Transkript
1
2 İSTANBUL TİCARET ODASI YAYIN NO: KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ ÜLKE ETÜDÜ Hazırlayanlar: Prf.Dr.Rna Turanlı Can Umut Ceyhun
3
4 adadaki Bizans Valilerin zaman zaman başkaldır! girişimlerinde bulunmaları üzerine Aleksis Kmnens adaya bir askeri, öteki sivil lmak üzere iki yönetici adadı. İannes İî'de, XH.yy'in rtalarına dğru Danişmentlı Emir Melik Gazinin ölümünü fırsat sayarak Türklerin elinde bulunan Güney Anadlu Kıyılarını ele geçinp Kıbrıs'ı ğlu Emmanuel için bağımsız bir prenslik haline getirmek istediyse de başanlı lamadı. 1184'te Kıbrıs'ı hileyle ele geçiren Isaakis Kmnens, Bizans'ı dinlemeyerek kendi başına hareket etmeye başladı. Kudüs'ü Seiahattin Eyyubi'den almak amacıyla büyük bir dnanmayla Suriye'ye dğru yl alan İngiltere Kralı Richard I, iki gemisinin Isaakis tarafından zapdedilmesi üzerine Limasl Limanı'na asker çikardı. Isaakis kaçmayı denediyse de yakalanarak hapsedildi. Richard I adayı Kudüs Kralı ve Manche Kntu Gui de Lusigman'a sattı. Bu tarihten başlayarak XVI.yy'in 2.yarısına kadar Fransız'ların, Cenevizlilerin ve Venedik'tiierin işgalinde bulunan Kıbrıs, deniz ticaretinin önemli uğrak yelerinden lduğu gibi Gui'den snra gelen Lusigma'nlı Amuri'nin kurduğu krallık da Anadlu'yu tehdit edecek kadar güçlendi. 1342'de Papa'lık Venedik ve Rds Şövaiye'leriyle birleşerek Türklere karşı Kutsal İttifakı luşturdu; izmir ve Antalya'yı ele geçirdi. Bir başka Haçlı rdusu, 1366'da Geliblu'ya çıktl Kıbns Sularında bulunan Haçlı Dnanmasına karşı 1426 da Memlûk Sultanı Baybars, adaya çıkardığı rdusuyla Kral Janus'un rdusunu dağıttı, kendisini de tutsak aldı. 1489'dan 1571'e kadar süren Venedik egemenliği döneminde ezilen Rum Halkı, zaman zaman Osmanlı Padişah'ına gönderdikleri gizli elçilerle kendilerine yardım edilmesini istemek zrunda kaldılar. Kıbrıs'a sefer düzenlenmesine karar veren Selim II, Riyale Paşayı Kıbrıs'ı zaptetmekle görevlendirdi. Riyale Paşa 1570 Haziran'mda Finike'ye gelip, adaya geçerek Lefteri ve Girne kalelerini ele geçirdi. Lefkşe kalesi ise 50 gün snunda düştü. Savaşta Ada'nın Venedik'ii Valisi Dandl öldürüldü. Limasl, Larnaka, Baf kaieleh alındı. Lala Mustafa Paşa'nın kuvvetlerine n ay kadar direnen Magsa kalesi de düşünce 1571'de adadaki Venedik ve Kutsal İttifak da sna ermiş ldu, C" YAKIN ÇAĞ Bu tarihten itibaren Eyalet üstünde Osmanlı Devleti'ne bağlanan Kıbrıs'a ilk Beylerbeyi larak Muzaffer Paşa gönderildi. Magsa, Limasl, Baf ve Girne'nin yanıstra Alanya, Tarsus, İçel, Sis ve Trablusşam Sancakları da bu yeni eyalete bağlandı. Eyalet XVII.yy'in snlarına dğru Sadrazam Hasları araşma katıldıysa da 1785'îe dğrudan Divan'ı Hümayuna bağlı bîr muhassılık haline getirildi. Bu arada hükümetin izlediği iskân plitikası uyannca adadaki müslüman nüfus, tplam nüfusun 1/3'ne ulaştı. 1777'de adada yaşayan kişiden 'ni Anadlu Türkleri, Türkmenler ve Yörükler luşturmaktaydı. Bununla birlikte Osmanlı
5 Devletinde başgösteren sarsıntılar Adada bazı ayaklanmalara ylaçtı. Ayaklanmalar şiddetle bastırıldı. Mahmut II Devrinde başkaldıran Mısır Hıdivi Mehmet Ali Paşa'nm eline geçen ve sekiz yıla yakın bir süre ( ) Mısır'ın yönetiminde kalan Kıbrıs, Tanzımattan snra Cezair'i Bahr-ı Sefid Eyaletine bağlı bir Liva haline getinldı. 1861'de İstanbul'a, 1868'de Çanakkale mutasarrıflığına bağlandı; 1870'te yemden bağımsız mutasarrıflık ldu. Ancak 1875 rtalarında Hersek Ayaklanmasını izleyen siyasi gelişmeler, özellikle yaşanan bunalımlar snucu, İngiltere Rusya'ya karşı Osmanlı Devleti'ni kruma aynı zamanda Dğu Akdeniz, Süveyş ve Hindistan ticaret yllarının güvenliğini sağlamak bahanesiyle Babıali'yi ittifaka zrladı. Abdülhamit I- II.Abdülhamit, İngiliz Hükümeti'nin Kıbrıs'ı zrla işgal edeceği tehditi üzerine "Hukuk'u Şahaneme asla halel gelmemek şartıyla muahedenameyi tasdik ederim" ntunu ekleyerek antlaşmayı imzaladı. Böylece 300 yıldan fazla Osmanlı egemenliğinde kalan Kıbrıs 12 Temmuz 1878'den itibaren geçici lmak kaydıyla İngiltere'nin yönetimine geçti. Bu arada Magsa'daki Türk birliklen İngilizlere karşı savaşırken, Osmanlı Devleti 1.Dünya Savaşı'na katılınca da İngiltere adayı resmen ilhak etti. