“PİNOKYO SENDROMU”
YALAN ve YALANCILIK
51 yaşında olan ve “Bay Pinokyo” olarak kodlanan kişinin tuhaf bir sorunu vardı. Yalan söylemeye çalıştığında sık sık bayılır ve kasılmalar yaşardı. Hasta için sonuçların tamamı çok gerçekti: Avrupa Ekonomik Topluluğunda (yerini Avrupa Birliği aldığından beri) üst düzey bir yetkiliydi ve müzakere ortakları, onun gerçeği çarpıttığını hemen anlayabiliyordu. Nadir görülen bir epilepsinin belirtisi olan durumu, yalnızca tehlikeli değil, kariyeri için de kötüydü.
Fransa'daki Strasbourg Üniversite Hastanelerindeki doktorlar, sorunun kökeninde ceviz büyüklüğünde bir beyin tümörü olduğunu keşfettiler. Tümör muhtemelen duygularla ilgili bir beyin bölgesinin uyarılabilirliğini arttırıyordu; Bay Pinokyo yalan söylediğinde, bu uyarılabilirlik “amigdal” adı verilen bir yapının nöbetleri tetiklemesine neden olmaktaydı. Tümör çıkarıldıktan sonra nöbetler durdu ve Bay Pinokya (artık değildi) görevine devam edebildi. 1993 yılında vakayı anlatan doktorlar, durumu “Pinokyo sendromu” olarak adlandırdı.
Bay Pinokyo'nun durumu, beynin yapısındaki küçük değişikliklerin bile geniş kapsamlı sonuçlarını göstermektedir. Ama belki de aynı derecede önemli olan, yalan söylemenin insan davranışsal repertuarının önemli bir bileşeni olduğunu göstermekteydi; onsuz, başa çıkmak zor olacaktı. İnsanlar her zaman dosdoğru gerçekleri konuştuğunda -Parkinson hastalığı veya beynin ön lobundaki belirli yaralanmalar insanların yalan söyleme yeteneğini bozduğunda olabileceği gibi- patavatsız ve kırıcı olarak değerlendirilmeye eğilimlidirler. Günlük yaşamda, kibarlıktan da olsa her zaman küçük beyaz yalanlar söyleriz: Ev yapımı turtanız harika (korkunç). Hayır, büyükanne, hiçbir şeyi bölmüyorsun (halbuki?). Birazcık rol, kalıcı zarar vermeden insan ilişkilerini düzeltiyor gibi görünüyor.
Yine de araştırmacılar günlük hayatımızda yalan söylemeyi ne kadar biliyor? Her yerde ne kadar yaygın? Çocuklar genellikle ne zaman onunla ilgilenmeye başlar? Yalan söylemek mi yoksa doğruyu söylemek mi daha fazla beyin gücü gerektirir? Çoğu insan gerçek olmayanları tespit etmede iyi midir? Ve bu amaç için tasarlanmış araçlardan daha mı iyiyiz? Bu tür soruları araştıran bilim adamları, küçük çocuklarda yalan söylemenin bazı önemli bilişsel becerilerde ustalaştıklarının bir işareti olduğunu keşfetmek de dahil olmak üzere iyi ilerleme kaydettiler.
YALAN SÖYLEMEK YA DA SÖYLEMEMEK
Tabii ki, herkes biraz yalan söylemenin gerekli olduğu konusunda hemfikir değil. Nesiller boyu düşünürler bu bakış açısına karşı sıraya girdiler. 18. yüzyıl filozofu Emmanuel Kant'a göre yalan, "İnsan doğasındaki radikal ve doğuştan gelen kötülük" idi ve bir ölüm kalım meselesi olduğunda bile yalandan kaçınılması gerekiyordu.
