2000 yıllık taş kalem üzerindeki Latince yazıda şu cümleler yer alıyor: “Şehirden geldim. Sana beni hatırlayabileceğin keskin noktalı bir hoş geldin armağanı getiriyorum." Cümle devam ediyor, "Dilerim, eğer şans izin verirse, gittiğim yol kadar uzun ve cüzdanım kadar boş cömert hediyeler verebilirim." Buradaki şehrin Roma'yı ifade ettiğine kesin gözüyle bakılıyor ve hatıra kalemindeki cümleler günümüzün “Roma'ya gittim ve sana getirdiğim tek şey bu kalemdi”nin daha süslü bir versiyonundan başka bir şey değil.
2.000 yıllık taş kalemde Roma mizah anlayışı
Kalem yaklaşık MÖ 70'e dayanıyor — Roma Londinium'un kurulmasından yaklaşık 20 yıl sonra, Kelt ayaklanmasının onu yıkmasından on yıl sonra ve Hadrian Duvarı için ilk taşların döşenmesinden yaklaşık 50 yıl önce. Bu antik taş kalem (stylus), 2013'te Bloomberg’in Avrupa genel merkezinin inşaatı sırasında çıkartılan 14.000 eserden biri ve konservatörler nihayet antik insanların mizah anlayışını gösteren bu nesneyi sergilemeye hazır.
Taş kalemin bulunduğu alan
Kalemin bulunduğu alan, şu anda şehrin caddelerinin altından akan Thames’ın bir kolu olan antik Walbrook Nehri’nin kıyısında yer alıyor. Yetkililer 1400'lü yıllarda nehri su altı yoluna çevirmeden önce Londra'nın ortasından akıyordu. Bundan önce de Roma Londinium'unu ikiye bölme işlevini üstlendi.
Roma'nın MS 70'lerdeki tuğla ve mermerle örülü silüetinin aksine Londra alçak ahşap binalarla çevrili eğri büğrü bir şehirdi. Ancak Thames nehri ve onun kolları (Walbrook gibi) Londra'yı halihazırda önemli bir ticaret merkezi haline getirdi. Gemiler nehir boyunca gidip geldiler ve yüklerini bankaların yanındaki depolardan indirip aldılar. Bu bölgede, Londra ile Roma arasında güçlü kültürel bağlar kuruldu. Bu nedenle iki şehir arasında bolca hediye taşınmıştır.
İki, üç bin yılda insanlar pek değişmedi
Mısır’ın Krallar Vadisi’nde çalışan arkeologlar, 1132’den 1125’e kadar hüküm süren Firavun VI. Ramses'in türbesinde Yunanca ve Latince grafitiler bulmuştur. "Turistler" tarafından yazılan duvar yazılarının Büyük İskender'in Mısır'ı ele geçirdiği MÖ 336 ile Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı olan MÖ 332 arasında tarihlendiği söyleniyor.
Aceleyle kazınmış yorumlar tatil web sitelerine bırakılanlara benziyor. Antik bir turist "Ziyaret ettim ve lahit dışında hiçbir şeyi beğenmedim!” diyor. Duvara not düşen bir diğer ziyaretçi “Hiyeroglifleri okuyamıyorum!” diye şikayet ediyor. Mezar duvarlarında önceki ziyaretçilerin orijinal “yorumları”na bile cevaplar var. Hemen alttaki notta “Neden hiyeroglifleri okuyamıyorsun?” deniliyor. “Endişeni anlayamıyorum.” Gerçekten etkileyici, insanlar aslında hep aynıydı.
Taş kalem ne işe yarıyordu?
20. yüzyılın ortalarında arkeologlar Mithras tapınağını ortaya çıkardılar. Bu tapınak MS 100-200 yıllarında Walbrook bölgesindeki Romalıların taptığı İran'ın adalet tanrısına aitti. Tüm bu ipuçları bölgenin aslında birçok kültürün buluşma noktası olduğunu gösteriyor. İnsanlar o devirde Kuzey Afrika'dan Avrupa'ya meşhur Roma yoluyla ulaşıp ardından Londra'ya gemilerle vardılar. İnsanların yanlarında getirdiği inanç ve fikirler, evdeki arkadaşına taş kalem getiren böyle birçok insanı etkiledi.
Bu kalem ya da stylus (stilus) ahşap bir tabletteki balmumu tabakasının içine harf oymak için kullanılırdı. Arkeologlar bu balmumu tabletlerden yaklaşık 405 tanesini 2016 ve 2017'de söz konusu alanda buldular. Şimdiye kadar çevirisi yapılanlar arasında eski ticari anlaşmalar, yasal hırgürler ve Boudica ile Kelt ordusunun MS 60'da Londra'yı yakmasından sonra şehrin yeniden inşasında kullanılan lojistiğe işaretler var. Bu tabletler Roma Britanyası'nın en eski yazılı kayıtlarından biri oldu.
Arkeologlar alandan yaklaşık 200 taş kalem çıkardılar ancak Roma'dan gelen bu kalem özelliği itibariyle tek. Basit bir hediye gibi görünse de aslında değil. Bize eski insanların bugünkü insanlarla aynı kişiliklere, tuhaflıklara ve mizah algısına sahip olduğunu hatırlatıyor.