Duygusal Şantaj
Susan Forward
Duygusal şantaj dünyası kafa karıştırıcıdır. Bazı duygusal şantajcılar
tehditlerinde apaçık davranırlarken, diğerleri bize çoğu kez iyi
davranıp şantaja ancak ara sıra başvurarak karışık mesajlar gönderirler.
İşte bu yüzden, bir ilişkide kişinin şantaj yoluyla kullanıldığını
farketmesi zorlaşır.
Elbette suyuna gitmezseniz neler olacağına ilişkin
doğrudan tehditler savuran ve boyun eğmemenin sonuçlarını ayrıntılarıyla
açıklayan zorba şantajcılar vardır. Onlardan şu tür sözler duymak
olasıdır: "Benden ayrılırsan çocuklarını bir daha göremezsin.", "Projemi
desteklemezsen, başarı belgeni askıya alırım." Niyet açık, tehdit
açık!..
Bununla birlikte, çoğu kez duygusal şantaj çok daha
belirsizdir ve iyi, olumlu yönleri bol olan bir ilişkide ortaya çıkar.
Karşımızdakinin en iyi durumunu biliyoruzdur ve olumlu anıların bir
şeylerin aksadığına ilişkin rahatsız edici duyguları bastırmasına izin
veririz. Duygusal şantaj bize sinsice yaklaşır. Normal ve kabul
edilebilecek düzeydeki davranışların sınırını sessizce aşarak,
mutluluğumuzu tehdit eden öğelerin önce hafifçe bulaştığı, sonra da
iyice içine işlediği etkileşimlere doğru ilerler.
Birinin davranışını duygusal şantaj olarak nitelemeden
önce belli bileşenlerin varlığından emin olmalıyız. Bir doktor fiziksel
hastalığı nasıl belirliyorsa, biz de tanıyı o şekilde koyabiliriz:
belirtilere bakarak. Aşağıdaki örnekte, iki sevgili arasındaki ilişkiye
tanık olacaksınız; ama çatışma durumundaki kişiler arkadaş da, meslektaş da,
aile bireyi de olsalar belirtiler aynen geçerli olabilir. Konular
değişebilir, ama yöntem ve eylemler özdeş ve tanınabilir olacaktır.
ALTI ÖLÜMCÜL BELİRTİ
Tanıdığım genç bir çift, Jim ve Helen bir yıldan biraz
daha fazla bir süredir birlikteler. Bir devlet üniversitesinde edebiyat
öğretmeni olan Helenin iri kahverengi gözleriyle harika bir gülüşü var. Bir
partide tanıştığı Jim de hoş biri. Uzun boylu ve yumuşak sesli. Çift
birbirlerine yoğun bir duyguyla bağlı. Ama Helen için Jimle birlikte
olmanın hoşluğu azalmaya başlıyor. Aslında ilişkileri duygusal şantajın altı
aşaması boyunca ilerliyor.
Altı duygusal şantaj belirtisi hakkında size iyi bir
fikir vermesi için, Jim ve Helenin yaşadığı çatışmanın yalınlaştırılmış bir
şeklini inceleyelim. Belirtilerin bazılarının Jim'in davranışını
yansıttığını, bazılarınınsa Helenden kaynaklandığını farkedeceksiniz.
Talep. Jim, Helenden bir şey istiyor. Birlikte zaten
çok vakit geçirdiklerini, aynı evde de yaşayabileceklerini söylüyor. "Ben
zaten burada yaşıyor gibiyim," diyor. "Gel bunu resmileştirelim." Helenin
dairesi oldukça büyük ve Jimin eşyalarının yarısı halen orada, yani kolay
bir geçiş olacak.
Şantajcılar bazen ne istediklerini Jimin yaptığı kadar
açıkça söze dökmezler. Bunun yerine, bizim bulup çıkarmamıza bırakırlar. Jim
aklındakini dolaylı olarak da belirtebilir, belki bir arkadaşın düğününden
sonra surat asar ve Helen'in anlamasını sağlayabilirdi. "Keşke daha yakın
olsaydık, bazen çok yalnız olduğumu düşüyorum," der ve sonunda eve taşınmak
istediğini söylerdi.
Jimin önerisi, ilk bakışta sevecen geliyor; hatta bir
talep olarak bile görünmeyebiliyor. Ama bu adımın, onun tartışmak ya da
değiştirmek istemediği eylem planının bir parçası olduğu ortaya çıkıyor.
