1919'dan 1943'e kadar farklı ulusların komünist partileri, genellikle Üçüncü Enternasyonal olarak bilinen Komünist Enternasyonal (Komintern) olarak birleşti. Komintern, Vladimir Lenin tarafından kurulduğunda Sovyetler Birliği'nin tamamında 28 üyesi vardı. Komintern'in kuruluş amaçları arasında devrimci sosyalist idealleri yaymak ve İkinci Enternasyonal'in daha ılımlı sosyalizmine karşı bir denge sağlamak vardı. Bu iki grup arasındaki çatışma, I. Dünya Savaşı ve 1917 Rus Devrimi'ne ilişkin farklı bakış açılarından kaynaklandı.
Josef Stalin'in Sovyetler Birliği'nin lideri olmasının ardından Komünist Enternasyonal (Komintern) Sovyet çıkarlarının yurtdışındaki resmi temsilcisi haline geldi. Komintern, 1919-1935 yılları arasında Rusya'nın başkenti Moskova'da yedi Dünya Kongresi düzenledi. Josef Stalin, II. Dünya Savaşı'nın son günlerinde ABD ve Birleşik Krallık'ı karşısına almamak için 1943 yılında Komintern'i tasfiye etti. Komintern 1947'de dağıtıldığında yerine Komünist Enformasyon Bürosu ya da Kominform kuruldu.
Komintern'in Kuruluş Kongresi
İkinci Enternasyonal içindeki üç grup, I. Dünya Savaşı sorununun nasıl ele alınacağı konusunda ayrılığa düşerek Üçüncü Enternasyonal'in kurulmasına yol açtı. 14 Temmuz 1889'da sosyalist ve işçi grupları bir araya gelerek İkinci Enternasyonal'i kurdular. Üçüncü Enternasyonal'in aksine, bu federasyon oldukça dağınık görünüyordu ve ilk 11 yıl boyunca net bir lideri yoktu.
"Sağda" yer alanlar kendi ülkelerinin izolasyonist politikalarını desteklerken, "ortada" yer alanlar uluslararası uyum için İkinci Enternasyonal'i yeniden bir araya getirmeye çalıştılar. Üçüncü fraksiyonun lideri Vladimir Lenin hem milliyetçiliğe hem de pasifizme karşıydı. Lenin'in ideolojisinin savunduğu küresel sınıf çatışması, onu " İç savaş, iç barış değil " ifadesini kullanmaya sevk etti.
2-6 Mart 1919'da Moskova, Komintern'in ilk kongresine ev sahipliği yaptı. Kongrede 34 farklı siyasi partiyi temsil eden toplam 52 delege hazır bulundu. En etkili komünist örgütlerin bir Yürütme Komitesi oluşturması gerektiği sonucuna vardılar. Komintern'in günlük faaliyetlerini daha iyi yönetmek için Yürütme Komitesi beş üyeli bir büro seçmeliydi. Ancak böyle bir büro hiçbir zaman oluşturulmadı. 1919'dan 1926'ya kadar Komintern, üç sosyalist devrimci tarafından Yürütme Komitesi Başkanı seçilen Grigory Zinoviev tarafından yönetildi: Vladimir Lenin, Leon Troçki ve Christian Rakovsky. Zinoviev'in üç sekreteri vardı: Vladimir Victor L. Kibaltchitch, Vladimir Ossipovich Mazin ve Angelica Balabanoff.
Ne Yapmalı? adlı kitabında (1902) adlı kitabında Vladimir Lenin uygulayacağı devrimci planı ortaya koydu. Grup, Ocak 1924'teki ölümüne kadar Lenin ve onun ideolojisi tarafından yönetildi. Lenin'in liderliğindeki Komintern'in öncelikli hedefi, uluslararası proletarya devrimine yardımcı olmak üzere tüm dünyada komünist partilerin kurulmasıydı. Komünist partilerin demokratik bir şekilde karar alması ve bu kararlara disiplinli bir şekilde bağlı kalması gerektiğini savunan demokratik merkeziyetçilik doktrini de partiler tarafından benimsendi. Bu süre zarfında Komintern, küresel devrimin genel merkezi olarak hizmet verecek şekilde büyütüldü.
Sovyet Komünist Partisi'ne benzer daha küçük bir başkanlık divanı Komintern'in en yüksek yürütme organı olarak faaliyet gösterirken, kongreler toplanmadığında dizginleri bir yürütme komitesi ele alıyordu. Nihayetinde bu üst organlar politikanın yegane hakemleri haline geldi ve kararları tüm üye partiler için nihai ve bağlayıcı oldu. Sonuç olarak, Komintern içinde Sovyet etkisi mümkün olduğunca çabuk tesis edildi. Komintern'in liderliği, merkezi Moskova'da bulunan Sovyet partisinden büyük ölçüde etkileniyordu.
