Araştırmalar için Soru Kağıdı Tasarımı
Araştırmaların en önemli aşaması: “Veri toplama aşaması” ve veri toplamada kullanılan temel araç da “Soru kağıdı”dır. Derlenecek verilerde bilgi kaybının en aza indirilmesi ve bilgi kaynağından alınacak verilerin güvenirliği, soru kağıdının tasarımına bağlıdır.
Kötü tasarlanmış soru kağıtları, veri kalitesinde düzeltilemez hatalara sebep olabilir. Bu nedenle, soru kağıtları geliştirilmeli ve pre-test, pilot çalışmalar ile test edilmelidir.
Soru kağıtlarının ulusal ve uluslararası boyutta, aynı konudaki uygulamalarla kıyaslanabilir olması için soru kağıtları tasarlanırken:
1. Tanım, kavram ve değişkenler açısından konuya özgü mevcut uluslararası standartlar takip edilmelidir,
2. Ulusal veri ihtiyacı gözönüne alınmalıdır,
3. Aynı konuda yapılmış önceki araştırmalarla kıyaslanabilir olmasına dikkat edilmelidir.
Araştırma konusu ile ilgili olarak hazırlanan soru kağıtlarının pre-test ve pilot uygulamalarının yapılması gerekmektedir. Pre-test çalışmaları ile;
Her bir soruda elde edilmesi amaçlanan bilgi elde edilmiş görünüyor mu?
Soru kağıdında ifade edilen tüm kelimeler açık, net ve anlaşılır mı?
Soru kağıdında yer alan sorular cevaplayıcılar tarafından aynı şekilde yorumlanıyor mu?
Kapalı uçlu sorular vasıtasıyla cevaplayıcılara sunulan cevap seçenekleri, cevaplayıcıların görüşlerini yeterince yansıtıyor mu?
Sorular, bireylerin üzerinde onları cevap vermeye motive eden olumlu bir etki yaratıyor mu?
Cevaplayıcılar tarafından sorular doğru ve tutarlı bir şekilde cevaplandırılabiliyor mu?
sorularına yanıt aranmaktadır. Pre-test çalışmalarında; nitel ve nicel teknikler olmak üzere iki farklı yaklaşım kullanılmakradır.
1. Nitel teknikler: Soru kağıdının (alan uygulaması öncesi), anket sonuçlarını kullanacak kişiler ve konu hakkında yeterince bilgi sahibi kişilerle yapılan görüşmeler sonucu oluşturulması,
2. Nicel teknikler: Soru kağıdının (alan uygulaması ile) hedef kitle ile benzer özelliklere sahip örnek kitle ile sınanmasıdır.
NİTEL TEKNİK ÇALIŞMALARI
Nitel teknik çalışmalarında:
Anket sonuçlarını kullanacak kişilerin görüşlerinin alınması,
Konu hakkında yeterince bilgi sahibi kişilerle sesli düşünme oturumlarının (odak grup tartışmalarının) düzenlenmesi,
Soru kağıdında yer alacak konuların belirlenmesi, Soru kağıdının anlatım biçiminin belirlenmesi,
Soruları yanıtlayacak kişilerin bilgi düzeyleri göz önüne alınarak soruların dillendirilmesi,
Sorular arası geçişlerin, yönlendirme ve talimatların verilmesi,
Soru kağıdının rengi, yazı boyutunun belirlenmesi,
Soru kağıdının cevaplayıcılar tarafından sıkılmadan doldurulmasının sağlanması,
Soru kağıdının genel hatları ile oluşturulması,
Soru kağıdının konunun uzmanları tarafından doldurularak denenmesi yer almaktadır.
NİCEL TEKNİK ÇALIŞMALARI
Nicel teknik çalışmalarında ise:
Soru kağıdı, farklı yerleşim yerlerinde yaşayan farklı gruplara (farklı gelir, eğitim, yaşam standardı, vb. niteliklere sahip gruplara) uygulanması,
Soru kağıdının pre-testi aşamasında her soru için “görüşmeci-cevaplayıcı davranışları” değerlendirilir.
