den beri en yakın arkadaşı Ali Fuat Paşa'ya dönerek. "Fuat. Çünkü benim babam padişahın ekmeğiyle yetişmiş ve Osmanlı Devleti'nin ileri gelen adamları arasına geçmiştir. Refet Bey Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin Milli Savunma Bakanı'ydı. Meclis sizden ve gelecekte takınacağınız tutumdan kuşku duymaktadır. Bizde kamunun birliğini korumak güçtür. Ankara'da Meclis olacak ama. Padişaha bağlı kalmak borcumdur." Mustafa Kemal Refet Bey'in Rauf Bey'i desteklemesine pek hayret etmedi ama biraz bozuldu. Sonra. padişahlık ve halifelik makamına vicdan ve duygu bağlarıyla bağlıyım. Mustafa Kemal bunu anlıyor ama konuyu Meclis'e getirebilmek için havayı yokluyordu." "Kim kim olacağız?" "Siz. Gerçekten bizde padişahlık ve halifelikten başka bir yönetim biçimi söz konusu olamaz. Refet Paşa ve Ali Fuat Paşa." dedi. İngiltere Başbakanı Llyod George görevinden istifa etmiş ve ayrılırken şunları söylemişti: "Arkadaşlar! Yüzyıllar nadir olarak dâhi yetiştirir." O akşam Keçiören'deki evde toplanıldı. biraz dertleşiriz." 239 XV İkinci Evlilik Mustafa Kemal. Yapılacak ilk devrim. Halifeliğe bağlılığım ise eğitimim gereğidir. "Ya siz Refet Bey. Rauf Bey'in bütün düşüncelerine katılırım. Şu talihsizliğe bakın ki o büyük dâhi. karşısında oturan Refet Bey'e dönerek. siz ne düşünüyorsunuz? Siz de Rauf Bey'le aynı düşünceyi paylaşıyor musunuz?" diye sordu.
Murat'ın. Padişah buz gibi oldu. Şimdi nasıl olur da Meclis kürsüsünden kendi inançlarına 180 derece ters düşen bir konuşma yapabilirdi? Ya yapmazsa. Vahdettin ne diye daha önceleri Mustafa Kemal'in önerisine uyarak kendisini Harbiye nazırlığına getirmemişti ki." Rauf Bey herhalde hiç böyle bir şey beklemiyordu. saltanata son veriliyordu. Ama bu kez yalnız padişah tahttan indirilmiyor. Tartışmanın sürdürülmesinden yana bir tutum içindeydi. Bu beklenmedik bir olay değildi. yüce Meclis'te temsil edilecektir. Şeyhülislam'a fetvalar yayınlatmış. Ne diye eniştesi Damat Ferit Paşa'ya uymuş da hiç bi243 . yoksa sonradan etkim altında kalarak mı düşüncelerini değiştirdi?' diye kendi kendine soruyor ve bunun yanıtını vermekte güçlük çekiyordu. Refet Paşa hiçbir yorum yapmadan Vahdettin'e Meclis'in kararını okudu. Daha geçen yüzyılda Abdülaziz'in. Kendisini ayakta kabul etti ve. Ona karşı geldiği için şimdi ne kadar pişmandı. Yapacağımız ilk iş saltanata son vermektir. Osmanlı tarihinde şimdiye kadar kaç padişah tahttan in-dirilmemişti ki. 'Acaba Rauf Bey eskiden içten olmadan mı konuşmuştu. Bana izin verin de biraz düşüneyim. O da Bakanlar Kurulu Başkanı'ydı. Bunun uygun olduğunu kürsüden siz söyleyeceksiniz. "biliyorsunuz. Orada kimilerinin telâş ve tedirginliğe kapılmasına gerek yoktur. "Buyursunlar. Vahdettin elbette bu görüşme isteğini geri çevirecek durumda değildi. siz nasıl uygun görürseniz öyle yaparım." Rauf Bey huzursuz olmuştu. Ama ya Meclis Mustafa Kemal'i tutarsa o zaman da Rauf Bey Gazi'ye uyabilirdi. "Hay hay Paşam. V. Tartışmalar sabaha kadar uzadı ve Mustafa Kemal Rauf Bey'e hiç ödün vermeden sabaha kadar direndi. Rauf Bey'e teşekkür etmekle yetindi. Mustafa Kemal Anadolu'ya gitmeden önce kaç kez kendisiyle görüşmüş ve uzlaşma yolları aramıştı." diyebildi. "Paşam. millet mukadderatını (kaderini) doğrudan doğruya ele aldı. görüşelim. Rauf Bey'in bu uysal davranışı Gazi'yi çok şaşırttı. Hiç böyle bir soruyla karşılaşabileceğini düşünmemişti. sonra da kendisini Divanı Harb'e vererek idama mahkûm ettirmişti. Bunun için yaptığı ilk iş Rauf Bey'i odasına çağırmak oldu. Bu çok güç bir görevdi." dedi. Meclis'teki eğilimleri bilmiyorum. Saltanatın kaldırıldığı günün bayram kabul edilmesini de önerdi." dedi. Ama kendisi de daha ileri gidemiyordu. Gazi. Refet Paşa Rauf Bey'e uyarak saltanatın kaldırılmaması görüşünü savunmuştu ama şimdi Vahdettin'e tahttan indirildiğini bildirmek zorunda kalıyordu. Gazi'nin bir yanında Rauf Bey oturu-242 yordu. Meclis kendini desteklemezse Rauf Bey'in yitireceği bir şey yoktu.GVF16 Ne diyeceğini bir an bilemedi. bu olay siyasi yaşamının sonu olurdu. 1909'da da Abdülhamit'in tahttan indirilmeleri bunun en yakın ve canlı örnekleriydi. Mustafa Kemal kararını vermişti. Milletin saltanat ve egemenlik makamı yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi'dir. Rauf Bey ertesi gün iki kez kürsüye çıktı ve büyük bir coşkuyla saltanatın kaldırılmasını savundu. o düşüncelerini açıklamıştı. Bunlar yetmiyormuş gibi onu ordu müfettişliğinden atmış. Halifeliği ve padişahlığı birbirinden ayırmaya karar verdim. Belki de istediği şey Gazi'nin bu konuda Meclis'te açık açık konuşmasıydı." Paşa başka tek kelime söylemedi. "Rauf Bey. "sizden şunu istiyorum. Saltanat kaldırılacaktı. Ali Fuat Paşa ona da ters düşmek istemedi. Milli saltanat ve egemenlik bir şahısta değil. Mustafa Kemal'e mutlaka bir şeyler söyletmek istiyordu. Sabaha kadar saltanatı savunmuştu. Refet Paşa iki gün sonra Yıldız Sarayı'na giderek Padişah'ı görmek istediğini Mabeyinci'ye bildirdi." Gazi bu kararın Vahdettin'e bildirilmesi görevini de Refet Pa-şa'ya verdi. Durumu henüz yakından incelemedim." Bunun üzerine Mustafa Kemal şu sözleri söyledi: "Söz konusu ettiğiniz sorun Meclis'te tartışılacaktır. ben Moskova'dan yeni döndüm. O gün Mustafa Kemal Meclis kürsüsünde şunları söyledi: "Efendiler. madalyalarını geri almış.
" diye başlayan bir telgraf çekti. Bu yıkımlar yetişir. Ulusumuz yüzyıllarca boş görüşlere dayanılarak sağa sola koşturuldu. Seriye vekâletinden (Din işleri bakanlığı) alınan kutsal bir fetva gereğince Meclis Genel Kurulu'nca oy birliğiyle karar verildiğini" bildiriyordu.linçine varmadan saltanatın çöküşünü hazırlamıştı? Bu ne büyük aymazlıktı! Ne yapabilirdi şimdi? Artık çok geçti. Irak'ı. Eski Dahiliye Nâzın Ali Kemal de birkaç gün önce Beyoğlu'nda bir berberde yakalandıktan sonra Ankara'ya götürülürken İzmit'te linç edilmişti. Meclis'teki tutucu çevreleri kışkırtmamak için halifelik görevinin padişahla birleştirilmeden yürütülmesi yoluna gidildi." Vahdettin'in kaçmasıyla saltanat sorunu kesinlikle çözülmüş oluyordu ama halifelik konusunda henüz radikal bir karar alınamamıştı. Gazi o telgrafında. Osmanlı dönemindeki geleneğe uyarak Şeyhülislam'dan fetva alınması yöntemini. çünkü böyle bir şey devletin bağım-sizliğim. Kendisine 'Halifei Müslimin' (Müslümanların halifesi) unvanı verildi. Bile bile bu acıklı durumu sürdüremeyiz. Kendimizi dünyanın hâkimi sanmak aymazlığı artık sürüp gitmemelidir. bunların hepsi anlamsız ve yalan sözlerdir. Rıza Tevfik ve Refik Halit de kaçanlar arasındaydı. Ama ülkenin selâmeti bunun tersine davranmamı gerektiriyorsa bunu da yapabilirim. (sürekli alkışlar). Abdülmecit Efendi. 17 Kasım 1922 sabahı Dolmabahçe önünde duran Malaya Zırhlısı'na bindirilerek Malta'ya götürüldü. Gazi bu telgrafında. Herkes Mustafa Kemal Paşa'nın bu olaya nasıl bir tepki göstereceğini merak ediyordu. ulusun egemenliğini ortadan kaldırır. Bu telgraf Refet Paşa'ya gönderildi. Afrika'da tutunabilmek için kaç insan şehit oldu biliyor musunuz? "Efendiler! Halka sordum. Yani Meclis. Milli Mücadele karşıtları da İngiliz elçiliğine sığınıyorlardı. Türkiye Devleti ve ulusu. İngiliz temsilcisi Rumbold'u hemen saraya çağırtarak İngilizlerin kendisini koruyup koruyamayacağını ve nereye sığınabileceğini sordu. halifeliğin buyruğuna verilemez." dedi. dediler. Şeyhülislam Sabri Efendi. "Osmanlı soyundan Müslümanların Halifesi Abdülmecit Hazretleri' ne. halife sanını taşıyan ya da taşıyacak olan bir kişinin eline vermez ve vermeyecektir. kendisine böyle bir görev verilmesinden çok mutlu oldu. Yemen çöllerinde kavrulup yok olan Anadolu çocuklarının sayısını biliyor musunuz? Suriye'yi. Bunun için de Meclis Abdülmecit Efendi'yi halife seçti. Vahdettin. Abdülmecit Efendi'nin Meclis'in kabul ettiği ilkeler çerçevesinde halifeliğe atandığını bildiriyordu. Canını kurtarmaktan başka çare kalmadığını düşünüyordu. . bir Müslüman devleti olan İran ya da Afganistan halifenin herhangi bir yetkisini tanır mı? Tanıyabilir mi? Tanıyamaz. Efendiler! Bundan dolayı İslam dünyasında kargaşa varmış ya da olacakmış. Şöyle diyordu yazısında: "İstanbul'da hayatımı tehlikede gördüğümden İngiltere yüce devletine iltica ve bir an evvel İstanbul'dan başka bir yere götürülmemi talep ederim Efendim" Son padişah. Zaten Vahdettin Efendi'yle uzun süredir arası açıktı. Vahdettin bunları düşünürken soğuk terler döküyordu. Rumbold da en uygun yerin Malta Adası olduğunu söyledi. İngilizlere sığınmak için 16 Kasım'da elçiliğe bir yazı gönderdi. Meclis gizli bir oturum düzenledi. O da bunu Abdülmecit Efendiye tebliğ etti. "Şimdiye kadar bana hiç iyi davranmamış olan bu adam hakkında şimdi bir şey söylemem gerekmez. Vahdettin'in kaçışının ertesi günü. Kim söylemişse yalan söylemiştir. Refet Paşa'ya da. Gazi o gün coşkulu bir konuşma yaparak şunları söyledi: "Efendiler! Ne Türk ulusu ne de onun temsilcilerinden kurulmuş olan Meclis'imiz kendi varlığını. Ama ne oldu? Her gittiği yerde milyonlarca insan bıraktı. Mısır'ı korumak. onun tahttan indirilmesine sevindi. "Kendini yabancı korunmasına bırakıp bir İngiliz gemisiyle hilafet makamı olan İstanbul'dan kaçan Vahdettin Efendi'nin hal'ine (tahttan indirilmesine). Ertesi gün 19 Kasım 1922'de Mustafa Kemal Paşa kendisine. Seriye vekâletinden fetva alınmasına dönüştürmüştü.
soğan." İsmet Paşa direniyordu. Dünya Savaşı. Neydi o dönemde ülkenin ekonomik durumu? 191 l'de Trab-' lusgarp Savaşı. İtalya'da Mussolini faşist örgütünü kurmuş ve Roma üzerine ünlü yürüyüşünü yapmıştı. Lozan'a da onun gitmesine karar vermişti. arkasından Balkan Savaşı. eski Başkomutan Hacı Anesti ve eski bakanlardan dördü idama mahkûm edildiler. O günlerde Lozan'da da barış görüşmeleri başlamıştı. General Pangalos'un başkanlığında Devrim Mahkemesi kuruldu. Halk ülkeyi felâkete sürükleyen bütün politikacılardan ve generallerden öcünü almış oluyordu. Bu savaş. derken Milli Mücadele. Çanakkale Savaşı.. Bütün bu alanlarda Türkiye dışa bağımlı bir ülkeydi. İşte devletçilik anlayışı.. 3 Mart 1924'te halifelikle birlikte Seriye ve Evkaf vekâletleri de kaldırıldı ve Abdülmecit'le birlikte bütün Osmanlı hanedanı yurtdışına çıkarıldı. Gön-demde kapitülasyonların kaldırılması vardı. incir. ne Bolşevikliği. bir de bir bildiri yayınlanmasının gerekli olduğunu. Yunanistan'da halk. 20 Kasım'da açılan konferanstaki çalışmaları Gazi günü gününe izliyor ve ismet Paşa'ya gerekli direktifleri veriyordu. keçi ve sığır. cuma selâmlığında kaftan giyinmesinin 245 I ve Fatih Hazretleri'nin kavuğu biçiminde bir kavuk takmasının belki uygun olacağını. arpa. Kral birkaç gün sonra kendisini yeni hükümeti kurmakla görevlendirdi ve İtalya'da faşizmin temelleri atılmış oldu. maden olarak da kömür. Türk delegeleri o tarihlerde ne Marksizm'i biliyordu. İsmet Paşa'nın işi çok güçtü. Demiryolları yabancıların elindeydi. Suriye. hayvancılıkta koyun. Yani bir ulusal ekonominin temelleri o dönemde atıldı. Bursa'dan Ankara'ya döndükten sonra Mustafa Kemal'in kafasında saltanat ve hilafet sorunlarının yanında. En önemlisi Lozan Konferansı'ydı. O aylarda dışarıda da önemli olaylar oluyordu. bunun da Türkçe ve Arapça olmasını önerdi. Buna ekonomi mi dayanırdı! Borç gırtlağı aşmıştı. mısır. İsmet Paşa'nın bu alanda hiçbir deneyimi yoktu. ne de Faşizmi. Ankara. İngiliz başdelegesi ve Dışişleri Bakanı Lord Curzon. Üretim zaten neye dayanıyordu ki? Buğday. Avrupa'nın en ünlü politikacılarıyla savaşmak zorundaydı. ne komünizmi. . Rusların karşısında büyük yenilgi." diyordu. ama sömürü düzeninin ne olduğunu biliyordu.Dolmabahçe Sarayı'nda oturmak istediğini ve kutlama törenini orada düşündüğünü. tütün. Önerilerimi şimdi reddediyorsunuz. dokuma ve maden sanayii. Ama Mudanya Konferansı'ndaki başarısı üzerine Gazi. Kimsenin bu durumda Türkiye'de yatırım yapmaya niyeti yoktu. İki ay süren duruşmaların sonunda eski Başbakan Gu-nassis. bu koşullar içinde gelişti. meyve olarak üzüm. Geriye ne kalıyordu? Deri. Ama bir süre sonra ocağımıza düşeceksiniz. Hicaz Seferi. Erkekler cephelerde olduğu için üretim düşmüştü. Ekonomik bağımsızlığı da kazanmak gerekiyordu. Bankalar yabancı sermayenin yönetimindeydi. Ama kendini bu bağımlılıktan kurtarmanın çabası içindeydi. "Nasıl olsa bizden para istemeye geleceksiniz. Irak. bir de Fransa'da para var. cephelerdekinden daha da zordu. emperyalizmin ve sömürgecilerin karşısında bu anlayışla direndi ve başardı. "Bir bende. arkasından I. patates. uğranan bu yenilginin sorumlularını arıyordu. Mustafa Kemal. ekonomik bağımsızlığı sağlamak için onurlu ve ulusal bir davranıştı. Sonradan da birtakım tatsız olaylar ortaya çıkınca. Türkiye 11 yıldan beri bütün cephelerde savaşıyordu. Amaç kapitülasyonlara son vererek ekonomik bağımsızlığı sağlamaktı. Devletçilik düzeni. Dört gün sonra da bu kararlar uygulandı. ekonomik bağımsızlığı ve sömürge olmaktan kurtuluşuydu. çavdar. halifenin daha göreve gelir gelmez bu tür şeyler istemesinden hiç hoşlanmadı. Mustafa Kemal de İsmet Paşa da bunun bilincindeydiler. Lozan'da tartışılan konu ülkenin sınırları ve egemenliği değil. başka büyük sorunlar da vardı.
