Siyasetçiler, akademisyenler, analistler ve uzmanlar dünyanın yeni jeopolitik düzene ihtiyacının olduğunu hep vurguluyorlar. 21`inci yüzyılın başlarından itibaren küresel çapta gözlenen çeşitli tehlikeli gelişmelerin yanında bu, tamamen doğal görünüyor. Küresel sorunlar denilen ve sayısı gittikçe artan bir takım olumsuz eğilimler insanlığın varlığını bile şüphe altına almaktadır. Bu nedenle tüm devletleri tatmin edebilen ve uluslararası hukuk üzerine kurulu jeopolitik düzen oluşturulmalıdır. Şiddet, terör, çifte standartlar, yoksulluk, açlık, hukuk ihlalleri, en azından, en aza indirilmelidir. Genel olarak insanlık bu görevi yerine getirmelidir. Ancak, ilginç olduğu ölçüde hem de gariptir ki, dünya bu geçişi gerçekleştiremiyor. Bu süreçte zayıf yönlerden birinin uluslararası kurumlara öncelikle BM'ye öncelik verilmemesinden ibaret olduğunu düşünüyoruz. Teorik olarak BM'nin rolü ve önemini herkes kabul ediyor. Fakat somut işe gelince, meydana belli engeller çıkıyor. Kurtuluş yolu var mı? Araştırmacılar bu konuda hangi görüştedirler?
Yazar: Leyla Mammadaliyeva
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun bugünlerde yapılan 70'inci toplantısında en çok ilgi çeken noktalardan biri, ABD ve Rusya Devlet Başkanlarının son 2 yıldır ilk kez gerçekleşen görüşmesi ve toplantının genel oturumlarındaki konuşmaları oldu. İki ülke ilişkilerinin son yıllarda daha da gerginleşmesi, Ukrayna ve Suriye'deki gelişmelerle ilgili çıkarların ve görüşlerin birbirine zıt, uzlaşmaz bir karakter alması, ABD'nin yönetiminde çeşitli ülkelerin Rusya'ya karşı ekonomik ve siyasi yaptırımlar uygulaması pek çok uzman tarafından "Soğuk Savaş"ın yeniden başlaması olarak değerlendirilir.
Bugünlerde Almanya'nın güneyindeki Bavyera Kalesi Elmau'da "G7" ülkelerinin iki gün süren zirvesi gerçekleşti. "G7" formatına uygun olarak İngiltere, Almanya, İtalya, Kanada, ABD, Fransa ve Japonya'nın katıldığı zirvede uluslararası öneme sahip güncel sorunlar ele alındı. Hatırlatalım ki, 1997-2014 yıllarında Rusya da bu grupta diğer üyelerle eşit seviyede yer alıyordu ve bu zirve G8 olarak adlandırılıyordu, ama Ukrayna ile çatışma ve Kırım'ın ilhakı dolayısıyla Rusya bu kadrodan çıkarıldı. Bu arada, birçok alanda gelişmiş ülkelerin liderlerinin görüşmesi fikri, 1970'li yılların başındaki ekonomik kriz ve ABD, Batı Avrupa ve Japonya arasında ekonomik ve mali konularda ilişkilerin gerilmesi dolayısıyla ortaya çıktı.
1969-1977 yıllarında ABD başkanları Richard Nixon ve Gerald Ford'un yönetiminde önce Milli Güvenlik Müşaviri, daha sonra ise Dışişleri Bakanı görevlerinde çalışmış olan 91 yaşındaki Henry Kissinger'in dış politika, jeosiyaset, güvenlik meseleleri ile ilgili tavsiyelerine, bugün de ABD Başkanlığında önem verilmektedir. Geçenlerde Alman "Der Spiegel" yayınına verdiği röportajda Kissinger, birçoklarını ilgilendiren jeopolitik sorunlar, yeni küresel düzenin oluşumu da dahil, konusunda düşüncelerini paylaştı.
Modern koşullarda uluslararası ilişkiler karmaşık niteliktedir. Çeşitli bölgelerde kendini gösteren çatışmalar tamamen çelişkili manzara yaratıyor. Böyle bir ortamda başarılı dış politika yapmak oldukça zor bir konudur. Fakat Azerbaycan yönetimi bunun üstesinden büyük başarıyla gelir. 2014'te bu yönde gözlenen gelişmeler bu görüşün doğruluğunu tamamen doğruluyor. Onların bir kısmının bile kısaca analizi, Bakü'nün son derece temkinli stratejik mevki tuttuğunu gösterir. Azerbaycan'ın dış politikası tüm bölge için örnek olarak kabul edilebilir. Aslında, yaşanan süreçlerin mantığı bu kanaatin doğruluğunu kanıtlıyor.
