Hititçebsitercume
Bu yazımızda sizlere ölü dillerden olan Hititçe hakkında bilgiler vereceğiz.
Hititçe
Hititçe, kaydedilen en eski Hint-Avrupa dilidir. Ancak Hint-Avrupa dilbiliminin geliştiği dönemde tamamen bilinmemektedir. Çünkü kayıtları sadece 19. yüzyılın sonunda kazılan kil tabletler üzerindedir. O zaman bile, Bedřich Hrozný’nin İstanbul Müzesi’nden Viyana’ya getirilen tabletleri okuyarak keşfettiği 1915 yılına kadar Hint-Avrupa olarak tanımlanmamıştır. Tabletler, Ders 1 Dilbilgisi noktası 2’de açıklanan çivi yazısı senaryosunda yazıldığından, kolayca okunmuştur. Hrozný, 1917 tarihli Die Sprache der Hethiter adlı bir kitapta dillerini Hint-Avrupa olarak belgeledikten sonra, bazıları çivi yazısı senaryosunda, bazıları da transkripsiyonda olmak üzere birçok metin yayınlanmıştır. Ancak 1951 yılına kadar Edgar H. Sturtevant tarafından Hitit Dilinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi adlı kapsamlı bir dilbilgisi üretilmiştir.
Metinler yayınlandıkça, Hitit dili ile diğer Hint-Avrupa dilleri arasında dikkate değer farklılıklar fark edilmiştir. Fonolojik sistemde, h olarak yazılan sesler, Hitit pahlarında olduğu gibi, diğer dillerin uzun bir sesli harfe sahip olduğu yerlerde bulunmuştur. ‘koru’, Latince pāscō ‘besleme’ ve ayrıca başlangıçta bir a-sesli harfe sahip oldukları yerlerde, Hitit hanzasında ‘önünde’, Latince ante ‘önce’. 1878’de Ferdinand de Saussure bu tür ünsüzleri önermiştir. Ertesi yıl Möller onları zamanın Hamito-Semitik dilbiliminden alınan bir terimle gırtlak olarak etiketlemiştir.
Morfolojik Sistem
Morfolojik sistemde, ortak ve kısırlaştırıcı olmak üzere sadece iki cinsiyet isim sınıfı bulunmaktadır. Fiil, yeniden yapılandırılmış dilin, Proto-Hint-Avrupa’nın büyük ölçüde dayandığı diller olan Sanskritçe veya Yunancanınkinden çok daha basittir. Sadece iki zaman vardır. Şimdiki ve önceki. Sadece iki sonlu ruh hali: gösterge ve zorunlu. Sadece iki çekim, biri birinci şahıs tekil -mi, diğeri -hi ile biten. Bunların ana dili yeniden inşa etmek için etkileri netleştikten sonra, Proto-Hint-Avrupa ve erken Hint-Avrupa dillerinin sunumunda geniş kapsamlı değişikliklere yol açmışlardır.
Fonolojik değişiklikler arasında, daha önce bilinen Hint-Avrupa dillerinde kaybolmuştur. Ancak ünlülerde ve diğer ünsüzlerde izler bırakmış olan çeşitli pozisyonlarda gırtlakların varsayımı bulunmaktadır. Laringeal teori olarak adlandırılan teoride bu tür ünsüzlerin varsayımı altında, Hint-Avrupa köklerinin tipik yapısına uymayan kökler, örneğin * sed- ‘sit’, * nem- ‘take’, * leg- ‘pick up’, daha önce karşılaştırılabilir bir yapıya sahipti. Örneğin, *dhē- ‘place’, *stā- ‘stand’, *dō- ‘ver’ kökleri artık uzun sesli harflerden ziyade gırtlaklarla konumlandırılmıştır. *dheh₁-, *steh₂-, *deh₃-. Hint-İran, ph, th, kh’nin sessiz aspire edilmiş duraklarının p t k artı bir laringealden geliştiği varsayılıyordu. Gırtlak teorisi geniş çapta tartışılmış, çeşitli biçimlerde kabul edilmiş ve hatta bazı akademisyenler tarafından reddedilmiştir. Ancak buradaki örneklerle gösterildiği gibi, Proto-Hint-Avrupa ve lehçelerinin birçok özelliğini açıklamanın temeli olmuştur.
