This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Weber'in Hayatı Max Weber 21 Nisan 1864'te, ederasyonla yönetilen imparatorluk Almanya'sında egemen unsur olan Prusya'nın Erfurt kentinde, Max Weber ve karısının yedi çocuğunun en büyüğü olarak dünyaya gelmiştir. "Weber'in ailesi müteşebbis, bilgin, siyasetçi ve güçlü kadınlar içeren seçkin, kozmopolitan bir ailedir." (Kalberg, 2009: 27) "Anne ve babası protestan soyundandır ve babasının babası, ailenin Protestan inançları nedeniyle Katolik Salzburg'tan kovulmasından sonra yerleştiği Bielefeld'de yerleşmiş, zengin bir kent tüccarıdır." (Coser, 2010: 216) Weber'in karakterine tesir eden erken dönem figürlerinin belki de en başında babası gelmektedir. Weber'in babası önce Berlin kent meclisi üyesi olmuş, akabinde ise Prusya Temsilciler Meclisi'nin ve Alman Parlamentosunun üyesi olmuş bir kişidir. Ayrıca, Bismarc'ın politikalarına destek veren Ulusal Liberal Parti'nin önemli bir üyesi olan baba Weber, toplumda konum elde etmeyi başarmış bir kişiliktir. Ancak ne var ki, çalışma takıntılı ve zevke düşkün yapısı nedeniyle sıradan bir hayat yaşamış, menfaatini ve statüsünü riske atacak ideolojik ve mental girişimlerden uzak duran sıradan bir Alman burjuva siyasetçisi profili çizmiştir. Öte yandan babasının ataerkil üslubuna ve annesine duyarsız davranışına esef duymadan edememiştir." (Kalberg, 2009: 27) Öte yandan Weber kültürlü bir burjuva ailesinin çocuğu olarak büyüdü. "Sadece önemli siyasetçiler değil, önemli akademik şahsiyetler de evin sık ziyaretçileri arasındadır." (Coser, 2010: 216) Bu durum Weber'in gelişimde son derece olumlu katkılar yapmıştır. Fakat diğer taraftan ‘Kalvinci bir görev duygusuna’ ve güçlü dinsel inançlara sahip annesi ile sıradan, haz peşinde koşan bir karaktere sahip babasının evlilikleri çatırdamaya başlamış ve bu durum Weberi etkilemiştir. Annesinin Weber'i, Hıristiyan dindarlığı ile yetiştirmek ve kendi tarafına çekmek istemesine rağmen, Weber gençliğinde, daha çok babasını örnek almış ve kendini onunla özdeşleştirmeye çalışmıştır. Üniversite yılları ile birlikte ortaya çıkan bu eğilim, Weber'in içe kapanık ve utangaç kişiliğini birdenbire sosyal ve cemiyetle barışık bir kişiliğe devşirmesi şeklinde kendini göstermiştir. Weber yaşamayı ve keyif almayı seven bir kişilik haline gelmiştir. Ancak, bu durum onun akademik hayatına tesir etmemiş; Weber, akademik disiplinini korumayı ve çizgisini devam ettirmeyi başarmıştır. Öte yandan amcası olan tarihçi Hermann Baumgarten de ona gelişmesinde büyük katkılar yapmıştı. Amcası da babası gibi liberal olmakla birlikte, Bismarc'ı reddetmekte ve Weber'in babasına ilerleme ve menfaat kazandıran uzlaşıları reddetmiş, kendi düşüncelerinden taviz vermemişti. Bu haliyle Baumgarten, Weber için bir akıl hocası ve danışman olarak eşsizdi. Bu arada 1882'de Heidelber'de başladığı hukuk eğitimini 1884'de askerlik hizmetini tamamlamak için yarıda kesmiştir. Askerden dönünce eğitimine kaldığı yerden fakat Götingen Üniversitesi'nde devam etmiştir. "Lisans eğitimini tamamlamasının ardından Weber, Berlin adliyesinde yargıç yardımcısı olarak başladığı hukukçuluk mesleğini üç yıl sürdürmüştür." 1889 yılında doktorasını alan Weber, bundan iki yıl sonra ise “Roma Tarım Tarihinin Kamu ve Özel Hukuk İçin Önemi konulu tezi ile doçentlik yetkisi ve üniversitede hocalık kadrosunu elde etmiştir. 1893’de, Berlin’de hukuk profesörülüğü mesleğini icra ettiği sırada evlenmiştir.1894 yılında, kısa bir süre zarfında parlak bir profesör olarak çalıştığı Berlin’deki hukuk fakültesinden ayrılarak Freiburg Üniversitesi’nde ekonomi politik kürsüsüne ordinaryus olarak (Torun, 2003: 17) tarihsel okulun başta gelenlerinden, emekliye ayrılan ünlü Knies’in yerine göreve gelmiştir.
10
“Bu gelişmelerin sonrasında “uzaktan kuzeni Marianne Schinitger ile evlendiği otuz üç yaşında Weber, annesine kötü davranan babasını evlerinden attırmıştır. Çok geçmeden babasının vefatı, onun bei yıldan fazla süren ve zihni melekelerini körelten hastalığını hızlandırmada etkili olmuştur.” (Kalberg, 2009: 27) “1899’da tedavi amacıyla işinden izin almıştır. Üç yıl boyunca Avrupa’da - İskoçya, Belçika ve İtalya’da- seyahat etmiştir. 1902’de kendini yine az da olsa okuma ve yazmaya vermiştir. 1903’te Werner Sombart ile birlikte bilimsel bir dergi olan Sosyal Bilim ve Sosyal Politika Arşivleri (Arschiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik)’nin yazı kuruluna girmiştir.” (Asunakutlu, T., Kişisel İnternet Sitesi)1904 yılında Göettingen’den arkadaşı olan Hugo Muensterberg Amerika’da Harward’dadır. Onun durumunu bilmektedir ve kendisini Sanatlar ve Bilimler Kongresi’nde bir tebliğ yapması için davet etmiştir. Weber bu teklifi kabul ederek Amerikaya gimiştir. Bu yolculuk Weber için hayatının en önemli dönüm noktalarından biri olacaktır. “Weber üç ay boyunca Amerika’yı gezmiş ve Amerikan uygarlığının karakteristiklerinden derin bir şekilde etkilenmiştir. Kapitalizmin doğuşunda Protestan mezheplerinin oynadığı rol, siyasal makinelerin düzeni, bürokrasi ve hatta Amerikan siyasal yapısında Başkanlığın rolü üzerine daha sonraki çalışmalarının kökenleri onun Amerika’da kalışıa balanabilir.” (Coser, 2010: 219) bu dnemde şekillenen düşünceleri ve denemelerinin ürünü olan ‘Protestan Ahlakı’ isimli eserini 1905’de basılmıştır. “Dünya Savaşı patlak verdiğinde Weber ulusalcı kanılarıyla uyum içinde hizmet vermek için gönüllü olmuştur. Bir yedek subay adayı olarak Heidelberg bölgesinde dokuz askeri hasteneyi kurmak ve idare etmekle görevlendirilmiştir. Bu görevden 1915 yılının güzünde istifa etmiştir. ”Weber savaşın savaşın ilkeli bir düşmanı değildir, ancak savaşın amaçlarının sınırlı olmasıve geniş ölçekli emperyalist tutkuları olan Sağın endüstriyalist ve Junker [toprak sahibi soylu] güçlerinin kısıtlanması için ısrar etmiştir. Özellikle İngilizlerin öncülüğünde barış çabalarının genişletilmesini tavsiye etmiştir. Almanya’nın bütün siyasal yapısında bir değişimi, sorumluluk sahibi parlamenter hükümetin gelişmesini, Alman İmparatoru’nun ve Şansölyesi’nin güçlerinin sınırlandırılmasını isteyen makaleler, hükümetin ona ihanet suçlamasıyla kovuşturma açmasına neden olmuştur. Pasifist ve ‘bozguncu’ Solda, dünün güvenilir ulusalcısı, tehlikeli bir şekilde, anavatanın düşmanlarına yakışıyor görünmüştür. Yaşamının son üç yılında hayret verici bir siyasal etkinlik geliştirmiştir.” (Coser, 2010: 220) Bu bağlamda, gazete makaleleri, gündeme ilişkin notlar, siyasi gündemle alakalı yazılar yazmış; Alman Demokrat Partisin’de kurucu üyelik, Versay Antlaşması Alman delegesi için danışmanlık, yeni anayasa çalışmaları için fikri önderlik yapmıştır. Savaşın sonuna doğru din sosyolojisi çalışmalarını nihayetlendirmek için yoğunlaşmıştır. Çin Dini ve Hint Dini eserlerini 1916 yılında, Eski Yahudilik’i ise bunlardan bir yıl sonra yayınlamıştır. Yine aynı dönem son kısımları ölümünden sonra toparlanan büyük eseri Ekonomi ve Toplum üzerinde çalıştı. Weber tüm bu yoğun ve iz bırakan yaşantısını 14 haziran 1920’de hayata veda etti. Weber’in eşsiz yanı, onun dile getirdiği düşüncelerinin bizzat yaşayarak tetkik ettiği bulgular olmasıdır. “Sorumlu bir siyasal mevkiye geçmeyen Max Weber, daha çok bir politik yazar olarak kalmış, Bismarck’a hayran olmakla beraber, sistemin aksaklıklarına karşı sivri eleştirilerde bulunmaktan kaçınmamıştır. Önceleri tutucu bir siyasal partiye oy vermiş, sonraları ulusal liberalizme ve en sonunda, tarım işçileri üzerinde yaptığı anketlerin ortaya koyduğu gerçeklerin de etkisiyle, sosyal liberalizme meyletmiştir. Weber liberal düşünceye olan bağlılığından, kişi dokunulmazlığı, insan haklarının, insan haysiyetinin, kısaca bireyin özgürlüğü ilkesinden çıkartılabilecek her türlü hakkın savunuculuğunu yapmıştır.” (Asunakutlu, T., Kişisel İnternet Sitesi) O bir dönemin değişimine tanıklık etmiş ve bunun üzerine düşünceler geliştirilmiştir. Onun düşünceleri bugün dahi siyasi, sosyolojik ve felsefi tartışmalar için önemli bir kaynak niteliğindedir.
