Birleşmiş Milletler Engelli Bireylerin Haklarına Dair Sözleşme (EHS), engelli bireylerin herkesle eşit haklara sahip olmasını sağlamak için ülkelerin yapması gerekenlere dair bir mutabakattır.
EHS’nin 12. Maddesi şöyle diyor:
Engelli bireyler, kendi kararlarını verme ve yasalar karşısında diğer yurttaşlarla eşit muamele görme hakkına sahiptir. Engelli bireylerin karar vermek için ihtiyaç duyduğu desteğe erişimini sağlamak, hükümetlerin sorumluluğudur.
Hukuki ehliyet, hukuken kabul edilen kararlar verme ve anlaşmalar yapma yetkisine sahip olmak demektir.
Örneğin evlenme, ev alma, banka hesabı açma ve ameliyat olma hakları.
Engelli çocuklara karar verme becerilerini geliştirmek için destek sağlanmalıdır.
1. Hükümetler, vekâleten karar vermeye izin veren tüm yasaları değiştirmelidir.
Vekâleten karar verme, bir başkasının yerine karar vermesi için bir kişiye yasal yetki verilmesi demektir.
2. Bir testin sonucuna göre bireyin karar verme hakkının elinden alınması uygulamasına son verilmelidir.
Çoğu ülkede, engelinden ötürü karar verme yetisinin bulunmadığı düşünüldüğünde o kişinin karar verme hakkı elinden alınabilir. EHS bunun yanlış bir uygulama olduğunu söylüyor.
3. Bireyin iletişim kurma biçimi karar verme hakkını etkilememelidir.
Herkes farklı bir şekilde iletişim kurar.
Mesela kişinin işaret dili, beden dili ya da farklı iletişim araçları ile iletişim kurması, karar verme hakkının elinden alınmasına neden olmamalıdır.
4. Bireyin desteğe ihtiyaç duyması, karar verme hakkının elinden alınmasına neden olamaz.
Kişi karar vermek için desteğe ihtiyaç duyuyorsa ve destek mevcut değilse kişinin karar verme hakkı
elinden alınmamalıdır.
5. Bireyin karar vermek için ihtiyaç duyduğu destek hukuken tanınmalıdır.
Kişiler karar vermek için çok sayıda farklı desteğe ihtiyaç duyabilir.
Örneğin:
- Bilginin kolay anlaşılır hale getirilmesi
- Kişiye karar vermesi için yeterince zaman tanınması
- Güvendiği bir kişinin desteği
- Bağımsız bir savunucunun desteği
6. Karar verme konusunda yardıma ihtiyaç duyması bireyin diğer insan haklarını etkilememelidir.
Kişi ne tür bir destekten yararlanırsa yararlansın, bu, o kişinin diğer temel insan haklarını kullanmasına engel olmamalıdır.
Bireyin temel insan haklarının bazıları:
- Evlenmek
- Çocuk sahibi olmak
- Oy kullanmak
- Nerede yaşayacağına karar vermek
7. Destek sağlayan kişi, engelli bireyin isteklerini dikkate almalıdır.
Destek sağlayanlar, kendilerine göre en iyi olanı seçmektense engelli bireyin isteklerine göre hareket etmelidir.
8. Bireyin istediği anda desteği reddetme ya da destek sürecine son verme hakkı olmalıdır.
Herkes destek almak istemeyebilir. Birey artık desteğe ihtiyacı olmadığına karar verirse bu kararına saygı duyulmalıdır.
9. Karar vermede sağlanan destekler kontrol edilmelidir.
Bu, bireyin isteklerinin gözetilmesini sağlar.
Kontroller, engelli bireylerin karar verme hakkını kaybetmesini engeller.
10. Herkese karar verme konusunda bilgi ve seçenekler sağlanmalıdır.
Bireyler verdikleri kararlar ve kendi insan hakları hakkında bilgi sahibi olmalıdır. İstedikleri desteği alamayan bireyler nereye başvuracaklarını bilmelidir. Tüm destek sağlayanlar eğitilmelidir.
Okuduğunuz metin, Destek Reformlarının Garanti Altına Alınması için Bölgesel Ortaklık (PERSON-BİREY) Projesi ürünüdür. PERSON-BİREY Projesi, Avrupa Birliği Genişleme Genel Müdürlüğü tarafından bir Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) olarak desteklenmektedir. Yazı içeriğinin sorumluluğu yalnızca PERSON-BİREY Projesi’ne aittir, hiç bir biçimde Avrupa Birliği’nin görüşlerini yansıtmaz.