1 Aralık 2015 Salı
Kaybolan bir mahalle olarak 'Kasap İlyas Mahallesi'ni çalıştınız. Hatta bu çalışmanızı Bir Mahallenin Doğumu ve Ölümü ismi ile kitaplaştırdınız. Neden bu mahalleyi seçtiniz, meseleyi anlatma açısından en ideal mahalle orası mıydı?
Bu mahalleyi seçmemin sebebi tamamen teknik ve tarihi şartlara dayanıyor. Çünkü bir mahallenin tarihini incelemek için o mahallenin bilgi kaynaklarının elinizde olması gerekiyor. Oysa İstanbul'un sur içindeki 110 küsur eski mahallesinin hepsi hakkında ayrıntılı bilgi mevcut değil. 19'uncu yüzyılda nedense Kasap İlyas Mahallesi'nin muhtar ve imamları türlü türlü kayıtlar tutmuşlar ve o kayıtlar bugüne kadar gelmiş. Bu kayıtlara rast geldim ve acaba bu kayıtlardan bir mahallenin sosyal tarihi çıkarılabilir mi diye düşündüğüm için 1995 yılında mahallenin tarihini yazmaya başladım. Tabii bu mahallenin sakinleriyle, coğrafyasıyla, topografyasıyla içli dışlı olunca mahalleyle de duygusal bir bağ oluştu. Böylece kendi organik bütünlüğü olan bir sur içi İstanbul mahallesinin 'doğumundan' 'ölümüne' kadar sürecini izlemeye çalıştım. Şu an mahallenin imamı Rauf'u gayet iyi tanıyorum, ayrıca eski muhtarıyla, Kuşçu Hasan'la ve mahallenin yaşlılarıyla epey bir ahbap olduk. Bir nevi 'fahri mahalleli' oldum yani.
Mustafa Kemal Paşa Ankara'da meclis kürsüsünde Cumhuriyet'i ilan ettiği zaman Kasap İlyas Mahallesi'ndeki hiç kimse bunu duymadı. Dolayısıyla böyle Osmanlı mahallesi, Cumhuriyet mahallesi diye bir kesinti düşünmemek lazım. Orada bir devamlılık söz konusu. Cumhuriyet'in başka türlü etkileri oldu bu mahalle üzerinde. Ve bu etkiler 30 Ekim 1923'te değil daha sonraki zamanlarda kendilerini gösterdi. İstanbul'un değişmesiyle, imarıyla ortaya çıkan etkiler oldu.
İstanbul'un imarı ile nasıl etkiler ortaya çıktı?
İstanbul, Cumhuriyet'in ilanından sonra bir süre ihmal edilmiş halde kaldı. İstanbul'u biraz imar etmeye başlayalım anlayışı ancak 1930'ların sonlarına doğru doğdu. Başkentin Ankara'ya taşınmasıyla birlikte bütün devlet memurları da oraya gitti. İstanbul bir süre eski başkent ve 'külüstür' başkent olarak kaldı. İlk imar ve şehircilik planlarını yapmak için daha önceleri Fransa'nın müstemleke şehirlerinin planlarını yapmış olan Henri Prost adında bir Fransız şehircilik uzmanı İstanbul için master plan yaptı. Bu planın bir kısmı 'sağlık bölgesi' olarak adlandırılan Cerrahpaşa ve Haseki hastanelerinin bulunduğu bölgeydi. İstanbul sur içinin topografyasını ve coğrafyasını göz önüne getirirseniz bu iki hastanenin çok yakın olduğunu ve bunların hemen altında Marmara'ya doğru inen yamaçların olduğunu görürsünüz. İşte bu bölge bir hastane bölgesi olarak ayrıldı. 