Birincisi, Dağlık Karabağ Bölgesel Halk Vekilleri Konseyi’nin 1988’i Dağlık Karabağ’ın Azerbaycan’dan çekilmesi ve Ermenistan’a dahil edilmesi konusunu gündeme getirdi. Bu karar, 1989'in sonuna kadar tam ölçekli bir savaşa tırmandığı büyük bir etnik çatışmaya yol açtı.
“Glasnost” döneminin başlamasıyla birlikte, SSCB'de kurulan yeni, daha açık bir atmosferde talepleri ifade ederken, kabul edilebilir hale geldi ve yasa tarafından kovuşturulmadı, durum değişti. 1987'den beri Moskova makamları Karabağ ve Ermenistan'ın birleşmesini talep eden çeşitli mektuplar peş peşe almaya başladılar. Ermenistan Akademisi tarafından Ağustos 1987'de hazırlanan ve Ermeni SSR'sinin sadece Dağlık Karabağ'a değil, aynı zamanda Nahçıvan'a da gönderilmesi talebini içeren dilekçe (1979 nüfus sayımına göre Azerbaycanlıların% 97'si olmasına rağmen) yüz binlerce Ermeni tarafından imzalandı. Ekim ayında, çoğunlukla kuzeybatı Azerbaycan'daki bir yerleşimden gelen Ermeniler tarafından yaşayan Cherdakly'nin yerli sakinleri, bir Azerbaycanlıyı bir devlet çiftliği müdürü olarak atamayı reddetti. Bu, yerel parti makamlarının köylülere öfkelerini yöneltmelerine yol açtı. Ermenilerin açıklamalarına göre, Azerbaycan parti yetkilileri Ermeni nüfusunu ilkel olarak devretmeyi amaçlıyordu. Cherdakly'den gelen haberler, o zamanlar kitlesel gösterilerin devam ettiği ve çevreyi kirleten yakın üretimi talep eden Ermenistan'ın başkentine ulaştı. Ekolojik mitingler kısa süre sonra siyasi, milliyetçi hale geldi ve Dağlık Karabağ'ın özerk cumhuriyetinin geri dönüşünü talep etti ve tarihsel Nahçıvan bölgesi Ermenistan'a. Şu anda, yerel güç departmanları gösterileri hala karşıladı ve dağıttı. Moskova'nın herhangi bir misilleme faaliyeti yapmadığı göz önüne alındığında, Kremlin'deki hükümetin Dağlık Karabağ'ı transfer etmeye hazır olduğu ve bir dizi üst düzey danışmanın Ermeni kökenine Mikhail Gorbaçov'a özellikle vurgu yapıldığı söylentileri ortaya çıktı.
Cherdakly'deki trajik olaylardan bir süre sonra, Ermenistan'daki etnik Azerbaycanlılara daha fazla zulmedilmeye başladı - Ermeniler açık bir şekilde onları kendi cumhuriyetlerinden çıkarmaya başladı. Ocak ayının sonunda 1988, Azerbaycanlı mültecilerin 1-I dalgası Bakü'ye ulaştı. Bunların önemli bir kısmı, başkentten uzak olmayan bir sanayi kasabası olan Sumgait'e yerleştirildi. Şubat ayındaki 11’te, Dağlık Karabağ’da, Bakü’nün bölgeye karşı ekonomik ve sosyal politikasını protesto eden bir gösteri düzenlendi. Ve Şubat 20’te, bölge konseyi, NKAR’ın Ermeni SSR’nin kontrolüne devretmesi için SSCB, Ermenistan ve Azerbaycan’ın Yüce Sovyetlerine itirazda bulunan yeni bir karar aldı (1988 oyları “için” ve 110 “aleyhte”).
Şubat ayındaki 21 ve 25 arasında Ermenistan'daki gerginlikler arttı, çünkü Erivan'daki gösteriler tekrardan talepsiz taleplerle başladı. Batıda bulunan Ermeni diasporası, devlet nüfusunun tamamının sadece üç milyon olmasına rağmen “Erivan sokaklarına çıkan bir milyon sivil” olduğunu iddia ederek göstericilerin sayısını abarttı. Nagorny Karabağ Komitesi Erivan'da kuruldu ve 10 Şubat'ta Mikhail Gorbachev Moskova'da 26 komitesi favorileri Zori Balayan ve Silva Kaputikyan ile durumu değerlendirmek üzere bir aylık bir moratoryum istedi. Stepanakert’te, dedikodu Moskova’nın “neredeyse evet demeye hazır olduğunu ve Karabağ Ermenilerinin artık sadece taleplerini daha fazla korkusuzca bildirmekle yükümlü olduklarını” yaydı.