10
W. Bu açıdan baktığımızda Weber. Weber’in bir noktaya kadar bilgi kuramında ve bilgi felsefesinde Reckert’in izleyicisi olduğu söylenebilir. Zira çok önem verdiği anlayış ve ideal tip bu eksende ortaya çıkmıştır. 2001: 20) Yine aynı dönem bahsettiğimiz akımların etkisiyle Comte’un sosyolojisinin kıyasıya eleştirildiği bir dönemdir. idealist olmasını da gerektirmemiştir. bu genel durumdan etkilenmemesi düşünülmemelidir. Öyle ki. ekonomik. ya onun tarih felsefesi ve tarih kuramından doğrudan doğruya çıkarılmıştır veya bu felsefe ve kuramla şu ya da bu yönden ilgilidir. Fakat Weber’in maddeci olmaması. daha Herder ve Ranke’de geleceğini bulmuş olan Alman Tarih Okulu (Tarihçi Okul) içinde yetişmiş tarihçilerdendir. Rickert gibi filozofların önderliğinde ortaya atılan köktenci eleştiriler. Ona göre toplumu oluşturan birimler o denli çok sayıda ve farklı özelliklerdedir ki. “kendisi dört köşe tavırlardan kaçtığı gibi. bu dönem genel itibarıyla bir kırılma ve yeni dönemi olduğundan. Weber’in etkisinde kaldığı diğer düşünürler ise Marx ve Nietsche’dir.2. bir öğretiye bağlı kalmaktan imtina etmiş. Bu nedenle Weber. büyük ölçüde Alman felsefe geleneğinde ağır basan tinselci bilim anlayışına bağlı olmakla birlikte. Esasen. “Her iki düşünürün de Weber üzerinde yarattıkları etki özellikle onun fikirler ve çıkarlar sosyolojisinde daha belirgin hale gelmektedir. 2003: 27) Diğer taraftan “bilgi ve bilim filozofu Max Weeber’i etkileyen en önemli felsefe okulu. Weber’in de üzerinde etkili olan Dilhey.Dönemin Düşünsel Atmosferi ve Weber'i Etkileyen Düşünürler Weber’in yaşadığı dönemin Almanya’sı herşeyin tarihsel açıdan değerlendirildiği bir fikir akımının etkisindedir. Weberin bilimsel yaklaşımının ve sosyolojsinin anlaşılması bakımından bu önemli bir bilgidir. “Alman entelektüel çeverelerinde. İnsanlar. Öyle ki. rölativizm metodunu da benimsemiş olduğundan Marx gbi tarihsel determinist değildir. modern bilimde bilim üretmenin temel metodu sayılan bir anlayışla Marx’ın tümden gelimci anlayışını reddetmektedir. Weber’e getirilen eleştirilerin çoğu da onun bu yönünü atlayan veya görmezden gelen eleştirilerdir. pozitivizmin bilimin genelleştirici ve açıklayıcı bir etkinlik olmasını öngören anlayışından da etkilenmektedir. farklı türlerin ortaya çıkması yadsınmaması gereken bir durumdur. Buna göre olguları anlamanın yolu onları tarihsel gelişim içerisinde incelemekten geçmektedir. Pozitivizmin determinist metodu yerine rölativizmi benimsemek onun için yeni ufukların ve anlayışların temeli olmuştur. Toplumsal yapıların oluşmasında değerlere (dini motiflere) önem vermesi ile de maddeci değildir. daha ziyade belirsizlikler ve kararsızlıklar 10 . “Weber tüme varım metodunu kullanırken Marx’ın tarihselciliğini benimsemekle birlikte. Hazır reçetelere bağlı kalmayı şiddetle reddetmiştir. Windelband (1848-1915) ile H. mezkur düşünürlerin düşünce sistemleri bir mihenk kabul edilmektedir. Zira Weber esasen yaşadığı çağın gelişmelerinden etkilenmiş ve hiç bir akıma tam olarak ve sıkı sıkıya bağlı kalmamıştır. Öbür yandan Weber. her düşünce ve tavra Marx ve Nietsche şablonuna göredeğer vermektedir” (Torun. negatif bir eleştiri ile yenilenme çabası olarak söz konusu Alman sosyoloji ve felsefe akımları. sosyal ve felsefi hareketliliğinin devrimsel bir yansımasıdır.” (Torun. dönemin Almanyası ve Avrupasının siyasi. bunları algılayabilmemiz ve anlayabilmemiz ancak ve ancak ideal-tip gibi ölçüm aracı ile mümkündür. Zira o tam anlamıyla rölativist bir bilim adamıdır. daha sonraları ‘sosyolojik bilgi eleştirisi’ olarak adlandırılan bir türün doğmasına neden olmuştur.(Özlem. okuyucusuna da hiç bir zaman sivri ve dört köşe düşünceler dayatmamıştır. Aslında. Weber’de tarihsel ilgi devamlı ön plandadır ve onun sosyolojisinin ana temelleri. Öte yandan Weber. Rickert (1863-1936)’e bağlı yeni Kantçı Heidelberg okuludur. 2003: 24) ve Weber’in de gelişmesini sürdüren ve fikir akımlarını takip eden bir bilim insanı olarak. Bu onun rölativist bir bilim adamı olmasından kaynaklanmaktadır. Weber devamlı olarak bir çizgiye.
Daha genel olarak. 2010: 228) Mardin’e göre de Weber’in.” (Coser. 2001: 263) Yine Marx’la ilişkisine yönelik olarak. karizma ve nezer nosyonlar. 2003: 29) Son olarak Simmel ve Toennies’in etkisinden de bahsetmek yararlı olacaktır. kurum ve kollektifliklere anlamlar. iyinin ve kötünün ötesinde’nin yazarının güçlü bir şekilde kamçılaması yardımıyla geliştirdiğini görmek de zor değildir. kendisinin topluluksal ve toplumsal ilişkiler arasındaki ayrımı doğrudan borçlu olduğu Toennies’in nefis eserine özel olarak dikkat çekmiştir. rasyonelliğin her şeye hâkim olmaya başlaması karşısındaki korkusunda Nietsche’nin fikirlerinin izi açıkça görülmektedir. “Ekonomi ve Toplum’a önsüzünde. ancak dikkatini somut insan eyleyenlerinin eylemlerine odaklandırmıştır. Simmel’in yalnızca ayrıştıramamakla kalmadığı fakat çoğu zaman bilerek birlikte gördüğü iki farklı şey. Tam tersine. 2010: 228) Diğer taraftan “Weber’in Niesche’nin görüşlerini aynen benimsediğibir yanılgıdır. onun Alman feslefe geleneğinin bulanık ‘idealistçe’ gizemleştirmelerini küçümsemesini takdir etmiştir. hiçr bir değer. bu sonuncusu açısından. her dönemde. Onda bedensizleştirilmiş bir kültür. Weber’in tarihsel ve sosyolojik araştırmada anlam arayışının işlevi üzerine yöntembilimsel düşünceleri kısmen Simmel’in Tarih Felsefesini Sorunları konusundaki erken eseri tarafından kamçılanmıştır. öznel olarak niytlenmiş ve nesnel olarak geçerli anlamlar arasında keskin bir ayrım çizmiştir” (Coser. Reel olan. bireyler arasında bu değer. Örneğin Simmel’in toplumsal Biçiler’i.” (Torun. Simmel’in Paranın Felsefi’ne çok şey borçludur. o. uzlaşmaz ölümcül bir savaştır. doğrudan Nietsche’ye bağlanamayacğı halde.evreninde var olmayı tercih etmiştir. Weber’in kişisel Stoacı etiği de önemli ölçüde Nietsche’den esinlenmiştir. 2010: 227) 10 . sonsuz bir gerçekliğe sahip değildir. Marx’ın fikirlerinin değiş-tokuşu olarak anlaşılabilir. Weber’in rasyonelleşmiş ekonomik sistemlerin doğuşunda paranın hayati önemi üzerinde ısrarı. Weber’in ideal tipleriyle büyük ölçüde benzerdir. 2003: 28) “Büyü bozumu. “özellikle kurumlar ve kollektiflikler. Şu kadar ki. Hiç bir toplumsal kurum. Nietsche’de kendi düşüncelerini destekleyehn dayanaklar bulmuştur.* Weber’in yakın kişisel dostu olan Simmel’in etkisi kolaylıkla izlenebilir. doğrudan onu aktarırsak. Marx’ın aşırı basitleştirilmiş. değerler ve kurumların üsttenci belirleyicilikleri değil. tıpkı tanrı ile şeytan arasında olduğu gibi.” (Coser. Weber Simmel’den önemli bir şekilde farklılaştı.” (Torun. ruh ve halk açısından düşünmeyi reddeden kafa dengi bir ruh görmüş. “en iyi şekilde. Öyle ki. çalışmalarının çoğunun. eylemlerin belli bir çizgi veya yörüngede yürümesini sağlayan olabilirlik kalıpları olarak anlaşılmalıdır. Weber’in sözleriyle. sürekli bir çatışma vardır. Marx’ın duygusallıktan uzak gerçekçi bilgeliğini.” (Özlem. tarihin ekonomik yorumu olarak görmeye başladığı şeyi eleştirdiğinde bile her zaman Marx’ın entelektüel şöhretine saygılı kalmıştır. Bunula birlikte. Weber’in bunları. öznel anlamlar değiştiğinde.
bilim kuramını kendi özgünlüğüyle oluşturarak. sisteminin daha sonraki safhalarında bunlar üzerinde ayrı ayrı durmuştur. uymayı anlarlar. bu dünyaya. Ancak Weber’in temel özelliklerinden biri olan tarihçiliği onun bilim anlayışını Rickert’le aynı doğrultuda fakat daha ileri bir noktaya taşımıştır. Bir Batı klâsiği olarak “rasyonelleştirme” de “yalnızca gerçekliği türdeşlik ve süreklilik tasarımı altında bilmek isteyen bilime” has olmamış. onun.WEBER'İN BİLİM ve SOSYOLOJİ ANLAYIŞI 1.” Ona göre bu durum. onun hem bilgiye hem de eyleme temel teşkil edenin bilme ve eyleme iradesi olduğunu savunduğu bir durum söz konusudur. İşte böyle bir durumda Weber de. Weber’in felsefi kökenli düşüncelerinin merkezinde yer alan bilim ve siyaset arasındaki dayanışma ve bağımsızlık bağları ile ilgili olup. kendiliğindenliğinin ve de somut şekliyle algılanan biçimlendirme yetisinin görülebildiğini ifade etmiştir. Bu bağlamda Weber’in bilim kuramının Rickert ile aynı doğrultuda olduğu ifade edilebilir. örgüt içi hiyerarşik yapılardan (bürokrasi). yalnızca Batı’da vardır. bu dünyaya akılcı yoldan egemen olma isteğiyle yönelmiştir. O bu davranış tiplerini “amaçla ilişkili akılcı davranış” (zweckrational). O bu konu hakkında şunları söylemektedir: Bizim bugün ‘geçerli’ kabul ettiğimiz gelişme alanı içinde bilim. yaratmış olduklarının belirlenimi çerçevesinde yaşadığını söylemiştir. (Aron. özellikle Aydınlanma Çağı ile yerleşen her şeyi akli ölçülere göre ayarlamak düşüncesine yakından ilgilidir. “Batı’da devletlerin örgütlenme biçimlerinden. Ona göre tarihte rasyonelleştirme adına belli başlı iki tür temel kültür örneği göze çarpmaktadır: “Çin kültürü de bir rasyonelleştirme motifine dayanır. en dar haliyle epistemolojik/bilimsel anlamının da ötesinde. (Özlem. “duygusal ya da heyecana bağlı davranış” ve “geleneksel davranış” olmak üzere dört kategoride toplamıştır. bunu bir 10 . Nitekim rasyonel anlayışa bir Batılı tarafından bakılacak olursa. 2006:459-460) Öte yandan bir bilimin “olmazsa olmazı” niteliğindeki rasyonel çaba. “bir değerle ilişkili akılcı davranış” (wertrational). tüm alanlarda fonksiyonunu devam ettirmiş ve etkisini göstermiştir. bu hususta Weber’in daima yakindan ilgilendiren bir sorunun da temelinde yer almıştır: “Siyasetin ya da bilim adamının ideal tipi nedir?” “Aynı zamanda hem eylem adamı hem profesör nasıl olunabilir? Bu soru. akılcı yoldan uyum göstermeyi. onun için hem kişisel hem de felsefi anlamda bir problem yaratmış. Dilthey de buna ilaveten bireyin kendi yarattığı dünyanın içerisinde kendi yarattığı birçok şey ile birlikte. O. Weberin bilim kuramında açık şekilde görünmektedir. Zira Rickert’e göre bilim “gerçekliği türdeşlik ve süreklilik tasarımları altında rasyonelleştiren bir bilgi etkinliği”dir. rasyonelleştirmeye.. aile bireyleri arasındaki pek özel ilişkilere kadar”. (Aron. Yeniçağ’dan bu yana insanoğlunun elinden çıkan bilimin yine insanoğlunun yaşamını belirleyen faktörler arasında en mühim sırada yer aldığını vurgulamıştır. bilimin Batı kültürünün bir ürünü olduğunu savunmuş ve bu kültürün tarihsel açıdan ne gibi kriterlere dayandırarak belirlediğinin üzerinde durmuştur. 2006:458) Davranış tiplerine dair yapmış olduğu bu sınıflama. kültürleri belirleyen ana bir örnek olarak bu kavrama bir anlam atfetmektedir. Oysa Batı insanı. böylelikle Weber.Weberin Bilim-Sosyoloji Anlayışı ve Rasyonelleşme Bu durumda geriye dönüp Kant’a bakılacak olursa. Ayrıca Kant. İşte buradan hareketle Weber. hem bilgide hem de eylemde olsun bireyin kendi kendini yönetebilmesinin. daha çok.” Şimdi burada sözü edilmek istenen temel husus en saf haliyle karşımıza çıkmaktadır: Batı’daki akılcılığın bu yönünün yadsınması durumunda Yeniçağ ile birlikte bilimin deneysel olanı akılcı yollardan kavrama çabalarının hangi koşullarda ve nasıl meydana geldiği açıklanamaz. 1999:75-76) Weber’in bilim kuramını incelemek için onun davranış tipleri sınıflamasından hareket edilebilir. ama Çinliler rasyonelleştirmeden.II. Dolayısıyla teoriden pratiğe Batı kültürünün içine tamamiyle sinmiş olan rasyonelleştirme sürekli olarak bu kültür çerçevesinde karşımıza çıkmaktadır.