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lzan Antlaşmasıyla Türkiye'den tamamen kparılan ada, 1925'ten başlayarak İngiltere'nin sömürgeleri arasına katıldı. 1936'da Kavanın Meclisi kaldırılarak tüm yetkiler İngiliz Yüksek Kmiserliği'ne devredildi 1943'te ada belediyelere bölündü ve kmiserlikler luşturuldu. 2.Dünya Savaşından snra İngiltere'nin Kıbrıs'a bağımsızlık tanıma eğilimi, adanın Türk ve Rum tplulukları arasındaki uyuşmazlıkları ve çatışmaları körükledi, aynı zamanda Türkiye ve Yunanistan Devtetleri'ni karşı karşıya getirdi. 1954'te Yunanistan, Batılı Devletlerin Atlantik Beyannamesinde yeralan "self determinasyn" ilkesini benimsamelehnden güç alarak, çözümü Birleşmiş Milletler'e götürdüyse de Kmisyn knunun görüşülmesini ileri bir tarihe erteledi. Bunun üzenne Türkiye, Yunanistan ve İngiltere arasında başlatılan 31ü görüşmder 1959'da Zurich ve Lndra anlaşmalarının imza edilmesiyle sncjçlandı. 16 Ağusts 1960'tan başlayarak bağımsız bir Curnhunyet lan Kıbrıs'a aynı gün 650 kişilik bir Türk ve bir de Yunan alayı ayak bastı, böylece 82 yı/fık İngiliz yönetimi bitmiş ldu. D-KIBRIS CUMHURİYETİ Cumhuriyetin anayasası uyarınca Rum Önderi Makaris Cumhurbaşkanı, Türk Tplumu Önderi Dr Faz/I Küçük de Cumhurbaşkanı yardımcısı seçildiler Anayasaya göre bazı bakanlıklar Türklere kendi belediyelenni de kurma izni venldi.
6 Ancak Rumlar Türkiere verilen haklara pek sıcak bakmadılar. Tarafsız anayasa mahkemesinin Türkler lehindeki kararlarmı da uygulamaya skmadılar. Bunun yanında ENOSİS yanlısı EOKA örgütü de Türklere karşı sistemli bir biçimde saidınlara başladılar Makaris Anayasayı değiştirmek istedikterini resmen ilan etti. Kasım 1963'teki bu davranış beraberinde çatışmaları getirdi, Saldırıian durdurmak üzere Türk Hükümeti Kıbns Semalarına jet uçakları gönderdi. İngiltere duruma müdahale ederek, Lndra'da Yunanistan, Türkiye, Kıbrıs Hükümetinin ve adadaki cemaatleri temsilen heyetlerin katılımıyla bir tplantı tertiplendi. Ocak 1964'teki bu tplantıda herhangi bir anlaşma sağlanamadı. Rumlar "Garanti Aniaşmasr'nm kaldırılmasmı istediler. Aynı yıl BM'de bir "Barış Gücü" kurularak adaya gönderilmesi karan alındı. BM'ierin atadığı arabulucular, kesimler arasındaki gerginliği azaltamadı Nisan'ında Makaris, tek yaniı larak Zurich ve Lndra Antlaşmalarını geçersiz saydı. Bu arada yğunlaşan Rum saldırıları karşısında, Türk uçaklarmm bazı stratejik mevkileri bmbalamaları üstüne Rumlar geri adım attılar. Bu arada Yunanistan'da askeri bir darbe ldu, 21 Nisan 1967'deki bu darbeden güç alan EOKA örgütü Grivas'ın yönetiminde Geçitkale ve Bğazköy köylerindeki Türklere saldırdılar. Türk Cumhuriyeti'nin kararii tutumu karşısında Makaris gene geriledi. 29 Arahk 1967'de, görüşmeler artık çıkmaza girince, "Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi" kuruldu. Makaris 1968 ve 1973 dönemlerinde yeniden Cumhurbaşkanı seçildi. Rauf Denktaş da 19 Şubat 1973'te Cumhurbaşkanı Yardımcısı ldu. Bu arada Grivas'ın 1974'te ölümü üzenne EOKA-B örgütü eylemlerine yeniden başladı. Ulusal Muhafız Biriikleri, Yunanlı subaylar yönetiminde bu kez 15 Temmuz 1974'te Makans'a karşı bir darbe teşebbüsüne girişti. ABD'ye sığman Makans'un yerine, Niks Sampsn Başkan ilan edildi. Türkiye darbede Yunanistan'ın parmağı lduğunu iddia ederek, dönemin Başbakanı, Garantör bir Devlet larak İngiltere'nin müdahalesini istedi. İngiltere ve ABD'nin yalama taktikleri karşısında, Anayasa'nın fiilen rtadan kalktığına inanan Türkiye Temmuz 1974'te Kıbrıs'a askeri biriiklerini çıkarmaya başladı. Bu arada askeri Hükümet Yunanistanda yerini sivil hükümete bıraktı ve Karımanlis yeni hükümeti kurdu. Ulusal Muhafız Örgütü Sampsn'u başkanlıktan aldı; nun yerine Kierides geçici Cumhurbaşkanı larak atandı. Ağusts 1974'te Cenevre görüşmelen başladı. Yunanistan ve Türkiye Dışişleri Bakanları bir anlaşmaya varamaymca Türkiye harekâtın ikinci aşamasını başlattı ve Gazi Magsa, Lefkşe ve Erenköy'den geçen ve adayı ikiye bölen Atilla Hattı'nı tuttu.