Karşı koyma. Helen, Jimin taşınması fikrinden rahatsız
oluyor ve ilişkide bu tür bir değişikliğe hazır olmadığını söyleyerek
isteksizliğini anlatıyor. Jime çok yakın ve derin ilgi duyuyor ama onun
kendi evinde yaşamaya devam etmesini istiyor.
Helen bu denli doğrudan yaklaşımı benimsemiş biri
olmasaydı, başka yollarla bu isteğe karşı koyabilirdi. Geri çekilebilir,
sevecenliğini azaltabilir ya da evi yeniden boyamayı planladığını söyleyerek
iş bitene dek eşyalarını almasını isteyebilirdi. Ama Helen direncini ifade
ediyor, mesaj açık. Yanıt hayır.
Baskı. Helenden istediği yanıtı alamayan Jim, onun
duygularını anlamaya çalışmıyor. Bunun yerine, onu fikir değiştirmeye
zorluyor. Başta onunla konuyu konuşacakmış gibi davranıyor, ama tartışma tek
yönlü gelişiyor ve ders verme biçimine dönüşüyor. Helenin karşı koyuşunu
ondaki bir eksiklikmiş gibi gösteriyor; kendi arzu ve taleplerini en olumlu
sözlerle sunuyor. "Ben yalnızca ikimiz için en iyi olanı istiyorum. Sadece
sana daha yakın olmak istiyorum. İki insan birbirini sevdiklerinde
yaşamlarını paylaşmak istemeliler. Sen kendini benimle niye paylaşmak
istemiyorsun? Bu kadar benmerkezci olmasaydın, yaşamını birazcık açardın."
Sonra çekiciliğe başvuruyor ve soruyor: "Beni hep
burada isteyecek kadar sevmiyor musun?" Başka bir şantajcı, taşınmasının
ilişkiyi geliştireceği ve onları yakınlaştıracağını vurgulamaya inatla devam
etme yoluyla baskıyı sürdürebilirdi. Baskı, biçimi ne olursa olsun oyundaki
rolünü oynayacaktır. Bu sevecen ve dokunaklı yaklaşımların ardına gizlenmiş
olabilir; Jimin Helene, isteksizliğinin kendisine ne kadar acı verdiğini
anlatması bunun örneğidir.
Tehditler. Bir direnme duvarına çarpmayı sürdüren Jim,
istediğini vermezse bunun bazı sonuçları olacağını Helenin anlamasını
sağlar. Şantajcılar, bizi mutsuzluk ya da acıya sürüklemekle tehdit ederler.
Onlara ne kadar eziyet çektirdiğimizi söyleyebilirler. Onların suyuna
gidersek bize neler vereceklerine ya da bizi ne kadar çok seveceklerine
ilişkin sözler vererek boş ümitlere kapılmamıza çalışabilirler. Jim örtülü
tehditlerle Helene yüklenmeyi sürdürüyor: "Bu ilişki bizim için böylesine
anlamlıyken benim için bu bağlılığı gösteremezsen, belki başka insanları
görmemizin zamanı gelmiştir." Doğrudan ilişkiyi bitirme tehdidini
savurmuyor; ama olası sonuçlar Helenin gözden kaçıramayacağı kadar önemli.
Boyun eğme. Helen, Jimi yitirmek istemiyor ve rahatsız
edici duygularına karşın, taşınamayacağını söylemekle hata ettiğini
düşünüyor. Jimle kaygıları hakkında yalnızca yüzeysel olarak konuşurlar ve
Jim onları yatıştırmak için hiçbir çaba göstermez. Birkaç ay sonra Helen
direnmeyi bırakıyor ve Jim taşınıyor.
Yineleme. Jimin zaferinden sonra sakin bir döneme
girilir. İstediğini almıştır; baskıyı kaldırır ve ilişki yatışmış görünür.
Helen olayların akışından hala rahatsızdır, ama baskıdan kurtulduğu ve
Jimin sevgisiyle onayını yeniden kazandığı için rahatlamıştır. Jim
görmüştür ki, Helene baskı kurmak ve onun kendini suçlu hissetmesine yol
açmak, istediğini almanın doğru yoludur. Helen de Jimin baskı taktiklerini
sona erdirmenin en kolay yolunun onun isteklerini kabul etmek olduğunu
görmüştür. Talep, baskı ve insan kullanmaya dayalı bir ilişkinin altyapısı
böylece oluşmuştur.
Duygusal şantaj sendromunun kalbinde yatan bu altı
özelliğe, kitapta ilerledikçe dönüp daha yakından bakacağız.
NİYE AÇIKÇA GÖREMİYORUZ?
