Kalay
Kalay Nedir? Özellikleri Nelerdir ve Nerelerde Kullanılır?
Periyodik Tablo Nedir?
Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Periyodik Tablo projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Periyodik Tablo projesinin amacı, bugüne kadar keşfedilmiş veya üretilmiş bütün elementleri, özelliklerini ve ne tür alanlarda kullanıldıklarını, eğitici ve kolay bir şekilde tanıtan, öğrenimi kolaylaştırıcı bir biçimde sunan, dinamik bir elementler tablosu halinde sergilemektir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Özellikler
Kalay atom numarası 50, sembolü Sn olan kimyasal bir elementtir. Kalay, görünüş olarak soluk sarı gümüşi bir metaldir. Kalay, indiyum gibi, fazla kuvvet uygulanmadan kesilebilecek kadar yumuşaktır. Bir kalay çubuğu büküldüğünde, kalay kristallerinde ikizleşmenin bir sonucu olarak "kalay çığlığı" olarak adlandırılan ses duyulabilir; bu özellik indiyum, kadmiyum, çinko ve donmuş cıva elementlerinde de görünür. Katılaştıktan sonra saf kalay, çoğu metal gibi ayna benzeri bir görünüm sağlar. Bununla birlikte, çoğu kalay alaşımı, metal donuk gri bir renk şeklinde katılaşır.
Kalay, periyodik elementler tablosunun 14. grubunda yer alan bir geçiş metalidir. Kalay, grup 14'teki komşularının her ikisine, germanyum ve kurşuna kimyasal bir benzerlik gösterir ve iki ana oksidasyon durumuna sahiptir: +2 ve daha kararlı +4. Kalay, dünyadaki en bol 49. elementtir ve 10 kararlı izotop ile sihirli proton sayısı sayesinde periyodik tablodaki en fazla kararlı izotopa sahip elementtir. İki ana allotropa sahiptir. Bunlar; oda sıcaklığında, kararlı allotrop β-kalaydır, gümüşi beyaz, dövülebilir bir metaldir, ancak düşük sıcaklıklarda, elmas kübik yapıya sahip daha az yoğun gri α-kalaya dönüşür.
Bulunma Sıklığı ve Üretimi
Bu element, yer kabuğundaki magmatik kayalarda yaklaşık %0,001 oranında bulunur. Bolluğu kobalt, nikel, bakır, seryum ve kurşun gibi teknik olarak yararlı elementlerle aynı büyüklüktedir ve esasen azot bolluğuna eşittir. Kozmosta, 1×106 silikon atomu başına 1.33 kalay atomu vardır; bu, kabaca niyobyum, rutenyum, neodim veya platininkine eşit bir bolluktur. Kozmik olarak kalay, nötron emiliminin bir ürünüdür.
Kalay, doğal metal olarak, ticari öneme sahip tek kalay minerali olan kasiteritte stanik oksit, SnO2 olarak bulunur. Metal, kassiteritte, eritme fırınlarında kömür veya kok ile indirgenerek elde edilir. Başlıca kaynağı, ortalama %0.01 kalay içeren alüvyal birikintilerdir.
Uygulama ve Kullanım Alanları
Kalay'ın birçok kullanım alanı vardır. Cila gerektirir ve kalay kaplı çelikten yapılmış teneke kutularda olduğu gibi korozyonu önlemek için diğer metalleri kaplayarak kullanılır. Süper iletken mıknatıslar için bir niyobyum-kalay alaşımı kullanılır. Çoğu pencere camı, düz bir yüzey oluşturmak için erimiş camın erimiş kalay üzerine yüzdürülmesiyle yapılır. Cama püskürtülen kalay tuzları, elektriksel olarak iletken kaplamalar üretmek için kullanılır.
Bazı kalay bileşikleri, midyeleri önlemek için gemiler ve tekneler için kirlenme önleyici boya olarak kullanılmıştır. Bununla birlikte, düşük seviyelerde bile, bu bileşikler deniz yaşamı, özellikle istiridye için ölümcüldür. Artık çoğu ülkede kullanımı yasaklanmıştır.
Tarihi
Kalay çıkarımı ve kullanımı, farklı metal içerikli polimetalik cevherlerden oluşan bakır nesnelerin farklı fiziksel özelliklere sahip olduğu gözlendiğinde, M.Ö.3000 yıllarında Tunç Çağı'nın başlangıcına tarihlenebilir.[1] En eski bronz nesneler %2'den daha az kalay veya arsenik içeriğine sahipti. Bu nedenle bakır cevherindeki eser metal içeriğinden dolayı bilinçsiz alaşımlamanın sonucu olduğuna inanılıyor.[2] Arsenikli bronz nesneler ilk olarak, arseniğin bakır cevheri ile bağlantılı olarak yaygın olarak bulunduğu Yakın Doğu'da ortaya çıktı, ancak sağlık riskleri hızla fark edildi ve çok daha az tehlikeli kalay cevherlerinin kaynak arayışı Bronz Çağı'nın başlarında başladı.[3] Bu, kalay metaline olan talebi yarattı ve uzaktaki kalay kaynaklarını Bronz Çağı kültürlerinin pazarlarına bağlayan bir ticaret ağı oluşturdu.
