Piyasa Kavramlar? « Kavramlar
?ktisadi aç?dan piyasa, al?c? ve sat?c?lar?n birbirleri ile kar??l?kl? ileti?im içinde olduklar? ve mübadelenin meydana geldi?i yer olarak tan?mlan?r. Piyasa kavram? genellikle teorik ve mekandan soyutlanm?? bir kavramd?r. Piyasa kavram? somut olarak dü?ünülürse, daha çok borsa olarak tan?mlanabilir. Borsa hangi türde olursa olsun, arz ve talebin kar??la?t??? bir mekand?r.
Piyasa bir ülkenin s?n?rlar? içinde ise ve o ülkede yap?lan i?lemleri kaps?yorsa buna iç piyasa (domestic market), i?lemler ülke s?n?rlar?n? a??yorsa buna da uluslararas? piyasa (international market) denir.
Mali Piyasa
Bir ülkede fon kullananlar ile fon arz edenler aras?nda fon ak?mlar?n? düzenleyen kurumlar, ak?m? sa?layan araç ve gereçler ile bunlar? düzenleyen hukuki ve idari kurallardan olu?an yap?ya mali piyasa denilebilir. Tan?mdan da anla??laca?? gibi, mali piyasa para ve sermaye piyasalar?ndan daha geni? ve bu piyasalar? da kapsam?na alan bir kavramd?r.
Mali piyasa be? ana unsurdan olu?maktad?r.
a) Tasarruf sahipleri (fon arz edenler),
b) Yat?r?mc?lar (fon talep edenler),
c) Yat?r?m ve finansman araçlar?,
d) Yard?mc? kurulu?lar,
e) Hukuki ve idari düzen olarak s?ralanabilir.
Para Piyasas? (Money Market)
K?sa vadeli fon arz ve talebinin kar??la?t??? piyasaya "para piyasas?" denir. Para piyasas?n?n tipik özelli?i k?sa vadeli fonlardan olu?mas?d?r. Para piyasalar?nda vade genellikle bir y?l? a?maz. Para piyasas?ndan sa?lanan fonlar kredi olarak i?letmelerin dönen varl?klar?n?n finansman?nda kullan?l?r. Para piyasas?n?n araçlar?n? ticari senetler; kaynaklar?n? çe?itli mevduat olu?turmaktad?r.
Para piyasas?n?n kendi içinde örgütlenmi? ve örgütlenmemi? para piyasas? olarak da bir ayr?m? yap?labilir. Örgütlenmi? para piyasas? bir bankalar sistemidir. Çünkü i?letmelerin nakit ihtiyac? ço?unlukla ticari bankalar taraf?ndan kar??lanmaktad?r. Örgütlenmemi? para piyasas? banka sisteminin d???nda kalan piyasad?r. Bankalar d???ndaki ki?i ve kurulu?lar da bazen i?letmelere k?sa vadeli fon sa?larlar.
Sermaye Piyasas? (Capital Market)
a) Özellikleri
En genel tan?m?yla sermaye piyasas? orta ve uzun vadeli fon arz ve talebinin kar??la?t??? piyasad?r. Sermaye piyasas? mali piyasa kavram?ndan daha dar ve teknik bir nitelik ta??r ve genellikle mali piyasa kavram? içinde yer al?r.
Sermaye piyasas?n?n tipik özelli?i ve para piyasas?ndan ayr?ld??? en belirgin niteli?i bu piyasan?n orta ve uzun vadeli fonlardan olu?mas?d?r. Bu vade bir y?ldan fazla olmal?d?r. Sermaye piyasas?ndan sa?lanan krediler genellikle, i?letmelerin bina, makina ve teçhizat gibi duran varl?klar?n?n finansman?nda kullan?l?r.
Para piyasas?nda oldu?u gibi, sermaye piyasas?n?n kaynaklar? da tasarruf sahiplerinin birikimleridir. Sermaye piyasas?n?n en önemli ve yayg?n araçlar? hisse senetleri ve tahvillerdir.
b) Çe?itleri
Sermaye piyas?n?n bir bölümlendirmesini yapmak gerekirse a?a??daki gibi bir ay?r?m yap?labilir.
Birincil Piyasa (Primary Market): Hisse senedi ve tahvil gibi menkul de?erleri ihraç eden ?irketler ile al?c?lar?n yani tasarruf sahiplerinin do?rudan do?ruya kar??la?t?klar? piyasalard?r. Buna hisse senetleri ile tahvillerin ilk kez sürülüp "ihraç"tan al?nd??? piyasa da denilebilir. Arada ?irketin bizzat bulunmay?p bir banka ya da arac? kurumun bulunmas? bu al?m?n birincil piyasadan olmas?na engel de?ildir.