Batı’nın bu kültür ve bilimi üzerine bir saptama yapma ve bilimin vazgeçilemez olarak nitelendirilen özellikleri ile ilgilenmektir. Weber’in yaptığı yalnızca durumu gözlemektir. Düşünce boyutunda ise. Bu yer alış şekli. artık. hak ve sorumluluklar anlayışının odağı haline gelmiştir. tüm ahlaki. belli bir değeri olan. kendisi gibi değil. ona olgular-üstü ve olgular-dışı bazı ilk nedenler ile kutsal inanışlara yahut da bireylerin bizzat kendi istek ve idealleri doğrultusunda bir anlam yüklemektedir. dünyayı tüm çıplaklığıyla gözler önüne serilmiş olgular yığını olarak görmemekte. Yerine inşa edilen dünya. Ana bir kültür örneği olarak rasyonelleştirme iki ayrı boyutuyla Weberci bilim kuramında yer alır. 2007:165). dünyasını sadece deneysel bir veri. Bu yönüyle dünya. bu değersel rasyonelleştirme ile bilimsel rasyonelleştirme arasındaki farkı anlayabilmektir. inci taneleri dört bir tarafa dağılmıştır. Bu yeti. İşte tüm bu çatışma ve çelişme durumları sonucunda akılcılık galip gelmiş ve Batı’nın bu akılcı tavrı. Öyle ki. değerlerden arınmış bir dünya düzeninin bundan böyle Weber’e göre. Weber’e göre önemli olan. yerine herhangi bir çerçeve konmamıştır. Çünkü onun düşüncesinde insanın içinde bulunduğu toplumun belli değer ve ideler olmadan varlığını sürdüremeyeceği esası vardır ve aslında bir din yahut bir ideoloji de dünyayı rasyonelleştirmeye yetebilir. akılcı bir bakış açısının altında hemen her şeyini yitirmiş bir olgu yığını şeklinde anlaşılan bir dünya olmuştur(Özlem. Fakat bu durumda dinler yahut birtakım ahlaklar. Fakat daha önce de sözü edildiği üzere. Fakat burada ayrımına varılması gereken nokta. Yalnız rasyonalizmin temelini teşkil ettiği tüm idelerden. Bu dünyada insan ve onun akıl yürütmesi tek başına dikelmektedir. Bu durum Batı kültürü için de geçerli olmuş. bir olgu olarak görmeyi isteyecek ve bunun için belli bir çaba sarfedecektir. işte bu da deneysel dayanaklı akılcı tutuma aykırı olmaktadır. (buna aklın demeri kafaesi denmektedir) “Weber hiçbir şeyi değilse bile şunu biliyordu: Bizler büyüsü bozulmuş bir dünyada yaşamaktayız. döneminin başka aydınları da onunla aynı fikri paylaşmışlardır(Çelebi. Weber’in Batı kökenli bu akılcı bilim anlayışının karşısında yahut yanında olduğu söylenemez. Bunlar mekanikleşmiştir. Artık. düşünce boyutuyla rasyonelleştirme. Değersel ya da ideolojik. siyasi inanç ve değerlerden bağımsız bir perspektiften deneysel olanı görebilme yetisini kendisiyle birlikte bireye kazandırmıştır. arzu ve 10 .”. Çünkü bu iki tür arasında öncüllerine bağlı olarak bir karşıtlık durumu söz konusudur. ahlaki yahut siyasi değer ve idelerin sebep olduğu “maksimler”le bakmaktan vazgeçerek.” İşte böylesine bir dünyada böylesine bir yorumu yapan yalnızca Weber olmamış. birçok insanın değer atfettiği. Kutsal olan tahrip edilmiş. “dünyanın ahlaksal değer ve idelere göre düzenlenmiş bir kosmos” olarak tasvir edilmekte. Büyük zincir bir kez kopmuş. Entlektüalizasyon ve rasyonalizasyon hayatlarımızı parçalamış. Weber bu hususta da tarafsızlığını korumuştur. kutsalın bulunmadığı bir dünyadır. hem idelere hem de değerlere bağlı olarak tasarlanan bir dünya fikrinden vazgeçerek. “dünyayı eski anlam düzeninden koparmıştır. Daha önce de sözü edildiği üzere. dinsel platformda rasyonelleştirme. Ona göre rasyonelleştirme denilen şey. düşüncede de rasyonel olmak demektir(Özlem.felsefi/bilimsel tutum veya “izm” olarak anlamanın da ötesinde yaşam biçimi olarak algıladığı görülür. eylemde olduğu gibi. eylem boyutunda bireylerin karşılıklı çıkar. İşte Weber’in hemen her yapıtına hâkim olan “büyüsü bozulmuş dünya” anlayışı onun Nietzsche’den esinlendiğini gösterir. ne din ne sanat ne bilim ne insan ne de toplum kutsaldır. Nitekim Nietzsche ile arasındaki en önemli fark budur: Nietzsche yoğun nihilizmini bu rasyonalizm anlayışına karşı da korurken. bizlerin istek. Weber’e göre. akılcılığın düşüncenin içine girmesiyle Batı insanı dünyasına dinsel. Çünkü Batılı’ya göre rasyonel bir tutum takınmak demek. “büyüsünü yitirmiş bir dünya” olacağı söylenebilir. sonuç olarak bilimin Batı’da ortaya çıkmasının da bir gerekçesi olmuştur. 1999:77-78). “dünyanın büyüden arındırılması” faaliyetini kapsar. 1999: 77). anlam çerçevelerimizi yok etmiştir. bir dünya tablosu sunmakta ve bu tablo. kendi ideolojisine göre anlam verdiği bu dünya.
ya “bir sosyal eylemin 10 . bu yönüyle de modern dünyanın vazgeçilmez unsurlarından biri olmaktadır. Burada Weber’in problematiğinin temel noktası. dini yahut siyasi yönlerden “maksim”lerle gerçekliğe bilimsel olarak yönelmek gibi bir durum söz konusu değildir. insanların durmadan değer atfetme girişiminde bulundukları bu dünyada bilimsel faaliyetlere bu türden değerleri sokmamak adına bilimin rasyonelleştirilmesi ya da bir başka deyişle bilime rasyonel ve nesnel bir yapının giydirilmesi gerekir. ahlaki. Bireyin bu türden eylemlerinin temelinde olan anlamın hangi yöntemle yorumlanacağı. Hatta bu hususta Jonas’ın Weber ve Wittgenstein arasında temellendirmiş olduğu ilişkiye bakmak yararlı olabilir.”(Özlem. onun “Anlayış Sosyolojisi” içindeki “anlama” kavramının içindedir. Fakat önemli olan şudur ki. bireyin bir başkasının eylemine yönelmemiş olan “eylem”leri ile bir başkasının eylemine yönelmiş olan “sosyal eylem”leri arasında bir ayrım yapabilmektir. Zaten onun düşünce platformunda ister gizli ister aleni biçimde ahlaki.Bilimsel Yöntem: Anlama ve Açıklama Weber. araştırmacı ve yorumcunun empirik olguların saptanması işi ile kendi pratik değerlerine bağlı tutumunu kayıtsız şartsız birbirinden ayırmasıdır. O. Bunu kendisi de şu şekilde dile getirir: “Rasyonel empirik bilginin dünyanın büyüden arındırılmasını tam ve kesin olarak tamamladığı yerde. İşte burada Weber’in bütünüyle odaklandığı nokta. mutlaka onaylayacağını düşünmektedir. “bilim değer yargılarına göre kurulmuş ‘kosmos’lardan arınmaktır. burada Weber bu türden eylemlerinin temelinde olan anlamın yorumlanma yolu. Dolayısıyla da. Weber’in bilime ilişkin bu tutumu. böylesine bir “kosmos” ve “büyü” hali ortadan kalkmakta ve dünya sadece bir “olgu” şeklinde algılanmaktadır. Aynı şekilde de. bilimde rasyonelleştirme bu kaos durumunu. gerçekliğin irrasyonel ve “kaotik akış” olduğunu söylemektedir. bilim yapılmış olunmaz. dünyanın bir Tanrı tarafından düzenlenmiş. Modern sosyolojinin kurucularından biri olan Weber. 1999:79-80). bir büyü dünyası şeklinde görünür(Özlem. akılcı yollardan kavrayabilmeyi ifade eder. O halde Weber’in bilim kuramına ilişkin denilebilir ki. ahlaksal postulatların bizden talep ettikleri şeylere karşı bir gerginlik başlar. aksi takdirde. bir gereklilik durumunu ifade ettiklerinden “olması gereken”i içermektedir. Jonas. Çünkü Weber’e göre rasyonalite geleneksellikten büyük ölçüde sıyrılmayı gerektirmekte. Burada onun “gerçeklik” konusu ile ilintili olarak. hiçbir değer yargısı ve idelerin barınmaması gerektiğidir. rasyonalite olgusu Weber sosyolojisinin temel problemini oluşturmaktadır.” Weber’in cümleleriyle bu söylem şöyle açıklanabilir: “Olabildiğince sık yapılması gereken şey. 1999:8082) Özetle. olgu ve değer arasında bulunan farklılıkla alakalıdır. bu düşüncelerinin devamına ilişkin olarak “gerçeklik” konusunda yorumlamalar yapar. Rickert’la aynı platformda yer aldığı söylenebilir.idealleri doğrultusunda yorumlanmış bir “kosmos”. akılcı bir bilme faaliyeti olarak nitelendirilen bilimin bünyesinde. dinî yahut siyasi değerler. İşte bilimsel düşünce “olan” ve “olması gereken” arasında bir geçişliliği kabul etmez. 1999:79) Bilimsel platformda rasyonelleştirmeye bakıldığında ise. 2. şayet yaşasaydı. “olan”a bir “olması gereken” durum eklenemez. şeylerin değil “ cümlesini Weber’in. Bilim “olan” ile ilgilenirken. bu olguyu sosyolojisinin bütününe yaymış ve her kuramını bu olgu üzerinden açıklamaya çalışmıştır. Çünkü bu postulatlar. sosyolojik çizgisini oluştururken bireyin eylemlerinden yani “sosyal eylem”den yola çıkmıştır. “Anlama” ise. Tıpkı Rickert gibi Weber de. yani şu veya bu biçimde ahlaksal anlama sahip olarak yönlendirilmiş bir kosmos halindeki kesinliğine inanırlar”(Özlem. burada Wittgenstein’ın Weber’den sonra kaleme almış olduğu “ dünya olguların toplamıdır.
