VATANDAŞLIK
Vatandaşlık kavramı, kişinin belirli bir devlete mensubiyetini ortaya koyan ve muhtevasını belirleyen hükümler itibariyle onun hukukî sıfatı şeklinde tezahür eden bir statüyü ifade eder. Türkçe'de "tabiiyet", "yurttaşlık", "uyrukluk" gibi kelimeler aynı kavram için kullanıldığı gibi; "teba", "yurttaş" ve "uyruk" kelimeleri de vatandaş karşılığıdır.
Bu kavram, devletin varlığı ile birlikte idrak edilmiş ve yaşanmış bir vakıayı işaret etmektedir. Hukuk teorisinde devletin beşerî unsuru olarak tahlil edilen insan toplumunun ve onu teşkil eden fertlerin hukuken belirlenmesi ihtiyacı yeni bir olay değildir. Bununla beraber, devletle birlikte ortaya çıkan bu ihtiyaç, ancak modern zamanlarda teferruatlı düzenlemelere konu olacak bir yoğunlukta hissedilmeye başlanmıştır. Çünkü fertlerin ülkeden ülkeye dolaşımının artması yakın zamanların bir gerçeğidir. Ticaret gayesiyle, iş bulma gerekçesiyle yahut da sırf turizm için milletlerarası ferdî dolaşımın yoğunlaşması; modern ulaşım ve haberleşme teknolojisindeki gelişmelere paralel olarak ortaya çıkmış bir vakıadır. Bu yüzden "devlete mensub olan" ile "yabancı"nın durumlarını detaylı kanunî düzenlemelere konu edinmek ihtiyacı 18. yüzyılın sonlarında ve 19. yüzyılın başlarında bir zaruret olarak hissedilmiştir.
Hukuk doktrininde bugün hakim eğilim vatandaşlığın iç hukuka dahil bir konu olduğu şeklindedir. Bununla beraber günümüzde serbest dolaşım yönünde görülen gelişmeler ve yabancılar hukukunda gözlenen süratli ve yoğun genişlemeler dikkate alınırsa vatandaşlık kavramının gerçekte milli insiyatifi aşan temayüllere konu olduğundan söz edilebilir.
Vatandaşlığın İslâm devletindeki anlamı konusunda akla ilk gelen prensip, "Mü'minler ancak kardeştirler" (el-Hucurât, 49/10) âyetidir. İslâm devleti için yeryüzündeki bütün Müslümanlar prensipte fark gözetilmeksizin vatandaşlık bağı içerisinde addedilirler. Gayri müslim bir diyardan İslâm toprağına göçen her Müslüman, İslam devletinin tam anlamıyla vatandaşı olur; diğer Müslümanların sahip olduğu bütün haklardan istifade eder.
Bunun için o göçmenin, fıkhî anlamda seferilik şartlarından çıkması; en az on beş gün ikamet ederek "mukim" hale gelmesi lazım ve yeterlidir. (M. Hamidullah, İslâmda Devlet İdaresi).
İslâm devletinin gayrı müslim vatandaşlarına (tebaasına) gelince, bunlar zimmî (ehl-i zimme) adı altında mü'minlerden farklı bir statüye bağlanmışlardır. Zekat adı ile Müslümanlardan tahsil edilen vergilerden ve mü'minler için mecburî olan askerlik mükellefiyetinden muaf bulunurlar. Güvenliklerinin devlet tarafından tamamen deruhte edilmiş olmasına mukabil, bir çok muafiyet ve istisnaları olan, oranı düşük bir nevi baş vergisi mahiyetinde yıllık cizye öderler. Aralarındaki ihtilafları kendi dinlerinin kurallarına göre bir nevi adlî muhtariyet içinde kendi aralarında hallederler.
Tarihi bir vakıa olarak ümmetin muhtelif devletlere bölünmesi ve olayların zorlanmasıyla bu vatanın hukukçular tarafından bir mecburiyet olarak kabul; Müslümanların aralarındaki ilişkileri farklı vatandaşlık bağları içerisinde sürdürmek zorunda bırakılmaları sonucunu doğurmuştur. Halkı Müslüman olan farklı ülkeler arasında bazen hasmane ilişkilerin de gündeme geldiği düşünülürse, bu durumun zaman zaman güçlüklere yol açmaktan geri kalmadığı anlaşılır. Buna rağmen, hatta bir kısım Müslümanlar İslâm toprağında yaşamasalar bile, bütün Müslümanlar esas itibariyle bir tek millet teşkil ederler. Kur'ân-ı Kerîm'den ve Rasûlüllah'ın sünnetinden kaynaklanan bu şuur, değişik coğrafyalarda yaşayan muhtelif Müslüman halklarda olan ortak bir kamuoyu teşkil etmeye devam etmektedir.
Bugün bütün dünyada Müslümanlarının ortak kamuoyu, bölünmüşlüğü ve dağınıklığı ortadan kaldıracak ve iman kardeşliği esasını ön plana çıkarıp ihya edecek gelişmeleri iştiyakla beklemeye devam etmektedir.
Mahmud Rifat KADEMOĞLU
BENZER SORULAR
- Suç işleyen gayrimüslimlerin cezası neye göre belirlenir?
- Osmanlılarda şeyhülislam nasıl belirlenirdi?
- VERGİ
- SINIF
- Hicret hükmü hala devam ediyor mu? Artık hicretin olmadığını ve Müslüman bir ülkeden de artık hicret yapılamayacağını söylüyorlar. Halbuki bize, sırf Allah rızası için, aynı şehirde bile olsa yeni bir mekana gitmenin bile hicret olabileceğini söylemişler.
- HİCRET
- Küreselleşmenin Eşiğinde İslâm-Hıristiyan Diyaloğu
- İslam hukukuna göre, bir İslam beldesinde bulunan gayrimüslimler, serbestçe dinlerini yaşayabilir ve propagandalarını açıkta yapabilirler mi?
- OTUZ YILLIK DİYALOGLARIN İZLENİMLERİ-KİLİSE TARAFINDAN YOĞRULMUŞ BİR TOPLUM İÇİNDE KİLİSESİZ BİR TOPLULUK
- ANAYASA