14. Hafta: Zihin Engelliler • Giriş• Tanım• Sınıflandırma• Nedenler• Eğitim Yaklaşımları• Türkiye'de Zihin Engelli Çocukların Eğitimleri
2GirişÇoğumuzun zihin engellilik durumu hakkında az çok bir bilgisi vardır. Ancak bu bilgimiz eksik olduğu kadar bir çok yanlışı da içermektedir.TanımBazı çocuklar ve gençler akademik, sosyal ve özbakım becerilerinde yaşıtlarından ciddi bir biçimde geri kalırlar. Bunlar çevrelerindeki insanlar tarafından kolaylıkla farkına varılırlar.Zihin engellilerin büyük bir bölümünü yaşıtlarından hafif derecede gerilik gösteren çocuk ve gençler oluşturmaktadır. Bunlar kolaylıkla farkına varılamazlar.
3Yapılan zihin engellilik tanımları içerisinde en yaygın olarak benimsenen ve kullanılan tanım, AAMR olarak bilinen komitenin 1992 yılında "geri zekalılık" terimini kullanarak yaptığı tanımdır.Geri zekalılık halihazırdaki işlevlerde önemli sınırlılıkları göstermektedir. Bu, zihinsel işlevlerde önemli derecede normal altı, bunun yanı sıra zihinsel işlevlerle ilişkili uyumsal beceri alanlarından (İletişim, özbakım, ev yaşamı, sosyal beceriler, toplumsal yararlılık, kendini yönetme, sağlık ve güvenlik, işlevsel akademik beceriler, boş zaman ve iş) iki ya da daha fazlasında sınırlılıklar gösterme durumudur. Geri zekalılık 18 yaşından önce ortaya çıkmaktadır.
4• Zihin engellilik halihazırdaki işlevlerde önemli sınırlılıkları göstermektedir... Zihin engellilik belli başlı günlük yaşam becerilerini öğrenme ve yerine getirmede ciddi güçlükler olarak tanımlanmaktadır.* Zihinsel işlevlerde önemli derecede normal altı... Güvenirliği ve geçerliği yüksek zeka testlerinde alınan puanın (-2) standart sapmanın altında olmasıdır. Bunun karşılığı ZB puanı olarak kabul edilmektedir
5• Bunun yanı sıra... Zihinsel işlevler tek başına zihin engellilik durumunun tanımlanması için yeterli değildir. Aynı zamanda uyumsal becerilerde de sınırlılıkların olması gerekir.• Zihinsel işlevlerle ilişkili sınırlılıklar... Uyumsal becerilerdeki sınırlılıklar zihinselişlevlerdeki sınırlılıklarla ilişkilidir.• Uyumsal beceri alanlarından (sıralanan) iki ya da fazlasında sınırlılık gösterme... Sınırlılıktan söz edebilmek için tanımda sıralanan on beceri alanından en az ikisinde sınırlılığın bulunması gerekmektedir.• İletişim, özbakım, ev yaşamı, sosyal beceriler, toplumsal yararlılık, kendini yaratma, sağlık ve güvenlik, işlevsel akademik beceriler, boz zaman ve iş... Bu beceri alanları başarılı bir yaşam sürdürmenin temelinde yer almaktadır. Zihin engellilerin özel eğitim gereksinimlerinin önemli bir bölümü bu becerilerle yakından ilişkilidir.
6• Zihin engellilik 18 yaşından önce ortaya çıkmaktadır • Zihin engellilik 18 yaşından önce ortaya çıkmaktadır Yaş dolayları çoğu toplumlarda bireylerin yetişkinlik rollerini yerine getirmelerinin beklendiği bir yaştır.Zihin engelli çocukların tanılanmalarında ve özel eğitim hizmetlerinin sunulmasında bu varsayımların göz önünde bulundurulması gerekir.Varsayım 1: Geçerli bir tanılamada kültürel ve dil farklılıkları olduğu kadar iletişim ve davranış özelliklerindeki farklılıklar da göz önünde bulundurulur.Varsayım 2: Uyumsal becerilerde sınırlılıklar bireyin yaşıtlarının bulundukları tipik çevre koşullarında geçerlidir ve bireyin bireysel destek gereksinimlerine bağlı olarak ortaya çıkar.Varsayım 3: Bazı uyumsal becerilerde görülen sınırlılıklar tüm becerilerde ve kişisel yeterliklerde de sınırlılığın olacağı anlamına gelmez. Birey diğer uyumsal becerilerde ve kişisel yeterliklerde güçlü olabilir.Varsayım 4: Genellikle, belirli süre uygulanan uygun özel eğitim hizmetleri sonucunda zihin engelli bireyin yaşam işlevlerinde ilerlemeler görülür.
