Transkript
1 10 KURULUfi PROJES : KITANIN FETH LEWIS VE CLARK IN KEfi F GEZ S da on üç ngiliz kolonisinin kurdu u genç Amerika Cumhuriyeti, y llar aras nda bir okyanustan di erine uzanan devasa bir toprak parças n fethetmifl, Bat ya do ru bu karfl konulmaz ak n sonucunda ülkenin yüzölçümü km 2 den km 2 ye yükselmiflti (1867 de Alaska n n da ele geçirilmesiyle ülkenin yüzölçümü tam km 2 oldu). Dolay s yla, zay f komflular na ve aldat p katlettikleri yerlilere ait topraklar zorbal kla ele geçirmifl fethetmifl olan Amerikan halk, Pasifik k y s na ve ötesine do ru genifllemenin de kendi kaderi ve görevi oldu una inanmaya bafllad. K sacas, Pasifik k y lar na ve ötesine do ru yay lmak gerekti i yolundaki ulusal mitos, bir baflka deyiflle belirlenmifl yazg, y llar aras nda gerçekleflen yay lmac hareketin bir ürünüydü. TOPRA IN FETH Bask alt na al nan, katledilen K z lderililer K z lderililer 1787 Anayasas nda kendilerine yer bulamad lar, yabanc ulus muamelesi gördüler ve Amerikan ulusu kavram n n parças olamad lar. Do uda yaflayanlar çok k sa bir süre içinde ya katledildi ya da sürüldü. Çay rlarda yaflayanlar, bir süre, atalar n n topraklar nda kalmay baflarabileceklerini sand lar ama ak betleri ayn oldu. Ak n ak n gelen göçmenlerin önünde oradan oraya savruldular; anlaflmalar hiçe say ld, bizonlar n soylar tükendi. Direnifl bir iki zafer kazand (Little Big Horn, 1876) ama 1890 a (Wounded Knee Katliam na) kadar devam eden savafllarda direniflçiler Amerikan süvarileri karfl s nda bozguna u rad. Bu arada, demiryolu flirketleri bat ya do ru hayli yol alm flt ; federal hükümet de hazine arazilerini homesteader lara [Eskiden ABD de, ifllemek kofluluyla devletten toprak alan kifli (y.n.)] cömertçe da t yordu. Hayatta kalan K z lderililer bat n n yüksek arazilerine kurulmufl sefil kamplara sürüldü. ABD kuruldu u günden itibaren bat ya serbest eriflimi güvence alt na almak için çaba gösterdi. Britanyal Mackenzie nin Kanada Kayal klar na yapt keflif gezisi ( ) Jefferson taraf ndan tehdit olarak alg land. Jefferson, Pasifik e eriflimin kuzeyde Britanyal lar, güneyde de spanyollar taraf ndan kesilmesinden endifle duyuyordu. Lewis ve Clark n keflif gezisi de asl nda çok önemli bir stratejik amaca, ABD nin Pasifik e aç lan bir pencere bulma amac na yönelikti. Fetih ve müzakere ABD, Versailles Antlaflmas (1783) ile bat s n rlar n Mississipi ye kadar geniflletmiflti. Fakat topra a doymayan göçmenler gözlerini daha bat ya, Avrupal lar n egemenli inde olan ama kötü yönetilen bölgelere diktiler. Jefferson döneminde yay lmac bir doktrin benimseyen ABD, s n rlar n Pasifik e ve Rio Grande ye kadar geniflletti. Frans zlar Louisiana y 1803 te, spanyollar Florida y 1819 da ABD ye b rakt ; ngilizler ise Oregon üzerindeki egemenlik haklar ndan ancak 1846 da vazgeçti. Texasl Yanki göçmenlerin (Texas 1845 te ele geçirilmiflti) parça parça kemirdikleri Güney bat daki topraklar da 1848 Guadalupe Hidalgo Antlaflmas yla Meksikal lar n elinden tümüyle kopar - l p al nd (Antlaflma 1853 te Arizona n n güneyinde sona erdi). Geriye bir tek Alaska kalm flt, o da 1867 de Ruslardan al nd ve k ta çap nda bir imparatorlu un inflas yüz y ldan daha k sa sürede tamamland. Bu dönüflüm, ABD nin gücünün daimi güvencesi olacak. Kibirli ngilizler de, er geç, burunlar n sürtecek bir rakiple karfl karfl ya kalacak! NAPOLEON BONAPARTE, 1803 KIZILDER L TOPRAKLARININ ELE GEÇ R LMES
