FEDERICO GARCIA LORCA ESERLERİ
FEDERICO GARCIA LORCA HAYATI
1898
Federico García Lorca, Granada yöresindeki Fuente Vaqueros kasabasında, 5 haziranda doğdu. Babası Federico Garcia Rodríguez, annesi Vicenta Lorca. Her ikisi de eski Endülüs soyundan, özgürlükçü, aydın kişi. Anne, evliliğinden önce öğretmenlik etmiş; şiiri ve müziği seviyor. Baba, topraklarının verimliliğinden, ailesinin (Francisco adında bir oğlan, Concepción ve Isabel adında iki kızla genişleyecek, olan ailenin) rahatından başka şey düşünmeyen bir adam; ama kendi babası büyük bir Víctor Hugo hayranı imiş, amcalarından biri de Siemprevivas (Herdemtazeler) adında bir şiir kitabı yayımlamış; kalabalık oğlan kardeşlerde, kız kardeşlerde güçlü bir özgünlükle birleşmiş bir tinsel şeyler zevki var. Aile, Federico’nun doğuşundan az sonra, Asqueros’da daha geniş bir eve taşınıyor.
«Bütün çocukluğum —diyecek daha sonraları— köylüdür: çobanlar, kır, gök, ıssızlık.» Küçük Federico bir sevgi ve uyum çevresinde büyür. İlk yıllarda sağlığı pek yerinde olmadığı için annesi, büyükannesi, halası, dadılar hep üzerine titremişler onun; bu dadıları birçok kez coşkunlukla övmüştür, özellikle de candan hizmetçi Dolores’i; ona ninni söylerken içini halk türküleriyle, halk söylenceleriyle, doldurdukları için. Arkadaşlarının gürültücü oyunlarından uzakta, kavakların hışırtısını dinler, karıncalarla konuşur. İlk oyuncağı bir kukla tiyatrosudur. (Bunu hep yanında gezdirmiş, Madrid’e, Amerika’ya giderken de ayırmamıştır.) Önceleri evde annesinden, sonraları d a eski aile dostu öğretmen Antonio Rodriguez Espinosa’dan bucak okulunda okuma yazma öğrenir.
21 eylül. Almeria lisesine giriş sınavı. Burada çok kalmaz Federico, bir boğaz flegmonu yaşamım tehlikeye sokmuştur; ana babası da acele eve taşırlar onu. Aile Granada’ya temelli yerleşir. Yalnız y azlan kıra giderler.
1909
iki okulda birden (Sagrado Corazon de Jesus kolejinde ve, bir lisede) orta öğretim.
1914
Bitirme sınavları. Pek içinden gelmeden edebiyat fakültesine —babasının gönlü olsun diye de— hukuk fakültesine yazılır. (Ancak 1923’de bitirecektir burasını.) Onun için İşin başı, 1918’e dek, müziktir. Yeteneklerini gören annesi ona solfej öğretmiştir, halası da gita r çalmasını (çünkü daha bir yaşındayken bir şarkının uyumunu izleyebilmekte, iki yaşındayken de halk ezgilerini mınldanabilmekteymiş.) Onundan sonra, Verdi’nin yetiştirmelerinden Don Antonio Segura’nın yönetiminde, piyano ve kompozisyon sanatına verir kendini.
İspanyol folkloru ve eski halk türküsü derlemeleriyle ilk karşılaşma. Uğradığı küçük çevrelerde h e r şeyden önce müzikçi diye bilinmektedir.
1916
İspanya’yı tanır.
8 – 1 6 h a z ira n : Endülüs’de, Granada Üniversitesi profesörlerinden Martin Dominguez Berrueta yönetiminde, inceleme gezileri: Baeza (10 h a z ira n : Lorca’nın bu kentte öğretmenlik eden ünlü ozan Antonio Machado ile ilk karşılaşması), Ubeda, Cordoba, Ronda.
15 ekim – 8 kasım: Castilla’da ve Ispanya’nın kuzeyinde ikinci inceleme gezisi; Escorial, Avila, Medina del Campo, Salamanca, Zamora, Galicia, León, Burgos, Segovia, Madrid. Castilla’nin içe işleyen büyüklüğü bir daha silinmemek üzere belleğine yerleşir. «İlk olarak, diyecektir dostu Rafael Martinez Nadal’a, İspanyol niteliğimin tam bilincine vardım.»
1917
Yolu edebiyata yönelmektedir. Aslında, yaşlı öğretmeninin o yıl beklenmedik ölümü üzerine, müzik eğitimi için Paris’e gitmesi ana babasının da işine gelmez, tehlikeli bulurlar bunu. Zorilla’nın yüzüncü yılına ayrılan Boletin del Centro Artístico de Granada’da ilk kitabını yayımlar: Fantasía simbólica. Aynı yıl hayranlıkla seveceği iki ağabeyle ilişki kurar : Bunlardan biri Manuel de Falla’dır, biri de Granada Üniversitesi’nde siyasi hukuk profesörü, ünlü toplumculuk kuramcısı Femando de los Rios’dur. (Bu sonuncu kişi Federico’nun yaşamının kesin dönemeçlerinde hep ortaya çıkacaktır.)
1918
Lorca’nm ikinci kitabının Granada’da yayımlanışi: Impresiones y paisajes (İzlenimler ve görünümler). Bu kitabının büyük bir bölümü 1916’daki gezilerinden esinlenmeler ta şır. Lorca Libro de poemas (Şiirler kitabı) adı altında toplayacağı şiirleri yazar. Madrid. Başkentte ilk kalış.
1919
İlkbahar. Femando de los Rios’un öğütlerine uyarak, Madrid ’de, Residencia de Estudiante’ye yerleşir. Özgürlükçü, yeni estetiklere, yeni düşüncelere sonuna dek açık, seçkin İspanyol aydınlarının bir araya geldiği bir yerdir burası.
Gonç taşralı İçin yeni dünyanın, her çeşitten kültürün, resmi, şiiri ve Avrupa tiyatrosunu yenileyen bütün öncülüklerin ortaya serildiği bir yer. Önemli tartışmalar yapılır burada. Guillermo de Torre, José Moreno Villa, Luis Bunyuel, Rafael Alberti, Pedro Salinas ve Gerardo Diego gibi sanatçılarla tanışır Lorca. Genç aydınlarla arkadaşlık ederken müzikçi ve ozan yeteneğiyle çevresinde uyandırdığı hayranlığa tanık olur. Şiirlerini o k adar güzel okur ki, daha o nlan yayımlamadan havariler edinir. Kırlık yerlerden ve eski cancionero’lardan (türkü derlemelerinden) öğrendiği halk türkülerini hem piyanoda çalar, hem söylerken çevresini alıp ona eşlik ederler.