8Zihin engellilik yeterlikler ile çevrenin istekleri arasındaki etkileşimin bir sonucu olarak ortaya çıkan bir tür yetersizlik (işlevlerde sınırlılık) durumunu göstermektedir.1990 yılında yayınlanan Eğitilebilir Çocuklar İlkokul Programında zihin engelli çocuklar "geri zekalı" adı altında şöyle tanımlanmaktadır:Doğumdan önce, doğum esnasında ve sonraki gelişim sürecinde oluşan çeşitli nedenlerle zihin, sosyal, olgunluk, psikodevimsel gelişim ve fonksiyonlarda sürekli yavaşlama, duraklama ve gerileme sonucu olarak yaşıtlarına göre 1/4 ve daha yüksek oranda gerilik ve yetersizliği nedeniyle normal eğitim programından yararlanamayan.Programda yer alan bu tanım ile açıklanan tanım arasındaki benzerlik ve farklılıklar nelerdir?
9SınıflandırmaYapılan yeni zihin engellilik tanımının en önemli özelliği, işlevsel olmasıdırZB puanına bakarak çocuğun gereksinim duyduğu yardımın profilini çıkarmak mümkün olamamaktadır.• Boyut I : Zihinsel İşlevler ve Uyumsal Beceriler• Boyut II : Psikolojik / Duygusal Özellikler (örneğin davranış problemleri)• Boyut III : Bedensel / Sağlık / Nedensel Özellikler• Boyut IV : Çevresel ÖzelliklerSeyrek Her zaman yardıma gereksinim yokturSınırlı Uzunca bir süre yardıma gereksinim vardır.Yoğun En azından belirli ortamlarda (iş ya da okul) sürekli (örneğin her gün) yardıma gereksinim vardır.Yaygın Sürekli ve yüksek yoğunlukta yardıma gereksinim vardır.
10Sonuç olarak günümüzde, zihin engelli çocukların ağırlık derecelerine göre; hafif, orta, ağır ya da buna paralel olarak eğitilebilir, öğretilebilir, ağır şeklinde sınıflandırılması yaklaşımından vazgeçilmiş görülmektedir.Bu gelişmeler Türkiye'de yürürlükte olan yönetmelik ve programlara henüz yansıyabilmiş değildir. Halen yürürlükte olan Milli Eğitim Bakanlığına Bağlı Özel Okullar Yönetmeliğinin 6. maddesinde zihin engelli çocuklar Eğitilebilir, Öğretilebilir ve Klinik Bakıma Muhtaç olarak Sınıflandırılmaktadır.
11NedenlerBugün zihin engelliliğin bilebildiğimiz 250'den fazla nedeni vardır. Ancak çoğu zihin engellilik durumunda kesin neden ya da nedenler bilinmemektedir. A.B.D. Yapılan bir çalışmaya göre hafif derecede zihin engellilerin yarısında, ağır derecede zihin engellilerin % 30'unda neden bilinmemektedir.Organik NedenlerOrganik nedenler biyolojik ve tıbbi nedenleri kapsamaktadır.Çevresel NedenlerZihin engellilerin % 80-85'ini hafif derecede geri olanlar oluşturmaktadır. Bunların çoğunluğunda herhangi bir organik nedene rastlanamamaktadır. Bu gibi durumlarda neden olarak psikososyal dezavantaj gösterilmektedir. Psikososyal dezavantaj genellikle erken çocukluk döneminde yaşanılan yoksul sosyal ve kültürel çevreyi tanımlamaktadır. Bu konuda kesin kanıtlar olmamakla birlikte günümüzde hafif derecede zihin engellilik durumunda psikososyal dezavantajların önemli rol oynadığına inanılmaktadır.
12Eğitim Yaklaşımları Eğitim Programlarının Amaçları Zihin engelli çocukların ne öğrenmeye gereksinimleri var?Bu çocuklara ne öğreteceğiz sorusuna yanıt olarak "işlevsel akademik beceriler" ve "bağımsız yaşama becerileri" diyoruz.İşlevsel Akademik BecerilerBurada işlevsellikten amaçlanan, öğretilecek bilgi ve becerilerin günlük yaşamda, evde, toplumda ve çevrede kullanılabilir, işe yarar olmasıdır.
13Bu öğretilecek işlevsel akademik beceriler şu soruların yanıtlarını oluşturur.. a. Programın içeriği evde, okulda ya da toplumda mümkün olduğunca bağımsız işlevlerde bulunmak için gerekli olan bilgi ve beceriler üzerinde yoğunlaşmakta mıdır?b. İçerik gelecekteki gereksinimleri karşılayacak nitelikte midir?c. Çocuğun ailesi içeriğin hem halihazırdaki hem de gelecekteki gereksinimleriçin önemli olduğunu düşünmekte midir?d. Çocuk içeriğin hem halihazırdaki hem de gelecekteki gereksinimler içinönemli olduğunu düşünmekte midir?e. İçerik çocuğun takvim yaşına ve halihazırdaki zihinsel, akademik ya da davranışsal performans (başarı) düzeyine uygun mudur?f. Çocuğun kavram ve becerileri öğrenmemesinin sonuçları neler olur?