7 Harekâtın tamamlanmasından snra Rumlarla Türk Tplumu arasında görüşmeler yeniden başladı, ancak Makaris'un adaya yeniden dönmesiyle bir ilerleme sağlanamadı. Makans^un önensi Türklenn nüfusları ranında (% 18) tprak almasını adada dağınık larak kurulacak Türk Kantnlarının güçlü bir merkezi yönetime bağlanması biçimindeyken, Türkler gevşek bir merkezi yönetim yanında cğrafi esaslara göre ıkı grupta tplanan kantnların kurulmasını savunuyrlardı. Herhangi bir gelişme lmayınca, Ada'nın Türk kesiminde "Kıbrıs Türk Federe Devleti (KTFD) 13 Şubat 1975'te kuruldu ve Rauf Denktaş Federe Devletin Başkanı ldu İki kesim arasında 8 Mayis-31 Temmuz 1975 tarihlerinde Viyana'da yapılan tplantılarda nüfus değişimi kabul edildi, Güney kesiminde kalan Türkler, Kuzey kesimine geçtiler, böylelikle ada fiilen ikiye bölünmüş ldu Türk tarafının, iki bölgeli federe devlet kurulması, Türk Birliklerinin barış antlaşmasının imzalanmasından snra adadan ayrılması, Federal Hükümette Türkler ile Rumlar'm aynı randa temsil edilmesi, Türklenn tpraklarının tapulu mülklennin tplamından daha az lması, Kıbrıs'ın bağımsızlığının Türkiye ve Yunanistan tarafından garanti edilmesi tezleri Rumlar tarafından benimsenmedi. KTFD'de ilk seçimler Haziran 1976'da yapıldı. Rauf Denktaş'ın önden lduğu Ulusal Birlik Partisi 40 milletvekilliğinden 29'unu kazandı. Makans 1977'de öldü. Yehne geçen Spir Kiprianu da uzlaşmaz bir tutum izledi 10 maddelik bir çerçeve antlaşması içinde Rum tarafı iki yanlı federe Devlet ilkesine karşı çıktı. Bu uyuşmazlıklar 1983 yılında KTFD Bakanlar Kurulu'nun Türk Tplumunun kendi kaderini belirleme hakkının kullanılması yönünde karar aldı. Meclis 15 Kasım 1983'te Bakanlar Kurulu'nun hazırladığı bağımsızlık bildirgesini ybirliği ile kabul etti: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhunyeti kuruldu (1983).
8 KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ Kuzey KKTC'nin kurulmasmm ileride Federal bir Devlet iuşturülmasmî engellemeyeceği hatta klaylaştıracağı Türk tarafınca ileri sürüldü. Türkiye KKTC'i hemen tanıdı. İngiltere, Yunanistan, ABD ve Kıbrıs Cumhuriyeti bağımsızlık ilanına tepki gösterdi. Meclis bu arada, 70 üyeli bir Anayasa Meclisi luşturarak 6 Aralık'ta tplandı. 13 Aralık 1983'te Nejat Knuk hükümeti kurdu. Kabinede Denktaş'm partisi Ulusal Birlik Partisi ve bağımsızlar yeraldl 1984'te Türkiye ile karşıiıkh elçi gönderilmesi, Güvenlik Knseyi ve Rum kesimi tarafından kınandı. KKTC Anayasası 5 Mayıs 1985'te halk yuna sunuldu. Cumhurbaşkanlığı seçimleri 6 Haziran 1985'te yapıldı ve Denktaş yların % 70'ini aiarak kazandı. 1989'da Denktaş ve Vasiliu, New Yrk'îa bir araya geldiler. Vasiliu tek bir tpluluk ilkesinde, Denktaş iki halkın varlığı ve Türk tplumunun kendi geleceğini saptama hakkı knusunda ısrarlı bir tutum izlediler Bu arada Temmuz 1990'da Kıbrıs Rum Kesiminin AB'ne üyelik başvurusu kabul edildi. Perez de Cueliar, Kıbrıs srununun çözümü için girişimlerini 1991'de de sürdürdü. Günümüzde ise henüz eîle tutulur bir ilerleme kaydedilmediği ifade edilebilir. KKTC^nin yüzölçümü m^'dir, 1990 sayımına göre ise nüfus lup Başkent Lefkşe'dir. Güzelyurt Körfezi'nin Batısında, 60'iı yıllarda Türklerin Rumlara karşı savundukları Erenköy çevresinde küçük bir arazi parçası da Rum kesimi iie çevrilmiş bir adacık halinde KKTC'ye aittir. KKTC'nin Rum Kesimi ile girintili çıkıntılı sınırı Dğuda Maraş'ın yaklaşık 5 km. kadar güneyinde başlamıakta, ingiliz Dikelya üssünün kuzeyinden geçerek Kuzeybatıya dönmektedir. Burada, Lefkşe'yi ikiye bölerek Batıya uzanmakta ve Batıda Karlıdağ'm etekleri ile Güzelyurt Körfezi'nin Güney kıyılan arasında dar bir şerit luşturarak sna ermektedir. En yğun nüfus Içva mevkiindedir. Başlıca kentler, Lefkşe, Gazi Magsa, Girne ve Güzeiyurt'tur.