Nicel teknik çalışmalarında cevaplayıcı davranış kodları aşağıda verilen biçimde değerlendirilir:
1. Cevaplayıcı soruyu kolaylıkla yanıtlayabilir,
2. Cevaplayıcı, soru ile ilgili açıklama yapılmasını isteyerek yanıtlayabilir,
3. Cevaplayıcı soruyu çok zorlanarak yanıtlayabilir,
4. Cevap vermeyi reddedebilir,
5. Konu ile ilgili fikri olmayabilir.
Pre-test görüşmelerinden sonra, görüşmeciler bireysel olarak ya da gruplar halinde bilgilendirme oturumlarında, soru kağıdının her sorusunu gözden geçirerek ortaya çıktığını düşündükleri sorunları tartışırlar ve bu tartışmalar sonucunda soru kağıdına son şekli verilir. Pre-test çalışmalarında;
Soruların ifade edilişi,
Soruların sıralanışı,
Sorular arası geçişler,
Soru tiplerine (kapalı uçlu ya da açık uçlu) karar verme,
Cevap seçenekleri,
Talimatlar ve yönlendirmeler,
Soru sayısı,
Cevaplanma süresi,
Soru kağıdının rengi ve boyutu,
Yeterli ve güvenilir bir soru kağıdı oluşturulma durumu
gibi konularda tespitler yapılarak, veri derleme sürecinde kullanılacak olan soru kağıdına nihai şeklinin verilebilmesi için gerekli girdi bilgileri elde edilmeye çalışılır.
Herhangi bir konuyu aydınlatmak, bir probleme çözüm getirmek, belirli kavramlara, kuramlara veya kanunlara ulaşabilmek için yapılan bilimsel ve planlı çalışmalara araştırma denmektedir. Ekonomik, sosyal, demografik vb alanlarda yapılan araştırmalar ile:
Problemlere uygulamaya dayalı çözümler bulunması,
İncelenen olayın özelliklerinin tanıtılması,
Problemin kapsamlı bir şekilde incelenmesi, analiz edilmesi ve bulguların sistematik olarak ortaya konulması
amaçlanmaktadır. Veri derlenerek 1. tür elveri tarzındaki araştırmalar: Kamuoyu Yoklamaları, Sayımlar, Ekonomik ve Sosyal İçerikli Araştırmalar olarak üç grupta sınıflandırılabilir.
Araştırmaların en önemli aşaması olan veri derlemenin temel aracı Soru Kağıdı tasarımı bu anlamda büyük bir öneme sahiptir. Doğru bilgilere, ancak doğru verilerle ulaşmak mümkündür. Bu nedenle, araştırmanın amacına uygun soru kağıtlarının geliştirilmesi son derece önemlidir. Araştırmalarda soru kağıdı kullanılması, cevap ya da cevaplayıcı sayısının oldukça yüksek olduğu durumlarda veri derleme açısından kullanılabilecek en etkin, maliyeti en düşük yoldur. Geliştirilen soru kağıtları, ilgilenilen konuya yönelik önemli ve güçlü bir değerlendirme aracıdır.
Soru kağıdının tasarlanması, anket şeklindeki araştırmaların en önemli aşamalarından biridir. Bu süreç uygulanan yönteme (posta, telefon, karşılıklı görüşme) göre ufak tefek farklılıklar gösterse de aşağıdaki aşamalardan oluşur;
Uygun soru biçiminin belirlenmesi,
Soruların yazılması,
Genel ve özel talimatların hazırlanması,
Soru formunun tasarımıdır.
Bir araştırmada bütün süreç ve aşamaların iyi düşünülüp planlanmaması durumunda, herhangi bir aşamada başarısız olunması söz konusu olabilmektedir. Bu nedenle, araştırmanının amacına uygun, kalitesi yüksek soru kağıtlarının geliştirilmesi son derece önemlidir.