2 12 13 EMPERYAL ST AKINLAR (I): KARAY PLER VE ORTA AMER KA PANAMA KANALI BÖLGES ( ) ABD Avrupa n n Amerika k tas na her türlü müdahalesine ka t üzerinde karfl yd (Monroe, 1823) ama buna karfl n, ilk f rsatta kendi yak n çevresinde sömürgeci bir harekete giriflmekten geri kalmad. Komflular Karayipler ve Orta Amerika ile zaten meflgul oluyor, buralara sürekli müdahale ediyordu. Pasifik teki hareketse, daha jeostratejik ve küresel nitelik tafl yordu çünkü burada amaç Asya yolunu kontrol alt na almakt. ABD nihayet, California dan Asya ya giden yol üzerindeki tak madalar ele geçirerek bu amac na ulaflt. MEKS KA KÖRFEZ KONTROL ALTINDA ( ) Stratejik bir geçit: Panama Kanal ABD 1848 de California y ilhak eder etmez, Horn Burnu nu dolaflma zorunlulu unu ortadan kald racak okyanuslar aras bir ba lant için kollar s vad. Panama bölgesi o dönem Kolombiya ya aitti ve Kolombiya hükümeti, y llar aras nda, ABD ye Colon ile Panama aras nda bir demiryolu hatt infla etmesi için ruhsat vermiflti. Kolombiya daha sonra, Ferdinand Lesseps in, ço unluk hissesi Amerikal lara ait olan ünlü uluslararas firmas na bir kanal infla etmesi için imtiyaz tan d. fiirket baflar s z olunca (1889) projeyi ABD ele ald ve ilk ifl, Kolombiya n n bölge üzerindeki egemenli ine son verdi. Bogota dan ayr lmas na yard m etti i yeni Panama Cumhuriyeti ile de, 1903 te, Panama y tam ortas ndan ikiye bölen 20 kilometre geniflli inde bir hatt n kontrolünü kendisine b rakan bir antlaflma imzalad. Çal flmalar, Amerikan ordusu taraf ndan yeniden bafllat ld ve kanal, 15 A ustos 1914 te hizmete girdi. ABD nin bafll ca savunma unsurlar aras nda kabul edilen kanal, Donanma taraf ndan büyük gemileri bir okyanustan di erine geçirmek için kullan ld ve kinci Dünya Savafl nda ABD nin iki cephede birden savaflabilmesini sa lad. Savafltan sonra da s k denetim alt nda tuttu u Kanal bölgesindeki 14 askeri üste, tropik bölgelere müdahale için e itilmifl özel kuvvetler dahil asker bulunduran ABD, 1960 l ve 1970 li y llarda bölgede, müttefik Latin Amerika ülkelerinden subaylar n e itildi i kontrgerilla okullar da kurdu. Adeta Latin Amerika ya aç lan bir kap olan Kanal, bu konumu sayesinde ABD nin, Karayipler i ve güney Amerika y izleme merkezi oldu. Devrimci ak mlar n güney Amerika da yay ld So uk Savafl boyunca, bu rolün ne kadar önemli oldu u anlafl ld deki Carter-Torrijos antlaflmalar n n ard ndan, 1999 sonunda Amerikan kuvvetleri bölgeden çekildi; Panama, kanal bölgesinin egemenli ini tamamen ele ald. Etki alt nda bir bölge Fransa n n Monroe doktrinine aç kça meydan okuyarak Meksika ya müdahale etmesi, ABD için büyük bir s k nt do urdu. ABD bundan sonra arka bahçesi Latin