anlamlı davranışın tek taşıyıcısı ve üst sınırıdır da… Genel olarak. “en yüksek derecede anlama” basit fakat rasyonel bir bilgi edinme sürecini içermektedir. bir anlam doğrultusunda açıklanabilir. bu olgu çıplak bir empirik veri olmaktan çıkar. basit bilgilerdir. Ama aynı dülgerin bu işi bir ücret karşılığında mı yaptığını. Aynı zamanda bireyin eylemlerinin “saik”leri her zaman belirgin olmamaktadır. Zira eylemin altında yatan anlamı yakalama çabası. sosyal bilimlerin yöntemleri hususunda görüşlerini aydınlanma felsefesinin ışığında açıklamıştır. Kültür bilimleri. Weber sosyolojisi için zaruri bir durum hüviyetindedir. Ayrıca bu durum bir kimsenin kendi kendisini test edebilmesine de olanak sağlar. “En yüksek düzeyde onu anlama çabası”. yani saike inme. insanların etkileşimini gösteren belli kategorilerdir. derine inmeyi ifade eder(Karagöz. Fakat durum yalnızca “en yüksek derecede anlama” ile sınırlı değildir. doğrudan bir açıklama konusu olmayışı bundandır. o kimsenin yanlışlıklarını kavramaya yardımcı olur. yoksa kendi özel gereksinimini gidermek için mi çalıştığını bildiğimiz sürece. yalnızca bir olgusal saptama. Weber konunun anlaşılabilmesi için verdiği örnekleri “nedensel anlama” adı altında toparlamaktadır. “dernek”. Zaten sosyal eylemin altında yatan saike inmek de “anlayış sosyolojisi”ni ifade etmektedir. bireyi (Einzelindividuum) ve bireyin davranışını temel birim ya da (tartışmalı benzetmeyi bir kez yapmamıza izin verilecek olursa) atom kabul eder. bireylerin eylemleri akılcı yoldan basit biçimde ve “pratik bilgilerin yardımıyla” anlamaları her zaman yeterli olmamaktadır. Weber. Rickert’ın belirttiği gibi. o kimseyi “en yüksek derecede” tanımak için gereklidir. Weber’e göre sosyoloji oluşturmanın yegane yolu budur. Bu. Bu yaklaşımda birey. o kimse hakkında yanlış bir hükümde bulunmamak için de şarttır. burada bireye verilen önem açısından klâsik iktisatçıların “Robinson Crusoe yaklaşımı”nı ve toplum sözleşmesi fikrini savunan 10 . İşte önce dülgeri yönlendiren bu motifi anlar.” Weber. Bu pratik bilgilerden kasıt. bu. bir “anlam”a bağlayamadığımız sürece. Yani. istisna tanımadan etkileşime katılan tek kişilerin eylemlerine indirgemektir. Araştırmalarında yaptığı analizlerin temelinde ise birey vardır: “Açıklayıcı sosyoloji. 2003:111) “Anlama” üzerine yapılmış ikinci tanım Weber’in sosyolojisinin temel yapısını meydana getiren unsurdur. yani “motif” veya “anlam” aracılığıyla eğilebilirler. “devlet”. bilimsel nitelikte olmayan. Daha açık bir ifadeyle. yüzeysel kalmamayı. eylemlerde içsel süreçlerin önemli olduğunu öngördüğünden tek başına bile. Dülgerin eylemini bir “motif”e. Weber. bir empirik veriden ibarettir. Nitekim sosyal analizlerin yapılabilmesi için bu sürecin başlatılması şarttır.”(Özlem. sosyoloji için. Bu “yorumlama” eylemi de. Nedensel anlama Weber’den bir örnekle şu şekilde açıklamak mümkündür: “Bir dülgerin bir kapıyı yerine taktığını gözlediğimizde. 1999:116-117). İşte bu bakış açısı aynı zamanda bir kimsenin kendisi adına anlam ifade eden bir amaca yönelmesini “yorumlama”ya ve “kavrama”ya yarar. bu eylem bir açıklama nesnesi hâline gelemez. bununla ilintili olarak günlük hayattan birtakım örnekler vermiş ve konuyu tüm yalınlığıyla ele almıştır. “feodalizm” ve benzeri kavramlar.yüklenmiş bulunduğu anlamı pratik bilgilerin yardımıyla anlama yoluna gitmek” ya da “açıklayıcı anlayış yardımıyla bir sosyal eylemin yüklenmiş bulunduğu anlamı anlamak” olarak tanımlanabilir. Kültür bilimlerinde konunun. Yalnız durum göründüğü kadar kolay değildir. başka bir deyişle bunları. konularına ancak ve ancak dolaylı olarak. Durum biraz daha karmaşık bir hâl alınca. Dolayısıyla sosyolojinin görevi bu kavramları “anlaşılabilir” eylemlere indirgemek. bu yüzden böyle bir anlayış sosyolojik açıdan tek başına bir yöntem olarak kabul edilemez. bir ölçüde. bizim için ancak dülgeri yönlendiren bir motif. daha sonra dülgerin eylemini bu motife dayanarak nedensel olarak açıklarız. çünkü artık bu olgu. Bir kimsenin bir eylemi gerçekleştirmesindeki içsel sebep olarak bilinen “saik” kavramı. yahut biraz daha derine inme söz konusu olduğunda “saike inme” süreci başlatılarak sosyal analizler yapılır. söz konusu kimsenin “eylem”inin “rasyonel” amacını belirleyebilmek için yapılır. yanlış yapmamak.
bunları belli türden bir veri kümesinin temelinde bulunan biraz daha geniş çaplı bir birimin “belgesi”. kurumu. “anlama” yöntemini içeren sosyolojik yaklaşım. (Weber. ideal tipler aracılığıyla gerçekleşir. aynı zamanda Hegel ve Ranke geleneklerine de aykırı bir tutum içerisindedir.1.İdeal Tip’lerin Kuramsal Kökeni Onun “ideal tip” ya da “saf tip” adını verdiği bu tipler Weber literatüründe “bir ya da birkaç görüş açısından. Yalnız bu eylemleri yönlendiren nedenler doğal olmamakla birlikte. Bir kültür bilimi olarak sosyoloji. “daha kapsamlı bütünle parçası arasındaki birliği anlama”yı ifade etmektedir. Ama yine de. bazen az rastlanan. değişik sosyolojik anlayışlarından sadece bir tanesidir.”(San. Bu da Weber’in “yorumlayıcı sosyoloji” adını verdiği durumu örneklemektedir. bir başkasının davranışlarının altında yatan nedenleri ise ifade edilen yahut yakıştırılabilecek niyetler çerçevesinde yorumlayabilir. 1971:24). bazen sık sık. Ona göre kişi. Anlama kavramını değişik biçimlere dönüştürmesi. eylemi yahut çalışma üslûbunu tek tek ele alıp. 2002:41).akılcı (rasyonalist) filozofların paradigmalarını benimser. “yorumcu” yahut “anlamacı” sosyoloji dir.” Bu. “anlama”yı “başka hayvanlarla ya da cansız doğayla değil insanla ilgilenen ahlâk ve kültür bilimlerine ait. Böylelikle Weber. 2. Bu aykırılığın temelinde Hegel ve Ranke geleneklerinin her bir bireyi. tek taraflı olarak çoğaltılan ve tek taraflı olarak ön plana geçirilen bu görüş açıları bakımından. yorumlamacı ya da hermeneutik bilim felsefesi çerçevesinde bir kuramcı ya da teorisyen olarak değerlendirilebilir(Özlem. III. Fakat. konularına tam anlamıyla işleyemeyen. Buradan şöyle bir yargıya varılabilir: “Parça. İdeal tip. “belirtisi” yahut “ifadesi” biçiminde “yorumlamaya” uğraşması yatmaktadır. açıklamalara doğrudan gözlem yoluyla geçilemez. yer yer ise hiç rastlanmayan. Kültür bilimlerinde. Fakat onun yaklaşımı. kendine özgü bir yaklaşım” olarak nitelendirmektedir. Kültür bilimi olgusunun doğrudan gözlem nesnesini bireylerin eylemleri oluşturmaktadır. bu suretle de konularını belli türden ilgi ve yönelimler doğrultusunda yorumlamaktadır. dağınık (diffus) ve pek göze çarpmayan (diskret) münferid görüntülerin (özelliklerin) birleştirilmesiyle (senteziyle) kazanılır. Özetle “anlama” ve “açıklama” Weber sosyolojisinde şu iki ilkeyi temel alır: 1. kendisinin pozitivist ve akılcı olan bakış açısıyla ilgilidir. 2002:41-42). kendi içinde barındırdığı konuları tek tek açıklamak durumundadır. söz konusu nedenlerin “anlama” yöntemi doğrultusunda belirlenmesi gerekir(Özlem. hiçbir zaman gerçek hayatta bulunmazlar… Her münferid olayda. gerçeğin bu ideal tiplere ne dereceye kadar yakın ya da uzak olduğunu tespit etmek gerekir. Özetle kültür bilimleri. ifade örneklerle biraz daha netleştirilebilir. Yani kültür bilimlerinde anlama ve açıklama yöntemlerini sentezleyen olgu ideal tip kavramları olmaktadır. Bu çerçevede yorum.İdeal Tip 1.WEBER SOSYOLOJİSİNDE KAVRAMLAR 1. ahlâksal yahut dinî bakımlardan taklit edilmesi gereken veya ona ulaşılması beklenen “mükemmel” bir tipi 10 . kültür bilimleri söz konusu olduğunda. değersel ve simgesel bir nitelik taşırlar. kendi içlerinde bir bütünlük gösteren zihni yapıtlar olmaya elverişli. ki bu bir sosyal bilim olarak sosyolojiyi de içerir. Açıklama ise. Nitekim bundan dolayı da. Kavramsal saflıkları içinde bu zihni yapıtlar. 2005:102) Weber’e göre. bütünün niteliklerini taşır. kendisinin adlandırdığı şekliyle. kendindeki niyeti içsel gözlemleriyle anlayabilir.
Aralarında kesin bir ayrım vardır ki. özellikle sosyal kurumların tipolojisi açısından çok önemlidir. bu suretle de aradaki benzerlik ve farklılıkları saptamaktır. Tüm bunların yanı sıra. Weber. soyut ve zihinsel yapıt niteliği taşıyan ideal tip ile gündelik yaşamdaki somut olayların kıyaslamasını yapmak. somut olan her olayda “olmazsa olmaz” nitelikte olmayan. geçerliliklerinin sınırlı olduğu bilinip ideal bir kapsayıcılık niteliği taşıyan kavramlardır. deneysel kontrole tabi tutulabilecek soyut kavramlar oluşturabilmektir. Onun simgelediği. bu bahsedildiği şekliyle “kavramsal saflıkları” dahilinde değildirler. burada ideal tiplerin yalnızca metafizik kavramlardan değil. gündelik yaşamda hiçbir zaman karşılaşılmayacak bir tipi ifade eder. aynı zamanda pozitivist anlayış içindeki önyargılardan da kurtarılması gerektiğini ifade eder. Ve işte bu hâllerine rağmen yine de eksik olmayan bir tümelliğe sahip olmaları onları “ideal tip kavramları” niteliğine büründürmektedir. 1971:24-26) Bir başka düşünceye göre. “ilahi kanunlar” yahut “halk ruhu” türünden metafizik kavramları da ideal tip içine dahil etmez. ideal tipin ise bu özellikler haricinde. gerçek sosyalizm gibi) kavramları kriter almaz. hiçbir zaman. bu soyut kavramları da ideal tip kavramlar olarak nitelemektedir(Özlem. İşte bu kavramları ideal tip kavramları haline getiren de. Bu yapıtın içinde. gerekse içeriğinde bulunan konularını kapsayıcı bir nitelikte açıklamak isteyen sosyoloji adına yapılabilecek tek şey. dağınık. Weber hareket noktasını bu çerçevede oluşturduğundan sosyal eylemleri de sınıflandırma yoluna gitmiştir. Bu bağlamda bireylerin birbirlerine karşı bulundukları “anlamlı” eylemlerin niteliği “sosyal ilişkiler ağı” oluşturmaya başladığında burada bir toplumun varlığından söz edilebilir. “değer yargısından arınmış” zihinsel bir kavram olduğudur. Sonuç olarak rasyonel yöntemlerle oluşan ve değer yargılarından arınmış olan. Weber’e göre sosyolojinin konusunu. ideal tipler karmaşık olan gündelik hayatta. anlaşılması ve açıklanması adına ihtiyaç duyulan bir araç olduğudur(San. “…sosyolojik bilgi edinme tarzına uygun olsun diye geliştirilmiş inşa edilmiş (konstruktif) düşünce birimleri olarak “ideal tip kavramları” olacaktır. o da ortalama tipin birtakım somut olaylarda bariz biçimde belirli olan genel ortak özelliklerin toplamını ifade ettiği. kavramsal saflığı dahilinde.” Weber’in burada anlatmak istediği şey de. O. öncelikle rasyonel yöntemler kullanılarak oluşturulan soyut bir zihinsel yapıtı ifade eder.simgelemez. gerek deneysel bir temeli olan. Bu 10 . karmaşık bir sosyal gerçeklikten dolayı oluşan ve belli türden bir somut olaya ilişkin tipik olarak görülmeyen nitelikler bulunmaz. Bu sınıflama. ideal tiplerini oluştururken değer yargıları ile yüklü olan (Hıristiyanlığın niteliği. belli türden bir sosyal olay tipine özgü olan tüm özellikleri bir arada bulundurmasından kaynaklanır. belli türden sosyal bir olayın tüm tipik özelliklerini üzerinde barındıran soyut ve zihinsel bir yapıt olan ideal tip. Yalnız burada şu ince ayrıma dikkat edilmelidir: Weber. onların genel kavramlar olmamaları ve sınırlı bir geçerliliğe sahip tip kavramlar olmaları biçiminde karşımıza çıkar. En önemlisi de. Aynı zamanda bu tip “ortalama tip” ile de karıştırılmamalıdır. Kurulan bu kavramlar. Weber. Yine “eşyanın tabiatı”. bireylerin sosyal eylemleri oluşturur. Onun saf olması. daha önce bahsedilen dağınık ve çok belli olmayan özellikleri de taşıyan ideal tipin belli bir tipin tüm özelliklerini taşımasındaki amaç. Yani bu ideal tipler aynı zamanda saf tipler olarak değerlendirilebilir. Weber’e göre “ideal tip” kavramı. Bunu yaparken aynı zamanda söz konusu olay tipine aşina olmayan. (San. Weber bunu kendi ifadesiyle. ideal tipin amaç değil. çok da belirli olmayan özellikleri yansıttığıdır. bu türden kavramların deneye dayalı bilimler arasında yer alamayacağını söyler. ayrı olan her bir olayın belirlenmesi. Weber’in ideal tip kavramları ortaya atmasında sosyolojinin genelleştirici bir bilim olarak sosyolojinin terminolojisi içine yerleştireceği kavramlarını bütünüyle bir kapsayıcılık içerisinde kurması zorunluluğu temel oluşturur. Buradan bu soyut zihinsel yapıt niteliğindeki ideal tiplerin “saf” bir özelliğe büründüğü sonucu çıkarılabilir. Nitekim. yabancı özellikleri de saf dışı bırakır. 1999:158). 1971:27).