Araştırmanın amacına uygun soru kağıtlarının geliştirilmesinde önemli olan ölçütler aşağıda verildiği biçimde 5 başlık altında derlenebilir:
1. Açıklık,
2. İçsel tutarlılık,
3. Etik kurallara uygunluk,
4. Önemlilik,
5. Yeterliliktir.
Açıklık: Soru kağıdında yer verilen soruların açık ve öz ifadelerden oluşması, muğlak, yoruma açık ifadelerin içirilmemesini, yine soruların farklı kişiler tarafından farklı şekilde anlaşılacak tarzda olmamasını ifade etmektedir.
İçsel tutarlılık: Soruların kendi içinde belli bir mantıksal düzen çerçevesinde sorulmasını ifade etmektedir.
Etik kurallara uygunluk: Soruların cevaplayıcıyı yönlendirici, taraf tutucu veya zor durumda bırakacak ifadeler taşımaması anlamına gelmektedir.
Önemlilik: Araştırmayla ilgili pratik ya da kuramsal anlamda yarar sağlayacağı düşünülen sorulara yer verilmesini ifade etmektedir.
Yeterlilik: Soruların araştırmanın amacına uygun olacak şekilde gerek alanda, gerek sorgulama zamanı açısından ve gerekse yöneltilen kişinin ilgisini toplamaya yeterli nitelikte olmasını ifade etmektedir.
Soru sormak, gözlemlerin standartlaştırılması anlamına gelmektedir. Çok faklı alanlarda gerçekleştirilen araştırmalar için kullanılan soru kağıtlarında 2 tür soru şekli formu kullanılmaktadır. Bunlar:
1. Açık uçlu sorular,
2. Kapalı uçlu sorular
Araştırılan konuya göre, bu iki soru çeşidi bir arada veya biri ağırlıklı olarak kullanılabilir.
AÇIK UÇLU SORULAR
Açık uçlu sorular: Cevabı önceden belli olmayan sorulardır. Bu tür sorularda, sorunun yöneltildiği cevaplayıcı, sorunun karşılığını kendisi vermek durumundadır. Bu nedenle açık uçlu sorular;
Araştırmacının belli bir konuda alacağı cevapları önceden tahmin edemediği,
Çok değişkenli cevap alma olasılığının bulunduğu,
Belli bir konuda cevaplayıcının kendi seçtiği kelimelerin ne olacağının öğrenilmek istendiği,
Cevapların derinlemesine bilinmesi istendiği
durumlarda yararlı bir araçtır. Ancak açık uçlu soruların bir miktar ilgisiz ve tekrar niteliğinde cevap içermesi kaçınılmazdır. Ayrıca istatistiksel analizler için açık uçlu soruların kullanılması güçtür.
Açık uçlu sorulara örnek olarak: “Son 12 ay içinde çalıştığınız işinizden maaş, ücret veya yevmiyeli olarak elde ettiğiniz net nakdi gelir (ele geçen) ne kadardır?”, “Oturduğunuz konut içi aylık ödediğiniz kira tutarı ne kadardır?” tarzı sorular örnek olarak verilebilir.
KAPALI UÇLU SORULAR
Kapalı uçlu sorular: Cevaplayıcının vereceği yanıt, sorunun içeriğindedir. Başka bir deyişle olası cevapların önceden saptanarak seçenekler biçiminde cevaplayıcıya sunulduğu soru tarzıdır. Kapalı uçlu sorular da:
İki şıklı sorular (örneğin; EVET/HAYIR),
Çoktan seçmeli sorular,
Birden çok seçenekli sorular,
Derecelendirilmiş veya sınıflandırılmış sorular,
Süzgeç soruları
tarzında olabilmektedir.
Kapalı uçlu sorulara örnek olarak da: araştırmada görüşme yapılan hanehalkının oturduğu konuta mülkiyet şekli sorusu verilebilir.