Amerika y hiç bafl - bofl b rakmad deki küçük görkemli savafl, Küba ve Porto Riko nun ABD hâkimiyetine girmesi ve Amerika k tas ndaki son topraklar n kaybeden spanya n n bölgeden tasfiye olmas yla noktaland te Panama Kanal n n gelece i garanti alt na al nd. Gerçi ABD nin ilhak etti i toprak (Porto Riko) çok küçüktü ama ABD, bölgedeki siyasi istikrars zl n büyük Amerikan fleker ve muz firmalar n n (ör. Boston merkezli meflhur United Fruit Cy nin) ç karlar n tehdit edece ini düflündü ü anlarda bölgedeki ülkelere askeri müdahalede bulunmak konusunda tereddüt etmedi. Bu ayn zamanda jeostratejik bir u raflt : Meksika Körfezi ile Panama Kanal k y lar na yak n denizyollar n n güvenli i sa lanmal yd. Bunun için Amerikan Donanmas Guantanamo ya yerleflti. Ayr ca, Almanlar n Virgin Adalar n ele geçirmesinden kayg duyan ABD, bu adalar 1917 de Danimarka dan sat n ald. Panama Kanal, ABD aç s ndan çok uzun bir süre, okyanuslar n jeopolitik kontrolü için kilit bir rol oynad. Bu kanal Amiral Alfred T. Mahan taraf ndan XIX. yüzy l sonunda kuramlaflt r lan Okyanuslar n Efendisi Amerika n n simgesiydi. Guantanamo: Donanma hava üssünden hukuksuzluk bölgesine Küba n n güneydo usunda, derin ve hayli korunakl bir körfezin ç ka nda yer alan Guantanamo Üssü (121 km 2 ), kurtar c s n n imtiyaz talebini reddedemeyen yeni Küba devleti taraf ndan 1902 de süresiz olarak ABD ye b rak ld. Panama Kanal n n hizmete girmesiyle, üs stratejik bir önem kazand çünkü ABD nin Atlantik k y s ile okyanus geçiflli kanal aras ndaki do rudan deniz yolunu koruyordu. Ayr ca, Karayipler deki büyük adalar n, yani Küba, Santa Domingo ve Jamaika n n tam merkezinde yer al yordu Küba krizi s ras nda savafl durumunda olan üs, 1989 dan sonra stratejik önemini kaybetse de, hep operasyonel kald. Haitili ve Kübal mülteciler için bir kamp olarak kullan ld ( ). Üssün ad, 2002 de ABD nin Afganistan savafl nda esir ald tutsaklar için burada kurdu u hapishane ile yeniden gündeme geldi. GUANTANAMO HAVA VE DONANMA ÜSSÜ
3 14 EMPERYAL ST AKINLAR (II): PAS F K TE HAK M YET ABD nin XIX. yüzy l n emperyalist hareketine kat ld bir yer varsa, bu Pasifik tir. ABD 1853 ten (Amiral Perry nin Japonya seferinden) 1898 e kadar, Pasifik te, en de erli parçalar Hawaii ve Filipinler olan bir sömürge imparatorlu u oluflturdu. Bu imparatorluk, çok çeflitli amaçlara hizmet edecekti. fladamlar n n ifltah n kabartan Asya pazarlar n, özellikle de Çin pazar n bir yana b rakacak olursak, di er amaç daha klasikti: Dinsel vizyon, yani H ristiyanlaflt rma. Pasifik halklar n n Protestanlaflt r lmas, ABD nin jeostratejik hedefleriyle örtüflüyordu. Japonlar ve Avrupal - lar, Amerika k tas yla ilgili gözleri kapal tart fladursunlar, ABD Pasifik halklar n Protestanlaflt rmak suretiyle k tan n dünyaya aç lmas na katk da bulunacakt. HAWA TAKIMADALARI Pasifik in Fethi Baflkan Grant in D fliflleri Bakan William Steward ( ) Kuzey Kutbu ndan Panama ya, Hawaii den zlanda ya uzanan bir Amerikan ulusunun hayalini kuruyordu. Kongre, Steward n delili ine pek itibar