karizmatik ve meşru ya da yasal-ussal otorite tipleri olarak adlandırmıştır(Arslanoğlu. 2006:459). para kazanmak isteyen bir spekülatörün yahut galip gelmek isteyen bir generalin davranışını içerir. inançlar.Geleneksel Davranış Tipi Buradaki davranış da.1.4. Söz gelimi annesini hayli sinirlendiren bir çocuğun annesinden tokat yemesi buna iyi bir örnek teşkil eder. Weber egemenliğin meşrulaştırılması ile ilgili üç ideal tip kurmuş. değer yahut duygusallık taşımak zorunda değildir.3. Burada esas olan şey. İdeal tipin önemi Weber’in ekonomiden sosyolojiye kazandırdığı analiz kavram olmasından kaynaklanır. alışkanlıklar. 1. belirlenmiş. Böylelikle Weber. sosyolojinin sosyal kuruluşları gerçek yaşamda olduğu gibi tasvir edemediğini ileri sürmüş. bireysel ve özel anlam karmaşıklığını çözmek için ideal tip kavramını sosyolojiye kazandırmıştır.1. adetler. hiçbir biçimde amaç. modern toplumlardaki idari işleyişi 10 .1. Geleneğe göre davranan bir kimse.2006:459) Özet olarak Weber. 1. 1. 2006:458). bir kimsenin sahip olduğu değerler söz konusu olduğunda. O halde Weber’in saikleri bakımından dört kategoriye ayırdığı sosyal eylemin ideal tipleri şu şekildedir: 1. öznenin bizzat kendi bilinç halinin yahut karakterinin direkt olarak belirlediği davranışı ifade eder. burada davranışın ya da eylemin gerçekleştirilmesinde herhangi bir amaç ya da değer söz konusu değildir. Weber.Bir Değerle İlişkili Akılcı Davranış Tipi Bu davranış tipini şu türden örneklerle açıklamak mümkündür: “Bir düelloda ölen Alman sosyalisti Lassalle’ın davranışı ya da gemisiyle birlikte batan kaptanın davranışı…” Bu örneklerdeki davranış. Davranışın oluşmasında etkili olan tamamıyla duygusal tepkiler olmaktadır(Aron. bunları geleneksel. normlarca belirlenmiş olan davranışlar biçiminde ortaya çıkmaktadır. Weber’e göre modern toplumların idari işleyişlerine ışık tutan ideal bir tiptir. “genelleştirilmiş kategori” çeşitlerini tanımlamak. ya da batan gemi örneği kapsamında kişinin onurunu zedelememesi adına akılcı bir nitelik taşır. Görüldüğü üzere. çoğunlukla analiz yapmak için gerekli olan ideal tip kavramları yaratmak gerektiğini söylemiştir.1. önemli olan uzun vadede yerleşmiş olan gelenekselliğe uyma beklentisidir(Aron.2. o değere sadık kalma gerekçesiyle.Duygusal Ya Da Heyecana Bağlı Davranış Tipi Weber’e göre bu davranış tipi. tehlikeyi göze alması ve bu suretle de akılcı davranmasıdır(Aron. 2006:459). herhangi türden bir meydan okumaya karşılık vermemek için. dışsal bir amaca ulaşmaya çalıştığı için değil de. 2001a:46) Meşru ya da yasal-ussal otorite tipinin en saf biçimi olan bürokrasi. Tüm bu durumlara ilişkin zweckrational davranış yani “amaçla ilgili akılcı davranış” bir kimsenin bir işi yapmakta amacının ne olduğunu düşünüp tasarlaması ve bu amacı gerçekleştirmek için de araçları düzenlemesi şeklinde tanımlanır(Aron.1.sınıflama sosyal eylemin saf ya da ideal tipleri olarak da adlandırılmaktadır.Amaçla İlgili Akılcı Davranış Tipi Bu davranış tipi bir köprü yapan mühendisin.
2. tarihsel ve sosyolojik nedenselliğe sıkıca inanmımıştır. egemenliği bu şekilde açıklamasına karşın. Burada. Ancak. şans veya olasılık üzerinde böyle bir vurgunun özgür irade veya insan davranışının tahmin edilemezliği ile ilgisi yoktur. ‘A nın B’yi kaçınılmaz kıldığı’ bir biçim alması zorunlu değildir ama ‘A nın B’ye az veya çok destek olduğu’ bir biçim alması zorunlu değildir ama ‘A nın B’ye az veya çok destek olduğu’ bir biçim alabilir. o nedenselliği olasılık bağlamında ortaya koymuştur.yorumlamak ve anlamak için bir ideal tip kavramı ortaya atmış ve anlam karmaşıklığını gidermeye çalışmıştır. ancak tamamıyla kapsayıcı nedensel isnatlar oluşturmadaki aşırı sorunların farkına varmasından kaynaklanır. Tarihsel nedensellik arayışlı şu soruyu sorar: Bolşevik Devriminin nedenleri nelerdir? Sosyolojik nedensellik arayışı. Tarihsel nedensellik bir olaya nedenh olmuş olan biricik koşulları belirler. (Coser. bir buyruğa çok değişik güdülerle uyulması üzerine dayalı olabilir: duygusuz bir alışkanlıktan amaç-açısından-ussal en arı değerlendirmelere değin. Weber. 2010: 209-210) 3. Örneğin. belirli bir davranış normunun kendisine bağlı kalacağı ‘bir olasılık olduğu sürece’ bir ilişkiyi mevcut tanımlarken) benzerdeğerlendirmelere yapar. 2010: 208) Weber tanımsal ifadelerle olasılık kavramını kullandığında (örneğin. bir tür irade metafiziğine dayanmaz.ayırt etmek uygundur. iki fenomen arasında düzenli bir ilişkinin kurulmasını varsayar. Weber’in nedensellik görüşündeki iki doğrultuyu –tarihsel ve sosyolojik. Sosyolojik nedensellik. ki bu da belli oranda olsa dahi. başka kimseler üzerinde her türden güç kullanma veya etki bırakma gibi bir durum söz konusu değildir. insan eyleminin yalnızca delilik durumunda gerçekten tahmin edilemez olduğunu ve ampirik bir özgürlük hissi’nin en üst ölçütünü. rasyonel olarak gerçekleştirdiğimizin bilincinde olduğumuz eylemlerle ilişkilendirdiğimizi savunmuştur. rasyonel olarak tahmin edilebilen ve denetlenebilen durumlarda ortaya çıkar.Nedensellik ve Olasılık Alman idealist gelenekle uyum içinde Weber insani konularda nedensellik kavramını reddettiği arada br ileri sürülür. Öznel özgürlüğün bu anlamı tahmin edilemezlik ve irrasyonalikte temellenmek şöyle dursun. belirli bir bağlama dahil olan insanların büyük ihtimalle davranışlarını normatif beklentiler açısından yönlendirecekleri anlmaına gelir.Otorite Tipleri Otorite kavramı. Buna karşın.” Fakat Weber. bütün devrimlerin veya devrimlerin kendine özgü ideal tiplerinin ekonomik. (Coser. Burada da gerek içsel gerek dışsal bir çıkar durumundan söz 10 . Weber. Burada olasılık. Çarpıcı bir şekilde durum bu değildir. bir gönüllü uymayı kapsar. Bu ilişkinin. O araştırma konusu nesneyi belirlemeye yardım eden çeşitli nedensel zincirleri izlemenin yapılabilecek en iyi şey olduğu sonucuna vardı. yine de gerçek anlamda egemenlik ilişkisinin ayırt-edici bir ölçütü olduğunu vurgulamaktadır. demografik veya özel olarak toplumsal nedenlerini sorghulamayı gerektirir. beklenen olasılıktan uzaklaşmaya yol açacağı da varsayılabilir. Toplumsal araştırmada nesnel ampirik kesinlik ona neredeyse hiç ulaşılabilir görünmemiştir. Weber bu bağlamda şu noktaya dikkat çeker: “Otorite. ancak. bu her zaman olasıdır ve hiçbir zaman kesin değildir. genel anlamıyla “belli bir kaynaktan çıkan kimi (ya da tüm) buyruklara belli bir bireyler kümesince uyulma olasılığı”dır. Dolayısıyla Weber’in olasılık veya şans kavramı. çünkü bazı eyleyenler için onların biricik toplumsal ilişkilerine özgü nedensellik zincirlerinin.
Yani daha açık bir söylemle. kavramların içeriği çok fazla genişletilmeyecektir. her zaman belli olmasa da. O halde açık olan şu ki. sosyal iktidarın genişlik bakımından ilk sırasında yer alan otorite. bu türden bir yönetici sıradan bir insanın sahip olamayacağı niteliklere sahiptir. Bazı kaynaklarda “hakimiyet” biçiminde ifade edilen otorite kavramının en saf hâli budur. örnek özellikleri olma şeklinde kendini gösterebilir. tüm bu gelenekler dahilinde bir güç kullanan kimselerin de bu gücünün meşru olduğuna inanılan bir düşüncedir (geleneksel otorite). Çünkü karizmatik otorite. Ayrıca yönetilen kesim de hiçbir biçimde karizmatik olarak algıladıkları bu lider tipine karşı koymaz.Karizmatik Otorite Bu otorite tipi. hem içeriği itibariyle birçok olguyu bünyesinde barındırması hem de kendi arasında da bir sınıflamaya tâbi tutulması bakımından derinlemesine incelenmelidir. ekonomik açıdan oldukça büyük önem taşıyan birçok sosyal kuruluşta otorite ilişkisinin rolü büyüktür. olağanüstü. Yalnız burada. Çünkü. Weber. 10 . b) Geleneksel temeller: Geçmişten beri süregelmiş olan geleneklerin kutsal.bu kimsenin açıkladığı yahut emrettiği kalıplara bağlılığın meşru olduğuna inanılan bir düşünceyi ifade eder (karizmatik otorite). tek başına.1. 2006: 54) Kısacası Weber’in Karizmatik Otirite kavramı ile anlatmak istediği şey. konferanslarında hayli yoğun kullanmış. Bu kavram. karizmatik otorite olarak adlandırılan yöneticide bulunduğuna inanılan istisnai. tıpkı diğer otorite tipleri gibi. doğaüstü kabiliyetlere sahip bir kahramanlık niteliğine dayanır. Weber’in otorite sınıflaması şöyledir: 3.edilebilir. çoğu sosyal eylemin otorite ilişkisi temeline dayandığı açıktır. aynı zamanda da ünlü eseri “Ekonomi ve Toplum” da “Otorite Tipleri” ve “Otorite Sosyolojisi” başlıkları kapsamında derin biçimde irdelemiştir. Söz gelimi herhangi bir yönetici toplum tarafından karizmatik görülmediği takdirde. Hele ki. ağırlıklı olarak Weber’in sosyolojik terminolojisinin ele alınması gerekçesiyle bu kavramların yalnızca tanımı yapılacak olup. Ona göre otorite (ki bu eserde otorite. Yalnız burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Nesnel olarak bir kimsenin bu türden niteliklere sahip olması. geçmişteki feodal düzen yahut günümüzün büyük işletmeleri buna örnek teşkil edebilir. onu karizma sahibi yapmaz. bu itaat zora dayalı bir itaat değil. c) Karizmatik temeller: Bu da. bu kavram sosyal eylemlerin hayli önem taşıyan bir ögesi olarak karşımıza çıkacaktır. “başkalarının davranışlarını kendi isteklerine zorla uydurabilme olanağı”nı simgeler(San. Söz gelimi. onun emirlerini yerine getirir ve bu uyma davranışını da muazzam bir şevkle gerçekleştirir. o yöneticinin karizmatik lider olma potansiyelinden söz edilemez. belli türden bir toplumsal münasebet içinde ortaya çıkar. 1971:63) Buraya kadar olan tanımlamalar doğrultusunda Weber’in otorite tiplerinin şu düşünceler ile ilişkili olduğu söylenebilir: a) Rasyonel temeller: Meşru olan kurallar hukuksal açıdan düzenlenmiştir. otorite kavramını yazılarında. hakimiyet kavramı ile karşılanmıştır) geniş anlamıyla ve somut bir içeriği olmaksızın ele alınırsa. bir kimsede bulunduğuna inanılan olağanüstü özelliklerden dolayı -bu kahramanlık. Bu zaman zaman söz konusu yöneticinin Tanrı tarafından gönderilmiş olması ve bu suretle de belirli bir görevinin olması biçimine de tekabül edebilir. bu otorite tipine gösterilen içten gelen teslimiyetin en üst düzeyde tezahür ettiğidir. O halde. bütünüyle içten gelen bir itaat türüdür(Vergin. Bu kurallar çerçevesinde seçilen yöneticinin emir verme yetkisinin olduğuna inanılan bir düşüncedir (yasal/meşru otorite).
