Değiştirilemeyecek Olayları Kabullenmenin Huzuru
Daniel Goleman
1962 yılında Robert Lifton adlı psikiyatrist Hiroşimada aylarca kalarak,
atom bombasının ardından hayatta kalanlarla ilgili yoğun çalışmalar yaptı:
Yaptığım röportajlar başlarda beni fazlaca sarsmış ve
duygusal olarak bitkin düşmeme sebep olmuştu ... Fakat çok kısa bir süre
sonra birkaç gün içinde reaksiyonlarımın değişmekte olduğunu farkettim. Aynı
korkulu anların aynı anlatılışlarını dinliyordum, fakat üzerimdeki etkileri
azalmaya başlamıştı. Bu tepkilerde tespit edebileceğim yinelenen örnekler
üzerine yoğunlaşmaya başladım. Yani bilimsel fonksiyonlara konsantre oldum.
Bu yüzden tanımlanan acılara karşı daha duyarsız hale geldim. Bu insanlarla
benim aramda, daha rahat ve etkili bir mesafe hemen oluştu. Sonraları,
işimin yalnızca zihinsel değil duygusal arzularında da bu mesafenin
kaçınılmaz olduğunu anladım.
Lifton adlı psikoanalist, tepkisinin, bir çeşit baş
etme şekli olan psişik (ruhsal) kapanış olduğunu kabul ediyor. Teknik
olarak söylemek gerekirse baş etme, stres yaratıcı durumun kendisini
değiştirmek yerine bireyin reaksiyonlarını değiştirerek stres uyanışını yok
eden kavrayış hilelerinin sahası için kullanılan bir terimdir.
İsimsiz Alkolikler tarafından kullanılan başlıca iki
önemli baş ediş alternatifi mevcuttur: Tanrım bana, değiştiremeyeceğim
olayları kabul etme huzuru, değiştirebileceklerim için cesaret ve farkı
anlamam için de bilgelik bahşetti. Bazıları tehlikeyi ortadan kaldırmak
için teşebbüste bulunabilir. Sigorta acentesini aramak, acile gitmek veya
aşırı miktardaki faturayı ödemek gibi. Bazıları da kendilerini yatıştırmayı
deneyebilir.
Lazarus bu alternatiflerden ilkini etkili / yararlı,
ikincisini de duygulara odaklanmış baş ediş olarak tanımlıyor. Etkili başa
çıkışın anlamı apaçık ortada: Kişi, tehlikeyi ortadan kaldırmak için bir şey
yapabilir. Başlangıçtaki durumda bu hareket savaşmak veya kaçmak
olacaktır. Modern dünyada bu gibi seçenekler çok nadirdir.
Her birey hayatında en az bir kere birden fazla anlama
gelebilen, belirsiz ve süregelen bir durumu ele almak zorunda kalır. Tehlike
tahmini stres yanıtına yol açtığı zaman, bu, bireyin beyninin stres
hormonları ve tehlike ile ilgili endişeleri içinde kaynadığı anlamına gelir.
İşte bu kaynayış, bizim kaygı olarak adlandırdığımız şeydir.
Bir tehlike, kızgınlıktan depresyona kadar dağılım
gösterebilen duygulardan herhangi birini ortaya çıkarabilme kapasitesinde
olsa da, kaygı en yaygın reaksiyon biçimidir. Duygusal olarak sorunlarla
başa çıkış, genel olarak kaygının hafifletilmesi anlamına gelmektedir. Eğer
kaygı hafifletilmezse, bu, Horowitzin tanımladığı dış görünüşlerden biri
yolu ile dikkatin içine zorla girecektir.
Bu zorla içeri girişler, kavrayışın bütün sahaları ile
karışabilirler. Bunun yollarını daha sonra ayrıntıları ile inceleyeceğiz.
Şimdilik kaygının kavrayışı silip süpürdüğüne ve bunun da yeniden
değerlendirme yapmayı zorlaştırdığına işaret etmek yeterli olacaktır.
Kaygının kendisi de, tehlike duyumunu yatıştırabilecek olan yeniden
değerlendirmeyi güçleştirebilir.
Eğer yeniden değerlendirme başarısızlığa uğrarsa,
inkarın herhangi bir şekli iş görmeye başlar. Sevilen birinin ölümü veya iş
kaybı gibi harap edici bir olay sonrasındaki iyileşme yolunda, inkar ve
zihnin içine zorla giriş arasında kendiliğinden oluşan bir kararsızlık
olduğu düşünülmektedir. Zihnin içine zorla girişin türlerini sıralandıran
Mardi Horowitz adlı psikiyatrist, herhangi bir hayati olayın ardından,
zihnin içine zorla giren fikirlerin ve inkarların, kendini alıştırmanın
temel safhalarını akla getirecek biçimde gelip gittiklerini söylemektedir.
Horowitz, zihnin işgalinin çeşitlerinde olduğu gibi,
inkar türleri için de kapsamlı bir liste hazırlamıştır. İnkar çeşitleri şu
maddeleri içermektedir:
İlişkilerden sakınma; söylenen ve
düşünülenlerin imalarını takip eden olayın açık bağlantılarının kısa devre
yapması.
Hissizlik; duygulara sahip olmama hali; uygun
duyguların hissedilmemesi.
Donuklaşan tepkiler; beklenen duygusal
reaksiyonların sıkıştırılması.
Dikkatin kararması; düşünceleri, duyguları ve
fiziksel duyuları içeren bilgilere kesin olarak odaklanmaktan sakınmak ve
belirsizlik içinde olmak.