Bu belirtiler o kadar açık ve rahatsız edici
görünebilir ki, belirmeye başladığında tehlike çanlarını duyacağınızı
düşünebilirsiniz. Ama çoğu kez, bizi kuşatmakta olduğunun farkına varmadan
duygusal şantajın batağına gömülmüş buluruz kendimizi. Bunun nedeni kısmen,
birçok kez başvurduğumuz ve karşılaştığımız bir davranış biçiminde
belirmesidir: insan kullanma.
İnsan kullanmanın birçok biçimi rahatsız edici bile
değildir. Hepimiz ara sıra birbirimizi kullanırız. İnsanlara istediğimizi
yaptırmak için türlü oyunlar oynamayı öğrenmişizdir. Örneğin, "Pencereyi
açar mısın lütfen?" yerine, "Biri keşke pencereyi açsa," gibi bir şey
söylemek bunlardan biridir.
Birçoğumuz için, büyük şeylerin söz konusu olduğu ya da
önemli bir şey istediğimiz durumlar şöyle dursun, küçük şeylerde bile
insanlara doğrudan yaklaşmanın ne kadar zor olduğunu görmek şaşkınlık
vericidir. Neden doğrudan sormayalım? Çünkü riski var! Ya hayır derse?
Karşımızdakine, doğrudan ve açık bir biçimde ne istediğimizi anlatmak çok
azımızın başvurduğu bir yaklaşımdır. Ne istediğimizi ya da nasıl
hissettiğimizi açıkça söyleyerek kendimizi öne sürmekten korkuyoruz. Ya
bunun sonunda kendimizi kızgın, hatta daha da kötüsü, reddedilmiş
hissedersek? Eğer bir şeyi açıkça istemezsek, karşımızdaki hayır derse; bu
aslında gerçek anlamda hayır olmaz, değil mi? Böylece her türlü rahatsızlığı
gidermek için bir açıklama bulmuş oluruz.
Açık bir istekte bulunmadığımız zaman çok saldırgan ya
da ihtiyaç içinde görünmekten de kaçınabiliriz. İnsanların, anlatımımızdaki
örtülü anlamı keşfetmesi umuduyla onlara işaret göndermenin dolaylı
yollarını bulmak ve uygulamak daha kolaydır.
Bunu bazen sözsüz olarak yaparız. Bir iç geçirme,
somurtma, "o bakışı" fırlatma... En iyi ilişkilerimizde bile bunları
kullanırız. Ama bu tür olağan durumların çok daha zarar verici bir biçimde
belirdiği alanın sınırlarını çizmek mümkündür: İnsan kullanma, kendi
arzularımız ve mutluluğumuz pahasına karşımızdakinin isteklerine zorla
uymamız için defalarca kullanıldığında duygusal şantaja dönüşür.
SINIRLAR KOYMA HAKKI
Duygusal şantajdan söz ederken, doğal olarak, çatışma,
güç ve haklardan söz ediyoruz. Bir kişinin istediği şeyi diğeri
istemediğinde her iki taraf durumu nereye kadar sürdürebilir? Birinin
baskısı ne zaman sınırı aşar? Bu hassas bir bölgedir; üstüne üstlük, artık
duygulan ifade etmeyi ve sınırlar koymayı vurguluyoruz. Her anlaşmazlığı,
yoğun duyguların ifade edildiği ya da doğru sınırların koyulmaya çalışıldığı
her durumu duygusal şantaj olarak nitelememek çok önemlidir.
Ayrımı daha İyi anlamanıza yardım etmek için, önce
uygun sınır koyma davranışının gözlendiği ilişkilerin duygusal şantajın
mayın tarlasına nasıl girebileceğine ilişkin birkaç örnek sergileyeceğim.
Burada Şantaj Yok
Arkadaşım Denişe üzerinde bir yıla yakın zamandır
çalıştığı fotoğraf, kitabını sattıktan sonra çok geçmeden arkadaşı Amyyle
yaşadığı durumu anlattı. Her ikisi de serbest çalışmaya karar verene dek bir
reklam ajansında birlikte çalıştığı Amynin kendisine duygusal şantaj
uygulayıp uygulamadığını merak ediyordu.
Baştan beri hemen her şeyi konuşabilirdik. Kendi
başımıza ve ölçek küçülterek çalışmanın zorluklarına ilişkin görüşlerimizi
paylaşırdık. Her ikimiz de çalışmaya büyük şirketlerde başlamıştık ve bazen
bunu özlüyorduk. Sık sık yalnız başımıza çalışmanın ürkütücülüğünden söz
eder ve birbirimize destek olurduk. Ona bu kitap üzerinde çalışmaktan söz
edene dek birbirimize gerçekten yakındık.