Lâtife Hanım Salih Bey'le ilgilendi. annesinin ikinci evliliği." Salih Bozok'tan ses çıkmayınca Lâtife Hanım bu kez de Gazi' ye bir mektup yolladı. Eskişehir'de halka seslendi ve yine coşkuyla karşılandı. Bu çok doğaldı. bakım altındaydı ama Lâtife Ha-nım'ı gelin olarak hiç tutmadı ve Salih Bey'e. Gazi Ankara'daydı. Doktorlar Zübeyde Hanım'a deniz ikliminin iyi geleceğini söylediler. . "İzmir'de Uşakizâde Muammer Bey'in kızı Lâtife Hanım'la." O arada Zübeyde Hanım'ın sağlık durumu kötüleşmişti. beni 247 bekleyin. Meşguliyetiniz arasında. İsmet" Ertesi gün Mustafa Kemal Ankara'dan Batı Anadolu'ya bir inceleme gezisine çıkıyordu. Mustafa'sına düşkünlüğü. Bu bir nişanlanmanın açıklanması anlamına geliyordu." diye yanıt verdi. Ankara'nın sert ve kuru havası hiç yaramamıştı ona. Zübeyde Hanım vefat etmişti. Birkaç gün sonra Lozan' dan Gazi'ye şu telgraf geliyordu: "Nişanlanmak müjdeniz beni mesut etti. babasının ölümü. Hiç kimseyi oğluna lâyık görmüyordu. Çocukluğu. Vatanımızda yeni bir aile hayatı yaratmak için önce kendim örnek olmalıyım. Annesinin İzmir'de mutlu olmasını ne kadar istemişti. Annesinin ölümü nedeniyle bu geziden vazgeçmeyi uygun bulmadı. Yalnız bir gece sonsuz denizlere benzeyen etkili gözlerini bana dikerek." Sonra? Lâtife Hanım İzmir'de. Gazi'nin inceleme gezisini bırakıp İzmir'e gitmesi gerekir miydi? Bir an bunu düşündü. hem bizi tebrik ederim." dedi. İzmir'e gidişini gezinin sonuna bırakacak olursa bu acıya biraz daha alışmış olabileceğini düşündü. Gazi bu yüzden İzmir'i uygun gördü ve annesinin kalabileceği bir ev bulması için Salih Bozok'u İzmir'e gönderdi. Zübeyde Hanım oğlunun evliliğini görmek isterdi ama ne Fikriye'yi beğenmişti ne de Lâtife'yi.. Zafer şenlikleri içinde ayrıldığı İzmir'e şimdi acılar içinde dönmesi de iyi olmayacaktı. pek mesut dakikalar yaşamıştım. O da.249 tün salon dakikalarca Mustafa Kemal'i alkışladı. Ama telgrafı alınca ölüme hiç alışamamış olduğunu anladı. İşte tam o sırada kendisine Salih Bozok'un İzmir'den çektiği bir telgrafı getirdiler. Allanın izniyle mesut olacaksın. Yarası çok tazeydi. Zübeyde Hanım yorgundu. Kısa zamanda bu olay bütün Ankara çevresine yayıldı. bunu emrediyorum. "Mustafa'ma söyle ben bu kızı oğluma hiç lâyık görmüyorum.' demişlerdi. Sonunda 17 Aralık'ta Zübeyde Hanım Salih Bozok'la birlikte İzmir'e geldi ve Karşıyaka'da. Gazi izmir'den Ankara'ya döndükten 17 gün sonra Lâtife Hanım Başyaver Salih Bo-zok'a bir mektup yazarak şöyle demişti: "Paşa Hazretleri beni beraberinde bulundurmak istememişlerdi. kalbimin en derin köşesinden fışkıran cümlelere göz atmak isterseniz mesut olacağım. Gazi'ye. Bü. Lâtife Hanım'ın ailesine ait köşke yerleşti. Bunu ilk kez annesinin İzmir'e gidişinden yaklaşık iki hafta sonra Azerbaycan Elçiliği'nde verilen bir ziyafette açıklayarak şöyle dedi: "Ben sadece evlenmiş olmak için evlenmek istemiyorum. Gazi bu acı haberi kaç zamandır bekliyor ve kendini yavaş yavaş buna alıştırıyordu.Mustafa Kemal'in kafasından bir türlü uzaklaştıramadığı ikinci önemli sorun Lâtife Hanım'la ilişkileriydi. Bu cümleyi hatırladıkça belki bir daha konuşmak mümkün olacaktır. İstanbul henüz düşman işgalindeydi. çünkü Salih Bozok Gazi'nin Lâtife Hanım'la evlenmesinden yanaydı ve bunun için Mustafa Kemal ile Lâtife Hanım'ın arasındaki ilişkinin gelişmesine çalışıyordu. hepsi bir sinema şeridi gibi gözlerinin önünden geçti. 'Bir yere gitmeyin.. diyorum. kiminle evleneceğini sordular. Gideceği her yerde türlü hazırlıklar yapılmıştı. Hem seni. annesinin gençliği. sonra Akaretler'deki ev. Kadın öyle umacı gibi kalır mı?" Bu konuşmanın ardından. Şöyle diyordu o mektupta: "Mukaddes Paşam. Şimdi de derin bir teessürün altında ezilmekteyim. Onun her gezisini insanlar ne kadar çok zamandır bekliyorlardı. ama Mustafa Kemal'in kafasında evlenme düşüncesi vardı. "Aman.
Böyle mutsuz bir havada Lâtife Hanım'la birlikte olmak istemedi. Bir yandan başsağlığı dileklerini kabul edecekti, bir yandan da nişan tebriklerini. Bu yüzden İzmir gezisini erteleyerek Salih Bozok'a bir telgraf çekmekle yetindi. "Verdiğiniz elim haber beni çok müteessir etti. Muhtereme uygun bir şekilde cenaze töreni yaptırınız. 25° Cenabı hak, millete hayat ve selamet versin." Zübeyde Hanım ertesi gün öğleden sonra Karşıyaka'da düzenlenen bir törenle toprağa verildi. Gazi üzüntüler içinde yoluna devam etti. Eskişehir'den Arifîye, oradan îzmit, oradan Tavşancıl, Gebze, Bilecik, Bursa, oradan da Alaşehir, Turgutlu, Manisa ve sonunda îzmir... Karşıyaka'da yakınları tarafından karşılanan Gazi, doğru annesinin yattığı mezarlığa gitti. Onun başucunda yaptığı konuşma sanki bir devrim konuşmasıydı. Şöyle dedi: "Arkadaşlar, ölüm yaratılışın en doğal yasasıdır. Ama böyle olduğu halde bazen ne hazin görünümler yaratıyor. Burada yatan annem zulmün, zorbalığın, bütün ulusu felâkete götüren bir keyfi yönetimin kurbanı olmuştur. "Abdülhamit devrindeydi. 1905'te okuldan Kurmay Yüzbaşı olarak yeni çıkmıştım. Yaşama ilk adımımı atıyordum. Fakat bu adım zindana rastladı. Bir gün beni aldılar ve zindana koydular. Orada aylarca kaldım. Annem bunu ancak ben hapisten çıktıktan sonra öğrendi. Hemen beni görmek için sabırsızlanarak istanbul'a geldi. Fakat İstanbul'da kendisiyle ancak üç beş gün görüşebildik. Çünkü zorba yönetimin hafiyeleri, casusları, cellâtları evimizi sarıp beni götürdüler. Annem ağlayarak arkamdan geliyordu. Beni sürgüne götürecek vapura bindirilirken annemle görüşmeme izin vermediler. Annem gözyaşları içinde Sirkeci rıhtımında ağlıyordu. Sürgünde geçirdiğim tehlikeler, onun yaşamının acılar ve gözyaşları içinde geçmesine neden oldu. Mütareke sırasında Anadolu'ya geçerken annemi acılı bir halde İstanbul'da bırakmak zorunda kaldım. Yanımda, annemin bana bakması için görevlendirdiği bir adamımız vardı. Onu bir gün Erzurum'dan İstanbul'a geri gönderdim. Annem bu adamın yalnız geldiğini görünce benim idam edildiğimi sanmış ve felç geçirmişti. "Ondan sonra tüm mücadele yıllarını elem ve acılar içinde geçirdi. Padişahın, hükümetin ve bütün düşmanların sürekli baskısı ve işkencesi altında yaşadı. Evi bin türlü nedenlerle basıldı. Annem, üç buçuk yılın gece ve gündüzünü gözyaşları içinde ge- 251 çirdi. Bu gözyaşları, ona gözlerini kaybettirdi. Sonunda pek yakın bir zamanda onu İstanbul'dan kurtarabildim. Ama ona kavuştuğumda artık ölmüş sayılırdı. Sadece manen yaşıyordu. "Beni teselli eden bir husus var, o da şu: Annem, vatanı mahveden ve harabeye döndüren idarenin bir daha geri gelmemek üzere mezara götürüldüğünü gördü. "Annemin mezarı önünde ve Tanrı'nın huzurunda söz veriyorum, egemenliğin korunması için gerekirse annemin yanına gitmekte asla tereddüt etmeyeceğim." Gazi o gün Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey'le de tanıştı ve kendisine, "Ben, Lâtife Hanım'la evlenmeye karar verdim," dedi. Muammer Bey böyle bir şey bekliyordu ama mezarlık ziyaretinin hemen arkasından da bu sözleri duyacağını umut etmemişti. Bu karşılaşmadan iki gün sonra evlenme töreni Muammer Bey'in Göztepe'deki evinde yapıldı. Gazi nikâhı kıymak için İzmir Müftüsü Rahmetullah Efendi'yi çağırmıştı. Lâtife Hanım, Müftü Efendi'nin karşısındaki iskemleye oturdu. Onun şahitleri olarak İzmir Valisi Abdülhalik Renda ile Salih Bozok, Lâtife Hanım'ın yanında yer aldılar. Mustafa Kemal Paşa ise Fevzi ve Kâzım paşaların ortasındaki iskemleye yerleşti. Müftü Efendi geleneksel sorulan sorduktan sonra nikâhı kıydı (29 Ocak 1923). Bu geleneksel bir nikâh töreniydi ama burada yeni olan şey, gelinin yüzünün kapalı olmaması ve Müftü'nün karşısında yer almasıydı. Mustafa Kemal böylece dinsel nikâh geleneklerini yıktığını açık açık göstermiş oluyordu. Medeni Kanun o dönemde daha Meclis'e bile getirilmiş değildi (Medeni Kanun 1926'da kabul edilmiştir). Başka türlü evlenme olanağı da yoktu. Nikâhtan beş gün sonra da Mustafa Kemal Paşa ile Lâtife Hanım İzmir'den ayrıldılar. Akhisar, Balıkesir, Balya ve Edremit'i dolaştılar. Bu, birlikte ilk gezileri oldu. 17 Şubat'ta İzmir'de İktisat Kongresi'nin açılışı vardı. Oraya döndüler. Ertesi gün de Uşak
ve Eskişehir yoluyla Ankara'ya gittiler. Artık bu, yeni bir dönemin başlangıcıydı. Gazi bu evlilikten çok mutlu muydu? Orası 252 hiç belli değil. Ama Mustafa Kemal çağdaş bir evliliğin örneğini vermek için elinden geldiği kadar zarif ve anlayışlı davranıyordu. Evlilik fırtınalarının kopmasına daha çok zaman vardı. Ya Fikriye ne olmuştu bu süre içinde? Bir haftalık bir yolculuktan sonra Fikriye Paris yoluyla Mahmut Bey'le birlikte Münih'e gelmiş ve Gazi'nin irtibat subayı onu sanatoryumun başhekimine teslim ettikten sonra Ankara'ya geri dönmüştü. Fikriye hiç hoşlanmamıştı bu sanatoryumun havasından. Her şeyden önce bir dil sorunu vardı. Fikriye Fransızca biliyor ama sanatoryumda bilene pek rastlanmıyordu. Fikriye'nin Almancası hiç yoktu, o bakımdan sanatoryum personeliyle, yani doktor ve hemşirelerle çok güç iletişim kurabiliyordu. Daha doğrusu hiç anlaşamıyordu. Ama herkes ona Türkiye'yi kurtaran büyük asker Mustafa Kemal Paşa'nın hayat arkadaşı olarak büyük saygı gösteriyordu. Fikriye'nin arkadaşlık edeceği tek kimse yoktu. Sanatoryumda yatanların hepsi yaşamlarından umut kesilmiş kimseler gibiydi. Hayalet gibi koridorlarda dolaşıyorlar ve öksürük nöbetlerine boğuluyorlardı. Hani insan verem olmasa bile bunların arasında verem olurdu. Avurtları çökmüş, yüzleri bembeyaz, yaşama zevkini çoktan yitirmiş yaşlı erkekler, her şeye karşın makyajlarını hiç eksik etmeyen ve yaşları belli olmayan kadınlar, giderek ölüme yaklaşan solgun, sarışın genç kızlar... Bunları gördükçe Fikriye'nin içi kararıyordu. Hastalarla ilgilenen hemşirelerin de artık hiçbir yaşam zevki kalmamıştı. Sabahları gelip hastanın ateşini alıyorlar, kahvaltılarını getiriyorlar, sonra kaybolup gidiyorlardı. Daha sonra, peşinde asistanları ve hemşireleriyle doktor dolaşıyordu koğuşları. O da yapay bir gülümsemeyle hastaların halini soruyor, yatağın başucunda asılı duran sağlık fişine bakıyor, sonra da, "Kendinize dikkat edin, iyi gıda almalısınız, ilâçlarınızı sakın aksatmayın," deyip gidiyordu. Sonra uzun bir sessizlik. Bazı hastalar terasa çıkmak istiyorlar, ama başhemşire onlara kesinlikle engel oluyordu. Bazı hastalar yatakta durmadan kitap okuyor, bazıları da anılarını yazmaya çalışıyordu. Öğleye doğru nöbetçi hemşire postadan gelen mektupları dağıtıyordu. Bütün hastalar heyecanla bekliyordu bu dağıtımı. Kendilerine bir şey çıkmadığı zamanlarda da hemşireyi yakalayıp, "îyi dikkat ettiniz mi? Bana mektup yok mu? Bir daha kontrol eder misiniz lütfen?" diye yalvarıyorlardı. Fikriye de her gün umutsuzlukla mektup bekleyenler arasındaydı. Kimden mektup gelebilirdi ki? Sevgili Paşasından mı? ilk günler sabırsızlıkla mektup beklemiş, sonra yavaş yavaş umudunu yitirmişti. 'Elbette,' diyordu içinden, 'bana yazacak zamanı olmamıştır. Türlü devlet işleri arasında nasıl mektup yazar? Başında ne işler vardır Paşa'nm? Kolay mı yeni bir devlet kurmak? Düşmanlarla savaşmak? Ama yine de iki satır yazı yazamaz mıydı? Özel kalem müdüründen ya da yaverlerden birinden benim durumumu sormasını isteyemez miydi?' Nikâhını haber vermediği için Enver Ağabey'ini çok hzdırdıgını biliyordu. Ama böyle bir durumda ondan ilgi beklemesi çok mu olurdu? Ya Fuat Ağa-bey'i? Neden hiç ilgilenmiyordu onunla? Fikriye bunları düşündükçe aklını oynatacak gibi oluyordu. 253 XVI ölümüne Sevda Bu bunalımlı hava içinde aylar ayları kovaladı: Kasım, Aralık 1922, Ocak 1923. Ve Ocak ayının son günü, hemşirelerden biri elinde bir gazeteyle Fikriye'nin odasına koştu. Bildiği Fransızca birkaç sözcükle, "Madam," dedi, "bakın Mustafa Kemal Paşa İzmir'de evlenmiş!" Fikriye gazeteyi kapıp aldı hemşirenin elinden, gerçekten de gazetenin birinci sayfasında Mustafa Kemal'in bir resmi vardı. Okumaya, anlamaya çalıştı. Yan odalardan birinde yatan ve biraz Fransızca bilen bir hastaya gazeteyi götürdü.
