Canlıların ortak özellikleri nelerdir?
Canlıların ortak özellikleri, tüm canlılarda bulunan özelliklerdir. Bilindiği gibi her canlı birbirinin aynısı değildir. Ancak canlıların hepsinde yaşamlarını sürdürebilmesi için bazı özelliklerin olması gerekir.
Canlıların ortak özellikleri nelerdir?
- Solunum
- Beslenme
- Boşaltım
- Hareket
- Çevresel uyarılara tepki
- Hücresel yapı
- Üreme
- Organizasyon
Solunum:
Tüm canlılar hayatlarını sürdürebilmek için solunuma ihtiyaç duyar. Böylece yaşamları için gerekli olan enerjiyi solunumla elde etmiş olurlar.
Solunum; oksijenli solunum ve oksijensiz solunum olarak üzere ikiye ayrılır.
Oksijenli (Aerob) Solunum:
Organik besinlerin oksijen yardımıyla parçalanarak ATP elde edilmesidir. Besinler parçalanırken oksijen kullanılır. Enerji üretme olayı mitokondri adı verilen organelde gerçekleşir. Oksijenli (Aerob) solunumda besinler tam parçalandığından ve elektron enerjisinden yararlanıldığı için üretilen ATP miktarı fazladır.
Oksijensiz (Anaerob) Solunum:
Organik besinlerin oksijen olmadan yani oksijensiz olarak parçalanarak enerji elde edilmesidir. Besinler parçalanırken oksijen kullanılmaz. Besinler laktik asit ve etil alkol gibi organik bileşiklere kadar parçalandığı ve E.T.S kullanılmadığından üretilen ATP miktarı azdır.
NOT: Anaerob solunum bütün canlılarda sitoplazmada gerçekleşir. Aerob solunum bakterilerde mezozomda, ökaryotlarda ise mitokondride gerçekleşir.
Beslenme:
Tüm canlılar hayatlarını sürdürebilmek ve metabolik aktivitelerini (yaşamsal faaliyetlerini) devam ettirebilmek için beslenmeye ihtiyaç duyarlar. Beslenme canlıların enerji elde etmesi ve kilo artışı için mutlaka gereklidir. Tüm canlılar su ve mineral maddeleri gibi inorganik besinleri mutlaka dışarıdan hazır olarak alır.
Ototrof beslenme:
Ototrof beslenen canlılar inorganik maddeleri kullanarak kendi besinlerini kendi üreten canlılara denir. Bu canlılara üretici ya da ototrof canlı denir. Örneğin fotosentetikler ışığı kullanırken kemosentetikler oksitlenme enerjisini kullanırlar. Bakteri, algler, fitoplanktonlar ve bitkiler ototrof beslenir.
Heterotrof beslenme:
Hetetrof Beslenen canlılar kendi besinlerini üretemedikleri için hayatlarının devamı için gerekli olan besinlerini dışarıdan hazır alarak beslenirler. Bu canlılara tüketici ya da heterotrof canlı denir. Heterotrof canlılar diğer canlıları besin olarak kullanır.
Örneğin, mantarlar, hayvanlar bazı protistler, heterotrof beslenirler.
Boşaltım:
Canlının vücüdunda bulunan Hücrelerde metabolik (yaşamsal) faaliyetler sonucunda bazı atıklar meydana gelir ya da beslenme ile alınan bazı gereksiz zararlı madde ve yan ürünlerin vücuttan dışarı atılması gerekir.
Vücutta biriken atıkların ve zararlı maddelerin vücuttan dışarı atılması işlemine boşaltım denir. Canlılar boşaltım yaparak kararlı bir iç denge (homeostasi) sağlamış olurlar.
Hareket:
Canlılar, üremek, korunmak, beslenmek veya uygun ortam bulmak için hareket ederler. Bütün canlılarda hareket eylemi aynı değildir.
Canlılarda görülen hareket iki türlüdür. Sünger, mercan gibi bazı canlılar yer değiştirmez. Bu canlılarda pasif hareket tarzı görülür. Bitkilerde ve mantarlarda da pasif hareket gözlemlenir. Kamçısı olmayan bir bakterinin deniz dalgasıyla savrularak yer değiştirmesi de pasif hareket sayılır.
Bazı tek hücreli canlılar ve hayvanlarda da aktif hareket görülür. Mesela; Amip yalancı ayaklarıyla, öglena kamçısıyla, paramesyum silleriyle, bazı omurgalı ve omurgasız canlılarda iskelet ve kaslarıyla aktif hareket ederler.
