Bugün içinde bulunduğumuz sosyo-politik atmosfer nasıl meydana geldi? Bundan söz etmeye çalışacağım. Ama yazacaklarım gözlemlerime, deneyimlerime ve hissettiklerime dayanacak. Yazacaklarımın içine nüfuz eden öznel unsuru fark edeceksiniz. Bazen öznel yargıların da -henüz doğrulanmamış olsa da- potansiyel olarak doğru olabileceğini kabul etmek gerekir. Biraz lafı uzatacağım ama özellikle benim yaşlarda ve daha büyük olanlar aşağıdaki satırları okurken yaşananlar gözlerinden bir film şeridi gibi geçecek -öyle umuyorum.
Reha Muhtar'ın ekranlarda olduğu zamanlardı. 90'lı yılların ikinci yarısı. Sanırım 1999'da satanizm haberleri almış başını gidiyordu. Akşam saatinde ana haberlerde satanizmin gençleri nasıl tehdit ettiği anlatılıyor, ciddi ciddi buna saatler ayrılıyordu. Bir satanistin babası Reha Muhtar'a konuk olmuş, "elime geçse oğlumu baltayla doğrarım" demişti. "Hangisi satanist, oğlu mu yoksa babası mı? Hangisi daha kötü?" diye kafamız karışmıştı. O zaman bile en azından şunun farkındaydık: Ortada tehdit filan yoktu. Şeytancılık oynayan bir avuç şaşkının varlığı abartılmış, satanizm sanki Türkiye'yi saran bir akımmış gibi gösterilmişti. Gençlerin önünde yeni tehdit: Şeytancılık! Haberlerde açıkça söylenmese de ima edilen şuydu: Eğer çocuklarınız dini ve geleneksel değerlerimizden uzaklaşırsa varacakları nokta satanizmdir.
Derken 1999 depremi yaşandı, 17 Ağustos'ta, malum. Lise sona geçmiş bir öğrenciydim ve o dönem insanların dalga dalga dindarlaştığını hatırlarım. Sanırım büyük korkular, travmalar insanların ellerindeki değerlere sıkı sıkıya sarılmalarıyla sonuçlanıyor. O dönemde okulun kantininde çalışan ablaların kapandığını fark ettik ilk. Sonra caddelere, sokaklara, pazarlara baktık. Herkes kapanıyordu. Kapanan bir genç kız ise çevresinden takdir görüyordu: "Çok iyi yapmış, çok güzel olmuşsun kızım, sakın açılma!" 2000 civarında şu BBG'ler ve ardından kaynana programları başladı. İnsanlar birbirini gözetliyor, birbirinin dedikodusunu yapıyordu. İlk başta toplum buna o kadar da hazır değil ve tepkiliydi: "İnsanları gözetlemek, dedikodu yapmak, ne kadar saçma!" diyorlardı. Ama işin içine bizim kültürümüzdeki kaynana-gelin ilişkisi gibi baskıcı unsurlar yedirilince beyaz bayraklar çekildi. Artık programların cazibesine karşı koymak mümkün değildi. Müge Anlı'lar, Esra Erol'lar ve dizilerde reyting almak uğruna sürekli bağıran, kaşları çatık, kavga eden tipler insanlara model oldu. Onlarla bir nesil yetişti. Artık insanlar "ayar verme" tutkunu olmuştu. Nezaket rafa kaldırılmış, çok konuşanın, sesi gür çıkanın haklı olduğu inancı etrafı sarmıştı. Çok konuşmakla doğru konuşmak arasındaki ayrım buharlaşmıştı, mesele karşınızdakini susturmaktı: Ne de olsa güçlü zayıfı ezerdi. Kaynana Semha Hanım en popüler insandı. İbrahim Tatlıses kızınca birilerinin topuğuna sıktırıverirdi: Ne de olsa o imparatordu. Bir yanda da oyuncu kadrosu nitelikli olan ama muhafazakar ortamı besleyen diziler vardı: Ekmek Teknesi gibi. Düzenli izlemedim ama arasıra denk geldiğimde geleneksel bir aile yapısı, dominant bir anne görürdüm. Bir tane agresif aşık vardı, hani sevdiğini bıçakla doğrayabilecek gibi dengesiz hareketleri ve beklenmedik agresiflikleri olan. Annesiyle karnındaki bebek arasında geçen ve meleklerin aracılık ettiği bir diyalogu aktaran bir adam vardı. Ayrıntılı olarak hatırlamıyorum. Ama tüm bu TV programları, diziler, ünlüler ve tabi ki 2001 iktisadi krizi AKP'nin doğmasına zemin hazırladı.