Benim için sevinmiş göründü, ama çok geçmeden aradı ve
şöyle dedi:"Biliyor musun, biraz kıskançlık duyuyorum. Şu sıralar çok sıkı
çalışıyorum ve pek bir şey olmuyor. Keşke çalışmandan ve ne kadar heyecan
duyduğundan bir süre söz etmeseydin; bu bana biraz dokundu Öyleyse, tamam,
dedim. Böylece hiçbir şey olmamış gibi vites değiştirdik ve onun
çalışmalarından söz etmeye başladık.
Şimdi kitapla ilgili en ufak bir şey söylesem konuşmayı
kesiyor ve, "En iyisi bundan hiç söz etmeyelim/ diyor. Üzerimde bir yük
hissediyorum; ama onu seviyorum ve onun kurallarıyla oynamaya alışmaya
çalışıyorum.
İlk bakışta, Amy konuşmak için neyin uygun olup
olmadığına karar vererek etkileşimi denetimi altına almak için Denisee
baskı kuruyor gibi görünebilir. Ama gerçekte, Amy duygularını dürüstçe kabul
ediyor ve Denisein iyi haberlerine ne kadar dayanabileceğine ilişkin
sınırlar koyarak kendini koruyor. Amynin buna hakkı var. Kendimiz için
istediğimiz bir şeye başkası sahip olduğunda kıskançlık duymak insanın
doğasında vardır ve yaşamımızın alçakta seyreden evrelerinde bu eğilimimiz
artar. Hepimizin belli konulardan kaçınmak ve Amy gibi, sınırlar koymak
istediğimiz zamanlar vardır. Denisein de, Amynin koyduğu sınırları
beğenmediğine karar verme ve rahatsızlığını ifade etme ya da Amyyle daha az
vakit geçirme hakkı olduğu gibi.
Bu durumda, Amy isteği yerine gelmezse ne yapacağına
ilişkin, doğrudan ya da dolaylı hiçbir tehdit savurmuyor. Aynı zamanda,
gerçek bir baskı da yok; yalnızca gereksinim ve duyguların anlatımı var.
Evet, bir çatışma var ve Denişe ilişkideki değişimden rahatsız. Kuşkusuz
burada bazı güçlü duygular var. Ama hayır, bu duygusal şantaj değil.
Tehlike Çemberine Girmek
Şimdi, aynı duruma duygusal şantaj unsurunu katalım.
Sanırım, ortamın ve senaryonun nasıl değişeceğini anlayacaksınız. Diyelim
ki, Denisein haberini alan Amy şöyle karşılık veriyor: "Kitap projeni
duyduğuma çok memnun oldum! Biliyorsun ya, bu sıralar benim için işler hiç
de yolunda gitmiyor. Rogerdan ayrılmak yeterince zorlu bir deneyimdi.
Üstüne üstlük, o dev vergi faturasını aldığımdan bu.yana maddi durumumun
nasıl olduğunu da biliyorsun. Canım o kadar sıkkın ki, zorla
çalışabiliyorum. Senin de muhtaç bir arkadaşına yardım edecek biri olduğunu
düşündüm."
Amy direnmeyle karşılaştıkça, Denisein cömertliğine
sığınarak baskıyı artırır. "İyi haberlerini benimle paylaşmanın sana ne
kadar zor geldiğini göremediğimi sanma. Biliyor musun, ben de senin için
aynısını yapardım." Denisei bencil ve açgözlü olarak nitelemeye başlayıp
kendi çaresizliğinden dem vurur. Aynı zamanda, Denisein yardımcısı
olamazsa, ipleri koparma tehdidinde bulunur. Sonunda Denişe teslim olur.
Bu senaryo duygusal şantajın tüm unsurlarını içeriyor:
talep, direnme, baskı, tehditler ve boyun eğme. Ayrıca bu, yinelenmeye yüz
tutmuş bir senaryo!
BİR ÇATIŞMA, İKİ ÇÖZÜM
Kişinin kendisine dokunan bir konudan söz etmemesini
karşısındakinden istemesi oldukça zararsız bir davranıştır. Ama ya
anlaşmazlık daha ciddi bir şey içerirse: bir eşin başka biriyle ilişkisi,
birinin alkol sorunu ya da iş yaşamında birinin dürüst davranmaması gibi. Bu
tür durumlarda, insanlar birbirlerine korkunç sözler sarf edebilirler; sınır
koymak duygusal şantaj gibi görünebilir, çünkü duygular çok yoğundur. Yine
de, bu durumlarda bile, uygun sınır koyma davranışıyla duygusal şantaj
arasında önemli ayrımlar vardır. Gelin yine, benzer durumdaki bir çifte
bakalım.
