Atalarımız güneş hakkında ne düşünüyorlardı? Bunun Dünya'dan 109 kat daha büyük ve gece gökyüzünde gördüğümüz küçük beyaz parıldayan noktalara benzeyen devasa bir alevli plazma küresi olduğunu kesinlikle bilmiyorlardı. Samanyolu'nu gördüklerinde ne düşündüler? Peki ya kuyruklu yıldızlar? Peki ya auroralar? Samanyolu bırakın meteor yağmurlarını ve auroraları, yeterince çılgın. Atalarımız, etraflarındaki dünyayı anlamlandırmak için duyularıyla sınırlıydı. Evrimin kendilerine bahşettiği araçlar dışında herhangi bir donanıma sahip değillerdir.
Evrenimiz harikalarla dolu. Samanyolu, çıplak gözle görebildiğimiz en büyük kütleli cisimdir. Binlerce ışıkyılı boyunca karşılıklı yerçekimleriyle birbirine bağlı yüz milyarlarca yıldızı içerir. Teleskopların yardımıyla Samanyolu'ndaki yıldızlardan daha fazla galaksi görebiliriz. Bazı fenomenler Samanyolu'ndan bile daha büyük. Bir süpernova patlaması 10 milyar güneş kadar parlak olabilir ve sistemindeki tüm gezegenleri harap edebilir. Ancak çoğu elementin kaynağı oldukları için varlığımızı süpernovalara borçluyuz. Bir süpernova patlaması, kaybolmadan önce aylarca sürer. Bununla birlikte, bir süpernova ile aynı miktarda enerjiyi serbest bırakmak için sadece birkaç saniye süren ve dolayısıyla en parlak süpernovalardan bir milyar kat daha parlak olabilen gama ışını patlaması adı verilen başka bir fenomen daha vardır. Kuasarlar, yıldızların süper kütleli karadeliklerle beslenmesinden güç alan başka bir kozmik dev sınıfıdır. Yerçekimi enerjisi, yüksek enerjili parçacıkların jetleri şeklinde geri döner ve her seferinde milyonlarca yıl boyunca bir süpernovayı gölgede bırakabilir.
Bu fenomenlerin her biri, yaklaşık 13,7 milyar yıl önce Büyük Patlama dediğimiz bir patlamayla başlayan ve yukarıda bahsedilen tüm fenomenleri kıyaslandığında önemsiz kılan, durmaksızın genişleyen bir evrende meydana gelmektedir. Ve tüm evren, bu türden çok sayıda evren oluşturan çoklu evrenin yalnızca küçük bir parçasıdır.
Tüm bunları duyduktan sonra doğal olarak akıllara bir soru geliyor. Peki tüm bunları nereden biliyoruz? Gündüz gördüğümüz büyük sarı kürenin gece gökyüzünde parıldayan soğuk noktalara benzediğini nasıl bilebiliriz? Hiç kimse bir yıldızın yüzeyine çıkmadı. O zaman yıldızın sıcaklığını nasıl bu kadar kesin bir şekilde tahmin edebiliriz? Sıcaklığı bırakın, evrenin yaşını nasıl bu kadar kesin bir şekilde bilebiliriz? Göremediğimiz olguları nasıl bilebiliriz? Onları sadece teoriden biliyoruz.
Açıkça söylemek gerekirse, bilimsel teoriler nesnelerin nasıl davrandığına dair açıklamalardır. Peki bu açıklamalar nereden geliyor? Duyularımızdan mı çıkarılmıştır? Evet ve hayır.
Uzun bir süre, ampirizm olarak bilinen felsefi bir doktrin olan bu açıklamaları duyularımızdan çıkardığımıza inandık. On yedinci yüzyıl filozofları John Locke, Francis Bacon ve David Hume tarafından öne sürülen ampirizmin ana fikri, bilginin öncelikle duyusal deneyimlerden geldiğidir. Locke, 1689'da "İnsan Anlayışına Dair Deneme" adlı makalesinde, insanların işlerin nasıl yürüdüğüne dair herhangi bir önceden bilgi sahibi olmadan doğduklarına dair bir önerme ortaya attı. Bunun yerine, insan beyni bir 'beyaz kağıt' gibidir, bir nevi boş bir tuval gibidir ve duyusal girdilerden edindikleri deneyimlerle yavaş yavaş dolar. Başka bir mecaz, bilgiyi tabiat kitabından okumamızdır. Ya da daha doğrusu, doğa bilgiyi 'beyaz sayfamıza' yazar.