1935 ya da 1936'da Atatürk'ün, Cerrahpaşa Hastanesi'ne geldiği zaman hastaneyi çok beğenip pencereden Marmara denizine doğru bakıp bu hastane denize doğru genişlemeli dediği rivayet edilir. Hastanenin denize doğru genişlemesi ise iki ya da üç mahallenin ortadan kalkması demekti. Bunların bir tanesi Hobyar Mahallesi, bir tanesi Kasap İlyas Mahallesi, bir tanesi de Sancaktar Mahallesi. Uzun sürmüş bir süreç içerisinde gerçekten de Cerrahpaşa Hastanesi'nin denize kadar değilse bile deniz boyunca giden demir yoluna kadar genişlemesi bu üç mahallenin tedricen ortadan kalkmasına neden oldu. Önce hastane aşağıya doğru genişledi, kamulaştırmalar yapıldı, davalar açıldı derken mahalle sonuç olarak tahliye edildi ve tamamen ortadan kalktı. 2008'de alınan en son karar ile de mahallenin tüzel kişiliği yani hükmü şahsiyeti ortadan kalkmış oldu. İkinci imar hareketi ise Menderes'in imar hareketleri sonucu 1950'lerde ortaya çıktı. Bu hareketle de sahil yolu açıldı. Kasap İlyas Mahallesi denize kadar gidiyordu. Deniz boyunca devam eden bir mahalleydi. Sur dibinde evler, gecekondular, mağazalar, dükkânlar vardı. Sahil yolu açılınca mahallenin denizle temas eden kısmı, yük iskelesi vs. yıkıldı, deniz dolduruldu, yol yapıldı ve dolayısıyla mahalle örsle çekiç arasında kaldı. Yukarıda Cerrahpaşa'nın çekici, aşağıda yeni açılan sahil yolunun örsü ve neticede bu mahalle ortadan kalktı.
İstanbul'da mahalle anlayışının ortadan kalkması hakkında neler söylemek istersiniz?
Mahalle kabaca üç beş tane dükkânı içine alan belli bir çevreye, muhite verdiğimiz ad. Ama aslında mahalle onun içinde yaşayan insanların tanımladığı bir coğrafya, idari olarak tanımlanmış sınırları ve bir muhtarı olan bir coğrafya değil. Her zaman bir cami ya da bir ibadethane etrafında oluşmuş, birkaç dükkân, bir hamam ve mutlaka çeşme etrafında gelişen fakat sınırları mahallelinin zihninde olan bir birimdi. Çünkü mahalle yaşayan ve organik bir şeydi. Daracık bir sokakta oturan ve pencerelerden karşılıklı olarak bakışan, konuşan insanlar kendilerini aynı mahalleli sayarlardı. O sokağın ortasından bir mahalle sınırı geçirmenin anlamı yoktu. Dolayısıyla mahalleler İstanbul'da her zaman spontane, organik, kurgusal ve yaşama dair şeylerdi. Mutlaka idari birimler olmaları gerektiği zaman başlarına bir muhtar veya imam konurdu. Bir mahallenin sınırlarının belirlenmeye çalışılması girişimi cumhuriyetle beraberdir. Cumhuriyet'in getirdiği pozitivist, rasyonalist, devletin hâkimiyeti doğrultusunda merkezi belirleme anlayışının sonucu olarak 1926, 1927, 1928 yıllarında İstanbul'da sur içi mahallelerinin sınırlarının belirlenmesi yoluna gidildi. Ama mahallenin gerçek sınırı, sakinlerinin kendisini komşu mahalleye girdiğini hissettiği an başlayan bir sınırdır. Maalesef, sokakları, insanları birleştiren bir şey olarak değil mahalleler arasında sınır koyan bir şey olarak gören zihniyetle İstanbul'da mahallelerin sonu başladı. Mahalle kalkınca doğal olarak mahalleli de kalmadı. Bugün Türkiye'de insanlar Anadolu'dan herhangi bir köyden geliyorlarsa birbirleri için benim köylüm diyebilirler. Ama bugün mahallelim diye bir şey yok. Mahallelim diyebilmek için bunun çocukluk dönemlerinde oluşması ve kalıcı olması gerekiyor.
