Geçen Aralık ayında, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden birkaç ay önce, sinema ve tiyatro yönetmeni Kirill Serebrennikov iyi halden şartlı tahliye başvurusunda bulundu. Serebrennikov, 2017 yılında zimmete para geçirme suçlamasıyla tutuklandı, ancak asıl suçunun Kremlin’i rahatsız eden işler üretmek olduğu yaygın olarak anlaşıldı. Üç yıl denetimli serbestlik cezasına çarptırılmadan önce 20 ay ev hapsinde ve bir yıl daha mahkemede kaldı. Mart ayı sonlarında bir Rus mahkemesi kalan cezasını erteledi ve hemen ertesi gün Almanya’ya kaçtı. Mayıs ayında yeni sineması “Çaykovski’nin Karısı”nın galası için Fransa’nın güneyindeki Cannes Sinema Şenlik’teydi. Serebrennikov, bir basın toplantısı için Palais des Festivals’deki küçük bir odaya çıktığında, moderatör onu “üç yıldır heyecanla beklediğimiz biri” olarak tanıttı.
Serebrennikov, şenlikteki son iki filminin galalarını kaçırmıştı: 2018’de Moskova’daki dairesine ayak bileği monitörüyle kapatıldığı “Yaz” ve geçen yılki “Petrov Gribi”. Cannes, Hollywood yöneticilerinin yetenek alışverişi yaptığı birkaç Avrupa festivali arasında yer alıyor. Güçlü bir gösteri, bir sanat evi yönetmenini bir Hollywood filminin başına ya da bir sonraki filminin satışına fırlatabilir. Savaş olmasaydı, Serebrennikov’un bu yılki katılımı bir muhalifin muzaffer dönüşüne işaret edecekti. Ancak Ukraynalı film yapımcıları Rus kültürünü boykot çağrısında bulunduktan sonra, Serebrennikov’a çoğunlukla düşman ülkesinin bir temsilcisi olarak hitap edildi. Ukrayna sınırındaki Moldova’dan bir gazetecinin ayağa kalkıp savaş yakında bitmezse Odesa’nın yakında bombalarla kuşatılacağını söylemesiyle gün hemen hemen kötü başladı.
Serebrennikov, “The Truman Show”dan bir fotoğrafın yer aldığı bir fonda, renkli camlar ve siyah bir şapkayla odanın ön tarafında oturuyordu. Filminin savaştan önce yapıldığını herkese hatırlatan yönetmen, kendisini boykot etmek isteyenleri anladığını söyledi. Başka bir soruya yanıt olarak “Ülkelerine olanlar çok acı verici” dedi, “çok dayanılmaz, çok zor.” Ancak, “Uyruk temelli bir yasak çağrısında bulunduk, daha önce burada bulunduk. Bu mümkün değil ve yapılamaz.”
Birçok uluslararası sinema festivali Rus yönetmenlerin filmlerini dışarıda bırakmıştı. Cannes’ın hükümetle ilişkileri olan Rusları yasaklayacağını söylemesi ve ülke rejimine karşı çıkanlara hala izin vereceğinin sinyalini vermesi, gerilimi daha da ateşledi. Serebrennikov, Ukraynalıların galayı bozmak için bir protesto düzenleyeceğine dair söylentiler duyuyordu. Birkaç gün önce 52 yaşındaki yönetmen, Serebrennikov’un büyüdüğü Güney Rusya şehri Rostov-on-Don’da yaşayan babasını aradı ve kendisine şans dilemesini istedi. “Umarım” dedi, “Ukraynalılar bize domates atmazlar.”
Cannes, Ukrayna sinemasına özel bir program ayırarak ve Başkan Volodymyr Zelensky’nin canlı bir konuşmasıyla şenlik’i açarak tartışmayı hafifletmek için çaba sarf etti. Ancak, Serebrennikov’un filmini doğrudan takip eden “Top Gun: Maverick” galasının şerefine alçaktan gümbürdeyen ve bir grup Ukraynalı film yapımcısını saklanmak için eğilen Fransız savaş uçakları gibi diğer tiyatrolar sağır hissettiler. Serebrennikov’un asistanı Anna Shalashova, jetlerin gökyüzünde çizdiği kırmızı, beyaz ve mavi izlerin Rus bayrağınınkiyle değil, en azından doğru sırada olduğunu söyleyerek şaka yaptı. “Hayal edebilirsiniz?” dedi.
Basın toplantısında Serebrennikov, Rus sanatçı olmanın zorluğunu kabul etti. Ama sorular gelmeye devam etti: savaş hakkında, boykot hakkında, Serebrennikov’un devletle bağlantıları hakkında. Ukraynalı bir gazeteci, yönetmenin neden Rusya’dan ayrılmasına izin verildiğini sordu. Bir noktada moderatör, henüz bir şey sorulmamış oyunculara hitap ederek konuşmayı sinemaya geri döndürmeye çalıştı. Ama Serebrennikov acı içinde görünüyordu. İşaret parmağıyla alt dudağını okşadı ve orta mesafeye baktı. Boykota bir sonraki soru geri döndüğünde, kaybeden bir oyunun ortasındaki biri gibi dramatik bir şekilde başını yere eğdi.