9 1. BOLÜM GENEL EKONOMİK DURUM VE TEMEL GÖSTERGELER 1. BAZI EKONOMİK GÖSTERGELER A- GSMH'DA SEKTÖREL GELİŞMELER VE KİŞİ BAŞINA GSMH yıllan arasında eknmi reel larak yılda rtalama % 4.4 ranında büyümüştür. Sözknusu dönemde GSMH can fiyatlarla 47 milyar TL'sından 35 tniyn TL'sına yükselmiştir. KKTC eknmisi döneminde 1991 ve 1994 yılları dışında hızlı bir büyüme göstermiştir yılında etkisini gösteren Plly- Peck ve Körfez Krizleri başta turizm, ulaştırma, ticaret ve sanayi kesımiennde lmak üzere eknmide genel bir daralmaya neden lmuştur. Bu yılda turizm sektörü % 21 8, ulaştırma-haberleşme sektörü % 14.7, ticaret sektörü % 8 5 ve imalat sanayi sektörü % 3 8 ranında gerilemiştir. Sözknusu lumsuz gelişmeler snucunda eknmi reel larak % 5.3 ranında daralmıştır yılında yaşanan tüm bu lumsuzluklara rağmen alman önlemlenn etkisiyle eknmi 1992 yılında yeniden büyüme sürecine girmiştir döneminde en fazla büyüme gösteren kesimler imalat sanayi, inşaat, telcılik-lkantacılık ve mali kurumlar lmuştur. Bu sektörlerde reel yıllık rtalama artış sırasıyla % 6.6, % 7.7, % 12.6 ve % 6.7 larak gerçekleşmiştir (Tabl 1).
10 ö İ5 *-» 5J O CNJİ O a: LU LU S a> \j ULJ O ~J UJ a: < < X < CO û P > : O) < X < <» cj O) r 00 < E > < < er N <er 3 V 0) CL (D > O h- T- -yi > II 53 CvJ < İl >
11 < > UJ Q O m < LU C/3 c/3 İl O iu > ÜJ ^ : LU CO N a: h- LU (T '-^ < LiJ 5 < S O X C/) LL. O
12 B- GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILANIN DAĞILIMI döneminde sektörlenn GSYİH içerisindeki dağılımma gelince, 1983 yılmda tarım sektörü % 11.7, sanayi sektörü % 10.9, hizmetler sektörüyse % 73.5 ranında bir paya sahipken 1995 yılında aynı sektörlerin paylarının sırasıyla % 10.9, % 13.6 ve % 69.7 ranında gerçekleştiği görülmektedir yılında $ lan kişi başına GSMH 1995 yılında % 220 artarak $ a ulaşmıştır.
13 İZ < O z < d < X >" "E < m 'E < O) CO O) O) CJ) loj!i I CO CO Ol 00 ar 0> cj O O OD m CO 00 O) < cı O» OD CO Ö CO i 03 O O Cü.^ LÜ 00 c rl fo t i icni y O) z CO in (D x:3 c (D (13 ll 0 > Çü CL O H <D O O m \ c 03 (D > 5 LU if LU -J (T LU < X a: LLİ -_J LU (J) LÜ OD 00 LÜ O < CM
14 Ö a c :> u- a ) C LT ) ) c > a c ) c > ) ir T (T c C LT > G LC ın 00 ID < > D Z z CM < C7> O LO LO T LO LO 00 T T CO 00 T O 00 CO CM T CO CO CO CO CO CM T CO C\J c OO CO CO CN CM CO T O LO O CO CO CM CO CM CM Csl CO CM cr> CO E LU _J LU O h- O r 1 ij > ( L u > C r L JÜ C n ( I u -J i u > f Si r < D < 1 r ( I X. XJ -J ( 3 r JU \ < > < -J E
15 Uygulanmakta ian teşvik pıitikaîarma göre yatinmlann teşvik edildiği önceükîî sektörlenn başmda sanayi, turizm ve bankacfîik sektörleri gedmektedir, döneminde sabit sermaye yatınmları cari fiyatlaria mfîlyn TL'sından milyn TL'sma yükselmiştir. Tplam sabit sermaye yatınrnfan içerisinde % 59 lan özel sektör yatırımlarmm payı 1995 yiîmda % 72.9^a yükselmiştir. C" İSTİHDAMIN SEKTÖREL DAĞİLİM! VE TOPLAM İSTİHDAM İşsizlik ranı 1996 da % 0.98 civarındadır döneminde çalışan nüfus % 30 ranında artarak 'den 'e çıkmıştır. Çalışan nüfus en çk tanm, sanayi, inşaat ve kamu hizmetlennde yğunlaşmaktadır (Tabl 3).