1920
Eduardo Marquina onu tiyatro çevresine sokar. Eslava tiyatrosu yönetmeni ve yazar Gregorio Martinez Siera ,(ki seçkin bir derleme vardır tiyatrosunda : Shakespeare, Molière, Ibsen, Bernard Shaw vb.), UruguaylI ressam Barradas ve sonraları birçok oyununun dekorlarını çizecek olan Fontanals ile dostluk eder Lorca. Martinez Sierra, şiirlerinden birini pek beğenerek, aynı havada bir oyun ısmarlar ona : El maleficio de la mariposa (Pervanenin nazarı değdi). Saf bir cin-peri oyunudur bu, ama ancak bir akşam oynanır (22 mart), ünlü balerin La Argentina’nın dansları bile daha çok sürmesini sağlayamaz.
1921
Bir başka dost, yayımcı Maroto, ozanın 1918’den beri yazdığı şiirleri Libro de poemas adı altında yayımlar. Jü an Ramon Jimenez’in çıkardığı indice adlı dergi de (1921-22) El jardin de las morenas (Esmer kızlar bahçesi), Suite de los espejos (Aynalar süiti) gibi şiirlerini ve ilerde Canciones (Şarkılar) kitabını oluşturacak şiirlerden birkaçını 2., 3. ve 4. sayılarında yayımlar.
1922
Manuel de Falla, kaybolmaya yüz tu tan bir geleneği kurtarmak için, Granada’d a bir cante jondo şenliği düzenler. (Lorca’mn daha ilerde yayımlayacağı ünlü şiir kitabının adı bu şenlikle ilgili. Ayrıca cante jondo ya da cante flamenco Endülüs halk deyişlerinin genel adıdır.) Bestecinin öğrencileri ve dostlan olan ateşli propagandacılar, en başta da Federico, halkı daha önceden bu şenliğe hazırlar. Lorca, 19 şubatta, kentin Sanat Merkezi’nde, konuyla ilgili bir konferans verir. Şenlik Alhambra önündeki büyük alanda iki gün iki gece sürer C13-14 haziran). Şarkı yarışmasının birincisi 73 yaşında bir cantador (deyişçi).
6 ocak. Armağan bayramı. Federico evinde yüz kadar çocuğa, yirmi k adar da yetişkine büyük bir kukla ve müzik şöleni verir. Programda şunlar vardır : Cervantes’in İki palavracı’sı, kendisinin sonradan kaybolmuş olan Fesleğenli genç kız ve meraklı prens diye bir güldürüsü, Büyücü kralların gizemi diye ortaçağdan kalma bir oyun. Ozanın kendisidir kuklaları oynatan, kız kardeşi Concha da yardım etmektedir. Dekorlarla kostümler kendi elinden çıkmadır. Piyano, klavsen, klarnet ve lavtadan oluşan küçük bir oda orkestrasını yönetense Manuel de Falla. Müzik programı ise Debussy, Pedrell, Albeniz ve Stravinski’dir (Askerin öyküsü). Ses solistleri de Isabel Garcia Lorca ile Laurita Giner de los Rios.
Yaz. Çocukken arkadaşlarıyla halka olup türküsünü söyledikleri Mariana Pineda için, bir bayrak üzerine özgürlükçü sözler işledi diye ölüme mahkûm edilen Granadalı kız (1804-1831) için bir dram tasarlar. Hukuk fakültesini bitirir.
Eylül. İspanya kralı III. Alfonso, general José Antonio Primo de Rivera’nın hükümet darbesini kabul etmiek zorunda kalır. Rivera, parlamento yerine, askerler ve teknisyenlerden oluşan bir «direktuvar» kurmuş, büyük İktisadî atılımlara girişmişse de, durumu düzeltememiştir. Diktatör, 13 eylülde Unamuno’yu sürgüne gönderir, Fernando de los Rios’a işten el çektirir.
1924
Lorca Canciones’i bitirir. Romencero gitano’ya (Çingene romanserosu’na) başlar. Donya Rosita o el lenguaje de las flores (Donya Rosita ya d a çiçeklerin dili) oyununu ta sarlar.
1925
8 ocak. Granada’da Mariana Pineda oyununu bitirir. İlkbahar, yaz. Segovia’da kalır. Jorge Guillen’le mektuplaşmaya başlar. Güz. Cadaqufes’de, Salvador ve Ana Maria Dali’lerde kalır. Onlara Mariana Pineda’yı okur. Güz sonu. Özgürlükçü aydınlar sağda solda kümelenmeye başlar. Madrid’de U.F.E.H. (Union Federale de los Estudiantes Hispanicos: Bağıırisız İspanyol Öğrencileri Birliği) kurulur, Granada’da ise «Centro Artistico»dan (Sanat Merkezi’nden) daha etkili bir «Ateneo» (bilim ve sanat derneği).
1926
Çingene romanserosu’nu bitirince büyük, kübist şiirlerini kurmaya b aşlar: Oda a Salvador Dali (Salvador Dali’ye od), La sirena y el carabinero (Deniz perisiyle jandarma, ki bunun ufak bir bölümünü biliyoruz bugün) ve Gongora ’ya adadığı Soledad (Yalnızlık) adlı bir şiir, ki gün ışığına çıkmayacaktır.
8 nisan. Jorge Guillen ile Guillermo de Torre, Valladolid kenti ateneo’sunda şiirlerini okuyacak tanınmamış ozanı, geleceğin büyük ozanını suna rla r dinleyicilere.
Yaz ve güz ayları : Sierra Nevada’daki Lanjaron ılıcalarında ve Huerta de San Vicente’de (Granada sınırında kendi k ır evleridir burası) Çingene romanserosu’na girecek şiirlerden birkaçını ve La zapatera prodigiosa (Kunduracı güzeli) oyununun ilk biçimini yazar. Bir Fransız üniversitesinde —öncelikle Paris’de— okutman olmayı, edebiyat öğretmenliğine hazırlanmayı düşünür.
17 – 18 ekim. Granada ateneosu’nda, XVII. yüzyılın Granadalı ozanı Soto de Rojas için bir anma konferansı verir.