Hititlerin Kaynağı ve İç Anadolu’daki Hakimiyetleri
Genel olarak Hititlerin Anadolu’ya M.Ö. 2000 yılından bir süre önce girdikleri varsayılmaktadır. Daha önceki konumları tartışmalı olsa da, bir yüzyıldan fazla bir süredir Hint-Avrupalıların dördüncü ve üçüncü bin yıldaki evinin şu anda güney Rusya ve Ukrayna’da olduğuna dair güçlü kanıtlar bulunmaktadır. Hititler ve “Anadolu” dili konuşan ailenin diğer üyeleri, o zaman, kuzeyden, muhtemelen Hazar Denizi boyunca, belki de Balkanlar üzerinden gelmiştir. O dönemde Orta Anadolu’da baskın sakinler Hattiler’di (daha sonra “Hitit” kelimesi türetilmiştir). Ülkede Asur kolonileri de vardı. Hititler bunlardan çivi yazısı yazısını benimsemişlerdir.
Burada yer alan bazı metinlerden de anlaşılacağı gibi, Hititlerin kendilerini kurmaları biraz zaman aldı. Birkaç yüzyıl boyunca, genellikle çeşitli şehirler etrafında toplanan, farklı Hitit ve ilgili Anadolu dil grupları vardı. Fakat daha sonra merkezi Hattuşa’da (Türk Boğazköyü) bulunan güçlü hükümdarlar bunları bir araya getirmeyi ve Orta Anadolu’nun büyük bir bölümünü fethederek Hitit krallığını kurmayı başardılar. Hitit hakimiyet dönemi, M.Ö. 1650’den M.Ö. 1500’e kadar Eski Krallık, daha sonra hakkında nispeten az bilgi bulunan bir Orta Krallık ve son olarak M.Ö. 1400’den 12. yüzyılın başlarına kadar devam eden Yeni Krallık olarak adlandırılan üç döneme ayrılmıştır. Bu zaman diliminde, Hititçe, Luvian ve Palaic, hepsi çivi yazısı yazıtlara kaydedilen “üç büyük” Anadolu dili olmuştur.
18. Yüzyıl
18. yüzyılın ikinci yarısında erken bir hükümdar olan Anitta, Hattuşa’yı (Boğazköy) ele geçirmek gibi başarılarını gösteren kayıtlar bırakmıştır. Ancak bir imparatorluk veya bir hanedanlık kurmamıştır. Ondan sonraki dönem güç mücadeleleri ile karakterize edilmiştir. Daha sonra Eski Krallık Labarna (M.Ö. 1680-1650 civarı) tarafından kurulmuştur. Telepenus’un daha sonraki Bildirisi’nde (M.Ö. 1525-1500 dolaylarında) belirtildiği gibi, Labana ve halefi I. Hattuşilis’in (yaklaşık 1650-1620) yönetimiyle başlayan Eski Krallık’ta başlıca amaç, çeşitli Hitit grupları üzerinde kontrol sağlamak ve krallığı sağlamlaştırmaktı. Hattuşilis’in torunu ve halefi I. Mursilis (yaklaşık 1620-1590), Babil’e kadar baskınlar düzenlemiştir. Telepenus’un bildirisi, saltanatı sırasında işbirliği ve barışçıllık beklediğini ve sürdürdüğünü belirtmek için devam etmektedir. Ancak ölümünden sonraki yüzyıldan itibaren elimizde çok az kayıt bulunmaktadır. Bu nedenle, Orta Krallık olarak adlandırılan bu dönem hakkında çok az şey bilinmektedir.
