Ürperdi. Daha baştan, defteri satın almak bir yanılgıydı Bir daha bu dükkânın yakınından geçmeyeceğine yemin etmişti. Ama dalınca, ayakları onu kendiliğinden buraya getirmişti. Günlüğüne başlamakla, intihar demek olabilecek bu tür güdülere karşı kendisini korumayı ummuştu. O sırada, saatin yirmi bire yaklaşmasına karşın, dükkânın hâlâ açık olduğu dikkatini çekti. Kaldırımlarda durmaktansa dükkâna girmenin daha az göze batacağı kanısıyla içeri girdi Sorguya çekilirse, tıraş bıçağı aradığını söylerdi
Dükkâncı, pek temiz olmayan, ama hoş bir koku saçan gaz lâmbasını yeni yakmıştı. Zayıf, iki büklüm, altmış yaşlarında bir adamdı, burnu uzun, gözleri kalın gözlüklerinin arkasında küçücük, saçı bembeyaz, buna karşılık kaşları gür ve siyahtı. Gözlükleri, yumuşak aceleci davranışları ve sırtındaki eski siyah kadife ceket, kendisine bir edebiyatçı, bir müzisyenmiş gibi belirsiz bir entelektüel hava veriyordu. Sesi kısılmış gibi yumuşacıktı, dili, proleterlerin çoğunluğuna oranla daha az bozuktu
“Sizi kaldırımda dururken, tandım,” dedi “Siz genç bayanın anı defterini alan bay değil misiniz? Kâğıdı çok iyiydi, kaymak kâğıt denirdi onlara. Elli yıldır bu tür kâğıt yapılmıyor diyebilirim.” Gözlüklerinin üstünden Winston’ı süzdü. “Sizin için yapabileceğim bir şey var mı? Yoksa yalnız bir göz atmak mı istediniz?”
“Geçiyordum,” dedi Winston, yavaşça, “uğrayayım dedim, özel bir isteğim yok.”
Öteki, “Böyle olması daha iyi,” dedi. “Sizi hoşnut edebilecek bir şey yok elimde.” Özür dilemek ister gibi yumuşak avuçlarını açtı. “Gördüğünüz gibi, dükkân boş gibi. Aramızda kalsın, ama antika ticareti diye bir şey kalmadı. Ne almak isteyen var, ne de elimizde mal. Mobilya, porselen, kristal eşya, hepsi kırılmış dökülmüş durumda Madeni eşyaların çoğu da eritildi zaten. Bir pirinç şamdan görmeyeli çok uzun zaman geçti.”
Aslında, ufak tefek dükkân, rahatsızlık verecek kadar doluydu, ama en ufak değeri olan, tek bir eşya bile yoktu aralarında. Duvarlar boyunca, sayısız tozlu resim çerçevesiyle dolu olduğundan içeri adım atacak yer yoktu. Vitrine tepsiler içinde civatalar, somunlar, demir eşyalar, kırık çakılar, işlemeye niyeti bile olmayan parlak saatler ve başka bir yığın ıvır zıvır sıralanmıştı. Yalnız köşedeki küçük bir masada sergilenen eşyalar cilâlanmış enfiye kutuları, broşlar ve buna benzer ufak tefek şeyler arasında ilginç bir şey çıkma olasılığı vardı. Winston masaya doğru yönelirken, lâmba ışığında hafifçe parıldayan yuvarlak, cilâlı bir şey çarptı gözüne. Durdu, eline aldı. Bir yanı yuvarlak, bir yanı düz, yarım küre biçiminde ağır bir cam parçasıydı bu. Camın renginde ve biçiminde garip bir yumuşaklık vardı, sanki bir yağmur damlası gibi Tam ortasında, içinde, kavisli yüzeyin büyüttüğü, bir güle ya da denizyıldızına benzer garip, pembe, kıvrımlı bir nesne vardı.