Çevresel Uyarılara Tepki:
Bütün canlılar dışarıdan gelen değişimleri ve uyarıları algılayarak onlara karşı bir tepki gösterirler. Dışarıdan canlılara çeşitli türlerde fiziksel, mekaniksel ve kimyasal türde uyarılar gelir. Örneğin; öglenanın ışığa doğru verdiği hareket fiziksel tepki, bitki köklerinin gübreye yönelmesi kimyasal tepki, kedinin sese doğru yönelmesi ise mekaniksel bir tepkidir. Uyarıların şiddeti arttıkça tepkinin dereceside artabilir.
Hücresel Yapı:
Bütün canlılar hücre ya da hücrelerin bir araya gelmesiyle oluşan hücre gruplarından meydana gelir. Canlılar, yapısal ve işlevsel bakımdan en küçük birim olan hücrelerden meydana gelir. Bazı canlılar tek hücrelidir.
Örneğin, bakteri, amip ve paramesyum gibi. Bazı canlılar ise çok hücrelidir. Örneğin, bitki, mantar ve hayvan gibi. Canlılar Hücresel yapılarına göre prokaryot hücre ve ökaryot hücre olmak üzere iki gruba ayrılır.
Prokaryot Hücre:
Zarla çevrili çekirdek ve zarla çevrili organelleri bulunmayan hücrelere denir. Organel olarak yalnızca ribozom organelini bulundurur. Bakteri ve archae âleminde bulunan canlılar prokaryottur.
Ökaryot Hücre:
Yönetici molekül olan DNA, ökaryot hücrelerin çekirdeklerinin içerisinde bulunur. Zarla çevrili organelleri vardır. Hücre organizasyonu bu organeller arasında koordineli olarak yapılır. Ökaryot Hücre yapısına sahip canlılara Mantar, protista, bitki ve hayvanlar âleminde yer alan canlılar örnek verilebilir. Bütün hücrelerin yapısında DNA, RNA, hücre zarı sitoplazma, ribozom ve enzimler bulunur.
Üreme:
Canlıların nesillerini devam ettirebilmek ve soylarını sürdürebilmek için kendilerine benzer bireyler meydana getirme olayına üreme denir. Üreme olayı yaşam için değil populasyonların devamı için gereklidir. Üreme, eşeysiz üreme ve eşeyli üreme olarak ikiye ayrılır.
Eşeysiz Üreme:
Tek bir canlının çeşitli yollarla kendisiyle aynı özellikte yeni bireyler oluşturmasına eşeysiz üreme denir. Eşeysiz Üreme'nin Bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme ve vejetatif üreme gibi çeşitleri de vardır. Eşeysiz üremeyle oluşan calıların genetik yapıları ata canlı ile birebir aynıdır. Bakterilerin bölünmesi, hidranın tomurcuklanması, eşeysiz üremeye örnek verilebilir. Ayrıca canlıların yıpranan kısımları yenilenir. Buna rejenerasyon denir. Rejenerasyon yenilenmeye bağlı üremeye denir.
Eşeyli Üreme:
Erkek ve dişi üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) birleşmesiyle yeni bir canlının oluşturulmasına eşeyli üreme adı verilir. Eşeyli üremeyle oluşan canlıların genetik yapıları ata canlıdan farklı olur aynı olmaz. Böylece tür içi çeşitlilik de sağlanmış olur. Eşeyli üremenin temeli mayoz bölünme ve döllenmedir. Mayoz bölünme ile gametler oluşur. Döllenme ile gametler birleşir. Oluşan canlı ata bireyden daha dirençli de olabilir.
Organizasyon:
Her canlı belirli bir organizasyona sahiptir. Tek hücreli canlılarda organizasyon işi hücrenin farklı kısımlarında farklı görevleri üstlenmesiyle olur. Çok hücreli canlılarda belirli bir görevi yerine getirmek için özelleşmiş dokular ve organlar bulunur. Canlıların Atomdan Organizmaya doğru oluşum sıralaması şu şekildedir:
Atom --> Molekül --> Organel --> Hücre --> Doku --> Organ --> Sistem --> Organizma
Aşağıdaki konularada bakabilirsiniz:
Eşeysiz Üreme
Prokaryot ve Ökaryot Hücre