Milli Mücadele'nin Öncü Şahsiyetleri: Refet Paşa [Aydemir]21 Dec2009
Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:
Refet Paşa; Millî Mücadelenin hareketli, fakat pek ele avuca sığmaz bir şahsiyeti idi. Mücadele içinde Garp Cephesi güney kısmı (yahut güney cephesi) kumandanlığı, Millî Savunma Bakanlığı, Dahiliye Vekilliği gibi önemli vazifelerde bulundu. Zekâ oyunları ve kulis arkası tertipler isteyen işlerde ayrıca başarılar gösteriyordu. “Refet Paşanın pusulası kurnazlıktır” sözü, onun için söylenmiştir. Fakat her kurnaz insanın daima zikzaklar göstermesi mukadder olan hayat kanunu, Refet Paşayı da etkisi altında bulundurmuştur. Nitekim kesin sonuç mücadeleleri sırasında, yani büyük taarruzda, Refet Paşa pasifti. Çünkü açıktaydı. Belki bazı ruhi kırgınlıklarla, verilen aktif hizmetleri kabul etmemişti. Bu sebeple de, Samsun’a Mustafa Kemal’le beraber ayak basanlardan biri olduğu halde, Mustafa Kemal İzmir’e vardığı zaman, Refet Paşa, muharip ordu safında ve Gazi’nin yanında değildi. Bu durumu ile ister istemez kendisini arka plana itmiş bulunuyordu. Zaferden sonra talihi, ancak Mustafa Kemal’in karar ve değerlendirmelerine bağlı kalacaktı. Yani zafer kazanıldığı zaman Refet Paşanın başının üstünde, gelecekte nasıl açılacağı belli olmayan bir soru işareti vardı.