Son bir darbe varsa, sinemaya fon sağlayan oligark Roman Abramovich’i soran Deadline Hollywood’dan bir muhabir aracılığıyla geldi. Serebrennikov, 2016’dan beri devlet fonlarını kabul etmediğini ve Abramovich’in Rusya’nın bağımsız film yapımcılarına ve kişisel olarak kendisine ne kadar yardımcı olduğunu bir süre konuştu. (Serebrennikov, milyarderin 1,9 milyon dolarlık devlet parası ve meşru ücretlerini sızdırdığını söylüyor.) Ama önemli değildi. Basında günlerce yankılanacak tek kısım, barış görüşmelerindeki rolü nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri’nden Abramovich’e yaptırım uygulamamasını isteyen Zelensky’den alıntı yapmasıydı. “Ve katılıyorum,” dedi Serebrennikov.
Öğleden sonra, her yerde manşetin bir versiyonu vardı: “ ‘Çaykovski’nin Karısı’ Yönetmeni Rus Oligark Roman Abramovich’e Karşı Yaptırımların Kaldırılması Çağrısında bulundu.”
Serebrennikov’un destekçileri arasındaki tepki de hızlı oldu. Bazıları tatsız olduğunu düşündü. Diğerleri, Serebrennikov’a hain diyecek kadar ileri gitti. Rus makamları ülkenin özgür basınını susturmuştu, ancak önde gelen gazetecileri artık Avrupa’ya dağılmış ve YouTube’da yayın yapıyordu. Bunlar arasında Rusya’nın son bağımsız haber kanalı TV Rain’den Denis Kataev de vardı. Basın toplantısından kısa bir süre sonra yayınlanan bir görüntüde Kataev, Serebrennikov’un filminin dağıtımını tehlikeye attığını iddia etti. Kataev, “Birçok meslektaşımızın yaptığı gibi Kirill’e kötü sözler söylemek istemiyorum” dedi, “ama devam eden bir savaş olduğunda kelimeleri dikkatli seçmelisiniz.”
neredeyse oldu savaş başlayalı altı ay oldu. Batılı hükümetler Rusya’yı ekonomik olarak tecrit etmek için hareket ederken, dünyanın her yerinden Ukrayna’ya silah ve kaynaklar yağdı. Ancak savaş devam ederken, ülkeyi cezalandırmaya yönelik diğer bazı çabalar şimdi saçma görünüyor. Letonya’nın bir ürünü olan Stoli votka şişelerini boşaltmak savaşı durdurmadı. Birçoğu 1980’lerde Sovyetler Birliği’nden ayrılan mültecilere ait olan Rus restoranlarındaki rezervasyonları da iptal etmedi. Çaykovski 1893’te öldü, ancak Rusya’nın Ukrayna’ya saldırmasından sonra, müziğinin performansları Galler, İrlanda, Yunanistan, Çek Cumhuriyeti ve Japonya’da iptal edildi. Kültürel boykot, Putin’i destekleyen Rus sanatçılarla başlamıştı, ancak kısa süre sonra savaşı kınayanlar – Kanada’da bir piyanist, İsviçre’de bir çellist, Glasgow Sinema Şenlik’te iki film yapımcısı – görevlerinden davet edildiler. Belki siyaset yüzünden ya da Batılı izleyiciler Rus arka ile ilişki kurma havasında değildi. Ancak Milano’daki bir üniversite, Fyodor Dostoyevski üzerine bir konferans dizisini askıya alıp ardından yazarın Sibirya’ya sürgün edildiğine dikkat çekildikten sonra geri adım atmak zorunda kaldığında, boykotun tam amacı biraz karışmıştı.
Sonunda, sorun bir sonraki mantıksal evreleme alanına taşındı: Hollywood. “Squid Game”in başarısının ardından uluslararası programcılığı ikiye katlayan Netflix, halihazırda filme alınmış olan “Anna Karenina”nın modern bir uyarlaması olan “Anna K” da dahil olmak üzere dört Rusça programın yapımını durdurdu. Apple TV+, bir zamanlar “İsimsiz Rus Milyarderler Projesi” olarak bilinen ve Belarus veya Sırbistan’dan olmak üzere hala geliştirilmekte olan bir şovdaki karakterleri yeniden yazmayı düşündü ve ilk Rusça dizisi olan “Container” için planlarını rafa kaldırdı. Kısmen onaylanmış bir Rus oligark olan Alisher Usmanov’a ait bir yayın hizmeti ile şu anda ölü olan ortak yapım anlaşmasının bir parçası.
Yöneticiler, kiminle görüştükleri ve paralarının tam olarak nereye aktığı konusunda anlaşılır bir şekilde paniklediler. Bazıları, ayrım gözetmeyen bir yasağın, Putin ile doğrudan bir iletişim hattı olan veya olmayan şirketler veya oligarklar üzerinde baskı oluşturup oluşturamayacağını merak etti. Belki de işe yaramasa bile denemeye değerdi, ki muhtemelen olmayacaktı. Müddet, bazı sanatçılar işlerini kaybedecekti ama asıl mesele sivillerin öldürülmesiydi. Onaylanmış kuruluşlarla yapılan anlaşmalardan çekilmek mantıklıydı, ancak geri kalan her şeyi nasıl sıralamalı?
