Vatikan
İtalyanca tam adı STATO DELLA CİTTA DEL VATİCANO,
papalığın merkezi olan kilise devleti.
Tiber Irmağının batı yakasında, dört yanından Romayla çevrelenmiş bir kent devleti konumundadır. Güneydoğuda, San Pietro Meydanı dışında Vatikanın sınırlarını kentin ortaçağ ve Rönesans döneminden kalma surları oluşturur. Kentin altı girişinden yalnızca San Pietro Meydanı, bazilikanın cephesindeki Çanlar Kemeri ve kuzey duvarındaki Vatikan Müzeleri halka açıktır. 4. yüzyılda inşa edilen ve 16. yüzyılda yenilenen San Pietro Bazilikası en görkemli yapıdır.
Vatikan kentinin kendi telefon sistemi, postanesi, radyo istasyonu, yaklaşık 100 isviçreli muhafızdan oluşan bir ordusu, banka sistemi, darphanesi, mağazaları ve bir eczanesi vardır. Vatikana fon giriş ve çıkışında hiçbir kısıtlama yoktur. Bankacılık etkinlikleri ve harcamalar gizlilik içinde yürütülür.
Vatikanın bağımsızlık ve egemenliği faşist İtalyan hükümetince 1929daki Laterano Antlaşmasıyla tanınmıştır. Egemenlik Katolik Kilisesinin başı olarak seçilen papanın elindedir. Papa kent içinde mutlak yürütme, yargı ve yasama yetkilerini elinde tutar, Vatikanın yönetim organlarının üyelerini atar. Papa, hükümet yetkilerini Vatikan Kenti Papalık Komisyonu eliyle kullanır. Yönetim yetkilerini üstlenen valiye bir merkez konseyi yardımcı olur. Rönesans döneminde papalar İtalyanın en büyük sanat koruyucusuydu. O dönemden bu yana Vatikandaki kültürel etkinlikler oldukça sönükleşmiştir. Bununla birlikte Vatikan Müzeleri, Michelangelonun Sistina Şapelindeki, Pinturicchionun Borgia Dairelerindeki freskleri ve Raffaellonun odaları hâlâ dünyanın her yerinden eleştirmenleri, sanatçıları ve kalabalık turist kafilelerini çekmektedir. Vatikan Kütüphanesinde Hıristiyanlık öncesinden ve sonraki dönemlerden kalma çok değerli yazma koleksiyonları vardır. Vatikan LOsservatore Romano adlı bir günlük gazete yayımlamakta, kent basımevi de Gürcüceden Tamilceye kadar hemen her dilde kitap ve broşür basmaktadır. Nüfus (1978 tah.) 729.
Vatikan konsilleri
Katolik kilisesinin Vatikanda toplanan 20. ve 21. ekumenik konsilleri.
20. ekumenik konsil olarak benimsenen I. Vatikan Konsili (1869-70) usçuluğun, liberalizmin ve maddeciliğin güçlenmesine karşı önlemler almak üzere Papa IX. Piusun çağrısıyla toplandı.
Sonuçlandığı resmen ilan edilmeyen konsilde iki öğreti belgesi benimsendi. Bunlardan Dei Filius inanç, us ve bunların aralarındaki ilişki konularını ele alıyordu. Pastor Aeternusun konusu ise papanın yetkileriydi. İkinci belge, konsil öncesinden başlayıp toplantı boyunca süren uzun ve şiddetli tartışmalar sonunda onaylanabildi. Buna göre Aziz Paulusun gerçek ardılının tüm kilise üzerinde eksiksiz ve üstün bir yargı yetkisi vardı. Bu nedenle de kilisenin bütün rahipleriyle ve onların cemaatleriyle hiçbir sınırlama olmaksızın iletişim kurabilirdi. Ayrıca inanç ya da ahlak konularında bütün kiliseyi bağlayıcı bir öğreti öne sürdüğünde papa her türlü yanlıştan korunmuştu; çünkü Isa Mesih papaya yanılmazlık ayrıcalığını bağışlamıştı. Bu konudaki tartışmalardan sonra konsil üyelerine birkaç ay Roma dışına çıkma izni verildi. Ama onlar dönmeden Roma Piemonte güçlerince işgal edildi. 20 Ekim 1870te Papa IX. Pius konsil çalışmalarını belirsiz bir süre için tatil etti.
