Veri ekonomisi antitröst kurallarına yeni bir yaklaşım gerektiriyor
Yeni bir meta, kazançlı, hızlı büyüyen bir endüstri doğuruyor ve antitröst düzenleyicileri, bu akışı kontrol edenlerin kısıtlanması için bir adım atmaya zorluyor. Yüzyıl önce söz konusu kaynak petroldü. Şimdi benzer endişeler, dijital çağın petrolü olan veri ile işlem yapan devler tarafından dile getiriliyor. Bu devler —Alphabet (Google’ın ortak şirketi), Amazon, Apple, Facebook ve Microsoft— durdurulamaz görünüyor. Dünyada listelenen firmalar arasında bunlar en değerli beş tanesi. Kârları değişken: 2017'nin ilk çeyreğinde beş şirketin 25 milyar dolar net kârı vardı. Amazon, Amerika'da çevrimiçi harcanan tüm dolarların yarısını alıyor. Google ve Facebook, geçen yıl Amerika'da dijital reklamcılıktaki reklam büyümesinin neredeyse tamamından sorumlu tutuluyor.
Böyle bir hâkimiyet teknoloji devlerinin yollarını ayırmasına neden oldu, tıpkı 20. yüzyılın başında Standard Oil şirketinde olduğu gibi. Bu gazete geçmişte böyle şiddetli bir eyleme karşı durdu. Boyut tek başına sorumlu değil.
Devlerin başarısı tüketicilerin yararına oldu. Çok az kişi Google’ın arama motoru, Amazon’un bir günde gerçekleştirdiği teslimatlar ya da Facebook’un haber beslemesi olmadan yapabilir. Ya da bu firmalar standart antitröst testleri uygulandığında alarm vermeyebilir. Tüketicilere fahiş fiyatlar uygulamak bir yana, bu hizmetlerin birçoğu ücretsiz (kullanıcılar, aslında, daha fazla veri sağlayarak ödeme yapıyor). Çevrimdışı rakipler hesaba katıldığında, bunların pazar paylarını hiç endişe verici görünmüyor. Ve Snapchat gibi hızlı başlangıçlar, yeni giriş yapanların hala bir dalgalanma yaratabileceğini gösteriyor.
Ama endişelerin bir nedeni var. Veriyi kontrol etmeleri internet şirketlerine muazzam bir güç sağlıyor. Petrol çağında benimsenen eski tarz rekabet anlayışı, “veri ekonomisi” adı verilen şey için eskimiş halde. Yeni bir yaklaşım gerekiyor.
Nicelik, kendi içinde bir niteliğe sahip
Ne değişti? Akıllı telefonlar ve İnternet veriyi verimli, her yerde ve çok daha değerli hale getirdi. İster koşuya gidin, ister TV izleyin ya da yalnızca trafikte sıkışmış olun, neredeyse her etkinlik bir dijital iz oluşturuyor — veriyi rafine edenler için daha fazla hammadde. Saatlerden araçlara cihazlar İnternet'e bağlandıkça, hacim artıyor: Bazı tahminlere göre otonom bir araç saniyede 100 gigabayt veri üretiyor. Diğer taraftan, makine öğrenimi gibi yapay zekâ (AI) teknikleri veriden daha fazla değer çıkarıyor. Algoritmalar müşterinin ne zaman satın almaya hazır olduğunu, bir jet motorunun ne zaman servis gerektirdiğini ya da bir kişinin felaket riski ile karşı karşıya kaldığını tahmin edebilir. GE ve Siemens gibi endüstriyel devler artık kendilerini veri firmaları olarak pazarlıyor.
Bu veri bolluğu rekabetin doğasını da değiştiriyor. Teknoloji devleri ağ etkilerinden her zaman yararlanmıştır: Ne kadar çok Facebook kullanıcısı oturum açarsa, başkaları için oturum açmak o kadar çekici hale gelir. Veri olduğunda ekstra ağ efekti de olur. Bir firma, daha fazla veri toplayarak, ürünlerini geliştirmek için daha fazla kapsama sahip olur, bu da daha fazla kullanıcı çekerek daha fazla bilginin üretilmesini sağlar, ve bu süreç böyle devam eder. Tesla otonom araçlarından ne kadar fazla veri üretirse, araçlarının kendilerini o kadar iyi sürmesini sağlar; ilk çeyrekte yalnızca 25.000 araç satan firmanın şu anda 2,3 milyon araç satan GM'den daha değerli olmasının nedeni kısmen bu. Muazzam veri havuzları bu şekilde koruma hendekleri gibi iş görebilir.