Başka Bir İlişki
Yıllardır tanıdığım arkadaşım Jack ve eşi Michellein
evliliklerini hep takdir etmişimdir. İkisi arasında büyük yaş farkı var,
Jack on beş yaş daha büyük. Ama her ikisi de senfoni orkestrasında müzisyen
olan bu çift ender görülen bir yakınlığı yaşıyor. Bir gece Jack beni,
ikimizin de bağlı olduğu bir opera grubunun toplantısına götürmeyi önerdi ve
dönüş yolunda konuşma olanağı bulduk. "İkinizi bu kadar bağlayan şey nedir?"
diye sordum. "Mükemmel evliliğin gizini nereden buldunuz?"
Jackin yanıtı beklediğimden oldukça farklıydı.
Gerçeği söylemek gerekirse, işler; hep o kadar mükemmel
gitmedi. En azından ben öyle olmadım. Sana çok az kişinin bildiği bir şeyi
anlatacağım. Üç yıl önce aptalca bir şey yaptım. Orkestrada konuk kemancı
olarak çalan genç bir kadınla görüşmeye başladım. İlişki kısaydı, ama ben
kendimi son derece suçlu hissettim. Sersemlik ve düşüncesizlikti kuşkusuz.
Bu sırrı Michelleden gizleyemezdim. İtiraf etmezsem onunla bir daha asla
tümden yakın olamayacağımı biliyordum. Böylece tüm riski göze alıp ona
açıklamamın benim için en iyisi olduğuna karar verdim.
Baştan beni öldüreceğini sandım. İki hafta boyunca
benimle zorla konuştu. Aşağı kata, küçük odaya taşındım. Ama sonra beni
şaşırttı. Düşünmekte olduğunu ve yaşamımızın geri kalanında birlikte
olacaksak bir plana gerek duyduğumuzu söyledi. Delicesine kızdığını, ama bir
anlaşma önermek istediğini söyledi. Bu olayı bir yük olarak taşımak
istemediğini ve benden bir şey istediğinde koz olarak kullanmayacağını
belirtti. Ama bu özel ilişkide ona bağlı kalmazsam ve bu pisliği temizlemek
için onunla psikolojik danışmanlığa gitmezsem artık birlikte olmamızın
anlamı kalmayacağını söyledi. Ayrıca bu sözleri veremeyeceksem evli
kalmasının mümkün olmadığını, çünkü güvensizlik, belirsizlik ve şüphe içinde
yaşayamayacağını bildirdi. .
Jacke, karşısında Michelle olduğu için şanslı olduğunu
söyledim. Çünkü sınırları sağlıklı bir biçimde koyuyordu; bu, burada
vurguladığım ve kitabın ikinci yarısında derinlemesine inceleyeceğim bir
süreçtir. Michelle, Jackle etkileşiminde ne yaptı?
Kendi durumunu açıkladı
Neye ihtiyacı olduğunu ortaya koydu
Neyi kabul edip etmeyeceğini açığa kavuşturdu
Jack'e evet ya da hayır deme fırsatı verdi
Ayrıca her ikisi için de terapide ısrar etti.
Hepimiz, aynı Michellein yaptığı gibi, davranışlarının
bizim için ne zaman kabul edilemez olduğunu başkalarına söyleme hakkına
sahibiz. İlişkilerimizde gerek aldatmaca, gerek herhangi bir bağımlılık,
gerekse kötüye kullanma olsun zehirle iç içe yaşamayı reddetmek hepimizin
temel hakkıdır.
Biri yaptığımız bir şeyle ilgili dürüstçe karşımıza
çıktığında, sözler ve duygular acıtabilecek kadar güçlü olabilir; ama tehdit
ve baskı yoksa bu şantaj değildir. Uygun sınır koyma davranışı zorlama,
baskı ya da karşıdakinin faka bastığını defalarca yüzüne vurmak değildir.
Yaşamımızda ne tür davranış biçimlerine yer vereceğimizi ve vermeyeceğimizi
anlatmaktır.
Bir Şantajcının Yaklaşımı
Michellein bu krizle başa çıkma yolunu, iki üç yıl
önce müşterim olan bir çiftin yaklaşımıyla karşılaştırın. Birbiriyle zorla
konuşur bir durumda büroma geldiklerinde Stephanie ve Bobun evlilikleri
uçurumun kıyısındaydı. Otuzlu yaşların sonlarında alımlı bir çift; Bob mali
müşavir ve Stephanie emlak İşiyle uğraşıyor. Bana gelmek Bobun fikri
olduğundan görüşmeyi onun başlatmasını istedim.