Etimolojisi
Kalay isminin kökeni tarihte çok net değildir. Bazı bilim insanları, adının Etrüsk tanrısı Tinia'dan geldiğine inanmaktadır. Orta Çağ boyunca, metal Latince adı "stannum" olarak biliniyordu. Bu isimden dolayı elementin sembolü "Sn" olarak kullanılmaktadır.
Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.
Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.
Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.
Önlem ve Güven
Kalayın Sağlık Etkileri
Kalay esas olarak çeşitli organik maddelerde bulunmaktadır. Organik kalay bağları, insanlar için en tehlikeli kalay şeklidir. Tehlikelere rağmen boya sanayi ve plastik sanayi gibi çok sayıda sanayide ve tarımda zirai ilaçlarda bulunmaktadır. Organik kalaylı maddelerin etkileri değişebilmektedir. Var olan maddenin türüne ve ona maruz kalan insana bağlıdırlar. Trietiltin insanlar için en tehlikeli organik kalay maddesidir. Nispeten kısa hidrojen bağlarına sahiptir. Hidrojen bağları uzadığında, insan sağlığı için daha az tehlikeli hale gelmektedir.
Akut etkiler:
- Göz ve cilt tahrişleri
- Baş ağrısı
- Karın ağrıları
- Hastalık ve baş dönmesi
- Şiddetli terleme
- Nefes darlığı
- İdrar yapma sorunları
Uzun vadeli etkiler:
- Depresyonlar
- Karaciğer hasarı
- Bağışıklık sistemlerinin arızalanması
- Kromozomal hasar
- Kırmızı kan hücresi eksikliği
- Beyin hasarı (öfke, uyku bozuklukları, unutkanlık ve baş ağrısına neden olur)
Kalayın Çevreye Etkileri
Kalay tek atom veya molekül olarak herhangi bir organizma için çok toksik değildir. Toksik formu organik formdur. Organik kalay bileşenleri ortamda uzun süre kalabilir. Çok kalıcıdırlar ve biyolojik olarak yeterince parçalanamazlar. Mikroorganizmalar, uzun yıllar su topraklarında birikmiş organik kalay bileşiklerini parçalamada büyük sorun yaşarlar. Buna bağlı olarak organik kalay konsantrasyonları hala yükselmektedir.
Organik kalaylar, çamur partikülleri üzerinde absorbe edildiğinde su sistemlerine yayılabilir. Mantarlar, algler ve fitoplanktonlar için çok toksik oldukları için sucul ekosistemlere büyük zarar verdikleri bilinmektedir. Fitoplankton, diğer su organizmalarına oksijen sağladığı için sucul ekosistemde çok önemli bir bağlantıdır. Aynı zamanda sucul besin zincirinin de önemli bir parçasıdır.
İlginç Bilgiler ve Diğer
- Kalay ilk olarak MÖ 3.500 civarında şu anda Türkiye olarak bilinen bölgede çıkarıldı ve işlendi.
- MÖ 3.500: Eski metal işçileri, daha dayanıklı ve daha uzun süre keskin kalan alet ve silahlara dönüştürülebilecek çok daha sert bir bronz oluşturmak için nispeten yumuşak bakırı kalayla birleştirmeyi öğrendiler. Bu keşif, yaklaşık 2.000 yıl süren Bronz Çağı olarak bilinen dönemi başlattı.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Erkek insanların neden meme uçları vardır?
- Evrenin kendisinin, gözlemlenebilir evrenden çok daha büyük olduğunu nasıl biliyoruz?
- Merhaba arkadaşlar size bir şey sormak istiyorum. Ben baska ülkede okuyorum ama liseliyi türkiye'de okumak istiyorum. Liseli okullar zor mu?
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- A. R. Giumlia-Mair. (2021). Actes Du Xivème Congrès Uispp, Université De Liège, Belgique, 2-8 Septembre 2001. The Problem of Early Tin, sf: 23-31. | Arşiv Bağlantısı
- R. D. Penhallurick. (1986). Tin In Antiquity: Its Mining And Trade Throughout The Ancient World With Particular Reference To Cornwall: Its Mining And Trade Throughout The Ancient World With Particular Reference To Cornwall. ISBN: 9780904357813. Yayınevi: CRC Press. sf: 1.
- J. A. Charles. (1977). The Development Of The Usage Of Tin And Tin-Bronze: Some Problems. The Search for Ancient Tin, sf: 25-32. | Arşiv Bağlantısı
- Lenntech. Tin (Sn) - Chemical Properties, Health And Environmental Effects. Alındığı Tarih: 07 Ocak 2021. Alındığı Yer: Lenntech | Arşiv Bağlantısı
- Wikipedia. Element With The Atomic Number Of 50. (24 Mayıs 2001). Alındığı Tarih: 07 Ocak 2021. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
- Royal Society of Chemistry. Tin - Element Information, Properties And Uses | Periodic Table. Alındığı Tarih: 07 Ocak 2021. Alındığı Yer: Royal Society of Chemistry | Arşiv Bağlantısı
- Brian D. Colwell. 20 Interesting Facts About Tin. (07 Mayıs 2019). Alındığı Tarih: 07 Ocak 2021. Alındığı Yer: Brian D. Colwell | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/01/2021 08:35:44 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9891
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Kimya
- Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Kimya> Kimya Tarihi> Periyodik Cetvel
- Uzun Periyodik Cetvel Kimya Tarihi Element Periyodik Tablo Elementler Metal Kimyasal Element