2006: 57) Bu otorite tipinin en sağlam örneği. Söz gelimi. Nitekim Weber’in de ifade ettiği gibi. bürokratik işleyişe uygun biçimde kamu sektöründe yerini almakta ve bu yeri de sınav. Yani burada otorite herkes adına aynı biçimde ve aynı oranda geçerli olan. geçmişten kalma eskimiş ve kökleşmiş geleneklerin kutsallığına ve meşruluğuna dayanır. bir dizi gayri şahsi yönetmeliklere ve tüzüklere itaat ediyorlar. Bu zıtlık. onun şahsına itaat etmiyorlar. yaptığı tahlilleri de kendi deyimiyle “kavramların aksiyolojik yansızlığı” ışığında yapmıştır. siyasal bir düzenin meşruluğu hayli önem taşımaktadır. Weber’in “meşru otorite sınıflaması”nda yer alan diğer bir otorite tipi olan “karizmatik otorite” ile zıtlık gösterir. geleneksel otoritenin değişime hiç de hazır olmayan ve hatta değişimin önünde engel oluşturan bir kimliğe sahip oluşundan da söz edilebilir(Vergin. “iktidar sahibi olan kişiye itaat ederlerken. Bu otorite tipinde kişi. bunun öncelikle uzun zamandır süregelmiş koşulların denetçisi “örf”ler tarafından onaylanması gerekir. Weber’in yasalussal otoritesinin uygulanmasında işleyen en saf mekanizma da. Böyle bir durumda iktidar kişiselleşmiş olmaktadır. gerçekte. Çünkü bu meşruluk toplumda istikrarın sağlanması adına bir önkoşul niteliğindedir. karizmatik otoritenin “mevcut olanla bir kopuşu temsil etmesi”nden kaynaklanır. “torpil” ya da “iltimas” yoluyla değil. bulunduğu konuma liyakatiyle gelir. Fakat bu çok zor bir ihtimal olmakla beraber. geçmişten beri süregelen egemenliklerin geleneksellik çatısında meşru kılındığı anlayışından kaynaklanır. Bu türden devletlerin oluşumlarında kimseler özerk ve bağımsız bir birey olarak kabul edilmezler ve bu anlayışın hüküm sürdüğü toplumlarda bireyselleşme gerçekleşmemiştir. onların yöneticiye sadece objektif yetkileri ve ussal olarak saptanmış olan kurallar çerçevesinde itaat etmeleri sonucunu doğuruyor.3. Hitler’in karizmatik otoritesince kurulan Nazi rejimi. Weber’e göre. Bilindiği gibi. artık ne karizmatik ne de geleneksel otoritedeki gibi bir itaat etme durumu vardır. tebaasını gerektiği yerde ödüllendirmekte.Geleneksel Otorite Geleneksel olarak nitelendirilen otorite tipi. Bunun en güzel örneklerini de Sovyet rejimi. yarışma ya da bir başka hukuksal düzenleme yoluyla edinmektedir. iktidarın tek bir kimsenin tekelinde toplandığı –zaman zaman da onun yakın çevresinde toplandığı görülebilir.” Weber’in bu otoriteye ilişkin değerlendirmeleri otoritenin meşruluğunu tanımlamak ve bu meşruluğun fiili olarak gerçekleşmesi adına yeterli görülmektedir. Geleneksel otorite. Mevcut olandan kopuş yahut bir yenilenme durumu geleneksel otorite kapsamında gerçekleşecekse. bu özelliğinden dolayı. Patrimonyal devletlerde yöneten ile yönetilenin münasebeti. 2006: 64). Bu liyakatin meşruluğu da. gerektiği yerde cezalandırmaktadır. Geleneksel otorite tipi.Meşru(Yasal-Ussal) Otorite Weber’in daha çok modernleşmeyle birlikte açığa çıktığını söylediği yasal-ussal otorite tipi. devlet işlerini yürütmeyi kendi kişisel meselesi haline getirir. bilindiği gibi “bürokrasi” olmaktadır. patrimonyal devletlerde görülmektedir. aşiret reisleri.3. bu mevkideki statüsü derecesini de yine hukuki düzenlemelere göre yükseltir. Açık olan şu ki. 2006: 57-58) 3. Devletin sahibi olan hükümdar. Bürokratik işleyişe uygun olarak bir mevki sahibi olan kimse. genel ve akılsal bir nitelik taşır.bir otoritedir. tarikat şeyhleri. yönetenin otoriter ve yetkeci tutumu çerçevesindedir. hukuksal kurallara göre belirlenir(Vergin. patrimonyal devlette yöneten konumundaki kimse. herkesin uymak durumunda olduğu. ağalık kurumu bunun tipik örneklerindendir(Vergin. otorite sahibi kimselerin yetkilerinin yasalar çerçevesinde düzenlendiği ve sınırlandırıldığı otorite tipidir. 2. Bu meşruluk. Saddam’ın “savaş kaybedip de 10 . Kişi. bu da. Çünkü Weber bu değerlendirmeleri nesnel bir bakış açısıyla ortaya koymuş. Yalnız yasal-ussal otoritenin bütünüyle bürokrasiden oluştuğunu söylemek de yanlış olur.
iktidarını kaybetmeyen tek diktatör” olarak uyguladığı rejim ve daha birçoğu oluşturmaktadır. Statü ve İktidar Weber.Sınıf. Hatta sınıf konumunun zorunlu olarak sınıfın-belirlediği ekonomik veya siyasal eyleme yol açmadığını ifade ettiğinde. Weber. ille de sonraki Marxistlere olmasa da. meşruluğun değerlerle ilgili kısmına değinmemiştir. 1) yaşam şanslarının belirli bir nedensel bileşeni. Marx ise bunun bir sınıfın kendi çıkarlarının. Weber’in görüşünde. Marx’ın görüşüne oldukça yakındı. Weber otorite ve meşruluğu dayanaklarına ve sonuçlarına bakmak suretiyle pür ampirik ve olgusal açıdan incelemiştir. bu kavramın normatif ve etik yönünü dikkate almamıştır. başkalarının toplumsal ilişkilerini tanımlamalarına bağlı olarak buluruz. toplumda iktidarın çözümlenmesiyle ilgili 10 . Bu çerçeveye ait olmayanlarla toplumsal etkileşime konulan sınırlandırma beklentileri ve aşağıdakilere yönelik kabul edilen toplumsal mesafe bununla ilgildir. yani bir sınıf olarak diğer sınıflarla ilişkisinin bilincinde olduğunda ortaya çıkacağını söylerdi. Toplumsal tabakalşamnın bu iki sınıflandırması ile Weber. yalnızca. Bazen sınıf gruplaşmaları gibi statüler de çatışabilir. Marx’ın dikkati tamamıyla üretim safhasına vermesi nedeniyle bu tür sınıflandırmanın önemini gözden kaçırdığını düşündü. Weberci çizgide. her toplum. mal veya emek piyasasının koşulları içinde temsil edildiği kadarıyla benzer olan insanların bir kategorisi olarak tanımla(R)nırken Marx’tan sadece çok az farklılaştı. bir sınıfı. 2)bu bileşen. 2006: 65-67). O ortak sınıf eyleminin sadece ‘sınıf durumunun nedenleri ve sonuçları arasındaki bağlantıların’ saydam olduğu zaman ortaya çıkacağını savundu. tamamıyla ekomik çıkarlar tarafından temsil edildiği ve 3) bu bileşen. kendilerine ait yaşambiçimlerinin kanıları vasıtasıyla ve kendilerine başkalarının uygun gördüğü itibar ve onur vasıtasıyla birlik içinde olan toplululklardır. Yine Weber’in tabakalaşma kuramı. Bir statü grubu. Oysa başka zamalar onların üyeleri altta olmanın ve üstte olmanın oldukça sabit kalıplarını benimseyebilirler. 2010: 210211) İnsanların bu tür gruplarda sınıflandırılması piyasadki veya üretim sürecindeki yerlerinden çok onların tüketim tarzlarına dayanır. meşru olarak nitelendirilebilmektedir(Vergin. aslında bu nitelikleri taşımamasından dolayı birçok gayri meşru dikta rejimleri. onun ek bir yapısal kategoriyi. Weber. yine de prensipte mülk sahibi olan ve mülk sahibi olmayan insanlar statü grubuna ait olabilir. Yine. gelir sağlamak için mallara ve fırsatlara sahip olmada. hiçbir çalışmasında rejimleri aksiyolojik açıdan ele almamış. Marx’ın tamamıyla sınıf merkezli şemasının modern çoğulcu toplumlarda şeylerin biçimini neden doğruca tahmin edemediğini açıklamak için çok çabalar. O. Weber’in bir toplumsal kategoriyle ilgili sosyolojik kavrayışını. Topluluk özelliği gösteren gruplaşmalar olabilen veya olmayan sınıfların tersine statü grupları. statü gruplarını ortaya koymasıyla Marx’ınkinden farklılaşır. Özellikle kapitalist toplumda ekonomik olarak yükselen sınıf zaman içinde yüksek statü de kazanır. başkalarının onun üyelerine uygun gördüğü saygınlık veya küçümseme derecesinde var olabilir. üyelerini toplumsal eylemlerin geri kalanından uzaklaştıran ve onlar ve biz arasında gerekli toplumsal mesafeyi kuran. tıpkı farklı sınıflara bölündüğü gibi kendine özgü yaşambiçimleri ve dünya görüşleri olan gruplaşmalar ve tabakalara da bölünür. modern toplumdaki toplumsal çatışmanın çoğulcu bir anlaşması için temeli atar ve neden ender durumlarda bu tür toplumların ‘sahip olan’ ve ‘sahip olmayanların’ karşıt kamplarında kutuplaştığını açıklamaya yardımcı olur. normalde. 4. O. Sınıfta veya statü düzeninde bulunma arasında ampirik olarak oldukça yüksek düzeyde karşılıklı ilişkiler vardır. Hal böyle olunca. Fakat burada Weber’e yönelik bir eleştiri söz konusudur. Biz tekrar bu tipolojide. (Coser.
