‘Uyuyorum ve huzur içinde rüya görüyorum’
Damir Ivankoviç, Bosna’nın Prijedor beldesinde işlenen toplu suçlara katıldı. Bosnalı Sırp polis gücünün bir üyesi olarak, Ağustos 1992’de bir gün boyunca yaklaşık 200 Boşnak ve Hırvat sivili cinayetine katıldı.
Ivankoviç Bosna-Hersek Mahkemesi’nde bir itiraf pazarlığı yaptıktan sonra, sanıkların geri kalanına karşı tanıklık etti, suç ve cinayetlerle ilgili kendi faaliyetleri hakkında ayrıntılı olarak konuştu.
Ivankoviç’in suç itirafları Edin Ramuliç için çok önemliydi. Ramuliç ayrıca savaş sırasında birçok vahşetin yaşandığı Prijedorlu. 100.000’den az nüfusu olan bu küçük kasaba, Bosna’da neredeyse 50 kişiyle en fazla savaş suçlusu mahkuma sahip bölge.
Birçoğu zaten cezalarını çekti ve serbest kaldı. Ramulic bazen kasabada onlarla karşılaşıyor ve bu kişilerin yüzlerini mahkeme duruşmalarından iyi hatırlıyor.
Prijedor’daki hiç kimse savaş suçu davalarında ondan daha fazla vakit geçirmemiş olabilir. Bunu yapmak için çok fazla nedeni vardı. Babası ve erkek kardeşi de arkadaşları, akrabaları ve komşuları gibi öldürüldü. Kendisini ortaya koyduğunda, bildiği yaşamın yok edildiğini biliyordu.
Dragan Koludzija adlı bir adamın babasının ölümünden sorumlu olduğunu düşünüyor. Kolundzija, Prijedor yakınlarındaki Keraterm gözaltı tesisinde nöbetçi iken ICTY’de suç işledi.
Ramulic Bırn’e “Bu, yargılama sırasında suçundan en az bir kez bahsettiği ve yaptığı şeyin yanlış olduğunu itiraf ettiği anlamına geliyordu. Ancak cezasını çektikten sonra, [Bosna] Federal televizyonunda her şeyi reddetti” dedi.
Ramuliç, Damir Ivankoviç’in farklı bir dava olabileceğini söyledi. Ivankoviç’in davasındaki bir savcı bile “dürüst pişmanlık ve vicdan azabı”, “kurbanlara pişmanlığını ifade etmedeki istekliliğin” altını çizdi.
Ivankoviç mahkemede şunları söyledi: “Bu suçun işlendiğini kabul etmek istiyorum. Bu itiraf için hiçbir şey vaat etmedim, her şey saf bir vicdanla gerçekleşiyor”.
Suçlu olduğunu itiraf ettikten sonra, 2009 yılında 14 yıl hapse mahkum edildi. Ancak BIRN, Bosna-Hersek Mostar’da onu hapishanede ziyaret ettiğinde, herhangi bir kimseyi öldürdüğüne dair iddiayı reddetti.
“Uyuyorum ve huzur içinde rüyalar görüyorum. Bir mermiyi bile ateşlemiş olsaydım, o kadar sağlıklı uyuyamazdım” diyor Ivankovic.
Duruşması sırasında yaklaşık 200 sivilin cinayetlerini anlattı ve “tek bir yaylım ateşi açmaktan” bahsetti. Şimdi ise ateş etmeyi emrettiğini ama emrin yerine getirilmediğini söyledi.
İnsanlar Vlasic dağının uçurumlarına, bir dağ geçidinin kenarında durdurulup vuruldu. Ivankoviç kurtulanların işini bitirmek için gönderildi.
İnsanlara ateş edemedim. Silahı sadece acıdan kurtulmak için yalvaran bir adama verdim” dedi. Daha az bir ceza karşılığında suçlu olduğunu kabul ettiğini söyledi.
“Duruşma bir felaketti. Eğer [pazarlık] anlaşmasını yapmadıysam bunun sebebi kısa çubuğu çekmekten korkmamdan dolayı. Küçük bir çocuğum vardı ve en kısa sürede hapisten çıkmak istedim” dedi.
Oğlu bugün büyümüş. Ona babasının neden hapiste olduğunu nasıl anlattın? Ivankoviç, “Ona her şeyi anlattım, babasının katil olmadığını biliyor” diyerek cevapladı.
BIRN Edin Ramuliç’e, Ivankoviç’in hükümlü olduğu suçlara aktif olarak katıldığını reddetmesi hakkında bilgi verdiğinde, Ramulic şaşırmadı. Birçok savaş suçlusu daha sonra mahkemede kabul ettikleri suçu reddetti.
Yanlış Hiçbir Şey Yapmadım!
Bosna’daki Sırpların siyasi lideri Biljana Plavsiç, ICTY tarafından soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları nedeniyle suçlandı. Suçlu olduğunu itiraf ettikten ve vicdan azabı içeren bir açıklama yaptıktan sonra, savcılık soykırım suçunu düşürdü.