Cumhuriyet'in getirdiği kırılmalara bazı mahallelerin direndiğini görüyoruz. Çıkmaz sokaklar da bu duruma yardım ediyor gibi…
Çıkmaz sokaklar eski İstanbul'da çok fazlaydı. Her İstanbul yangınından sonra çıkmaz sokak yapılmayacak şekilde imara gidildi. Samatya mesela güzel bir örnek olabilir. 1850'lerdeki büyük Samatya yangınından sonra yeni yapılan sokak imarında ızgara sistemi diyeceğimiz bir yapılanmaya gidildi. Ortadoğu'nun neresine gitseniz, Kahire'de, Kudüs'te, bugün yerle bir olan Şam ve Halep'te pek çok çıkmaz sokağa rastlayacaksınız. Çıkmaz sokak kimseye ait değildi. O sokağa açılan bütün kapıların bir ortak malı gibi görülürdü. Kadınlar o sokağa başlarını örtmeden de çıkabilirlerdi, sokağın ortasında misafir ağırlayabilirlerdi. Çünkü çıkmaz sokaklar mahrem alanın bir parçası gibi değerlendirilirdi. Buna karşılık aynı çıkmaz sokağa bakan evlerin bir tanesi tepesine bir kat daha çıkmak istiyorsa veya evinin alt katında bir dükkân olmasını istiyorsa bütün o çıkmaz sokakta evleri olan insanların hiç değilse zımni olarak iznini almak durumundaydı. Çünkü oraya ya bir dükkân yapılacaktır ya bir atölye ve bu beraberinde bir gürültü, kirlilik getirecekti. Ya da yabancıların sokağa girmesinin müsebbibi olacak olan bir işyeri açılmış olacaktı. Dolayısıyla teknik adıyla bir izni şürekâ gerekiyordu bunun için. Buradaki şerikler işte bu sokağı paylaşanlardan alınıyordu. Yani kamusaldan mahreme doğru ani olmayan bir geçiş, bir ara yüz var çıkmaz sokaklarda.
Yeni taşınacak biri olduğunda da bu izin gerekiyor muydu peki?
Taşınacak birinin makbul biri olması yeterliydi. Gayriresmî bir tanışma süreci oluyordu sadece. 17'nci ve 18'inci yüzyılın fetva mecmualarına bakarsanız şeyhülislamların çıkmaz sokaklarla ilgili bir sürü fetva verdiğini görürsünüz. "Filan Efendi bahçesine sokağı görecek bir çıkma yaptıracak, bunu yaptırsın mı?" Birisi şikâyet ederse bu şeyhülislama kadar gidiyor. Mesela 'Zeyd, Amr'ın evinin görüldüğü yere bir çıkma yapmak isterse ve buna Amr itiraz ederse ne lazım gelir?' gibi sorular sorulur. Sorunlar genelde yerel olarak çözülüyor. Zaman zaman bu sorunlar şeyhülislama kadar çıkıyor. Niye? Çünkü sorun yarı mahrem yarı kamu bir alanı kapsıyor. Ve bu alanda bir ticari faaliyet yapılması ya da birinin bir dükkân açması sorun olabiliyor. Diyelim ki birisi bozahane açmak istiyorsa, ki bu Osmanlı'da meyhanenin kibar adı olabiliyor, buna izin vermek istemeyen çıkabiliyor. Dolayısıyla mahrem alandan kamu alanına geçiş önce evin taşlığı sonra varsa sokağa bakan merdivenleri, sokak çıkmaz ise çıkmaz sokağın kendisi ve sonrasında da ana sokak.
Biz bir geçiş dönemi yaşadık ve bugün geldiğimiz noktada hem mahallenin gönüllü sözleşme kültürünü kaybettik hem de bunca kalabalığın yaşadığı şehirlerde nizami bir hayat kuramadık. Madem birbirimize selam vermiyoruz, o halde arabamızı nereye park edeceğiz, çöpü nereye atacağız gibi kurallarımız olmalı ki bir arada rahat yaşayabilelim. Biz hem bir nizam kuramıyoruz, aynı zamanda mahalle kültürünü de kaybediyoruz. Bir karmaşa içinde yaşıyoruz, hayatı zorlaştırıyoruz.