Anlaşmazlık, 26 Azerbaycan'ın ölümüne yol açan Stepanakert'teki Ermeni acımasızlığı söylentilerinin teyit edilmediği, tam anlamıyla Nagorno-Karabağ'ın doğu sınır bölgesinden birkaç kilometre uzaklıktaki bir Azerbaycan kasabası olan Agdam'a ulaştığında, iki güç 1988 Şubat 1 ile alevlendi. Agdam yerli Azerbaycanlılar ile bitişikteki Askeran kasabasından etnik Ermeniler arasında silahlı bir çatışma yaşandı. Ulusal Azeri radyosunda konuşan Başsavcı Yardımcısı Katushev, “katillerin masum kurbanı haline gelen Ağdam bölgesinden iki sivilin şiddetli ölümünü” bildirdi - ve Müslüman isimleri havada yayınlandı. Buna karşılık beklendiği gibi, çok sayıda şiddetli Azerbaycanlı mültecinin yerleşmesinden birkaç gün önce Sumgait'te kitlesel zulümler meydana geldi. Barışçıl Azerbaycanlıların ölümünden dolayı Ermenilerden intikam çağrıları her tarafta dinlenmeye başladı. İlk başta isyanlar belli kontrol edilebilir çerçevelerdeydi, ancak ondan sonra, Ermenilerin Mikhail Gorbaçov ile görüştükten sonra Erivan’da tam zafer kazandıklarını söylentiler yayıldı. Sonraki üç gün boyunca Sumgait şehrinde toplam bir pogrom yer alıyor - holiganlar etnik Ermenileri avlıyor, ateş yakıp evlerini yıkıyor. Resmi olarak tanınan üç günlük huzursuzluk boyunca, Şubat ayında 27 ve 29 arasında sivil kayıplarının, 32'in öldürdüğü tahmin edildi (Azeriler tarafından 6 ve Ermeniler tarafından 26). Elbette Ermeni kaynakları, Ermeni mağdurlarının sayısının en az 10 kez olduğu raporlarını değiştirdi. Sovyet askeri birliklerinin ve iç birliklerinin huzursuzluğun kapsadığı alanda olması, durumun çoğunu değiştirmedi; ordu huzursuzluk ve pogrom tarafından yalnızca rahat ve ilgisizce izleniyor gibiydi. Nolian’a göre, SSCB hükümeti yalnızca toplu kan akıtmasını engellemekle kalmayıp, aksine, 2 etnik toplulukları arasındaki uyuşmazlığı da şiddetle destekledi. Bu medya kontrolü ile yapıldı - her iki tarafa da hiperbolik ve kışkırtıcı mesajlar yayıldı. Ek olarak, ifadesine göre, bir pogrom başlatmak için, haydutlar kasıtlı olarak Sumgait'teki hapishane yerlerinden serbest bırakıldı. Beğen ya da beğenme, biz bilmiyoruz. Ancak, Moskova’nın doğası ve müdahalesinin derecesi ne olursa olsun gerçekte Ermeni-Azerbaycan anlaşmazlığının anlaşmazlığı canlandırmaya değmeyeceği ve bu anlaşmazlığın Moskova’da düzenlenemeyeceği bir aşamaya hızla yükseldiği geriye dönük olarak açıktır.
Sumgayıt'ın önemi, Ermeniler için bu olayın çekişme sürecini geri döndürülemez hale getirmesiydi. Sumgayıt’tan sonra, Kremlin’in aşırı güvensizlik ve tereddüt göstermesi için geri dönüşün olmadığı zaten belli oldu. Ve Sumgait'e kadar Ermeniler tüm Azerbaycanlıları Ermenistan'dan kovdu, ancak şimdi Azerbaycanlıların asırlık bir kompakt grupta yaşadıkları Zangezur ve Ararat bölgeleri dahil olmak üzere sistematik ve amaçlı bir şekilde gerçekleştirildi.