"Bakın Madam" dedi, "bu gazete ne yazıyor, bana çevirir misiniz?" Kadın gazeteyi görünce buz gibi oldu. Gerçekten de gazete Mustafa Kemal'in İzmir'de varlıklı ailelerden birinin kızıyla evlenmiş olduğunu yazıyordu. Ne söyleyeceğini şaşırdı. O zamana kadar Fikriye'yi Kemal Paşa'nın eşi sanıyordu. Müslümanlarda çok evlilik olduğunu duymuştu. Belki de Paşaının ikinci bir eş alması çok doğaldı. "Söyler misiniz lütfen, ne yazıyor bu gazete?" "Pek iyi anlayamadım ama Kemal Paşa ikinci bir eş almış galiba." "Ne demek ikinci bir eş? Evlenmiş mi?" "Belki muhabirler yanlış anlamışlardır. Biliyorsunuz ne ipe sapa gelmez şeyler yazıyorlar. Yanlış olabilir." Fikriye hıçkırıklarını tutamayarak ağlamaya başladı. Odasına kapandı. Bir sinir bunalımı geçiriyordu. Hemşireler odasına girmek istediler, hepsini kovdu. Neydi bu başına gelen felâket! Hastalık yetmiyormuş gibi bir de bu evlilik haberi. Eğer haber doğruysa yaşayamazdı artık. Ne yapabilirdi ki? Bir saat hıçkıra hıçkı-ra ağladıktan sonra kalkıp yüzünü yıkadı ve doğru sanatoryum müdürünün odasına girdi. "Doktor Bey, ben derhal gidiyorum," dedi. "Aman, nasıl olur? Daha tedavinizin başındayız. Hem Kemal Paşa'nın emri var. İyileşmeden sizi bırakamayız. İzin verin, Ankara'ya soralım bakalım ne diyecekler?" "Hayır, hayır, benim bekleyecek zamanım yok. Ücretimi ödeyip gideyim. Beni burada zorla tutamazsınız." "Peki Madam, nasıl istiyorsanız öyle olsun." Hemen tren saatleri öğrenildi. Telefonla yer ayırtıldı. Fikriye alelacele valizini hazırladı. Bir taksi çağrıldı ve Fikriye, kıpkırmızı olmuş gözlerle bütün hastalara ve hemşirelere veda ederek sanatoryumdan ayrıldı. Gazi'nin evlenmesinden 18 gün sonra Fikriye İstanbul'a geldi. Nereye gidecekti? Paşa'nın evlenmesi konusunda kimden haber alabilirdi? Fuat Ağabeyi Ankara'daydı. Enver Ağabey'iyle ilişkilerinde de soğukluk devam ediyordu. Aklına Refet Paşa geldi. En güvenilir kaynak Refet Paşa'ydı. Son olarak birlikte Mudanya' dan İstanbul'a gelmişlerdi. Çankaya Köşkü'nde de o mutlu yıllarda az mı ağırlamıştı Refet Paşa'yı. Onu kendisine yakın dost biliyordu. Münih'ten ona kart atıp durumunu bildirmiş, ondan da mektup almıştı. Yolladığı son karttan anladığına göre Refet Paşa Kalamış'ta oturuyordu. Fikriye doğru o adrese gitti. Paşa oradaydı. Şaşkınlık içerisinde kendisini karşıladı. "Geçmiş olsun Fikriye Hanım, çok sevindim. Demek ki bu kötü hastalığı yendiniz," dedi. Fikriye, "Hayır Paşa Hazretleri, ben zaten hasta değildim," dedi. "Ciğerlerimde zafiyet varmış, iyileştim. Hiçbir şeyim kalmadı." "Ne kadar iyi, biz de çok merak etmiştik. Hemen Ankara'ya dönmeyi mi düşünüyorsunuz şimdi? Gazi Paşamıza gelişinizi müjdelediniz mi?" "Hayır, öyle bir şey yapmadım. Önce size danışmak istiyo255 rum. Alman gazeteleri Paşa'nın evlendiğini yazdılar, doğru mu? Ben kendisinden hiç haber alamadım." Refet Paşa buz gibi olmuş, ne söyleyeceğini şaşırmıştı. Gazi Paşa'nın Fikriye'ye çoktan beri hiçbir düşkünlüğü olmadığını anlıyordu, ama nasıl olmuş da Fikriye bu soğukluğun farkına varmamıştı. Şimdi bu genç ve yorgun kadına bunu nasıl anlatabilirdi? Onun, nasıl bir çılgınlıkla Gazi Paşa'ya tutkun olduğunu biliyordu. Ama ne güç şeydi bunları anlatabilmek. "Evet Fikriye Hanımefendi, haber doğru," dedi, "Paşa Hazretleri bir süre önce İzmir'de evlenmişler. Ben bu konuda yorum yapabilecek durumda değilim. Ama Gazi Paşa'nın Lâtife Hanım'ı severek evlendiğini hiç sanmıyorum. İzmir'de yaşadığı heyecan ve zaferin coşkusu böyle bir karar almasına yol açtı kanımca. Bunun çok fevri bir davranış olduğu söylenebilir. Bu evliliğin uzun ömürlü olacağı düşünülemez."
Gazi Mustafa Kemal.257 maz. ben bütün yaşamım boyunca onu deli gibi sevdim. Benim içim artık bir harabeye döndü. Hiç kimse bunları elimden alamaz." Gazi'den hemen o gün Adnan Bey'e şu telgraf geldi: "Adnan Beyefendi'ye. Sizinki gibi bir ilişki kolay kolay kestirilip atıla. doğru. iki şahidin önünde evlenebilir. Benden izin almadan hareketine müsaade olunmaması için gerekenlere emir buyurmanızı ve bildirmenizi rica ederim. Yarın hemen Ankara'ya hareket etmek istiyor. Bütün dostlarını birlikte ağırladık. evlilik sona erer. Kendisine gereği kadar para vermiştim. Bütün sorunlarını paylaştım. Ama sorun biçimde değil içerikte. dilediğiniz kadar. Bir kadınla bir erkek bir imam ya da müftünün huzurunda. Ne yazık ki haklısınız. Fikriye Hanım bugün geldi. Biz örnek bir kadın erkek beraberliği oluşturmalıydık. Ben şimdi kendimi feda edilmiş bir kadın durumunda görüyorum. Nikâh senedinde belirtilen bir para." "Ben de öyle düşünüyorum Paşam. sevdiğime de pişman değilim. Ya ben şimdi ne olacağım? Siz de biliyorsunuz. Yüksek emirlerinizi beklemekteyim. Artık o duygular benim duygularım. Bizde şeriat kuralları uygulanıyor. Ankara'dan gelecek telgrafa göre bir karar vermemiz gerekecek. Ankara'ya gidip Gazi Paşa'yla görüşün. Ben gerçekten onun eşi sayılırdım. Şimdi ne yapması gerekiyordu? Adnan Bey'e Ankara'dan nasıl bir yanıt gelecekti? Adnan Bey Ankara'ya şu telgrafı çekmişti: GVF17 "Gazi Paşa Hazretleri'ne." der. seni boşadım. Benden izin almadan neden dolayı İstanbul'a gelmiştir? Kesinlikle Ankara'ya gelmesine izin veremem. En zor günlerinde yanından ayrılmadım. Orada otursun ve bana açıklama yapsın. Ama acele karar vermeyin. değerlendirmeyi bilmemiş-se bu onların sorunu. Ankara'nın en heyecanlı günlerinde birlikte olmuşlar ve o gerginlikleri birlikte yaşamışlardı." Fikriye o geceyi Refet Paşa'nın evinde geçirdi. Fikriye ertesi gün Cevat Abbas Bey'in eşi Memduha Hanım'ın istanbul'da olup olmadığını araştırdı. Eğer erkek ikinci bir kadın almışsa." "Erkeğin ikinci bir evlilik yapması birinci evliliğin sona ermesi demek değildir. hiç yüzü gülmüyordu."Ama Paşam. Başkası ya da başkaları bunu anlayamamışsa." . Herkes bana Paşa'nın eşi gibi davranıyordu. Eşi durumundaydım. kalbimin ve bütün vücudumun her hücresinde taşıyacağım. Bizimkisi hiçbir çıkar ilişkisine dayanmayan bir sevgi ilişkisi olmalıydı. Hiçbir karşılık beklemeden. Ben dünyanın en güzel duygularını yaşadım. Avrupa ülkelerindeki gibi bir Medeni Kanun henüz gündeme getirilmedi. önemli olan onun evlenmiş olması. sonra da koca istediği anda kadına. "Ben bu aşkı kafamın. Ne Lâtife Hanım." "Sizi çok iyi anlıyorum. Adnan Bey. "Boş düştün. Fikriye Hanım'ı tedavi için Almanya'ya göndermiştim. Paşa'nın eşi de onu avutabilmek için ne yaptıysa hiç fayda etmedi. Geldiğinizi Gazi Paşa'ya bildirsin. ne de bir başkası. Demek ki onu başaramadık. ilk eşini ya da birlikte yaşadığı kadını feda etmiş demektir. Burada benim konuğum olabilirsiniz. Mutsuzdu. Ben inanarak sevdim. yani mihri müeccel varsa onu da öder. Bu acıyı ben yalnız yaşayacağım ve mezarıma götüreceğim. Beni anlıyor musunuz Paşam?" "Evet Hanımefendi. Hiç kimseyle bunları paylaşmak istemeyeceğim. Aramızda bir nikâh aktinin olup olmaması o kadar önemli miydi? Böyle bir nikâh yapılmış da olabilirdi. Sizi konuk etmekten çok mutlu olacağız. bakalım o ne diyecek. Köşk'ün hanımefendisiydim." "Evet Paşam. şimdi izin verirseniz ben geldiğinizi Adnan (Adıvar) Beyefendi'ye haber vereyim. Büyük Millet Meclisi'nin İstanbul temsilciliğine getirildi. Adresini öğrendi ve kalkıp onun evine gitti. Memduha Hanım'la aralarında sağlam bir dostluk bağı vardı.
