1GRUluslararas kurulu, en genel anlamda, iki veya daha fazla devletin aralarnda yaptklar bir antlama ile kurduklar ve taraf devletlerden ayr bir hukuksal kiilii, kendi kurulu belgesi ve organlar olan bir aktr olarak tanmlanmak-tadr.1 Uluslararas Hukuk Komisyonu (ILC)nun 2003 ylnda yapt tanma
1 Melda Sur, Uluslararas Hukukun Esaslar, adl kitabnda, 3. Bas, (stanbul: Beta, 2008), s. 145-146 bu tanmn Sir Geral Fitzmauricein 1956 ylnda Uluslararas Hukuk Komisyonuna nermi olduu ve daha sonra 14 Mart 1975 tarihli Uluslararas rgtlerle likilerde Devletlerin Temsili konulu Viyana Szlemesinin 1. maddesinde getiini sylemekteyse de, anlan Szlemenin 1. ve dier maddelerinde byle bir tanma rastlanmamtr.
Uluslararas Hukuk ve PolitikaCilt 8, Say: 30, ss.1-23, 2012
Uluslararas Kurulular ve Uluslararas Hukuk Kiilii
Kemal BALAR*
zetUluslararas kurulular tanmlarken kullanlan ltlerden birisi u-luslararas hukuksal kiilie sahip olma esidir. Bu almada, ulus-lararas hukuk kiiliinin ka farkl ekilde kazanld, uluslararas hukuk kiisi olarak kabul edildii halde hkmet d kurulu olarak kurulan veya geleneksel modele uygun olarak kurulduu halde hukuk-sal kiilie sahip olmayan kurululara rnek verilecektir. Dier bir de-yile, devletleraras bir antlama ile kurulduu halde hukuksal kiilik sahibi olmayan kurulular bulunduu gibi, antlama temelli kurul-mad halde uluslararas hukuk kiisi olarak kabul edilen aktrler de bulunmaktadr. Bu makale uluslararas kurulularn ka farkl ekilde kiilik kazanabileceini ve kendine zg kimlikleriyle de facto olarak uluslararas hukuk kiisi olarak kabul edilen sui generis aktrlere iaret ederek geleneksel uluslararas kurulu tanmnn yeniden sorgulanmas gerektiine vurgu yapmaktadr.
Anahtar Kelimeler: Hukuk Kiiliinin Kazanlmas, Hkmetlerara-s Tekilat Benzeri Yaplar, Milletleraras Hukuk Kiilii, Uluslararas Hukukun Sjeleri, Sui Generis rgtler.
* Prof. Dr. Polis Akademisi
K. Balar
2
gre, uluslararas kurulu terimi, bir antlama veya uluslararas hukuka ta-bi bir belge ile kurulan ve kendine has hukuksal kiilii bulunan kurululara iaret etmektedir.2 Uluslararas Hukuk Komisyonu, ayrca devletler dndaki varlklarn (entity) da bu kurululara ye olabileceini kabul etmitir. Bununla birlikte, Uluslararas Dernekler Birliinin yaymlad Uluslararas Kurulular Yllnda adlar yeralan 5000 uluslararas kuruluun eitlilii dikkate aln-dnda, gerek kurucu aktrler, gerek kurulu ekli, gerekse hukuksal kiilii veya organlar asndan genelletirilebilecek bir uluslararas kurulu tanm olmad grlecektir.3 zellikle, kresellemenin etkisiyle ortaya kan farkl ynetiim modelleri zerine kurulu atipik uluslararas-kurulu benzeri yap-lar, geleneksel tanm yeniden gzden geirmeyi gerektirmektedir. Dier bir deyile, gemite Uluslararas Kzlha Komitesi (ICRC) gibi geleneksel ablo-na oturmayan yaplar istisna olarak kabul edilirken, bugn bu tr istinalar ka-ideyi bozacak kadar fazlalamtr. Bu yzden olsa gerek, Klabbers, Internati-onal Institutional Law adl kitabnda uluslararas kuruluun4 ne olduu soru-sunu sorduktan sonra, ksaca cevabn bilmediini itiraf ederek incelemesine balamtr.5 Klabbers, grdmzde onu tanrz; ancak kapsaml bir ekilde tanmlamamz imknszdr diyerek konunun ne kadar girift olduuna iaret etmektedir. Gerekten de, Birlemi Milletler (BM), UNESCO veya Avrupa Konseyi gibi ok bilinen uluslararas kurulu modellerinden uzaklap, daha kk veya daha az bilinen uluslararas kurululara baktmzda, yeknesak bir tanm vermenin mmkn olmad grlecektir.