Daha sonra Yeni Krallık döneminde, kabaca M.Ö. 1400-1180 yılları arasında, Hititler I. Suppiluliumas (yaklaşık 1380-1340) altında en büyük statülerine ulaştılar. Suppiluliumas başkenti Hattuşa’da yeniden inşa etmiştir. Hükümeti yeniden örgütlemiştir. Ayrıca güney ve güneybatı Anadolu’daki halklara karşı seferler yürütmüştür. Suriye’de Mısır ile çatışmaya yol açan bir Hitit varlığı kurmuştur. II. Muwatallis döneminde (yaklaşık 1306-1282), Orontes Nehri üzerindeki Kadeş’te iki ülke arasında muazzam bir savaş olmuştur. Sonuç kaos ve katliam olmuştur. Ancak her iki taraf da bölgeden aceleyle çekildikten sonra zafer ilan etmiştir. Daha sonra, III. Hattuşilis (yaklaşık 1275-1250) döneminde, iki ülke bir barış antlaşması ve hanedan evliliği düzenlenmiştir. Daha sonra IV. Tudhalija’nın yönetimi sırasında (yaklaşık 1250-1220), özellikle Ahhija [veya Ahhijawa] ülkesinde, genellikle Akhalılarla, yani Miken Yunanlılarıyla eşit olan sorunlar ortaya çıkmıştır. Sonraki yüzyılın başlarında krallık tamamen yıkılmıştır. Başkenti, ondan önceki Truva gibi, yakılmıştır.
Hitit Belgeleri
Hitit belgeleri arasında dini kaygılarla uğraşanlar, devlet yönetimiyle uğraşanlardan daha büyük bir pay oluşturmaktadır. Ancak devlet yönetimi metinlerinin çoğu, aralarında Orta Doğu’daki M.Ö. ikinci binyıl hakkında bilgi sağlamaları ve aynı zamanda dini metinlerin aynı genel kalıbı izleyerek birbirine çok benzemesi nedeniyle çeşitli nedenlerle burada sunulmaktadır. Üç tür dini metnin örnekleri son üç derste gösterilmiştir. Dua, ritüel ve festival.
Dualardan en sık görülen tür arkuwar’dı. Dilekçe sahibi durumu itirafta bulunabileceği bir suçla suçlanmış gibi ele alır ve hatta suçunu kabul eder. Muhtemelen tanrı o zaman bir yargıda bulunacaktır. Mugawar’da dilekçe sahibi basitçe düşmanlığını terk etmek için tanrının merhametini çağırır.
Ritüeller, Ders 9’un girişinde açıklandığı gibi oldukça yapılandırılmıştır. Derste ve ritüellerin diğer tanımlarında Yaşlı Kadın olarak bilinen bir rahip veya rahibeler tarafından gerçekleştirilirler. İbadet edeni, eksikliğini giderecek ve onu sağlıklı bir duruma getirecek çeşitli adımlardan geçirir.
Dua ve ritüeller bireyleri ilgilendirirken, festivaller tüm toplumu ilgilendirir. Özellikle tarımda başarı için çok önemli durumlarda, ilkbaharda Mart ayının ortası ile Haziran ayının ortası arasında ekim sırasında ve sonbaharda hasat sırasında, Eylül ve Kasım ayları arasında gerçekleştirilirler. Festival metinleri ayinler, törenlerde kullanılacak eşyaların listeleri, tanrı ve ibadet edenler için yiyecek ve içecekler ve şarkı, dans ve spor yoluyla katılımları ile ilgilidir. Genellikle kutsal yerlere giden alayları içermekteydi. Alaca höyük ve Yazılıkaya’da olduğu gibi en önemli yerlerden bazılarındaki anıtlardaki kabartmalar bunları yansıtıyor olabilmektedir. Onlar ve diğer birçok anlatım Hititler için festivallerin önemine işaret etmektedir.
İlginizi çekebilecek diğer yazılarımız için Blog kısmımızı incelemenizi tavsiye ederiz.