etmemekle birlikte, Alaska y Rusya dan 7 milyon dolara sat n almay kabul etti. Bu al flverifl, Kuzey Amerika k tas n n tüm Pasifik k y s nda hak iddia eden Washington daki emperyalist kli in emelleri konusunda Britanya y tedirgin etti. ABD, Aléutiennes tak madalar ndan bat ya, Kamçatka ya kadar uzanan km 2 lik devasa bir topra a sahip olmufltu. Alaska da, t pk Hawaii gibi, 1959 da eyalet statüsüne kavufluncaya kadar federal bölge olarak kald. Çin e, Filipinler e ve Japonya ya yerleflen Protestan misyonerler gibi, ABD li ifladamlar da, bu genifl pazarlar n kendilerine aç lmas n arzuluyorlard. Bu da, uzun Pasifik geçiflli denizyolunun kontrol alt na al nmas n, denizyolunu korumak için bir donanma oluflturulmas n ve donanman n ikmali için de ak ll ca konuflland r lm fl üsler kurulmas n zorunlu k l yordu. Afla daki haritada, bat ya do ru yap lan ak n ve ABD nin do rudan Uzakdo u ya uzanan eksen üzerindeki adalar n ve tak madalar n kontrolünü nas l ele geçirdi i gösterilmifltir. Bu ak n, Kuzey Amerika ile Uzakdo u nun tam ortas nda yer alan Midway in 1867 de ilhak edilmesiyle bafllad de spanya ya karfl yürütülen savaflla h zland. Çat flma, Amiral Dewey in Manila daki eski spanyol donanmas n yok etmesi ve bundan k sa süre sonra da tak madalar n himaye alt na al nmas yla bafllam flt zaten. spanya, Paris antlaflmas yla, Guam adas n da ABD ye b rakt. Filipinler le birlikte ABD, km 2 lik bir tak madalar zincirinin kontrolünü ele geçirmifl oldu. Bu binlerce aday kontrol alt nda tutabilmek için ise, 1916 da adalara bir tür home rule (öz yönetim) vermek ve ba ms zl k vadetmek zorunda kald de Hawaii ve Wake mercan adas ilhak edildi, 1899 da da (Berlin Antlaflmas ile) Samoa, Almanya ile paylafl ld, böylece Pasifik teki tak madalar imparatorlu unun kuruluflu tamamlanm fl oldu. Hawaii nin ilhak edilmesinin, belirlenmifl yazg ile falan ilgisi yoktu. Bu sadece ve sadece Dewey in Manila da kazand flafl rt c zaferin bir sonucuydu. D.W. MEINING, THE SHAPING OF AMERICA, ÖNCES NDE ABD N N PAS F K TE YAYILMASI Hawaii nin ilhak Hawaii tak madalar, California ile Uzakdo u nun tam ortas nda, güneydo udan kuzeybat ya 3200 km boyunca uzan r. Hawaii, yedi büyük adadan ve bir sürü küçük mercan adas ndan oluflur. Bu küçük mercan adalar ndan en ünlüsü Honolulu ya 2500 km mesafedeki Midway dir. Midway daha 1867 de Amerikan Donanmas taraf ndan iflgal edilmiflti lerden itibaren balina avc lar, California dan gelen çitçiler ve hayvan yetifltiricileri, ba ms zl na hayli düflkün fakat yeni gelenlerin bask s na da direnemeyen bir monarflinin egemenli indeki tak madalara yerleflmeye bafllad te Kraliçe Liliuokalani tahttan indirildi ve krall k ABD nin himayesine girdi. Bafllarda karars z olan Kongre, 1898 de spanya ile yap lan savafl n coflkusu içinde tak madalar ilhak etti. Hawaii, eyalet statüsünü ancak 1959 da, Alaska ile birlikte kazand. Bu sayede ABD güçlü bir kara üssüne sahip olmakla kalmad, Honolulu daki Pearl Harbor koyunda, kuzey Pasifik teki tüm kuvvetlerini komuta edecek bir donanma üssü de kurdu.