Kapalı Uçlu Soruların Avantajları: Araştırmalarda kapalı uçlu soru sormanın, açık uçlu sorulara göre bir takım üstün yönleri vardır. Bunlar özet olarak aşağıdaki biçimde verilebilir:
Cevaplayıcıların tümüne aynı cevap seçeneklerinin sunulması, analizlerde gelen cevapların karşılaştırma yapılmasını kolaylaştırmaktadır,
Bu sorular, elde edilen verilerin, herhangi bir ara işleme gerek duyulmaksızın veri girişine imkan verebilmektedir,
Seçenekler, cevaplayıcı için soruları daha anlaşılır hale getirebilmekte, cevaplayıcıların düşünemeyecekleri ya da unutmuş olabileceği alternatifleri hatırlamalarına yardımcı olabilmektedir,
Verilecek cevapların belirli seçeneklere yönlendirilmesi, abartılı ya da ilgisiz cevapları önleyebilmektedir.
SORULARIN HAZIRLANMASINDA DİKKAT EDİNMESİ GEREKENLER
Araştırmalarda hazırlanan sorular, ister kapalı uçlu ister açık uçlu soru olsun taşıması gereken birtakım özellikleri vardır. Bunlar:
Sorular, incelenen gruptaki her düzeyde cevaplayıcının anlayabileceği şekilde hazırlanmalıdır.
Sorunun ifadesinde herkes için aynı anlama gelen ifadeler kullanılmalıdır.
Sorular uzun ve karmaşık değil, mümkün olduğu kadar kısa, öz, net ve açık ifadelerden oluşturulmalıdır.
Cevaplayıcının her şeyi bileceği düşünülmemelidir.
Cevaplayıcıya ya sorunun bütün seçenekleri belirtilmeli ya da hiç belirtilmemelidir.
Sorulan sorular, cevaplayıcıyı zor durumda bırakmamalıdır.
Soruda duygusal ve yönlendirici ifadelere yer verilmemelidir.
Geriye dönük sorgulamalarda, bellek yanılmasını önlemek için, belli gün veya tarihler belirtilerek sorular sorulmalıdır.
Sorular amaçlarına göre sınıflandırılmalıdır.
Sorular kolaydan zora ve genelden özele sıralanmalıdır.
Sorular ilgi sırasına göre düzenlenmelidir.
“Gelir” gibi özel ve hassas sorular sona doğru sorulmalıdır.
Açık uçlu sorular mümkünse sonlara doğru sorulmalıdır.
SORU KAĞIDININ HAZIRLANMASINDA DİKKAE EDİLMESİ GEREKENLER
Soru kağıdı tasarlanırken dikkate alınması gereken konular da ana başlıklar halinde aşağıda özet olarak verilmiştir:
Soru sayısı mümkün olduğunca sınırlı tutulmalıdır. Araştırmanın amacına doğrudan katkı sağlamayan konularda soru sorulmamalıdır.
Soru kağıdının bitimine, cevaplayıcının anket içinde ifade edemediği, ek olarak belirtmek istediği düşüncelerini açıklamasına olanak veren, bir ya da birkaç tane genel yorum istenen açık uçlu sorunun eklenmesi yararlı olabilir.
Anketin ilk bölümlerinde anket amacını ortaya koyarak cevaplayıcının tereddütlerini giderici nitelikte sorular sorulmalıdır.
Sorular bir mantık sırasına konulmalıdır.
Eğer faklı bir dilde hazırlanmış bir anket kullanılması planlanıyorsa, kelime kelime çeviri yapmaktan kaçınılmalı, anketin orijinal dili ile çeviri yapılan dil arasındaki kültürel faklılıklar dikkate alınarak her bir anket sorusu tekrar ifade edilmelidir.
Cevaplayıcıları hatalı cevap vermeye yönelten temel nedenlerden biri de cevaplarının yanlış değerlendirilebileceği, hatalı yorumlanabileceği konusundaki endişeleridir. Bu nedenle cevaplayıcıların soruların nasıl değerlendirileceğine ilişkin ön yargılarını en aza indirecek sorular tasarlanarak, hatalı cevap yüzdesinin azalması sağlanabilir.