Komintern'in İkinci Kongresi
Komintern'in İkinci Kongresi 1920 yılının Ağustos ayında yapıldı. İkinci Kongre, hala egemen olan ancak I. Dünya Savaşı ve Rusya'daki Bolşevik devrimi nedeniyle zarar görmüş bir kapitalist sistemin arka planında gerçekleştirildi. Vladimir Lenin'e göre, "gerçek işçi iktidarının cisimleşmesi olarak" Komintern'in Birinci Kongresi, Sovyet temelli otoritenin temelini oluşturmayı amaçlıyordu.
I. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Komintern üyesi örgüt ve partilerin çoğu hala İkinci Enternasyonal'in 1914'teki çöküşünün sonuçlarından muzdaripti. Bir anayasanın yokluğunda, yeni oluşmakta olan Komünist Enternasyonal katılmak isteyen herkesi kabul ediyordu. Oturumlar sırasında Vladimir Lenin, Komintern üyelerine örgüte katılma koşulu olarak Yirmi Bir Koşul'u sunarak konuyu ele aldı. Bu kısıtlamaların temel amacı komünist partiler ile diğer sosyalist örgütlenme biçimleri arasında net bir ayrım çizgisi oluşturmaktı.
Komintern'e katılmak için partilerin komünist propaganda ve ajitasyonu benimsemeleri ve ılımlılarla reformcuları liderlik pozisyonlarından uzaklaştırmaları gerekiyordu. Avrupa'daki pek çok siyasi parti bu faktörlerin bir sonucu olarak parçalandı. İşçi Enternasyonali'nin Fransız seksiyonunun 1919'da Fransız Komünist Partisi'ne dönüşmesi, 1920'de İspanya Komünist Partisi'nin kurulması, 1921'de İtalya Komünist Partisi'nin kurulması, Eylül 1921'de Belçika Komünist Partisi'nin kurulması vb.
Stalinizm Dönemi
Komintern'in Üçüncü Kongresi 1921 yılının Haziran ve Temmuz aylarında toplandığında Avrupa'daki devrimci coşku azalmıştı ve Josef Stalin Sovyetler Birliği'nde iktidara yükseliyordu.
Lenin'in 1924'te ölümünden sonra Stalin Sovyetler Birliği'nin kontrolünü ele geçirdi. Bu, Komintern'in küresel proleter devrimi başlatmaktan onu savunmaya doğru bir değişim gözlemlediği noktadır. Josef Stalin, Nikolay Buharin'in Batı-Avrupa Proletaryasının Zaferi Olmadan Tek Ülkede Sosyalizmi İnşa Edebilir miyiz? (Nisan 1925) adlı kitapçığında yer Tek Ülkede Sosyalizm (Socialism in One Country) başlığını genişletti.
Bolşevik ve Marksist hareketin önde gelen isimlerinden biri olan Nikolay Buharin aynı zamanda bir ekonomistti. Tek Ülkede Sosyalizm, sosyalizmin dünya çapında değil, tek bir ulus içinde geliştirilmesini savunan bir girişimdi. Josef Stalin ve Nikolay Buharin, 1917'den 1923'e kadar Avrupa'da, özellikle Almanya, Macaristan ve İtalya'da gerçekleşen komünist devrimlerin başarısız olmasının ardından Sovyetler Birliği içinde sosyalizmi inşa etmeye odaklandı.
Stalin'in Sovyetler Birliği'nde komünizmi geliştirme ve koruma yönündeki yeni hedefi, Gregory Zinoviev'in 1926 yılında Yürütme Komitesi Başkanlığından istifa etmesine yol açtı. Buharin artık seçilmiş başkandı. Ancak 1929'da Stalin'in Komintern'e atıfta bulunarak ani politika değişikliklerine karşı çıktığı için partiden atılır. Stalin'in zorla kolektifleştirmesine Buharin şiddetle karşı çıkmıştır. Stalin'in aceleyle tarımsal modernizasyona girişmesine karşı çıkmış ve daha kademeli bir yaklaşımı savunmuştur.
Stalin ayrıca kapitalist sistemin çöküşün eşiğinde olduğuna inanıyordu, bu nedenle Komintern üyelerine çok agresif, militan ve aşırı sol bir duruş sergilemelerini emretti. Stratejideki bu ani değişim Buharin'in Komintern'i genişletme planlarına ters düşüyordu.
Stalin'in Başlattığı Büyük Temizlik
Hem Sovyet toprakları içinde hem de dışında Komintern aktivistleri, Stalin'in 1930'lardaki kötü ünü olan tasfiyelerinden ciddi şekilde etkilendi. Stalin iktidardayken Komintern'i Sovyet casusları, yabancı istihbarat örgütleri ve muhbirlerle dolup taşacak şekilde reforme etti. Stalin'in Büyük Temizlik emrinden 492 Komintern çalışanından sadece 133'ü kurtuldu. Nazi Almanyası'ndan Sovyetler Birliği'ne kaçan binden fazla komünist ve antifaşist Almanya'ya iade edildi ve birkaç yüz tanesi idam edildi. Grigory Zinoviev ve Nikolai Bukharin gibi Komintern liderleri bile bundan muaf değildi.