?kincil Piyasa (Secondary Market): Menkul k?ymetleri ihraçtan alanlar, bunlar? tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiçbir zaman, tahvillerde ise vadeden önce bunlar? ihraç eden kurulu?a müracaat edemezler. ?kincil piyasa bu durumdaki menkul k?ymetlerin paraya çevrilmesini sa?layan piyasad?r ve menkul k?ymet borsalar? bu piyasay? tan?mlamada en iyi örnektir.
?kincil piyasa, menkul k?ymetlerin likiditesini artt?rarak birincil piyasaya talep yarat?r ve geli?mesini sa?lar. ?kincil piyasan?n en iyi te?kilatlanm?? bölümü menkul k?ymet borsalar?d?r. Bunun haricinde sermaye piyasas? iyi geli?mi? ülkelerde bir de "over the counter" (tezgah üstü) borsa d??? piyasa vard?r.
Birincil piyasa daha çok sermaye piyasas? bilinciyle, ikincil piyasa ise menkul k?ymetler piyasas? bilinciyle çal???r. Birincil piyasada uzun vadeli fonlar?n tasarruf sahibinden firmalara intikali söz konusudur ve birincil piyasada yap?lan tahvil ve hisse senedi sat??lar? sonucunda firmaya yeni sermaye girer. Oysa ikincil piyasada el de?i?tiren menkul k?ymetlerden sa?lanan fonlar?n bunlar? ç?karan ?irketle bir ilgisi yoktur.
Para Piyasas? ile Sermaye Piyasas? Aras?ndaki ?li?kiler
Geni? anlamdaki sermaye piyasas? kavram?na para piyasas? da dahil olmaktad?r. Bu durumda gerek kredi arz?, gerekse kredi talebi para piyasas?ndan sermaye piyasas?na ya da sermaye piyasas?ndan para piyasas?na kolayca kayabilir. Faiz haddi iki piyasa aras?ndaki fon ak?m?n? ayarlayan bir düzenleyici olmaktad?r.
Fon arz edenler, kendi yat?r?m politikalar?n? ve elde etmeyi umduklar? gelire ba?l? olarak yat?r?labilir fonlar? bu piyasalardan birine veya her ikisine yönlendirilebilirler. Fon talep edenler de, ihtiyaç duyduklar? kredinin türüne göre her iki piyasadan borçlanabilirler. Baz? arac? kurulu?lar, özellikle bankalar hem para, hem de sermaye piyasas? i?lemleri yapabilirler ve her iki piyasada çal??abilirler.
Para piyasas? ile sermaye piyasas?nda cari faiz hadleri de?i?ik olmakla birlikte birbirleriyle ili?kilidir. Fonlar genellikle dü?ük faiz haddinden yüksek olana do?ru kayar. Para piyasas?nda meydana gelen bir faiz oran? art???, sermaye piyasas?na da etki eder.
Deflasyon « Kavramlar
Aç?k ya da bask? alt?nda tutulan enflasyon durumlar?nda, paran?n sat?n alma gücünü stabilize etmek ya da yükseltmek için uygulanan ekonomik ve mali tedbirlere verilen add?r.
Kredi deflasyonunda reeskont oran?n?n yükseltilmesi, mevduat zorunlu kar??l?klar?n?n yükseltilmesi, kredi kontenjanlar?n?n dü?ürülmesi ve aç?k piyasa i?lemlerinin yap?ld??? ülkelerde merkez bankas?n?n portföyünde bulunan k?ymetli evrak?n piyasaya sürülmesi yoluyla krediyi daralt?c? bir politika izlenmelidir.
Stand-by Teorileri « Kavramlar
Stand-by teorilerine göre, normal zamanlarda merkez bankalar?n?n piyasa istikrar?n? ve iktisadi dengeyi ön planda tutmalar? gerekir. Ancak merkez bankalar?, önemli bir noktada, öbür kredi müesseselerinden ayr?l?rlar. Onlar kazanç amac?yla çal??mazlar, kamuya hizmetle görevlidir ve sorumluluklar? vard?r. Likidite krizlerinde ve finansman darbo?azlar?nda, merkez bankalar? aktif ve etkili müdahalelerle bankalara ve piyasaya yard?mc? olmal?d?r.