99-2002 arasında her şey o kadar hızlı değişti ki, artık plajda yüzen kadınlar bile bu sataşmalardan kurtulamıyordu. "Soyunmakla olunuyorsa medeni, Afrikalı yamyam senden benden medeni" gibi beylik ve yüzeysel laflar trend halini almış, bilinçaltımıza medeni olmanın koşulunun giyinmek ve kapanmak olduğu algısı yerleştirilmişti. Bunun geleceği nokta internette AKP destekçisi ve muhafazakar yüzbinlerce, belki de milyonlarca insanın Facebook gibi ortamlarda: "Örtüsüz kadın perdesiz eve benzer; perdesiz evse ya satılıktır ya da kiralık" gibi sözleri paylaşmalarıydı. Bu sözü dikkatli okuyun, başı açık kadın resmen fahişe ilan ediliyordu: zira ya satılıktı ya da kiralık. Geçen yıl kadınlar plajı yapmaya kalktılar, o civarda oturan insanlar bu Berlin Duvarı gibi yapıya karşı geldi ve yıktı. Buna "utanç duvarı" deme cesaretini gösterdiler. Yaşanacaklar belliydi, kendimizi kandırmayalım. Kadınlar plajı yapıldığında bütün kadınlar oraya gitmek zorunda kalacaktı. Eğer "karma" plaja giderlerse onlar için her şey söylenecekti. Yalan mı?
90'lı yıllardaki özgürlük rüzgarı 99'dan itibaren son buldu. Hatırlar mısınız? Pop müziğin altın çağı denen -özellikle 90'ların ilk yarısında- şarkılarda "Karabiberim, vur kadehlere. Hadi içelim, içelim her gece" ya da "İçelim sabah kadar, Akdeniz gecelerinde" gibi sözler geçiyordu. Şimdilerde içmekten, sevişmekten bahseden pek yok. Rakı bile diyemiyorlar, anason kokusundan söz edilen bir şarkı duydum bir iki sene önce. Özgürlük sadece aşk ve şarap mıdır? Bunlar da önemlidir ama kuşkusuz bunlardan ibaret değil özgürlük. İlk zamanlar AKP doğrudan doğruya yasaklamıyordu karşı olduğu yaşam tarzını. Mesela tam 23 Nisan civarında Kutlu Doğum Haftası etkinlikleri başlar oldu. Kutlu Doğum Haftası'nın kapsamı o kadar geniş tutuluyordu ki, çocuklar için futbol turnuvası bile bu yeni paradigmaya yediriliyordu. Ramazan ayı boyunca tüm kanallarda 7/24 dini yayınlar yapılıyordu -bunda pek bir sakınca yok fakat şehrin göbeğindeki sokakları iftar sofralarıyla doldurmak bu belediyelerin yeni icadıydı. Kamusal alan herkesindir, elbette sokakta iftar yapılabilir; tıpkı solcu müslümanların yeryüzü sofraları kurması gibi. Ama aynı belediyeler sokaklarda içki içilmesinden hoşlanmıyor, barların ve restoranların masa ve taburelerini kaldırıyordu. Artık öyle bir hale gelmişti ki durum, hiçbir şey diyemezdiniz. En ufak bir eleştiride size "Beyaz Türk", "darbeci", "dinsiz" vb. etiketlerini yapıştırırlardı. Oysa eleştirilere yanıt vermekle insanları yaftalamak bambaşka şeylerdir.