Plavsiç, işlenen suçlardan pişman olduğunu açıkça bildiren Yugoslav sözleşmelerinin herhangi bir tarafındaki üst düzey yetkililer arasında yer alan tek kişidir. 11 yıl hapse mahkum edildi ve daha sonra erken tahliye edildi.
Ancak 2009 yılında hala hapishanede iken, Plavsiç İsveç Vi dergisi ile yaptığı röportajında itirafını geri çekti. O, kendisine yöneltilen diğer suçlamaların düşürülmesi amacıyla suçlu olduğunu itiraf etmiştir. O ayrıca “yanlış hiçbir şey yapmadım” dedi.
ICTY’ye karşı suçunu kabul ederken, “Bu tür insani acılardan sorumlu olduğum bilgisi… her zaman bende kalacak” dedi.
Böyle bir acıdan sorumlu olduğu iddiası, mahkemede söylediği gibi, vicdanı üzerinde bir yük olarak mı duruyor? BIRN ona bu ifadeyi bir telefon görüşmesinde sordu.
Plavsic “Bu ifadeyi hatırlayamıyorum. Uzun zaman önceydi”diye cevapladı.
Suçlu itirafındaki pozisyonunun şu anda ne durumda olduğunun doğrudan sorulduğu soruya şöyle cevap verdi: “Her şey geçiyor. O dönemi unutmaya çalışıyorum”.
Kurbanları duyana kadar inkar etmek kolaydır
Esad Landzo unutmak istedi, ama yapamadı. Yaptıklarının farkındaydı, ancak kendini yalnızca emirleri yerine getirdiğine ikna etti. Sonra Lahey’deki ICTY mahkemesinde tanıklarla karşılaştı.
1992’de Bosna-Hersek’in Konjiç beldesindeki Celebici gözaltı kampında bekçi olduğu sırada işlediği savaş suçlarıyla itham edilerek 1996 yılına geldi. O zamanlar 19 yaşındaydı.
Landzo, Balkan medyası için yaptığı ilk uzun röportajında BIRN’e “Kurbanları duyana kadar inkar etmek kolaydır. Ama onları dinlediğinizde, onların gerçeği konuştuklarını anlarsınız. Sanki bir rüyadan uyandım ve bir kabusta yaşadığımı fark ettim” dedi.
Bu, uykusuzluğunun, kafasındaki seslerin ve çığlıkların başladığı zamandır. Lahey’deyken terapistleri görmeye başladı ve yıllarca yoğun terapilere katıldı.
ICTY hakkında “Mahkeme beni kurtardı; bana yeni bir hayat verdi. Orada ihtiyacım olan her türlü yardımı aldım” dedi ve onu savaş suçları ve insanlığa karşı işlenen suçlardan 15 yıla kadar cezaya çarptırdı.
“Ceza bir sorun değildi. Kendimi suçlu gördüm ve cezalandırılmak istedim” diye geri adım attı.
ICTY’deki parmaklıklar ardında geçirdiği yedi yıl boyunca en az 90 mahkumla tanıştığını tahmin ediyor; ve hiç kimseyle suçluluk duygusu hakkında hiç konuşmadı.
“Savaş hakkında konuşmaktan her ne pahasına olursa olsun kaçındı. Her birimizin neden orada olduğunu biliyorduk, ama bundan bahsetmedik, burada suçluluk, sorumluluk, kabuslardan bahsetmiyoruz ”dedi.
Landzo, on yıl ceza çektikten sonra 2006 yılında serbest bırakıldı. Zamanını doldurdu ve diğer hükümlü savaş suçlularının yaptığı gibi, geçmiş hakkında kamuoyuna konuşmadan sessiz bir hayat sürmeye devam etti.
Ama vicdanı ondan daha iyi birisiydi. Kurbanlardan özür dilemek istedi.
Danimarkalı yönetmen Lars Feldballe-Petersen, Landzo’nun kurbanlarını arayışı hakkında ‘Affedilmeyen’ adlı bir belgesel çekti.
“Yaraladığım ve özür dilediğim insanların yüzlerini görmek benim için önemliydi. Affedilmeyi beklemiyordum. En büyük hediye benimle tanışmayı kabul etmeleriydi” dedi.
Şimdi Finlandiya’da yaşıyor ve kendisini kabul etme ve onunla başa çıkma yolunun olamayacağını, Lahey’de hüküm giymediğini ve bunun yerine o zamanlar Bosna’da kaldığını söylüyor.
Landzo “Oradaki topluluk kendi sorumluluklarının sorgulanmasını teşvik etmiyor. Ve aksine Bosna’daki pişmanlıklarım için destek almadım”dedi.
“Ama bunu kendim için yapıyorum, değişmek, daha iyi bir insan olmak istedim” diye devam etti. Ama başkaları, yaşadığım aynı süreçten geçiyor ve desteğe ihtiyaç duyuyor olabilir.
Eski Yugoslavya’da yüz binlerce insan savaşa katıldı. Birçoğu suç işledi. Bazıları mahkum edildi, bazılarına ise asla dava açılmadı.
Ancak Lanzdo’nun dediği gibi, aralarında huzur içinde uyuyamayan ve onun yaptığı gibi “kendilerini bu kir tabakasından kurtarmak isteyen” başkaları mutlaka olmalı.