Rusya-Ukrayna Savaşı Kapsamımız
- Yerde :Birkaç kesin savaşla geçen bir yazdan sonra, Ukrayna ve Rusya şimdi güçlerini nasıl yoğunlaştıracakları konusunda bir ikilemle karşı karşıyalar ve komutanları birbirlerinin bir sonraki hamleleri hakkında bir tahmin oyununda bırakıyorlar.
- nükleer sığınak :Rus ordusu, güney Ukrayna’daki bir nükleer enerji santralini bir kale olarak kullanıyor, Ukrayna kuvvetlerini engelliyor ve yoğunlaşan çatışmalar ve radyasyon sızıntısı tehdidiyle karşı karşıya kalan yerel halkı sinirlendiriyor.
- Avrupa’daki Mülteciler:bu Ukrayna’dan kaçan insan akışı bölge genelinde baskıyı artırdı. Bazı ülkeler, nakliye firmalarına yeni gelenlere güvenli ancak dar alanlar sunmaları için ödeme yapıyor.
- Hapishane Kampı Patlaması:Bir Rus gözaltı kampında meydana gelen patlamada en az 50 Ukraynalı savaş esiri öldükten sonra, Ukraynalı yetkililer Rus kuvvetleri tarafından işlenen bir savaş suçu vakası inşa ettiklerini söylediler.
Savaş başladığında, Rus film yapımcısı Anastasia Palchikova, büyük bir Amerikan ağındaki bir dizi için anlaşmaya vardı. Palchikova, savaşa karşı açık mektuplar imzaladı ve kocasının tutuklandığı Moskova’daki protestolara katıldı. Kısa süre sonra, kendisine hain diyen tehdit telefonları almaya başladı. Nisan ayında İstanbul’a gitti. O zamana kadar, anlaşmasının artık arafta olduğunu duymuştu. (Şovun daha sonra yeniden canlanması ihtimaline karşı ağın adını vermememi istedi.) Palchikova’nın benimle şirket politikası nedeniyle isminin açıklanmaması şartıyla konuşan ABD’li ajanı, ağ yöneticilerinin Palchikova’nın aktivizminden haberdar olduğunu söyledi. “Ama sonra zincire vuruyorlar,” dedi ajan, “ve bunların hepsi görülemeyen dev şirketler, Ruslara para akıtıyor.”
Serebrennikov, 2017’de Moskova’da bir mahkeme duruşmasında. Kredi… Vasily Maximov/Agence France-Basın, Getty Images aracılığıyla
Diğer projeler araştırıldı ve temizlendi. Los Angeles’ta yaşayan Odesa doğumlu oyuncu ve yapımcı Alex Reznik, yayın platformlarından birinde bir gösteriye kısa bir süre ara verdi. “Sadece biraz durum tespiti yapmamız gerektiğini söylediler” dedi. Reznik daha önce bir Rus sinemasından esinlenen Emmy ödüllü Netflix dizisi “Seven Seconds”ın yapımcılığını yaptı; yeni şovu da Rus malzemesine dayanıyor. Sonunda devam etmesine izin verilmesinin nedeni o değildi. Reznik, “Sektördeki insanların şu anda kuralların ne olduğunu bildiğini sanmıyorum” dedi. “Rusya’da bazı şirketlere yaptırım uygulanıyor, iş yapamazsınız. Ama nereye kadar?”
Rusya’nın sinema endüstrisini sıralamak zor olabilir. Kendi kendine yeten ve yüz yıllık bir stüdyo sistemi tarafından finanse edilen Hollywood’un aksine, Fransa veya Almanya gibi Rus kültürü büyük ölçüde devlet finansmanına dayanır. Bu fonları kabul eden bir sinemacıyı devletle bağları olan biri olarak tanımlayacak olursak – Glasgow Sinema Şenlik’in yaptığı gibi – bu geniş bir ağ oluşturacaktır. Özel finansman arayan Rus film yapımcıları, genellikle, Abramoviç gibi nahoş destekçileri veya patronları olan şirketlerle uğraşırlar. Yani bu kanalları reddedebilir veya film çekebilirsiniz; ikisini birden yapmak zordur. Bu sistemde gezinmek biraz el becerisi gerektirir. Serebrennikov’un son dört filminin yapımcılığını yapan Ilya Stewart, hangi projelerin hükümetten finanse etmesini isteyemeyecek kadar politik olduğunu dolaylı olarak anladığını söyledi. “Çünkü onları rahatsız bir duruma sokmamayı tercih ederim,” dedi. “Ve sistemin nasıl çalıştığını anlayan birçok insan bu şekilde çalıştı.” (Tam açıklama: Ağabeyim Rusya’nın sinema endüstrisinde yapımcı ve yetenek yöneticisi olarak çalıştı.)
Rusya Kültür Bakanlığı, Sovyetler Birliği’nin Birleşik Devletler Olimpiyat basketbol takımını yendiği zamanı anlatan bir spor draması olan “Going Vertical” ve Rusya’nın kötü şöhretli basketbol takımına karşı dayanıklılığını kutlayan “Stalingrad” gibi Rusya’yı yücelten birçok filme destek verdi. Nazi kuşatması. Ancak rejime meydan okuyor gibi görünen filmleri de finanse etti. Venedik Sinema Şenlik geçen yıl, Putin’in Rusya’sının üstü kapalı bir eleştirisi olarak görülen Stalin’in tasfiyelerini konu alan bir gerilim filmi “Kaptan Volkonogov Kaçtı”ya dikkat çekti. O sinema devlet finansmanı aldı. Andrey Zvyagintsev’in çağdaş Rus yaşamını o kadar nahoş bir ışıkta resmeden, Rusya’da televizyonda hiç gösterilmemiş olan 2014 Oscar adayı sineması “Leviathan”da olduğu gibi. Rusya’nın sinema endüstrisinde kahraman ve kötü adam arayışı biraz tatmin edici olmayabilir.
