Merhaba arkadaşlar,
Bu notumuzda da sizlerle çok önemli iki mantık hatasını ele alacağız. Yine bu mantık hataları, tartışmaların çoğunun içerisinde gizlenerek tartışmanın taraflardan biri tarafından manipülasyonuna sebep olmaktadır. Bu yüzden bunları fark ederek ortaya çıkarmak çok büyük önem arz eder. Hemen konuya girelim:
1) Poisoning The Well / Kuyuyu Zehirleme (Dolduruşa Getirme)
Bu mantık hatası, biraz Argumentatum Ad Hominem, yani İnsana Yönelik Argüman mantık hatasına benzer. En temel farkı ise, tartışma sırasında kişinin doğrudan kişiliğine yöneltilmemesi; ancak ortamda bulunmayan birinin kişiliğine saldırarak ileri sürülen iddiaların geçerliliğinin ispatlanmaya çalışılması sırasında ortaya çıkar. Temel formu şu şekildedir:
- A Kişisi hakkında hoş olmayan bir bilgi ileri sürülür.
- Dolayısıyla A Kişisi'nin yapacağı herhangi bir iddia geçersizdir.
Görülebileceği gibi bu mantık hatasına düşen kişiler, tartışma sırasında kullanılan karakterleri kötüleyerek, yani "kuyuyu zehirleyerek", o karakterlerden gelecek herhangi bir iddianın geçersizliğini önceden garantilemeyi hedefler; tartışmadaki kişiler üzerinde önyargı yaratmak hedeflenir. Ancak elbette insanların olumsuz pek çok özelliği olabilir; ancak bu özellikler o kişilerin iddialarını etkilemek zorunda değildir.
Bilim ve siyaset tartışmalarında özellikle bu mantık hatasına çok sık rastlanır. Örnekler üzerinden gidersek daha net anlaşılacağını düşünüyoruz:
Yiğit: "Elbette sizin şahsi görüşlerinize değer veriyoruz; ancak Mustafa Kemal Atatürk'ün de dediği gibi, 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.'".
Şahin: "Ya tabii, Atatürk'ün ülke için yaptıkları kesin ama biliyorsunuz ki kendisi alkoliğin biriydi. O yüzden ne söylediğinin bir önemi yok."
Görülebileceği gibi bu tartışmada Şahin'in cümlesinde hem Ad Hominem hem de Kuyuyu Zehirleme mantık hatası bulunmaktadır. Çünkü hem bir kişinin sözlerini, o kişinin konuyla ilgisiz bir özelliğinden dolayı geçersiz kabul etmektedir; hem de dinleyiciler üzerinde olumsuz etki yaratarak Atatürk'e ait özdeyişlerin geçersizliğini önceden garantilemek ve tartışmayı manipüle etmek niyetindedir. Bunlar, tipik mantık hatalarıdır.
Bir diğer örnek verelim:
- "Evet arkadaşlar, okul yönetim sisteminin değişmesiyle ilgili düzenlediğimiz toplantıda bana verilen sözleri bitirip, sözü karşıt görüşü savunacak olan arkadaşıma devrederken sizlere hatırlatmak isterim ki ne yazık ki benimle aynı fikirde olmayacaklar için kalbim güzel terfi önerilerine el vermeyecektir."
Görüldüğü gibi burada da iki mantık hatası vardır: Appeal To Fear (Korkuya Başvurma) ve Kuyuyu Zehirleme. Şahıs, kendi nüfuzunu kullanarak tartışmaya korku unsuru katmaktadır. Öte yandan, karşıt fikre dair insanlar üzerinde bir önyargı yaratarak onları sindirmeye çalışmaktadır.
Son bir örneği de Evrim tartışmalarından verelim:
- "Biliyorsunuz ki Darwin, Türlerin Kökeni'ni yayınlayarak Evrim Kuramı'nı bilim dünyasına ilan etmiştir ve o gün bugündür bilim, ciddi şekilde Evrim Kuramı'nı kullanmakta ve geliştirmektedir. Ancak bu adama saygı duymadan önce, şunu da unutmamak gerekir ki, Darwin bir ateist ve bir Türk düşmanıdır. Bu sebeple Darwin'in ortaya atacağı bir kuramı desteklemek, bu görüşlerini desteklemek olacaktır."