Bu kez Hatice Tey-ze'sinin evine taşındı. Kendileri. Bir süre sonra Macit Bey Gelibolu Valiliği'ne atandı. onun kızı Hayriye Hanım'ın evinde kaldı. Neden evlenmiyorsunuz?' diye soruyorlardı. onlara hiç hastalığından söz etmiyordu. Fikriye. Kadınlar ise bağlandıkları erkeklerden kolay kolay vazgeçmezler. Macit Bey'in eşi Nimet Hanım ona dostça davranıyor ve dertlerini paylaşıyordu. ancak kısa zamanda sıkıldı. Durum artık kesinlikle aydınlığa kavuşmuştu. Onu zorlamak benim de aklımdan geçmedi. Fikriye onlara çocukluk yıllarını. Önündeki her şey sanki yerçekiminden kurtulmuş. Yakın akrabalarıyla dünya görüşleri birbirinden çok ayrıydı." dedi. Oradan ayrıldı. havalara yükseliyordu. Gözleri karardı. Buna alışması gerekti. Yeter ki bunalıma düşüp dünyayı kendine zindan etme. "ben dün gece bir rüya gördüm. Fikriye'nin Nimet Hanım ve Handan'la yakın arkadaşlığı orada daha da gelişti. Bir süre sonra Memduha Hanım' in evinden ayrılıp Mehmet Amca'sının dul eşi Belkıs Hanım'ın evine geçti. aşkın yerini insancıl bir sevgi ve dostluk alır. Adnan Beyefendi Gazi Paşamızdan bir cevap aldıklarım bana bildirdi. Onun evinde de rahat edemedi." dedi. Fikriye onunla da arkadaşlık ediyordu. Daha sonraları Vali Macit Bey Sokağı adı verilen bir sokaktaki eve taşındılar. Gazi Paşa sizin bir süre İstanbul'da oturmanızı uygun görüyorlarmış. "Mecbur kalmıştır. Birbirimizi sevdikten sonra evlenmek şart değildi ki. Kendilerini yeni bir duruma alıştırmaları zaman alır." demekle yetindi. Senin üzerine titriyordu. Fikriye. Bunu Ankara'da çok yakından gördük. Lâtife Köşk'ten çıkıp İzmir'e dönüyormuş. yanık türküler ve şarkılar söylüyor. Ama erkekler genellikle bir süre sonra sevdikleri kadınlardan bıkarlar." Bu sözleri duyunca Fikriye yere yıkılmamak için kendini güç tuttu. "Peki Fikriye Abla. Handan ona bir gün. Gittiği bütün evlerde içi kara-rıyordu. Sen de zamanla bu bağımlılıktan kurtulacaksın. ama yapamıyordu bir türlü. "Hepimiz biliyoruz. dertlerini paylaşmak istiyor ama Fikriye insanların kendisine acımalarından hoşlanmıyor. Paşa kendisini görmek bile istemiyordu. 'Bu kadar zamandır birlikte yaşıyorsunuz. kendisini teselli etmeye çalıştı. Gazi Paşa seni çok seviyordu. o da olmadı.Adnan Bey bu telgrafı Refet Paşa'ya iletti ama Paşa bunu Fik-riye'ye göstermedi. Paşa sonra Lâtife Hanım'la nasıl evlendi?" diye sordu. Çok sayıda sigara içiyor. "Ankara'da da Paşa'nm yakın arkadaşları bana. Sonunda Fikriye'ye şunları söyledi: "Hanımefendi. Artık hiçbir şey umurunda değildi. Memduha Hanım bu durumu biliyordu. "Fikriye Abla. ilk fırsatta buraya geldikleri zaman sizinle görüşebileceklerini söylemişler. Üç yıl önce Ankara'ya gitmeden önce de o konakta kalmıştı. Onların kızı Handan da artık 18 yaşına gelmişti. bana bunu ilk soran sen değilsin. "Evet. bu havadan kurtulmaya çalışıyor." 259 2Ö0 Handan. Paşa hiç bu konularda konuşmak istemezdi. "Ama bakın Fikriye Abla. onu nasıl delicesine sevdiğini ve iki yıl Ankara'da ona nasıl eşlik ettiğini ve mutlu günlerini anlatıyor ama onunla evliliğinden hiç söz etmiyordu." Yaşadığı bu büyük aşk Fikriye için tam bir saplantıydı. Bazıları onun duygularını. Köşk'ün hanımefendisiydin. Kemal Paşa'yla ilişkilerinin nasıl başladığını. Onun nasıl bir sinir bunalımına düşebileceğini tahmin ediyordu. Handan ona bir sabah da. Fikriye bu evleri bir bir denedikten sonra eski ev sahibi Macit Bey'in Yerebatan'daki konağına geçti. Oradan Mecidiye Teyze'sinin evine geçti. Paşa'yla neden evlenmediniz?" diye sordu." .
. bilmesem ne çıkar? Benim ruhum öldü. Almanya'dan getirdiği ufak bir çantanın üzerine bir pusula iliştirerek onun ileride Handan Hanım'a verilmesini istemişti. Belki onlardan haber alabilir ve o havanın içinde yaşardı.. o mektupları yıllar boyu titizlikle sakladılar ama günün birinde hepsi çalındı. Rıhtımda kucaklaşıp öpüştüler." dedi." Fikriye gözyaşlarını tutamadı. Belki bunlar cepheden yazılmıştı. Refet Paşa'dan. Gelibolu'ya artık bahar gelmişti. bak. Hırsız. Ruşen Eşref Bey ve eşi Saliha Hanım. bir altın kolye. Başka bir kimlik bulması gerekiyordu. Gerek Macit Bey. Belki bir yerlere karşılaşırlar ve her şey değişebilirdi. Evlenip gitmişti ama zaman zaman Gelibolu'daki evde kalıyordu. deme. Belki de Paşasından gelen sevgi dolu mektuplar vardı içlerinde. Fuat Ağabey. Kendini gemiye götürecek sandala binerken Nimet Hanım." "Haydi oradan. Kimliğini gösterip biletini aldı. Her zamanki gibi suskun ve neşesizdi." "Aman ablacığım. Bir yıla yakın bir zamandan beri Gelibolu'da kalıyordu. Nimet Ablası'na İstanbul'da teyzelerini görmeye gideceğini söyledi. ona İsmet Paşa'nm iki yıl önce Ankara'da atla gezinirken kendini koruması için verdiği tabancaydı. Fikriye. bir broş ve giysilerden oluşuyordu. Bu son ayrılış mıydı? Kimse bunu düşünmedi. Nerede o günler?" Fikriye'nin tek dileği Ankara'ya gidip Paşasına yakın olmaktı. Sandal gemiye yanaşıncaya kadar birbirlerine el salladılar. sen beni sevdiğin için böyle bir rüya uyduruyorsun. İbrahim Süreyya Bey ve eşi Mediha Hanım. Kimbilir neler yazılıydı o mektuplarda? Fikriye bunlardan hiç söz etmemişti. Ankara treni akşam saat 17'de kalkıyordu. 'olmaz. bir yemek ve bir çay takımı. Saymakla bitmez. Ne Macit Bey ne de Nimet Hanım Fikriye'nin istanbul'a gitmek istemesini yadırgadılar. Münih'e de götürmüştü. Bu öteberi. Elinde sadece ufak bir çanta vardı. Fikriye bir gün Emine Hanım'ın çantasından kimliğini aldı. Gemi ertesi sabah istanbul limanındaydı. Fuat Ağabey'inden. bundan sonra. Onu hiç yanından ayırmıyordu. Sana fena alıştık. Fikriye. Emine Hanım adında bir kadın vardı. Bizi bekletme. Bu tabanca. kendisini iskeleye kadar geçirdiler. bir de oralarda sana hayırlı bir kısmet çıkarsa. gerek Nimet Hanım kendisinin asla Ankara'ya gitmemesini öneriyorlardı ama Fikriye kafasından bu düşünceyi bir türlü atamıyordu. Ha. Yaver Muzaffer Kılıç. "uzun kalma. ismet Paşa ve Mevhibe Hanım. Bu. Sıkılmış olabilirdi. kimin kimliği olabilirdi? Macit Bey'in evinde yetişmiş. Gişe memuru başını kaldırıp Fikriye'nin . istemem'. hem de bu halde kim bakar bana?" "Öyle deme Fikriye. sen ne kadar güzel olduğunu bilmiyor musun?" "Bilsem ne çıkar. Onu kullanabilirdi. içine çamaşırlarını ve tabancasını koymuştu. O zamanda trenlerde sıkı bir kimlik denetimi vardı. "Fikriye. çabuk dön. Karaköy' 26ı 262 den bir vapura binerek doğru Haydarpaşa'ya geçti. evden başka hiçbir şey almamıştı. Burası senin kendi evin. Nimet Hanım ile Handan.. Zaten bir-iki haftalığına gidip hemen dönecekti. Kendi kimliğiyle İstanbul'dan trene binmesi olanak dışıydı."Handan'cığım. Sıcak bir mayıs ayının son günlerinde Fikriye. Bütün öteberisini de Gelibolu'da bırakıyordu. Lâtife hiç Paşa'yı bırakıp İzmir'e döner mi? Ah keşke dönse.. Yolda pek konuşmadı. Hırsız. teyzesinden ve yengesinden. Kimlikte zaten resim yoktu. Fikriye Ankara'ya kaçak gitmenin heyecanını yaşıyordu. Nimet Hanım ile Handan. Kimlerden gelmiş olabilirdi bu mektuplar? Gazi Paşa'dan. Fikriye onları gözü gibi saklıyordu.. Başyaver Salih Bozok ve eşi Düriye Hanım. o çantaya hiç el sürmemişti.. Halinde bir gariplik vardı. O kadar çok ortak dostları vardı ki: Cevat Abbas Bey. Bunun gizemi çözülemedi. Bir bohçaya sarılı mektuplarını da yanına almadı ve başucundaki gece dolabının çekmecesinde bıraktı. Öyle olsa kendisini bırakmazlardı. Yeniden birbirlerine sarıldılar. Fikriye sonra hıçkırıklara boğularak güverteye çıktı. öyle kötü kötü konuşma bakayım.
. Şu yavruya gönlünden ne koparsa bir sadaka ver. garın büfesinden de bir çay istedi. "Çek Çankaya'ya. Akraba olurlardı. Topal Osman'ın milisleri. "Allah ne muradın varsa versin. Gazi Paşa onu zorla Münih'e gönderiyordu. O zaten çok acılı bir ayrılıştı. Bir simit aldı. emir erleri. Ne büyük bir mutluluktu o. Çünkü gidiş-dönüş yolu ayrı değildi. rakı sofraları. "biraz börek almaz mısınız?" "Bacım. Anadolu'dan da mutlaka düşmanı kovacaktı. Yine istasyonlarda çaylar içildi. Fikriye'nin ağzını bıçak açmıyordu. koridorlarda bütün gece yanık yanık türküler söylendi. cepheden zafer haberleri. Onsuz ne yapabilirdi? Tam bir yılgınlık ve karamsarlık içindeydi. Hereke. Sonunda tren boş peronlardan birine girdi.. Fikriye'nin elbette gözüne hiç uyku girmedi. hem de Gazi Paşa'nın en yakın arkadaşıydı. yoksulluk. kiraz. İlk durak Pendik oldu. Perondan salep satıcılarının sesleri geliyordu. Meclis'ten yükselen değişik sesler. az sonra yorulup sıralara oturuyordu. Birbiri ardına dilenciler de geliyordu salona. yaklaşık bir yıl yedi ay önce bir ekim günü ayrılmıştı. Gebze. Paşası onu ta Kastamonu'dan aldırtmıştı." Fikriye zaman zaman bunalıp peronda dolaşıyor. Yeni bir güneş doğuyordu Ankara'da.. Artık Haydarpaşa Garı gerilerde kalmıştı. Çanakkale'de düşmanı püskürten Mustafa Kemal. Bebelerini emziren kadınlar. Tavşancıl. simitler yendi. Sıcak bir gün başlıyordu. Bir inzibat subayı yolcuların kimliklerini sordu. Fikriye firladı arabadan. Fikriye arabacıya Fuat Bey'in 263 evini tarif etti. Kalkış saati gelince istasyon nöbetçisi kampanayı çaldı. genç kızlar ve çocuklar da vardı. Polatlı'dan duyulan top sesleri. Kadınlar Fikriye'yle ilişki kurmayı denediler.yüzüne bakmadı bile. Ne büyük umutlarla. pişmaniye. Tek yol vardı. Yoksa Paşası onu yanından uzaklaştırmak mı istemişti? Ne korkunç bir düşünceydi bu. ayran ve su satıcıları pencerelerin önünde bağırışıyorlardı. Orada kalmayı tasarlıyordu. düdükler öttü ve tren yavaş yavaş gardan uzaklaştı. Araba Fuat Bulca'nın evinin önünde durdu. kadınlar horladılar. Bekleme salonunun sıraları üzerinde yanlarında torbalan. onu anlayabilecek yaradılışta bir insandı. . şimdi de umutsuzluğun doruğunda Ankara'ya geri dönüyordu. Paşasına kavuşacaktı. Bekleme salonuna girerek tren saatini beklemeye başladı. Fikriye de o güneşe ulaşmaya gidiyordu. Ya şu ciğerlerinin hali ne olacaktı? Bunu düşünmek bile istemiyordu. Alsaydımz birkaç tane. Biletçi biletleri zımbaladı. düşman işgali. Çankaya'dan. Ama her şeye karşın mutlu akşamlar. sonra Tuzla.." Ufak çocuklar da yapış yapış elleriyle limon şekeri uzatıyorlardı. İşte Direksiyon Binası." dedi. Gelen gidenler. Bereket hiç olay çıkmadı. Sabah şafak sökerken Polatlı'da uzun bir süre durdular.. Bazı istasyonlarda trenin yarım saat durduğu oluyordu. Oysa Fikriye'nin. bu amansız hastalığa? Tren nihayet yorgun argın Ankara istasyonuna girdi.. Ankara'dan akla gelmez acılarla ayrılmıştı. yeşil erik. Paşa'nın cepheye gidişi. sepetleri olan yoksul insanlar uzanmışlardı. benim sepetimde de kuru köfteler var. Bütün ülke muazzam bir savaşa hazırlanıyordu. İzmit. muhafız askerleri. Çocuklar ağladılar. Diliskelesi. Hele Eskişehir'de tren iki saate yakın bir süre karşı yönden gelmesi gereken treni bekledi. Ama milletin bir umudu vardı. Ne yapacağını bilmiyordu. Fikriye balayım orada yaşamıştı. öğle üzeri Ankara'da olacaklardı. Fikriye'nin yüreği ağzına geliyordu. Fikriye üç buçuk yıl önce Ankara'ya gelişini düşünüyordu. Fuat Ağabeyi. Bir faytona bindi. çörek. Trenin kalkmasına daha 6 saat vardı. Ne kadar dayanabilecekti bu acıya. Fayton Çankaya'ya tırmanırken. Ezginlik. O ne heyecan dolu bir gelişti. "Nereye hemşire? Siz de Ankara'ya mı? Karnınız acıkmıştır. Yaşamının en mutlu aylarını geçirdiği o tatlı ev. Fikriye içi burkula burkula Direksiyon Binası'nın önünden geçti. yeniden biletler ve kimlikler denetlendi. Tren her istasyonda durdukça simit. İnzibatların trene her girişinde." "Allah sevdiklerine kavuştursun. Yolcular da bütün yüklerini kompartımanlara doldurdular. Şimdi öyle miydi ya! Fikriye için o güneş batmak üzereydi. Almanya'da iyileşeceğine dair pek umudu yoktu.