Daha sonra Palchikova’nın gösterisinin çocukluğuyla ilgili yaptığı bir sinemaya dayandığını öğrendim. Ancak haklar hâlâ devlete ait gaz tekeli Gazprom tarafından desteklenen bir Rus üretim şirketi tarafından kontrol ediliyordu. Palchikova, hiçbir Rus şirketinin bir uyarlamadan kâr edememesi için hikayenin farklı bir versiyonunu yazmayı teklif etti. Ama ağ değişmedi. Palchikova, trajedinin askıya alınan projeler değil, savaş olduğunu vurguladı. Ancak Rusya’nın muhalif seslerini bastırmanın ters etki yapıp yapmadığını merak etti. Palchikova, “Batı dünyası Rus halkını yasakladığında, Rus hükümeti için çalışıyorlar” dedi.
Mart ayında Rusya, savaşı savaş olarak adlandırmayı da içeren yanlış bilgilerin yayılmasını 15 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandıran yeni bir yasa çıkardı. Haziran ayına kadar, savaşı sosyal medyada protesto eden popüler bir bilim kurgu yazarı olan Dmitry Glukhovsky’nin tutuklanması için bir emir çıkarıldı. Yönetmen Michael Lockshin, hükümetin, Batı’daki savaş kapsamını yeniden yayınladığı Instagram’dan ekran görüntüleri aldığını duydu. Dahası, Lockshin’in Mikhail Bulgakov’un “Usta ve Margarita” adlı romanına dayanan ve sansürle ilgili 15 milyon dolarlık yakında çıkacak olan “Woland”ın kaderi artık belirsizdi. Devlet, filmin pahalı özel efektler içeren post prodüksiyon bütçesini alıkoyuyordu (konuşan bir kedi var); distribütörü Universal, Rusya’dan çekilmişti ve henüz başkası tarafından alınmadı. Lockshin, “Yani şimdi Rusya’da bir şekilde sansürlendik” dedi ve “aynı zamanda bir Rus filmi olduğu için yurt dışına da götüremiyoruz. Çılgınca bir durum.”
Lockshin, Cannes’ın Serebrennikov’un sinemasını kabul ettiğini görmekten memnundu. Arka’nın sadece menşe ülkesiyle ilişkilendirilmemesi gerektiğine dair açık bir mesaj verdiğini düşündü. Lockshin, “Bütün endüstri orada nasıl algılandığını izliyor” dedi, “çünkü bundan sonra ne olacağını bize söyleyecek.”
Bir kaç gün önce Cannes galasında, “Der Freischütz” operasını yönettiği Amsterdam’da Serebrennikov ile tanıştım. Serebrennikov’un sahne çalışmaları, filmleri gibi, genellikle kışkırtıcı ve isyankardır. Hollanda Ulusal Operası’nda, Serebrennikov 200 yıllık Alman operasını opera hakkında bir opera olması için yeniden yazmıştı ve Tom Waits’in müziğini eklemişti. Geldiğimde, klasik eğitim almış bir tenor, yönetmenin tenorun karısının bariton gibi edepsiz konuşma isteği hakkında yazdığı bir satır üzerinde tartışıyordu. “Hiçbir anlamı yok!” diye bağırdı tenor.
Provalardan sonra Serebrennikov, Thrasher tişörtü ve siyah eşofmanının üzerine yeşil bir bomber ceket fırlattı. Bileğinde, “zamanı kaçırmayan insanlar için” olduğunu söylediği yüzü olmayan bir Margiela saati vardı. Dışarıda, bir Budist olan Serebrennikov’un bir engelden çok bir merak olarak gözlemlediği yağmur yağmaya başlamıştı. “Kimse yağmur beklemiyordu ama yağmur yine de geldi” dedi. Diğer yönetmenlerin aksine Serebrennikov’un oyunculara sesini nadiren yükselttiğini duymuştum ve bunun doğru olup olmadığını sordum. “Konuyu anlamıyorum,” dedi. “Saldırganlık ve şiddet her zaman zayıflıktan kaynaklanır.”
Serebrennikov’un nihayetinde kendisine sırt çeviren sistemden yararlandığı bir zaman vardı. 2001’de, devletin sanatı desteklemeye hevesli olduğu ve bunu hatırlaması zor olduğu zaman, 2001’de Rostov-on-Don’dan Moskova’ya taşındı. Serebrennikov on yıl boyunca Moskova’nın en büyük tiyatrolarında gösteriler sergiledi ve sonunda Putin’in en üst düzey danışmanlarından biri olan Vladislav Surkov’un dikkatini çekti. . Surkov, sanatçıları bu düzenlemede gerekli bir araç olarak gördü: hem Rusya’nın modernliğinin kanıtı hem de ifade özgürlüğüne yönelik geçici sabrı olarak. 2011’de Serebrennikov, federal olarak finanse edilen yeni bir sanat şenliği olan Platform’un ve bir yıl sonra avangard performans için bir merkeze dönüştüğü uykulu bir tiyatro olan Gogol Center’ın başına getirildi. Aynı zamanda Putin karşıtı protestolara katıldı ve Kremlin siyasetinin parodisini yapan bir opera sahneledi. Surkov’un takma adla yazdığı bir romanı bile uyarladı, ancak onu yolsuzlukla ilgili bir yorum haline getirdi.