16 O) C/5 OO 00 CO O) c/) CNJ l CO COİCT» < I w < -J Q. O UJ > ö d LU : tu (/) z s < Q CNİ CO CJ) m CM CN G) dj CNİ 00! CO CNI O 00 CÜ CO < < Z: < CO I O O CNJ O O UJ < h- cl in 03 \ ÛL 05 Q) re ^ CO ÛÛ < X < CN 00 mi CO CO 00 ID CO 00 in 00 CNl CN CN CN O CNİ ih 0 > :^ 03 "D N S İ l < (D 2 ÛÛ 00 CO in ö 00 in m ÛL O CN S O CÜ E C İ5 a. 4-* > }^ CO c
17 D» YİLLİK ENFLÂSYON ORANLARİ KKTC'nin her döneminde yüksek ranlı enflasyn artışı srun lmaya devam etmiştir. Gerçekleşen fiyat artışlarına en büyük etken Türk ürasî'nın tedavülde bulunması nedeniyle önemli randa enflasyn ithalinin sözknusü lmasıdîr. KKTC küçük bîr ada eknmisine sahip lması nedeniyle ldukça yüksek randa ithalata bağımlıdır. Dlayısıyla Türk Lirası'nın sürekîi değer kaybının da KKTC ndeki enflasynu etkilemesi ve körüklemesi dğal bir snuç larak rtaya çıkmaktadır. Tüm bunlara ek larak, piyasada rekabet rtamının tam larak luşmamış lması, aşırı kamu açıkları ve tüketime dayalı eknmik yapı da KKTC'ndeki enflasynun sürekliliğine yardımcı lmaktadır Gerçekten de aşağıdaki Tabl 4'ten anlaşılacağı üzere KKTC'nde yıldan yıla dalgalanmalar gösteren ve yüksek randa seyreden bir enflasyn yaşanmaktadır. Tüketici fiyatları endeksine göre 1983 yılında enflasyn ranı % 33.8 iken, 1990'da % 69.4 ve 1995'te de % 72.2 imuştur. TABLO:4 YİLLİK ENFLASYON ORANLAR! VE AHA MAL GRUPLARININ PAYÎ ^ 1990^ 1991 " ^ 1. Gıda 21, '^ 11. Giyim Eşyası 7.9" 3.6 etel MI. Ev Eşyası 6,0 ^ ' İV, Sağlık ve Kişisel Bakım ile İlgiii Harcamalar 2, V. Ulaştırma-Haberleşme ^ 13.4 Vi. Kültür, Eğitim, Eğlence VI!. Knut ve Knut İle İlgili Harcamalar V!l!. Sigara Tplam Yılık Enflasyn % ^ 69.4 r
18 II. KKTC'NDE SEKTÖREL GELİŞMELER KKTC'nin eknmik durumuna bakıldığmda, eknmik gelişmenin turizm, ticaret ve hizmetler sektörüne bağlandığı gözlemlenmektedir. Sözknusu sektörlenn gelişmesi ve eknmik yapının istenen düzeye gelebilmesi için yeterli önlemlenn alınmasının yanısıra TC ile eknmik entegrasynun da gerçekleşmesi gerekmektedir. A-TARIM SEKTÖRÜ Tarım sektörü, GSYlH'ya, ihracata, istihdama ve öteki kesimlere lan büyük katkısı açısından KKTC'nin ssy eknmik yapısında önemli bir yere sahiptir yılı itibariyle sektörün GSYlH'daki payı % 41.2 ve istihdam ıçensindeki payı % 22.8 ranında gerçekleşmiştir. KKTC'nde tarım ve hayvancılık faaliyetlennden srumlu ve yetkili kuruluş Tarım ve Orman Bakanlığıdır. KKTC'nde tipik bir Akdeniz iklimi hüküm sürmekte lup yıllık rtalama yağış 350 m^ civarındadır. Su kaynakları açısından fakir lup tamamen yağışlara bağlıdır. KKTC'nde 30 milyn metreküpe yakın yıllık su tüketimi yapılmaktadır. Bu, kaynakların yenilenme kapasitesinin üstüne tekabül eden bir yğunluktur. KKTC'nde tarım kesimi bitkisel üretim, hayvancılık, rmancılık ve su ürünten ait sektörlerinden luşmaktadır. Sulu tarım yapılan arazinin önemli bir kısmını turunçgiller ile yaprağını döken meyveler, üzüm ve çeşitli sebzeler luşturmaktadır. Gehye kalan arazi ise geleneksel kuru tahıl tarımı için kullanılmaktadır. Yaklaşık 28,900 dekar alanda mdern sulama ile üretim yapılmakta lup bunun dekan damla sulama sistemi dekarı ise yağmurlama sistemidir. KKTC yarı kurak iklim kuşağında bulunması nedeniyle yağışlar kış döneminde etkisini azaltmakta ve bunun snucu kış mevsimine uygun tahıl üretimi yapılması zrunlu lmaktadır. Üretimi gerçekleştirilen tahıl çeşitlen, ekim alanları üretim miktarları ile kullanım şekillen aşağıda gösterilmiştir. Tahı! Çeşidi Üretim Alanı (de) Verim fkq/de) Yıllık Reklte (tn) Kullanım Şekli Arpa Yemlik Buğday Yemlik ve ekmeklik Yem Bitkileri (AğTavett, Ynca) ,200 Yemlik ve yeşil t