Sen oradan başın öne eğilmeden. Dünyanın her yerinde bu böyledir. Haydi Fikriye. "Şimdi nereye çekeyim Hanımefendi?" diye sordu. yaşamlarının pırıltısına. Bu gerçekleri görmem gerekiyor. Eşyaların üzerinde. Fikriye'nin kalbi güm güm atıyordu. "bizim için ne mutluluk sizi yine burada görmek!" Gerçekte Ali Çavuş ne yapacağını şaşırmış durumdaydı. yastık yüzlerinde onun sıcaklığı yok muydu? Evin eski hizmetçisi değildi ki o." O bunları düşünürken fayton Köşk'ün kapısına gelmişti. Hiçbir kötü davranışta bulunmayacağım." Gazi Paşa'nın köşkü zaten hemen biraz üstteydi. Ali Çavuş heyecanlı bir sesle ve çekine çekine. "Buyurun Hanımefendi. köşklerine. Elbette oraya dönmek hakkıydı. Ama şimdi artık her şeyi çok iyi anlamıştı. Onlar üzülmesin. evlerine. Aman Fikriye. "Hanımefendi. Gazi Paşa'nın emir eri Ali Çavuş'a haber verdiler. Onların hiç rahatını bozmayacağım. kıskanma. Geri dönmemeyi hiç düşünmemişti. Olgun davranışınla sen Türkiye'nin en uygar kadını olacaksın. "Hanımefendi. Yan kapıdan bir bekçi çıktı. Nezaketi elden bırakma. Ailesinin zenginliği de önemli değil. Kapı ve pencereler kapalıydı. 'Merhaba. Ne yapabilecekti şimdi Fikriye? Faytona bindi. Her şeye büyük bir hoşgörüyle katlanacağım. kimseye kendini acındırmadan ayrıl. Her şey onların istediği gibi olsun. ayakların hep yere bassın. soyluluğu insan kendi yaratır." dedi. yıllarca içinde yaşadıkları odalarının özlemini çekmezler miydi? Kaldı ki uygar insanlar arasında böyle bir davranış hiç yadırganabilir miydi? Kafasından bunları geçirdi. Gazi Paşa'ya hiç ters davranma. Söz veriyorum kendi kendime." "Hangi köşke?" "Gazi Paşa'nın köşküne. Onları birlikte görünce bu ayrılığa daha iyi alışacağım. bardaklarda onun dudak izleri."Fuat Ağabey!" diye bağırdı. Onları almak için o eve gelemez miydi? Bir buçuk yıl önce Çankaya'dan birkaç aylık bir sanatoryum bakımı için ayrılmış ve her şeyini Köşk'te bırakmıştı. Paşam benim yerimi alan bir kadınla. Sinirlerine egemen olamazsan güç durumda kalır yenik düşersin. Dayan Fikriye. "Elbette" dedi. kızma. kanepelerde hâlâ onun kokusu. Fikriye arabacıya kendisini biraz beklemesini söyledikten sonra nöbetçiler karşısına dikildiler. soğukkanlılığı elden bırakma. elini öptü. "salona buyurun." Gazi Paşa'yla Lâtife Hanım o saatte sofraya oturmuşlardı. üç kez yutkunmadan ağzından bir tek söz çıkmasın." dedi. Paris'te eğitim görmüş bir kadından uygarca bir davranış beklerim. benim anılarımın içinde nasıl yaşıyor. koltuklarda. "Köşk'e. zarafeti. Londra'da. onlar bu sabah istanbul'a gittiler. Tanrım bana güç ver. Lâtife'ye hiç kötü kötü bakma. Doğru muydu böyle paldır küldür Köşk'e gitmesi? Neyle karşılaşacaktı? Sonra Lâtife Hanım nasıl davranacaktı ona? îyi ama Fikriye 19 ay öncesine kadar o Köşk'ün hanımefendisi değil miydi? Köşk'ün her yanını o döşemişti. sabırlı ol. Ali Çavuş sevinçle karşıladı kendisini. onu görüp gideceğim. Arabacı. Anılarını topladıktan sonra. Bir evin eski sahipleri ya da kiracıları bile. En değerli eşyalarını toplayıp istanbul'a götürecekti. anıları ve mektupları vardı. Ben Paşa'ya hemen haber vereyim. örnek bir kadın oldun. geldiğinizi müjdeleyeyim. "içinde bu kadar anım olan bir yeri görmek benim hakkımdır. Sen boş ver Uşakizâdelerin varlığına. Paşa'yı görmek istediğini söyledi. Bunu koru. ne önemi var. size mutluluklar dilerim. dayan. Sen bütün çevrende sonsuz bir saygı uyandırdın. Kafamda yaşattığım imajlar daha kolay yıkılacak. Lâtife Londra'dan ve Paris'ten diplomalar almış. Terk edilmiş zavallı bir kadın kompleksine sakın kapılma. Olgunluğu." dedi.' deyip gitmesini bil. sıkı dur. Oralarda bıraktığı ufak tefek eşyaları. 265 266 . Gülümsemeni hiç yitirme. Seni kovmalarım beklemeden gitmesini bil. akıllı uslu bir kadın olacağım.
Soğuk soğuk el sıkıştılar. "Hayır. Ali Çavuş hemen Fikriye Hanım'a bir yer bulur." "Kemal. bir çaresini buluruz." "Çok teşekkür ederim Hanımefendi. elbette. Şimdi bunları benim kendisine anlatmam doğru olmaz. böyle bir şey istemem." "Lâtife'ciğim. her şeyin bir sırası var." diye elini uzattı." "Tabii." "Biliyorum. onlar Fikriye'ye bir ev alırlar. Hemen döneceğim zaten. Buraya gelmek istemezdim. "Fikriye Hanım geldi. Kendisi bunun bilincinde değil galiba. O bu konuyu kendisine duyurabilir. çılgın gibi bakıyor. Fuat Ağabeyim döndükten sonra da başımın çaresine bakarım. ya da Refet Paşa'ya söylerim. "ne kadar zayıflamış. Heyecandan tir tir titriyordu." "Çok naziksiniz. Çok acıdım. Bir bunalım geçirdiği muhakkak. "Kemal. yüzü bembeyaz olmuş. Adnan Bey'e. burada bize komşu mu olacak? Asla." Lâtife Hanım bu hiç beklenmedik ziyaret haberini alınca buz gibi olmuştu. Sonra da ya onun evine geçer ya da istanbul'a döner." Lâtife Hanım. ama ben hiç acımadım. Ankara'da kalmak niyetinde değilim. sen acıyorsun. Biz de sizin birkaç gün kalacağınız bir yer bulmanıza yardımcı oluruz. "Fuat Bey söyledi. Onlar da bize yardımcı olurlar. Bu nasıl bir ziyaretti böyle? Ne istiyordu Fikriye Hanım? Bu ne küstahlıktı. iyi görünüyorsun." "Çok teşekkür ederim efendim. Ben senin istanbul'da kalmanı istemiştim. O yüzden size uğradım. hakkımız yok onu kovmaya. Gazi. ben az sonra gelirim. "Hoşgeldin Fikriye. Sen sakin ol. En kısa zamanda gidip kendi evine yerleşir. salona aldım." Birlikte salona geçtiler. Onlar bu sabah istanbul'a gitmişler. "Yazık. Bu ne yüzsüzlük? Ne hakla buraya gelebiliyor? işi ne burada? Sen olmasaydın ben kovardım." "Seni sokakta bırakacak değiliz ya. Yapılacak şey şu: Onun istanbul'da bir ev edinmesine yardımcı olurum. "Beklesin içeride. Lâtife Hanım da elini uzattı. ben yarın kendime bir yer ararım. yarın sabah da kendinize uygun bir yer ararsınız. "Ya öyle mi?" dedi. Yoldan geldiniz. Fikriye de Ankara'da uzun süre kalamayacağını anlar. Değil mi Lâtife? Bir yer bulana kadar Köşk'te kalırsın. gözleri çakmak çakmak. ben de Çankaya'da oturmasından yana değilim. Zaten merak edilecek bir durum yokmuş. Buraya gelmekle hiç doğru yapmadın. Fuat gelene kadar orada kalır. teşekkür ederim. dinlenin. En iyisi sen onu hastaneye gönder. Bana bu kadar hizmeti var. dedi. Hem de ağır hasta. Gidip kendisini karşılayalım. Dostlarıma veda edip hemen döneceğim." "Yani." dedi. Şimdi ne yapacağımı bilmiyorum. Fikriye ayakta bekliyordu. Şimdi üzerine üzerine gitmeyelim. Hem Ankara'nın havası da sana iyi gelmeyecek. inşallah bu hastalığı tamamen yenmişsindir." 267 ." dedi." "Evet Paşam. iyileştiğimi sanıyorum." dedi." Gazi Paşa. Fuat Ağabey'imi görmeye gelmiştim. Ama Fikriye'nin Ali Çavuş'a güveni vardır. dedi. Bu düşüncemi Muzaffer Kılıç'a ve Fuat'a da söylerim. Herhalde sizden isteyeceği bir şeyler vardır. "Evet burada rahat edemezsiniz." "Nasıl bir çare bulacaksın Kemal? Bizim görevimiz mi onun sorunlarını çözmek? Hem ne çözüm getirebiliriz? Görmüyor musun. Yarın Ali Çavuş ona bir otel bulur. "İyileştiğini haber aldım. Ağzı kurumuştu." "Hayır Lâtife. sizi görmek istiyorlar."Paşa Hazretleri". bence acele ettin." "Evet ama. Az sonra Gazi Paşa bu sessizliği bozarak." "Ali Çavuş size kalacağınız odayı göstersin. daha bir süre bakıma ihtiyacın vardı. Gazi. Lâtife Hanım yine de soğukkanlılığını elden bırakmayarak. "size bu kadar hizmetleri olan bu hanımı bekletmeyelim." Fikriye salondan çıktıktan sonra Gazi Paşa ile Lâtife Hanım bir süre hiç konuşmadan bakıştılar.
öyle olsun. Ne kadar da susamıştı. bir çaresine bakarız. Lâtife Hanım'ın Köşk'e dönmüş olduğu." "Düşündüğünüz bir otel var mı?" "Evet var. başını kaldıracak hali yok. dedi. Bir ara koridordan Lâtife Hanım'ın sesi duyuldu. Başı dönüyor." "Allah allah. Bütün gün yatağından kalkmadı. rahatsız. Fikriye her birinden birer parça aldıktan sonra "Ali Çavuş. "Öğlen oldu Hanımefendi. Ayağa kalkacak gücü kendinde bulamıyordu. Fikriye de o gece sabaha kadar ağladı ve üzüntüden kahroldu. Ali Çavuş'tan bir çay istedi. hırsından deliye dönmüştü. Sen bana bir çay yap. Beni bir otele bırakacaksın. Kolay mıydı yaşadığı bütün tatlı şeyleri bir anda unutmak ve yeni bir yaşama başlamak? O gücü kendinde hiç bulamayacaktı. bu kadın hâlâ burada mı?" "Burada hanımefendi." "İyi ama önce size bir ev bakacaktık. Bu halde nasıl otel arayabilirdi? Arabaya binmek şöyle dursun ayakta duracak gücü yoktu. Bir arabayla oraya gidelim. çok yorulmuştum. Ne Gazi odasına geldi ne de Lâtife Hanım. "Ne oldu?" diye sordu. Herkes memnun kalırdı." "Zahmet etme Ali Çavuş. Ne güç şeydi bu tür bir yaşama katlanmak. Ama şunu bil ki. Ağzını güç açıyordu. başka şey istemem. İki yıl önce konuklarımızı oraya yollardık. Az sonra Ali Çavuş elinde bir tepsiyle odaya girdi. kara kara düşündü. "Hani bugün o kadına bir otel bakacaktınız?" "Olmadı Hanımefendi. Yine akşama kadar yattı. beyaz peynir. "hemen çıkmamız gerekiyor. yuvarlanıp gidecekti ama yuvarlanamı-yordu bir türlü. Fikriye'nin duyması için yüksek sesle söylemişti. Kahvaltıya da inmediniz. Bütün gün yattı. Yaşamında her şey ters gidiyor ve hiçbir şeyden zevk almıyordu artık. Sabaha karşı biraz dalmış olacaktı ki. Size yiyecek bir şeyler getireyim. ne Gazi'nin gittiğini duydu ne de Lâtife Hanım'ın. yatak odasına da geçmedi. öğle üzeri Ali Çavuş odasının kapısını vurdu. Sen onu yarın bir otele götürürsün." "Salona inmeyecek misiniz?" "Hayır Ali Çavuş. nasıl istiyorsanız öyle olsun. gözleri kararıyordu. Nasıl olur? Bir de onun hastalığını mı çekeceğiz? Başımıza belâ olacak bu kadın. ° "Ali Çavuş." "Hiç dinlemem kovun gitsin. Kaç gecedir de uykusuzdum. ev bakacak gücüm yok. af buyurun efendim.. peynir.." Ertesi gün Lâtife Hanım birtakım ziyaretler için erkenden Köşk'ten çıkıp gitti. karnım aç değil. Yorgun ve hasta." Ertesi gün Fikriye öğleye kadar odasından çıkmadı. Yalnız Fikriye değil." Fikriye o gün hiç odasından çıkmadı. Senin hatırın için olay çıkartmamaya gayret edeceğim. Uzanıp dinleneceğim. Bugün çok yorgunum. hani Karaoğlan Çarşısı'nın üst başında temiz bir otel vardı. ekmek getir. Sabahleyin mutlaka çekip gitmesi gerekiyordu." dedi. Gece yarılarına kadar çalışma odasında tek başına oturdu.268 "Peki. Akşamüstü. ben bu kadına bir gün bile tahammül edemem. Fikriye yine odasından çıkmadı. Zorla Köşk' ten çıkartıp sürükleyemezdim ya. Paşam öyle söylemişti." "Yarın inşallah Hanımefendi. uyuyakalmışım." Lâtife Hanım bu sözleri. Bir uçurumun başındaydı sanki. bal ve ekmek vardı. Fikriye yine odasından çıkmıyordu. Onu içti ve bütün gün bunalımlar içinde uyukladı." "Hiç dinlemem Ali Çavuş. içeriden "Kim o?" diye ses gelince Ali Çavuş. Tepside çayın yanında iki yumurta. Paşa'nın o gece gözüne uyku girmedi. Dili damağına yapışıyordu. Ali Çavuş'tan sadece bir çorba istedi. Akşam üstü Lâtife Hanım Ali Çavuş'u bir kenara çekerek. hiç halim yok. önce bir otel bulacaksın." "Baş üstüne efendim. Gazi de duymuş. hırçın hırçın seslenmesinden anlaşılıyordu." . Onu gözüm görmesin." "O sonraki iş." "Siz bilirsiniz Hanımefendi.