Aslında henüz kuramıyoruz. Unuttuğunuz çok temel bir gerçek var. Sözünü ettiğim 17'nci, 18'inci ve 19'uncu yüzyıllarda İstanbul nüfusu aşağı yukarı 300 bin-400 bin falandı. Bugün çok büyük bir metropol değil megapolde yaşıyoruz. Hayatların yan yana anonimleştiği bir megapol… Böyle bir megapolde geleneksel bir toplumun kurallarını nasıl ikame edeceğimizi henüz öğrenmiş değiliz. Nostalji demek istemiyorum. Bu nefret ettiğim bir duygudur zaten. 'Ah, vah canım İstanbul ne iyiydi, gayrimüslimlerle çok iyi geçinirdik' filan... "Bulunur kurtaracak bahtı kara maderini" demiş şair, bir şekilde beraber yaşama kültürü bulunacaktır diye düşünüyorum.
Var mı bir yol haritanız?
Şöyle; İstanbul, Batı Avrupa'daki büyük şehirlerin iki asırda kat ettiği değişimi 50 senede kat etmek durumunda kaldı. Bir yaşam biçiminden başka bir yaşam biçimine çok çabuk geçti. Bu bir kaos duygusu yaratıyor olabilir. Geçici bir değerler kaybı duygusu da yaratıyor olabilir. Ama bunlar bir şekilde ikame edilecektir. Edilmemesinin imkânı yoktur. Çünkü toplumlar toplum oluşturuyorlarsa bir sürü yazılmamış kuralla birlikte yaşamak durumunda kalmışlardır. Bazılarının kuralsızlık diye tanımladığı şey aslında çabuk gelmiş bir değişikliğin ve geçiş döneminin şaşkınlığıdır. Bu mutlaka bulunacak ve yerleşecektir. Kaldı ki İstanbul artık homojen bir şehir değil. Sosyal konum açısından olsun yerleşim yoğunluğu açısından olsun bundan 200 sene önce çok daha homojendi. En basit şunu söyleyebilirim ki bugün İstanbul'da varlıklı mahalleler var ve daha az varlıklı mahalleler var. Eski İstanbul'da benim dediğim Tanzimat'tan önceki İstanbul'da böyle bir şey yoktu. Aynı mahallede zengin, fakir, orta halli, dilenci, herkes birlikte yaşardı. Aynı mahallede üç-beş tane büyük konak ve bir sürü döküntü ev olabilirdi. Sınıf ayrımı coğrafi değildi. Başka şekildeydi bu ayrım. Dolayısıyla sosyal statü ve sınıf bazında bir ayrışma yoktu İstanbul'da. Şaşkınlığı yaratan şeylerden bir tanesi de bu olabilir. Bakın bu küçücük Kasap İlyas Mahallesi'nde 18'inci, 19'uncu yüzyıllarda nüfus 1000-1200 kişiydi, dört tane paşanın konağı vardı. Ama buna karşılık nüfus sayımlarında meslekleri sâil ya da seele olarak geçen insanlar vardı. Dilenci demektir. Fukaradan Ahmet diye bilinen insanlar vardı. Bir tek istisnası vardı bunun: Fatih ve civarı. Çünkü ulema semtiydi Fatih. Büyük medreseler Fatih'te olduğu için gerek medrese talebesi gerek medresenin mollaları o civarda otururlardı. Bu istisna dışında sınıfsal ya da mesleki aidiyete dayanan bir mahalle ayrımı katiyen yoktu. Hukukçular Sitesi, Doktorlar Sitesi gibi şeyler yoktu.
Anadolu'da kalkınan daha az nüfuslu şehirler de aynı kaderi yaşamıyor mu?