4 16 SEFERBERL K VE ZAFER krizinin etkilerini henüz atlatamayan, Pasifik donanmas Japonlar taraf ndan neredeyse tamamen yok edilen ABD, Mihver devletlerinin ikili sald r s yla somutlaflan küresel meydan okumaya karfl durabilece ini birkaç ay içinde gösterdi. Çok büyük bir maddi güç, s n rs z kaynaklar, on milyonlarca erkek ve kad n seferber edildi. ABD, sanayi dehas yla mucize yaratt. Amerikan savafl sanayii, 1939 da % 1,4 kapasiteyle çal fl rken bu oran 1944 te % 41 e yükseldi. Bat da yeni fabrikalar n aç lmas yla daha da güçlenen Amerikan savafl sanayiinin kalbi olan Büyük Göller bölgesi eyaletleri, Atlantik cephesinin ihtiyac olan silah ve mühimmat n % 35 ini, Pasifik cephesinin ihtiyac n n % 86 s n karfl layan muazzam bir cephanelik haline geldi. Aral k 1941: ABD ordusu Avrupa ve Pasifik savafllar na haz r de il [ ] fiimdi iki cephede birden savaflmak, küresel sorumluluklar üstlenmek gerekiyor. ANDRE KASPI, LES AMERICAINS, LE SEUIL, ki cephede savafl ABD K CEPHEDE B RDEN SAVAfiTA Amerika için savafl kötü bafllad çünkü Japonya n n Pasifik te (1942) ve Avrupa Mihver devletlerinin Kuzey Afrika da ve Atlantik teki baflar l sald r lar ard ndan toparlanma hayli a r ve zor oldu. Ancak, ülke ekonomisi muazzam bir savafl faaliyeti için seferber edildi; tüm müttefikler burada üretilen silah, mühimmat, savafl gemileri ve uçaklar yla donat ld. Manhattan Projesi ile bilimcilerin savafl faaliyetine katk da bulunmas sa land. ABD Temmuz 1945 te ilk atom bombas n yapt. Askeri aç dan öncelik, Avrupa cephesiydi: Buradaki müttefiklerin -ki Sovyetler Birli i de müttefikler aras ndayd - ikmal edilmesi ve k tan n yeniden ele geçirilmesi gerekiyordu. Bunun için, önce kuzey Afrika yeniden ele geçirildi (1942), sonra da Sicilya (1943) ve Normandiya ile Provence (1944) ç karmalar yap ld ve Alman kuvvetleri bat dan kuflat ld. ABD, kuvvetlerinin büyük bölümünü bu ifle seferber etti (16 milyon erkek ve kad n). Pasifik adalar n n geri al nmas ise daha uzun sürdü ve Japon direnifli ancak atom bombas (1945) ile k r labildi. Pasifik te verilen mücadele 406 bin Amerikal n n hayat na mal olsa da, Pasifik bölgesi savafltan sonra Amerika n n jeostratejik zaferinin simgesi oldu.
5 18 SO UK SAVAfi (I): YÜZLEfiME te Yalta da SSCB ye verilen tavizler, bir sürü belirsizli i beraberinde getirmiflti. ABD 1947 den itibaren So uk Savafla girdi ve temel ilkesi Sovyet blo unun oluflturdu u Avrasya k ta eksenini kuflatmak olan bir jeostratejik doktrini uygulamaya koydu. ABD, Sovyetler i bafllarda B52 lerle, sonralarda ise k talararas füzelerle ve nükleer sald r yla tehdit ediyordu. Sovyetler in kimi zaman tehditkâr olan çeflitli hamlelerini karfl layabilmek için çoklu ya da ikili askeri ittifaklar kurdu. Tüm dünyaya uçak gemileri deste inde asker ve malzeme yerlefltirdi. ABD SSCB ye karfl So uk Savafl n tarihi, s cak çat flmalar n tarihidir. ki süpergüç zaman zaman uçurumun k y s na gelmifl olsa da (Berlin, 1948; Kore, ; Küba, 1962) bu çat flmalarda hiçbir zaman do rudan karfl karfl ya gelmemifltir den sonra nükleer cephaneliklerinin daha da güçlenmesi, bu iki ülkeyi daha temkinli olmaya zorlad. Birinin girdi i çat flmaya di eri do rudan müdahil olmamaya özen gösterdi (Vietnam, Afganistan) ve daha çok araya koyulan müttefikler üzerinden karfl karfl ya geldiler. Sovyetler in Küba n n deste- iyle Afrika da yapt hamleyi zaman içinde karfl layan ABD, kendi nüfuz alan Latin Amerika da düflman hükümetlerin iflbafl na gelmemesi için gizli servisleri ve CIA i seferber etti. Füze krizi (SS20 ve Pershing), Sovyet blo u da lmadan önce 1980 lerde Avrupa da yaflanan son büyük krizdi. Amerika dan farkl olarak, silah ve ekmek aras nda bir tercih yapmak zorunda kalan Sovyet blo u ise da ld. Raymond Aron ve Pierre Milza gibi baz yorumculara göre, Amerikan mparatorlu unu So uk Savafl yaratt. ABD, tarih sahnesinden silinen, geçmiflteki büyük sömürgeci güçlerin yerini ad. SSCB N N KUfiATILMASI ( ) MARSHALL PLANINDAN FAYDALANAN ÜLKELER Avrupa n n yeniden inflas na yard m ABD, ekonomik ve siyasi ç karlar do rultusunda bir yard m program n yürürlü e koydu: European Recovery Program. Daha çok, program yürürlü- e koyan kifli olan George Marhall n ad yla tan nan programdan 17 ülke faydaland. sviçre ve sveç gibi tarafs z ülkelerin de faydaland yard m n aslan pay n Birleflik Krall k ve Fransa ald.
