Hadis Savunması isimli eserimizin Yirmi Dokuzuncu Dersindeyiz. Bu dersimizde “Tasnif Safhasını” işleyeceğiz.
Tasnif, sınıflara ayırmak ve sınıflamak demektir. Bir önceki dersimizde tedvin konusunu işlerken şöyle demiştik:
Tedvin, hadislerin tamamını kapsayan ve devlet eliyle yürütülen yazma faaliyetidir.
Tedvinde yapılan iş, sadece hadisleri deftere geçirmek ve yazıyla tespit etme işidir. Tedvinde, hadisler konularına bakılmaksızın karışık bir şekilde kaydedilmiştir. Karışık şekilde kaydedilen hadisler içinde, aranan bir hadisi bulmak zordu. Bu zorluğun ortadan kalkması için, hadis alimleri hadisleri farklı şekillerde tasnif ettiler. Bazen hadisleri bir konu başlığı altında topladılar. Bazen de ravileri esas yapıp, bir ravinin naklettiği bütün hadisleri, ravinin ismi altına yazdılar. İşte hadislerin farklı şekillerde tasnif edildiği bu safhaya, “Tasnif Safhası” denir.
Tasnif faaliyetleri, II. hicri asrın birinci çeyreğinde başlar ve IV. asrın ortalarına kadar devam eder.
Şimdi merak edenler için, hadis kitaplarının tasnif çeşitlerinden bahsedeceğiz.
HADİS KİTAPLARININ TASNİF ÇEŞİTLERİ
Tasnifin birincisi, Ale’l-Ebvâb Tasniftir. Ale’l-Ebvâb Tasnif: Hadislerin fıkhî bölümlere, yani ifade ettikleri manalara göre tasnif edilmesidir. Bu tasnifte hadisler, belli bir meseleyi açıklamak ve o meseleye delil olmak üzere zikredilir. Bu gruba giren eserler; Câmi, Sünen ve Musannaf olmak üzere farklı çeşitlere ayrılır.
Câmi’ler, sekiz ana bölümün hepsine yer veren hadis kitaplarıdır. Bu sekiz bölüm şunlardır:
Hadis kitaplarının hepsi, bu konularla ilgili hadislere yer vermez. Bunların hepsine yer verenlere Câmi denilir. Kütüb-ü Sitte’de sadece İmam Buhari, İmam Müslim ve İmam Tirmizi’nin eserine Câmi denilmiştir.
Ale’l-Ebvâb Tasnifin ikinci çeşidi Sünenlerdir. Sünen, ahkâma ait hadisleri fıkıh bablarına göre cemeden kitaplardır. Bu kitaplarda, ahkâma konu olmayan hadislere pek yer verilmez. Sünenler çoğunlukla taharet bahsiyle başlar ibadet, muamelat ve cezalarla devam eder. Sünenlerde merfu hadisler esastır. Çok az mevkuf ve maktu hadis görülür.
Merfu hadis: Peygamber (asm)’a ait olan hadistir.
Mevkuf hadis: Söz veya fiilin sahabeye ait olduğu hadistir.
Maktu hadis ise: Söz veya fiilin tabiine ait olduğu hadistir.
Ale’l-Ebvâb Tasnifin üçüncü çeşidi Musannaflardır. Musannaf, esas itibariyle Sünen gibidir. Ancak bunlarda, Sünenlerden farklı olarak mevkuf ve maktu hadisler çokça yer alır.
Tasnifin Birinci Çeşidini öğrendik: Ale’l-Ebvâb Tasnif. Bu da kendi içinde üçe ayrıldı: Cami, Sünen ve Musannaf.
Tasnifin ikinci çeşidi, Ale’r-Ricâl Tasnîftir. Ale’r-Rical Tasnif: Ravilerinin adına göre yapılan tasniftir. Tasnifin bu çeşidinde, ravi olarak sahabeyi esas alan tasnifler olduğu gibi, hadis alınan şeyhi esas alan tasnifler de olmuştur. Sahabeyi esas alan tasniflere “Müsned”, şeyhleri esas alan tasniflere ise “Mu’cem” denilir.
Müsned tarzındaki tasniflerde, mesela Ahmed İbni Hanbel’in müsnedinde, sahabeler fazilet sırasına göre tanzim edildikten sonra, her birinden rivayet edilmiş olan hadisler, isimlerinin altına kaydedilmiştir.
Mu’cem tarzındaki tasniflerde ise, hadis alınan şeyhler, alfabetik sıraya göre veya kabilelerine göre sıraya konduktan sonra, her birinden alınmış olan hadisler ismin altına kaydedilmiştir.
Şunu da ilave edelim ki:
Hadislerin, konuları için aranması sebebiyle, bu tarzla ortaya konan kitaplar üzerinde daha sonraları çalışmalar yapılmış ve ale’l-ebvâb tasnif denilen, konulara göre tasnife tabi tutulmuşlardır.
Tasnif safhasında yapılan önemli işlerden biri de uydurma hadislerin ayıklanması işidir. Bu ayıklama, cerh ve tadil denilen usulle yapılmıştır. Bir sonraki dersimizde, cerh ve tadil konusunu işleyeceğiz. Bu konu bizler için çok önemlidir. Zira cerh ve tadil konusunu bilirsek, elimizdeki hadislerin ne kadar güvenilir olduğunu anlarız. Bu sebeple bir sonraki dersi mutlaka seyretmelisiniz. O derste buluşuncaya kadar Allah’a emanet olun.