15 mayıs 2018y. Abhazya Devlet Müzesi’nin toplantı salonunda Nestor Apollonoviç Lakoba’nın 125 yıllık doğum dönümüne adanmış sergi açılışı yapıldı. Burada, N. Lakoba Devlet Tarihi-Anıt Müzesi’nden getirilen nadir belge, mektup, fotoğraf, yazılı hatıralar sergilenmişti. Ekspozisyon Abhazya Cumhuriyeti Kültür ve Tarihi-Kültür Mirası Korumu Bakanlığı ve N. Lakoba Devlet Tarihi-Anıt Müzesi’nin çalışanları tarafından düzenlenmişti.
Nestor Lakoba – Abhazya’nın mühteşem devlet adamı, Abhazya Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti’nin 1922 ile 1930 yılları arası Halk Komiserler Meclisi’nin başkanı ve 1930 yılından 28 aralık 1936 tarihleri arası Abhazya Merkezi Yürütme Komitesi’nin başkanıydı.
N.A. Lakoba SSCB yönetimi nezdinde saygılıydı, Abhazya’nın yöneticisiyken, cumhuriyet için tüm önemli meseleleri milli özellikleri göz önünde bulundurarak çözerdi. N. Lakoba döneminde Abhazya’da kollektifleştirme diğer cumhuriyetlere göre daha yumuşak olarak geçiyor, toplu dekulakize edilme ve sürgünler olmamıştı. Ünlü Abhazya tarih alimi S.Z. Lakoba 27 mart 2018 yılında “Abhazya: Yeniden Dirilişin Zorlu İlerleyişi” adlı yuvarlak masa toplantısında (N. Lakoba ve Y. Eşba’nın 125 yıllığına) konuşurken, şöyle belirtti: “Nestor Lakoba Abhazya’da halk önderi olarak kabul ediliyordu. İnsanları sadece Sovnarkom ve TSİK’te (Merkezi Komite) kabul etmeyip, direk sokakta, kahvelerde, evinden dönüşte de onlarla görüşüyordu. Onun evine yaşlılar, yetimler, tütün yetiştiricileri ve kaçkın abrekler gelirdi. İnsanlarla rahat konuşuyor, esprikar mizaca sahipti.”
N. Lakoba gençleri değişik ülkelerin üniversitelerine okumak üzere gönderiyordu, aralarında tarihçi, avukat, tarım mühendislerinin de olduğu mükemmel uzmanlar onun zamanında yetiştirildi.
Ünlü Abhazya tarihçisi S. Salakaya şöyle belirtti: “Profesyonel edebiyat, sanat, ilim – bunların hepsi Sovyet döneminin ilk yıllarında yapılandırılmış ve Nestor Lakoba’nın ismiyle çağrıştırılıyordu. Küçük taşra cumhuriyeti tarımsal-sanayi ülkesine dönüştürmüştü... Halk Nestor’u Leon II, Keleşbey Çaçba ve Vladislav Ardzinba ile aynı sıraya koyuyor. Onlardan herbiri halkın manevi önderi olup, ülkenin talihini birçoğu yönden değiştiren kararları alıyordu. Nestor Lakoba’nın çalışmaları ile ilgili olan ise – Abhazya Devletini yeniden tesis etme ve ülkede kültürün inanılmaz yükselişidir”.
N. Lakoba Tiflis’te 28 aralık 1936 yılında zehirlenmişti. Nestor Lakoba’nın cesedini 31 Aralıkta ihtiramla Botanik Bahçede 31 aralıkta gömmüşlerdi. Yaklaşık bir buçuk ay sonra onun halk düşmanı olduğu hakkında dedikodular yayılmış ve cesedini Mihaylovskiy kabristanında yeniden toprağa vermişlerdi. Daha sonra ailesinin cesedinin çaldıkları hakkında dedikodular yaygınlaşmıştı. NKVD çalışanı cesedin yerinde olup-olmadığını denetlemek için gelince, yerinde olduğunu farketmişti. O, Lakoba’nın annesi ve eşini kabristanda görünce, şaşırmıştı. Herhalde böyle bir planları varmış, fakat yerine getirememişler. Daha sonra kalıntıları götürmüş, Mayakovskiy kalkerçukurunda yakmışlardı.
N. Lakoba’nın ölümünden sonra Abhazya vatandaşlarının üzerine adeta sürgünler yığılmıştı. İlk önce tüm ailesini yoketmişlerdi – annesi, eşi, oğlu, kardeşleri, yeğenleri, eşinin tüm kardeşlerini ve de onlarla yakınlığı bulunan herkesi.
Nestor Lakoba’nın eşi Sariya Lakoba hapishanede vahşice işkencelere tabii tutulmuş, Beriya ondan Lakoba’nın Stalin’e karşı ayaklanma hazırlığında olduğunun imzalamasını istiyordu. Onlar Lakoba’nın arşivinin talihi ile de ilgileniyorlardı. Neredeyse iki sene Sariya’ya baskı uyguluyorlardı, fakat gene de istediklerini yaptıramamışlardı. O, 34 yaşında Ortaçal hapishanesinde hayata gözlerini yummuştu. Biraz geçtikten sonra SSCB Genel Savcısı R.A. Rudenko Sariya hakkında şunları söyleyecekti: “Bu kadına anıt dikilmeli!” N. Lakoba’nın oğlu 15 yaşında tutuklanmış ve 28 temmuz 1941 yılında 15 yaşında kurşuna dizilmişti, daha sonra Nestor’un yeğeni Nikolay (Kukuşa), Vasiliy Lakoba’nın oğlu Tengiz, Nestor’un yakın arkadaşı Konstantin İnal-ip Kok’un oğlu aynı şekilde kurşunlanmıştı. Kurşuna dizme anında onlardan hiçbiri 18 yaşına ulaşmamıştı.
N. Lakoba’nın 1923 yılından itibaren ailesi ile yaşadığı evde 1983 yılında N.A. Lakoba Müze-evi yapılmıştı. 1992-93 y. Gürcü-Abhaz Savaşı esnasında müze talan edilmiş ve yıkılmıştı. 2017 yılında Abhazya Bakanlar odasınca müzeyi yeniden tesis kararını alınmıştı.