Weber özellikle modern kapitalist dünyada ekonomik iktidarın çoğunlukla en baskın biçim olduğu fikrine katılmıştır. Bürokratik yapıda. onun. 211-212) 5. Hiyerarşik yapıda kesin ve açık bir emir komuta zinciri vardır. başkalarının direnmesi karşısında bile kendi isteklerini gerçekleştirme ihtimali. Batı uygarlığının özelliklerini yansıttığı çalışmalarından sadece bir kısmıdır. onun. Bürokratik idari yapının özelliklerini düzenli işbölümü. Marx’ın analitik aşamasını yeniler ve genişletir. Böylece.. yani tarihsel ve yapısal koşullara göre kayda değer bir şekilde değişebileceğini gösterdi.olarak tekrar çoğulcu bir görüş ortaya koyar. O. yapılan işler düzenli olarak yazılı biçimde kayda geçirilir. ‘ekonomik iktidarı da kapsayan iktidara ‘kendisi için’ değer verilebilir. hiyerarşi. Davranışları kişisellikten tamamen uzaktır. Astlar kendilerine verilen emirlerin kurallara uygunluğunu sorgulayabilir.” 10 . bürokrasi kendisinden önceki yönetim aygıtlarından daha rasyonel ve daha verimli çalışan bir yönetim aygıtıdır. kariyer olarak memuriyet biçiminde özetlemek mümkündür.Bürokrasi Marx’ın dışında. bu yapıda çalışanlar sürekli çalışan bir makinenin dişlileri statüsüne indirgenmekte ve insanı bir “demir kafese”1 hapsetmektedir. Weber bu özellikleri geleneksel yapının özelliklerinden ayıracak açıklamalarda bulunmuştur (Weber. s. resmiyet. kurallar. Alınan kararlar. Görevler rutin hale getirilmiş ve herkesin yapacağı faaliyet resmi biçimde dağıtılmıştır. Marx’a göre yalnızca son kerte de olsa iktidarın kökeni her zaman ekonomik ilişkilerde bulunur. Weber’in bürokrasiyi rasyonel ve ideal olarak tanımlarken bürokrasideki güç ve otorite ilişkileri konusunda çelişkiler içinde olduğu ileri sürülmüştür. bürokrasiyi devletin nötral bir yönetim aygıtı olarak kabul eden ve kavramı bu çerçevede yönetsel temelde kuramsallaştıran ilk kişi Weber’dir. Daha sonra bu söz özellikle radikal insnacıl paradigmayı ve radikal yapısalcı paradigmayı benimseyen yazarlarca aynı anlamda kullanılmıştır. Önemli açılardan Marx ile anlaşmasına karşın. inisiyatif kullanılacak alanlar sınırlı ve açıkça belirlenmiştir. 2010. Bürokratlar önceden belirlenmiş kurallar çerçevesinde çalışan kişilerdir. insanların yalnızca zenginleşmek için etmediğini savunur. A. Örneğin geniş-ölçekli bürokratik örgütleri yönetebilen insanlar yalnızca maaşlı çalışanlar olsalar bile büyük miktarda bir ekonomik iktidarı sahip olabilirler. Weber bürokrasiyi ideal bir yönetim aracı olarak tanımlarken bazı olumsuzluklarına da dikkat çekmektedir. Weber’e göre iktidarın nerede bulunduğu. 1947: 329-336). İstihdam edilecek memurlar teknik özelliklerine göre seçilir ve atanır. Bu kişilerin mumuriyette yükselmeleri belirli kurallara bağlanmıştır ve bu açıdan belirli bir kariyer süreci vardır. ekonomik iktidarın başka temellerde varolan iktidarın sonucu olabileceğine itiraz eder. ampirik bir soru haline gelir. İktidar için mücadele çok sıkça toplumsal onur tarafından da koşullandırılır (Coser. Bu özellikleri bürokrasiyi geleneksel idari yapıların üstesinden gelemeyeceği oldukça karmaşık işleri yapmaya muktedir kılmaktadır.Ancak. yanıtlanamayacak bir soru. iktidardan şunu anlar: Bir insanın veya belirli sayıda insanların ortak eylemde. liyakat esasına göre istihdam. Üstelik Weber. Weber’e göre. . Hatta işlevselci paradigma içerisinde yer alan yeni kurumsalcı yaklaşımın öncüleri olan DiMaggio ve Powell (1983) kurumsal izomorfizmi ele aldıkları makalelerinin başlığını şu şekilde koymuşlardır: “Iron Cage Revisited: Institutional İsomorphism and Collective Rationality in Organizational Field. L. üzerinde bu tür eylemlerin uygulandığı temelin toplumsal bağlama. Gouldner (1954: 22-23) Weber’in 1 Bürokratik rasyonel idari yapılara atfen “demir kafes” sözünü ilk önce Weber kullanmıştır. Bürokratik yapı büyük bir gücün onu yönetenlerin elinde toplanmasına neden olmakta. Üretim araçlarına sahip olanlar siyasal iktidarı doğrudan veya dolaylı olarak uygular. Weber’in idari yapıları ve dolayısıyla bürokrasiyi analiz ettiği çalışmaları. Weber. Bu kişiler çalışmalarının karşılığında düzenli bir ücret alırlar.
1962).Protestanizm’ dir. Bir diğer eleştiri noktası da Weber’in bürokratik yapının ideal ve rasyonel olmasına dayanak yaptığı bürokratik özelliklerin gerçekten rasyonel sonuçlar üretip üretmediğinin veya hangi koşullarda rasyonel sonuçlar ürettiğinin hangi koşullarda üretmediğinin ampirik olarak sorgulanmadığı noktasındadır. Keza. ancak. Pugh ve arkadaşları (1968) ampirik bulguların Weber’i teyit etmediğini ileri sürmüşlerdir. Amerika ve Almanya gibi. İngiltere. her şeyden önce. Almanya' da Protestan nüfus. 1986: 374) Modern kapitalist gelişmeyi sağlayan şey –diğer faktörlerin tamamlamasıyla. Örneğin. Protestan olmayanlardan daha varlıklıdır. Hall (1963). Bu eleştirilerde haklılık payı bulunabilir ancak Weber’in ideal ve rasyonel olarak tanımladığı bürokrasiye ilşkin kavramsal kurgusunu mevcut sorunlu bürokratik yapılar üzerine ampirik bulgulara dayanarak reddetmek de doğru olmayabilir. az kârlı da olsa güvenli bir hayatı risk ve heyecan dolu bir hayata (bu ona servet ve şeref getirse bile) tercih ederler (Braudel. yüzyıldan sonra Batı' da reformasyonu hoş karşılayan ülkelerle Endüstri Kapitalizmi’ nin başarılı kâriyer izlediği alanlar arasında pozitif ilişki vardır. tezini doğrulamak amacıyla modern kapitalizmle Protestanlık arasındaki üç temel ilişkiye göndermede bulunmaktadır (Aron. (Aron. Weber' e göre modern kapitalizmin ideolojik etmeni Protestan Ahlâktır. Ona göre emir komuta zinciri içerisinde astın üste itaatı bir taraftan bir amaca ulaşmak için rasyonel bir araç iken. ideolojik bir etmenin varlığını gerektirir. Weber’in ideal bürokrasi anlayışının uygulamayla ne ölçüde örtüştüğü ayrı bir tartışma konusudur. Emrin ne kadar rasyonel olduğu ve içeriği sorgulanamaz. Buna karşın. büyük sermaye sahiplerinin ve işletme liderlerinin çoğunun Protestan olduğu görülür. Katolikler. Çünkü verilen emre itaat emri verenin hiyerarşik pozisyonuna bağlanmıştır. (Weber. kapitalist rejimin oluşumunu kolaylaştıran bazı güdülenmeler yaratmıştır. Tamamlayıcı şartları diğer yer ve zamanlarda görülmüştür. Reformasyondan beri ekonomik bakımdan gelişmiş Batılı ülkelerin hepsi Protestan’ dır: Hollanda. Aynı şekilde. yüksek eğitimli teknik ve ticari personelin. diğer taraftan itaat bürokratik mekanizma içerisinde doğrudan bir amaç olarak da tanımlanmaktadır. daha az kâr açlığı duyan. 1991: 162) İkinci İlişki: XVI. kapitalizmin yalnızca Batı' da ortaya çıkmasını şöyle açıklamıştır: Kapitalizmin tamamlayıcı (gerekli) ve zorunlu (yeterli) şartları vardır. 1986: 371) Birinci İlişki: Protestanlıkla.KAPİTALİZM ve PROTESTAN AHLÂKI Weber. sâkin bir mizaca sahiptir. Bugün uygulamada insanların hiyerarşik pozisyonlara ne şekilde geldikleri Weber’in çizdiği ideal yönetim aygıtı açısından konu dışıdır. Bu konuda özellikle Udy (1959. Katoliklere nispeten daha zengin ve iktisadi faaliyetlere katılmaya daha isteklidir. Yine de Weber pek çok kişi tarafından bürokratik hiyerarşideki pozisyona bağlı otorite ile bilgi ve uzmanlığa bağlı otorite konusunda çelişkili bir tutum sergilediği için eleştirilmiştir. Weber' in 1895' de bir öğrencisine yaptırdığı istatistiğe göre. Protestanlar. IV. Weber. incelediği bir çok uygarlıkta kapitalizmin başlangıç özelliklerinin görülmesine karşılık. 10 . dünya içi (dünyaya dönük) asketizmin belli bir kişilik tipi yarattığı yalnızca Batı' da ortaya çıkmıştır. Ayrıca astlar verilen emirlerin kurallara uygunluğunu sorgulayabilirler. bir ülkedeki din ve meslek istatistikleri yan yana konulunca.. Bu eleştirinin ne kadar haklı olduğu tartışılabilir. birey ve toplumun ekonomik durumları arasında pozitif bir ilişki vardır: Katoliklerle Protestanların yaşadığı ülkelerde. Çünkü ideal olarak emri verenin teknik bilgisinden dolayı orda olduğu ve emrin kurallara göre verildiği varsayılmak durumundadır. Protestanlar fert ve cemaat olarak nispeten zengindir.bürokrasiyi aynı anda iki tarafa birden bakabilen tanrı Janus gibi düşündüğünü ileri sürmüştür. Protestanlığın belirli bir yorumu. 1993: 62) Kapitalizmin sosyo-ekonomik düzen olarak vücuda gelmesi. zorunlu şart.
yukârıdaki karşılaştırmasını uygarlıklar bazında yapmıştır: Batı dışındaki uygarlıklarda pek çok kapitalist olgu varsa da batı kapitalizminin özgün nitelikleri olan kâr arayışı ile akılcı çalışma disiplinin bileşimi tarih boyunca bir kez ortaya çıkmıştır.kalkınamamış ülkelerde Katolik nüfus yoğunluktadır: İtalya. 1647 Westminster Bildirisi metninden oluşan bu öğreti. orta sınıfın örgütlediği çeşitli dernek ve cemaatler sayesinde yaygınlaşmıştır. en çok da Baptistler' e üye olanların sayısı az değildir (hatta eski kuşaktan olanların çoğunluğunun üye olduğu söylenebilir). Oysa. Weber ' in kendi ifadesiyle “Amerikalı 'girişimciler' in. kapitalizmin tamamlayıcı şartları mevcut olmasına ve hatta kapitalizmin başlangıç unsurları Katolik ülkelerde ortaya çıkmasına rağmen Endüstri Kapitalizm’ i bu ülkelerde gerçekleşmemiştir. (Weber. Mistik dinler Hint-Çin dinleridir. dünya dinleri ile ilgili yaptığı çalışmasına göre: Mistik bir eğilim taşıyan dinler iktisadi gelişmeye uygun olmamasına karşılık. 1978: 611-633) Weber.Her birimizin kurtuluşu (seçilmesi) ya da helâkı (lanetlenmesi) Tanrı tarafından önceden belirlenmiş olup kişinin. Hinduist. Budist.İster seçilmiş ister lanetlenmiş olsun bireyin dünyadaki ödevi. Avrupa’ da olduğu gibi ABD’ de de Prüten Ahlâk. Protestanların düzenli yaşama nitelikleri ve ilkeleri. inançlı olmayana kimse güvenmez. bu dinsel toplulukların (orta sınıfın) benimsediği tutumlar yaygınlaşmasaydı. Üçüncü İlişki: Protestanlık anlayışı ile kapitalizmin rasyonel ahlâkı arasında örtüşme vardır. Weber. Max Weber' in kullandığı Protestan ahlâk öğretisi. Tanrı' nın şanı için çalışmak ve yer yüzünde Tanrı' nın hâkimiyetini kurmaktır. .Dünyayı yaratan ve yöneten. İslâm dini de başlangıçta aktif riyazet kârakterli iken. ABD' in iktisadi gelişmesinde de gerekli iktisadi zihniyeti temin etmesi açısından Prüten Ahlâk etkili olmuştur. geniş kitlenin değerlerini belirleyebilecek düzeyde yaygınlaşıp benimsenmiş olmalıdır. Batı uygarlığı dışında. temelde Protestanlığın önde gelen Calvin' ci ilahi takdir öğretisine dayanır. yüce bir Tanrı vardır. İspanya. 10 . Bunlar: Konfüçyen. Sayılan ilkeler üç terimle özetlenebilir: 1) Her ferde cennet önceden müjdelenmiştir. İslam ve ayrıca Musevilik din ve ahlâk sistemleridir (Weber.. Batı tipi kapitalizm.Tanrı dünyayı kendi şanı için yaratmıştır. kendi çabasıyla önceden belirlenen bu akıbeti değiştirmesi mümkün değildir. ama insanların sınırlı akıllarının kavrayamayacağı mutlak. 1993: 227. 'endüstri şefleri' nin. Amerika' da bile gelemezdi Weber. multi-milyonerlerin ve tröst krallarının arasında resmen bir mezhebe. 1989: 372): . 1993: 241-244) Zaten. Zaten ABD ' nde bir kiliseye üye olmayanın ekonomik hayatta pek şansı yoktur. din dogmalarının yalnızca aktif riyazeti taşıması yetmez. . Hıristiyan. Geniş orta sınıf tabakaları (çiftçiler dahil) burjuva kapitalist iş ahlâkının yayılmasına ve korunmasına hizmet etmiştir. çünkü. . dünyaya dönük (dünya içi) asketizmle uzlaşmış dinler iktisadi gelişme için münbit bir kaynağı oluştururlar.. kapitalizm bugünkü ulaştığı yere. biraz daha ileri giderek. hiçbir yerde gelişmemiştir. Portekiz ve Yunanistan gibi. beş noktada özetlenebilir (Aron. Uygarlıktan kasıt dünya dinleridir.İnsan için kurtuluş ancak tanrısal merhametle mümkündür. sonradan bazı toplumsal tabakaların etkisi (tasavvufun) ile mistik karaktere bürünmüştür. . Aynı zamanda.