Daha ne kadar kaldırabileceğimi bilmiyorum. On sekiz ay
önce korkunç bir hata yaptım ve bu bizi parçalıyor. Bir iş gezisinde
tanıştığım bir kadınla kısa bir ilişkim oldu. Tümüyle suçluyum. Asla
olmamalıydı. Ama oldu. Ve Stephanienin. gözündeki değerimi yeniden
kazanmanın yolunu bulmak için elimden geleni yapıyorum, çünkü onu seviyorum
ve onunla kalmak istiyorum. İyi bir yaşamımız, iki güzel çocuğumuz var. Ama
olamaz, bana eli kanlı bir katilmişim gibi davranıyor. Bundan vazgeçmiyor.
Ne zaman benden bir şey istese o olayı önüme sürüyor.
Anne babası gelip bizimle kalacağı zaman, hangi filmi göreceğimiz gibi küçük
bir şeyi bile dayatıyor; onu mutlu etmek için neyi satın almam gerektiğini
söylüyor. Şimdiyse gi, eleğim büyük bir dava yaklaştığı sırada, Avrupa'ya
gitmek istiyor ve benim elim kolum bağlı. Bir arkadaşıyla gidecek olsa çok
sevineceğim, ama bir şey istedi mi gözü başka bir şey görmüyor. Her şeyi
bırakıp önüne düşmeliyim. Sanki ona ihanet ettiğim için buna mecburum. Bana
borçlusun. Bin yıl yaşasan yaptığını telafi edemezsin diyecektir. Her zaman
suyuna gitmezsem nasıl bir pislik olduğumu anımsatacaktır. Hatta ecza
dolabının üzerine bir ilan panosu asarak üzerine "sahtekar" yazdı. Ona
teslim olmamam mümkün mü? Korkarım teslim olmazsam beni terkedecek. Bu
doğru, onu aldattım ve bunun için kendimi berbat hissediyorum. Ama böyle
devam edemem. Bu bataklıktan nasıl kurtulabiliriz?
Stephanienin de, Michelle gibi, kızmaya hakkı vardı.
Ama onun Boba verdiği karşılık cezalandırıcı ve sömürücü cinsten. İşte bu
şantajdır. Stephanie, Bobun ilişkisini öğrendikten sonra kapıldığı korku ve
güvensizlikle büyük bir yanılgıya düşüyor; her istediğini yaptıracak kadar
suçluluğa boğarak onu kendine bağlayacağına inanıyor. Sürekli onu ahlaki
açıdan düşük ve değersiz olarak niteleyerek kendisini aldatmasını silah
olarak kullanıyor. Tehdidi açık ve kesin: "İstediğimi almazsam seni perişan
ederim." Şu mesajı da veriyor: "Denetim bende!"
İlişkide bir tarafın ihanetinden sonraki kriz durumu,
hem tehlike, hem de fırsatlara gebedir. Aynı zamanda şantaj potansiyelinin
çok olduğu karmaşık yaşam deneyimlerinden biridir. Michelle deneyimini,
Jackle ilişkisine yeniden odaklanmak ve ondan, kendinden ve evliliğinden ne
beklediğini ifade etmek için bir fırsat olarak kullandı. Ama Stephanie
hışımla intikam çamuruna battı.
Bir ilişki, ciddi bir yanlıştan sonra, hem incinme, hem
de iyileşme olasılığı barındırır. Bunlar bir çalışma arkadaşının ihaneti,
bir ailede insanların arasının yaralayıcı bir şekilde bozulması ya da bir
arkadaş tarafından aldatıldığımızı anlamak gibi çeşitli durumlar olabilir.
Ama her iki taraf da iyiniyetli ve ilişkiyi bozan krizi çözmek
kararlılığında olduğu zaman duygusal şantaja yer yoktur.
ASIL NİYET NEDİR?
Birinin aklındakinin, kazançlı çıkmak mı, yoksa sorunu
çözmek mi olduğunu nasıl bilebiliriz? Kendisi söylemez. Elbette bize gelip,
"Senin ne istediğin umurumda değil, ben yalnızca kendi isteklerimi elde
etmeye çalışıyorum," demeyecektir. Duygusal yoğunluğun yüksek olduğu bir
durumda, özellikle de baskı hissettiğimizde, algılamalarımız gölgelenebilir.
Aşağıdaki liste, karşınızdaki kişinin davranışlarının ardındaki niyet ve
amaçları anlamanıza ve duygusal şantaj tanısını doğru yerde koymanıza yardım
edecektir.
