

24 Nisan
2015e İlişkin Bir Öneri
Ermeni (büyük) soykırımının üzerinden 100 yıl geçmiş olacak 2015te.
Büyük soykırım diyorum çünkü aslında 1800lerin sonunda başlamış ve
Erzurum (1895), Adana (1909) gibi bazı yerlerde de bir ölçüde işe
koyulmuştu soykırımcılar. Ama 1915teki vahşete ulaşamamışlardı. Çünkü o
dönemde, Osmanlı sınırlarındaki tüm gayrimüslim azınlıklara yönelik topyekun bir
saldırı işlerliğe konmuştu. Ermeni soykırımının (bir biçimde) ilk sırada
telaffuz edilmesi öteki halklara/inanç gruplarına yapılanları
önemsizleştirmemeli.
Erzurum ve çevresinde
öldürülen Ermenilerin bir bölümü, 30.10.1895
Türkiyenin resmi olarak bu soykırımı tanıması ve sonraki gerekli prosedürü
takip etmesi beklenmektedir haliyle. Kuşkusuz bu çok önemli ve gereklidir.
Muhtemelen de bir biçimde bu kabul edilecektir. 2015te olmasa da sonsuza
kadar sürmeyecektir. Ama yine muhtemelen bu kabul etme, bir gerçeklikten çok
lütuf1
havasına sokulmaya çalışılacaktır. Çünkü devletin geleneğine başka türlüsü
uymazdı.
Burada akla gelen başka bir soru var. Türkiye Cumhuriyeti tarafından yapılmayan
ve hatta bu soykırımdan dolayı, başta soykırımın sorumlusu Talat (1874-1921)
olmak üzere birçok kişi yargılanmış ve çeşitli cezalar almışlardı. İyi de
kendisiyle ilgisi olmayan, başka bir devletin yaptığı ve kabullendiği bu vahşeti
Türkiye Cumhuriyeti neden kabul etmekte bu denli zorlanıyor. Öyle ya Türkiyeyi
kuranlar zaten hem işgal kuvvetlerine hem de Osmanlı idaresine karşı mücadele
etmemişler miydi? Son Osmanlı padişahına ve yönetimine göre Mustafa Kemal
(1881-1938) ile arkadaşları vatan haini değiller miydi?
İşte zurnanın tuhaf sesler çıkardığı yer de burasıdır. Çünkü Kurtuluş Savaşı
olarak 90 yıldır anlatılan ve topluma empoze edilen savaş, aslında ve bir
biçimde 1915in devamıydı. 1915te bir buçuk milyon insanın yok
edilmesiyle doruğuna ulaşan bu iş bitmemişti tabii ki. Kısa bir moladan sonra
-ki bu süreçte Talat ve bazıları yargılandı-, yani 1919dan
itibaren her nasılsa Anadolu ve Trakyada kalabilmiş öteki gayrimüslimlerin
boğazlanmasına devam edildi. Yani görev sürdü ve 1923teki ilk etabın
sonuna kadar devam etti. Tabii 1930lar, 1938ler, 1950ler
ve 1960lar gibi sonrası da var. Ama şimdilik asıl konumuz bunlar değil.
Durup dururken ve eğlence olsun diye bu kadar insan yok edilmedi haliyle.
Topal Osman (1883-1923) gibi bunu kendisine artık eğlence eden birçok katil
de olmasına karşın, asıl sorun gayrimüslimlerin mal varlığının el
değiştirmesiydi. Bu süreçte çok büyük bir sermayenin yeni sahipleri tarafından
kurulan yeni Türkiye aynı zamanda en büyük açmazını da bağrında
taşıdı/taşımaktadır. Bundan dolayı Türkiyenin bugünkü yöneticileri de öncekiler
gibi soykırım gerçeğini kabul etmeyeceklerdir. Çünkü artık bu kabul, kabul
edildiği yerde kalmayacaktır. Birileri bunca malın mülkün şimdi kim(ler)in
elinde olduğunu soracaktır. Kim bilir belki Talatın tüm bölgelerde
ısrarla tutturduğu ve büyük bir ihtimalle halen devlet arşivlerinde bulunan
evraklar sorulmaya, kurcalanmaya başlanacaktır.
Bunlar haliyle devletin (de) içinden çıkması gereken sorunlardır. Ama bu sorular
artık daha sivil boyutlarda sorulmaktadır, sorulmaya devam edecektir.
Bütün bunların dışında sadece ve sadece bu denli vahşete maruz kalmış bir halkın
ardından insani görev olarak yapılabilecek bir şeyler olmalıdır. Yazmalar,
belgelemeler, anmalar, hatıralar ve başka birçok şey yapılabilir, yapılıyor da.
Benim aklıma gelen ise Nazi dönemindeki soykırımın ana hedefi olan Yahudileri
(ve başka grupları) yad etmek için bugün Almanya başta olmak üzere tüm Avrupada
yapılanlardır.
Çünkü buradaki asıl meselelerden biri yad etmek ise, öteki de bu ve benzeri
vahşetlerin tekrar etmemesine dikkat çekmedir. Geçmiş ders almanın anlamı da
geleceğe yön verebilmesiyle anlam bulur.
Göründüğü kadarıyla toplumun büyük bir bölümü geleceğe ilişkin düşünmek yerine
geçmişi unutmayı tercih etmektedir. Kuşkusuz bu türden huzursuzluk verici
geçmişi unutmak ve unutulmasını sağlamak çok kişinin işine gelmektedir.