1927
Canciones’i yayıma hazırlar. Granada’da gençler için Gallo (Horoz) adını vereceği bir dergi çıkarma düşüncesiyle coşar. Guillermo de Torre, José Bergamin, Catalunya sanat eleştirmeni Sebastiâ Gash’la yazışmalarından varır bu dergi düşüncesine. Kardeşi Fransisco Lorca emeğiyle, Salvador Dali resimleriyle, Manuel de Falla da müzik yazılarıyla katılacaktır bu dergiye.
Nisan. Murcia’da yayımlanan Verso y prosa dergisinde Vinyetas flamencas (Halk dansları) başlığı altında 16 şiirini bastırır. Malaga’da, Manuel Altolaguirre ve Emilio Prados’un yönettiği Litoral yayınevinde, 1921 1924 yıllarında yazdığı şiirleri içeren Canciones’i kitaplaştırır. Soto de Rojas’ın Paraiso cerrado p a ra muchos’unu (Birçokların a kapalı cennet’ini) baskıya hazırlar. Catalunya’da, îberya yarımadasının öteki bölgelerinden daha çok yenilikrüzgârlarının estiği bu bölgede uzunca kalır. Oraların seçkin sanatçıları Lorca’nın ozan yeteneğini çabucak farkederler.
Mayıs. Salvador Dali ve gitarcı Regino Sainz de la Maza ile Dali’lerin Cadaquès’deki evinde kalırlar. Dali Mariana Pineda’nın dekorlarını, kostümlerini çizer. Dönüşte El sacrificio de Ifigenia (Ifigenia’nın kurban edilişi) oyununa çalışır; sonradan ya kaybolmuş ya da basılmamıştır bu oyun.
21 haziran. Ünlü tiyatro oyuncusu Margarita Xirgu, Barcolona’nın Goya tiyatrosunda, Mariana Pineda’yı oynar. Lorca ile Catalunyalı büyük sanatçı arasında sıkı bir işbirliğine
yolaçar bu oyun. Ertesi gün, başta Salvador Dali olmak üzere, dostlarından birçoğu, Dalmau galerisinde Lorca’nın 24 desenini içeren bir sergi açarlar.
Ağustos sonu. Endülüs. Federico bir zehirlenme geçirir. Malaga’da deniz kıyısına yerleşir. Dali’nin Catalan dergisinde yayımlanmış bir şiirine hayran olur ve ilerde çıkaracağı Gallo’nu n bir sayısını büyük dostuna ayırmayı düşünür.
12 ekim. Margarita Xirgu topluluğu Madrid’in Fontalba tiyatrosunda Mariana Pineda’yı oynar.
Aralık. Büyük torero ve edebiyatsever Ignacio Sanchez Mejias’ın girişimiyle, Sevilla’daki bir edebiyatçılar topluluğu, Damaso Alonso, Jorge Guillen, Gerardo Diego, Rafaël Alberti, José Bergamin vb., Lorca’yı şiirlerini okumaya çağırır. Ozan Luis Cernuda ile tanışır. Gongora’nın üç yüzüncü ölüm yıldönümü dolayısıyle La imagen poetica de Don Luis Gongora (Don Luis Gongora’da şiirsel görüntü) konulu bir konferans verir.
1928
Şiirlerini ve desenlerini, Salvador Dali’nin şiir ve desenlerinin de yer alacağı bir kitapta yayımlamayı düşünür. Ama Dali Paris’e gider.
8 mart. Gallo dergisinin çıkışı. Horoz’u n doğuşunu kutlamak için hazırlanan şölen Granada’ya canlılık getirir. Derginin ilk sayısı (ki içinde Lorca’nın Bu horozun öyküsü adında gülünçlü bir yazısı vardır) iki günde kapışılır. Kahvelerde, sanat çevrelerinde, evlerde ve Üniversite’de «horozcular »la «horozculara karşı olanlar» arasında tartışmalar alır yürür.
Nisan. Horoz’un ikinci sayısı. Lorca iki skeç yayımlar bu sayıda: La doncella, el marinero y el estudiante (Genç kız, denizci ve öğrenci), El paseo de Buster Keaton (Buster Keaton’un gezisi). Derginin 3. sayısı… çıkmaz.
Ağustos. Revista de Occidente’de Primer romancero gitano (İlk çingene romanserosu) yayımlanır. Olay son yüzyıl İspanyol şiirinin en büyük başarısıdır. Şiirin pek kısa zamanda yaygın bir üne kavuşmasından canı sıkılan Lorca ötekileri yayımlamaktan vazgeçer. Arada, 1926’dan beri geçirmekte olduğu duygusal bunalımlar daha da artmaya
başlamıştır.
Eylül. Gerçeküstücü bir anlayışla yazdığı Nadadora sumergida (Sulara gömülmüş yüzücü kız) ve Suicidio en Alejandría (İskenderiye’de intihar) adh düzyazı şiirlerini ve Mariana Pineda’yı yayımlar. Oda a Sesostris (Sesostris’e od) ve Academia de la rosa y del frasco de tin ta (Gül ve mürekkep hokkası deseni) şiirlerini bastırır. (Bu sonuncu şiir kaybolmuştur).
11 ekim. Granada ateneosunun yeni çalışma dönemini Imaginación, inspiración y evasión en la poesía (Şiirde imgelem, esinlenme ve kaçış) adlı bir konferansla açar.
27 ekim. Granada’da «çağdaş resim denemesi» adıyla verdiği bir konferansta Salvador Dali’den ve Joan Miro’dan gösterdiği resimler büyük bir gürültü koparır.
13 kasım. Madrid. Konferanslar ve Dersler Demeğinde Las nanas infantiles (Ninniler) konulu güzel bir konferans verir.
1929
Ocak. Cipriano Rivas Cherif’in yönettiği tiyatro topluluğu Amor de Don Perlimplin’i (Don Perlimplin’in aşkı’nı) oynayacağını bildirir.
Şubat. Canciones’in genişletilmiş ikinci baskısı. Madrid’ de, Lyceum Club’de «Şiirde imgelem, esinlenme ve kaçış» konulu konferans.
Mart. Madrid’de, Şilili diplomat Carlos Morla Lynch ile tanışır.
29 nisan. Granada’da Mariana Pineda’nın ilk oynanışı.