Papa XXIII. Johannes tarafından 25 Ocak 1959da toplantıya çağrılan II. Vatikan Konsilinin (1962-65) başlıca amaçları kilisenin ruhani yönden yenilenmesi ve daha önce Katolik Kilisesinden ayrılan Hıristiyanların kiliseye dönmesine olanak sağlanmasıydı. Konsil çalışmaları Johannesin ardılı VI. Paulus döneminde de sürdü, çalışmaların tamamlandığı 8 Aralık 1965e değin her sonbahar döneminde konsil meclisi toplantıya çağrıldı. Bu sürede konsil üyelerince 16 belge onaylandı.
Kiliseyle İlgili Dogmatik İlkeler adlı belge kilisenin hiyerarşik yapısında piskoposlara daha büyük ağırlık tanıyarak I. Vatikan Konsilinin papayı vurgulayan tutumunu bir ölçüde dengeler. Yasanın din adamı olmayan cemaat üyelerine ilişkin ilkeleri bu kesimin de kilisenin misyonerlik etkinliklerine katılması yolunda bir temel oluşturulmasını amaçlar. Kilisenin Tanrının halkı olarak tanımlanması, Protestan Reform hareketinin ortaya çıkışından beri Katolik düşünce ve uygulamayı belirleyen savunmacı ve katı tutumun değişmesini sağlayabilecek bir ilahiyat temeli oluşturur.
Tanrısal Vahiyle İlgili Dogmatik İlkeler Kitabı Mukaddes ile kilisenin daha sonraki öğreti geleneğinin karşılıklı konumunu, kiliseye emanet edilmiş olan Sözdeki (Logos) ortak kökenleriyle ilişkilendirmeye çalışır. Belge, insanlığın kurtuluşu için Kitabı Mukaddesin önemini onaylamakla birlikte, onun bilimsel düzeyde incelenmesine açık bir tutum ortaya koyar.
Kutsal Ayinlerle İlgili İlkeler din adamları dışındaki cemaatin missa ayinine daha çok katılımının sağlanmasını öngörür ve missa kutlamalarıyla kutsama törenlerinde kullanılan metinlerde, bu metinlerin dilinde ve biçimlerinde önemli değişikliklerin yapılmasına olanak tanır.
Günümüz Dünyasındaki Kiliseyle İlgili Öğütleyici İlkeler adlı belgede insanlığın uğradığı geniş çaplı değişikliklere değinilerek kilise ve vahiy kavramları çağdaş kültürün gerekleri ve değerleriyle ilişkilendiril- meye çalışılır.
Konsil ayrıca piskoposların yol göstericilik görevleri, ekumenik hareket, Doğu ayin usullerine bağlı kiliseler, papazların yaşamı, dinsel görevleri ve eğitimi, kiliselerin misyonerlik etkinlikleri, cemaat üyelerinin misyonerliği ve toplumsal iletişim gibi konularda da uygulamaya yönelik kararlar aldı. Ayrıca din özgürlüğü, kilisenin Hıristiyanlık dışı dinlere karşı tutumu ve Hıristiyanlık eğitimi gibi konularda da bildiriler çıkardı. Bu belgeler Johannes döneminin çok öncesinden beri Kitabı Mukaddese bakış, ekumenik hareket, ayin düzeni ve din adamı olmayanların misyonerlik etkinliği gibi kilise yaşamının çeşitli alanlarında ortaya çıkan yenilenmeyi yansıtıyordu. Belgelerin ve öteki konsil kararlarının etkisi 1970lerin başlarında kilise yaşamının hemen bütün alanlarında kendisini gösterdi. Konsil üyelerinin düşünmemiş olabileceği birçok değişiklik böylece gündeme geldi.
