

Bulgarlar kimdir?
Bulgarlar, beşinci yüzyılda tarih sahnesinde görülen bir Türk halkıdır. Kimi yazarlar, Bulgarları Slav gösterir. Ancak Arap yazar Mesudinin anlattıklarına göre, Halife Muktedir zamanında hacca gelen Bulgarlar kendilerini Slavlarla Türklerin karışımı bir halk olarak tanıtmışlardır. Günümüzde Bulgarların Türk oldukları kesinleşmiştir.
Bulgarlar üzerine en eski yazılı belge, üçüncü yüzyılda Suriyeli Mar-Abas-Katinudan kalmıştır. Ona göre, Bulgarlar, İ.Ö. 149-127 yıllarında Kafkasların kuzeyinde bulunurlar. Tataristanda yapılan kazılarda Bulgarların en eski bağlantılar, Orta Asyadaki Usunlara dek çıkar. Usunlar, İ.Ö. üçüncü yüzyıl sonlarında Tanrı Dağları eteklerinde yaşamıştır. Büyük olasılıkla Türk soylu halklardandır.
Büyük Hun (Hiyung-nu) Devletinin çöküşüyle birlikte İ.Ö. birinci yüzyılda birtakım boylar batıya doğru kaymıştır. Bulgarların da bu boylar arasında oldukları anlaşılmaktadır. Attilanın kurduğu Büyük Hun İmparatorluğuna bağlıyken, Bulgarların Karadenizin kuzeyi ve doğusunda bulundukları sanılır. Attilanın 453 yılında ölümünden sonra yerine geçen küçük oğlu, babasının oymaklar üzerinde kurduğu egemenliği kısa bir süre devam ettirebilir. Hun birliği, Attilanın ardından kısa sürede çözülüp dağılır. Bu Hun Devleti, dağıldıktan sonra iki boya ayrılır. Bizans tarihçileri, 463 yılında Onogur adlı Hun oymaklarının Karadenizin kuzeyinde, Tuna boyları ile Volga arasındaki bozkırlara yerleştiklerini bildirir. Bizans tarihçileri, yirmi yıl sonra ise Hun birliğinin en önemli oymağının Bulgarlar olduğunu söyler. Bu, Bulgar adının tarihte ilk anılışıdır (482). Bulgar birliği, Kafkas Dağlarının kuzeybatısındaki Kuban bozkırlarını kapsar. Bulgar birliği, iki büyük koldan oluşur. Kuturgurlar ile Uturgurlar. Kuturgurlar birliğin batı kesimine, Uturgurlar ise doğu bölümüne yerleşmişlerdir. Birliğin merkezi, büyük olasılıkla doğuda Kuban Irmağı kıyılarıdır.
Kuturgurlar, Dinyeper yatağından Tunaya dek uzanan alana yayılmışlardır. Aralıklarla Bizansa akınlar düzenlerler. Bizanslılar, imparatorluğun Balkan sınırlarını güvence altına almak için Kuturgurlarla Uturgurları birbirine kışkırtır. Bu savaşta yenik düşen Kuturgurlardan iki yüz aileyi 482 yılında Trakyaya yerleştirir. Bizans siyasası sonucu, 482 yılında Tuna kıyılarına yakın bir yerde Kuturgurlar Bizans hizmetine girer. Böylece, Böylece Bizans kaynaklarında ilk kez anılırlar.
Hunların ardılı olan Hun-Bulgar Devleti, altıncı yüzyıl ortalarında Doğu ve Batı olmak üzere ikiyi ayrıldı. Azak Yarımadasının doğusundaki kesim Uturgurların, batısındaki bölüm ise Kuturgurların yönetiminde bulunuyordu. Bu iki Bulgar Devleti, Göktürklerden kaçan Avarların boyunduruğuna girdi. Avarlar, Göktürk baskısından bir türlü kurtulamıyordu. Bu yüzden daha batıya, Balkanlara, Avrupa içlerine doğru ilerleme zorunluluğunu duydu. 567de bugünkü Macaristanı ele geçirip merkez yaptılar. Avarlar, bu göçlerde Kuturgurları da birlikte sürüklediler. Avar hanının, Dalmaçyaya on bin Kuturgur savaşçısı yolladığı bilinir. Bu sayı, Avar Ordusundaki Bulgar sayısının yüksekliğini göstermektedir. Hatta, Avar yurdundaki Kuturgurlar, 630 yılında anayurttaki akrabalarına uyarak Avarlara karşı bir ayaklanma girişiminde bulunmuşlardır.
(Türkler'in Dili, Fuat Bozkurt, Kapı Yayınları, S.46)
Bulgarların kökenine ilişkin ne biliyoruz?
Kimi araştırmacılar, Bulgarların geçmişini İ.Ö. 210-174 yıllarına Mete dönemine dek götürür. Bizans kaynakları, ilk kez 482 yılında Bizans İmparatoru Zenonun Doğu Gotlara karşı Bulgarları yardıma çağırışı nedeniyle onlardan söz eder. Bulgar adı bulgamak sözcüğündendir. Günümüzde bulamak biçiminde kullanılan eylemdir. Eyleme re eki eklenerek yapılmıştır. Karışık, kırışmış anlamındadır.
Büyük Bulgar Devletinde On-Ogurların çoğunluğu oluşturdukları sanılır. Çin kaynaklarına göre On-Ogurlar, İ.Ö. üçüncü yüzyıl sonlarında Asya Büyük Hun İmparatorluğunun batı kanadını oluştururlar. Adlarında ortak Türkçenin z ünsüzü bulunur. Türkçedeki bu ses olayının İ.Ö. üçüncü yüzyılda kesin biçim aldığı anlaşılır. r ünsüzünü koruyan Batı Türk lehçelerinde z sesini koruyan Doğu Türk lehçelerine göre daha az yaygınlıkta bir dizi ses değişimi daha gerçekleşir.
(Türkler'in Dili, Fuat Bozkurt, Kapı Yayınları, S.51)