Putin 2012’de iktidara geri dönerken, Rusya genelinde kitlesel protestolar patlak verdi. Putin, Surkov’u görevden aldı ve Kültür Bakanı görevini “geleneksel değerlerle” çelişen arka karşı uyarıda bulunan milliyetçi Vladimir Medinsky’ye verdi. Aynı yıl, feminist punk grubu Pussy Riot’un üyeleri tutuklandı ve yargılandı. Bu sıralarda, Serebrennikov bir Çaykovski biyografisi için ilk denemesini yaptı ve senaryonun eşcinsel temaları nedeniyle devlet fonları reddedildi. (Serebrennikov, Rusya’nın kuşatılmış LGBT topluluğunu desteklemek için konuştu ve sineması bestecinin gizli cinselliğini ele alıyor.) Bunun yerine, Abramovich’ten finansman aldı ve 2016’da ülkenin artan muhafazakarlığı ve dini ikiyüzlülüğü ile alay eden “Öğrenci”yi yayınladı. Ertesi yıl, Serebrennikov, Platform için 1,9 milyon dolarlık bir devlet sübvansiyonu içeren dolandırıcılıkla suçlandı.
“Ben değişmedim; ülke değişti,” dedi Serebrennikov. Yönetmen, 2014’te arkadaşlarıyla yemek yerken başını kaldırıp diğer haberlerin yanı sıra devlet haber kanalında kendisini gördüğünde propaganda makinesinin aleyhinde çalkalandığını fark etmeye başladı. “Sesi açtık ve kelimenin tam anlamıyla: Amerika kötü, Rusya’daki Olimpiyatlar iyi ve gerçekten böyle bir yönetmene ihtiyacımız var mı?” Arkadaşları ona ölü bir adammış gibi baktılar. “Bazı kara bulutların toplanmaya başladığını anlamaya başlıyorsunuz ama nedenini bilmiyorsunuz,” dedi.
Serebrennikov, Sovyetler Birliği’nin yeraltı müzik sahnesine nostaljik bir bakış sunan “Yaz”ı çektiği St. Petersburg’da tutuklandı. Gece geç saatlerde otel odasına girdi ve mürettebattan biri olduğunu düşünerek kapıya vurulduğunu duydu. Bunun yerine Serebrennikov’u bir minibüse bindiren ve onu sekiz saat sonra Moskova’ya geri götüren Rusya’nın devlet güvenlik kurumu FSB’den altı memurdu. Sabaha kadar, yapımcısı Stewart otel müdüründen Serebrennikov’un odasını açmasını istediğinde ve yatağının henüz yatmadığını öğrenene kadar kimse onun gittiğini bilmiyordu.
Moskova’da Serebrennikov, yargılanmayı beklerken 474 metrekarelik dairesinde ev hapsine mahkum edildi. Ama sinemanın bitmesine daha son üçte biri vardı. Serebrennikov’un avukatları, temiz hava almak için günlük yürüyüşler yapmasına izin verilmesi için mahkemeye dilekçe verdikten sonra, Stewart, filmin setlerini Serebrennikov’un mahallesinde yeniden inşa etme fikrine kapıldı, böylece yönetmen her gece bu yürüyüşleri ziyaret etmek için kullanabilirdi. Flash sürücüler daha sonra kapısının altına kaydırıldı ve Serebrennikov çekimleri izleyip notlar verecekti. Stewart, “Prodüksiyon açısından düşünürseniz, bu bir sinema yapmanın çılgınca bir yolu” dedi.
Yaratıcı olarak, Serebrennikov’un ev hapsi verimli oldu. Zoom aracılığıyla iki oyun, dört opera yönetti ve bir sonraki sineması “Petrov’s Flu” da dahil olmak üzere beş senaryo yazdı. 2019 sonbaharında çektiğinde zaten yargılanıyordu. Suçlamalar, satıcıları teşhir etmenin meşru bir yolu olan küçük nakit kullanımı etrafında dönüyordu, ancak bu durumda devletin, müdürün fonları zimmete geçirdiğini iddia etmesine izin verdi. Bir noktada savcılar, oyunun ödüller kazanmasına ve yurtdışına seyahat etmesine rağmen “Bir Yaz Gecesi Rüyası”nın sahnelenmesinin asla gerçekleşmediğini iddia etti. Duruşmalar sabahlarıydı, bu yüzden Serebrennikov sinemayı gece çekti. Stewart, “Aslında tüm çekim boyunca uyumadı” dedi. Serebrennikov, Haziran 2020’de dolandırıcılıktan hüküm giydi. Ertesi yıl Gogol Center’dan kovuldu.