Bugün birçok filozof daha incelikli bir görüşe sahip. Alman filozof Bettina Stangneth, yalan söylemenin kuralın bir istisnası olması gerektiğini savunuyor çünkü son tahlilde insanlar hayatın birçok alanında doğrunun söylenmesine güveniyor. 2017 yılında yayınlanan “Yalanları Deşifre Etme” kitabında, yalan söylemelerinin sebepleri arasında, yalan söylemenin kendilerini gizlemelerine, rahatlık bölgelerine izinsiz giren insanlardan saklanmalarına ve onlardan uzaklaşmalarına olanak sağlayabildiğini belirtiyor. Stangneth, başkalarının onlara yalan söyleyebileceğinden habersiz çocukları dünyaya salmanın da akıllıca olmadığını söylüyor.
Aldatanlar sadece insanlar değildir. Yüksek memelilerde, özellikle primatlarda, çeşitli türlerde hile ve aldatma da gözlemlenmiştir. Beynin en son gelişen kısmı olan neokorteks, bu yetenek için kritik öneme sahiptir. İskoçya'daki St. Andrews Üniversitesi'nden primatolog Richard Byrne'in 2004'te gösterdiği gibi, neokorteksin hacmi çeşitli primatların ne ölçüde kandırıp manipüle edebildiğini tahmin ediyor.
ÇOCUKLAR YALAN SÖYLEMEYİ ÖĞRENMEK ZORUNDA MIDIR?
Bizim türümüzde küçük çocuklar hikayeler uydurmayı sever, ancak genellikle ilk amaçlı yalanlarını yaklaşık dört veya beş yaşlarında söylerler. Dolandırıcı olarak kariyerlerine başlamadan önce, çocukların iki önemli bilişsel beceri kazanması gerekir. Biri deontik akıl yürütmedir: sosyal kuralları tanıma ve anlama yeteneği ve kurallar çiğnendiğinde ne olduğudur. Örneğin, itiraf ederseniz cezalandırılabilirsiniz; eğer yalan söylersen, ondan kurtulabilirsin. Diğeri ise zihin teorisidir: Başka birinin ne düşündüğünü hayal etme yeteneği. Annemin hazırlamakta olduğu yemeğini bitirdiğimi görürse, köpeğin bunu kaptığına inanmayacağını anlamam gerek. Bir zihin teorisi geliştirmenin bir adımı olarak, çocukların ebeveynlerinin bilmediği bazı şeyleri bildiklerini ve bunun tersini - genellikle üç veya dört yaşlarında edinilen bir farkındalık - algılaması gerekir.
Katılımcıların “yalan günlükleri” doldurdukları 2003 yılındaki bir araştırmayı yürüten Santa Barbara California Üniversitesi'nden sosyal psikolog Bella M. DePaulo'ya göre, insanlar günde ortalama iki hikaye uyduruyor. Ancak ustalaşmak zaman alır.
2015'te 1000'den fazla katılımcıyla yapılan bir araştırma Hollanda'da 6 ila 77 yaş arasındaki gönüllülerde yalan söylemeyi inceledi. Analize göre, çocukların başlangıçta inandırıcı yalanlar formüle etmekte zorlandıkları, ancak yeterliliğin yaşlandıkça arttığı görüldü. 18-29 yaş arası genç yetişkinler bunu en iyi şekilde yapabilmektedir. Yaklaşık 45 yaşından sonra bu yeteneğimizi kaybetmeye başlarız.
Yaşam süresi boyunca benzer bir ters U-şekilli eğri, yanıt inhibisyonu olarak bilinen bir fenomende de görülür - kişinin bir şeye ilk tepkisini bastırma yeteneği. Sessiz kalmamız daha iyiyken, öfkemizi patronumuza dışa vurmaktan bizi alıkoyan şey budur. Model, aldatma gibi neokorteks tarafından yönetilen bu düzenleyici sürecin başarılı yalan söyleme için bir ön koşul olabileceğini düşündürmektedir.