Tabii, bu sadece bir İstanbul için geçerli değil. Anadolu'nun büyük şehirlerinde de aynı şaşkınlık vardır. Sanayileşmenin değdiği şehirlerde özellikle olsa gerek. Bursa, Kayseri, Konya, Adana gibi şehirlerde özellikle vardır. İnsanlar, kimin nerede ve hangi konumda olduğunun bilindiği, yüz yüze iletişimin tek iletişim biçimi olduğu ve dolayısıyla saygı ve iletişim sınırlarının sosyal ve ahlaki kodlar tarafından belirlendiği ortamı özlüyor olabilirler. Ama özlem bir işe yaramıyor. Farklı kodlar bulunacaktır bundan sonra. Ama bu nerede doğduğumuzu bilmezliğimiz, sokak, mahalle, komşu, semt, muhit, mesken kavramları konusunda nerede olduğumuzu bilmezliğimiz bir süre daha devam edecek.
Site yaşantısına ne dersiniz? Kimlik, sınıf hatta ideoloji açısından yeni mahalleler mi siteler?
İstanbul'da 14 milyon küsur kişi yaşıyor. Bu çok büyük şehirde çok çeşitli amaçla yapılan siteler var. Ama bu siteler ve yeni mahalleler eski mahalle hayatının canlandırılmasına neden olacak mı bilemiyorum. Veya o siteye ya da o semte aidiyet duygusu ve farklı bir kimlik duygusu gelişir mi onu bilemem. Çünkü bundan iki asır önceki semt mahallelerinin çok güçlü bir aidiyet duygusu vardı. Adam "Ben Şehreminiliyim" derdi, bir başkası "Ben Karagümrüklüyüm" ya da "Ben Samatyalıyım" derdi. Böyle bir aidiyet duygusu doğacak mı? Onu birkaç kuşak sonra göreceğiz.
Sokak kimi zaman nostaljik bir hatırlanma nesnesine, kimi zaman da romantik bir aidiyet aracına mı dönüştü? Mesela AVM'lerin içerisine sanat sokağı veya organik ürün sokağı yapıyorlar. Bu şekilde duygusal bir şeye mi dönüştü artık sokak?
Sokak, nostaljiden para kazanma aracı oldu deseniz belki daha doğru olur. İstinye'de İstinye Park vardır onun içerisinde bir sokak vardır. Bir tane kuruyemişçi bir tane bilmem, baharatçı… Eski mahalle ve semt pazarlarını andıran sokaklar yapıldı. Onlar bir nostaljiyi bir temettüye dönüştürme aracı oldu. Gerçek sokaklar ne oldu? Yaya sokağı iken otomobil sokağı oldu! Bu kadar basit. Sokağın ölçütleri ve boyutları sokağın içindeki yaşam biçimi artık arabalara göre düzenleniyor çoğu yerde, yayalara göre değil. Mesafeler de büyük olduğu için her yere arabayla gidiliyor. Arabalar çok değiştirdi İstanbul'u. Ben hatırlarım çocukluğumda mesela Barbaros Bulvarı yapılırken, 1950'lerin sonu 60'ların başında, fotoğraflarına rastlarsanız, Barbaros Bulvarı boştur. Koca bulvarda dört tane araba vardır. O zaman insanlar 'bulvarları kimler için açıyorsunuz?' diyerek isyan etmiştir. Çünkü bunları açmak için bir sürü kamulaştırma, yıkım gibi şeyler yapıldı.
Gezi Parkı meselesinden sonra 'sokak' biraz politik bir kavrama dönüştü. 'Sosyal medyadan sokağa inelim' görüşü vardı o dönemde.