Rusya Ukrayna’yı işgal ettiğinde, Serebrennikov Moskova’da tartışmalı Rus şairi hakkındaki ilk İngilizce sinema filmi “Limonov: The Ballad of Eddie”yi çekiyordu. Herkes telefonlarında sessizce haberlere bakarken, Serebrennikov ekibini işe geri dönmeye zorladı. Serebrennikov bana “Durursak aklımızı kaybedeceğimizi düşündüm” dedi. Sonunda, İngiliz Büyükelçiliği vatandaşlarını, filmin başrolü Ben Whishaw da dahil olmak üzere Rusya’yı terk etmeye çağırdığında durmak zorunda kaldılar. Evvel’in seyahat yasağı kaldırıldı ve artık Avrupa’ya direkt uçuşlar yapılmadı, Serebrennikov da Türkiye üzerinden ayrıldı.
Sonunda yağmur dindi ve Amsterdam’ın merkezinin nemli sokaklarında yürüyüşe çıktık. Serebrennikov’un bir çift ayakkabı alıp tekrar yerine koyduğu bir giyim mağazasına girdik. “Cannes için bir şeyler almalıyım,” dedi hevessizce. “Ayakkabı ya da başka bir şey.” Savaş devam ederken şenliklere katılmak konusunda karışık duygular beslese de, katılmama baskılarına rağmen organizatörlere onu dahil ettikleri için minnettardı. “Sanırım kimsenin beni rejimi desteklemekle suçlayamayacağına karar vermiş olmalılar” dedi.
Bir kafede Serebrennikov babasını aradı. Yönetmenin annesi, o yargılanırken öldü. 88 yaşındaki babasıyla neredeyse her gün konuşuyor. Ama ona uzun bir süre Rusya’ya dönemeyebileceğini söylemedi. Serebrennikov, “Ne zaman döneceğimi sorup duruyor ama ona söyleyemem” dedi. “Ona nasıl söyleyebilirim?” Babasına ertesi gün Cannes’a uçacağını söyledi. Sonra daha önce söylediklerini tekrarladı: “Bugün kimse yağmur yağacağını tahmin etmiyordu ama yine de yağmur yağdı.”
Cannes’da, Serebrennikov’un galasına öğleden sonra bir slot verildi. Herkes rahatlamıştı çünkü bu daha gösterişli ve potansiyel olarak daha duyarsız kırmızı halıdan vazgeçmek anlamına geliyordu. Oyuncular ve yapımcılar, Riviera’daki bir Marriott’ta bir araya geldiler ve burada Stewart, Cannes seyircisinin alkışladığı veya yuhaladığı son kısım da dahil olmak üzere herkese ne beklenmesi gerektiğini anlattı. “Ve o noktada kimse bize kırmızı boya atmazsa,” dedi, “çıkarız.” Serebrennikov başını salladı.
Daha önce ona sinemasına konu olan Çaykovski de dahil olmak üzere Rus kültürünün boykotu hakkında ne düşündüğünü sordum. “Aptal insanlar var ve ne isterlerse yapmaya hakları var” dedi. “Sansürle sürekli çatışan biri olarak tabii ki buna katılmıyorum. Bir konseri iptal edebilirsiniz. Ama Rus kültürünü iptal etmek istiyorsan sanırım hepimizi öldürmelisin.” Çaykovski’nin savaştan dehşete düşeceğini de sözlerine ekledi. “Çaykovski kesinlikle Ukrayna şehirlerini bombalamıyor” dedi. “Ve ben de değilim.”
“Çaykovski’nin Karısı”, bestecinin ölüme mahkûm evliliği ve uzun süreli baskı ve aldatmanın deliliğe yol açma biçimleriyle ilgili bir trajedidir. Tüm endişe ve önlemlere rağmen sinema ayakta alkışlandı. Ardından festival yönetmeni kendisine bir mikrofon uzatırken, Serebrennikov son zamanlarda çokça söylediği bir cümleyi tekrarladı: “Savaşa hayır.”
Rusya’da bu sözler suç olarak kabul edildi. Ancak Batı’da bu ifade yetersiz kaldı. Serebrennikov’a ve diğer Rus sanatçılara yönelik eleştirilerin püf noktası buydu: Yeterince söylemediler; Putin’i veya Rusya’yı ismen kınamadıklarını. Ancak bunu otoriter rejimlerdeki vatandaşlara sorduğumuzda, her zaman ne istediğimizi bilemeyiz. Birçok Rus kamuoyuna mal olmuş kişi savaşı kınadı, ancak herkes sesini çıkarmayı ya da ayrılmayı göze alamaz. Bazılarının evde riske atılabilecek akrabaları olabilir. Diğerlerinin uluslararası bağlantıları yoktur. Serebrennikov bana, sanatçılardan çalışmalarına izin vermeden önce bir sadakat testinden geçmelerini istemenin, savaşı protesto edenlerin kovulduğu Rusya’da olanların tam tersi olduğunu söyledi. “Ve Ruslar bunu birbirlerine yapıyor” diye ekledi. “Yani Rusları iptal etmenize gerek yok çünkü Ruslar kendilerini iptal etmekte zaten çok iyiler.”
