Yıllardır ufak ufak denk gelirdim Thomas REID‘e, biraz da okurdum. Ancak yakın zamanda ciddiyetle okuma şansı buldum. An Inquiry into the Human Mind okuyorum.
REID abimiz İskoç. 1710 doğumlu. HUME‘dan 1 yaş büyük; KANT‘tan 14. Aynı dönemde yaşıyorlar ve eserler veriyorlar. KANT‘ın HUME‘dan etkilendiğini biliyoruz, “Beni dogmatik uykumdan uyandırdı” diye anlatır kendisini. Lakin REID okudu mu bilinmiyor.
REID abimiz düz adam. Sakin adam. İskoç zekası var tabii diğerlerinde (BERKELEY, SMITH, HUME, SCOTUS vs.) olduğu gibi. Bilim anlayışı çok sade mesela. Bir takım fenomeni birleştiren genellemeler buluruz; ve bu genellemeleri de genelleriz. Örneğin “elma neden düşer?” sorusuna cevap vermek için dünyanın elmayı çektiğini söyleriz? Bu bir genellemedir. Ancak daha büyük bir genellemenin de tikelidir. Dünya neden elmayı çeker peki? Yerçekimi. Yerçekimi de bir genellemedir, bir sürü olguyu, fenomeni hizalamak için kullanırız. Ancak onun da öncesini sorgulayabiliriz. Nesneler neden birbirini çeker? REID zamanında pek net bir cevabı yoktu bu sorunun. Şimdi cevaplar var ama hiçbiri net değil. Evrendeki nesnelere kütle özelliğini kazandıran şeyi arıyor fizikçiler. Higgs bozonu bu sebeple önemlidir.
Her alana sirayet etmiş olayları bu şekilde düz görme yeteneği. DES CARTES (Kendi böyle yazıyor), MALEBRANCHE, LOCKE, HUME, BERKELEY… hepsini okumuş ve hepsine eleştirileri var. Kartezyen mutlak şüpheyi eleştiriyor mesela. Akla uygun değildir diyor insanın kendi varlığından şüphe etmesi. Ve diyor,
Her alana sirayet etmiş olayları bu şekilde düz görme yeteneği. DES CARTES (Kendi böyle yazıyor), MALEBRANCHE, LOCKE, HUME, BERKELEY… hepsini okumuş ve hepsine eleştirileri var. Kartezyen mutlak şüpheyi eleştiriyor mesela. Akla uygun değildir diyor insanın kendi varlığından şüphe etmesi. Ve diyor, DES CARTES’ın bu şüpheciliği kendisinden sonra gelenlere de etki etmiştir, bu sebeple hepsi akla aykırı şeyler söylemişlerdir. Önce BERKELEY idealar ve duyumlar dışında bir şey yoktur diyor; birkaç on yıl sonra HUME bırakın ideaları, duyumları… onlara gelene kadar çok daha temel şeyler yok diyor. REID bu türden akıl yürütmeleri anlamsız ve geçersiz buluyor. Ona göre sağduyu öncüldür. Sağduyu nesillerdir insanlığın hizmetindedir, sürekli gelişir ve dahası hayvanlar da bundan faydalanır. Sistematik akıl yürütmek yani REID‘in felsefeden hemen hemen anladığı şey, çok yeni bir şey sağduyuya kıyasla ve ancak onun yardımcısı olabilir. Bu gözlemini insanlık tarihinden notlar ve hikayelerle de destekliyor tabii. KEPLER‘in ve NEWTON‘ın söylediklerinin sağduyuya uygun olduğunu ancak BERKELEY‘in çıktığı noktanın, yani duyumlar dışında gerçek bir dünya olmadığı fikrinin sağduyuya aykırı olduğunu söylüyor. Bunu da yazarların kendi fikirlerini uygulayamamalarını örnekleyerek savunuyor. Örneğin nedenselliğin bilinebileceğini reddeden HUME, kitabın sonunda yine de acıkınca yemek yiyeceğini söylüyor. Thomas abimize göre bu akıl tutulması. Felsefe böyle bir şey olamaz. Günlük hayatın basit gözlemleriyle çelişen bir felsefe anlamsızdır. Sağduyunun yardımcısı olmak yerine efendisi olmaya çalışmaktadır.
Kitap sırayla duyu organlarını ve bir takım ilgili fenomenleri tanıtıyor. Koku ile başlıyor. Tat, işitme, dokunma ve görme sırasıyla gidiyor. Dil işitmenin altında ufak bir bölüm. Dille ilgili söyledikleriyse çok önemli. 20. yüzyılın ortalarında palazlanan ordinary language ekolünün atası sayılabilecek şeyler söylüyor. Dili öncelikle ikiye ayırıyor. Yapay ve doğal. Doğal dil öncül, birincil olan. Yüz ifadelerimiz, içgüdüsel hareketlerimiz, ağlamak, gülmek, kabarmak, utanınca veya kızınca kızarmak ve daha bir sürü şey doğal dilin parçası. Sembolik dillerimiz ise yapay. Kelimeler, sesler eklemişiz. Hepsi insan icadı. Ve bu yapay kısım ancak ve ancak doğal kısma atıfta bulunduğu müddetçe anlaşılırdır diyor REID. Kelimeler gösterir ancak anlamsızdır gibi çevrilebilecek bir şeyler de diyor. Kelimelere ve bildiğimiz anlamıyla (bugün dilbilimcilerin ve dil felsefecilerinin bir çoğunun çalıştığı anlamıyla) dili ikincil bir yere koyuyor.
Farklı yazılarda tek tek bakmak lazım her duyu organını nasıl ele aldığına. Hepsi ayrı incelemeyi hak ediyor. Ancak en önemli çalışmayı görme ile ilgili yapmış REID. Etrafı doktor, profesör dolu tabii. Öylesine bir vakitte de yaşamamış ki. İskoç Aydınlanması denen dönem. Bu adam ve arkadaşlarına deniyor. Bir sürü doktorla çalışmış, bir sürü denekle çalışmış, bir sürü deney yapmış. Kendi üzerinde alıştırmalar yapmış. 20 şaşı ile çalışmış. Şaşılıkla ilgili tüm teorileri de kısaca özetlemiş kitapta. Genel bir optik külliyatı özeti de vermiş.
Kısacık kitapta bahsedilecek o kadar fazla şey var ki. Koca bir felsefe akımının başlangıcı olarak görülüyor bu kitap mesela. Sağduyuculuk. Common-sensism. Amerika’nın çıkardığı açık ara en büyük filozof ve düşünür PEIRCE çok etkileniyor mesela bu türden bir bakış açısından. O da felsefeyi günlük hayatın problemleri ve gözlemleriyle uğraşan bilgi alanı olarak tanımlıyor. Kafası bir karış havada bir felsefe yerine, ayakları yere basan bir tartışma ortamı öneriyorlar. Metafiziğin bazı anlamsız tartışmalarını eleştiriyor ikisi de. Yüzyıllarca tanımlanmadan kullanılagelmiş bazı kavramları irdeliyorlar. Bazı önermeleri irdeliyorlar. Felsefe günlük hayatın gerçeklerinden koptukça ne yazık ki garip bir yola giriyor ve bunu en net fark eden kişilerden birisi, belki de en açık şekilde fark eden, Thomas abimiz olmuş.
Enerjimiz olursa, vakit de bulabilirsek uzun bir yazı dizisini hak ediyor REID. Okur da ilgili eseri internetten indirip bu yolculuğa katılabilir. Türkçe olarak henüz yok sanırım. Umuyoruz bir gün olacaktır.