Aldatmayla ilgili psikolojik süreçlerle ilgili mevcut düşünce, insanların genellikle yalan söylemekten daha kolay gerçeği söylediğini ve yalan söylemenin çok daha fazla bilişsel kaynak gerektirdiğini gösteriyor. İlk olarak, gerçeğin farkına varmalıyız; o zaman tutarlı ve gözlemlenebilir gerçeklerle çelişmeyen makul bir senaryo icat etmeliyiz. Aynı zamanda, incileri dökmemek için gerçeği bastırmalıyız - yani, tepki engellemesine girmeliyiz. Dahası, gerekirse, orijinal hikaye çizgimize ustaca uyarlamalar üretebilmemiz için dinleyicinin tepkilerini doğru bir şekilde değerlendirebilmeliyiz. Ve bir de sosyal normu aşmak için bilinçli bir karar vermemiz gereken etik boyut var. Tüm bu karar verme ve kendi kendini kontrol etme, yalan söylemenin prefrontal korteks tarafından yönetildiğini ima eder (beynin ön kısmındaki, duygu ve davranışları planlama ve düzenleme gibi süreçleri içeren yürütme kontrolünden sorumlu bölge).
BEYİN GÖRÜNTÜLEME ÇALIŞMALARI
Beyin görüntüleme çalışmaları, yalan söylemenin genellikle doğruyu söylemekten daha fazla çaba gerektirdiği ve prefrontal korteksi içerdiği görüşüne katkıda bulunmuştur. Öncü bir 2001 çalışmasında, daha sonra İngiltere'deki Sheffield Üniversitesi'nde bulunan merhum nörobilimci Sean Spence, bu fikri oldukça ilkel bir deneysel kurulum kullanarak test etti. Spence'in katılımcıları, işlevsel bir manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) beyin tarayıcısında yatarken, ekranda bir evet veya hayır düğmesine basarak günlük rutinleriyle ilgili soruları yanıtladılar. Yazının rengine göre ya doğru ya da yalanla cevap vereceklerdi. Araştırmacılar daha önceki görüşmelerden doğru cevapları biliyorlardı. Sonuçlar, katılımcıların dürüst olmayan bir cevap formüle etmek için dürüst bir cevaptan çok daha fazla zamana ihtiyaçları olduğunu gösterdi. Ek olarak, prefrontal korteksin belirli kısımları yalan söyleme sırasında daha aktifti (yani içlerinde daha fazla kan akışı vardı). Bulgular birlikte, beynin yönetici bölümünün yalan söyleme sırasında daha fazla işlem yaptığını gösterdi.
Birkaç takip çalışması, prefrontal korteksin yalan söylemedeki rolünü doğrulamıştır. Ancak, bir yalanı söylediğimizde aktif olan beynin sadece belirli bir bölgesine işaret etmek, yukarıda neler olduğunu ortaya çıkarmaz. Üstelik, bu ilk deneylerdeki durumlar o kadar yapaydı ki, insanların günlük yaşamlarıyla neredeyse hiçbir ortak yanı yoktu: denekler muhtemelen kahvaltıda ne yedikleri konusunda dürüst olup olmadıklarını daha az umursamış olamazlardı.
Bu son soruna karşı koymak için 2009'da Harvard Üniversitesi'nden psikolog Joshua Greene, katılımcıların sahtekâr davranmaya parasal bir teşviki olduğu ustaca bir deney yaptı. Denekler bir fMRI tarayıcısında yatarken, bilgisayar tarafından oluşturulan yazı tura sonuçlarını tahmin etmeleri istendi. (Başlık bu çalışmanın onların paranormal yeteneklerini test etmesiydi. Sinirbilimciler bile bazen daha yüksek bir bilimsel amaç adına yanlış yönlendirme kullanmak zorunda kalıyorlar!)
Gönüllüler doğru yanıtı yazdılarsa, kendilerine 7 dolar kadar verildi. Yanlış cevaplar için ise para kaybettiler. Test çalışmalarının yarısı için tahminlerini önceden açıklamaları gerekiyordu. Diğer tüm koşullarda, sadece yazı tura atıldıktan sonra doğru tahminde bulunup bulunmadıklarını açıkladılar. Deneklere önceden vardıkları sonuçlar hakkında yalan söyleseler bile ödeme yapıldı, ancak herkes durumu istismar etmedi. Greene, katılımcıların dürüstlüğünü sadece isabet oranlarına bakarak okuyabiliyordu: Dürüst denekler zamanın yarısında doğru tahminde bulunurken, hileciler serilerin dörtte üçünden fazlasında doğru cevapları bulduklarını iddia ettiler - bir oran inanılmayacak kadar yüksek. Araştırma bittikten sonra, birkaç yalancı vicdan azabından rahatsız oldu ve hile yaptıklarını itiraf etti.