Fikriye'nin İstanbul'da bir dayısı vardı. çok. Evet." diye Fikriye'yi karşıladı." dedi. 269 "Bir fayton buldum Hanımefendi. "Çek Köşk'e. En iyisi derhal İstanbul'a dönmekti. Göztepe-Erenköy tarafları gözüne daha çekici göründü. "Ne zaman isterseniz çıkarız. Fikriye onu başıyla selamlayıp tam kapıya yönelirken nöbet-Çi. Otel kâtibine. Ali Çavuş. Zaten hiç aç değildi ki." 27Q Fikriye Hanım bavuluna sarıldı. Otel hesabını ödedi ve arabacıya.. biraz yorgunum. "Buyurun Hanımefendi. Ali Çavuş'la vedalaştılar. "İnşallah şu şirret kadınla karşılaşmadan Köşk'ten ayrılırım. Otel katibi. O birkaç gün için izne çıkacaktı. "Sen beni biraz burada bekle. Fikriye ağır ağır arabaya yaklaştı ve arka koltuğa yerleşti." dedi. Fikriye arabacıya." "Öyle olur mu Hanımefendi. ne yapabilirdi? Kulakları uğulduyor ve durmadan terliyordu.. Siz gittiniz. bizim için ne şeref. "nereye gidiyorsun?" ."Başüstüne bacım. yapılması gereken en doğru iş. zaten Paşa'nın kendisine orada bir ev almak istediğini söylememiş miydi? Zaten nikâh senetlerinde 'mihri müeccel' olarak belirlenen elli altın. iki saat sonra da dönüp istanbul'a gideceğim. "Ne zamandır sizi görmüyorduk. Ali Çavuş da arabacının yanına oturdu. İnsanlardan kaçar olmuştu. aileden kalan ufak bir gelirle orada gül gibi yaşardı. Ama yorgun görünüyorsunuz. Şimdi ne yapacaktı bu otel köşesinde? Fuat Ağabey'inin dönmesini bekleyecekti. Bir ev bulana kadar teyzelerinin birinde kalabilirdi. Canı hiç kimseyi görmek istemiyordu. Ne Paşa'ya muhtaç olurdu ne de hiç kimseye. Fahrettin Hayri Bey. Nasıl bir halsizliği vardı. Bereket Ali Çavuş bir sepetin içine birkaç börek ve meyve gibi şeyler koyup getirmişti de Fikriye aç kalmadı. "Bana acele bir araba bulun. anlatılır gibi değil." Yarım saat sonra Ali Çavuş. Bütün gece düşündü. hemen İstanbul'a dönmekti. Beni istasyona götüreceksin. Belki geçici olarak bir ev buluncaya kadar onlarda da kalabilirdi." dedi. İstanbul'un neresinde bir ev aramalıydı? Beşiktaş'ta mı? Caddebostan taraflarında mı? Yoksa Sultanahmet veya Gedikpaşa gibi bir semtte mi? Sultanahmet'ten kötü anılarla ayrılmıştı. Fikriye onu arama gücünü kendinde bulamıyordu." diye Köşk'e döndü. Sonra yine beni otele bırakırsın. Bilet alacağım. Hava herhalde öğleye doğru çok ısınacak ve Ankara kavrulacaktı. Kira derdinden kurtulur. "Bavulumu burada bıra-cağım. Yani herhalde sokakta kalmazdı." Köşk'ün kapısında hiç tanıdık olmayan bir nöbetçi duruyordu. Bir an önce İstanbul'a gidip uygun bir ev araması gerekiyordu." Bahçedeki nöbetçiler Fikriye'ye selâm durdular. Bir süre sonra araba Köşk'ün ka-pısındaydı. Çok aradık sizi. dedi içinden. "Hanım. Kapının ağzına geldiler. Otel köşelerinde sürünmenin âlemi yoktu." "Evet Süleyman Efendi. Üç çeyrek saat sonra Karaoğlan Çarşısı'ndaydılar." iki dakika sonra kapıya bir arabanın yanaştığını gördü. Lanet olsun şu Ankara'ya. Sıcak bir mayıs günüydü. Kendisini güler bir yüzle karşıladı. Oraya dönmeyecekti. özlemiştim. size canımız feda. Fuat Ağabeyi'nin Ankara'ya dönüşünü beklemek zorunda değildi. Fikriye o gün hiç otelden çıkmadı. Arabacı Fikriye'yi tanımıştı. Ertesi sabah bir faytona binerek Köşk'e çıkacak ve Paşa'ya veda edecekti. Araba otelin önünde durunca Ali Çavuş bavulu alıp içeri girdi. "O. ama önemli değil. Ağabeyi savaş sona erdikten sonra Ankara'da kereste ticaretine başlamıştı ama Fikriye'ye hâlâ küskündü. "Ben Paşa Hazretleri'ne veda edip döneceğim. Bu tam bir kopukluktu. Ali Çavuş bavulu elinden aldı." dedi. Köşk'ün keyfî kaçtı. Buyursunlar Hanımefendi." diyordu. Akşama kadar yatağında uzandı. böyle bir evi almaya yeterdi. Ertesi gün hemen bu düşündüklerini uygulamaya koyuldu. Aklına ağabeyi Ali Enver geldi." dedi.
Gazi Paşa'yı görmek istemişsiniz. kimseyi içeri alamam." "Resuhi Bey var. "Bu konuyu tartışmayalım. Lâtife Hanım hemen bir dişi kaplan gibi yerinden fırlayarak."Ne demek nereye gidiyorsun? Ben buranın eski hanımıyım. Kıskançlığın bu derecesini hiç düşünemezdi. Sen vurdun sanırlar. yine buraya gelmiş. Hal hatır sorduktan sonra. Paşa'nın Köşk'te olmadığını düşündü. Bu ne büyük saygısızlık." dedi. Biraz bekler misiniz?" Uzun bir bekleyiş. Lütfen kendisini görmek istediğimi bildirin. "istasyona gidelim. Sizi bugün kabul edemeyecekler. Bütün Köşk sanki başına yıkıldı Fikriye' nin. Gazi Paşa'nın akrabasıyım. Muzaffer Kılıç'ın gözlerinden iki damla yaş süzülüyordu. "Ne bekliyorsunuz. Yaver Bey'i çağırıp geleyim. "bana böyle bir görevi vermeyin. Çok teşekkür ederim. Kapıya doğru koşarken Lâtife Hanım onu kollarından yakalayarak. Sen bekle. Biraz sonra Resuhi Bey kapıda göründü. git Muzaffer Bey'e haber ver. Fikriye Hanım'ın göğsünden kan sızıyordu. "Bu hanımı içeriye sokmayın. Bütün Çankaya başına yıkıldı. Asla dışarıya bırakmam. Bu ne yüzsüzlük? Kendisini dün kovduk. beyninden vurulmuşa dönmüştü. hemen haber vereyim." Fikriye. demek öyle. Ben asla Fikriye Hanım'ı kovamam." dedi." "Peki öyleyse. Gözleri karardı. Resuhi Bey olayı hemen Gazi Paşa'ya iletti." dedi." Arabacı kamçıyı şaklattı ve araba Muzaffer Bey'in şaşkın ve üzgün bakışları altında Çankaya yokuşunu inerek gözden kayboldu. Dizleri titriyordu. İşte tam o sırada bir silah sesi duyuldu." dedi. gelem. ona söyleyeyim. "Hanımefendi. Kapı kapandı. bilirler. Lâtife kabil değil onu geri çeviremezdi." dedi. "Buyurunuz Hanımefendi. Onun burada işi yok. Muzaffer Bey'e. Arabacı ne olduğunu anlayamadan dizginlere asıldı. imdat!" diye bağırmaya başladı. Bu hiç aklıma gelmemişti. kapıya çıkmak zorunda kaldı. Fikriye onu hiç tanımıyordu. "Ama çok üzgünüm. ne büyük hakaretti." dedi. "Yine mi o kadın? diye haykırdı. Ben nankör değilim." Nöbetçi içeri girdi. Sanki son nefesini veriyordu. Keşke gelmez olaydı." "Kusura bakma. Ziyaretinizi başka bir güne bırakabilir misiniz acaba?" "Yaa Muzaffer Bey. olamaz!" diye yerinden fırladı." "Hay hay Hanımefendi." Mustafa Kemal ne söyleyeceğini bilemiyordu. Fikriye senden ne gü273 . Gazi. Siz Fikriye Hanım'ın kim olduğunu herhalde bilmiyorsunuz. "nereye gidiyorsun? Sen deli misin? Şuradan şuraya gidemezsin. İçeride neler oluyordu? Resuhi Bey Gazi Paşa'ya Fikriye Hanım'ın kendisini görmek istediğini söyledi." Muzaffer Bey fazla direnemedi." Bu kez de Muzaffer Bey. Ama adın ne se-< nin? Kim diyeyim?" "Fikriye Hanım dersin. Paşa'yı görmeye gidiyorum. "Lütfen. "Fikriye Hanım'a Paşa Hazretleri'nin çok meşgul olduğunu anlatın ve kendisini bugün kabul edemeyeceğini bildirin. Paşa Köşk'te olsa. sen burada bekle. Paşa Hazretleri çok acele bir rapor hazırlıyormuş. emir var. "Ne diyorsun Resuhi." "İyi ya. Arabacı. Başı da önüne devrilmişti. Az sonra Muzaffer Bey. Bak. "Çek. "Kemal. "İmdat. Fikriye Hanım kendisini görünce çok sevindi. Sonra ne derler? Herkes seni suçlar. varam. Lâtife Hanım Resuhi Bey'e. Bir emriniz mi var? Kiminle müşerref oluyorum?" "Ben Fikriye. yapamam. Resuhi Bey ve nöbetçiler koşup geldiler. "Beyefendi. O bizim çok kahrımızı çekmiştir. Muzaffer Bey'e veda bile edemeden arabacıya." Resuhi Bey. Başı dönüyordu. "gönderin o kadını. Ama şimdi söze nereden başlayacağını bilemiyordu." Resuhi Bey de hiç böyle bir tepki beklemiyordu. Sendeleye sendeleye arabaya bindi." dedi.
275 . Belki veda edip gidecekti. Gazi'nin güvenini kazanmış bir kişiydi. Odasına gidip bir kere hatırını sormadık. intihara kalkan tetiği ikinci kez çekemez. Ona böyle davranmakla çok hata ettim. "Resuhi Bey.GVF18 zel intikam almaya kalktı." Lâtife Hanım da. Onu asla yitirmek istemem. Kurşun kesinlikle o silâhtan çıkmış." "Elbette Paşam. Gidip Başhekim Ömer Bey'le konuşun. Mermi sol akciğeri büyük çapta delip kalbin yakınından geçmiş. Görmedin mi bunalımlar geçiriyordu. Dilaver Bey. iki gün odasından hiç çıkmadı. Ama kendimizi de sorumlu hissediyorum. Emniyet Müdürü Dilaver Bey de kendi bağında üzüm yetiştiriyor ve kaçak rakı üretiyordu. Gerçekten de Fikriye Hanım'ın kendi canına kıymak istediği anlaşıldı. inşallah kalp zedelenmemiştir ve ölümcül bir durum yoktur. Özel bir ilgi göstersinler." "Çok teşekkür ederim Refik Bey." dedi." Gazi daha fazla Köşk'te duramadı. "ne gerekiyorsa yapın. Gazi. "Evet Paşa Hazretleri. ama kalp sağlam. Adam fenalıklar geçirmişti. elinden gelirse. Şimdi hastaneden geliyorum. Bu Köşk'ün hanımefendisi olarak sana bir görev düşmez miydi? Ben de olay çıkartmandan korktuğum için kendisine hiç ilgi göstermedim. ismet Bey hediye etmişti o tabancayı. Doğru Meclis'e gitti. Mutlaka kurtarsınlar Fikriye'yi. bu bir Browning tabancası mermisiymiş. "kurtulur. Silahı kucağında bulmuşlar.. Hiç aklıma gelir miydi? Tabanca ne olmuş?" "Yaverler kucağında bulmuşlar o tabancayı. hiç sesimi çıkarmadım. Onun onuruyla oynadık." "Evet kendi tabancası Browning'ti. ben mi? Sen emir verdin. "Göğüsten çıkarılan mermiyi saklasınlar." dedi. Refik Bey'i bularak durumu anlattı.. Onu mutlaka kurtarmalıyız. dış muhafazayı da zedelemiş. Çantası." Sıhhiye Vekili odadan ayrılır ayrılmaz Gazi Ankara Emniyet Müdürü Dilaver Bey'i odasına çağırttı. Zaten başka türlü olmasına imkân yok. Mutlaka. Ameliyat çok başarılı oldu. Eşine dostuna dağıttığı rakılara da 'Dilaver rakısı' deniyordu. Sizden çok acele ayrıntılı bilgi bekliyorum. iki gün kendisiyle hiç ilgilenmedik. yazık." "Biliyorum Lâtife. Başka bir şey elinden gelmedi. Çıldırmış bu kadın. Böyle bir şey yapacağı belliydi zaten. Sağ olsun Ömer Bey göğsü açıp kurşunu çıkardı." Gazi Paşa hemen telefona koştu. "Telaş etme Kemal. "Dilaver Bey. Bu sabah onu kim Köşk'e sokmadı? Resuhi Bey'e kim emir verdi? Sen mi." Gazi daha sonra Başhekim Ömer Bey'i telefona çağırttı. içinde bütün parası ve evrakıyla yanında bulundu. "nedir durum? Kurtulacak mı?" "Kurtulacak inşallah Paşa Hazretleri. Hastaneye gidip ameliyatın başında bulunun. "Çok rica ederim Refik Bey. Kendimi hiç affetmeyeceğim. Aklı sıra bizi böyle yıkacak. biliyorum. "Fikriye Hanım'ı hemen Memleket Hastanesi'ne kaldırın. Az sonra Dilaver Bey Paşa'nın Meclis'teki odasındaydı. intihar olayını araştırdınız mı?" diye sordu. hemen bir araştırma yaptık. Arabacıya görünmeden hangi çılgın arabanın o kadar yanına yaklaşıp da silâhını ateşleyebilir. Kurşun göğsünün neresine girmiş. Ben de Sıhhiye Vekili Refik Bey'e telefon ederim." dedi. öğrenip bana bilgi verin." 274 Gazi boğuk bir sesle. Bir zamanlar Ankara'da içki yasağı vardı ve yasa o dönemde de yürürlükteydi. Zaten intihar olaylarında hep böyledir. ama ben de sustum. Hemen Refik Bey'i odasına çağırttı. Biz böyle oyunlara yokuz. Heyecandan elleri titriyordu. . Arabacıyı sorguya çektik. ona merhaba bile demeden." "Kurtar bakalım. endişe edilecek bir şey yok. Kendine geldikten sonra hiç kimseyi görmediğini söyledi. Fikriye'nin nasıl onurlu ve inatçı olduğunu ben çok iyi bilirim." dedi.." "Başüstüne Paşa Hazretleri. Mutlaka. Zaten kim Fikriye Hanım'ın canına kast edebilir? Parasını mı alacaklardı? Yok öyle şey. Bu da tam bir intihar girişimi olduğunu gösteriyor. Olayın bir cinayet olmasına en ufak bir ihtimal yok Paşa Hazretleri. içinde bir tek kurşun eksikmiş. "Refik Bey.