18 mayıs. Alhambra sarayında kendisi için düzenlenen şiir gecesinde kitaplarından parçalar okur. El Caracol topluluğunun hazırladığı Perlimplin oyunu sansürce yasaklanır.
Haziran. Granada’dan Carlos Morla’ya yazdığı mektupta artık içinin rahatladığını, hava değiştirmek amacıyla, eski öğretmeni ve dostu Fernando de los Rios’a New York’a dek eşlik edeceğini bildirir. Madrid’de dostlarının düzenlediği veda şöleni: Vicente Aleixandre. J. Torres Bodet, Pedro Salinas, Leon Sanchez Cuesta, Rafael Alberti vb. Yolculuğa haziran başlarında çıkılır. Yo l: Paris, Londra, Oxford, Iskoçya, New York. Federico, Columbio Üniversitesi’nde öğrenci.
Temmuz. Walt Whitman çevirmeni Leon Felipe ile dostluk. Yeni Dünya’nın büyük ozanım onunla tanır. Amerik a ’da ilk şiirlerini yazar.
Ağustos. Edem Milis gölü kıyısındaki Vermont’da kalış. «Eşsiz bir görünüm, ama alabildiğine hüzünlü.»
Yaz sonlan. Angel del Rio ailesiyle birlikte Catskill dağlarında kalır.
Güz. Üniversiteye dönüş. İngilizce öğrenmekten birkaç başarısız deneme sonunda vazgeçer ve arkadaşlarına yurdunun halk türkülerini öğretmeyi bir yabancı dil öğrenmeye yeğ tutar. Kentin bütün müzelerini, tiyatrolarını, sinemalarını dolaşır, göçmen mahallelerini, özellikle de Harlem’i gezer; oradaki caz müziğine «cante jondo» kadar vurulur. Bu müzik, ona göre, insan ruhu, insan duyarlığı, insan sıcaklığı ile yoğrulmuştur. Bunun ötesinde, Amerikan uygarlığı (büyük bunalım yılıdır o yıl) p ara ve makine zorbalığıdır ancak. Sürgünde sanır Lorca kendini orada. Ölüm duygusu başını döndürürcesine k avrar içini. Var gücüyle yazar. Bir mektubunda «iki şiir kitabım, bir de
tiyatro oyunum var» der. Amerika’ya gelen Damaso Alonso, Ignacio Sanchez Mejias ve La Argentina ile buluşur New York’da.
16 ekim. La Argentina için New York’taki İspanyollar Derneği’nin düzenlediği şölene katılır. Orada Cante jondo’dan şiirler okur, kısa bir süre sonra da bunları ince bir kitap halinde ve ünlü dansçıya bir sunu yazısı ile yayımlar.
1930
Ocak. Başbakan Primo de Rivera, ülkenin bozulmuş malî durumu üzerine başgösteren muhalefeti silâh gücüyle kırmış, suçlamalar karşısında da istifa etmek zorunda kalmıştır.
Mart – nisan. Ispanya – Küba Kültür Demeği’nin çağrılısı olarak gittiği Küba’da kendini anayurdunda sanır Lorca. Çeşitli konferanslar verir : Teoria y juego del duende (Duende kuramı ve oyunu. «Duende» şiirde büyü, çekicilik, incelik gibi anlamlara geliyor burada.) Soto de Rojas ve Lo que çanta una ciudad de noviembre a noviembre (Bir kent kasımdan kasıma nasıl şarkı söyler), Las nanas infantiles (Ninniler). Publico (Halk) adında gerçeküstücü bir oyuna başlar orada; 1934’de yayımladığı birkaç parçası biliniyor ancak bu oyunun. Asi que pasen cinco anyos (Aradan beş yıl geçince) oyununun kimi sahnelerini yazar.
Haziran. III. Alfonso adlı yolcu gemisiyle Ispanya’ya döner. Yurdunu siyasi, bir kaynaşma içinde bulur. Başbakan Primo de Rivera 30 ocakta iktidardan çekilmiştir. Demokrat eğilimliler, general Berenguer’in y a n diktatörlüğü altında, cumhuriyeti kurmaya hazırlanmaktadır. Unamuno’ nun sürgünden parlak dönüşü. Lorca, La Argentina ile birlikte, bir müzik şöleni işini yoluna koyar; şölende danslar ve kendi bestelediği şarkılar yer alacaktır.
24 aralık. Margarita Xirgu topluluğu, Madrid’de, La zapate ra prodigiosa oyununu oynar.
1931
Ocak. Sonradan Ozan New York’da kitabına girecek olan Ruina, vida, muerte. New York (Yıkıntı, boşluk, ölüm, New York) şiirini yayımlar. (Şiirin adını Oficinay denuncias «Eczane ve ihbar» diye değiştirecektir.)
Mart. Residencia de Estudiantes’de Ozan New York’ta’dan parçalar okur.
12 nisan. Belediye seçimlerini büyük kentlerde cumhuriyetçiler kazanır, kral III. Alfonso da, tahtından feragat etmeksizin, yurt dışına kaçar.
14 nisan. Madrid’de cumhuriyet ilân edilir. Sokaklardan bağıra bağıra «marseillaise»i söyleyen kalabalıklar geçer. Devrim komitesi başkanı, eski monarşisi Alcala Zamora Madrid’de kurulan geçici hükümetin başına getirilir.
28 haziran. Daha önce kilisenin yetkilerini sınırlayan, kiliselerle manastırların yakılmasına, yağmalanmasına göz yuman hükümet, «Cortes»lerin (siyasi yönetim kurulunun) seçimlerini yaptırır. Seçimleri solcular kazanır.
Yaz. Lorca, 1922’de başladığı Poema del cante jondo’yu (Cante jondo şiiri’ni) yayımlar. Salamanca’da, Coruna’da bu kitabın ön çalışmalarıyla ilgili bir konferans verir. Granada’da Retablillo de Don Cristobal’i (Don Cristobal’in küçük oyunu’nu) ve Aradan beş yıl geçince’yi bitirir.
Ekim. Alcala Zamora’nm istifası. Solcuların ileri gelenlerinden ve cumhuriyetçi hareketin başı Azanya hükümet başkanlığına seçilir.
4 ekim. Lorca son oyununu Madrid’de, Carlos Morla’nın evinde, seçkin bir topluluk karşısında okur. Bütün Ispanya ’yı dolaşıp seçkin, klâsik oyunlar oynayacak bir tiyatrodan söz açar Morla’ya. Adını da koymuştur bu gezici tiyatronun: La Barraca. Divan del Tamarit (Tamarit divanı) kitabını baskıya hazırlar.
