felsefecilerin vagon açmazı olarak yorumladıkları dilemma
.
şöyle bir senaryo düşünün:
"bir tren vagonu kontrolden çıkmış, raylarda hızlı ilerliyor, epeyce aşağıda ise beş işçi ray onarımı ile uğraşmakta. sizse yakından geçiyorsunuz ve hepsinin öleceğini hemen anlıyor ama bu arada yanı başınızdaki makasa müdahale ederek vagonu tek bir kişinin öleceği biçimde yönlendirebileceğinizi de fark ediyorsunuz. ne yaparsınız?"
cevap: eğer çoğu insan gibiyseniz, müdahalede bir an bile tereddüt etmezsiniz. bir kişinin ölmesi beş kişinin ölmesinden iyidir ne de olsa değil mi?
şimdi açmaza yeni bir ekleme yapalım:
"aynı vagon yine aynı raylardan geçiyor ve yine beş kişi tehlikede. ancak bu sefer siz, rayların üzerinden uzanan köprüde bir izleyicisiniz ve yakınlarınızda da çok şişman bir adam var. fark ediyorsunuz ki eğer onu aşağı iterseniz, vücudu treni durdurup o beş işçiyi kurtarmaya yetecek irilikte. peki onu iter misiniz?"
cevap: eğer çoğu insan gibiyseniz, masum bir insanı öldürmek fikri sizin de tüylerinizi diken diken edecektir. ama az önce şişman adam yerine başka birini tercih etmiştiniz beş işçiyi kurtarmak için.kant
geleneğini izleyen felsefeciler; farkın, insanların nasıl kullanıldığında yattığını savunur. ilk senaryoda yapılan, kötü bir durumu (beş işçinin ölümü) daha az kötü bir duruma (bir işçinin ölümü) indirgemekten ibarettir. ikincisinde ise, köprüdeki adamı belirli bir amaca hizmet eden bir araç için kullanmaktayız.
bazı nörobilimciler tarafından önerilen yoruma göre iki senaryo arasındaki fark, bir insana dokunmak, yani onunla yakın mesafeden etkileşim kurmakla ilgilidir. aynı soru, köprüdeki adamın, bir düğmeye bastığınızda açılan bir kapak yoluyla aşağı düşmesini yönünde epeyce kişi çıkar. adamla yakın temasta bulunma düşüncesi, bir nedenle insanları onu ölüme itmekten caydırmaktadır. neden mi?
çünkü bu tür bir kişisel etkileşim, duygusal ağları harekete geçirir, problemi soyut, kişiler üstü matematik problemi olmaktan çıkarıp kişisel ve duygusal karara götürür.david eagleman
-ıncognito
kitabından alıntıdır.