Kasım ayında, 1988, beş aylık nispi sakinliğin ardından Erivan ve Bakü'de toplu mitinglere yeniden başladı. İsyanlar, yerel Ermenilerin tamamen kovulduğu Gence’de meydana geldi. Mültecilerin akışları Ermenistan'a ve Azerbaycan'a geri döndü. Mayıs ayının başında, 1989, Kremlin'in “özel bir kontrol biçimi” getirdiği andan itibaren bir süre daha görece durgunluktan sonra, NKAO’daki askeri tansiyon tekrar arttı. Mardakert (Agder) ve Stepanakert'te sokak çatışmaları yeniden başladı. Bu sırada, Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin kuzeyindeki Goranboy bölgesinde yaşayan Ermeniler, 1 “kendiliğinden” askeri oluşumlarını çoktan oluşturmuştu. Aynı zamanda, Ermenistan'ın başkentinde Karabağ Komitesi, Ermeni Ulusal Hareketi'nin (ANM) kurulmasına yol açan diğer küçük siyasi gruplarla birleşmeye başladı. Ünlü Levon Ter-Petrosyan tarafından yönetildi. Mayıs ayındaki Ermeni Silahlı Kuvvetleri'ndeki ilk çok partili seçimlerde, ADM'nin 1990'i Parlamentodaki en büyük grup haline geldi ve sayıca Komünistleri bile geçti. 4 Ağustos Ter-Petrosyan oybirliğiyle parlamento başkanlığına seçildi.
Aynı zamanda, Karabağ'taki durum daha da kötüye gidiyordu. 2'in 1989'in yarısından itibaren, çatışmalar ve silahlı gruplar arasında kavga istisna olmaktan öte bir kuraldı ve Sovyet Ordusunun esas olarak barışı sağlama girişimleri boşunaydı. Dahası, askeri görevler genellikle silahlı oluşumlar tarafından saldırıya uğradı ve giderek artan miktarda silah, bir yandan ve diğer taraflarda milislerin ellerine giderek düştü. 28 Kasım 1989.NKAR'daki merkezin doğrudan kuralı iptal edildi - Moskova yenilgisini tanıdı ve Dağlık Karabağ'ı kendi kaderine verdi. Bunun sonucu olarak, Ermeni Silahlı Kuvvetleri 1 Aralık 1989, özerk Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin Ermeni SSR'sine dahil edildiğini ilan eden tarihi bir karar aldı.
Ocak ayında 1990, ana çatışma sahnesi Azerbaycan'a geçti. 11 Ocak Goranboy (Shahumyan) ve Khanlar bölgelerindeki Ermeni yerleşim bölgeleri tamamen Ermenilerden temizlendi. 1'inci zamanında büyük çaplı çatışma sürecinde zırhlı personel taşıyıcıları ve helikopterler yer aldı. Ocak ayındaki 11’te, PFA liderliğin uygulanmamasını protesto etmek için Azerbaycan’ın başkentinde bir kitle toplantısı düzenledi ve Ocak ayındaki 13 ve 14’te, Azerbaycanlı mülteciler tehlikeli Ermenistan’dan gelen bir mülteci, 88 halkının ölümüne yol açan tüm pogromları düzenledi. Sovyet polisi Sumgait'te daha önce olduğu gibi davrandı ve hiçbir şeyi önemli ölçüde çözmedi. PFA, cumhuriyetçi hükümeti ve Kremlin'i Bakü'de silahlı kuvvetlerin kullanılmasını bu şekilde haklılaştırmak ve böylece PFA'nın cumhuriyette iktidarı almasını engellemek için kasten müdahale etmemekle suçlayarak acımasızlıkları ve pogromları kınadı. Bu açıklamaların doğruluğu, tam anlamıyla 7 günlerinden sonra doğrulandı, çünkü Ocak ayında 20 1990, 29 000 sayısındaki Sovyet Ordusu Bakü'ye girdi. Zayıf direniş acımasızca ezildi, kurban sayısı yüz kişiyi geçiyordu ve bu sadece resmi kaynaklara ve NFA'ya göre beş yüzden fazla kişiye bağlı. Aynı zamanda, birkaç bin savaşçının askeri birliğinin görevlendirildiği Dağlık Karabağ'da özel bir pozisyon başlatıldı. Ocak 26'te, SSCB Savunma Bakanı Dmitry Yazov, basın toplantısında açıkça komünist partinin devrilmesini önlemek amacıyla Azerbaycan'ın başkentinin şu anki askeri işgalinin yapıldığını belirtti.