1932
Mart. Ispanya’yı dolaşarak konferanslar verir : Madrid, Sevilla, Valladolid, San Sebastian, Santiago de Compostela, Salamanca ve bu kentin üniversitesinde rektörlük etmekte olan Unamuno ile görüşme.
10 temmuz. Ulusal eğitim bakanı Fernando de los Rios’un onayı ve p a ra yardımıyla kurduğu gezici üniversite tiyatrosu La Barraca, Ispanya’yı köy köy dolaşıp devrimci bir anlayışla büyük İspanyol klasiklerinden temsiller vermeye başlar: Calderon’dan La vida es suenyo (Yaşam bir düştür), Lope de Vega’dan Fuenteovejuna, Molina’dan El burlador de Sevilla (Sevilla çapkını) ve Cervantes’den kısa güldürüler.
15 temmuz. San Juan del Duero kasabasında Yaşam bir düştür oyunu. Temsil genç kıralcılann saldırısı üzerine yarıda kalır.
Temmuz ağustos. Galicia, Santader, Asturias gibi bölgelerde temsiller, Federico, her yılki gibi, yazın bir kısmını Granada yakınındaki Huerta de San Vicente’de, kendi baba evinde geçirir, burada üç perdelik bir trajedi yazar: Bodas de sangre (Kanlı düğün).
10 ağustos. Ordu içinde baş gösteren muhalefetin bastırılması. Ardından da, hükümetin durumunu güçlendirmek için, latifunda topraklarını halka dağıtmak üzere, bir tarım reformu yasasının oylanması.
17 eylül. Lorca Madrid’de, Morla’la n n evinde Kanlı düğün’ü okur.
7 -8 ekim. Üniversite’nin dört yüzüncü kuruluş yılı dolayısıyle Granada’da La Barraca’nm Yaşam bir düştür oyunu temsilleri. 25, 26, 28 ekimde ve 1 kasımda Madrid’de temsiller.
16 aralık. Ritz otelinde Ozan New York’ta ’dan parçalar okur.
19 aralık. Madrid’de Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri önünde La Barraca’nm «resmî» temsili: Yaşam bir düştü r ve Cervantes’in kısa güldürüleri. Yıl sonlarında Alicante, Murcia gibi bölgelerde temsiller. 31 aralıkta, Alicante’de, Ulusal Eğitim Bakanı Fernando de los Rios’un da hazır bulunduğu en parlak temsil: Yaşam bir düştür. Lorca seyircilere oyunu sunduktan sonra Yılan, Gölge ve Yanlış rollerini oynar.
1933
Yıl başları. Santiago de Compostela’da Ozan New York’ta üzerine konferans ve şiirlerden örnekler. Bir halk şarkıları gecesi: Piyanoda eşlik eden, Federico.
Şubat. Valencia. La Barraca’nm bağlı bulunduğu U.F.E.H. kongresi. Kadro az çok yenilenir, biraz daha «sola» kaydırılır.
8 mart. Madrid. Beatriz tiyatrosunda Josefina Diaz de Artigas topluluğunun sunduğu Kanlı düğün. Seyirciler a ra sında Unamuno, Vicente Aleixandre, Luis Cemuda, Jorge Guillen, Pedro Salinas, Manuel Altolaguirre gibi ünlü yazarlar, ozanlar vardır. Oyun yakında parlak başarıla r kazanacak, Lorca da babasına yük olmadan yaşayabilecek b ir gelir kaynağına kavuşacaktır böylece.
5 nisan. Madrid. Amor de Don Perlimplin con Belisa en su jardin (Don Perlimplin’in Belisa ile bahçesinde sevişmesi) oyununun ilk temsili.
Mayıs. Carlos Morla’ya ilerde yazmayı düşündüğü Yerma adlı oyundan, ve Romeo ile Julieta adlı operetten söz açar.
Haziran. Manuel de Falla’nın El amor brujo’sunun (Büyücü aşk’ının) sahneye konulma çalışmalarına katılır.
30 haziran. Valencia’da, Cervantes ve Lope de Vega’dan toplumcu bir yorum k a tarak özetlediği oyunlarla La Barrac a temsilleri.
Temmuz. Bir gazeteciye açıkladığına göre, Kanlı düğün, İspanya toprağından çıkaracağı bir dram üçlemesinin ilkidir, İkincisi kısır kadınla ilgili olacaktır (Yerma), üçüncüsü de La destrucción de Sodoma (Sodom’un yerle bir edilişi).
15 ağustos. Walt Whitman’a od Mexico’da 50 nüsha basılır.
13 – 20 ağustos. La Barraca’mn, Santander kenti yöresinde, Uluslararası Yaz Üniversitesi için halk temsilleri.
Eylül. Ozanın ailesi başkente yerleşir. Kanlı düğün, Buenos Aires’de, Lola Membrives topluluğunca oynanır. Başarı öyle büyüktür ki Lorca Arjantin’e gitme isteği duyar.
13 ekim. Ozan, dekorcu Fontanals ile oraya varır. Arjantin ’de, Uruguay’daki kısa bir eğlenme dışında, 27 mart 1934’e dek kalacaktır. Çok sürmez, başkentteki sanat çevrelerinin gözbebeği olur çıkar. Her yerde kendisi için şölenler, ağırlamalar düzenlenir. Şiiriyle, sanatıyla ilgili bir dizi konferans verir Lorca. Buenos Aires Pen Club’ında, NikaragualI ozan Ruben Dario üzerine, Pablo Neruda ile birlikte bir konuşma yapar.
29 ekim. Madrid. José Antonio Primo de Ribera «Falange Espanyola»yı kurar. (Askerî düzende, a şın milliyetçi, siyasi bir örgüttür bu. Kapitalizmle sosyalizm arası bir tu tumla, «büyük, bölünmez ve hür İspanya» sloganıyla ortaya atılmıştır.
Kasım. Yeni seçimleri sağcılar çoğunlukla kazanır. Gil Robles yönetimindeki Halk Hareketi partisinin temsil ettiği düzen isteği, Alcala Zamora’nm Azanya hükümetine karşı yürüttüğü muhalefet gibi durumlar, Azanya’nın devrilmesine, kurucu Cortes’lerin dağılmasına ve bu seçimlere gidilmesine yol açmıştır.