Prömiyerden sonra herkes, evde Ukraynalı mülteci bir aileye ev sahipliği yapan Polonyalı bir film yapımcısı ile Hollywood’daki bazı insanların basitçe konuşmadığını söyleyen Anonymous Content’ten bir yapımcı arasında oturduğum özel bir villada akşam yemeğine gitti. Ruslar artık. Serebrennikov’un sinemasının 26 yaşındaki yıldızı Alyona Mikhailova, çıplak ayakla dolaşırken, Rus ajanı onu takip ederek dikkatli bir anne gibi ayakkabılarını giymesini söylüyordu. Mikhailova bana Dubai üzerinden Cannes’a uçması gerektiğini söyledi. Bunun Rusya dışına seyahat etmek için karmaşık bir zaman olup olmadığını sorduğumda, ajanı Mikhailova’nın ne diyebileceği konusunda çok endişelendi. Temsilci, “Yalnızca lojistik nedeniyle karmaşık” dedi. “Çünkü direkt uçamayız. Ama genel olarak hayır.”
Yeniden ifade ettim ve Rus sanatçı olmak için karmaşık bir zaman olup olmadığını sordum.
Mihaylova, şenliğe katılma konusunda endişeli olduğunu söylemeye başladı. “Burada kendimi nasıl idare edeceğimi bilmiyordum,” dedi.
Tekrar açıklamaya çalıştığımda, ajan araya girdi. “Buna dokunmamak mümkün mü?”
“Bekle, hayır, bir şekilde söylemeye çalışacağım,” diye ısrar etti Mihaylova.
Ajan, “Sorunuzun karmaşık olduğunu zaten yanıtladı” dedi. “Bu konuyu uzatmayalım.”
“Bunu söyleyebilirim,” dedi Mihaylova. “Geçen ay boyunca doğru kelimeleri nasıl bulacağımı düşündüm. Prenses Diana’dan, İsa’dan sözler aradım. …”
Ajan kaybetmek üzereydi. Ajan, “Burada İsa ve Diana ile yabani otlara giriyoruz” dedi. “Bir sonraki soru lütfen.”
Menajeri konuşmamasını sağlamaya çalışırken Mikhailova konuşmaya devam etti.
“Ben öyle bir insanım ki…”
“Lütfen, devam edelim.”
“En iyisini bekle, en kötüsüne hazırlan derler. En kötüsüne hazırlandım. Bu yüzden bugün çok sıcak karşılandığımızda ağlamaya başladım çünkü -“
“Lütfen yapmayalım. Sinema iyi karşılandı ve hepsi bu.”
“Röportajı yapan benim!” Mihaylova itiraz etti. “Lütfen. Konuşmama izin ver.”
Ajan gergin bir şekilde güldü ve yüksek sesle boğazını temizlemeden önce Mikhailova’nın bir süre konuşmasına izin verdi.
“Zaten yeterli!” Mihaylova sonunda patladı. “Seninle kulağımda böyle konuşamam. Söylediklerimde bu kadar kötü olan ne?”
Bu bir understatement Rusya’da protestonun şu anda yasa dışı olduğunu söylemek. Savaş başladığından bu yana, Rus vatandaşları, savaş karşıtı bir ekran koruyucu, boş bir kağıt parçası ve Ukrayna bayrağı renklerinde bir manikür de dahil olmak üzere en küçük suçlardan gözaltına alındı. Andrey Zvyagintsev gibi filmleri çağdaş Rusya’yı merak eden herkes için ekmek kırıntısı bırakan yönetmenler için olduğu gibi, Rusya’da kalan film yapımcıları için çalışmaları tek açıklama yapma araçları olabilir. Hollywood’un savaşa tepkisi hızlı ve vurgulu oldu. Ancak muhalefetin mümkün olabileceği alanı ortadan kaldırırsa geri tepebilir.
Zvyagintsev’in filmlerinin yapımcılığını, işgalden sonra kaçana kadar Rusya’nın belki de en önde gelen yapımcısı olan Alexander Rodnyansky üstleniyor. Rodnyansky, Kiev’den. 2002’de Zelensky’nin komedi şovunu Ukrayna’nın en büyük televizyon ağına koydu. Ardından Rusya’ya taşındı ve burada “Stalingrad” da dahil olmak üzere devlet hibeleri alan filmler yaptı. Savaş patlak verdiğinde, Rodnyansky’nin savaşa karşı sosyal medya paylaşımları, onu birkaç hain ve düşman izleme listesine aldı. Ayrıca Apple TV+ için bir ilk bakış anlaşması ve yolda birkaç şov var. “Bugün Rusya’yı kültürel hayattan silmek isteyen Ukraynalı aydınların öfkesini ve acısını paylaşıyorum” dedi. Ancak kararlar gerçeklere dayalı olarak alınmalı” dedi. Gerçek şu ki, gerçek Rus kültürünün her zaman savaşa karşı olduğunu ve bazen anketlerin bile güvenilemeyeceği bir ülkede siyasi bir uzlaşma olmadığını bilmenin tek yolu olduğunu söyledi. “Bir Rus vatandaşına ‘Savaşa karşı mısınız?’ diye sorduğunuzda” dedi Rodnyansky, “ona ‘Hapishaneye gitmeye hazır mısınız?’ gibi geliyor” dedi.