Greene, dürüstleri dürüst olmayan katılımcılardan neyin ayırt ettiğini sordu. fMRI verilerinin analizi, dürüst denekler yanıtlarını verdiğinde, prefrontal korteksin otokontrolle ilgili olduğu bilinen belirli alanlarında artan aktivite göstermediklerini gösterdi. Buna karşılık, hileciler yanıt verdiğinde bu kontrol bölgeleri kanla perfüze oldu. Tepki sürelerinin analizi hemen hemen aynı hikayeyi anlattı. Dürüst katılımcılar kendilerine hile yapma fırsatı verildiğinde bile tereddüt etmediler. Görünüşe göre yalan söylemeyi hiç düşünmemişler. Tersine, dürüst olmayan deneklerde tepki süresi daha uzun oldu.
Özellikle ilginç olan, hile yapanların sadece sahtekâr davranmayı seçtiklerinde değil, aynı zamanda yalanlardan dikkati dağıtmak için ara sıra gerçekleri attıklarında da prefrontal korteksin kontrol bölgelerinde artan aktivite göstermeleriydi. Greene, hile yapanlardaki prefrontal korteksin kontrol bölgelerindeki aktivitenin, hile yapanların en sonunda verdikleri kararlardan bağımsız olarak yalan söylemeye karar verme sürecini yansıtabileceğini öne sürüyor.
Almanya'daki Tübingen Üniversitesi'nden psikolog Ahmed Karim ve meslektaşları, birisi doğruyu veya yalanı söylerken aynı anda tek tek beyin bölgelerini değerlendirmek yerine, transkraniyal doğru akım uyarımı olarak bilinen bir yöntemi kullanarak beyin aktivitesini dışarıdan etkiledi. Bu yöntemde, kafa derisine iki elektrot takılır ve zayıf bir akım seçilen beyin bölgesine çarpacak şekilde konumlandırılır.
Deneysel durumu olabildiğince gerçekçi kılmak için ekip bir rol yapma oyunu icat etti. Denekler hırsızmış gibi davranacak, görünmeyen bir odaya gizlice girecek ve bir ceketin cebindeki cüzdandan 20€'luk bir banknot çalacaktı. Çalışmadaki bazı katılımcıların masum olacağı söylendi. Hırsızlığın ardından kişiler sorguya alındılar. Eğer sorgulamayı çelişkilere bulaşmadan atlatırlarsa parayı ellerinde tutabileceklerdi. Önemsiz soruları olabildiğince doğru bir şekilde yanıtlamaları (örneğin, ceketin doğru rengini vermeleri) tavsiye edildi, çünkü suçsuz insanlar bu tür ayrıntıları hırsızlar kadar kolay hatırlayabilir, ancak belirleyici anlarda yalan söyleyebilirler (örneğin, cüzdanın rengi gibi bir soru sorulduğunda). Elektrotlar sorgulamadan önce herkese uygulandı, ancak katılımcıların sadece yarısına (“test” denekleri) elektriksel uyarılar uygulandı; diğer yarısı kontrol grubu olarak görev yaptı.
BEYİN STİMÜLASYONU SAYESİNDE DAHA ETKİLİ ALDANMA
Karim'in çalışmasında, elektrotlar, daha önceki çalışmaların ahlaki ve etik karar verme ile ilişkilendirdiği bir beyin alanı olan ön prefrontal korteksin uyarılabilirliğini en aza indirecek şekilde ayarlandı. Bu bölge engellendiğinde, aldatma yeteneği belirgin şekilde arttı. Test ve kontrol gruplarındaki denekler aynı sıklıkta yalan söyledi, ancak uyarıyı alanlar bu konuda daha iyiydi; doğru cevaplar ve yalanların karışımı, onların ortaya çıkma olasılığını azalttı. Tepki süreleri de önemli ölçüde daha hızlıydı.
