Bu yazımda sizlere kuşların yerleşmeleri hakkında bilimsel bir deney yazmak istiyorum. Bir kaç yıl önce Almanya’nın Bremen kentinde, yuvaları yanında yedi tane kırlangıç yakalandı önce kolayca görülebilmeleri için beyaz kanatları kırmızı boya ile boyandı, sonra da, Bremen’den 400 mil uzaklıkta olan Londra’nın Croydon kasabasına götürüldü ve orada serbest bırakıldı. Beş tanesi Bremen’deki yuvalarına geri döndüler. O halde, bu kuşlar daha önce aynı şeyi hiç yapmadıkları halde eski yuvalarını nasıl bulmuşlardı. Çok şaşırtıcı bir durum. Kırlangıç (veya köpekler) için “yöne doğru duyarlılık” veya, “evlerine gitme içgüdüsü” ne sahiptir demek, pek iyi bir söz olmaz, çünkü, bu tip sözler hiç birşey açıklamazlar. Halbuki biz, kuşların yuvalarının yolunu bulmak için hangi duygularını kullandıklarını ve tanıdık bir yere gelinceye kadar, doğru yolda nasıl gittiklerini öğrenmek istiyoruz. Fakat ne yazık ki, şimdiye kadar hemen hemen hiçbir bilimsel deney bunu açıklayamamıştır.
Belki, göç eden kuşlar bu tip konuların en esrarengiz olanıdır. Kırlangıçlar Ingiltere’den Agustos ve Eylül de ayrılır, Afrika’ya doğru uçarak, bizim kışımızı burada geçirirler. Ingiltere’ye tekrar ilkbaharda yuvalarına geri dönerler. Bu şekilde göç eden başka tip kuşlar da vardır. Kuşların yolculukları hakkında bu bilgilerde ayaklarına takılan alüminyum yüzükler sayesinde elde edilmiştir. Yüzüklerin üstünde adres ve numara yazılıdır. Ingiltere’de işaretlenmiş on-dört kadar kuş, tekrar Güney-Airika’da yakalanmıştır. Bu iki kara parçası arasındaki mesafe ise 6.000 mil kadardır, öbür bahar, kuşlar sadece Ingiltere’ye dönmekle kalmazlar, aynı zamanda bir evvelki yuvalarına benzer bir yuva yaparlar. Bu kadar büyük ve uzun yolculukdan sonra kuşlar yollarını nasıl buluyorlar? Yavru kuşlara yolu, büyükleri öğretmezler, çünkü büyükler çoğunlukla önden giderler. Yollarını nasıl buldukları konusunda hiç bir bilgimiz yok. Büyük bir kısmı gece uçarlar ki, hiç bir yer görünmez, ve öbürleri de deniz üstünden hemen hemen hiç kara görmeden uçarlar.
Mesela, bir çeşit kış-kuşu, Kanada da yuva yapar. Yaz sonunda, 2500 millik bir mesafeyi. Okyanus üzerinden, hem de hiç durmadan GÜney-Amerika’ya uçarlar. Bu kadar uzun mesafeyi uçmak, hayret verici bir tahammül ister, üstelik Okyanus üstünde, kuşlara rehberlik edebilecek hiç bir işaret yoktur.
Ortaya atılan bir fikir ise, kuşların kuzey kutbundan güney kutbuna doğru uzanan magnetik kuvvetten yararlanarak, yönlerini tayin ettiklerini savunuyor. Bu fikri ispatlamak için, istila edilmeden önce, Polonya’da deneyler yapılıyordu. Kuşların kafalarına mıknatıs yerleştirilip. yönduyarlılıklarında etkisi olup, olmadığına bakıldı. 1970’de Cornell-Üniversitesinden Dr. W Keatoş, mıknatıs kullanarak, buna benzer bir deney yaptı ve sonuç olarak kuşların yönduyarlılığını, karışık buldu, öbür deneyler de, kuşların yönlerini yıldızlardan alabileceklerini gösteriyor.
O halde yazımızı şöyle bağlayabiliriz, kuşlar, göçleri sırasında ya magnetik alandan ya da
yıldızlardan yararlanıyorlar. Tabii her ikisi de olabilir.
H MUNRO FOX, F.R.S. dan