21 kasım. Kanlı düğün’ün 100. temsili ve yazarına Arjantin halkının gönül borcunu belirtmek amacıyla verilen şölen. Lorca bu şölende Cante jondo’dan ve Romancero’dan parçalar okur.
15 aralık. Lola Membrives Kunduracı güzel’ini oynar. Oyuna, Lorca’nm sahneye uyguladığı üç Ispanya halk şarkısı eklenmiştir.
1934
12 ocak. Mariana Pineda’nın oynanışı. Bir hastalık yüzünden temsilleri yarıda bırakan Lola Membrives 1 martta Yerma ile perdelerini yeniden açacağını müjdeler. Lorca Uruguay’da bu oyuna çalışır (ocak sonu ile şubatın on beşi arası) ama bitiremez. Başkent Montevideo’da İspanya elçisi ve birtakım ileri gelenler ağırlar onu. Şiiriyle ilgili konferanslar verir Lorca.
13 şubat. Falange Espanyola «Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista» ile (Millî Sendikacı Hücum Cuntaları ile) birleşir ve milliyetçi ayaklanmaya katılır.
Şubat sonu. Lorca Buenos Aires’e döner. Komedi tiyatrosunda Lope De Vega’dan uyarladığı La dama boba’yı (Budala genç kız’ı) okur.
1 mart. Lola Membrives’in ozana veda oyunları. Mariana Pineda’dan bir bölüm, Kunduracı güzeli’nden ilk sahne, Kanlı düğün’den son sahne. Lorca da o gece Yerma’nın ilk perdesini okur. Mart ortalarında, Lola Membrives topluluğundaki oyuncuların da yardımıyla, kukla gösterileri düzenler. Buenos Aires başarısı Latin Amerika’da hiçbir ozanm görmediği olağanüstü bir başarıdır. Nerdeyse tanrılaştırılır orada. İspanyolca konuşan bütün ülkelerin temsilcilerinin de katıldığı gösterişli bir oturumda, halk önünde, «İspanya edebiyat elçisi» sanı verilir kendisine.
27 m a rt’da Lorca dekorcu Fontanals ile birlikte Buenos Aires’ten ayrılır. Azanya kabinesi —Femando de los Rios’un Ulusal Eğitim Bakanlığı ettiği kabine— iki yıl işbaşında kalacak sağcı bir koalisyonla düşmüştür. (Bu döneme «bieno negro» deniyor: «iki k a ra yıl.) Toplumsal çalkantı büyür. Asturias’lı maden işçilerinin ayaklanması silah gücüyle bastırılacaktır. Ozanın dönüşünü dostlarıyla h ay ran lan Madrid’deki Florida otelinde kutlarlar. Lorca da gönül borcunu belirtmek için toplantıdakilere bir kukla gösterisi sunar.
Haziran. Pablo Neruda Madrid’e yerleşir. İki ozan karşılıklı bir hayranlıkla yeniden buluşur.
Temmuz. Lorca Yerma’yı bitirir. La Barraca’nın temsilleri için gittiği Ja c a ’da, halkın taşkınlığı yüzünden, oyunlar kaldmhr; solcu siyasî takımlara bağlı birtakım kişiler, yer bulamadıkları için, gösterilere kalkışmışlardır.
11 ağustos. Ünlü boğa güreşçisi Ignacio Sanchez Mejias’ın Manzanarös arenasında ölümü. Lorca ünlü Llanto’sunu (Ağıt’ını) yazar. Ay ortalannda, Santander yöresinde, açık havada verilen La Barraca temsilllerini yönetir.
4 kasım. Morla’la n n evinde Ignacio Sanchez Mejias’a ağıt’ını okur, 3 aralıkta da Yerma’yı.
15 aralık. Madrid’in El Sol gazetesinde yayımlanan bir görüşmede Donya Rosita’ya çalıştığını söyler; inancına göre tiyatro, toplumsal eşitsizliğe karşı direnen halkın eğitimi için bir araçtır. «Hep yoksullardan yana oldum, der, hep öyle olacağım.»
29 aralık. Margarita Xirgu, Espanyol tiyatrosunda, Yerma’yı oynamaya başlar. Ünlü oyuncunun toplumsal görüşlerine içerleyen siyaset çevrelerinin el altından desteklediği birtakım topluluklar oyunun kazandığı büyük zaferi boşu boşuna baltalamaya çabalamaktadır.
1935
Lorca yeni oyunu Sodom’un yerle bir edilişi’ni hemen hemen bitirdiğini söyler.
25 ocak. Lope de Vega’nın üç yüzüncü ölüm yıldönümü dolayısıyle, Club Anfistora topluluğu, adı geçenin Peribanyez adlı oyununu oynar. Yöneten: Lorca. Oyunun şarkılarım besteleyen: Lorca. O gece bir de konferans verir: İspanyol tiyatrosunda eğilimler ve gelenek.
Şubat. Madrid. Bir gazeteciye açıkladığına göre, Introduction a la muerte (Ölüme önsöz) adını taşıyacak 300 şiirlik bir kitapla savaşı kötüleyici bir oyun düşünmektedir.
27 şubat. Arjantinli oyuncu Lola Membrives Madrid’de Kanlı düğün’ü oynar. Lorca da tiyatrodadır. Başarı öyle büyüktür ki, halk coşar, salon yıkılır alkıştan. Kunduracı güzeli’nin 18 marttaki oynanışında d a seyircilerin aynı coşkunluğuyla karşılaşır Lorca.
18 mart. Madrid. Yerma’mn 100. temsili dolayısıyle Espanyol tiyatrosunda Ingacio Sanchez Mejias’a ağıt’ı okur.
2 nisan. Yerma’nm son temsili.
11 mayıs. Miguel Prieto yönetimindeki «La Tarumba» kukla tiyatrosu, Kitap Fuarı’nda, Don Cristobal’in küçük güldürüsünü büyük bir başarıyla oynar.
Mayıs sonu. Ignacio Sanchez Mejias’a ağıt José Caballero’nun desenleriyle yayınlanır.
Haziran başı. Lorca, Morla’ların evinde, yeni bitirdiği Donya Rosita la soltera’yı (Gelinlik Donya Rosita’yı) okur. New York’da Bitter oleander (Kanh düğün) oynanmaya başlar. Madrid’de «Frente Popular»ın (sosyalist ve radikal partiler birliği anlamına gelen «Halk Cephesi»nin) kuruluşu.