Winston büyülenmişti sanki. “Bu nedir?” diye sordu
“Mercandır o,” dedi yaşlı adam. “Hint Okyanusundan gelmiş olmalı. Camın ortasına yerleştirirlerdi. Yapılalı en azından yüz yıl olmuştur, görünüşüne bakılırsa belki de daha fazla”
“Güzel bir şey,” dedi Winston
“Güzeldir,” dedi öteki, değerini bilerek, “Ama bunu değerlendirebilecek pek az insan var günümüzde. “Öksürdü, “Eğer satın almak isteseydiniz size dört dolar amal olurdu. Eskiden olsa böyle bir şey en azından sekiz sterlin ederdi, sekiz sterlin de, şimdi ne karda olduğunu bilemeyeceğim, ama epey paraydı. Ama bugün, bu tür ince antika işleme, tek tük kalmış olmasına karşın kim değer veriyor ki artık?”
Winston hemen dört doları verip sahip olmayı çok istediği bu cam küreyi cebine indirdi. Bunun güzelliğinden çok, farklı bir döneme ait olması etkilemişti onu. Yumuşak, yağmur damlasına benzeyen bu cam parçası şimdiye kadar gördüklerine hiç benzemiyordu. Çok ağır olmasına karşın, neyse ki cebinde şişkinlik yapmıyordu, başını derde bile sokabilirdi Eski, hatta biraz güzel olan her şey kuşku uyandırırdı. Yaşlı adam dört doları aldıktan sonra gözden kaçmayacak kadar neşelenmişti. Winston onun iki ya da üç doları bile kabul edeceğini düşündü
“Belki görmek istersiniz, bir oda daha var yukarıda,” dedi
“İçinde pek fazla bir şey yok, bir iki parça bir şey. Yukarı çıkacaksak bir lâmba alayım”
İkinci bir lâmba yaktı ve öne düştü. Dik ve aşınmış merdivenlerden çıkıp dar bir holden geçerek, sokağa değil de taş döşeli bir avluya ve bir bacalar ormanına bakan bir odaya geldiler. Winston, eşyaların, sanki oda hâlâ kullanılıyormuş gibi yerleştirilmiş olduğunu fark etti Yerde bir yolluk, duvarlarda birkaç resim, şöminenin yanında tik tak edip duruyordu. Eski model bir saat, şöminenin yanında tik tak edip duruyordu. Pencerenin altında, odanın hemen hemen dörtte birini kaplayan, üzerinde şiltesi bile olan kocaman bir karyola vardı
Yaşlı adam özür diler bir tavırla, “Karım ölene kadar burada yaşadık,” dedi. “Şimdi mobilyaları tek tek satıyorum. Örneğin şu, güzel maun bir karyoladır, daha doğrusu içindeki tahtakuruları temizlenirse, güzel bir karyola olur. Ama korkarım bu size hantal gelir”
Bütün odayı aydınlatması için, lâmbayı başının üzerinde tutuyordu ve sıcak, kısık ışık altında oda şaşılacak derecede çekici görünüyordu Tehlikeyi göze alırsa, odayı haftada birkaç dolara kolayca kiralayabilirdi Bu, olanaksız, çılgınca bir düşünceydi, aklından geçer geçmez unutulması gereken bir şey, ama böyle bir odada, şöminenin yanında, ateşte çaydanlık, ayakları ızgaranın üzerinde, bir koltukta oturmak ne kadar keyifli olurdu. Yapayalnız, güvenli, ne bir gözetleyen, ne bir izleyen olurdu sizi, yalnızca çaydanlığın fokurdaması ve saatin dostça tıkırdaması. Sanki bütün bunları daha önce yaşamış gibi hissetti kendisini
“Tele ekran yok!” diye mırıldanmaktan kendini alamadı.”