6 20 SO UK SAVAfi (II): NÜKLEER YARIfi NÜKLEER S LAHLANMANIN SEYR 21 Atom bombas n kullanan ilk ülke olan ABD, hem hegemonyas n sürdürebilmek, hem de 1949 dan itibaren nükleer silahlarla donanmaya bafllayan SSCB nin karfl s nda durabilmek amac yla nükleer silah kapasitesini aral ks z olarak artt rd. Bu silahlanma yar fl, 1970 lerdeki geç kalm fl Amerikan-Sovyet antlaflmalar na kadar devam etti. ABD, a r bombard man uçaklar, nükleer denizalt lar ve yeralt na gizlenmifl füzelerden oluflan ve SSCB ye güneyden yönelen son derece tehditkâr bir cephanelik oluflturdu. Kendi topraklar n da, Sovyet füzelerinin gelmesini bekledi i kuzey kutbu yönüne çevrilmifl geliflmifl radar izleme sistemleriyle donatt. VURUCU GÜÇ: A IR BOMBARDIMAN UÇAKLARI B-52: AMER KAN VURUCU GÜCÜNÜN A IR TOPU 1954 te hizmete giren bu devasa uçak, tüm zamanlar n en güçlü bombard - man uça : 31 tonu klasik ve nükleer bombalar olmak üzere, toplam a rl 229 ton. Sekiz motorlu. Asl nda, SSCB üzerinde yüksek irtifada uçup görevini tamamlad ktan sonra müttefik bir ülkedeki hava üssüne dönmek üzere tasarland. Bu uçaklardan aras nda 744 adet imal edildi. Bunlar n yüz kadar halen görevde. ABD NÖBETTE Ülkenin her yerinde silah depolar ABD nükleer bak mdan 1960 lar n bafl na kadar bask nd. Vurucu gücü, temelde, uzun menzilli bombard man uçaklar na dayan yordu. Yukar daki grafik, dengelerin nas l de iflti ini, ki Büyükler in (ABD ile SSCB), farkl yönelimlerle, nas l tamamen farkl biçimde silahland klar n gösteriyor: Sovyetler, tercihini, güdümlü ve k talararas füzeler atabilen nükleer denizalt lardan yana kullan rken, Amerikal lar, bir yandan stratejik öncelikleri, bir yandan da silah sanayii lobisinin bask lar do rultusunda daha genifl bir silah yelpazesine ba l kald. B52 lerini muhafaza ettiler ve yeni modeller gelifltirdiler (B2 ve B1). Hem konvansiyonel hem de nükleer bafll k tafl yabilen füzelerle donat lm fl onlarca nükleer denizalt dan oluflan bir filo oluflturdular. Büyük Çay rlar bölgesinin kuzeyinde, kutuplar n üzerinden do ruca SSCB ye yönelecek füzeler konuflland rd klar bir yeralt üssü de infla ettiler. Sovyetler in güç kazanmas üzerine, 1962 sonunda, dönemin baflkan Robert Kennedy nin Savunma Bakan Robert McNamara, karfl l kl kesin y k m doktrinini gelifltirdi ve ki Büyükler aras nda bir tür denge kuruldu: Dehflet Dengesi Erken uyar ABD ve Kanada, Kuzey Amerika n n hava savunmas için ortak bir komuta merkezi olan Norad kurdu. Norad, savunma maksatl birçok radar hatt ndan olufluyordu. Bunlar n en geliflmifli, Thulé (Grönland n kuzeybat s ) ve Alaska n n göbe indeki Clear hava üslerine kurulmufl olan ve Sovyet füzelerinin havaland n tespit edebilen ekipmand.