|Paylaş|


|Tweet|
Ludvvig Beck adlı bir bilgin demirin tarihini yazdı. Tam yedi bin sayfa içinde demirle ilgili her sorundan önemle söz edilir. Beck’in vardığı sonuca göre; insanlar, öbür madenlerden önce demiri eritmesini öğrenmişler ve bu işe de aşağı yukarı Milattan 3500-4000 yıl önce başlamışlar. Geçen yüzyılda, Mısır’da bulunan ve M.Ö. 2600-2900’ncü yıllar arasında işlenmiş olduğu sanılan küçük demir parçacıkları da bazı bilginlerin demir üretimi M.Ö. 4000’nci yıllara vardırmalarına neden olmuştur. Bunlar arasında daha atak görünenler, Milattan beşbin yıl öncesine de giderler. Ünlü bir dünya ansiklopedisinde de M.Ö. altıncı bin yıldan söz edilmektedir. Ansiklopedide şöyle yazmaktadır: “Nerede demirce zengin cevherler varsa, orada biraz fazlaca odun kömürü yığıp bir çukur içinde demiri eritivermek ve döğülebilir demir elde etmek 4ten bile değildir.”
İnsanlar, ister M.Ö. 6000 yılında, isterse 3500 ya da (Montehius’un kabul ettiği gibi) 1500’ncü yıllarda demir işlemeye başlamış olsunlar; cevherden saf demir elde etmek ustalığını öğreninceye kadar yine binlerce yıl geçirmiş oldukları değişmeyen bir gerçektir. Çünkü cevherden demir çıkarmaya, ancak M.S. XIV ve XV. yüzyıllar arasında demir cevheri bulunan yerlerde düzenli cevher çıkarılmasına da M.Ö. 1500 yıllarında başlandı.
Ama bu başlayış, en eski çağlara ait demir malzemenin bulunduğu Mısır’da değil de, pek çok demir cevheri bulunan Ön-Asya’da oldu. Buna kanıt olan bir belge Boğazköy kazılarında ele geçen bir Hitit kralının, Firavun İkinci Ramses’e (M.Ö. 1292-1225) yazdığı bir mektuptur. Bu mektuptan öğrenildiğine göre; Mısırlılar, zaman zaman Hititlere demir siparişi veriyorlardı. Bu mektup, demirden söz eden ilk yazıdır. İlk Yunan yazısı da doğudan söz ediyor. Ama bunda demirin vatanı olarak adı geçen İda Dağı; ha Girit’te olmuş, ha Frikya’da… Orası önemli değildir. Küçük – Asya, Suriye ve Kafkasya’nın bir bölümüyle beraber Hititlere ait bir ülkeydi. Demir, M.Ö. I. yüzyıl başlangıcında buradan çıkıp bütün Akdeniz’i kaplamıştır.
Yunanlıların Homeros döneminde demiri tanıyıp kullandıklarını “İli- ada”dan öğreniyoruz. Destanda Tru- va üstüne anlattıkları, kuşkusuz, kendinden birkaç yüzyıl önce olan Tru- va Savaşı dönemini belirtmekten çok kendi dönemini (yani, M.Ö. VII. yüzyıl sırasında Ege yöresini yansıtıyor olmalıdır. Bizim için önemli olan, Homeros’tan önce ve bir olasılıkla Dorların göçü sıralarından beri (M.Ö.1100 yıl önce) Yunanlıların demir kullandıklarıdır.
Çok eski çağlardan beri Romalılara demir veren, bu demiri Elbe Ada- sı’ndaki maden ocaklarından çıkaran Etrüsklerdi. Fakat yalnız Elbe’nin demiri Roma’ya yetmiyordu. Roma’nın ikinci silah deposu da Iberya Yarımadası’ydı. İspanyol bıçakları daha Yunanlıların çağında bile ünlüydü. Roma askerlerinin silahı da kısa bir İspanyol kılıcı olan “gladius hispa- nus”du.
Roma’nın üçüncü bir demir kaynağı da sınır kolonileriydi. Romalılar nerede demire rastladılarsa (aslında Alplerin öte yakasına geçtiklerinde demir bütün kuzeye yayılmış bulunuyordu) hemen alıp, garnizonlarını silahlandırdılar. Galya’da, Belçika’da, Britanya ve Cermanya’da Hıristiyanlıktan çok önce demir cevheri işlenmesi biliniyordu.