19 KKTC'nde patates üretimi ilkbahar ve snbahar lmak üzere iki dönemde yapılmaktadır. İlkbahar üretiminde thumluk İngiltere, İskçya ve Hllanda'dan ithal edilmekte lup üretim tamamen ihracata yöneliktir. Snbahar üretimi ise iç piyasaya yöneliktir. Tplam ekilebilir alan içinde meyva, sebze ve narenciye üretimi aşağıda göstenlmektedir Ürün Çeşidi Alan (dekar) Ekilebilir Tplam Arazi İçindeki Payı (%) Turunçgil (Valencia, Yfa, Limn, Greyfurt) Meyva (Harup, Zeytin, Badem, Antepfıstığı) KKTC'nin belli başlı tarımsal ürünleri aşağıdaki tablda venlmiştir: Ürün Çeşidi 1991 (tn) 1992 (tn) 1993 (tn) 1994 (tn) 1995 (tn) Narenciye Patates Öğütülmüş Harup Harup Çekirdeği Sultani Üzüm Meyva Suyu KKTC'nde hayvancılıkla ilgili larak Bakanlığa bağlı kuruluşlar, hayvancılık dairesi, veteriner dairesi, devlet üretme çiftliklen ve Süt Endüstri Kurumudur. Sivil kuruluşlar ise Hayvan Yetıştincileri ve Besleyicilen Birliği, yem fabnkalan ve süt fabrikalarıdır. Bu kuruluşlardan devlet kanadını teşkil eden daireler üreticiye her türlü yetiştiricilik ve besleme knusunda bilgi getirmek, damızlık hayvan sağlamak, sağlık knularında aşılama yapımı ve canlı hayvan ihracatı (pazarlama) ile ilgilenerek üreticiye yardımcı lmaktadır Yem fabnkalan 56 tn/saat yem üretme kapasitesine sahip lup, bu kapasite ülke ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. Süt Endüstnsi Kurumu sütü üreticiden tplayıp imalathanelere dağıtmaktadır. Daha etkin çalışabilmek için çiftlikte sağımdan hemen snra
20 sğutulan sütü sğutuculu tankerle tplayıp pazarlama hazırlığı içerisindedir. Tplam 115 tn/gün işleme kapasitesine sahip mevcut süt fabrikalarında her türlü peynir imal edilebilmektedir. Bazı büyük işletmeler üretilen sütün büyük bölümünü uzun ömürlü süt larak işlemektedirler. Sn yıllarda sığırcılıkta lumlu gelişmeler lmuştur. Sığır sayısı, t ve Süt üretimi aşağıda verilmiştir Siğir Sayısı , Et Üretimi (tn) ,532 ' Süt Üretimi (tn) , Tanm kesiminin önemli ürünlerinden bin de, bir ada için kuşkusuz balıkçılıktır. KKTC'nde deniz balıkçılığı yanında kültür balıkçılığı da yapılamamaktadır. Balık talebinin yeterli ölçüde bulunmasına karşın, batık arzmdaki yetersizlik, fiyatların çk yükselmesine ylaçmaktadır. Bütün dğa kşulıannın lumlu lduğu adanın knumu, kıyı balıkçılığı için de çk elverişlidir. Bununla birlikte dğa kşulları yanında teknik kşullan da gerekli kılan balıkçılık, teknik yetersizlik, başka bir ifadeyle gerekli dnanımıh teknelerin bulunmaması nedeniyle özellikle büyük gelir getirebilecek rkins (tn) ve kılıç avcılığı yapılamamaktadır. Oysa, kmşu ülke Güney Kıbns'ta ise yılda 200 tn kılıç ile yaklaşık 50 tn rkins avcılığı yapılmaktadır. Öte yandan içsularda limnljik ve balıkçılık araştırmaları yapılmadığı gibi kültür balıkçılığı knusunda da herhangi bir çalışma yapılamamaktadır. B- SANAYİ SEKTÖRÜ KKTC'nde sanayi sektörü ülkenin fiziki yapısı gereği çk küçük, rta ölçekli işletmeler şeklinde kurulmsuştur. KKTC sanayi faaliyetleri fazla kuruluş sermayesi gerektirmeyen, daha geniş tüketim payı lan ve ilk yatınmını daha çabuk geri ödeyen hafif sanayi alanlannda, özellikle gıda ve tekstil alanlarında gelişmiştir yılında imalat sanayiinde tesis sayısı 298, istihdam edilen kişi sayısı iken 1995 yılında sözknusu değerler 726 ile 'ye yükselmiştir (Bkz tabl;3).
