657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 108. Maddesi ile,
“A) Memura, 105 inci maddenin son fıkrası uyarınca verilen iznin bitiminden itibaren, sağlık kurulu raporuyla belgelendirilmesi şartıyla, istekleri üzerine onsekiz aya kadar aylıksız izin verilebilir.
B) Doğum yapan memura, 104 üncü madde uyarınca verilen doğum sonrası analık izni süresinin veya aynı maddenin (F) fıkrası uyarınca verilen izin süresinin bitiminden; eşi doğum yapan memura ise, doğum tarihinden itibaren istekleri üzerine yirmidört aya kadar aylıksız izin verilir.
C) Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen memurlar ile memur olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi hâlinde memur olan eşlerine, 104 üncü maddenin (A) fıkrası uyarınca verilen sekiz haftalık iznin veya aynı maddenin (F) fıkrası uyarınca izin kullanılması hâlinde bu iznin bitiminden itibaren, istekleri üzerine yirmi dört aya kadar aylıksız izin verilir. Evlat edinen her iki eşin memur olması durumunda bu süre, eşlerin talebi üzerine yirmidört aylık süreyi geçmeyecek şekilde, birbirini izleyen iki bölüm hâlinde eşlere kullandırılabilir.
D) Özel burs sağlayan ve bu burstan istifade etmesi için kendilerine aylıksız izin verilenler de dâhil olmak üzere burslu olarak ya da bütçe imkânlarıyla yetiştirilmek üzere yurtdışına gönderilen veya sürekli görevle yurtiçine ya da yurtdışına atanan veya en az altı ay süreyle yurtdışında geçici olarak görevlendirilen memurlar veya diğer personel kanunlarına tâbi olanlar ile yurtdışına kamu kurumlarınca gönderilmiş olan öğrencilerin memur olan eşleri ile 77 nci maddeye göre izin verilenlerin memur olan eşlerine görev veya öğrenim süresi içinde aylıksız izin verilebilir.
E) Memura, yıllık izinde esas alınan süreler itibarıyla beş hizmet yılını tamamlamış olması ve isteği hâlinde memuriyeti boyunca ve en fazla iki defada kullanılmak üzere, toplam bir yıla kadar aylıksız izin verilebilir. Ancak, sıkıyönetim, olağanüstü hâl veya genel hayata müessir afet hâli ilan edilen bölgelere 72 nci madde gereğince belli bir süre görev yapmak üzere zorunlu olarak sürekli görevle atananlar hakkında bu bölgelerdeki görev süreleri içinde bu fıkra hükmü uygulanmaz.
F) Aylıksız izin süresinin bitiminden önce mazereti gerektiren sebebin ortadan kalkması hâlinde, on gün içinde göreve dönülmesi zorunludur. Aylıksız izin süresinin bitiminde veya mazeret sebebinin kalkmasını izleyen on gün içinde görevine dönmeyenler, memuriyetten çekilmiş sayılır.
G) Muvazzaf askerliğe ayrılan memurlar askerlik süresince görev yeri saklı kalarak aylıksız izinli sayılır.” düzenlemesine yer verilmiştir.
Anılan yasa hükmü ile memurlara belli şartlar dahilinde ücretsiz izin hakkına yer verilmiş ve ücretsiz izinde olan personelin mazereti gerektiren sebebin ortadan kalkması hâlinde, on gün içinde göreve dönülmesi zorunlu olduğu hükmüne yer verilerek personelin kadrosu ile bağlantısının devam edeceği düzenlenmiştir.
Yukarıda belirtilen hususlardan da anlaşılacağı üzere, Devlet memurunun aylıksız izin kullanmasının, izin süresince memuriyetle olan bağını kesmemekte, sadece izin süresince memurun göreve gitmemesi ve mali haklar ile bazı sosyal haklardan yararlanamaması sonucunu doğurmaktadır. İzin süresince memurun Devlet memuriyetine ilişkin yükümlülükleri de devam etmektedir.
657 sayılı Kanun ile düzenlenen aylıksız izin hakkı, memurlara tanınan izin haklarından birisidir. Kanun düzenlemesinden de anlaşıldığı üzere diğer izinlerde olduğu gibi memurun, izin süresince memuriyetle olan bağı devam etmektedir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 28. maddesi ile, “Memurlar Türk Ticaret Kanununa göre (Tacir) veya (Esnaf) sayılmalarını gerektirecek bir faaliyette bulunamaz, ticaret ve sanayi müesseselerinde görev alamaz, ticari mümessil veya ticari vekil veya kollektif şirketlerde ortak veya komandit şirkette komandite ortak olamazlar. (Görevli oldukları kurumların iştiraklerinde kurumlarını temsilen alacakları görevler hariç). Memurlar, mesleki faaliyette veya serbest meslek icrasında bulunmak üzere ofis, büro, muayenehane ve benzeri yerler açamaz; gerçek kişilere, özel hukuk tüzel kişilerine veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ait herhangi bir iş yerinde veya vakıf yükseköğretim kurumlarında çalışamaz.
Memurların üyesi oldukları yapı, kalkınma ve tüketim kooperatifleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve kanunla kurulmuş yardım sandıklarının yönetim, denetim ve disiplin kurulları üyelikleri ile özel kanunlarda belirtilen görevler bu yasaklamanın dışındadır.
Eşleri, reşit olmayan veya mahcur olan çocukları, yasaklanan faaliyetlerde bulunan memurlar bu durumu 15 gün içinde bağlı oldukları kuruma bildirmekle yükümlüdürler.” düzenlemesine yer verilmiş ve memuriyet süresince yapmakla yasaklı oldukları faaliyetler tahdidi olarak sayılmıştır.
Anılan düzenleme uyarınca aylıksız izinde olan memurların, memuriyet ile olan ilişkilerinin devam ettiği dikkate alındığında Ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyetlerde bulunma yasakları ve yükümlülükleri devam etmektedir. Memurların görevde iken yapamayacakları ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyetleri, aylıksız izinli oldukları dönemde de yapamayacakları sonucuna ulaşılmaktadır.
Aylıksız izinde olan memurun Ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyetlerde bulunma yasağı hükümlerine aykırı eylemlerinin tespit edilmesi halinde 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 125/D-(h) hükmü uyarınca “Kademe İlerlemesinin Durdurulması” cezası ile cezalandırılabileceklerdir.