Bisiklete binenlere sataşanlar görebilirsiniz. Koşu yarışında bir cadde kapatıldığı için koşanlara tepki verenler görebilirsiniz. Yelkenlisini almış rüzgarlı bir havada denize açılanlardan haz etmeyenleri görebilirsiniz. AKP seçmeninin -en azından bir kısmı- kendi hayat tarzının dışında yaşayanlardan haz etmiyor. Mesele sadece içki değil yani. Bisikletle gidenler için minibüste şoföre "sıkıştır şu bisikletlileri ya!" diye bağıran yolcu bilirim. "Değerlerimize sahip çıkıyoruz" derken dini de arkalarına alan bu güruh tuhaf bir karışıma dönüştü. Herkes kendileri gibi olmalıydı. Aksi halde pala ya da sopayla insanlara saldırabilirlerdi de. Başörtülü bacılarıma saldırdılar diyenler nedense başı açık bacılarına saldırıldığında ses çıkartmayacaklardı. Ne de olsa onlar kendilerinden değildi, her şey yapılabilirdi.
99'dan itibaren medya ile kafası karışmış bu kitle, sınıfsal bir ideoloji geliştirememenin ezikliği içinde kendisine referans noktaları aradı. Necip Fazıl Kısakürek "üstat" olarak anılır oldu. Sürekli ondan şiirler paylaşıldı. Rabia işaretleri onların sembolleri oldu. STV dizileri ise sağlıklı akıl yürütmelerini sekteye uğrattı. Her sene kar eden TÜPRAŞ satılırken maliye bakanı Kemal Unakıtan “satarım kardeşim, kar da etse satarım!” diyor ve bu mantıksız açıklama alkışlanıyordu mesela. Vahşi bir serbest piyasa, üç milyon civarında açlık sınırı altında yaşayan ve belediye yardımlarıyla ayakta kalan bir kitle, sürekli dine referans, Karagöz ve Hacivat oyunları, İsmail Türüt gibi kişilerin nefret saçtığı halk konserleri, Fetih 1453 gibi filmler ve Çanakkale Destanı gibi çizgifilmlerde sürekli aşılanan Osmanlı hayranlığı bu tuhaf ideolojinin üstyapısını oluşturdu. Özellikle 2007'den itibaren, muhafazakarlaşma, Osmanlılaşma şeklinde yön değiştirdi. İsmet İnönü’ne alenen yüklenilirken Atatürk’e dolaylı bir saldırı başladı. Sözcükler dikkatli seçildi, mesela asla "Ulu Önder" denmedi, "Gazi" dendi Mustafa Kemal için. Kurtuluş savaşının esamesi okunmaz oldu. Varsa yoksa –sonunda yenildiğimiz ve İstanbul’da İngilizlerin cirit atmasıyla sonuçlanan- Çanakkale savaşı vardı bahsedilen. Üstelik o da iman gücüyle kazanılmıştı. Referans noktası Mustafa Kemal ya da modern ordu değil de Seyit Onbaşı efsanesiydi.
Birkaç sene önce İstanbul'da devasa bir akvaryum açıldı. Açılışta başbakan "müdürüm, burada üç gün giriş halka ücretsiz olsun" talebinde bulunmuştu da "halk" akvaryumu resmen talan etmişti. Bozuk para atarak balıkları öldürdüler. Bazı tropikal balıkların fotoğraf makinesi flaşına karşı hassasiyeti olduğunu hatırlatan güvenlik görevlilerini tartakladılar. İzdiham yaşandı. "Kimsin lan sen?" diyebilirlerdi güvenlik görevlilerine, ne de olsa başbakan arkalarındaydı. Zaten onlara hiçbir şey diyemezdiniz: "Bize göbeğini kaşıyan adam dediler, bizi hor gördüler!" diye cevap verirlerdi. Sanırım başbakan halka, seçmenine özgüven vermek isterken kontrolu elinden kaçırdı. Bayağılık, şiddet, kaba-sabalık, lafla dövme, doktor ve öğretmen bıçaklama, kafa tokuşturma, “şikayet ederim seni!” nidaları bu atmosferin bir sonucu oldu. Hal böyleyken bugün yaşananlar münferit değildir. Nevşehir'de geçenlerde arabasına bisikletle çarptı diye Japon bir turisti öldürüp, ardından tecavüz etti adamın biri. Olayı takip etmek için gelen Japon gazetecilere ise adliye önünde sanığın yakınları saldırdı. Üstelik gezi eylemlerine karşı son derece gözü kara olan polis "saldırıyı engellemede yetersiz kaldı" gibi satırlar okuduk.