Burada hata üstüne hata bulunmaktadır, ayıklaması bile zor; ancak deneyelim: İlk olarak, mantık hatasından önce bilgi hataları vardır: Darwin ne ateist, ne Türk düşmanıdır. Bunları başka yazılarımızda açıklamıştık, dolayısıyla konuya odaklanalım: yine Ad Hominem ve Kuyuyu Zehirleme bir arada bulunmaktadır. Darwin'in bilimsel iddiaları, kişisel görüşleri ne olursa olsun bunlardan bağımsızdır, bu Ad Hominem bir iddiadır. Ayrıca Darwin'i kötü göstererek insanlar üzerinde ön yargı yaratmaya çalışmak da Kuyuyu Zehirlemek olarak karşımıza çıkar. Hatta Darwin'in bilimsel görüşlerinin desteklenmesinin, aynı zamanda şahsi görüşlerinin de desteklemek olduğunu iddia etmek de Bölüm (Division) Mantık Hatası'na örnek gösterilebilir. Kısaca yukarıdaki argüman hatalar üzerine kurulu ve geçersizdir.
2) Red Herring / Kırmızı Sazan
Bu mantık hatası, aslında genel bir mantık hataları grubunun adıdır. Ancak başlı başına bir mantık hatası olarak ele alanlar da vardır, biz de bu şekilde açıklamak istiyoruz. Mantık hatası, adını İngilizcedeki bir deyimden alır. Kırmızı Sazan, dikkati dağıtılarak şaşırtılan kişiler için kullanılan bir deyimdir (idiom). Türkçeye Dikkat Dağıtıcı Mantık Hatası olarak geçmiştir.
Bu mantık hatası, özellikle Evrim tartışmalarında Evrim Karşıtları'nın olmazsa olmaz mantık hatalarından biridir. Temel formu şu şekildedir:
- A Konusu tartışılmaktadır.
- B Konusu, A Konusu ile ilgiliymiş gibi gösterilerek gündeme getirilir; aslında ilgili değildir.
- A Konusu üzerindeki tartışma atlanır.
Bu mantık hatası çok bariz bir şekilde fark edilebilir; ancak çoğunlukla bir mantık hatası olarak görülmediği için, karşı argüman olarak kullanılamaz. Halbuki tartışmada karşı tarafın bu mantık hatasına düştüğünü sezdiğiniz anda bunu yüzüne vuracak olursanız, afallayacak ve argümanlarının düzenini karıştıracaktır. Tek bir örnek vererek bu yazımızı sonlandırmak istiyoruz:
Hasan: "Evet tamam, insanların maymunlardan gelmediğini, zaten bir maymun türü olduğunu söylüyorsun ama o zaman bu DNA gibi mükemmel bir molekül nasıl tesadüfen var olmuş olabilir?"
Nihan: "İyi de, nereden geçtin şimdi bu konuya, insanların evriminden bahsediyorduk, şimdi ise bana bundan 4 milyar yıl önceki moleküler evrimden bahsediyorsun."
Hasan: "Gördün mü, cevap veremiyorsun, demek ki Evrim yok."
Bu komik tartışmada Nihan, Hasan'ın yapmaya çalıştığını hızlı ve net olarak görmüştür. Bu örneği vermemizin sebebi şudur: Eğer tartışmada, gidişatın bu şekilde olduğunu sezerseniz, hemen bunu karşı tarafa belirtmelisiniz. Zaten vereceği cevap size o kişiyle tartışmanın mantıklı ve gerekli olup olmadığını gösterecektir. Yukarıdaki örnekte, Hasan ile tartışmanın hiçbir mantıklı tarafı yoktur, çünkü Hasan mantıklı biri değildir (ya da öyle davranmıyordur) ve söyleyeceğiniz herhangi bir şeyi dinlemeyecektir.
Unutmayın ki böyle bir durumda tartışmadan çekilmek, hele ki izleyenler varsa, olumsuz bir davranış değildir. Açık bir şekilde, bu şekilde tartışmanın hiçbir anlamı olmadığını, çünkü karşınızdakinin sizi dinlemek yerine alakasız argümanlar ürettiğini belirtmeniz yeterli olacaktır. Zaten karşınızdaki gerçekten tartışmaya meraklı biriyse özür dileyerek geri adım atacaktır. Yukarıdaki gibi bir yaklaşım sergileyen bir insan ile zaman kaybetmenize ise hiç gerek yoktur; çünkü ne yaparsanız yapın, söz geçiremeyeceksinizdir.
Umarız açıklayıcı olmuştur.
En içten saygılarımızla.
ÇMB (Evrim Ağacı)