Bir İngiliz fizikçi olan David Deutsch, 'Sonsuzluğun Başlangıcı' adlı kitabında, bu teorileri var olan fikirlere dayalı olarak, hiç bitmeyen iyi açıklamalar arayışımız içinde yarattığımızı savunuyor. Doğrudan ondan alıntı yapmak gerekirse,
“Bilimsel teoriler hiçbir şeyden 'türetilmemiştir'. Onları doğada okumuyoruz, doğa da içimize yazmıyor. Bunlar tahminler - cesur varsayımlar. İnsan aklı, onları geliştirmek amacıyla var olan fikirleri yeniden düzenleyerek, birleştirerek, değiştirerek ve üzerine eklemeler yaparak oluşturur. Doğduğumuzda 'beyaz kağıt' ile değil, doğuştan gelen beklentiler ve niyetlerle ve düşünce ve deneyimi kullanarak bunları geliştirmek için doğuştan gelen bir yetenekle başlarız.
Ayrıca gözlemin rolünün ampiristler tarafından öne sürülenden farklı olduğunu savunuyor. Önceden tahmin edilmiş teoriler arasında seçim yapmaktır, onları oluşturmak değil. Başka bir deyişle, gözlem ve deney yalnızca argümanları çürütmemize yardımcı olur.
Bununla birlikte, merkezi bir fikri yanlış anlamasına rağmen ampirizm, deneysel bilim için güçlü bir duruş sağladı. Kutsal yazıların otoritesine ve bizim için önemli olan her şeyin zaten bilindiğine dair geleneksel olarak inanılan argümana karşı çıkan ampirizm, iyi açıklamalar arayışında ileriye doğru atılmış büyük bir adımdı.
Ama şimdi başka bir soru ortaya çıkıyor, deneyimlerimizden kaynaklanmayan bir şeyi nasıl bilebiliriz? Deneyimlerimizden farklı olarak yapılan çıkarımların doğru olduğunu nasıl bilebiliriz? Dünya üzerinde yapılan deneylerden Mars'ın coğrafyasını dahi öğrenemiyoruz. O halde neden Dünya üzerinde yapılan deneylerden tüm evrenin fiziğini öğrenebileceğimizi düşünüyoruz?
Geleneksel olarak, tekrarın anahtar olduğuna inanılıyordu. Herhangi bir olgunun öngörüsü ne kadar çok gerçekleşirse, her zaman doğru olma olasılığı da o kadar artacaktır. Bu tür muhakeme tümevarımsal çıkarım olarak bilinir ve onunla bilimsel yasalar oluşturma yaklaşımı tümevarımcılık olarak bilinir. Bununla birlikte, tümevarımcılıkla ilgili iki büyük sorun vardı ve hala da var.
Birincisi, tümevarımcılık, bilimi deneyimler hakkındaki tahminler yoluyla açıklamaya çalışır. Ancak teorik bilgi ve bilimsel açıklamalar deneyimlerimizle ilgili değildir. Nadiren deneyimlerimizden oluşan gerçeklikle ilgilidirler. Astrofizik, gece gökyüzüne bakma deneyimimizle ilgili değildir, daha ziyade ayın ne olduğu, yıldızların ne olduğu, oluşumları, bileşimleri, parlaklıkları, geldikleri yıldız sistemi vb. Bu şeylerin çoğu hiç gözlemlenmedi. Yıldızların oluşumunu veya bileşimini gözlemlemediğimize göre, deneyimlerimizden onlar hakkında nasıl bir sonuç çıkarabildik? Tümevarımcılık, gökyüzünde uzakta parıldayan beyaz noktaların gerçekten de iddia ettiğimiz şey olduğunu nasıl bilebileceğimizi açıklamakta yetersiz kalıyor.
İkincisi, tümevarımcılık, bilimsel teorinin "geleceğin geçmişe benzeyeceğini" veya "görünenin görülene benzediğini" öngördüğü ve dolayısıyla buna göre sonuç çıkardığı varsayımına dayanır. Ancak gerçekte gelecekte, geçmişte hiç yaşanmamış pek çok şey vardır. Atom bombalarının yapımından sonra, nükleer fisyon patlaması, insanların daha önce deneyimlediği hiçbir şeye benzemiyordu. Ancak teori, patlamanın nasıl gerçekleşeceğini, patlamanın verimini ve daha pek çok şeyi daha bu deneyim yaşanmadan önce tahmin etmişti. Günlük hayatta bile pek çok yeni şey yaşıyoruz ve 'gelecek geçmişe benziyor' derken, sadece iddiayı destekleyen deneyimleri seçiyor ve meydana gelen diğer tüm 'yeni fenomenleri' görmezden geliyoruz. Bu, doğrulama yanlılığının klasik bir örneğidir.