Siyaset ise tamamen bayağı bir üslupla yapılıyor. Sanki ülkeyi yöneten CHP imiş gibi sürekli CHP'ye ve diğer muhalefet partilerine sataşılıyor. Siyasilerin bayağılığı ve düzeysizliği, hükümet sözcüsü Hüseyin Çelik'in "Sayın Bahçeli evlat acısı nedir bilmez çünkü onun evladı yoktur" sözlerinde açığa çıkarken, bu sözler üzerine ekranları başında biz utanıyorduk. Eğitim-sen "PKK'lıları içinde barındırıyor" diyerek eleştiriliyor, ama AKP yetkilileri Öcalan ile görüşünce sıkıntı olmuyordu. Zamanında BDP ile ittifak yapan SHP lideri Karayalçın vatan haini ilan edilirken, Leyla Zana ya da Öcalan'la görüşen AKP lideri ya da yetkililerine söz söylenmiyordu. Biz ne ara bu kadar riyakar hale geldik? Bu kadar değişmemiz için 13-14 sene nasıl yeterli olabildi?
Şu an düzen adamı diyebileceğim egemen insan modeli şöyle: Profiline Rabia simgesi koyan, Necip Fazıl'dan alıntılar paylaşan, otomobilin arkasına Arap harfleriyle Allah yazdıran, evine ve işyerine Osmanlı tuğrası asan, sesi gür, çok konuşup karşısındakini susturarak baskılayan, "Erdoğan aşığı", maddi durumu iyi, belediyede ve tüm diğer kurumlarda tanıdıkları olduğu için işini kolayca yaptıran, her eleştiriye "işte bunlar hep cehape!" diye yanıt veren, kendisini sürekli mağdur gösteren ve tabi ki AKP'ye oy veren kişi.
Milli Gazete yazarı Mehmet Şevket Eygi son günlerde bir yazısında şunları söyledi: "Şu koskoca açık saçık kadına bakın, güpegündüz kalabalık caddede bir külah dondurmayı inek gibi yalayarak yürüyor. Bir elinde dondurma bir elinde cep telefonu." Gelinen nokta artık budur. Sokakta bir kadın dondurma yiyemeyecek. Peki bu yeterli olacak mı? Asla. Baksanıza "bir elinde cep telefonu" diyor, demek ki ondan da rahatsız. Her şeyi yasaklasanız bu kez de "kadınlar sokakta kahkaha atıyor" der. Onu yasaklasanız, "kadın gülümsüyor" der. Onu yasaklasanız, "kadınlar terlikle geziyor ayaklarını görüyoruz tahrik oluyoruz" der. Bitmez bu talepler. Üstelik burada kendi özgürlüğü değil söz konusu olan. Tüm diğer yurttaşların ve kamusal alanın kendi canının istediği gibi olmasını istiyorlar. Bu taleplerin asla sonu gelmeyecek. Bu muhafazakar atmosfer dağıtılmalı. Gezi olayları ve bu sıralar Antakya'da, Tuzluçayır'da ve bazı diğer yerlerde yaşananlar bu hegemonik baskıya karşı verilen tepkilerdir. Artık muhafazakar dalga miadını doldurmak üzere. Yeni bir dönemin kokusunu alabiliyorum. Umarım yanılmam.
Tamer Ertangil.
Tamer Ertangil.
Kaynaklar: