Eski dönemlerde ABD hükümeti İslam'ı bir siyasi güç olarak nasıl algılıyordu? Cevap bulmak için ABD Savaş Bakanlığı Askeri İstihbarat Servisi tarafından altmış yıl önce bugün yayınlanan 76 sayfalık "gizli" bir belgeye (gizliliği 1979'da kaldırıldı) göz atmayı öneriyorum.
İnternet üzerinden pdf formatı olarak yayınladığım 1946 tarihli rapor (uyarı: yüklenmesi yavaş olabilecek büyüklükte bir belgedir) İstihbarat Değerlendirmesi başlığı altında yayınlanan bir dizi haftalık raporun açılış sayısıdır. Bu dizi "siyaset, ekonomi, sosyoloji, teknik bilimler ve tabii ki askeri meselelerde askeri çıkarların göze çarpan gelişmelerini yansıtan güncel istihbaratı" sunuyor. İlk sayıdaki bölüm başlıkları şunları içeriyor: "Büyük Güçlerin Barış Zamanı Askeri Sistemlere Geçişi," "Mançurya: Sovyet mi yoksa Çin uydusu mu?" ve "Buğday: Dünya Gıda Arzının Anahtarı."
"İslam: Dünya İstikrarına Tehdit" konusunu ele alan 11 sayfalık bölüm özellikle ilgi çekici. Analiz bazı sevimsiz gözlemlerle açılıyor:
Birkaç istisna dışında [Müslüman dünyasındaki] devletlerde yoksulluk, cehalet ve tembellik damgasını vurmuştur. Hoşnutsuzluk ve hüsranla dolu ancak daha aşağı bir nitelikte olma bilinci ve bir tür iyileşme elde etme kararlılığı ile kaynıyorlar.
Bu alanda iki temel dürtü kafa kafaya geliyor ve bu çıkar çatışmasının doğasında çatışma var. Muhalefetteki baskı gruplarının, diplomatik manevralar kılığındaki ham milliyetçilik ve apaçık yayılmacılığın bu dürtüleri kendilerini günlük cinayetler ve terörizm haberlerinde gösteriyorlar.
Rapor daha sonra bu iki dürtüyü açıklıyor ve haklı olarak modern öncesi dönemin uzun gölgesine odaklanarak başlıyor.
Bu dürtülerden ilki Müslümanların kendi dünyalarından kaynaklanmaktadır. Müslümanlar bir zamanlar sadece kendi bölgelerini yönetmekle kalmayıp aynı zamanda bir zamanlar sahip oldukları ve Avrupa'nın yarısını da alt ettikleri gücü hatırlıyorlar, ancak mevcut ekonomik, kültürel ve askeri yoksullaştırılmalarının da acı verici bir şekilde farkındalar. Böylece kolektif zihinlerinde müthiş bir iç baskı oluşuyor. Müslümanlar, mümkün olan her şekilde, siyasi bağımsızlıklarını yeniden kazanmak ve kendi kaynaklarından kar etmeyi amaçlamaktadırlar. ... Kısacası, bölgede bir aşağılık kompleksi var ve bu nedenle faaliyetleri aynı derecede motive olmuş bir bireyinki kadar öngörülemez bir durumda.
Müslümanlara psikolojik açıdan bakmak sosyal bilimcilerin siyasete sıklıkla bireysel davranış prizmasından baktığı o dönemin karakteristik özelliğidir. (Böyle bir analize ünlü bir örnek olarak Ruth Benedict'in 1964 tarihli milli Japon karakterinin kısmen sıkı tuvalet eğitimi teknikleriyle oluştuğunu iddia eden The Chrysanthemum and the Sword: Patterns of Japanese Culture/Kasımpatı ve Kılıç: Japon Kültürünün Kalıpları isimli çalışmasına bakınız.)
Diğer temel dürtü dışarıdan kaynaklanır. Dünyanın büyük ve neredeyse büyük Güçleri Müslüman bölgesinin ekonomik zenginliklerine göz dikiyor ve aynı zamanda bazı alanların stratejik konumlarının da farkındalar. Eylemlerini tahmin etmek de zor çünkü bu güçlerin her biri kendini mağazanın soyulacağını bildiği için alışverişini alelacele yapmak isteyen müşteri konumunda görüyorlar.
