1920’lerin sonunda başlayan ve II. Dünya Savaşı’nın başlangıcına kadar süren Büyük Buhran ile yaşamadıysanız, dünya ülkelerinin ve özellikle sıradan Amerikalıların ne kadar zor koşullar altında olduğunu hayal etmek zor.
Depresyon’un 1933’teki zirvesinde, ülkelerin Gayri Safi Yurt İçi Hasılası yarı yarıya azalmıştı ve neredeyse dört Amerikalı işçiden biri işsiz kaldı. İpoteklerini ödeyecek paraları olmadığından, rehine oranı iki katından fazla arttı. Evlerini kaybeden insanlar kendilerini karton, hurda odun barakaları kurarak ve “Hoovervilles” olarak bilinen kamplarda yaşamaya başladı. Kasaba şehirlerin kenarlarında kurulan bu kampların sebebi Başkan Herbert Hoover’ın uyguladığı yanlış politikaların sonucuydu.
2007 yılında Federal Reserve Bank of St. Louis tarafından yayınlanan bir röportajda, İnsanların atılan sebzeler ve tavuk parçaların için hevesle çöp kutularına saldırdıkları ve çaresizlikleri anlatıldır.
Makalede Franklin Roosevelt’in New Deal programından sonra şartlar biraz olsun iyileşse bile, kriz savaş ekonomisine geçilip fabrikalarda istihdam yaratana kadar devam etti.
Büyük Buhran neden oldu ve bir daha da olabilir mi? Depresyonun nedenleri, tarihçiler ve ekonomistler tarafından uzun zamandır tartışılan bir konu. Ancak ekonomik krizin nedeni birçok faktörün sonucunda ortaya çıktığı konusunda hemfikir olundu.
Ülkelerin ekonomisi, mali sistemi ve hükümet düzenleleri 1920 ve 1930’lardan bu yana önemli ölçüde değişmiş olsa da, uzmanlar hala felakete katkıda bulunan aynı risklerin bir kısmına karşı bağışıklık kazanmadığımız konusunda uyarıyor. Daha da kötüsü, o dönemin bazı hataları şimdi tekrarlanıyor.
Ülkenin ekonomisi, mali sistemi ve hükümet düzenlemesi 1920’lerden ve 1930’lardan bu yana önemli ölçüde değişmiş olsa da, uzmanlar hala felakete katkıda bulunan aynı risklerin bir kısmına karşı bağışıklık kazanmadığımız konusunda uyarıyorlar. Daha da kötüsü, o dönemin bazı hataları şimdi tekrarlanıyor.
İşte Büyük Buhran’a yol açan beş nedenin listesi:
1. Gelir Eşitsizliği
Mississippi’deki Millsaps Koleji’nde tarih profesörü ve “The Great Depression: America 1929-1941” yazarı olan Robert S. McElvaine, ABD’nin 1920’lerde otomobillerden radyolara kadar kitlesel olarak üretilen malların tüketimine büyük ölçüde bağımlı olan bir ekonomiye geçtiğini söylüyor.
Bu ürünlerin satışları fabrika sahipleri ve perakendeciler için kar sağlarken, çoğu Amerikan işçi ücreti çok daha yavaş büyüyordu. Sonunda, “insanların daha fazla şey satın almak ve ekonomiyi devam ettirmek için yeterli parası olmadığı” ortaya çıktı. İşletmeler, tüketici kredisini artırarak ve taksitli satışlarla başa çıkmaya çalıştılar. Ancak, insanların yeni şeyler almaya devam edecek kadar geliri yoktu.
1929 yazında, stokların birikmesini engellemek için fabrikalar üretimi azaltmaya ve işçileri işten çıkarmaya başladı. Bu durum, insanların daha az alışveriş yapmasına ve stokların artmasına neden oldu. Ekonomi, 1929 yılının
Ekim ayının sonlarında Dow Jones Industrial Average’ın değerinin dörtte birini silen, yatırımcıları yok eden ve kamu güvenine ciddi şekilde zarar veren dört günlük bir borsa çöküşüne katkıda bulunan aşağı yönlü bir spiral ile başladı. 1920’lerin gelir eşitsizliği, Hazine Sekreteri Andrew W. Mellon tarafından ekonomiyi canlandırmak için bir dizi vergi indirimi ile daha da arttı.
McElvaine’nin Washington Post’da yayınlanan bir makalesine göre dünyanın en zengin adamlarından biri olan Mellon, kişisel olarak en fazla kendisi yararlandı.
Doksan yıl sonra, 2018 Pew Araştırma Merkezi’nin bir çalışmasına göre artan gelir eşitsizliği ekonominin üçte ikisinin kişisel tüketime dayalı olması risk taşımaktaydı. 2017’de düzenlenen bir kongrede NBC-Wall Street Journal anketine göre çoğu Amerikalı bu vergi indiriminden yararlanmadı.