. düzenli. bunlar bu yüzden erdemdir (Weber. Protestan mezhepleri bilinçli olarak. kapitalizmin ilk belirtileri olarak kabul edilir. Tanrı için çalışmalıdır. büyünün karşısında yer alır. fert. 1961: 83) İlahi takdir öğretisine göre. merkeziyetçiliğin ve onun zihniyeti olan kollektivizmi parçalayan feodalizm ile ortaya çıkmıştır (Türkdoğan. Bireysellik. Birey. yakın ile ortaklık ve başkalarına karşı görev duygusunu zayıflatır. sürekli çalışma. Ancak. Tanrı 'nın emrine boyun eğme olarak yorumlanmağa başlanır." Franklin' in bütün ahlâki yaklaşımları. ilk kapitalizmin "doğruluk en iyi siyasettir" ilkesine uygun bir bağ kurmuşlardır. 1993: 276-277). Protestanlığın pragmatik düşünürlerine gönderme yaparak tezini ispatlamaya çalışmıştır. Kalvinci mezhepler. asketik tarikatlar ve mezheplerdir. Her şey Tanrı' nın takdirine bağlı olduğundan. İlk reformist olarak bilinen Luther' in iktisadi düşünceleri.. paranın doğurgan tabiatı vardır. Akılcı. Bu psikolojik süreç neticede ferdiyetçiliği güçlendirmiştir (Aron. bâtıl inancın. bireylerin bilincini doğaya ve doğal düzene yöneltmiştir.. Nitekim bu süreç.2) Çalışma (iş) bir fazilettir ve 3) İnsan kendi mesleğini kendi seçmelidir (Türkdoğan. en önde gelen prüten düşünür olarak kabul ettiği Benjamin Franklin’ den şunları aktadır: "Unutma ki vakit nakittir. Bu bakımdan bu anlayış bilimsel araştırmanın gelişmesine yararlıdır ve her türlü putun. Bu durumda bireyler "seçilmesinin" işaretlerini arayacaktır. çalışkanlık. modern ferdiyetçiliğin en önemli tarihsel temellerinden biri. dakiklik. Bu anlayışta. 1961: 41-43) Doğru ve iyi yüreklileri Tanrının zenginlikle mükâfatlandıracağı inancı bütün dünyada vardır. ilk olarak Avrupa' da. 1986: 373) Herkes Tanrı karşısında yalnızdır. Ancak yine de Luther’ in düşünceleri ve başlattığı reformasyon hareketi sonrakilerin yolunu açmıştı. kredi paradır . 1993: 129). herkesin cüzdanının efendisidir. kurtuluşa mı ereceğini. Protestan İktisat Ahlâkı ile kapitalist iktisat zihniyeti arasında korelasyon kuran Weber. yararcılığa dönüktür: Şerefli olmak yararlıdır. bu inanç ile bu türlü ibadet arasında. Protestan mezheplerine özgü 10 . dünyada günaha batmış mü’min. meslek. Tanrı ile kul arasında aracıyı reddetme anlayışı. Kalvinist öğretide olduğu gibi metodik hayatla Tanrı' nın rızasına götüren yollar değildi (Weber. Böylece eski Yahudilik ile başlayan. Yine Luther’ e göre. kapitalizmin "kahramanlık" zamanlarında ve kısmen günümüzde görülen "çelik iradeli" püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' i ortaya çıkarmıştır (Aron. modern kapitalist öz-ahlâkın fertçi ekonomik dürtülerini. yoksa lanetleneceğini mi bilemez. Meselâ. iyi bir ödeyici. herkes kendi işiyle meşgul olmalı ve asgari bir hayat seviyesine rıza göstererek refah hırsına kapılmamalıydı. kurtuluşu bahşetmek Tanrının elindedir. Dinsel kuşkuyu sadece bu yatıştırır ve bağışlanma kesinliğini verir. 1981: 54). Zeytinoğlu.. kurtuluşa ulaştıracak bütün sihirli araçları bâtıl inanç ve günah sayıp reddetme anlayışının egemen olduğu dünyanın büyüden temizlenmesi süreci burada sonuca ulaşmış olmaktadır (Weber. Bu. yalnızca asketik mezheplerinin metodik yaşam biçimi meşru kılabilirdi (Weber.. Çünkü. Weber. Weber’ e göre.. Bu tür bir dinsel görüş her türlü mistizmi dışlar. Seçilmişliğinden emin olmak için bir meslekte aralıksız çalışmanın en iyi yol olduğu özellikle salık verilir. Aslında ferdiyetçilik. ölçülülük de aynı. Çünkü. Luther' e göre. "parayı faize vermek doğru olmadığı gibi fertlerin servet peşinde koşması da doğru değildi". Batı' da ferdiyetçiliğin ortaya çıkması. kurtuluş (seçilmiş olmak) belirsizliğinin verdiği korkudan kurtulmak için çalışmaya yönlendirilir. 1986) Bir görüşe göre. aslında Calvin' den oldukça farklı olup daha ziyade Orta Çağ' ın teolojik görüşüne bağlıydı. Kilise ve ayinlerin yardımıyla kurtuluşa ermek mümkün değildir. çünkü kredi sağlar. Bu yetki Kilise ve Papazlar tarafından tasarruf edilemez. 1981: 185). 1993: 113. dünyevi (ekonomik) başarılarda seçilmişliğin (felahın) kanıtının bulunduğunu düşünürler.
Zaten. kişinin mesleğindeki başarısı onun seçkinler arasında olduğunun işaretidir. 1981: 59) KAYNAKLAR 10 . "sakın. hem de bu kârın en büyük kısmının yeniden halindedir (Türkdoğan. Kapitalizm. Protestanlar çok çalışıyor ve sermaye biriktiriyorlardı." Kalvin' ci öğreti ile kapitalist zihniyet arasında şaşırtıcı benzerlik vardır. 1985: 59). 1993: 268). "Ancak". başarılı iktisadi faaliyeti ve kazancı. kapitalist zihniyet. Faizin günah olmadığını açıklayarak.. Sonuçta. bu cehenneme götüren yoldur. hem âzâmi kârın aranmasını. ticaret ahlâkı için çeşitli esaslar bile vaaz etmişlerdir (Weber. Nitekim Cenevre. onun bize uygun gördüğü yerde çalışmalıyız. devlet müdahalesi konusundaki söylemleri kapitalizmin gelişiminde büyük etkisi olmuştur. biriktirdiklerini ölçüsüz harcamalarına izin vermediği gibi. hayatımızın bir tek anını bile boşa harcamamalıyız. Kimin kurtarılacağını ve kimin cehenneme gideceğini Tanrı önceden bilir. Zenginliğini halkın faydası için kullan. 1981: 184). Metodistler. arzu edilebilir dini faaliyet olarak tespit etmiştir (Bodur. Protestan ahlâkı. inananlarına bu dünya nimetlerinden sakınma ve çileci bir davranış öğütler. servetlerinin atıl bırakılmasına da izin vermiyordu. 1991: 83). Calvin özellikle. Protestan ahlâkın ekonomik hayata kazandırdığı en önemli erdemi. Amsterdam. 1986: 374) Katolik papazın. bedensel zevkleri yadırgadılar ve ekonomik düzen yarattılar (MacRae. diye uyarıyor Bakster. Bunun yanı sıra iyi bir ticaret ahlâkı temin etmiştir. İnançlarından kaynaklanan nefsin arzularına direnme ilkesi. Protestan ahlâk. Protestan tutumu ile kapitalist tutum arasındaki tinsel yakınlık. Max Weber'e göre. servetini lüks yaşamak için kullanma. Protestanlık spekülasyon. pişmanlık duygusu ile inandıkları takdirde bağışlanma sözü verdiği alçak gönüllü günahkârlar yerine. Örneğin Amerika' da Kuveykır ve Bapdistler fiyat politikasını ilke haline getirenlerin kendileri olduğunu iddia etmişlerdir. kendilerinin bilincinde olan ve kapitalizmin kahramanlık dönemlerinde gördüğümüz. cemaat için bir işe yara. yatırım yaptılar. faiz. borç verme. burada bütün açıklığı ile ortaya çıkar. Servet kazanan tacir başarısında. Protestan ahlâkı. tipik burjuva ahlâkı Protestan ahlâkından kaynaklanır. Protestan ahlâkında mevcuttur. her zaman daha fazla üretmek isteğini doyurmak için olabildiğince yüksek kâr arayışı gibi tuhaf bir davranışın açıklanmasını ve meşru kılınmasını gerektirir (Aron. yaşam zevklerinden yararlanmak için değil.. tek ödülümüz Tanrı' nın bize yüklediği görevde elimizden geleni yapmamızda yatar. Londra gibi Protestan merkezlerin ticari kapitalizmin yoğunlaştığı yerler olmuştur.olmamakla birlikte yalnız Protestan mezhepleri arasında devamlılık ve tutarlılık göstermiştir. Max Weber' e göre. iktisadi faaliyetlere yöneltmiştir (Türkdoğan. örneklerine bugün de rastlanan "çelik yapılı " püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' ortaya çıkar. işin akılcı örgütlenmesini ve üretim araçlarının gelişmesini sağlamak için kârın büyük kısmının tüketilmeyip biriktirilmesini içerir. ama. o tarihe kadar borç verme işlemine konu olmadan yalnızca gelecek kötü günler için tasarruf edilmiş yastık altı paraları. bir meslek içinde düzenli ve metodik çalışmanın dini görev olduğu bilincidir. İngiliz Protestan vaiz Richard Bakster şunları nasihat etimiştir (Braudel. zira. Batı' lı olmayan toplumlarda örneği görülmeyen. Tanrı' nın onu seçmiş olduğunun kanıtını görür. Bale. 1991: 163): Çok değerli ve kısacık dünya. Nitekim Protestan ahlâkı.
pdf VERGİN.tr/makale/150. Tanımlar. M. (2006b) Meslek Olarak Siyaset (Birinci Basım) Çevirenler: Afşar TİMUÇİN. M. M. D.Ü. Sayı 2. İ. Cilt 3. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi. Ankara: İmge Kitabevi WEBER. (1995) Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı (Birinci Baskı) Çeviren: Özer OZANKAYA. Yaklaşımlar (Beşinci Basım) İstanbul: Bağlam Yayıncılık WEBER. (2007) Sosyolojinin Temel Kavramları (Altıncı Baskı) Çeviren: Medeni BEYAZTAŞ İstanbul: Bakış Yayınları 10 . (2005) Sosyoloji Yazıları (Yedinci Baskı) Çeviren: Taha PARLA İstanbul: İletişim Yayınları WEBER. (1999) Max Weber’de Bilim ve Sosyoloji (İkinci Basım) İstanbul: Küyerel Yayınları TORUN. (2003) Kapitalizmin Zorunlu Şartı “Protestan Ahlâk”. M.edu. (1997) Protestan Ahlâkı ve Kapitalizmin Ruhu (İkinci Baskı) Çeviren: Zeynep ARUOBA İstanbul: Hil Yayın WEBER.cumhuriyet. (2006a) Bürokrasi ve Otorite Çeviren: H. M. (2007) Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar. M. http://eskidergi. Bahadır AKIN Ankara: Adres Yayınları WEBER. N. Mehmet SERT İstanbul: Chiviyazıları Yayınevi WEBER. C.ÖZLEM.
(1985) Weber (Dördüncü Baskı) Çeviren: Nur VERGİN Ankara: Afa Yayıncılık ZEYTİNOĞLU. (1971) Max Weber’de Hukukun ve Meşru Otoritenin Sosyolojik Analizi Ankara: Ankara İktisadî ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları VERGİN. Ekber (1991) Modern Kapitalizm’in Doğmasında Dinin Rolü Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10. N.ÇELEBİ. D. C. Erol (1993) İktisat Tarihi İstanbul: Süryay Yayıncılık BODUR. D. Erzurum BRAUDEL. (2007) Sosyoloji Notları Ankara: Anı Yayıncılık ÖZLEM. O. Yaklaşımlar (Beşinci Basım) İstanbul: Bağlam Yayıncılık TÜRKDOĞAN. G. H. (2002) Felsefe Yazıları (Üçüncü Basım) İstanbul: İnkılâp Kitabevi SAN. N. Sayı. (2007) Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar. (2005) İslâm Değerler Sistemi ve Max Weber (Birinci Baskı) İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık MACRAE. Fernand (1991) Maddi Medeniyet ve Kapitalizm Çeviren: Mustafa Özel İstanbul: Ağaç Yayınları 10 . Tanımlar.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?