Yanıcı bir güvensizlik ve hırs gazıyla bu kadar doygun olan bir atmosferde en ufak bir kıvılcım dünya barışını korumaya kararlı olduğunu ima eden her ülkede bir patlamaya yol açabilir.
Bu giriş mevcut analiz için bir gerekçeyle sona eriyor: "Bu nedenle Müslüman dünyanın ve içindeki baskıların ve güçlerin anlaşılması temel istihbarat çerçevesinin önemli bir parçasıdır."
Bölüm bu gözlemi içeren bir sayfalık bir Müslüman tarihi taslağı ile devam ediyor: "Şu anda güçlü Müslüman devletler yok. Müslüman dünyanın liderliği Orta Doğu'da özellikle Arabistan'da." Arabistan'ın 1946'daki geri kalmışlığı göz önüne alındığında bu ifade ya çok bilgisizdi ya da çok ileri görüşlüydü.
Bölümün büyük bir kısmı Müslüman birliğini zayıflatan ya da güçlendiren güçleri inceliyor. İlki ortak bir dil eksikliği, dini hizipler, coğrafi ayrılıklar, ekonomik eşitsizlikler, siyasi çekişmeler ve raporun açıkça "liderliğin fahişeliği" dediği şeyi içeriyor. Bu sonuncusu Müslüman kralların, başkanların, emirlerin bir eleştirisi olmaktan ziyade Sovyetler Birliği ile sona eren bazı gayrimüslim güçlerinİslam'ın Koruyucu olduklarını iddiaları gözden geçirmedir. Analiz "Müslümanlar liderlerinden tam hakkıyla şüpheleniyor" şeklindeki dikkate değer gözlemi içeriyor.
Müslüman birliğini güçlendiren ikinci ve daha kısa bir liste oluşturuyor: Mekke'ye hac, klasik Arapça, modern iletişim ve Arap Birliği. Hacdan söz etme dramatik bir yanlış tahmine yol açıyor: "Savaş sırasında gemicilik kıtlığı, olağan orduyu yılda yaklaşık 20,000-30,000 kadar düşürdü. Rakamlar muhtemelen artacak olsa da eski oranlarına ulaşmaları olası değil." (Aslında hac uygulamada her yıl yeni katılım rekorları kırıyor ve şimdi rakamlar üç milyon hacıya ulaşıyor, bu sayı 1946'dan önce olduğundan çok daha fazla.)
İslam hakkındaki bölüm ABD'nin Sovyetler Birliği ile rekabetine ilişkin bir gözlemle sona eriyor. Askeri İstihbarat Servisi daha sonra olacağı gibi İslam'ı "Komünizme karşı bir siper" olmaktan uzak gördüğü Müslümanları Moskova için kolay bir av olarak görüyor. Müslüman devletleri "zayıf ve iç gerilimlerle parçalanmış" buluyor ve halklarını "propagandayı değerlendirmek ya da yeni bir Cennet ve yeni bir Dünya sözü verenlerin motiflerini anlamak için yeterince eğitilmemiş" varsayıyor. Analiz daha aklı başında bir notla sona eriyor:
Müslüman dünyanın stratejik konumu ve halklarının huzursuzluğu nedeniyle, Müslüman devletler dünya barışına potansiyel bir tehdit oluşturmaktadırlar. Dünya nüfusunun yedide biri Müslümanlara dayatılan ekonomik ve sosyal koşullar altında var olduğunda kalıcı bir dünya istikrarı olmaz.
Geçmişten gelen bu ses üç gözleme neden olur. İlki, duygusuz ifadesi bugünün kimseyi incitmemeyi amaçlayan dikkatle ifade edilen hükümet analizlerinden (hatta gizli sınıflandırılmış olanlar bile) uzaktır. İkincisi, Müslüman dünyanın (o dönemde dünya nüfusunun yedide birini oluşturuyordu, şimdi ise altıda biri) dünya istikrarını engelleyebileceği algısı derin ve dikkat çekicidir. Üçüncüsü bugünün dünyasını alt-üst eden temaların çoğu iki kuşak önce fark edilebilirdi—Müslümanların hayal kırıklığı, daha önceki bir döneme duyulan özlem, siyasi istikrarsızlık, aşırılık yanlısı ideolojilere hassasiyet ve dünya barışına tehdit. Bu 11 Eylül'ün ve buna saldırılara eşlik edenlere şok olunmaması gerektiğini teyit ediyor.