Hâlihazırda küresel enerji hammaddeleri mücadelesinin ne derecede yoğun olduğu herkesçe bilinmektedir. Bu süreçte dünyanın büyük devletleri vardır. Tesadüfi değil ki, enerji faktörü ihtilaflara, silahlı çatışmalara neden olarak, şimdi uluslararası politikada çok ciddi önem taşıyor. Enformasyon kanalları IŞİD gibi terör örgütlerinin bile petrol ve gaz yataklarını ele geçirmeye çalıştığı hakkında bilgiler yayar. Böyle bir ortamda devlet düzeyinde etkin enerji politikaları yürütmek büyük ustalık gerektirir. Karşılaştırmalar gösterir ki, Azerbaycan yönetiminin bu yönde gerçekleştirdiği projeler geniş manevra olanakları yaratır.
Bugün uluslararası hukukun uluslararası ilişkileri etkin düzenlediğini söylemek zordur. Dünyanın çeşitli bölgelerinde kendini gösteren karmaşık süreçlerin yarattığı krizler küresel çapta çeşitli sorunları güncelliyor. Sıradan insanların hayatının korunmasından jeopolitik ve enerji güvenliğinin sağlanmasına kadar güncelliği gittikçe artan faktörler uluslararası kamuoyunu düşündürüyor. Tüm bu gibi durumların zemininde BM'de reformların yapılmasının gerekliliğini vurgulamak gerekir. Bu doğrultuda hangi belirtiler kendini göstermektedir?
Devletlerarası ilişkilerin düzenlenmesinde mevcut olan sıkıntılar bilinmektedir. Uluslararası hukukun taleplerine hiç de her zaman uyulmaz. Ortaya çeşitli nitelikteki sorunlar çıkıyor. Bu da dünyada jeopolitik gerilimler yaratır, haklı bir tepki oluyor. Oluşan bu durumdan çıkış yolu, uzmanların görüşüne göre, BM'de reform olabilir. Bazı devletler ise alternatif kurumlar oluşturmayı tercih ediyor. Aslında, durum oldukça karmaşıktır. BM Güvenlik Konseyi'nin 5 daimi üyesi kendi yerlerini ve örgütteki söz sahibi olmak haklarını korumaya çalışırlar. Buna katılmayan ülkelerin sayısı ise giderek artıyor. Aslında, ciddi fikir ayrılığı mevcuttur. Çıkış yolu nedir?
Ukrayna krizinin nedenleri ile ilgili uzmanlar görüş bildiriyorlar. Genellikle, bu konuda Rusya'nın "agresif davranışları" temel neden olarak gösteriliyor. Son zamanlarda ise biraz farklı görüşün oluştuğu hiss olunmaktadır. Amerikalı uzmanlar Batı'nın yanlış dış politika yeritdiyinə dikkat çekiyorlar. Onlardan John J. Mearsheimer düşünüyor ki, Ukrayna'da durum esas olarak ABD ve Avrupa'daki düşünce ortaklarının gerçeklikten uzak olan politikası yüzünden gerginleşti. Bu teze Amerika'da tepki verildi. İlginçtir ki, bu, tamamen ABD'nin iç siyasi ortamında giden süreçlerle ilişkilendiriliyor. Aslında, oluşmuş duruma daha geniş düzlemde bakmak daha doğru olurdu.
ABD eski Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'in "Dünya düzeni" adlı yeni eseri yayımlandı. Artık orada belirtilen düşünceler irdelemektedir. Yazar günümüzde küresel jeosiyasetin temel sorunlarına dikkat çekiyor. Vardığı sonuç jeosiyasette temel prensiplerin yenilenmesidir. Bunun için büyük devletler güçlerin dengelenmesi politikasına dönmelidir. Ancak onlar bunu yeni şartları dikkate alarak yapmalıdırlar. H. Kissinger bu zaman Amerika'nın liderliğini korumasını temel noktalardan biri olarak kabul ediyor ve bunu farklı bağlamlarda vurguluyor. Aynı zamanda, yazar şu anda küresel jeosiyasette gözlenen çelişkileri de analiz ediyor ve dünyanın yeni ayarlama kurallarını bulmalı olduğunu kaydeder. Kriz var ve bunu inkar etmek mümkün değil. Sonraki aşamada neler olabilir?