Vatikan Müzeleri ve Galerileri
papaların 15. yüzyıl başlarından günümüze değin topladıkları sanat yapıtlarından oluşan ve Vatikandaki papalık saraylarıyla başka yapılarda yer alan müzeler topluluğu. Pio- Clementino Müzesi (Heykel Müzesi) 18. yüzyılda Papa XIV. Clemens tarafından kurulmuş, Papa VI. Pius tarafından genişletilmiştir. Burada Papa II. Juliusun toplamaya başladığı Antik Çağ heykel koleksiyonu sergilenir. 19. yüzyılda Papa VII. Piusun kurduğu ve tasarımını heykelci Antonio Canovanm yaptığı Chiaramonti Heykel Galerisi de (Chiaramonti Müzesi) Antik Çağ heykellerine ayrılmıştır. Burası, tasarımını Bramantenin yaptığı bir galeri, Yeni Kanat (Braccio Nuovo) ve eşsiz eski örneklerin yer aldığı Yazıtlar Galerisi (Lapideria) olmak üzere üç bölümden oluşur. 1836da Papa XVI. Gregoriusun kurduğu ve 1924te yeniden düzenlenen Gregorius Jıt- rüsk Müzesinde Etrüsk kazılarında ele
geçen yapıtlarla Regolini-Galassi Mezarından çıkan Etrüsk mücevherleri sergilenir. Gene XVI. Gregoriusun kurduğu Mısır Müzesi 1839da halka açılmıştır. 1797de Papa VI. Piusun kurduğu Resim Galerisi (Pinacoteca) 1932de Papa XI. Piusun siparişi üzerine yapılan bugünkü galeriye yerleşmiştir. Burada İtalyan ressamların dinsel konulu resimlerinden oluşan görkemli bir koleksiyonun yanı sıra Rus ve Bizans resimleri yer alır.
1956da Renoir, Seurat, Van Gogh, Rouault, Matisse ve Picasso gibi 19. ve 20. yüzyıl sanatçılarının dindışı konulu resimlerinin de bulunduğu bir modern sanat koleksiyonu oluşturulmaya başlamıştır. 1973te de Vatikandaki ilk çağdaş sanat müzesi açılmıştır. Altmış beş ayrı galeriye yayılan bu müzede hem Avrupalı, hem de ABDli sanatçıların yapıtları yer almaktadır.
Vatikan Papalık Kütüphanesi
İtalyanca BIBLIOTECA APOSTOLICA VATICANA. Vatİkartin resmî kütüphanesi. Dünyanın en zengin el yazmaları koleksiyonuna sahip kütüphanelerinden biridir. Romalı papaların kurduğu ilk kütüphanenin devamı olarak kabul edilir. Kütüphanede VIII. Bonifatius döneminden (1294-1303) kalma bir envanter defteri bulunmakla birlikte kütüphanenin 13. yüzyıla değin uzanan tarihine ilişkin fazla bilgi yoktur. OsmanlIların Konstantinopolisi (bugün İstanbul) almaları üzerine dağılan Bizans İmparatorluk Kütüphanesinin kitaplarını toplatan Papa V. Nicolaus (1447- 55) kütüphaneyi genişletti. Bugünkü kütüphane binasını 16. yüzyılın sonunda Domenico Fontana inşa etmiştir. Günümüzde kütüphanede 900 bin basılı ve 65 bin elyazması yapıt bulunmaktadır.
Vatikan Sarayı
Vatikanda, San Pietro Bazilikasının kuzeyinde yer alan papalık sarayı. 4. yüzyıldan Avignon papalığı dönemine (1309-77) değin papaların geleneksel konutu Lateranodaydı. Papa Symmachus kısa süre oturmak için Vatikanda, bazilikanın iki yanma birer papalık konutu inşa ettirdi. Charlemagne Romaya gelen uyruklarının konuk edilmesi için San Pietronun kuzeyindeki Crahus Sarayını (Palatium Caroli) yaptırdı. III. Leo ve III. Eugeniusun ekledikleri yapılan II. Innocentius yeniletti. II. Innocentius ayrıca IV. Leonun inşa ettirdiği surun içine bir İkincisini yaptırarak güvenliği de artırdı. Bugün papalık sarayları olarak bilinen çeşitli yapıların ilki III. Nicolaus döneminde yapılmaya başladı.