Bu makale bu balamda uluslararas hukuk kiiliinin tanmn olmazsa olmaz bir esi olmadna, hkmetleraras kurulu olarak nitelendirilen
Szlemenin zgn metni iin bkz.: http://untreaty.un.org/ilc/texts/ instruments/ english/conventions/5_1_1975.pdf> Eriim Tarihi: 4 Ekim 2011. (Aksi belirtilmedike bu makalede geen internet atflarnn eriim tarihleri Ekim 2011 olarak esas alnmaldr). Geleneksel tanmn getii ve sk atf alan bir kaynak iin bkz.: Michael Akehurst, A Modern Introduction to International Law, 6. bask. (Londra: Unwin Hayman, 1988), s. 70.
2 International Law Commission, Report of the International Law Commission, Fifty-fifth Session [5 May6 July and 7 July 8 August 2003] GAOR 58th Session, Supp 10, s. 38.
3 Bkz.: Union of International Associations, Yearbook of International Organisations (2011-2012), http://www.uia.be/ybvol1.
4 Uluslararas kurulu kavram, hkmetleraras kurulu (intergovernmental organisation- IGO) ve hkmetd kurulu (non-governmental organisation- NGO) kavramlarna iaret etmektedir. Bununla birlikte, gerek uluslararas hukuk, gerekse uluslararas kurulu kavramlar yaln olarak ele alndnda hkmetleraras/milletleraras rgtler anlamnda kullanlmaktadr.
5 Jan Klabbers, An Introduction to International Institutional Law, (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), s. 7.
Uluslararas Kurulular ve Uluslararas Hukuk Kiilii
3
farkl modellerin uluslararas hukuk kiilii kazanma yollarna ve hukuksal ki-ilii olup da geleneksel tanma uymayan farkl yaplar ksaca tantmak ama-cyla kaleme alnmtr.
ULUSLARARASI HUKUK KLNN KAZANILMA EKLLERBir uluslararas kuruluun kiilik6 sahibi olabildii drt farkl durum bulun-maktadr.
Antlamadan Kaynaklanan KiilikBunlardan birincisi, uluslararas kuruluun iki veya daha fazla devlet tarafn-dan bir antlama ile kurulmu olmas ve kurulu belgesinde kiiliin aka (de jure) zikredilmesidir. rnein, bir yarg organ olmasna ramen uluslara-ras kurulu olarak tasarlanan Uluslararas Ceza Mahkemesi (UCM), Ulus-lararas Adalet Divanndan veya dier ceza mahkemelerinden7 farkl olarak zel bir antlama (1998 tarihli Roma Stats) ile kurulmu olup, Statnn 4.maddesi ak bir ekilde Mahkemeye uluslararas hukuk kiiliini ve devlet-lerle antlama imzalama yetkisini vermitir.Bylece, herhangi bir uluslararas kuruluun veya devletin mdahale edemeyecei otonom bir kiilik kazanan UCM, kendi bana antlama akdetme, diplomatik ilikiler kurma ve dokunul-mazlk ve ayrcalklara sahip olma gibi hak ve yetkilere sahiptir. Ayn durum, 1899 ylnda Lahey Bar Konferansnda kaleme alnan Uluslararas Uyumaz-lklarn Barl zm Szlemesiyle kurulmu bamsz bir uluslararas kurulu olan Srekli Hakem Mahkemesi (Permanent Court of Arbitration) iin de geerlidir.
Antlama ile hukuksal kiilik kazanmann ikinci rnei, Fransz Milletler Cemiyetidir (La Francophonie). lk olarak, 1970 ylnda kurulduunda (ngi-liz) Milletler Topluluu gibi geni katlml ancak antlama temeli olmayan ve bundan dolay hukuksal kiilik verilmemi gevek yapl bir kurulu niteliin-
6 Uluslararas hukukta kiilik sahibi bir uluslararas kurulu, uluslararas hukuktan kaynaklanan ykmllkleri stlenir, uluslararas yarg organlar nnde dava hakkna sahiptir, uluslararas hukukun dier kiileri ile antlamalar akdedebilir ve diplomatik ilikiler kurabilir, devletlerin yarg mercileri nnde yargsal dokunulmazl vardr, tasarruflar dier devletlerde tannr. C. F. Amerasinghe, Principles of the Institutional Law of International Organizations, (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), s. 100.