“Evet, o tür şeylerden bulundurmayı hiç düşünmedim. Çok pahalı. Nedense hiç de gereksinim duymadım. Bakın şu köşedeki ne güzel bir masadır. Yalnız kanatlarından yararlanmak isterseniz eğer, yeni rezeler takmanız gerekecek”
Başka köşede bir kitaplık vardı ve Winston oraya yanaşmıştı bile. İçinde, değersiz bir yığın kitaptan başka bir şey yoktu. Her yerde olduğu gibi, yoksul kesimlerde de, kitapların aranması ve yok edilmesi titizlikle yapılmıştı. Koca Okyanusya’da 1960 yılından önce basılmış bir kitaba rastlamak olanaksızdı. Yaşlı adam, elinde lâmba şöminenin öbür yanına asılmış, gül ağacından çerçevesi olan bir resmin önünde duruyordu
“Eğer eski baskılar ilginizi çekiyorsa,” diye başladı kibarca.
Winston resmi incelemek için oraya yöneldi. Dörtköşe pencereleri ve ön yüzünde küçük bir kulesi olan yumurta biçimli bir yapının çelik kakmasıydı, resim. Çevresindeki parmaklıklar, arkasında da heykele benzer bir şey vardı. Winston bir süre resmi inceledi. Heykeli hatırlamıyordu, ama yine de resim bir şeyler çağrıştırıyordu ona.
“Çerçeve duvara vidalıdır,” dedi yaşlı adam, “ama dilerseniz çıkarabilirim.”
“Bu yapıyı tanıyorum,” dedi Winston, sonunda. “Şimdi bir yıkıntı durumunda. Adalet sarayının bulunduğu caddenin ortasında duruyor.”
“Doğru, adliyenin dışında. Birkaç yıl önce, bombalanmıştı. Bir zamanlar kiliseydi. Adı St. Clemens Danes’di.” Sanki saçma bir şey söylediğinin farkındaymış gibi, gülerek ekledi: “Portakal der, limon der St. Clement’in çanları.”
“O da nedir?” diye sordu Winston.
“Şey… Portakal der, limon der. St. Clement’in çanları, diye ben küçücük bir çocukken söylenen bir tekerleme. Devamını hatırlamıyorum, ama sonu şöyleydi: ‘Seni yatağına götürmeye bir mum geliyor, başını kesmeye bir cellât geliyor.’ Bir çeşit danstı bu. Kolları kaldırır altından geçerdik ve kolları aşağıya indirerek, geçenleri yakalardık. Kilise adlarını sayardık, elbette belli başlı olanlarını.”
Winston kiliselerin hangi çağa ait olduklarını hatırlamaya çalıştı. Londra’daki yapıların hangi çağa ait olduklarını kestirmek zordu. Büyük ve etkileyici olan ve görünüşte oldukça yeni olan tüm yapıların, devrimden sonra yapıldıkları ileri sürülürdü, daha eski bir tarihe ait yapılırsa ortaçağ denilen bir döneme bağlanırdı. Kapitalizmin egemen olduğu dönemlerdeyse, bir değeri olan hiçbir şey yapılmadığı söylenirdi. Nasıl kitaplardan tarih öğrenilemiyorsa, mimari yapılardan da öğrenilemiyordu. Heykeller, yazıtlar, anıtlar, caddelerin adları, geçmişe ışık tutabilecek ne varsa, hepsinin adları değiştirilmişti.
“Bunun bir kilise olduğunu bilmiyordum,” dedi.
“Aslında bunlardan çok var,” dedi, yaşlı adam, “şimdi başka amaçlar için kullanılıyor olsalar da. Dur bakayım, devamı nasıldı? Tamam! Buldum! ‘Portakal der, limon der, St. Clement’in çanları, bana üç farthing borcun var der, St. Martin’in çanları,’ diye devam ediyordu, yanılmıyorsam. Bir farthing, küçük bakır bir paraydı, cente benzerdi.”
“St. Martin neredeydi?” diye sordu Winston.