Alman siyaset yazarı ve Sovyetler Birliği tarihçisi Wolfgang Leonhard, 1950'lerde yazdığı siyasi otobiyografisinde bu dönemde Moskova'daki manzarayı tasvir etmiştir:
Sovyetler Birliği'nde yaşayan yabancı komünistler özellikle etkilenmişti. Birkaç ay içinde, Komintern aygıtının yirmi yıl içinde tüm burjuva hükümetleri tarafından bir araya getirilenden daha fazla görevlisi tutuklandı. Sadece isimleri sıralamak bile sayfalar doldurur.Dissolution of the Communist International. Kaynak: marxists.org
Komintern'in Son Kongresi ve Dağılması
Moskova, 25 Temmuz – 20 Ağustos 1935 tarihleri arasında Komintern'in yedinci ve son oturumuna ev sahipliği yaptı. Kongre'nin genel amacı, Avrupa'da yayılan faşizme karşı Halk Cephesi'nin kurulmasını teşvik etmekti. Bu doktrine göre, komünist partiler anti-faşist olan tüm partilerle birlikte bir Halk Cephesi oluşturmak için çalışmalıdır.
Buna ek olarak, Yedinci Kongre Komintern'in kapitalizmi yıkmak için devrimleri hedefleyen orijinal amacını desteklemiyordu. Rus-Ukraynalı Marksist devrimci, siyasi düşünür ve politikacı Leon Troçki'ye göre yeni bir Enternasyonal gerekliydi.
Dördüncü Enternasyonal 1938 yılında kuruldu. Üçüncü Enternasyonal'in gerçek bir devrimci örgüt olarak yeniden doğamayacak kadar bürokratik ve Stalinist hale geldiği korkusuyla kuruldu. Dahası, Ağustos 1939'daki Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı dünya çapında milyonlarca Komünisti ve Sovyet müttefikini ürküttü ve Komintern'in desteğini büyük ölçüde zayıflattı.
Sovyet ordusunun 1941'de Nazi Almanya'sına karşı kazandığı ve Rusya'nın diplomatik ve askeri konumunu büyük ölçüde güçlendiren zaferden sonra, Üçüncü Enternasyonal artık Sovyet liderliği için kullanışlı bir silah değildi. Aksine, Komintern verimli Rus-Batı ilişkileri için potansiyel bir tehlike oluşturuyordu. Bu nedenle Komintern Yürütme Komitesi Mayıs 1943'te örgütü dağıtmaya karar verdi.
Enternasyonal Yürütme Komitesi 15 Mayıs 1943'te Komintern'in feshedilmesini savunan bir bildiri yayınladı. Bu bildiri Enternasyonal'in tüm şubelerine dağıtıldı. Resmi açıklamada şöyle deniyordu:
Savaş öncesi eski işçi partilerinin ezici çoğunluğunun siyasi çöküşünün bir sonucu olarak 1919'da örgütlenen Komünist Enternasyonal'in tarihsel rolü, Marksizm öğretilerini işçi hareketinin oportünist unsurları tarafından bayağılaştırılmaktan ve çarpıtılmaktan korumaktan ibaretti. Ancak savaştan çok önce, tek tek ülkelerin hem iç hem de uluslararası durumları daha karmaşık hale geldiği ölçüde, her bir ülkenin işçi hareketinin sorunlarının uluslararası bir merkez aracılığıyla çözümünün aşılmaz engellerle karşılaşacağı giderek daha açık hale geldi.
Bildiride ayrıca aşağıdaki hususların katılımcı şubeler tarafından onaylanması talep edilmiştir:
Uluslararası işçi hareketinin yönlendirici merkezi olarak Komünist Enternasyonal'in feshedilmesi….
1943 yılında Komintern feshedildi ve kısa bir süre sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Uluslararası Bölümü kuruldu. Ancak kuruluş yıllarında tam olarak hangi işlevlere hizmet ettiği belirsizdir.
Stalin Eylül 1947'de Avrupa'daki belli başlı komünist örgütleri bir araya getirdi ve Haziran 1947'de II. Dünya Savaşı sonrasında demokrasi ve barışı teşvik etmek için parasal tazminatlar, toprak düzenlemeleri ve siyasi taahhütlerin tartışıldığı Paris Konferansı'na yanıt olarak Kominform'u ya da Komünist Enformasyon Bürosu'nu kurdu. Öncelikli hedefi Komintern'in dağılmasının ardından komünist partiler arasındaki kurumsal bağların yeniden kurulması olduğundan, bazen bu örgütle karıştırılmıştır. Bu grup Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Macaristan, İtalya, Polonya, Romanya, Sovyetler Birliği ve Yugoslavya'dan komünist partileri içeriyordu. Kominform, Stalin'in 1953'te ölümünden sonra 1956'da dağıtıldı.