Cevaplayıcıları sinirlendirecek ifadelerden kaçınılmasına dikkat edilmelidir.
Soruların amaçları net olarak belirlendikten sonra soru ifadesi hazırlanmalıdır. Örneğin aylık net kullanılabilir gelir düzeyinin öğrenilmek istendiği bir soruda, soru “Aylık ne kadar gelir elde etmektesiniz?” biçiminde sorulabilir. Ancak cevaplayıcı bu soruyu “yalnız kendi maaşını” veya “tüm aile fertlerinin maaşlarının toplamını” ya da “maaşlara ilaveten kira, faiz vb. gelirleri” düşünerek cevaplayabilir. Buradaki problem, sorunun amacının net olmamasından kaynaklanmaktadır. Gelir düzeyini öğrenmek için öncelikle “gelir düzeyi” ile ne anlatılmak istendiği açıklanmalı, soru daha sonra yöneltilmelidir. Ya da gelir düzeyi ile ilgili birkaç soru sorulduktan sonra aylık net kullanılabilir gelir hesaplanabilir.
Yorum sorularında cevaplar için yeterince boşluk bırakılmalıdır.
Estetik unsurlara dikkat edilmelidir: çok boş alan bırakılmaması, ikiden fazla renk kullanılmaması, ikiden fazla font kullanılmaması vb.
Cevap örneklerine yer verilmelidir.
Açık uçlu sorularda cevap için çizgi şeklinde yer bırakılması verilecek cevapların kısıtlanmasına neden olmaktadır.
Formun genel görünüşünün profesyonel olmasına dikkat edilmelidir (Profesyonel görünen formlar cevaplayanlar tarafından daha çok dikkate alınır).
Sorularda küçük harf, cevaplarda büyük ve kalın harf kullanılması tavsiye edilmektedir.
İşaretlemeli cevap seçeneklerinde boşluk yerine simge kullanılması önerilmektedir. (, [ ], O, ( ) vb.).
Araştırma sonuçlarının ulusal ve uluslararası kıyaslamalara olanak vermek üzere;
o istatistiki araştırmalarda kullanılan tanım, kavram, yöntem ve sınıflamaların kullanılmasına,
o hem çalışmayı bizzat gerçekleştiren kurum veya kuruluşların temel ihtiyaçlarını karşılamasına, hem de ulusal veya uluslararası düzeyde verileri karşılaştırmaya imkan tanıyacak şekilde tasarlanması gerekmektedir.
ARAŞTIRMALARDA KARŞILAŞTIRILABİLİRLİĞİN ÖNEMİ
Belli standart tanım ve kavramların kullanılmasına imkan tanır ve bu sayede istatistik üreten tüm birimler, kurum ve kuruluşlar arasında ortak bir dil oluşmasını sağlar.
İleriye dönük karşılaştırılabilir zaman serilerinin oluşturabilmesine ve tutarlı karşılaştırmalar yapılabilmesine olanak sağlar,
Ulusal düzeyde farklı kurumlarca toplanan verilerin karşılaştırabilmesine olanak sağlar,
Uluslararası düzeyde verilerin karşılaştırılabilmesine imkan tanır.
Yeni bir araştırmaya ilişkin soru kağıdı hazırlanırken, asıl bilgi derlenmesi gereken konunun yanısıra bazı standart yardımcı bilgilerin de (yaş, cinsiyet, eğitim durumu, medeni durum vb.) derlenmesi gerekir.
ULUSLARARASI DÜZEYDE KARŞILAŞTIRILABİLİRLİK
Uluslararası düzeyde karşılaştırılabilirlik için standartlara uyum gerekmektedir. Uluslararası standartlar:
Tanım ve kavramlar
Hesaplanan değişkenler
Referans dönemleri
Sınıflamalar
vb. konuları içermektedir.