Demir, Ortaçağ’da da tıpkı ilk çağlarda olduğu gibi cevherden ay- rımlanmadı ve söküle söküle çıkarıldı. Önceleri ocakları tepelerin üstüne kuruyorlardı ve bol rüzgâr esince de ateş pek tavlı oluyordu. Sonraları aynı işi körükle görmeye başladılar. Ama ocakların yavaş yavaş büyümesine ve gelişmesine karşılık, alınan demirin bir noksanı vardı: Çok yumuşaktı ve içinde çok az karbon bulnu- yordu. Çelik yapabilmek için demirin içinde sürekli karbon bulunması gereklidir. Oysa bu, o zamanlar yenilemeyecek bir zorluktu. Eski dünya ise, çeliği hiç bilmiyordu. Ortaçağ başlangıcında demirinin ve “Çelik”inin sertliğiyle ünlü yerler olmasına karşılık bunların çelikle ilgileri yoktu. Bu ünün, oraların, bir rastlantıyla içine manganez ya da krom karışarak sertleşmiş bir demir cevherine sahip olmaları gerçeğine dayandığından kuşku yoktur.
DEMİRİN ÖNEMİ DAHA DA ARTIYOR
Barut ortaya çıkınca demirin önemi daha arttı. Artık demirle top ve filinta namlusu dökülüyordu. Ingiltere’de ilk zamanlarda demir sanayiinin başlıca merkezleri, Batı İngiltere’de Glouchester’in kuzeyinde Forest of Dean adlı yerle Londra ve güney kıyısı arasındaki Weald bölgesiydi. Bu iki yerin önemi çok erken belli olmuştu. İspanyol armadası İngiltere’ye karşı sefere çıktığında Forest of De- an’ı da yakıp yıkma emrini almıştı.
İngiliz hükümeti başlangıçta düşmanların eline geçmesi korkusuyla özel kişilerin top dökmelerini yasak etmişti. Böyle olmasına rağmen Sir Anthony Shirley savaş sırasında İspanyollara yüz top vererek bir hayli para kazandı. Flibüstiyeler de toplarını Sussex’den sağlarlardı. Bütün dünya denizleri hatta Manş kanalı korsanlan bile toplarını İngiltere’den alırlardı.
XVI. yüzyılda ayakla işletilen körükler yerine su ile çalışan körükler icat edilince demir ocakları da yüksek tepelerden akar su yanlarına indi ve ocaklar giderek büyüyüp genişledi. Su körükleri sayesinde hava basıncı arttırılmış ve ısı da yükselmişti. Maden cevherindeki demirin eriyip dışarıya akması bu yolla sağlanabildi. Soğuyunca bu demir, bildiğimiz ham demir olup çıktı.
Artık ocaklardan çok demir elde edilebiliyordu. Fakat demirciler korkulu bir telaş içindeydi. Bu yeni demir dövülmeye gelmiyor, balyoz altında kırılıveriyordu. Bu demir değil, İngilizlerin dedikleri gibi “pig-iron- domuz demiri”ydi. Demire egemen olmak, azgın bir ata egemen olmaktan daha güçleşmişti. Eski demirde çok az karbon olduğundan yumuşaktı, ama şimdiki demir de karbona tümden doymuş olmasından ötürü sertliğinden çatır çatır kırılıyordu. Bu iki noksanlık, çelikte yoktur. Çelik sağlam ve güzeldir. Ama çeliği nereden bulmalıydı?
Öte yanden, yeni fırınların kömür gereksinimini odunla karşılamaya da olanak kalmıyordu. Odun gittikçe tükenmekteydi. Ne pahasına olursa olsun başka bir yakıt maddesine geçmek zorunluğu vardı.
KÖMÜR – DEMİR İLİŞKİSİ
îngilizler demiri eritmek için taş- kömürünü nasıl kullanabileceklerini düşünmeye başladılar ve sonunda en uygun çözümü akleden Dud Dudley oldu.
Bu Dud Dudley, soylu Lörd Dud- ley ailesindendi. Fakat babası Lord Edward Dudley, annesiyle nikâhsızdı. Yine de oğlu Dud’un eğitimine önem vermekten ve hatta onu Ox- ford’da da okutmaktan da geri kalmamıştı. Delikanlı eğitimini tamamlayamadı ve babası geri çağırtarak, sayısı bir hayli kabarık olan demir fabrikalarının yönetimini ona devretti.