14 haziran. Lorca, Pablo Neruda onuruna, ozanm yeni çıkan kitabı Residencia en la tie rra (Yeryüzü konutu) nedeniyle, bir toplantı düzenler. Tanınmış ozanlar, yazarlar katılır bu toplantıya.
Yaz. Granada, Madrid ve Santander’de La Barraca temsilleri. Eylül. Barcelona’da Lorca’nın en parlak günleri: Kanlı düğün, Donya Rosita, Lope de Vega’dan uyarladığı Budala kız. Ardarda şiir okuma günleri, konferanslar.
17 eylül. Barcelona’da Yerma’nm oynayışı. Olağanüstü bir başarı. Sonra İspanya ile ilgili bir film, siyasi b ir trajedi tasarlar. Budala kız’ın siyasi tutuklular ya ra rına Olimpia tiyatrosunda verilen ilk temsiline Catalunyalı yazar Ambrosi Carrion ile birlikte başkanlık eder.
Ekim. Yedi yıllık ayrılıktan sonra Salvador Dali’ye kavuşur. Bir oyun yazmayı, dekorlarım d a birlikte yapmayı kararlaştırırlar.
6 ekim. Halk Ansiklopedisi Topluluğu’nun çağrısı üzerine, daha çok işçilerin bulunduğu tıklım tıklım bir salonda Canciones’den, Cante jondo’dan, Romancero gitano’dan parçalar okur. Margarita Xirgu da Ignacio Sanchcz Mejias’a ağıt’ı söyler.
24 ekim. Olimpia tiyatrosundaki hıncahınç bir kalabalık (8000 kişi) önünde Margarita Xirgu onuruna verilen gala. Gene siyasi tutuklular yararına, gene Lorca’nın ve Catalunyalı birkaç yazarın yönetimi altında.
Kasım. Barcelona’da Kanlı düğün temsilleri.
12 aralık. Donya Rosita’nm Margarita Xirgu topluluğunca oynanışı. Kanlı düğün’ü, Yerma’yı aratmayan bir başarı.
19 aralık. Margarita Xirgu topluluğu Barcelona radyosunda Donya Rosita’nın ilk perdesini oynar. Aym gün Lorca, Casa del Medico’d a müzikli bir konferans verir : Bir kent kasımdan kasıma nasıl şarkı söyler. Kendisi de şarkı söyler, piyanoda eşlik eder ve konferansının sonunda Divan del Tamarit (Tamarit divam) adını vereceği kitaptan şiirler okur.
22 aralık. Çiçekçiler sendikası yararına oynanan Donya Rosita temsiline bir yerlere sığmayan koca koca çiçek demetleri gelir.
23 – 24 aralık. Catalan yazarlarının, sanatçılarının verdiği bir şölende Lorca, bir gazeteci dostuna, Margarita Xirgu topluluğu ile Meksika’ya gitme tasarısından söz açar.
1936
21 ocak. Kanlı düğün Cruz y Raya yayınlan arasmda çıkar.
18 şubat. Yeni seçimleri Halk Cephesi ezici bir çoğunlukla kazanır. Sonuç öyle şaşırtıcıdır ki, sağ cephe iktidarı hemen bırakır. Azanya yeniden hükümet başkanlığına getirilir.
7 mart. Lorca San Sebastian ateneo’sunda Çingene romanserosu üstüne bir konferans verir, örnekler okur. Edtesi gün, aynı kentte, ozan Gabriel Celaya’ya daha kesin bir şiir biçimine dönme isteğinden söz açar. Karanlık aşka soneler adı altında toplayacağı şiirlere çalışmaya başlar.
5 nisan. Madrid radyosunda «Granada’nın kutsal h aftası » adlı bir konuşma yapar.
7 nisan. Bir Madrid gazetesinin soruşturmasına, toplumsal sorunları açık açık tiyatroya getirme isteğini bildirir.
1922’de yazdığı Primeras caılciones’i (İlk şarkılar’ı) kitap halinde yayımlar.
9-14 nisan. La Barraca, Barcelona’da, Lorca’nın katılmadığı dört temsil verir. Topluluğun bağlı olduğu F.U.E.H. genel yazmanlığı ile Lorca arasındaki bir uyuşmazlıktan söz ederler.
10 mayıs. Azanya Cumhurbaşkanlığına seçilir. Ama orduya, José Antonio Primo de Rivera’nm falanjına, general Morla’nın carlosçularına ve kıralcılanna dayanan muhalefet, parlamento dışında, Sanjurjo ve Calvo Sotelo yönetiminde bir a ray a gelir. Siyasi hava iyice ağırlaşmıştır. O günlerde Lorca kimi İspanyol yazarlarının kaleme aldığı bir bildiriyi, faşizmi kötüleyen bir bildiriyi imzalar.
22 mayıs. Fransız Halk Cephe’si’nin temsilcisi olarak gelen üç yazar onuruna verilen şölene katılır. Bunlar André Malraux, Je an Cassou ve Henri R. Lenormand’dır. İki yüz kişilik şölende iş başındaki hükümetin birçok bakanı da bulunur. Hep bir ağızdan marseillaise söylenir.
Haziran. Club Anfistora tiyatrosunda Aradan beş yıl geçince oyununun provalarına çalışır Lorca.
10 haziran. Bir gazeteciyle konuşmasında: «Herkesin kardeşiyim ben, der; soyut bir milliyetçilik fikri uğruna kendini harcayan adamı sevmem.»
19 haziran. La casa de Bemarda Alba (Bemarda Alba’nın evi) oyununu bitirir ve birkaç gün sonra doktor Eusebio Oliver’in evinde, Damaso Alonso, Jorge Guillen, Guillermo de Torre gibi ozan arkadaşlarına okur.
Temmuz. Siyasi durum iyiden iyice gerginleşmiştir : fa şistlerin giriştiği kıyımlar, adam öldürmeler, halk misillemeleri, genel grevler, kilise yakmalar… Siyasi eylemin merkezi sokaktır şimdi.
12 temmuz. Sağcı muhalefetin başı Calvo Sotelo’yu polis görevlileri vurmuştur. Lorca kararsızdır. Margarita Xirgu ve topluluğunun, yanına, Meksika’ya mı gitse, «San Federico» bayramını ailece kutlamak üzere Granada’ya mı dönse? Ozan arkadaşlarından Luis. Rosales Granada’ya dönmesini öğütler: en iyi yol budur.