Nisan ayına kadar, Ermenistan’da Karabağ’da askeri yönetimi devirme çağrısı ile ilgili protestolar, 1990’in giderek daha da genişledi. Ermeni hükümeti, Kremlin'i açıkça etnik çatışmaya teşvik etmekle suçladı, çünkü Sovyet ordusu Azerbaycan'ın çevik kuvvet polisi ile yakın çalıştı. Dağlık Karabağ'da pasaport kontrolünü tanıtmak, ayrıca arama yapmak ve silah ele geçirmek için özel kontrol noktaları kuruldu. Baharın sonlarında, 1918’te Ermenistan’ın bağımsızlık ilanının yıldönümünün kutlanmasından kısa bir süre önce, Ermeni militanları daha sonra 22 sivillerinin ölümüne yol açan silahlara erişmek için Erivan’daki ordu depolarını ele geçirmeye çalıştılar. Yine, bu konuda Ermeni militanları, Bakü'de görülmeyen Ocak ayındaki eylemlere ve Ermenistan'dan Dağlık Karabağ'a giderek artan silah akışına rağmen, giderek artan silah akışına rağmen, karşı çıkan Azerbaycanlılardan çok daha fazla faaliyet gösterdiler. İlk önce Ermeniler arasında halk milislerinin büyümesi ve artan silahlanmaları askeri anlaşmazlığın tırmanışını geri döndürülemez hale getirdi.
2 Eylül 1991 NKAO'nun Eski Milletvekilleri Konseyi - Karabağ Devlet Konseyi - Karabağ bağımsız bir dağlık bölge olan Karabağ Cumhuriyeti, Karabağ bağımsız bölgesi ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Geranboy (Shaumyanovskiy) bölgesinde toplandı. Üstelik, özerklik Bildirgesi'nin doğrudan bir sonucu olarak, Azerbaycan parlamentosu Kasım'ın 26'i, Dağlık Karabağ'ı özerklik sırasından mahrum ederek bölgelerini komşu bölgeler arasında böldü. Elbette, bu tür bir kararın yalnızca “teorik” bir politik önemi olabilir, çünkü Bakü Karabağ’ın ordusunu hızla kaybediyordu. 8 Aralık Karabağ'daki 1991 bir referandum düzenledi ve Azerbaycan nüfusunun boykot etmesi gerçeğinden, oyların% 99'unun özerklik için kullanılması mantıklı.
Dağlık Karabağ’daki tam kapsamlı düşmanlıkların sonucu, 1991’un başlangıcı olan 1992, Azerbaycan bölgelerinin 7’in daimi Ermeni birimleri tarafından tamamen veya kısmen el konmasıydı. Ardından, iç Azerbaycan ve Ermenistan-Azerbaycan sınırlarına yayılmış en gelişmiş silah sistemlerini kullanan operasyonlarla savaş. 1994'ten önce, Ermeni birlikleri Azerbaycan topraklarının% 20'ini işgal etmiş, 877 yerleşim bölgelerini ele geçirmiş ve görevden almış, ölüm ücreti 18 bin kişi ve yaralı ve engelli kişilerin sayısı ise 50 binden fazladır.
1994'te, Rusya, Kırgızistan ve Bişkek, Ermenistan, Dağlık Karabağ ve Azerbaycan kentindeki BDT Parlamentolar Arası Meclis’in yardımı ile ateşkes anlaşması imzalanan bir protokol imzalandı. Doğru, Ermeni-Azerbaycan anlaşmazlığının barışsever bir şekilde uzlaştırılması üzerine müzakereler 1991 ile yapıldı, Dağlık Karabağ ve Azerbaycan avukatlarının 1-I toplantısı 1993 yılında yapıldı ve 1999 ile düzenli olarak Ermenistan ve Azerbaycan cumhurbaşkanları toplantıları yapıldı. Buna bakmadan, savaşın “derecesi” korunuyor, elbette, Azerbaycan eski bölgesel bütünlüğünü korumak için tüm gücüyle çalışıyor, Ermenistan Dağlık Karabağ'ın çıkarlarını koruduğu konusunda ısrar ediyor.