Bu fabrikalar, bütün Dudley kenti yöresinde çalışan ve sayıları 20 binden aşağı düşmeyen demircilere harıl harıl ham demir veriyordu. Fakat yaşlı Lordun işi yine de iyi gidiyor değildi; çünkü çevrede odunu kesilecek orman kalmamıştı. Genç Dudley, bu kötü işin altından nasıl kalkacağını kara kara düşünmeye koyuldu. Demiri, doğrudan doğruya taşkömür üstünde eritmek girişimlerinin suya düştüğünü iyi biliyordu. Bunun nedenini de biliyordu: Kömür, çok pisti. Bu işi ba- şarabilıjıek için önce kömürü, kükürdünden: kurtarmak gerekti. Dudley, ilk iş olarak bunu başardı. Taşkömü- rünü terletip kokkömüriinü yaptı. Fakat bunu nasıl yaptığını bilemiyoruz. Sonuç olarak kok elde edince hemen bu yeni yöntemle çalışacak bir fabrika kurdu. Ne var ki, bir yıl sonra görülmemiş bir su baskını fabrikayı temelden söküp götürdü. Dud, anlatılmaz güçlükleri yenerek fabrikasını yeniden yaptı ve demir çıkarmaya başladı. Yaptığı demir inceleme için To- wer’e gönderildiğinde çok beğenildi.
KOK VE DEMİR SANAYİİ
Britanya İmparatorluğu, kokkö- mürünün demir sanayiine uygulanmasını ilginç bir aileye borçludur. Bu aile üç kuşak bu sorun üstünde çalışmıştır: Yani, tam yüz yıl!.
Birinci Abraham Darby, Dud Dudley’in yaşadığı çevrede Worces- tershire’da ve Dudley kenti dolaylarında; yani taşkömürle demirin yan yana toprağın kucağında yattıkları o seçkin ülkedeki babasının çiftliğinde doğmuştu. Burada taşkömürüyle demiri yan yana getirerek kok fırını yapılması fikri Darby’nin kafasına iyice yerleşmişti.
Buralarda taşkömürü adeta yeryüzünde, güneşe ve gözler önüne serilmişti. Kok, hayli eskimiş bir düşünce olmakla beraber, nasıl kok yapılacağını bilen yoktu. Darby, hemen çalışmalara girişti ve bir iki yıl sonra kok yapmak için bir yöntem bularak demirini kok üstünde eritmeye koyuldu. Önceleri koku yine odun kömürüyle karıştırıyordu, fakat sonra turpla karıştırmaya başladı. Çıkardığı demir birdenbire ünlü olmuştu.
İkinci Abraham işe baştan başladı. Önce odun kömürünü taşkömürüyle karıştırarak cevher eritmeyi denedi. Fakat elde ettiği demire kimse bakmaya bile yanaşmıyordu. Bunun üzerine, tıpkı odundan kömür yakı- lıyormuş gibi kok üretimine koyuldu. Epey bir kokkömürü yığdıktan sonra da demir eritmeye girişti. Fırını bir kez doldurdu. Sonralar daha, bir daha doldurdu. İş, hiç de kolay olmuyordu. Ya fınn gerektiği gibi doldurulmamıştı ya da körükler iyi işlemiyor olacaktı.
Darby altı gün, altı gece fırının başından ayrılmadı. Arada bir, yarım saatlik bir . uykuya yatıyordu, o kadar… Altıncı günün akşamı birdenbire fırından erimiş temiz maden aktı: Ham demirdi bul Darby, saf ham demir elde etmişti.
Bütün bu olaylar^ 1735 yılında oluyordu. O yıl, henüz yirmidört yaşında bir delikanlı ilk olarakkokla demir eritmek yöntemini demircilik alanına sokmuştu. Bu nerede kömür varsa, orada bir demir ve çelik sanayii kurulacak demekti.
Darby ailesinin en uzun yaşayanı olan İkinci Abraham, elli iki yaşında öldü. Çeyrek yüzyıl boyunca kokla demir eritti ve bu yöntem, bütün İngiltere’de büyük takdir kazandı. İkinci Abraham’ın oğlu Üçüncü Abraham, on sekiz yaşında babasının işinin başına geçti. Bu kuruluşu XVIII. yüzyıl İngiltere’sinin en büyük kuruluşu haline getirdi ve tarihin ilk bildiği dökme demirden köprüyü, kendi fabrikasının yakınında Severnstre- am üstünde kurdu.