Şaşkınlık; uyanıklık durumunu bulandıran ve
olayların önemini bertaraf eden ve odaklanamayan dikkat.
Daralan / sıkışan düşünceler; amaca giden
uygun yolları mevcut olan apaçık yollardan başka inceden inceye tetkik etme
başarısızlığı; esnekliğin daraltılmış (kısaltılmış) alanı.
Hafıza kaybı; olayları veya bu olayların
ayrıntılarını hatırlama kabiliyetsizliği.
Reddetme; gerçek anlamları, aslında
olmadıkları gibi düşünmek ve söylemek.
Hayal yolu ile engellenmek (bilinçdışı engel);
gerçekleşmesi arzulanan olaylar ile kurulan hayaller yoluyla, gerçeklerin ve
bunların ima ettiklerinin gözardı edilmesi.
Figür: Kısa devreli stres için tercihler. Tehlike olarak algılanan bir olay
zararsız olarak tekrar değerlendirilirse, stres reaksiyonu başlamayacaktır.
Bir kez başladığında, baş etme seçenekleri dışsal olayı artık bir tehlike
olmaktan çıkarmak için koşulları değiştirmek gibi veya içsel
uyanışı/canlanmayı hafifletmek olabilir. Eğer bunlarda başarısız olunursa
veya hiç denenmezlerse, stres uyanışı, strese bağımlı hastalıklara ve/veya
kaygı durumlarına yol açabilir.
Bu inkar türlerini birbirine bağlayan etkin prensip,
hepsinin problem yaratan bir gerçeği farkındalıkta bir boşluk meydana
getirerek gözardı etmeleridir. Bu taktikler, daha önce listelenmiş olan
Zihin işgali türlerine karşı hareketlerdir. İnkar ve zihin işgali,
dikkatin iki önemli yanıdır. Biri sakınma diğeri ise zihne yapılan
saldırıdır. İkisi de sağlıklı değildir; ikisi de dikkati silip süpürür.
İnkarın çeşitli türleri, bizi gerçekte olanlarla ilgili daha realistlik
tahminlere götürmeseler de, kaygıya karşı güçlü panzehirler oldukları
söylenebilir.
Lazarus, bu gibi psişik sorunlara ilaç alarak veya
kaygıyı hafifletmek için içerek tahammül edileceğini belirtiyor. Bunların
hepsi de yatıştırıcı yani sakinleştirici ilaçlardın Tehlike durumunu hiçbir
şekilde değiştirmeden kaygıyı azaltırlar. Lazarus, böyle bir stratejinin
normal olduğunu söylüyor: Hayattaki pekçok ciddi stres kaynağı için,
olayları değiştirmek adına çok az şey yapılabilir ya da hiçbir şey
yapılamaz. Durum böyleyken sizin için en iyisi duygularınıza hakim olmak
olacaktır... Sağlıklı insanlar da, hastalık etkileri gözlenmese de
yatıştırıcı kullanırlar. Alınan bir içki veya sakinleştirici (teskin edici)
bir ilaç da yatıştırıcıdır, inkar etmek, düşünmek ve negatif düşüncelerden
sakınmak da. Şartlara uygun faaliyetleri önlemedikleri zaman gerçekten de
bizlere çok yardımcı olurlar.
Yatıştırıcılar, kaygıyı hafifletmelerinden dolayı
gerçek bir ödül gibidirler. Fakat kazanılmış ödül gibi olan yatıştırıcılar
bağımlılık yaparlar. Kişilerin seçtikleri yatıştırıcıların Valium adlı ilaç
veya Jack Daniels adlı içki alışkanlık yaptıklarına dair bolca kanıt
mevcuttur. Ben de, özel kaygılarımızı yok ettikleri için güvendiğimiz
zihinsel hilelerimizin bağımlılık yaptıklarını iddia ediyorum.
Kavrayışa ait yatıştırıcılar, Freudun savunma
mekanizmaları olarak adlandırdığı alanın içine düşerler. Savunmaların gücü,
onların kaygıları bastırmalarında gizlidir. Lazarusun da belirttiği gibi,
yatıştırıcılar, belli bir grup için tipik sayılan model veya standartlardır.
Bütün sağlıklı kişiler bunları bir dereceye kadar kullanırlar. Fakat
Freudun gözlemlediği gibi, bütün normal insanlar bir dereceye kadar savunma
mekanizmalarını da kullanırlar.
Zihinsel yatıştırıcılar, bireylerin olayları oldukları
gibi görebilme kabiliyetlerini yok ederler. Daha doğrusu dikkati azaltırlar.
Kaygı zihinde büyük bir yer işgal ediyorsa, üzeri zihinsel hilelerle
ustalıkla kapatılmış olsa bile, zihinsel verim bundan zarar görür.
Böylelikle inkar, boyun eğmez dikkat ile tam olarak uzlaşır.
Bizler, bilgi işleyen bir makine olan zihin hakkında
yeterli bilgiler edinmeye daha yeni başladık. Ve bunu, kaygının ve inşa
ettiğimiz savunma mekanizmalarının nasıl iş gördüklerini anlamak amacıyla
yapıyoruz. Ve tabi bu çalışmanın zihinsel olarak nelere mal olduğunu anlamak
için de. Bu bedelin boyutlarını tartışmak için öncelikle çalışmakta olan
zihnin günümüze ait modeline göz atmalıyız. Ancak bundan sonra bu modeli,
kaygı ve dikkat arasındaki değiş tokuşu analiz etmede ve bu değiş tokuşun
öncülük ettiği kendini aldatmanın psikolojisini anlamada kullanabiliriz.