Cannes’da Serebrennikov’un başını belaya sokan cevapla ilgili garip olan şey, kimsenin ona Abramovich’e karşı yaptırımları sormamış olmasıydı. Deadline muhabirinin görece banal, biraz da kışkırtıcı sorusu, milyarderin mi yönetmenin mi sinemadan elde ettiği kârı Ukrayna’daki savaş mağdurlarına bağışlayacağıydı. Ancak sinemasına pek değinmeyen basın toplantısından sonra, Serebrennikov’un tipik stoacılığı, yerini somurtkan bir ajitasyona bırakmıştı. Su bardağını boşaltmış ve zamanı göstermeyen saate bakmıştı. Soruya verdiği yanıt meydan okurcasınaydı. Propaganda kurbanı olarak gördüğü ölen Rus askerlerinin aileleri de dahil olmak üzere, savaşın tüm kurbanlarını desteklemenin önemli olduğunu söyledi. Zaten savaştan etkilenen herkese para verdiğini söyledi. “Ama elbette size makbuzları göstermeyeceğim.” Ardından Abramoviç ile ilgili kısmı ekledi.
Belki de Serebrennikov’un Ukraynalıları öldüren Rus askerlerine duyduğu sempatiden ya da oligarkı savunarak takip ettiği gerçeğinden kaynaklanıyordu, ancak bu noktada moderatör aniden basın toplantısını sonlandırdı. Ve Gürcü bir kadın, Rusya’nın Çeçenya, Gürcistan ve Kırım’a yönelik ihlallerinden dolayı onu azarlamak için Serebrennikov’a doğru yol aldığında, Serebrennikov, günler ya da yıllar boyunca her şeyi olduğu gibi kabul ettikten sonra sabrını yitirmiş görünüyordu. Kadın, Abramoviç’in Putin’le yakın ilişkilerine geçtiğinde, yönetmen geri çekildi. “Yakınlığı ölçtün mü?” diye sordu huysuzca. Sonra bir barış işareti yaptı ve odadan çıktı.
Kısa bir süre için ne Stewart ne de Serebrennikov’un asistanı yönetmeni bulamadı. Tekrar ortaya çıktığında soğukkanlılığını geri kazanmıştı. Stewart neden daha fazla güvenlik önlemi alınmadığını merak ederken, Serebrennikov Gürcü kadının kendisine karşı protesto hakkını savundu. Burası özgür bir ülke, dedi. “Kendimizi beton ve makineli tüfeklerle sarsaydık, tıpkı Putin gibi olurduk.”
Serebrennikov Cannes’daki son gününü durmadan savaşı kınayarak geçirdi. Ancak önceki gece, kendisine bir kutlama anı bırakmıştı. Villanın yüzme havuzunun yanında durarak, oyuncu kadrosuna ve ekibine kadeh kaldırdı ve onlarla birlikte olamadığı son birkaç prömiyerin yasını tuttu. “Bu havuzda yüzen çok sayıda harika sarhoş insanı özledim” dedi. Daha sonra meslektaşları onun onuruna havuza atladı, ancak Serebrennikov sahneyi kenardan izledi. Nasıl hissettiğini sorduğumda “Şu anda çok heyecanlı hissetmiyorum” demeye başladı. Herkes Mikhailova’nın adını söylüyor ve oyuncuyu havuza girmeye çağırıyordu. “Mihailova, korkma!” diye seslendi Serebrennikov, sonra düşüncesine devam etti. “Burada olmakla ilgili aşırı hislerim yok,” dedi. “Bugün ev hapsindesin, yarın Avrupa’dasın, sonra aydasın, sonra çöldesin. Nasıl biteceğini göreceğiz.”
Serebrennikov, kısa süre sonra yeniden çekime başlamayı planladığı “Limonov” için yeni yerler keşfetmek için Letonya’ya gitmeden önce, opera provalarını bitirmek için Cannes’dan Amsterdam’a uçacaktı. “Çaykovski’nin Karısı” Avrupa’da önceden satılmıştı. Stewart, şenlik’te ABD satışı yapmayı ummuştu ama bu asla gerçekleşmedi. Şu andan itibaren, Serebrennikov’un son beş filminden sınırlı bir eyalette gösterime girmeyen ilk film olacak. Belki de riskten kaçınan piyasa ya da sinemanın ticari olarak uygulanabilirliği yüzündendi – bunu bilmek zor.
Serebrennikov, konusu nedeniyle filmin Rusya’da gösteriminin engelleneceğinden emindi, ancak Stewart bana Teknik olarak Kültür Bakanlığı’nın bunu yapması için hiçbir kanunî gerekçe olmadığını söyledi. Stewart, “Ama her gün yeni yasalar çıkıyor, kim bilir,” dedi. Serebrennikov’un Cannes’daki yorumlarına cevaben, Kiev’deki Ukrayna Enstitüsü, direktörün “muhalif” statüsünün kapsamlı bir analiz için çoktan geciktiğine dair başka bir açıklama yayınladı. “Serebrennikov, Rus kültürünün çoğu zaman savaş yanlısı olduğunun canlı kanıtı” denildi. Bir ay sonra, Rus yetkililer, yönetmenin çalışmalarını repertuarından çıkarmayı reddeden eski tiyatrosu Gogol Center’ı kapattı. Tiyatronun son performansı “Savaşa Katılmıyorum” adlı oyundu.
Irina Aleksander, dergiye katkıda bulunan bir yazardır. Son uzun metrajlı makalesi moda endüstrisinin çöküşü hakkındaydı.