BİR DEMİR-ÇELİK BELDESİ
Kokkömürü, İngiltere’yi i(k demir ve çelik ülkesi yaptı. O andan sonra bütün ülkeler iki yüz yıl boyunca gözlerini İngiltere’ye diktiler. Daha önce de Almanya’yı böyle el üstünde tutmuşlardı. Almanlar, Ingiliziere epey şey öğretmişlerdi. Newcastle ve Tyne çevresinde bir Alman kolonisi vardı ve bunlar o çağın en usta silahçı ustalarıydı. XVI. yüzyıl başlangıcında VIII. Henry, top mermisi yaptırmak için Alman ustaları getirtmişti. İlk İngiliz tel haddehanesi de 1565 yılında Alman kökenli Christoph Schultz tarafından Annaberg’de kurulmuştu.
Alman etkisi İsveç’te de pek büyüktü. Bütün İskandinavya Yarımadası üstünde değişik özelliklere sahip demir cevherleri dağılmış bir haldedir. Eskiden ülkenin orta bölgelerniden demir çıkarıldı, bugün başlıca üretim yeri Lâponya’dır. Vaktiyle Upsala’- nın yakınındaki Dannemora, İsveç ününün ve savaş gücünün kaynağıydı. İsveç’te ilk yüksek fırınları Almanlar kurdu.
Rusya’nın ilk yüksek fırını da 1628 yıİmda orada yapıldı. Bu fırını kuranlar, Korkunç İvan tarafından Rusya’ya çağırılmış Alman ustalardı.
ÇELİĞİN SIRRI
Avrupa’nın demiri varsa da Rusya’nın odunu daha fazlaydı. Avrupa kendini ancak taşkömürüyle koruyabilirdi. Dudley ile Darby, zaten taşkömürüyle demiri bağdaştırmışlardı. Ne var ki, odun yine yenilmemişti ve yenilmeden de kalıyordu. Taşkömür üstünde eritilen demir, Rusların ve İsveçlilerin “odun-hamdemir”i ile kıyaslanmayacak kadar büyüktü. Ayrıca bu demirin büyük oranlarda ve olağanüstü iyi cinsten çelik haline getirilmesi gerekiyordu.
İngiltere’nin bütün el işçileri ve fabrika sahipleri, demirlerinin noksanını çoktandır biliyorlardı. Ünlü saatçi Benjamin Kuntsman bu İngiliz “domuz demiri”yle yaptığı saatlere çelik zemberekler yapamıyordu. Hatta bu yüzden Rus ve İsveç çeliği almak zorunda kalıyordu. Alman kökenli olmakla beraber İngiltere ve kişisel çıkarı hesabına bir hayli üzülmekteydi. Kendine çelik eritip temizlemek için özel bir pota yapmıştı.
Uzun süre çelik elde edişinin sırrım kıskançça sakladı. Sonra fırtınalı ve soğuk bir akşam kulübesinin kapısı çalındı ve bir Tanrı misafiri çıkageldi. Soğuktan tir tir titreyen aç bir dilenciydi bu. Huntsman, adamcağızı içeri aldı. Dilenci, kızgın çelik eritme ocağının yanında uygun bir yerde ısınmaya koyuldu. İyi yürekli ev sahibinin verdiği yemeği yedi. Sonra çıkıp… dosdoğru kendi fabrikasına giderek Hunstman yöntemiyle potada çeliği eritmeye koyuldu.
Bundan sonra hemen bütün İngiltere’de pota çeliği elde edilmeye başlandıysa da, sorun çözülmüş olmuyordu. Pota çeliği çok pahalıya ma- loluyordu. Bununla özel amaçlara yarayacak çelik yapmak mümkündü, ama asıl önemlisi, ham demirden çelik kazanma sorunu henüz çözülmemiş olarak duruyordu.
Bu işi biraz daha ileri götüren madenciliğe “Puddling usulü”nü koyan Henry Cort oldu. İngilizcede “to puddle” fiili çalkalamak ya da karıştırmak anlamına gelir. Cort, ham demiri fırında kokla temas’a gelmeyecek bir şekilde kızdırıp böylece içindeki karbonu da bir hayli çıkarmasının ardı sıra eriyen ham demiri çal- kalamaya başlamıştı.