V. Nicolaus, Rönesans döneminde Leon Battista Alberti ve Bernardo Rossellino gibi mimarlara III. Nicolausun sarayının kuzey ve batı duvarlarını yeniden inşa ettirdi ve Vatikan Papalık Kütüphanesini kurdu. Ayrıca Fra Angelicoyu, V. Nicolaus Şapeli nin duvarlarına Aziz Stephanus ve Aziz Laurentiusun başından geçenleri canlandıran resimler yapmakla görevlendirdi.
Giovanni dei Dolci, IV. Sixtusun isteği üzerine Sistina Şapelini inşa etti ve Vatikan Papalık Kütüphanesini yeniden ele alarak dekore etti. Borgia Daireleri diye bilinen bölümü VI. Alexander yeniden düzenletti. II. Julius döneminde Bramante kuzey cephesini bitirdi, iki tane de loggia inşa etti. Raffaello bunlara bir üçüncüsünü ekledi. Segnatura, Incendio ve Eliodoro odalarıyla Maresciallo Avlusuna bakan loggia'nın duvarlarındaki freskleri de gene Raffaello yaptı.
III. Paulus döneminde saraya, her ikisini de Antonio da Sangallonun (Genç) tasarladığı Kraliyet Salonu (Sala Regia) ve Paulus Şapeli eklendi. Giorgio Vasari, Taddeo Zucaro ve Daniele da Volterra, Kraliyet Salonunun duvarlarını bezediler; Michelan- gelo ise Paulus Şapeline Aziz Petrusun şehit edilmesini ve Aziz Paulusun Hıristiyanlığı benimsemesini canlandıran freskler (1542-50) çizdi. IV. Piusun inşa ettirdiği pavyon Pirro Ligorio ile Giovanni Salustio Peruzzinin ürünüydü. Bugün bu yapı Papalık Bilim Akademisini barındırmaktadır. Vasarinin yaptığı duvar resimleriyle Guglielmo della Portanın gerçekleştirdiği alçı işlerini içeren üç şapelle (San Stefano, San Pietro ve San Michele) Giulio Mazzoni ye Daniele da Volterranın resimledikleri İsviçreli Muhafızlar Şapeli, V. Pius döneminde inşa edildi. Bugünkü San Damaso Avlusunun kuzey kenarı boyunca uzanan ve içinde Antonio Tempestâ ile Mathys Brilin bezedikleri odaların yer aldığı kanatla, Ottaviano Mascherinonun tasarladığı ve içinde İtalyanın çeşitli bölgelerinin Ignazio Danti tarafından çizilen haritaları bulunan ünlü Haritalar Galerisi XIII. Gregoriusun emriyle yapıldı. V. Sixtus döneminde Vatikan Papalık Kütüphanesine, içinde Sistina Salonunun da (Sala Sistina) bulunduğu ve Belvedere Avlusunu ikiye bölen yeni bir kanat ekleyen Domenico Fontana, bugün San Damaso Avlusunun doğusunda yer alan daireleri de inşa etti.
VIII. Urbanus saraya barok dönemde, bezemelerini Pietro da Cortonanın yaptığı ve bugün Matilde Şapeli diye bilinen Kontes Matilde Salonunu ekletti. VII. Alexander döneminde ise Bernini, Scala Regia adlı ünlü merdiveni gerçekleştirdi. 18. yüzyıl sonuyla 19. yüzyılda da, Vatikan Müzeleri ni geliştirmek için sarayda çeşitli ekleme ve değişiklikler yapıldı.