2 No'lu Genel Yorum: Çocuk haklarının korunması ve geliştirilmesinde bağımsız ulusal insan hakları kurumlarının rolü
Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin 4. Maddesine göre taraf Devletler, “bu Sözleşmede tanınan hakların uygulanması amacıyla gereken her türlü yasal, idari ve diğer önlemleri almakla” yükümlüdür. Ulusal insan hakları kurumları (UİHK’lar), Sözleşmenin uygulanması ve teşvik edilmesi açısından önemli bir mekanizmadır ve Çocuk Hakları Komitesi, Sözleşmenin uygulanmasını sağlama ve çocuk haklarının evrensel düzeyde teşvik edilmesi için bu tür yapıların kurulmasının taraf Devletlerin verdikleri onaydan kaynaklanan sorumlulukları arasında yer aldığını düşünmektedir. Bu bağlamda Komite, Sözleşmenin uygulanmasını izlemek ve teşvik etmek üzere UİHK’ların, çocuk omdusmanı/ çocuk komiserliklerin ve bazı taraf devletlerde benzer bağımsız yapıların kurulmasını desteklemektedir.
Komite, taraf Devletleri Sözleşmenin uygulanmasını izlemek ve teşvik etmek üzere bağımsız kurumlar kurmaya özendirmek ve bu bağlamda taraf Devletleri desteklemek amacıyla bu tür kurumların temel unsurlarını ve yürütmeleri gereken faaliyetlerini ayrıntılı bir şekilde tanımlayan bu genel yorumu hazırlamıştır. Bu tür kurumların daha önceden kurulmuş olması halinde, Komite, taraf Devletleri çocuk haklarının Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve diğer benzeri uluslararası belgelerde ortaya konulduğu şekliyle korunması ve geliştirilmesi açısından söz konusu kurumların durumlarını ve etkinliklerini incelemeye çağırmaktadır.
1993 yılında yapılan Dünya İnsan Hakları Konferansında kabul edilen Viyana Bildirgesi ve Eylem Programı, “insan haklarının korunması ve geliştirilmesi için ulusal kurumların oynadığı önemli ve kurucu rolü” tekrar vurgulamakta ve “ulusal kurumların kurulması ve geliştirilmesini” teşvik etmektedir. Genel Kurul ve İnsan Hakları Komisyonu, ulusal insan hakları kurumlarının oluşturulması, insan haklarının korunması ve teşvik edilmesinde UİHK’ların oynadığı önemli rolün belirtilmesi ve söz konusu haklarla ilgili kamu bilincinin geliştirilmesi yönünde çağrıda bulunmuştur. Periyodik raporlara ilişkin genel kılavuzlarda, Komite, taraf Devletlerden “çocuk haklarının korunması ve desteklenmesi için kurulmuş olan bağımsız yapılar” hakkında bilgi vermelerini talep etmektedir;1 bundan dolayı, taraf Devletlerle diyalog sürecinde bu konuyu sürekli gündemde tutmaktadır.
UİHK’lar, insan haklarının korunması ve geliştirilmesi için oluşturulacak ulusal kurumların statülerine ilişkin 1992 yılında İnsan Hakları Komisyonu tarafından hazırlanan2 ve 1993 yılında Genel Kurul tarafından kabul edilen3 İlkelere (“Paris İlkeleri”) uygun biçimde oluşturulmalıdır. Söz konusu asgari standartlar bu türden ulusal yapıların kurulması, yetkileri, sorumlulukları, çoğulculuk, bağımsızlık, çalışma yöntemlerini içeren bileşim yapısı, ve yargı benzeri faaliyetleri konusunda yol göstermektedir.
İnsan haklarının korunmasında çocuklar ve yetişkinler benzer biçimde bağımsız UİHK’lara ihtiyaç duymakla birlikte, çocukların insan hakları konusuna özel bir dikkat gösterilmesini gerektiren ek gerekçeler mevcuttur. Bu gerekçeler arasında, çocukların gelişme evresinde olmaları nedeniyle insan hakları ihlallerine daha açık olmaları; çocukların görüşlerinin nadiren dikkate alınması; çocukların çoğunun oy hakkının bulunmaması ve Hükümetlerin insan hakları konusundaki tutumunu belirleyen siyasal süreçte anlamlı bir rol oynayamamaları; çocukların haklarını korumak için adli sistemden yararlanmakta önemli sorunlarla karşılaşmaları veya haklarının ihlali durumunda hukuki yola başvuramamaları ve haklarını koruyan örgütlere erişimlerinin genel olarak sınırlı olduğu gerçeği bulunmaktadır.
Sayıları giderek artan bazı taraf Devletlerde, Çocuklar için bağımsız uzman insan hakları kurumları, çocukları için kamu denetçileri (omdusman) veya komiserlikler oluşturulmuştur. Kaynakların sınırlı olduğu durumlarda, çocuklar dahil herkesin insan haklarının korunması ve geliştirilmesi için sınırlı kaynakların en etkili şekilde kullanımına önem verilmelidir ve bu bağlamda, en etkili yaklaşım, kurumsal yapısında özellikle çocuk haklarından sorumlu belirli bir temsilci veya çocuk haklarından sorumlu özel bir bölüm ya da birimin bulunduğu geniş tabanlı bir UİHK'nın geliştirilmesidir.
Komite, her Devletin çocuk haklarının korunması ve geliştirilmesinden sorumlu bağımsız insan hakları kurumuna ihtiyaç duyduğu görüşündedir. Bu bağlamda Komitenin temel kaygısı, hangi biçimde oluşturulmuş olursa olsun, söz konusu kurumun bağımsız bir şekilde ve etkin olarak çocuk haklarını izlemesi, koruması ve geliştirmesidir. Çocuk haklarının korunması ve geliştirilmesinin “ana yol” olarak her durumda göz önünde bulundurulması ve bu amaca ulaşmak için bir ülkedeki tüm insan hakları kurumlarının yakın ilişki içinde çalışmaları gerekmektedir.