Kapitalist sistem ya da komünist sistem
Kapitalizmin karşısındaki sosyal sistem ise komünizmdir. Komünist bir sistemde, özel mülk yoktur. Merkezi bir hükumet üretim araçlarını kontrol eder. Sermaye bireyler ya da özel işletmeler tarafından biriktirilemez. Rekabet mevcut değildir.
Kapitalist sistem, komunizme karşı Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin tarihe karıştığı 1989’dan itibaren öne çıkmıştır. Yine de ekonomistler kapitalist sistemi tartışmaya devam etmektedir.
Kapitalist ekonomik sistem, serbest piyasalar ve ekonomiye devlet müdahalesinin olmaması ile karakterize edilir. Uygulamada, kapitalist bir ekonominin, özellikle özel mülkleri korumak için hükumet müdahalesine ihtiyacı olacaktır. Kapitalizmi hiç bir hükumetin bulunmadığı anarşizmden ayırmak için bu husus özellikle önem arz eder. Gerçek dünyada, kapitalist bir ekonomik sisteme sahip olduğu düşünülen pek çok ekonomide, hükumet Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)’nın bir kısmını harcıyor olabilir. Bunun nedeni, hükumetin refah, sağlık, eğitim ve ulusal savunma karşılığı bazı harcamalar yapmasıdır. Bununla birlikte, ekonomi yine de kapitalist olarak görülür. Çünkü özel girişim alanında firmalar neyi, ne zaman, nasıl üreteceklerine kendileri karar verir. Bu noktada devlet müdahalesi söz konusu olamaz.
Avrupa ve Japonya’da uygulanmakta olan kapitalist sistem, mevcut işletmeleri korumak için çok fazla yaptırıma sahiptir. Firmaların sermaye hareketleri üzerinde büyük etkileri vardır. Bazı ekonomi yazarları buna “büyük firma kapitalizmi” derler.
ABD hükümetleri ise sermaye hareketlerine daha az müdahalecidir. Kapitalizm sistem Amerika‘da daha özgürlükçüdür.
Hükümet, sermaye hareketlerinin yönetilmesiyle daha da yakından ilgilenildiğinden, yazarlar bu tip kapitalizme “devlet yönlendirmeli kapitalizm” de derler.
Kapitalist sistem ve sorunları
- Eşitsizlik: Kapitalist ekonomik sistemler, servet ve gelir eşitsizliklerine yol açar.
- Tekelleşme: Kapitalist bir toplumda firmalar, tüketiciler ve işçiler üzerinde tekelci bir güç kazanabilir.
- Çevre sorunları: Kâr güdüsü ile hareket eden bir kapitalist toplum kısa vadede ekonomik geliri en üst düzeye çıkarmak için kararlar alabilir. Ancak uzun vadede çevre sorunlarının maliyetine de dikkat etmek gerekir.
Kapitalizmin sorunsuz olarak gelişmesi, hukuk düzeni içerisinde kişilerin, kurumların ve kuralların gelişmesine bağlıdır. Hukukun olmadığı bir devlette, kapitalizm değil, yarı vahşi bir düzen hakimdir. Ve bu vahşi düzen toplumları mutlu etmez. Birey ve toplum kapitalizmin baş aktörleridir. Dolayısıyla kapitalizmin başarısı, onu yaşatan insanların ve toplumun başarısıdır. Bunun tersi de doğrudur. Kapitalizmin gücü, hatasız bir toplumsal ya da ekonomik sistem olmasında değil, insanların düştükleri hataya karşı önlem alabiliyor olmasındadır.
Kapitalist sistem ve alternatifleri
‘‘Kapitalizm’’ sözcüğünü 19. yüzyılın ortalarında komünist sistemin kurucusu olan Karl Marks kullanmıştır. Kapitalist ekonomi sistemi, gerçek kişilerin ve özel şirketlerin hiç bir müdahaleye maruz kalmadan mal ve hizmet ürettikleri ve bunları serbest piyasa ve fiyat ortamında değiş tokuş ettikleri bir ekonomik sistemdir. 19. yüzyılda başta İngiltere olmak üzere, kapitalizm, hakim ekonomik sistem haline gelmiştir. Zaten dünyaya İngiltere’den yayılmıştır. Kapitalizm fikrinin kökleri çok eskilere dayanır.
I. Dünya Savaşı’na kadar kapitalizm rakipsizdir. I. Dünya Savaşı’ndan sonra komünizm ya da marksizm “kapitalizm”e rakip olarak yükselişe geçmiştir.
Kapitalist bir ekonomik sistem genellikle ekonomik kararların devlet kurumları tarafından alındığı “sosyalist veya komünist” bir ekonomik sistemle kıyaslanır. Yani, kapitalist sistemin karşısında yer alan alternatif sosyal sistem olarak “sosyalist sistem/komünist sistem görülmektedir.
XIX ve XX. yüzyıllarda siyasetin ana tartışma konusu, iki rakip iktisadi model, yani kapitalizm ve sosyalizm arasındaki yarış oldu. Ekonomik sorunlar, uzun süredir ideolojik ve siyasi tartışmaların merkezinde olduğu için, bu normaldi. Fakat bu yarış, özellikle komünist sistemin 1989’dan itibaren dağılmasıyla kapitalizmin, sosyalizm üzerindeki zaferiyle son buldu.