Aranızdaki çatışmayı gerçekten, hakça ve özenli bir
biçimde çözmek isteyen kişi:
Çatışma hakkında sizinle açıkça konuşur.
Duygu ve kaygılarınızı öğrenir.
İstediğine karşı niye direndiğinizi öğrenir.
Çatışmanın kendi payına düşen sorumluluğunu üstlenir.
Michelle ve Jackin etkileşiminde gördüğümüz gibi,
birini duygusal olarak yıpratmadan da gücendiğinizi belirtebilirsiniz.
Anlaşmazlıkları büyük bile olsalar, hakaret ya da olumsuz yargılamalar
içermeleri gerekmez.
Birinin başlıca hedefi kazanmaksa:
Sizi denetlemeye çalışır.
Karşı çıkışlarınıza aldırmaz.
Kendi kişilik, niyet ya da isteklerinin sizinkilerden
üstün olduğunda ısrar eder.
Aranızdaki sorunlarla ilgili sorumluluk almaktan
kaçınır.
Birinin, size ödeteceği bedel ne olursa olsun kendi
isteklerini elde etmeye çalıştığını gördüğünüzde, duygusal şantajcının temel
davranışını gözlüyorsunuz demektir.
ESNEKLİKTEN DONMAYA
Bir yandan duygusal şantaja yatkın durumları gözlerken,
diğer yandan da belirti ve niyetleri yoklarken başka bir soru soruyorum: Bu
ilişkide ne kadar esnekliğe sahibim ve izin veriyorum?
Bir ilişkide duygusal şantaj sızıntısı olmaya
başladığında, ortamımızda temel bir değişiklik duyumsarız. Stephanieyle
Bobda gördüğümüz gibi, ilişki sanki bir yere saplanıp kalmıştır. Tehdit ve
baskı, günlük etkileşimlerimizin olağan öğeleri durumuna gelir. Havanın
sertliği üzerimize çöker; engebeli yollardan rahatça geçmemize olanak
tanıyacak esnekliği büyük ölçüde yitiririz.
Esnekliğe sahip olduğumuz çoğu zaman, bunun değerini
tam bilemeyiz. Hemen her gün yaşamımızın türlü ayrıntısıyla fazla
zorlanmadan başa çıkarız; hangi restoranda yemek yiyeceğimiz, hangi filme
gideceğimiz, salonu hangi renge boyayacağımız şirket pikniğini nerede
yapacağımız vb. gibi. Aslında çoğu durumda, sonuç pek sorun yaratmaz,
önerisi en güçlü olan kişi genelde hükmen kazanır. Ama sıradan
anlaşmazlıklara ve insan kullanma davranışlarına karşın, bir alma-verme
ritmi, bir denge ve hak anlayışı vardır. Birçok şeyi olumsuz etkilere
uğramadan kabul edebilir, ardından benliğimizi çabucak olumlu
Enerjiyle doldurabiliriz. Aynı zamanda başkalarının da
ara sıra bize uymalarını bekleriz.
Uzlaşma isteği azalmaya başladığında, süregelen durum
geleceğin şablonu olur. Sanki değişme olanağından yoksun kalırız ve bize pek
uygun olamayan bir rolün kalıbına kilitleniriz. Bu donduğumuzun resmidir.
Çocukluğumda, arkadaşlarımla donmaca kovalamaca denen
bir oyun oynardık. Amaç, ebe olan kişiden kaçmaktır. Bize dokunulduğu anda
olduğumuz yerde donup oyun bitene dek kıpırdamamanız gerekirdi. Oyunun
oynandığı çimenlik, tuhaf, çarpılmış şekilde duran çocukların bostan
korkuluğu gibi yayıldığı bir alana dönerdi. Duygusal şantaj, donmaca
kovalamacaya çok benzer; ama bir oyun değildir. Şantajın dokunduğu ilişki
katılaşır, talep ve insan kullanma kalıplarına saplanır kalır. Konumumuzu
değiştirmemize izin yoktur.
Ailen küçük bir mobilya şirketine sahip olan akıllı ve
esprili bir adam. Ama yeni evlendiği eşi Joyla ilgili sorunları nedeniyle
beni ilk görmeye geldiğinde oldukça gergindi.
"Jonun tam istediğim kişi olduğunu düşünmüştüm. Harika
biri, zeki ve aynı zamanda müthiş bir mizah yeteneği var," diye başladı
anlatmaya.
"Güzel," dedim. "Öyleyse yüzünü niye ekşitiyorsun?"