7 Uluslararas Adalet Divan ve Avrupa nsan Haklar Mahkemesi gibi uluslararas kurulular bnyesinde faaliyet gsteren mahkemeler veya BM Gvenlik Konseyi Kararlar ile kurulmu olan Eski Yugoslavya Ceza Mahkemesi (ICTFY) ve Ruanda Ceza Mahkemesi (ICTR) veya melez Sierra Leone Ceza Mahkemesi (ICTSR) gibi.
K. Balar
4
deydi. Ancak, 2005 ylnda kabul edilen antlama (Charter of Francophony) ile ismi deitirilerek Uluslararas Frankofon Tekilat (International Organisati-on of La Francophonie (IOF)) olarak adlandrlmtr.8 artn 9/2. maddesine gre, IOF uluslararas bir kurulu olup hukuksal kiilie sahiptir.9 Bunun so-nucu olarak, 2011 ylna kadar uluslararas ve blgesel kurulularla 33 ibirlii antlamas akdetmitir.
Antlamadan kaynaklanan kiiliin zorunlu olduunu gsteren bir rnek AGTtir. Avrupa Gvenlik ve birlii Konferans (AGK), 1975 ylnda Hel-sinki Nihai Senedine imza atan 35 devlet tarafndan kurulmutur. Nihai Senet bir esnek hukuk belgesi olduu, dier bir deyile antlama olmad iin, AGK antlama ile kurulmu uluslararas bir kurulu deildi. Kurumsallama sreci-nin bir paras olarak 1994 ylnda Budapetede toplanan devlet ve hkmet bakanlar zirvesinde ad konferanstan tekilata (organisation) dnt-rlm olsa da, AGTin kuruluu uluslararas bir antlamaya dayanmad iin hukuksal kiilii olan bir uluslararas kurulu deildir. Ancak bu durum AGTin ye devletlerle olan ilikilerinde olduu kadar, alanlarna kar so-rumluluu ve AGT operasyonlarnda da karmza kmaktadr. AGTe hu-kuksal kiilik kazandrma konusunda deiik abalar olmusa da bunlar bug-ne kadar meyve vermemitir. Kiiliin olmamasndan kaynaklanan skntlar AGTin operasyonel etkinliini olumsuz etkilemektedir. AGT tarafndan oluturulan gayriresmi bir grup tarafndan 2007 ylnda AGTin Uluslararas Hukuk Kiilii, Hukuksal Ehliyeti ve Ayrcalk ve Dokunulmazlklar Taslak Szlemesi hazrlanmsa da, henz imzaya alma aamasna gelmemitir.10
Gneydou Asya Devletleri Birlii (ASEAN) da 1967 ylnda bir deklaras-yonla (bildirge/beyanname) kurulduunda kendisine hukuksal kiilik verilme-miti. Krk yldan fazla bir sre kararlarn oydama (consensus) usul ile aln-d bu kurulu, ye devletlerden ayr bir kimlik kazanamamt. Baz yazarlar bu dnemde Birlikin en azndan greceli ve sbjektif bir hukuk kiilii oldu-unu savunmulard.11 ASEAN, hukuksal (de jure) olarak kiiliini 15 Aralk
8 http://www.francophonie.org/English.html9 http://www.francophonie.org/IMG/pdf/charte_francophonie.pdf10 http://summit2010.osce.org/en/in_focus/node/255: AGTin kiilii ile ilgili olarak bkz.:
Sonya Brander, Making a Credible Case for a Legal Personality for the OSCE, OSCE Magazine, Say: Mart-Nisan, 2009, s. 18-22.
11 Zikreden Lin, dn. 25: ASEANn hukuksal kiiliine daha detayl olarak aadaki almada deinilmitir. Chun Hung Lin, ASEAN Charter: Deeper Regional Integration under International Law?, Chinese Journal of International Law, Cilt: 9, Say: 4, 2010,s. 821-837.
Uluslararas Kurulular ve Uluslararas Hukuk Kiilii
5
2008de yrrle