Araştırmacılar, beyin stimülasyonunun katılımcıların bilişsel verimliliğini daha genel olarak artırmış olma olasılığını dışladı. Karmaşık bir dikkat testinde, denekler kontrol grubundan daha iyi sonuç vermedi. Görünüşe göre Karim'in ekibi, deneklerin yalan söyleme yeteneklerini özellikle geliştirmişti.
Bulguların olası bir yorumu, elektrik akımının ön prefrontal korteksin işleyişini geçici olarak kesintiye uğratması ve katılımcıları eylemlerinin etik sonuçlarını değerlendirmek için daha az bilişsel kaynağa bırakması; kesinti onların aldatmacalarına konsantre olmalarını sağladı. Diğer ekipler tarafından yürütülen iki takip çalışması, farklı deney düzenekleri ve hedef beyin bölgeleri kullanmalarına rağmen, doğru akım kullanarak yalan söylemeyi de etkiledi. Ancak bu çalışmalardaki tüm denekler esasen bir düğmeye basıldığında yalan söyledi. Elektriksel olarak uyarılan beyin bölgelerinin laboratuvar dışında çalışıp çalışmayacağı bilinmiyor. Her halükarda, böyle bir hipotezi test edebilecek bir araç henüz geliştirilmemiştir.
YALAN TESPİTİNİN ZORLUKLARI
Öte yandan, bir kişinin doğruyu söyleyip söylemediğini ölçen sözde cihazlar (poligraflar) onlarca yıldır kullanılıyor. Bu tür araçlar kısmen arzu edilir, çünkü insanlar korkunç yalan dedektörleri haline gelir.
2003'te DePaulo ve meslektaşları, yalancıların daha gergin görünme eğiliminde oldukları ve hikayelerinin canlılıktan yoksun olduğu sonucuna vararak, genellikle dürüst açıklamalara dahil edilecek olağandışı ayrıntıları dışarıda bırakarak 120 davranış çalışmasını özetlediler. Yalancılar ayrıca kendilerini daha az düzeltirler; başka bir deyişle, hikayeleri genellikle çok akıcıdır. Ancak bu tür özellikler bir yalancıyı kesin olarak tanımlamaya yetmez; en fazla ipucu görevi görürler. Birden fazla çalışmanın başka bir analizinde, DePaulo ve bir ortak yazar, insanların zamanın yaklaşık yüzde 54'ünde bir yalanı gerçeklerden ayırt edebildiklerini, bu da tahmin ettiklerinden biraz daha iyi olduğunu buldu. Ancak polis, hakimler ve psikologlar gibi yalancılarla sık sık karşılaşanlar bile bir dolandırıcıyı tanımakta zorluk çekebilir.
Yalan makinesi, yalan söylemeyi takip ettiği varsayılan çeşitli biyolojik işaretleri (cilt iletkenliği ve nabız gibi) ölçerek daha iyi sonuç verir. Avusturya'daki Graz Üniversitesi'nden Gestalt psikoloğu Vittorio Benussi, 1910'ların başında solunuma dayalı bir prototip sundu ve o zamandan beri dedektörler rafine edildi ve geliştirildi. Buna rağmen, diğer bir çekişme konusu olmaya devam ediyor. 1954'te Batı Alman Federal Adalet Divanı, “sanığın ruhuna ilişkin bu tür bir içgörünün” (hükümle ilgili 1957 tarihli bir belgenin belirttiği gibi) sanıkların karar verme ve hareket etme özgürlüğünü baltalayacağı gerekçesiyle ceza davalarında yalan makinesi kullanımını yasakladı. Bugünün bakış açısından, bu akıl yürütme biraz abartılı görünüyor; en yeni yalan dedektörleri bile bu yeteneğe sahip değil. Daha yakın tarihli eleştiriler, onların güvenilmezliğine yöneltildi.