14Bağımsız Yaşama Becerileri Dever toplumsal yaşayış becerileri adı altında 300 öğretimsel amaç belirlenmiştir.Bunlar beş başlık altında gruplandırılmıştır.- Kişisel bakım ve gelişim- Ev ve toplum yaşamı- İş / meslek- Boş zamanları değerlendirme- Seyahat
15Uygulamalı davranış analizi ; Öğretim YöntemleriZihin engelli çocukların eğitimlerinde daha etkili öğretim yöntemleri arayışları günümüzde de sürmektedir. Bu arayışlar içerisinde davranışçı yaklaşım ya da uygulamalı davranış analizi yöntemleri başarılı sonuçlar vermektedir.Uygulamalı davranış analizi ;kısaca, arzu edilen öğrenmelerin sağlanması için çevredeki olayların sistemli bir biçimde düzenlenmesi olarak tanımlanabilir.Yöntemin temelini altı temel süreç1.Yeni beceri ya da öğretilecek davranışın açık bir biçimde tanımının ve görevanalizinin yapılması.2. Öğrencinin beceriye ilişkin performansının doğrudan ve sıklıkla ölçülmesi.3. Öğretimde öğrencinin aktif katılımının sağlanması.4. Öğrenci performansına hemen ve sistematik geri bildirim sağlanması.5. Uyaran kontrolü yoluyla doğru öğrenci tepkilerinin öğretim amaçlı ipuçlarından ya da yardımlardan doğal ortamlardaki uyaranlara transfer edilmesi.6.Yeni öğrenilmiş becerilerin farklı ortamlarda genellenmesi ve sürdürülmesiyollarının geliştirilmesi.
16Görev AnaliziÇocuğa öğretilecek karmaşık ya da bir çok basamaktan oluşan davranış ya da becerileri ufak, öğretilmesi kolay alt görevlere bölmektir.Doğrudan ve Sıklıkla ÖlçümlerÇocuğun Aktif KatılımıSistematik Geri BildirimUyaran KontrolüYapılacak yardım ya da verilecek ipucu "şöyle yap", "böyle yap", "şuraya dikkat et", "evet" gibi sözel nitelikte olabilir. Çocuğa nasıl yapacağı gösterilir ya da model olunabilir. Yapılacak yardım bedensel de olabilir, çocuğa dokunularak, elleri ya da vücudu yönlendirilir.Her zaman az yardım çok yardıma yeğlenmelidir.Genelleme ve SürdürmeBurada genelleme ve sürdürmeden amaçlanan öğrencinin öğrendiği bir beceriyifarklı ortamlarda uygulayabilmesi ve öğrenmenin kalıcı olmasıdır.
17Türkiye'de Zihin Engelli Çocukların Eğitimleri Türkiye'de zihin engelli çocukların tanılanmaları ve uygun özel eğitim ortamlarına yerleştirilmelerinden illerde bulunan rehberlik ve araştırma merkezleri (RAM) sorumludur.Gerilik durumları orta ve ağır derecede olan zihin engelli çocuklar çoğu kez okul öncesinde farkına varılırlar. Çünkü yaşıtları ile aralarında gözle görülebilecek ciddifarklılıklar vardır.Son yıllarda ikinci ünitede açıklanan kaynaştırma ilkesi uyarınca bu çocukların eğitim gereksinimlerinin onları yaşıtlarından ayırmadan, normal sınıflarda karşılanmasına özen gösterilmektedir. Ancak gerekli destek hizmetlerinin sağlanmasında ciddi problemler vardır.
18ÖzetZihin engellilik durumu, en kısa anlatımla, hali hazırdaki işlevlerde önemli sınırlılıklar gösterme olarak tanımlanmaktadır.Zihin engelliler, farklı boyutlarda duydukları yardımın yoğunluk derecesine göre sınıflandırılmaktadırlar.Zihin engelliliğin bilinen 250'den fazla nedeni vardır. Ancak bu nedenlerle zihin engellilik durumu arasında birebir bir ilişki yoktur.Zihin engelli çocukların eğitimlerinin temel amacı, onların bağımsız yaşama becerilerini daha da geliştirmektir.Zihin engelli çocukların eğitimlerinde uygulamalı davranış analizi yöntemi yaygın olarak kullanılmaktadır.Türkiye'de zihin engelli çocukların ancak ufak bir bölümüne özel eğitim hizmetleri sunulabilmektedir.Teşekkürler, tekrar ediniz...