2. Spekülasyon Fazlalığı
Spekülasyon, Investopedia’da parayı kaybetme ihtimaliyle yüksek riskli yatırımlara yatırmak olarak tanımlamakta. Ancak 1920’lerde, her şey çok güzel gibi görünse de, yatırımcılar bu duruma çok fazla güvenmiyordu. Iowa’daki Mount Vernon’daki Cornell Koleji’nde ekonomi ve işletme profesörü olan Todd Knoop, “Pek çok kişi, Büyük Buhran’ın en yakın nedeni olarak Dust Bowl’u ya da borsa çöküşünü düşünüyor. Tarih boyunca, ABD’de ve başka yerlerde finansal krizlere neden olan faktörler aynı: borç finanse edilen spekülatörler, başka bir deyişle, insanlar kolay bir şekilde riskli girişimler üzerine spekülasyon yaptıklarında fiyatlar sonunda patlamaya başlıyor. ” ifadesini kullanıyor. On yıllar sonra, ne yazık ki, hala bu psikolojik kusurlara karşı savunmasızız.
3. Kötü Rezerv Politikası
Bugün, ülkelerin Merkez Bankalarını ekonominin koruyucusu olarak düşünmeye alışkınız. Bunun nedeni, yönetim kurulunun para politikasını bir artışa ihtiyaç duyduğunda ekonomiyi canlandırmak veya enflasyon yükselmeye başladığında frene basmak için kullanabilmesinden kaynaklanıyor.
Ancak 2004’teki bir konferansta, eski Fed Başkanı Ben Bernancke, 90 yıl önce, Fed’in Büyük Buhran’ı ortaya çıkaran ve uzatan politika belirsizlikleri olduğunu açıkladı. 1928’den başlayarak, Fed – ödünç para yatırılan Wall Street spekülatörlerini dizginlemeyi ümit ederek faiz oranlarını yükseltmeye başladı. Bu politika, borsadaki Ekim 1929’daki felaket düşüşe neden oldu.
4. Altın Standardı
Bernanke, borsa çöktükten sonra dahi, faiz oranlarının artmaya devam ettiğini belirtti. Bunun nedeni ABD’nin – diğer birçok ülkede olduğu gibi – Altın Standardı’nda olmasıydı; bu da doların altın karşılığı alınabileceği ve değerine sabitlenebileceği anlamına geliyordu. Panikleyen yatırımcılar dolarlarını altın karşılığında almaya başladıklarında, Fed onları engellemeye başladı. Bernanke konuşmasında, “Doları dengelemek için, Fed bir kez daha faiz oranlarını keskin bir şekilde yükseltti, para spekülatörlerinin daha yüksek getiri elde edebilecekleri takdirde dolar varlıklarını tasfiye etmeye daha az istekli olacağı görüşünde” dedi. Ancak yüksek faiz oranları, işletmelerin zor zamanlarda kullanmak için borçlanmasını güçleştirdi ve sonuç olarak çoğu iflas etti. Aynı zamanda, Bernanke’ye göre, Fed ülke bankalarını korumak için gerekenleri yapmadı. Bu da bankalara para yatıranların birikimlerini azaltıp nakit parayı yastık altı yapmalarına neden oldu. Sonuç olarak, ekonomik kriz daha da kötüleşti.
Redlands Üniversitesi’nde ekonomi profesörü yardımcısı ve ekonomi tarihi konusunda uzman olan Nathaniel Cline’ye göre, ABD bu sorunların yaşandığı tek ülke değildi. “Altın standardı, dünyadaki ulusların politika tepkisini sınırlayarak krize yardımcı oldu. “Ayrıca, İngiltere, 1. Dünya Savaşından önce küresel ekonomik liderlik sağlarken, savaştan sonra ABD, dünya ekonomisinin yeni merkezi olmasına rağmen esasen önderlik etmeyi reddetti.” Neyse ki, bu politika yapıcıların derslerini aldıkları alanlardan biri. “Sonunda, ülkeler altın standardını düşürdü ve birçoğu açık harcama ve para politikasıyla ilgilendi ve ABD, Bretton Woods anlaşmasıyla liderliğini kurdu.” Bu 1944 Paktı, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu’nu yaratırken, Altın Standardını uluslararası düzeyde ortadan kaldırıldı.
Öte yandan, bir aday olarak Donald Trump, Altın Standartlar’nı geri getirmenin “yapmak çok zor, ama bu harika olurdu” dedi. Geçtiğimiz günlerde bir başka Altın Standart savunucusu CNN’e para birimini “bütün emtia sepetine” koymayı tercih ettiğini söyledi. Daha sonra, her ikisinin açıklaması siyasi nedenlerden olduğu düşünüldü.
5. Ticaret Savaşları
Ekonominin güçlenmeye devam ettiği ancak Wall Street’in çökmesinden sonra kanun haline geldiği 1929’nun başında yazılan Smoot-Hawley Yasası, ABD tarifelerini ortalama yüzde 16 oranında artırdı. Burada ki amaç, diğer ülkelerin ABD üreticilerini daha düşük fiyatlı ürünlerle zarar vermekten alıkoymaktı. Ancak bu ülkeler kendi tarifelerini uygulayarak karşılık verdiğinde, sonuç Büyük Buhran’ı derinleştiren ve uzatan ticaretti yıkıcı bir küresel düşüş oldu. Başkan Trump’ın Mayıs 2019 Bloomberg makalesinde de belirtildiği gibi ABD endüstrilerini korumak için tarifeler koyma konusundaki düşkünlüğünden dolayı, tarihin bu kısmı bugün pek çok insanı endişelendiriyor.
Sonuçta, Büyük Buhran’a katkıda bulunan faktörlerin birçoğunun hala risk olduğu görülmektedir. Ekonomik bir fırtınada bir araya gelip gelmeyeceklerini cevaplamak zor bir soru.
Kaynak: HowStuffWorks