21 1983 yılında sanayi sektörünün GSYİH içerisindeki payı % 10.9 iken 1995 yılında % 13.6 ya ulaşmış ve sektörün reel larak yıllık artış ranı % 6.4 lmuştur. Aynı dönemde sanayi sektörünün tplam ihracat içerisindeki payı % 22.4'ten % 57 5'e çıkmıştır {Bkz.tabl:2). Sanayi sektöründe arzulanan gelişmenin sağlanması ve daha yüksek bir üretim düzeyine ulaşılabilmesi için sanayiye yönelik teşvik plitikaları uygulanmaktadır. Halen uygulanmakta lan teşvik unsuriarı başlıca dört başlık altında tplanmıştır: - Sanayi Yatırımları Teşvik Yasası - İhracatı Teşvik Yasası - Organize Sanayi Bölgeleri Yasası - Serbest Liman ve Bölge Yasası Turistik yerieşim bölgelerinde ve uygun lmayan kşullarda dağınık biçimde bulunan sanayi esnafının uygun merkezlerde tplanması amacıyla Lefkşe, Gazımagsa ve Gırne'de Organize Sanayi Bölgelen kurulmuştur. Yüzölçümü ve üzerinde yaşayan tpluluk yönünden küçük bir ülke lan KKTC'nde maden, kömür, petrl, su gibi kaynaklar sn derece kısıtlıdır. Bu nedenlerie ülkede ancak küçük sanayi ışletmelennden sözetmek mümkündür Ülke içi tüketim yanında ağırlıklı larak ihracata dönük lmak üzere: - Tarıma dayalı sanayi (meyva suyu-knserve) - Knfeksiyn - Elektrnik araç ve gereçlenn mntajı - Küçük el sanatları (yuncak-hedıyelik eşya) kesımlennden sözedilebilir. Yabancı sermayenin KKTC'ne gelmesini sağlamak, girdilenni artırmak, yem iş sahalarının açılması snucu istihdama katkıda bulunmak ve KKTC'nin tanınmasına yardımcı lmak maksadıyla Gazimagsada kurulan Serbest Liman ve Bölge de şu anda 22 işletme çalışmakta lup, faaliyetlenni çiment paketleme, den paketleme, araç bakım ve narımı, knfeksiyn imalatı ve transit ticaret sahalarında sürdürmektedir. Sanayi sektörünün önemli girdilerinden binni luşturan elektrik enerjisi üretimi sn santralin de devreye girmesiyle ülke ihtiyacını karşılayacak duruma gelmiştir. Şu anda iki adet 1 x 30 megawatt; birer adet 1x15 megawat ve 2 x 60 megawatt gücünde elektnk santralleri mevcuttur.
22 HİZMET SEKTÖRÜ KKTC'nde eknmik gelişmenin lkmtifinin hizmet kesimi lduğu açfktır. Tunzm ise hizmet sektörünün önemli alt kesimlerinden biridir. 1. TURİZM KESİMİ Turizm sektörü KKTC'nin kaîkmmasında öncelikli sektör larak saptanmıştır. Bu amaçla Turizm. Endüstrisi Teşvik Yasası ile sektörü yönelik önemli teşvikler sağlanmış ve uygulamaya knulmuştur döneminde, özellikle teşviklerin uygulanmaya başladığı 1987 ymdan snra hızlı bir büyüme sürecine girilmiş ve sektörde reel larak rtalama % 12,6 ranında büyüme sağlanmıştır. Aynı dönemde tesis sayısı 52'den 93'e, yatak sayısı da 3952'den 7774'e çıkmıştır. Bu tesislerde istihdam edilen persnel sayısı da 1983 yılında 839 iken 1995 yılında 2227'ye ulaşmıştır. Yine aynı dönemde ülkeyi ziyaret eden turist sayısı 'ten 'a yükselmiş, net turizm gelirleri de % 490 ranında artarak 37.1 milyn $'dan milyn $'a ulaşmıştır. TABLO: 5 KKTC EKONOMİSİNDE TURİZM SEKTÖRÜNÜN YERİ Turizm Sektörü Yıllar GSYİH { $) Katma Değeri ( $) GSYİH (%) ^ T Kaynak 1996 Yılı Prgramı, Devlet Planlama örgütü
23 TABLO: , 1988 ve 1995 YILLARINDA KKTC'NDE TURİZM SEKTÖRÜ GÖSTERGELERİ r Tplam yatak sayısı TC uyruklu turist Üçüncü ülke turisti Ortalama kalış süresi (gün) Ortalama kapasite kullanımı (%) Kaynak: 1996 Yılı Prgramı, DP Ö a) Knaklama Tesislerinin Özellikleri 1994 yılı ıtıbanyle sınıflandırılmış tellerin sınıflarına göre kapasitelen aşağıda venlmektedir TABLO:7 SINIFLI OTELLER VE KAPASİTELERİ 1 " - ^ - Tesis Sayısı Tplam Yatak Ortalama Yatak Sayısı Tplanı İçinde % Bir Yıldızlı İki Yıldızlı Üç Yıldızlı r 19 r 139 Dört Yıldızlı l 28.2 Beş Yıldızlı TOPLAM ] Kaynak: Turizm İstatistikleri, 1994, Turizm Planlama Daıresr 1987 yılında 64 tesis ve tplam yata»^ kapasitesi bulunan KKTC'nde yedi yıllık bir süre içinde tesis salısında 29 ve yatak kapasitesinde de yatak artışı lduğu ve tp'am yatak kapasitesinin 7.814'e ulaştığı görülmektedir yılında rta'ama tesis büyüklüğü 68 yatak iken 1994 yılında rtalama tesis büyüklüğıv 84 yatak lmuştur. Ancak rtalama tesis büyüklüğünün çk üzennde ün Salamis Bay Oteli (960 yatak) tplam kapasitelerden çıkarılarak hesaplanan rtalama tesis büyüklükleri 1987 yılında 55 ve 1994 yılında /5 yatak lmaktadır.