Veriye erişim ayrıca şirketleri başka bir şekilde de rakiplerinden korur. Teknoloji endüstrisinde rekabete ilişkin umutlu olma hali, görevlilerin bir garajda yeni açılan bir şirkete ya da beklenmeyen bir teknolojik kaymaya gafil avlanması olasılığına dayanır. Ancak veri çağında her ikisinin de olasılığı daha düşüktür. Devlerin gözetleme sistemleri tüm ekonomiye yayılmıştır: Google insanların neyi aradıklarını, Facebook neyi paylaştıklarını ve Amazon neyi satın aldıklarını görebilir. Kendi uygulama mağazalarına ve işletim sistemlerine sahipler, ve yeni kurulan şirketlere bilgi işlem gücünü kiralıyorlar. Bunlar kendi pazarlarında ve ötesinde etkinlikleri “tepeden görebiliyor”. Bunlar yeni bir ürün ya da hizmet tuttuğunda görebiliyorlar, ve bu sayede ürünü/hizmeti kolayca kopyalayabilir ya da tehdit haline gelmeden önce yeni başlayan şirketi satın alabilirler. Bana göre Facebook’un 2014'te 60'tan az çalışanı olan bir mesajlaşma uygulaması olan WhatsApp'ı 22 milyar dolara satın alması, olası rakipleri ortadan kaldıran bu “devre dışı bırakma alımları” kategorisine giriyor. Giriş ve erken uyarı sistemleri sunarak, veriyle rekabet kontrol altına alınabilir.
Kimlere tekel sonlandırıcı denir?
Verinin doğası geçmişteki antitröst önlemlerini daha kullanışsız hale getiriyor. Google gibi bir firmayı beş Googlet hizmetine bölmek ağ etkilerinin yeniden ağırlıklarını ortaya koymasına engel olmayabilir; zaman içinde bunlardan biri yeniden baskın hale gelebilir. Radikal bir yeniden düşünme gerekiyor, ve yeni bir yaklaşımın ana hatları görünür hale gelmeye başladığında iki fikir açığa çıkıyor.
Birincisi antitröst yetkililerinin sanayi çağından 21. yüzyıla geçmesi gerekiyor. Örneğin bir birleşme söz konusu olduğunda, müdahale zamanını belirlemek için geleneksel olarak boyutu kullanmışlardır. Şimdi ise anlaşmaların etkilerini değerlendirir firmanın veri varlıklarının kapsamını göz önünde bulundurmaları gerekiyor. Satın alma fiyatı ayrıca bir görevlinin yeni oluşan bir tehdidi satın aldığının bir işareti olabilir. Bu önlemlerde, Facebook’un WhatsApp için çok fazla miktarda ödeme yapmaya istekli olması, diğer bir deyişle sıfır gelir elde edecek olması, kırmızı bayrakları kaldırabilir. Tröst sonlandırıcılar ayrıca, örneğin fiyatlar üzerinde gizli anlaşmalar yapan algoritmaları bulan ya da rekabetin en iyi nasıl teşvik edileceğini belirleyen simülasyonlar kullanarak kendi pazar dinamiği analizlerinde daha çok veri-bilinçli hale gelmelidir.
İkinci ilke çevrimiçi servislerin veri üzerindeki hâkimiyetlerini gevşetmek ve bunları tedarik edenlere daha fazla kontrol vermektir. Daha saydam olmak yardımcı olabilir: Şirketler ellerindeki bilgileri ve bundan ne kadar para kazandıklarını tüketici ile paylaşmaya zorlanabilir. Hükümetler, veri kazalarını daha fazla açarak ya da veri ekonomisinin kamu altyapısı gibi önemli parçalarını yöneterek yeni hizmetlerin çıkmasını teşvik edebilir; Hindistan da dijital kimlik sistemi Aadhaar'da bunu yaptı. Ayrıca belirli veri türlerinin kullanıcıların izni ile paylaşılmasını da zorunlu kılabilirler; Avrupa, mali hizmetlerinde, bankaların müşteri verilerini üçüncü taraflara erişilebilir kılması şartını getirerek böyle bir yaklaşım benimsiyor.
Antitröstü bilgi çağında yeniden işler hale getirmek kolay olmayacak. Zira yeni riskleri de beraberinde getiriyor; örneğin daha fazla veri paylaşımı gizliliği tehdit edebilir. Ancak hükümetler birkaç devin hâkimiyetinde bir veri ekonomisi istemiyorsa, yakında bir şeyler yapmaları gerekiyor.