Şimdi tekrar sorabilirsiniz - "Peki, bilimsel teorileri nasıl oluştururuz? Açıklamalarımız nereden geliyor?” David Deutsch, 'Sonsuzluğun Başlangıcı'nda şöyle yazıyor:
“Yeni bir açıklama keşfetmek, doğası gereği bir yaratıcılık eylemidir. Gökyüzündeki noktaları akkor, milyon kilometrelik küreler olarak yorumlamak için, önce bu tür küreler fikrini düşünmüş olmak gerekir. Ve sonra neden küçük ve soğuk göründükleri ve yere düşmedikleri açıklanmalıdır. Bu tür fikirler kendi kendilerini yaratmazlar ve herhangi bir şeyden mekanik olarak türetilemezler: tahmin edilmeleri gerekir - ardından eleştirilebilir ve test edilebilirler.
20. yüzyıl bilim felsefecisi Karl Popper, bilimsel yöntemin, daha sonra onları çürütmek için sıkı testlere veya "çürütmelere" tabi tutulan hipotezlerin veya "varsayımların" tahmin edilmesini içerdiği fikrini önerdi. Popper'a göre, bir teoriyi çürüten kanıtlar aramak, onu destekleyecek kanıtlar bulmaktansa, iyi bir teori elde etmenin daha bilimsel bir yoludur. Yeni teoriler oluşturmanın ve onları çürütmeye çalışarak test etmenin bu yolu, yanlışlama olarak bilinir. Bilimsel yöntemin temel ilkesidir.
Orijinal sorumuza geri dönersek, güneşin bir yıldız olduğunu ve güneşten daha büyük kütleli milyarlarca yıldız olduğunu nasıl bilebiliriz? Diğer galaksiler, kara delikler, süpernovalar ve diğer büyüleyici fenomenler hakkında nasıl bilgi sahibi oluyoruz? Onları nasıl bu kadar zarif bir şekilde tarif edebiliriz? Cevap, bilim felsefesinin kalbinde yatmaktadır. Teorilerimizin gerçek kaynağı tahminlerdir. Varsayımları eleştiri ve çürütme ile birleştirerek, evren hakkında gerçek bilgiler elde edebiliriz. Deney ve gözlem, yeni teoriler oluşturmak yerine teorileri çürütmemize yardımcı olur. Güneşi, yıldızları, galaksileri ve diğer tüm büyük nesneleri varsayımlarla oluşturulmuş ve çürütülerek test edilmiş teorilerle biliyoruz.
Evrenle ilgili açıklamalarımızda hep eksik kalacağız. Ancak bilimin ve bilimsel yöntemin yardımıyla gerçeğe daha da yakınlaşacağız. Doğru olduğuna inandığımız fikirlerden vazgeçmeli ve daha iyi açıklamalar ve teoriler için bilinmeyene doğru adım atmalıyız. Bu bizim iyi açıklamalar arayışımız.
Albert Einstein'ın ilk karısı olan Mileva Maric, kocasının fizik alanındaki çığır açan çalışmasına yaptığı potansiyel katkılarla ilgili olarak uzun süredir spekülasyon ve tartışma konusu olmuştur. Görelilik ve kütle-enerji denkliği teorileriyle evren anlayışımızı sonsuza dek değiştiren Einstein, geniş çapta 20. yüzyılın en etkili bilim adamlarından biri olarak kabul edilirken, Maric'in çalışmalarındaki rolü genellikle göz ardı edildi veya küçümsendi.
"En sıcak aşk, en soğuk sona sahiptir." — Yunan filozofu Sokrates “Aşk, iki bedende yaşayan tek bir ruhtan oluşur.
Modern veri bulutunun içinde ve sırada ne var? Veri adası sorunları ve ilk 8 trend Prelude Data Cloud uçsuz bucaksız bir alemdir.
Yapay Zekaya Giriş Yapay Zeka (AI), endüstrilerde devrim yaratma, yaşama ve çalışma şeklimizi değiştirme ve topluma sayısız fayda sağlama potansiyeline sahip, hızla gelişen bir teknolojidir. Ancak, her yeni teknolojide olduğu gibi, dikkate alınması gereken etik hususlar da vardır.
Yapay Zekaya Giriş Yapay Zeka (AI), endüstrilerde devrim yaratma, yaşama ve çalışma şeklimizi değiştirme ve topluma sayısız fayda sağlama potansiyeline sahip, hızla gelişen bir teknolojidir. Ancak, her yeni teknolojide olduğu gibi, dikkate alınması gereken etik hususlar da vardır.