24 b Kuzey Kıbrıs Turizm Pazarları Kuzey Kıbrıs'ı tercih eden ülkeler arasında % 39 ranı ile ilk sırada yeralan Türkiye'yi Almanya % 22, İngiltere % 20, Finlandiya % 4, Avusturya % 4, Fransa % 3 ve diğer ülkeler % 8 ranıyla izlemektedir. c Kalcîarrıa Tesisi İşletmeciliği İçinde Kamu Kuruluşları. KKTC turistik knaklama işletmeciliği yapmakta lan iki kamu kuruluşu vardır. "Vakıflar İdaresi" ve ''Kıbrıs Türk Turizm İşletmeleri" bu sahada faaliyet göstermektedirler. Vakıflar İdaresi tplam yatak kapasitesi 460 lan iki tel işletmektedir yılına kadar sermayesi % 51 KKTC ve % 49 TC Turban lan Kıbrıs Türk Turizm İşletmeleri tplam yatak kapasitesi 1336 lan dört tel işletmekteydi yılında iki telin satılması snunda Kıbns Türk Turizm İşletmelerinin işlettiği tplam yatak kapasitesi iki telde 1168 yatak lmuştur yılı içinde kamuya ait bu iki kuruluşun dğrudan işlettiği turist yatağı sayısı lan 1795 yatak, KKTC tplam tunst yatağı kapasitesinin %25ıdir. d) Gûncei Turizm Verileri 1994 yılında KKTC'yi ziyaret eden kişi sayısı (KKTC vatandaşları hariç) yılında bu rakam 'a ulaşmış ve 1996 yılının ilk nbir ayında larak gerçekleşmiş bulunmaktadır. Geceleme rakamlarına bakılacak lursa, 1994 ve 1995 yıllarında turistik knaklama tesislerinde gerçekleşen gecelemeler sırasıyla ve lmuştur yılında tplam geceleme sayısının civarında gerçekleşeceği hesap edilmiştir. Turizm gelirleri KKTC eknmisinde önemli bir yere sahip ve yıllar byu prblem lan dış ticaret dengesindeki açığın kapanmasında en etkili kaynak durumundadır. Gelen turist sayısındaki düşüş ve Türk Lirasının döviz karşısında sürekli değer kaybı gene! larak turizm gelirlenni de negatif yönde etkilemektedir yılı turizm gelirlerinin m$ larak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir yılı için rakam m$ idi.
25 Turizm hizmetleri geniş ölçüde el emeği kullanılmasını gerektirdiğinden turizm sektörü çk önemli bir istihdam alanıdır ve 1995 yıllarında turizm sektöründe istihdam edilen kişi sayısı 4500 kişiden fazladır. Bu rakam çalışan nüfusun % 6 sı kadardır. 16/1987 Sayılı Turizm Endüstnsi Teşvik Yasası uyarınca tesislere teşvik belgesi verilen ve yasada belirtilen Gümrük Muafiyeti teşviğinden yararlanabilirler Faaliyetteki ve inşa halindeki tunstik tesislenn gümrük muafiyetti malzeme alım bedelien 1994 yılında $, 1995 yılında $, 1996 yılının ilk sekiz ayında $ larak gerçekleşmiştir. e) 1994, 1995 ve 1996 Knaklama Tesisi Yatırımları KKTG'nde naylı inşaatı tamamlanıp faaliyete giren yeni tesislerle tplam 82 adet turistik tesis mevcut lup bu tesislerin tplam yatak kapasitesi 7843"tür Yine KKTC'nde prjelen naylanmış ve inşaatı devam eden 35 adet tesis ve yatak kapasitesi mevcuttur yılında tunstik knaklama tesislenndeki tplam yatırım tutarı Stg. bu rakam 1995 yılında Stg. e ulaşmış ve 1996 yılı snu ıtıbanyle Stg larak gerçekleştiği tahmin edilmektedir Stg,(sterling) Stg.( ) Stg.(tahmini) 30 Kasım 1996 tarihi itibarı ile turizm sektörünün Kalkınma Bankası kanalı ile kullanmakta lduğu kredi mıktarlan şöyledir: 126 milyn TL, 4, Stg., $ DM 2. BANKACILIK KESİMİ Pazar eknmisinin benimsenmesinin ardından Para ve Kambiy Yasasında yapılan değişiklikler snucunda dövizin yurtdışma transferi, bankalarda döviz mevduat ve tevdiat hesaplarının açılması ve faiz ranlarının saptanması serbest bırakılmıştır