Burnun Yapısı ve İşlevleri
Solunum sisteminin başlangıç organı olan burun, kabaca yüzün önünde bir çıkıntı ve iç kısmında bulunan burun boşluğundan meydana gelir. Burnun dışarıya doğru çıkıntı yapan bölümü üst kısımda bir çift kemikle (os nasale) desteklenir. Alt ve uç bölümde ise kıkırdak yapılar burnun desteklenmesi ve stabilizasyonunda görev alır. Burun, birbirinden septum nasi adındaki bir orta bölmeyle ayrılan iki burun deliğiyle başlar. Bu delikler havanın burun boşluğuna giriş kapısıdır. Burna dışarıdan bakıldığında kemik ve kıkırdaklarla desteklenmiş, iki bağımsız deliğe sahip bir çıkıntı görülür. Bu çıkıntının bir tepesi (apex nasi), bir sırtı (dorsum nasi) ve bir kök bölümü (radix nasi) vardır.
Burun dışarıya doğru yaptığı çıkıntının yanı sıra kafanın içine doğru uzanan bir de boşluğa sahiptir. Bu boşluk burun deliklerinden başlayacak şekilde önden arkaya doğru uzanan bir ara duvarla ikiye ayrılır. Oluşan iki boşluğun yanal duvarlarında konka (concha) adı verilen çıkıntılar bulunur. Burunda üst, orta ve alt şeklinde sıralanan ve kemiklerle desteklenen 3 çift konka yapısı vardır. Konka yapıları burun boşluğunun sahip olduğu yüzey alanını arttırarak solunan havanın daha etkili ısıtılmasına yardımcı olur. Burun boşluğunu yanal duvarlarında çeşitli açılma delikleri bulunur. Bu delikler kafatasındaki sinüslerin burunla olan bağlantısını sağlar. Ayrıca gözden toplanan gözyaşı da bir çift delikle burun boşluğuna boşaltılır.
Burnu ortadan ikiye ayıran septum, burun boşluğunun arka bölümünde son bulur. Burun boşluğu kohana (choanae) adındaki iki açıklıkla nazofarinkse açılır.
Burnun Solunum Görevi
Burun solunum sisteminin başlangıç organıdır. Akciğerlerde azalan basınçla birlikte dışarıdan gelen hava akciğerlere ulaşmak için ilk olarak burundan geçer. Burun akciğerlere gidecek olan havanın zararsız hale getirilmesi görevini üstlenir. Öncelikle havada bulunan büyük boyutlu (>5nm) tozlar burnun girişinde bulunan kıllar vasıtasıyla tutulur. Burun boşluğunun mukusla kaplı yapısı da havadaki partiküllerin tutulmasını sağlar. Böylece tozların akciğer alveollerinde birikerek solunumu engellemesi önlenmiş olur. Burun boşluğundaki konka yapıları burun boşluğunun yüzey alanını arttırarak havanın burun iç duvarıyla daha fazla temas etmesini ve ısınmasını sağlar. Bunun yanında burnun nemli iç yüzeyi kuru havanın nemlenmesini sağlar ve daima nemli kalması gereken solunum yollarının kurumasına engel olur.
Burnun Koku Alma Görevi
Çeşitli kaynaklardan yayılan koku molekülleri (odorantlar) burundaki özel nöronlar vasıtasıyla algılanır ve koku bilgisi beyne iletilir. Koku, burun boşluğunun üst kısmında bulunan olfaktör bölge ile algılanır. Koklama sırsında buruna fazla hava çekmek daha fazla koku molekülünün olfaktör bölgeye ulaşmasını sağlar. Buruna çekilen havada bulunan koku molekülleri önce bowman hücrelerinden salgılanan mukusta çözünür. Mukusta çözünen moleküller bölgedeki sinir hücrelerini uyarır. Sonuçta sinir hücrelerinde bir aksiyon potansiyeli meydana gelir ve bu impuls olfaktör sinir ile beyne iletilir. Beyinde bilginin değerlendirilmesi ile koku algısı oluşur.
Burnun olfaktör bölgesindeki reseptörler 5000 farklı kokunun ayırt edilmesine olanak tanır. 5000 farklı kokunun algılanması için ise 500 farklı reseptör aktif olarak görev yapar. Az sayıda reseptörün çok sayıda koku molekülünü ayırt etmesi, aynı koku molekülünün farklı reseptör kombinasyonlarını uyarması ile mümkün olur.
Hapşırma Refleksi
Hapşırma burun mukozasında irritasyon (toz, alerjen vb.) varlığında ortaya çıkan bir reflekstir. Hapşırma sırasında akciğerlerdeki hava saatte 160 kilometreyi geçebilen hızlarda ağız ve burundan dışarı çıkar. Bu şekilde burundaki irritasyon uzaklaştırılmaya çalışılır. Ayrıca soğuk hava da hapşırmaya neden olabilir. Ancak hapşırmaya neden olan sebeplerden en ilginci ışıktır. Fotik hapşırma denilen durumda göze gelen ışınların optik siniri uyarmasıyla hapşırma refleksi tetiklenebilir.