Evet, bu kadar rahatlık yeter herkese. Madem bu rahatlık düşündürmeye yetmiyor,
o halde bir biçimde rahatsızlık vermeli insanlara. Bu rahatsızlık Almanyada2
(birçok başka şeyin yanında) şöyle verilmektedir: Soykırımı hatırlatmak amacıyla
evlerin önündeki kaldırıma, çoğunlukla Yahudilerin olmak üzere orada yaşamış ve
bir biçimde Nazilerin kurbanı (örneğin Romalar) olanların isimleri, doğum ve
ölüm tarihleri, nerede ve nasıl öldürüldüklerine ilişkin bilgilerin bulunduğu
pirinç levhalar/kaldırım taşları yerleştirilmektedir.
Kare bir kaldırım taşı ölçülerinde3 ve adı »Stolperstein« olan bu
levhaların amacı da adıyla özdeştir. »Stolperstein« ayağa takılan taş ya
da tökezleten taş anlamına gelmektedir.
Bu
aslında iyi bir emsal teşkil edebilir Türkiyede yaşananlara. Böylelikle sadece
bilinen ve tespit edilen değil vicdanıyla hesaplaşabilecek birçok insanın da
bazı şeyleri hatırlamasına veya en azından bazı soru işaretlerinin ortaya
çıkmasına yardımcı olabilir. Belki vicdanında ve gözünde bir dikene
dönüşebilir.. Gelin biz de »tökezleten taş« yerine »vicdan taşı« ya da »vicdan
dikeni« diyelim. Ya da herkes kendine göre bir isim, bir kavram düşünsün.
Almanyada bir sokakta bulunan bu tür örneklerden birisi şöyledir:
Fotoğraf: B. Karadeniz
Bunlara ilişkin şu bilgiler bulunmaktadır:
Burada 1895 doğumlu Leo Marx yaşıyordu. 1942de Riga
toplama kampına gönderildi.
1942de
katledildi.
Burada 1901 doğumlu Else Marx yaşıyordu. 1942de Riga
toplama kampına gönderildi.
1944te
Stutthof toplama kampında katledildi.
Burada 1927 doğumlu Ruht Marx yaşıyordu. 1943te Sobibor
toplama kampına gönderildi.
1943te
katledildi.
Burada 1931 doğumlu Gerda Marx yaşıyordu. 1943te
gönderildiği Sobibor toplama kampına gönderildi.
1943te
katledildi.
Anlaşılacağı gibi 2 çocuklu bir aile yok edilmiş. Çocukların biri 16,
öteki 12 yaşında.
Almanca »deportieren« kelimesinin karşılığı tehcirdir. Tehcir edilen
insanlar genellikle birbirinden ayrılarak ya götürüldükleri yerde ya da başka
bir toplama kampına aktarılarak orada öldürülmekteydi.4
Dikkat edilirse kadın ve erkek birbirinden ayrıldığı gibi çocukların da daha
başka bir yere götürüldükleri görülecektir. Çünkü savaşın ortalarına doğru artık
öldürmek tümüyle bir sanayi sektörüne dönüşmüş, en hızlı ve en az artık
bırakarak öldürmek için sanayi geliştirilmişti.
Osmanlı döneminden itibaren soykırım (veya devamı uygulama) anlamında herhangi
bir biçimde öldürülen insanların yaşadığı yerlerde böylesi işaretler konabilir.
Böylelikle hem o insanlara ilişkin bir hatır(latm)a, hem de belki canları alınan
bu insanların mallarının da nerelere gittiğine ilişkin soru işareti yaratmaya
yardımcı olabilir.
Tabii sadece öldürülenler değil, yerinden yurdundan edilen insanlar için de
aynı işaretler konmalı ve biliniyorsa akıbetleri belirtilmelidir.
Sonra da bu süreç daha genişletilip güncelleştirilir. Dersimden tutun da
Maraşa, oradan 12 Eylüle, oradan Kürdistanda kaybedilen binlerce insana
kadar, daha çok iş var.
Devlet geleneğinin bu yönü için »Sivil İtaatsizlik Üzerine«
başlıklı yazı incelenebilir.
Bu
proje Almanyada başlatılmasına ve ağırlıkla Almanyada yürütülmesine rağmen
Avrupanın birçok ülkesinde de hayata geçmektedir. Şu ana kadar tüm Avrupada
yaklaşık 45.000 »Stolperstein« yerleştirilmiştir.
Günter Demnig
adlı sanatçının başlattığı bu projeye ilişkin web sayfasında ayrıntılı bilgiler
bulunmaktadır.
www.stolpersteine.eu
(Sitenin dili şimdilik sadece Almanca ve İngilizcedir.)
Tam ölçüler: 96x96x100 mm.
4
Bu toplama kamplarını çoğu sadece öldürme amaçlı değildi. İlk anlamda tehcir
edilen insanlar ölümüne çalıştırılırdı. Zaten birçoğu bu zoraki çalıştırma
sırasında hayatını kaybederdi. (Bu durum Ermeni soykırımı sürecinde de aynen
böyle işlemişti. Bu konuyu başka bir zaman ayrıntılı ele alacağım.) Savaşın ilk
yıllarında bu yöntem ağırlıktaydı. Daha sonra, öldürme işlemleri tam bir
endüstri haline getirilince işleri bit(iril)enler asıl yok etme kamplarına (Vernichtungslager)
gönderilmekteydi. Almanyanın değişik yerlerinde 30 kadar ana toplama ve
yok etme kampı bulunmaktaydı. Ancak Auschwitz-Birkenau başta olmak üzere
bunların beş tanesi (tümü şu anki Polonya sınırları içindedir) bütünüyle yok
etme amaçlıydı.
Bekir Karadeniz
Yazıyı pdf olarak indirebilirsiniz.