Bu işe yarayacak mı bilmiyorum. Beni sevdiğini
biliyorum, ama yaşadıklarımız hoşuma gitmiyor. Ne zaman birbirimizden ayrı
vakit geçirmeyi önersem, ki arkadaşlarım iş çıkışında sinemaya ya da
eğlenmeye gidelim diye başımın etini yiyorlar, karım gerçekten incinmiş
davranıyor. O iri gözleriyle üzgün üzgün bakıyor ve, "Sorun nedir? Benden
sıkıldın mı? Artık benimle olmak istemiyor musun? Bana bayıldığını
sanıyordum diyor. Planlar yapmaya başlasam surat asıyor, güceniyor ve onu ne
kadar mutsuz ettiğimi söylüyor. Bu kadar bağımlı olduğunu bilmiyordum. O
kendi arkadaşlarıyla dışarı çıksa ne güzel, ama buna çok az yanaşıyor. Sanki
sürekli cebimde olmak istiyor. Bir kez arkadaşlarımla çıkacak yürekliliği
buldum kendimde, ama tüm hafta benimle konuşmadı. Aradığımı bulduğumu
düşünmüştüm... aslında harika biri... ama bu davranışına giderek daha çok
içerliyorum. İlişkimiz birçok yönden oldukça iyi. Ama olur şey değil; ona
vız geliyor ve kendi bildiğini okumak istiyor.
Birine muhtaç ve bağımlı kişiler ilişkilerinde, eşleri
onlardan ayrı eğlenmek istediklerinde paniğe kapılırlar. Terk edilme korkusu
ve reddedilme kaygısı yaşarlar; bu olumsuz içsel deneyimlerini açıklamak
yerine gizlerler. Bununla birlikte yetişkindirler; küçük çocuklar gibi korku
dolu değil, bağımsız olmak "durumundadırlar." Allenın daha fazla özgürlük
istediğini gören Jo, duygularından söz etmek yerine bunları dolaylı olarak
ifade etti. Dışarı tek başına çıkmak gibi tümüyle normal bir şey yapmak
isteyen Allena kendini suçlu hissettirdi.
Ailen onu anlamak için elinden geleni yapıyordu.
Çocukluğu zor geçmişti, böylesine bağımlı olmasının
nedenini biliyordum. Kendini güvensiz hissettiği için onu suçlamıyorum. Bazı
günler, beni gözden uzak tutmayacak kadar çok isteyen bir kadınla birlikte
olmak harika geliyor. Ama bu durum benim moral olarak çökertmeye başlıyor
doğrusu. Beni sürekli suçluluğa boğarak istediğini elde ediyor. Böylece
kendimi karşısındakine hep teslim olan pısırığın teki gibi hissediyorum.
Ailen, baştan kendine itiraf etmek istemese de, anladı
ki, Jonun yakaran bakışlarının, o cana yakın ve sevecen ifadelerinin
ardında, iyi konumlanmış baskıyla desteklenen, bir talep var. Kocasına, tüm
boş zamanını kendisiyle geçirmesi dışında bir rol biçemiyordu. Allenın
kendine özgü etkinlik ve ilgileri olamazdı. Ama Ailen, duygusal şantajın
hedefi durumundaki birçok kişinin özellikle sürecin başlangıcında izlediği
bir yola saptı: Kendisini tutsaklaştıran bu bağımlılığın eşine olan derin
duygularından ve onun zor geçen çocukluğuna gösterdiği merhametten
kaynaklandığını düşünerek mantıklı nedenler bulmaya çalıştı.
Aynı zamanda da böyle bir bağımlılık ve sahiplenme
duygularının baskısıyla karşılaşan birçok kişiyle aynı tutumu benimsedi: Bu
duyguları onun kendisine duyduğu sevginin bir göstergesi olarak yanlış
yorumladı. Kitap boyunca göreceğimiz gibi, duygusal şantajcıya
göstereceğiniz anlayış ve sevecenlik sizi çıkmaz sokaktan kurtarmaz,
yalnızca şantaj ateşini körüklemeye yarar.
Her tür ilişkide, duygusal şantaj belirtilerini
farkettiğinizde, altınızdaki halının çekilmekte olduğunu hissedebilirsiniz.
Ansızın sevgili, anne baba, kardeş, patron ya da arkadaşınızı gerçekte
tanımadığınızı kavrayıverirsiniz. Bir şeyler gözünüzden kaçmıştır. Uzlaşma
ya da esnekliğe pek az yer vardır. Güç dengesi bozulmuş, farklı zamanlarda
birbirinize uyabileceğinize yönelik anlayış yok olmuştur.