16 temmuz. Dostlarına «hepimizi Tanrı esirgesin!» diyerek, Luis Rosales’le birlikte, Madrid’den ayrılır. Ertesi gün Granada’ya varırlar. Lorca baba çiftliği Huerta de San Vicente’ye çekilir.
17 temmuz. Calvo Sotelo’nu n öldürülmesi üzerine, Fas’taki, Kanarya Adaları’ndaki İspanyol garnizonları (toplam 35.000 kişi) Madrid’deki cumhuriyet hükümetine başkaldırırlar.
18 temmuz. Ayaklanmayı başlatan general Sanjurjo bir uçak kazasında ölmüştür. Kanarya Adaları valisi general Franco başkaldıran birliklerin başına geçer. İsyanın katolik ve milliyetçi kuruluşlarca benimsenmesi üzerine Burgos, Zaragosa, Valladolid birlikleri de Franco’nun safına katılır.
19 temmuz. Asi generaller Ispanya’nın güney kesimini ellerine geçirirler. Cumhuriyetçi Granada valisi Cesar Torres Martinez Halk Cephesi’nin ve sendikaların kendisinde ısrarlı silah isteğini geri çevirir.
20 temmuz. Askerî bölgenin komutanı ve Franco’nun dostu general Campins Granada’nm büyük bir kısmını kolayca elde eder. Franco’cu general Valdös de oraya vali olarak yerleşir. Hemen ardından «falange»çiler, askerî kıyım örgütlerinin yanısıra, «şüpheli kişiler» i temizleyecek bir özel Escuada Negra (Kara Müfreze) kurarlar, bu örgütün başında Ramon Ruiz Alonso diye bir Halk Hareketi partisi milletvekili vardır, ideal adlı Granada gazetesinin eski dizgi işçilerinden, a şın sağcı bir adam. Kara Müfrezeler, daha ilk günlerde, «hareketin düşmanı» saydıkları yüzlerce kişiyi ortadan kaldırırlar. Granada’da olduğu gibi, bütün Ispanya’d a kitle halinde kurşuna dizmeler, toptan yargılamalar alır yürür.
Ağustos. Lorca, başlangıçta, Huerta de San Vicente’de patırtıdan kurtulduğunu sanır. Ama çok geçmez, silâhlı iki adam gelir ve bir yere savuşmamasını bildirir. Bu kuşkulandırıcı ziyareti bir tehdit mektubu izler. Lorca’nın ailesi Luis Rosales’e koşarlar. Rosales, iki kardeşiyle birlikte, Granada «falange»sini yönetmektedir. Tez Huerta’ya gelir. Konuşurlar. Ne yapsak dersin? Lorca Granada’dan kaçmak istemez. Manuel de Falla’nın evine de sığınmak istemez, başına iş açmayayım diye. Kız kardeşi Concha’nın akima gelir: Ağabeyi Rosales’lerde kalsa daha uygun düşmez mi? Hem de oraya gelip gidenlerin siyasi kefilliliğinden yararlansa?
9 ağustos. Lorca o akşam arkadaşının evine yerleşir. Üç beş gün geçmeden o iki adam yeniden Huerta’ya gelir. Concha ağabeyinin Rosales’lere şiir okumaya gittiğini söyler. Rosales’lerin kapısını çalarlar. Üç kişidirler bu kez. Biri Ramon Ruiz Alonso’dur, öbür ikisi de Halk Hareketi örgütünden Ju an Trescastro ile García Alix’tir. Ama evde kimse yoktur. Hizmetçi, ozanın gelip gittiğini saklamaz ama, nereye gitiğini bilmemektedir.
16 ağustos. Concha’nm kocası, Granada’nın sosyalist belediye başkanı Manuel Montesinos, o gece sabaha doğru, 29 tutuklu ile, mezarlıkta kurşuna dizilmiştir. Akşam geç vakit Franco’cu Granada hükümetinin polisleri Lorca’yı ele geçirip içeri atarlar. Baba Garcia bütün gece boşu boşuna arar oğlunu. Ertesi gün Luis arkadaşının bulunduğu yeri öğrenir öğrenmez, Üniversite karşısındaki Duquesa sokağında karargâh kurmuş olan sivil hükümete koşar. Vali Valdés Guzman: «Üzülmeyin, der, bir kolayına bakarız. Buyurun gidin!» Luis’in içine su serpilmiştir.
17 ağustos. Ünlü İngiliz romancısı H. G. Wels, tutuklunun yaşamının güvence altına alınmasını sağlamak için, vali Valdés’e, uluslararası Pen Club adına bir telgraf çeker. Luis Rosales’in kardeşi Miguel validen bir görüşme ricasında bulunur.
18 ağustos. Lorca bir papaz görmek istediğini bildirir Miguel’e.
19 ağustos. Miguel k a ra haberi getirmekte gecikmez. Aynı gün, ayaklanma başladığından beri evinden çıkmayan Manuel de Falla, dostunun tutuklandığım öğrenince, her türlü tehlikeyi göze alarak valiliğe çıkar. Yanma verilen görevli genç —Enrique Gómez Arboleye— kalemlerden sorup soruşturur ve kirpikleri ıslak döner. Olan olmuştur.
Ölüm kamyonu şafak sökerken geçmişti. Federico ile birlikte otuz otuz beş kurban götürüyordu. Sierra yamacındaki Viznar’a geldi. Ortalık çepçevre mahpus barakalarıyla doluydu. Birkaç dakika kaldı. Sonra Fuente yolu üzerinde Alfacar’a doğruldu. Hükümlüleri indirdiler; dağda, bir çukur kenarında kurulmuş tabyaya tırmandırdılar. Federico kurşunlarla delik deşik devrildi. Ölüm tu ta nağında şu sa tırla r var: «Savaşın doğurduğu yaralar yüzünden ölmüş olup, cesedi 20 ağustosta Viznar – Alfacar yolu üzerinde bulunmuştur.»
KAYNAKLAR :
Federico Garcia Lorca, Obras completas. Aguilar, Madrid; 1969.
La reprecion nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico Garcia Lorca, Ian Gibson, Ruedo Ibérico, Paris; 1971.
Larousse Universal Ilustrado. Librairie Larousse, Paris; 1967.
Lorca, André Bélamich. La Bibliothèque Idéale. Gallimard, Paris; 1962.
Lorca, Carlos Edmundo Ory. Editions Universitaires, Paris-, 1967.