Hem neden Lâtife Hanım böyle bir işe girişsin? O elde etmişti istediğini. Kıskanç olmasına kıskançtı. Nereden bulacaktı silâhı çekecek adamı? Bu işi ne emir erleri yapabilirdi. çekip gidiyordu. başına gelen o korkunç olayı anlattı.." "Kurtaracağız Paşa Hazretleri. çok rica ederim kimseyi içeri bırakmayın. Herkes Gazi' nin Fikriye'yi nasıl sevip yücelttiğini biliyordu. Hepsinin Gazi'den ödü patlardı. Kurşunu da çıkardılar." Ömer Bey. endişe edilecek bir durum yok. ölmek istemiyorum!" diye haykırdı. Ama birkaç gün çok dikkatli davranılması gerekiyordu. ne İçişleri Bakanı'nın. Gazi Fikriye'yi değil.Kan kokuyor." .." "Ne kurşunu? Burası neden tentürdiyot kokuyor? Alkol kokuyor burası. Başucundaki hemşire ona. bakın iyileştiniz.." "Ölmeyeceksiniz Fikriye Hanım.. onu seçmişti. "beni tanıyorsunuz. Sanki ne diye intihara kalkışmıştı? Neydi bu başına gelenler? Boğuk bir sesle. Narkoz yapmıştık. Bir saat sonra uyanınca kimseyi yanına sokmayacağız." Az sonra Ömer Bey girdi odaya. Pişmanlık duyguları içinde her şeyi daha net görmeye çalışıyordu. Bu gibi olaylarda hastanın saçmaladığı çok görülmüştü. ne inzibatlar ne de polisler. kıskançtı ama canavar değildi. iyileştikten ve kendine geldikten sonra muhakkak ki o havadan kurtulacak ve her zamanki olgun. Ama fısıltı gazetesi yoluyla dedikoduların yayılması da önlenemedi. Bütün Türkiye gülerdi buna." dedi. Peki katil izini ve kimliğini belli etmemek için arabacıyı da vurmaz mıydı? Onun yanıtı yoktu. Belki bir hayale kapılarak Paşa'yla evli olduğunu söyleyebilirdi.. Fikriye bunları şaşkınlıkla dinledi. mutlaka Fikriye Hanım'ı kurtarmanız gerekir. uyuyor. Kaç kez Köşk'e gelip size bakmıştım. Lâtife Hanım ne diye uğraşacaktı bu zavallı hasta kadınla? Fikriye ameliyatın ertesi günü kendine gelince. Başhekim'i çağırıyorum. Geriye kalıyordu Lâtife Hanım.. Ölmek istemiyorum!. ağırbaşlı ve onurlu karakterine yeniden kavuşacaktı. Fikriye yenik düşmüştü.."Durum nedir Ömer Bey? Hastamız kurtuldu mu?" "Evet Paşa Hazretleri. ne de Gazi'nin! Hele o dönemde polis ve emniyet örgütü kuş uçurt-mazdı Ankara göklerinde.. Köşk'te rahat rahat oturuyordu. Lâtife Hanım Gazi'den gizli gidip bir polis memuruyla anlaşacak da bundan ne Yaver Bey'in haberi olacaktı. "Hayır." "Ömer Bey." "Baş üstüne Paşa Hazretleri. ne Ankara Kumandanı'nın. üç-beş gün hastaneye hiçbir ziyaretçi kabul edilmemesi için idare müdürüne emir verdi. hem de delicesine ama başını türlü belâlara sokmanın ne gereği vardı? Lâtife Hanım'ın canavar olması gerekirdi böyle bir cinayet işine girişmesi için. "Hayır. Gazetecilere de bu konuda bilgi vermeyin ve hastaneye sokmayın. Lâtife Hanım'a hiç rakip olamazdı. Zaten birkaç gün hiç konuşmaması gerekiyor. Olayda bir kiralık katil ya da fedai varsa ona kim bu emri vermişti? Hiç kimse Gazi Paşa'yı suçlamıyordu. Fikriye. Huysuzdu. Gazeteler ertesi günlerde hiçbir şey yazmadılar." "Evet Ömer Bey. ne gerekiyorsa yapın. "Bakın Fikriye Hanım. Onun da böyle bir işi yaptırmasına imkân yoktu. Yoksa benden mi geliyor bu kokular?" "Fikriye Hanım sakin olun. ölmek istemiyorum! . "Ben neredeyim? Burası neresi?" diye gözlerini açtı. Bu konuda akla neler gelebilirdi? Herkes Fikriye Hanım'a Paşa Hazretleri'nin eşi gibi davranıyordu. geçimsizdi. Elbette onun böyle bir cinayeti işletmesine en ufak bir ihtimal yoktu. Peki kim vurmuştu Fikriye Hanım'ı? O konuda somut ve kesin hiçbir söz yoktu. Çünkü hastanın narkoz sonrası bir tür sayıklama durumuna düşerek abuk sabuk şeyler söylemesinden çekiniyordu. Fikriye Hanım'ın vurulduğu haberi kulaktan kulağa yayılıyordu. Fikriye Hanım da kendisini intihar girişimine sürükleyen etkenleri yanlış değerlendirerek Gazi Paşa'yı ve Lâtife Hanım'ı güç durumda bırakacak sözler söyleyebilirdi. Bütün dedikodular her türlü yoruma açıktı. derin bir uykudan uyanıyormuş gibiydi.
Sonra da eski sağlığınıza kavuşacaksınız. Paşa çok üzgün. Fuat Bulca'nın kızı Türkân Bulca'ya göre Fikriye'nin Ankara' ya geldiği gün Fuat Bey Çankaya'daki evinde olsaydı. Kemal Paşa'nın kendisine ne kadar değer verdiğini biliyorsunuz. Ankara'nın sıcakları da fena bastırıyordu. Durum kötüye gidiyordu. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi. İstanbul basınında da tek satır yazı çıkmadı. Bunlar. olayı yanlışlıklarla dolu olarak 3. hastanede kalıyordu. Artık aklım başıma geldi. çok rica ederim elinizden ne gelirse yapın. birkaç dakika önce son nefesini vermişti." "Refik Bey'çiğim hiç telaş etmeyin. Ama bir daha böyle çılgınlıklar yaparsanız sizi kurtaramam. Elden gelen her şey yapıldı ama ateş düşmüyor. bir hafta sonra taburcu edeceğiz. Yeni umutlar taşıyabilmek. öksüren ve hırıltılı sesler çıkaran Fikriye'nin durumunu çok kötü görünce. size sinirlerinizi sakinleştirecek bir ilâç vereceğim. Refik Bey de günaşırı hastaneye uğruyor ve Fikriye'nin sağlık durumuyla ilgileniyordu. bir kaza geçirdiniz." 279 Günler günleri kovalıyor ve Fikriye yavaş yavaş iyileşiyordu. 1 Haziran 1924'te. hastalığın normal süresi içinde beklenen durumlardı. elbette Fikriye'nin Köşk'e gitmesine izin vermeyecek ve bu felâket başına gelmeyecekti. Ben yeni bir yaşama başlamak istiyorum. Ömer Bey günde birkaç kez kendisini görmeye geliyor ve onunla yakın bir dost gibi konuşuyordu." Fikriye yeniden yaşama dönmüş gibiydi." diyordu. halsizliği arttı. terleme önlenemiyor ve hastanın durumu ağırlaşıyordu. Doktor Bey ne olur. değil mi?" "Elbette Fikriye Hanım. Yeni bir konsültasyon yapıldı." "Aman Doktor Bey. Gerekirse Fikriye Hanım'ı yeniden Almanya ya da İsviçre'ye gönderelim. daha güzel olacak. Artık Fikriye ne konuşabiliyor ne de gözlerini açabiliyordu." "Anlıyorum Fikriye Hanım. Zaten Ömer Bey de kaç gecedir evine gitmiyor. Ayrıca her gelişinde Başhekim'e. değil mi?" "Kurtuldunuz Fikriye Hanım. Sizi böyle görmek bizim için ne büyük mutluluk." "Buna çok sevindim. Artık olayın gizlenecek yanı kalmamıştı. doktorlar zatürree teşhisi koydular. Mutlu günler göreceksiniz. söz veriyorum. öyle oldu ama kurtuldum. eskisi gibi olmayayım. . evet. elbette Ömer Bey. Bana gelişmeler hakkında her gün rapor verin. merak etmeyin Ömer Bey. Ben iyi olacağım. her şey eskisinden daha iyi.." "Ne tatlı bir şey hayata yeniden dönmek. sayfanın 1.. Verilen sakinleştiricilerin etkisiyle az sonra gözlerini kapadı ve derin bir uykuya daldı. Odayı bir vantilatörle serinletmeye çalışıyorlar ama Fikriye yine ter içinde kalıyordu. Yapılacak bir şey kalmamıştı." "Yapmayacağım Doktor Bey. Uyuyup dinleneceksiniz. benim yaptığım bu çılgınlığı kimse duymasın. çarpıntılar baş gösterdi. sütununda şöyle duyurdu: "Ankara'da bir intihar 30 Mayıs sabahı İstanbul'dan Ankara'ya giden Zeynep Fikriye Hanım namında bir kadın tabanca ile intihar etmiştir. bu intihar girişiminden söz etmedi. eskisi gibi olacaksınız."Tabii. Başhekim telâşla odaya girdiği zaman Fikriye'yi cansız buldu. Cephede bile ben hiç kendisini bu kadar üzüntülü görmemiştim. Paşa'ya müjde vereceğim. Fikriye'nin durumu günden güne iyiye gidiyordu. Akciğerini saran 'plevra' ve 'perikardi' tabakalarında biriken kanlar nefes almasını güçleştiriyor ve verem nedeniyle ortaya çıkan caverne'ler de sıkıntılar yaratıyordu." "Evet. Bir bunalım geçirmiştim. 30 Mayıs sabahı yatağın başucunda bekleyen hemşire." "Başlayacaksınız Fikriye Hanım. İstanbul'da çıkan Vatan gazetesi de ertesi gün. Bir hafta sonra hastanın ateşi yükseldi. Hiç endişe etmeyin. Hastayı kurtardık. ben şimdi neredeyim?" 277 "Hastanedesiniz Fikriye Hanım. hemen Başhe-kim'i çağırdı. Kara haber o gün bütün Ankara'da duyuldu. Canınıza kıymaya kalkmışsınız. "Aman Ömer Bey'çiğim. Ankara'da olayı gizli tutmaya çalışıyorlardı.
Dört ay başbakanlık yaptı (Kasım-Mart 1924). düşünce ve felsefe konularında kitaplar yazdı. Adalet bakanlığı ve Meclis başkanlığı yaptı. Ali Fethi Okyar (1880-1943): 1913'te istanbul'dan mebus seçil282 misti. Abdürrahim Tuncak'ın eşini manevi-evlât edindi. Kurtuluş Savaşı yıllarında Bozöyük'te bulundu. Ordunun ihtiyacı olan keresteleri sağladı. önce Akaretler'deki evde yaşadı. Çolak ibrahim'e katıldı. Çeşitli yıllarda altı dönem milletvekilliği. Gaz. Öteki ise mevkim için. Sonra. Makbule Atadan. Ali Enver Özdinçer (1884-1949): Fikriye Hanım'ın ağabeyi olan Ali Enver. Atatürk'ten Makbule Ata-dan'a kalan bazı özel eşyalar da Abdürrahim Bey'in ailesine geçti. Alınan malûmata (bilgiye) nazaran Fikriye Hanım'ın Reisi Cumhur Hazretleri'ne uzak bir karabeti (akrabalığı) olup kimsesizliği ve hastalığı dolayısıyla takriben (yaklaşık) iki buçuk sene evvel Gazi Paşa'nın mazharı himaye ve muavenetine nail olmuş (korumasına ve yardımına erişmiş) ve hastalığın acil bir durum göstermesi üzerine bir ay tedavi için Almanya' ya bir sanatoryuma gönderilmiştir. sonra da Dışişleri bakanlığı yaptı. Savunma. Fikriye Hanım beklettiği kira arabasıyla yeniden avdete (dönmeye) mecbur olmuş ve esnaı avdette (dönüş sırasında) üzerinde bulundurduğu anlaşılan tabancayla arabada intihar etmiştir. Gazi ile görüşmesinin mümkün olamayacağı kendisine bildirilince. Otobüs Işletmesi'nde çalıştı. Anadolu'ya kaçtıktan sonra hep Mustafa Kemal'in yanında yer aldı. 1926'da eşi Halide Edip'le birlikte 13 yıl yurtdışında yaşadı. Fikriye Hanım Avrupa'dan avdetinden beri diğer akrabaları nezdinde (yanında) ikâmet etmekte bulunuyordu. Ankara Elektrik. Bilim. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Genel Yönetim Kurulu üyesi oldu. Savaştan sonra Ankara'da kereste ticaretiyle ilgilendi. . hiçbir şey beklemeden. Sonra Ne Oldular? Peki 30 Mayıs 1924'ten sonra olaylar nasıl gelişti. 1939'da yeniden Meclis'e girdi. Orada Elektrik Yüksek Okulu' nu bitirdikten sonra 1937'de Türkiye'ye döndü. Fikriye ve Mahmut Soydan onunla yakından ilgilendiler. (1882-1955): Birinci. Önce Sağlık bakanlığı. ikinci ve yedinci dönemlerde Millet Meclisi'nde bulundu. Onlar da bu eşyaları müzeye bıraktılar. Yurda döndükten sonra islam Ansiklopedisi Yazı Kurulu başkanlığına getirildi." Mustafa Kemal yıllar sonra bir gün kardeşi Makbule'ye şöyle diyecektir: "iki kadın beni sevdi. Meclis ikinci başkanlığına seçildi. Adnan Adıvar. 1946'da Demokrat Parti listesinden istanbul milletvekili seçildi. 1930'da Fuat Bulca kendisine Türk Hava Kurumu'nda bir görev verdi. İçişleri. Paris'e büyükelçi olarak gönderildi. Partiyi kapattıktan sonra da Londra büyükelçiliğine atandı.Müntehire (intihar eden kadın) intihardan evvel polise Lazistan mebusu Fuat Bey'in yanına misafir geldiğini ifade etmiş ve kaydı o surette yapılmıştır (Gar'da olsa gerek). 1917'de İstanbul'da Dahiliye nazırlığına getirildi. Sonra Tapu Kadastro'da görev aldı. Mustafa Kemal onu eğitim için Almanya'ya gönderdi. 2°° Fikriye Hanım Ankara'ya gelince doğruca elyevm (o gün) Ankara'da bulunmayan Fuat Bey'in Çankaya'daki evine gitmiş fakat mezkûr (adı geçen) haneye uğramaksızın Reisi Cumhur dairesine giderek Reisi Cumhur ve refikalarını görmek istediğini söylemiştir. Biri ben olduğum için. bu romanda adı geçen kişiler ne oldu? Abdürrahim Tutıcak (1908-1988): Mustafa Kemal'in evlât edindiği Abdürrahim Bey. sonra da Çankaya'daki köşkte. Dr. 1930'da Mustafa Kemal'in çağrısı üzerine görevinden ayrılarak Ankara'ya geldi ve Serbest Fırka'yı kurdu. Orada ilkokula gitti.