Diğer ülkelerdeki mahkemeler, yalan dedektörü testlerinin sonuçlarını kanıt olarak kabul etmektedir. 2012'de siyahi bir genci -Trayvon Martin'i- sözde nefsi müdafaa amacıyla vuran bir mahalle bekçisi gönüllüsü olan George Zimmerman'ın davası iyi bilinmektedir. Zimmerman'ın beraat etmesi, ABD genelinde ırkçılık hakkında bir tartışmayı tetikledi. Polis sorgulaması, bilgisayar sesli stres analizi denilen şeyi içeren bir yalan dedektörü testinin belirli bir çeşidini içeriyordu. Bu analiz, daha sonra, yöntemin şiddetli bilimsel eleştirisine rağmen, sanığın masumiyetini ispatlamak için kanıtlara yerleştirildi.
Poligraflar yalan söylemeyi şanstan daha iyi bir oranda tespit eder, ancak aynı zamanda sıklıkla yanlıştır. Suçlu bilgi testi olarak bilinen bir sorgulama tekniğinin, bir yalan makinesi ile birlikte iyi çalıştığı bulunmuştur. Şüpheliye, yanıtları yalnızca suçlunun bilebileceği çoktan seçmeli sorular sorulur (daha önce açıklanan yankesici rol oynamayı içeren çalışmaya çok benzer bir teknik). Bunun arkasındaki teori, suçluluk duygusunu ortaya çıkarabilecek sorular sorulduğunda (“Cüzdan kırmızı mıydı?”), suçlu bir kişinin, artan cilt iletkenliği ve gecikmiş tepki süresi ile gösterildiği gibi, daha belirgin fizyolojik uyarım sergilediğini ileri sürer. Bu yöntemin doğruluğu yüzde 95'e kadar çıkıyor ve masumlar neredeyse her zaman bu şekilde tanımlanıyor. Bu test, açık arayla mevcut en kesin teknik olmasına rağmen, mükemmel bile değildir.
Son zamanlarda, fMRI gibi görüntüleme tekniklerinin yalanları tespit etmek için yararlı olup olmayacağını değerlendirmek için deneyler yapılmıştır. Önerilen testler çoğunlukla doğru ve yanlış ifadelere yanıt olarak prefrontal korteksin farklı aktivasyon modellerine bakar. ABD'de bir dizi şirket fMRI yalan tespiti pazarlamakta, biri kendini sigorta şirketleri, devlet kurumları ve diğerleri için faydalı olarak tanıtıyor. Hatta “ flört etme riskinin azaltılması”, “kişiler arası ilişkilerde güven sorunları” ve “cinsiyet, güç ve paranın altında yatan konularla ilgili konular” ile ilgili bilgi sağladığını bile iddia edilmekte.
Ancak fMRI yaklaşımlarının hala eksiklikleri var. Bir kere, bir grubun ortalama sonuçları hesaplanırken ortaya çıkan yalanlara ve doğrulara verilen tepkilerdeki farklılıklar, her bir bireyde mutlaka ortaya çıkmaz. Üstelik araştırmacılar, doğruyu söylediğimizde yalan söylediğimize göre daha yoğun bir şekilde aktive olan bir beyin bölgesini henüz tespit edemediler. Sonuç olarak, bir kişinin dürüstlüğü, yalan belirtilerinin yokluğunda ancak dolaylı olarak ortaya çıkarılabilir. Diğer bir problem ise Greene'in prefrontal korteksin bölümlerindeki yüksek kan perfüzyonunun, bir kişinin yalan söyleyip söylemeyeceğine karar verdiğini ve kişinin mutlaka yalan söylediğini göstermediğini göstermesidir. Bu belirsizlik fMRI okumalarının yorumlanmasını zorlaştırabilir.
Şimdiye kadar mahkemeler fMRI yalan dedektörlerini kanıt olarak reddetti. Yöntemin etkinliği yeterince belgelenmemiştir. Düşünceleri okuyan ve yalan söylerken beyni yakalayan bir makine henüz ufukta görünmemektedir.
Kaynak:
https://www.scientificamerican.com/article/the-art-of-lying/