(1887-1946): Birinci. Mustafa Kemal'in yaverliğini yapmış olan Şükrü Tezer'in yazdığı ve Türk Tarih Kurumu'nun 1972'de yayınladığı Atatürk'ün Hatıra Defteri adlı kitapta belirtildiğine göre. Böyle bir belgenin yok olması çok üzücüdür. Erzurum ve Sivas kongrelerinde beraberdiler. 10 dönem milletvekilliği. Refik Saydam'm dostuydu. Ermeni ordusunu tasfiye ettikten sonra barış görüşmelerini yönetti. İbrahim Süreyya Yiğit (1880-1952): Mustafa Kemal'le Derne Cephesi'nde arkadaş olmuşlardı. Orada Rauf Orbay. Uzun yıllar Türk Hava Kurumu başkanlığında bulundu. Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaşı olan Bulca da Harbi-ye'de okudu. Fuat Bulca (1881-1962):Mustafa Kemal'in. 1932'de yurda dönünce Beyoğlu Belediye Hastanesi başhekimliğine getirildi ve politikayla hiç uğraşmadı. Halide Edip Adıvar (1884-1964): Eşi Adnan Adıvar'la birlikte 13 yıl Fransa. 1923'te Genelkurmay başkanlığına atandı ve bu görevini. Erzurum ve Sivas kongrelerinde Mustafa Kemal'in yanından ayrılmadı. ismet inönü'ye ve devrimlere bağlı kaldı. Trablusgarp Savaşı'na katıldı. 1920 Mayısı'nda Milli Müdafaa vekilliğine getirildi ve Vekiller Heyeti başkanlığı görevini de üstlendi. 1950 döneminde Demokrat Parti listesinden İzmir Milletvekili seçildi. Ne var ki Fuat Bulca'nın kızı Türkân Bulca. Bu dostlukları Gelibolu'da da sürdü. Birinci Dünya Sava-şı'nda Diyarbakır'da Mustafa Kemal'in yanındaydı. daha doğrusu çalınmıştır. Damat Ferit Paşa'nın kuracağı kabineye katılmayarak istifa etti ve Anadolu'ya geçti. 284 Kâzım Karabekir (1882-1948): Erzurum Kongresi'nin toplanmasında önemli rol oynadı. Sakarya Zaferi'nden sonra Büyük Millet Meclisi kararıyla mareşal oldu. 1946'da Demokrat Parti listesinden milletvekili seçildi. Yozgat ayaklanmasının bastırılmasında görev aldı. Mustafa Kemal'in Deme Cephesi'nden arkadaşıydı. Kurtuluş Savaşı yıllarında Ankara Kumandanı 'yeli. üvey babası Ragıp Bey tarafından akrabası olurdu. Yavuz-Havuz olayına adı karıştığı için bir süre tutuklandı. Dr. Sayısız roman yazdı. Ertuğrul ve Bilecik milletvekiliydi. Nafıa (Bayındırlık) ve Münakale (Ulaştırma) bakanlığı ve Meclis başkanlığı yaptı. 1921'de Nafıa (Bayındırlık) vekilliğine getirildi. Amerika ve Hindistan'ta yaşadıktan sonra 1939'da yurda döndü. Aklandıktan sonra Paris'e gidip cerrahi ihtisası yaptı. İngiltere. 1920-24 yıllarında Mustafa Kemal'in sofrasında sürekli yer alırdı. Adnan Adıvar ve Halide Edip'le yıllarca beraber oldu. böyle bir anı kitabının hiç yazılmadığı kanısında olduğunu belirtmektedir. "Fuat Bulca. Sekiz dö283 nem Kocaeli milletvekilliği yaptı. İdamı için fetva çıkartıldı. Bütün yaşamı boyunca Mustafa Kemal'e. 1944'te emekliye ayrılıncaya kadar sürdürdü. İzmir suikastı olayından sonra 10 yıl yurtdışında kaldı. Askerlikten ayrıldıktan sonra Konya'dan milletvekili seçildi. Yurda döndükten sonra Londra büyükelçiliğine atandı. Fevzi Çakmak (1876-1950): Nisan 1920'de Ankara'ya gitmeden önce İstanbul'da Harbiye Nâzın'ydı. Kars ve Gümrü kalelerinin alınmasını sağladı. 1922'de Meclis İkinci Başkanı. 1947'de partiden ayrıldı ve Millet Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı. Süreyya Yiğit'in eniştesi olurdu. Hüseyin Rauf Orbay (1881-1967): Meclis'in birinci döneminde görev aldı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası' nın kurucuları arasında yer aldı ve partinin . sonra da Başbakan oldu. Dört dönem milletvekilliği yaptı. Fikriye Hanım'la da yakın akrabaydı. Beş dönem milletvekilliği yaptı. Cenazesi 1950'de çok büyük gösterilerle kaldırıldı.Ali Fuat Cebesoy (1882-1968): 1920'de Moskova Büyükelçisi oldu. CevatAbbas Gürer (1887-1943): Mustafa Kemal Paşa'nın yaveri olarak onunla birlikte Samsun'a çıkanlar arasındaydı. Fikret Onuralp. İstanbul Edebiyat Fakültesi'nde profesör oldu. Atatürk'le ilgili anılarını kaleme alarak 300 sayfalık bir eser meydana getirmiş fakat bunlar kaybolmuş. Rütbe ve nişanları geri alındı. ikinci ve üçüncü dönem Kozan. Sarıkamış. Fuat Bulca dört dönem milletvekilliği yapmış ve 1962'de bir trafik kazasında ölmüştür.
Sonra da Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'na girdi. Parti kapanınca. sonra da istanbul'da yaşadı. 1925 Şubatı'nda patlayan Şeyh Sait ayaklanması üzerine. Meclis'in ikinci döneminde istanbul'dan milletvekili seçildi. 1938'de CHP Genel sekreterliğine seçildi. Ölümüne kadar sekiz dönem milletvekili olarak kaldı. Anayasa Mahkemesi üyeliği yaptı. Hürriyet itilaf Fırkası işbaşına geçince. Önce izmir'de. iki kez İçişleri bakanlığı ve bir kez de Milli Savunma bakanlığı yaptı. ismet inönü Cumhurbaşkanı olduktan sonra 1939'da başbakanlığa getirildi. Conkbayırı Savaşı'ndaki başarısından dolayı ona Mustafa Kemal verdi. Hiçbir gazeteciyle konuşmadı. Hakkâri'den sonra Denizli ve Çoruh'tan milletvekili seçildi. Mustafa Fehmi Gerçeker (1873-1950): Karacabey'de dürüstlüğü. Damat Ferit Paşa. Dört dönem milletvekilliği yaptı. Ankara Hükümeti'nin temsilcisi olarak istanbul'a gönderildi. günahların en büyüğünü işlemiş olacakları ilân ediliyordu. Bu karşı fetvayı hazırlayanlardan biri Mustafa Fehmi Efendi. Baba ve oğul. Doğu'da kurulan istiklal Mahkemesi' ne başkanlık etti. çalışkanlığı ve alçakgönüllülüğüyle tanınmış bir müftüydü. Son dönemde Diyanet işleri Başkanı'ydı. yani Başbakan vekilliği yaptı. 1939'da istanbul'dan milletvekili seçildi ve görevini 1950'ye kadar sürdürdü. O fetvada ise düşmanla işbirliği yapanların. Makbule Hanım'in siyasi yaşamı da sona erdi. bu uğurda adam öldürenlerin. izmir suikastı kovuşturması yapılırken tutuklandı ve aklandı. istanbul'a girerken büyük gösterilerle karşılandı. 13 Temmuz 1975'te istanbul'da öldü. Her zaman partilerüstü bir kişiliği ve saygınlığı vardı. Mustafa Kemal'in en yakın arkadaşıydı. 13 Kasım 1948'de öldü. öteki de Ankara Müftüsü Rıfat Efendi'ydi. Meclis başkanlığına seçildi. Conker soyadını. 'istanbul Hükümeti'ne ve Halife'ye başkaldıranların öldürülmesinin dine uygun olacağı'nı belirten bir fetva yayınlatmıştı. Gerçeker Ankara'ya ilk geldiği sıralarda. 5 Ağustos 1925'te ayrıldı. Dünya Savaşı'nın en güç yıllarında yolsuzluklarla savaştı ve devlet yönetimini yeniden örgütlemeye çalıştı. Makbule Atadan (1885-1956): Mustafa Kemal'in kız kardeşi. Ankara'da bulunan müftüler ve din adamları da Şeyhülislamın fetvası üzerine ortak bir karşı fetva yayınladılar. 285 286 Refik Saydam (1881-1942): Altı dönem milletvekilliği ve uzun yıllar Sağlık ve içişleri bakanlığı yaptı. Nuri Conker (1881-1937): Fuat Bulca ve Mustafa Kemal'le akraba olurdu. 1930'da Serbest Fırka kurulurken. Yedi dönem milletvekilliği yaptı. devlete ve Atatürk'e bağlılıkları ve dü-rüstlükleriyle tanınırdı. Arapça ve Farsça biliyor. II. 1920'de Büyük Millet Meclisi için yapılan seçimlerde milletvekilliğine seçildi. 1938'de yeniden Meclis'e girdi. sonra Birinci Büyük Millet Meclis'ine Hakkâri milletvekili olarak giren Mazhar Müfit. ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin temsicileriyle yakın ilişkileri olduğu için Cemiyet'in Karacabey temsilcisi sayılıyordu. Mustafa Kemal kız kardeşinin de o partide yer almasını önerdi. Demirci Efe ve Çerkez Ethem olaylarında önemli roller oynadı. Büyük oğlu Tevfik Gerçeker (1898-1982). 6 dönem milletvekilliği yaptı. Milli Mücadele'nin bütün önderleri bu fetvada yer alıyordu. Danıştay'ın kurucularmdandı. Lâtife Hanım (1898-1975): 29 Ocak 1923'te Gazi Paşa'yla evlenen Lâtife Hanım. aruz ve hece vezniyle şiirler yazıyordu. yani Başbakan olduğu dönemde üç kez Vekiller Heyeti Başkan vekilliği. O dönemde Birleşmiş Milletler Filistin Mültecilerine Yardım Komitesi'nde de görev aldı. RefetBele (1881-1963): 1920'li yıllarda Delibaş.liderliğine seçildi. Pa-dişah'ın isteğine uyarak Şeyhülislam Dürizâde Abdullah Efendi' ye. Ankara'da Mustafa Kemal'le tanıştı ve Birinci Mec-lis'te Seriye vekilliğine getirildi. Mazhar Müfit Kansu (1874-1948): Erzurum ve Sivas kongrelerinden. . Serbest Fırka'nın sekreterliğini de yaptı. görevden alındı ve Karacabey'de kurulan Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin başkanlığına getirildi. Birinci dönemde izmir'den milletvekili seçildi. Anılarını yazmadı. Fevzi Paşa'nın Vekiller Heyeti Başkanı.
bu içten sevgi karşılığında elde edebildiği tek şey büyük bir hayal kırıklığı olmuştu. Tiran. Kütüphane.Ruşen Eşref Onaydın (1892-1959): Gazeteci ve yazardı. Yıllarca Paşa'nın başyaverliğini yaptı. Beş dönem milletvekili oldu. öteki mei'him için.Ders kitapları dahil. Bu evlenmenin nedeni. Braille 'n Speak Sayesinde Bu Kitapları Dinliyoruz Amacım Yayın Evlerine Zarar Vermek Değildir Bu e-kitaplar Normal Kitapların Yerini Tutmayacağından Kitapları Beyenipte Engelli Olmayan Arkadaşlar Sadece Kitap Hakkında Fikir Sahibi Olduğunda Aşağıda Adı Geçen Yayın Evi. Çok onurlu. yürekten. kesin bir yargıya varmadan romanını bu ikilem üzerine oturtmuştur. Ortada bir gerçek varsa. Mustafa Kemal'in Fik-riye'yi koruma endişesidir. . Hıfzı Topuz'un bu tarihsel romanında. Fikriye ile Mustafa Kemal'in nikâh tanıkları. belgesel ve tarihsel bir kurgudur. direnme gücünü yitirmiş ve düşünmeden yaptığı bir davranışla canına kıymıştır. (/Seni iki kadın çok sevdi: (I5iri ualnız ben olduğum için.kitapsevenler. Uzaktan da akrabası olurdu. Budapeşte ve Londra büyükelçiliklerinde bulundu.. SONSÖZ Gazi ve Fikriye romanı bir biyografi değil. ve Kitapçılardan Temin Edebilirler Bu Kitaplarda Hiç Bir Maddi Çıkarım Yoktur Böyle Bir Şeyide Düşünmem Bu e-kitaplar Kanunen Hiç Bir Şekilde Ticari Amaçlı Kullanılamaz Bilgi Paylaştıkça Çoğalır Yaşar Mutlu Not: 5846 Sayılı Kanunun "altıncı Bölüm-Çeşitli Hükümler " bölümünde yeralan "EK MADDE 11. 9 '789751M08228 Hıfzı Topuz _ Gazi Ve Fikriye www. o da Fikriye'nin onu ölüme götüren dramıdır. (MUSTAFA KEMAL) Mustafa Kemal'i. yalnızca 'O' olduğu için seven tek kadın Fikriye. Güçlükle kurtuldu. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin tanışmaları. kitapta belirtilen koşullarda geleneksel bir biçimde evlenmiş. Fikriye'nin hayatta kalan yakınlarına göre Mustafa Kemal kendisini sınırsız bir aşkla seven bu kadınla. 1933'te Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri oldu. Atina. Milli mücadelede her zaman onun yanında olmasa da..com Merhabalar Buraya Yüklediğim e-kitaplar Aşağıda Adı Geçen Kanuna İstinaden Görme Özürlüler İçin Hazırlanmıştır Ekran Okuyucu. Salih Bozok (1881-1941): O da Nuri Conker ve Fuat Bulca gibi Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaşıydı. Yazar.. Mustafa Kemal'in ölümü üzerine intihar girişiminde bulundu. Mustafa Kemal'in çevresinde olanların yakınları ise bu evlenme olayını hiç duymadıklarını belirterek Fikriye'nin yakınlarının görüşlerine katılmadıklarını söylemektedirler. Ne yazık ki Fikriye'nin. ama bu olay gizli tutulmuştur. alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa hiçbir ticarî amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü . ilişkilerinin bilinmeyen yönleri ve Fikriye'nin trajik sonu sürükleyici bir dille anlatılıyor. hiçbir belge bırakmadan bu dünyadan göçüp gitmişler ve olayın ayrıntıları tarihin karanlıklarına gömülmüştür. desteğini hep hissettiren Fikriye. içine kapalı bir yaradılışta olan Fikriye de verdiği söze bağlı kalarak nikâh olayını hiç açıklamamıştır. karşılık beklemeden. Sahaflar.. Dört dönem milletvekilliği yaptı. Köşk'te itilip aşağılanınca. Mustafa Kemal'i delicesine seven ve onun Lâtife Hanım' la evlendiğini duyduğu andan itibaren derin bunalımlar yaşayan Fikriye. Anılarını yazdı. duygulu.
" maddesine istinaden web sitesinde deneme yayınına geçilmiştir. ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz. CD.com Hıfzı Topuz _ Gazi Ve Fikriye . braill alfabesi ve benzeri 87matlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir.com firstname.lastname@example.org www.com email@example.com e-posta firstname.lastname@example.org kişi tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu. vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset."Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz.com mutlukitap@hotmail. Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur.kitapsevenler.Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi İşlem ve Otomasyon Dairesi Başkanlığı Ankara Bu kitaplar hazırlanırken verilen emeye harcanan zamana saydı duyarak Lütfen Yukarıdaki ve Aşağıdaki Açıklamaları Silmeyin Tarayan Yaşar Mutlu web sitesi www. T.yasarmutlu.C.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.