Sokağa inelim demek, 'sokağı politik bir yere çevirelim' demektir. Ayrıca Gezi olaylarını da çok abartmayın. Ben 1960 yılında üniversitedeyken, Paris 1968 olaylarına şahit oldum. Abartmıyorum, o olaylar Gezi'nin 100 misliydi. Bu yüzden ben Gezi olaylarının sosyal etkisi açısından abartıldığını düşünüyorum. 40 yıl gecikmeyle 1960'larda başka yerde olanların bir minyatürünün İstanbul'da olması siyasi atmosferi bu kadar değiştirmez, değiştirmedi de nitekim. Ama 'sokağa inelim' cümlesi, ister İstanbul'da söylensin, ister Diyarbakır'da söylensin, 'sokakları bir siyasal gösteri alanına getirelim'dir. Bu sokakların günlük yaşamdaki veya şehirdeki fonksiyonlarını değiştirelim anlamına gelmez. Geçici bir siyasi nümayiş alanı haline getirelim demektir. İstanbul'da Taksim Meydanı'nın kendine özgü siyasal sosyal anlamda sembolik bir anlam kazandığı kesin. Bu ise Gezi'den dolayı değil, 1 Mayıs ile ilgili. Gezi, bunun üzerine eklendi, yoksa bu misyon o zamandan beri vardı. Bu o meydana atfedilen bir gizil güç, bir potansiyelden dolayı. Böyle alanlar her yerde var. Londra'da Trafalgar Square Meydanı var, Paris'te Place De La Concorde var, Bastille vardır. Herkes bir şey olduğunda Bastille'e gider. Niye? Çünkü bundan 200 yıl önce oradaki bir ayaklanmadan dolayı Fransız İhtilali başlamıştır. Taksim Meydanı da sembolik bir anlam kazanmıştır.
Peki, hocam sokakta asılan çamaşır ipleri ve çamaşırlar size ne ifade ediyor?
Var mı hâlâ ben göremiyorum.
Balat'ta hâlâ var...
Balat'ta var öyle mi? Tabii ki var. Çünkü Balat'taki sokaklar dar, Balat'taki sokaklardan ancak bir tane araç geçebiliyor. Balat'ta karşı karşıya oturan özellikle ev hanımları birbirlerini tanıyorlar ve birbirlerinin çamaşırlarını yürütmeyeceğini de biliyorlar. Makaraları koyuyorlar, hangisi kimin çamaşırı belli. Ayrıca sokağa çamaşırlarını asmaktan çekinmiyorlar çünkü sokak tanıdık insanlarla dolu. Balat'ın popülasyonu bugün 200 sene öncekinden çok daha farklı ama yine sokakların topografyası değişmediği için o semte yeni gelen yerleşimciler, yine kendi aralarında bir söylenmemiş iletişim oluşturmuşlardır.
Sitelerde mesela halı silkelemek, çamaşır asmak, kapının önünde halı yıkamak yasak.
Şöyle bir şey var, çamaşırlarını dışarıda kurutan insanların çamaşır makineleri varsa da kurutma makineleri olmayabilir. Halılarını hâlâ silkeliyorlarsa 3 bin-4 bin wattlık süpürgeleri yoktur.
Hocam siz sokakta oyun oynadınız mı?
Oynadım tabii ki. Misket, çelik çomak, kuka, kızlar seksek oynardı, ip atlardı. Biz saklambaç, körebe, biraz büyüdüğümüz zaman da savaş oyunları oynardık.
Mahalle takımınız var mıydı? Futbol oynar mıydınız?
Benim büyüdüğüm mahallede, mahalle futbol takımı kalmamıştı. Büyüdüğüm semt Asmalımescit'tir. Bugünkü gibi meyhane falan yoktu. O zamanlar karma oturulan, orta halli ailelerinin kaldığı bir semtti. Birtakım boş arsalar vardı, bugün bilinmez, mahalle aralarındaki boş arsa, arka arsa nasıl bir şeydir. O zamanlar yedi-sekiz yaşlarına gelinince oralarda futbol oynanırdı. Bizim mahalledeki bir yokuş Kasımpaşa'ya indiği için, bugün Recep Tayyip Erdoğan Stadı'nın olduğu yerde, boş bir toprak arazi vardı ve orada dört beş tane futbol sahası vardı. Küçük sahalarda küçük çocuklar, daha büyük sahalarda abiler oynardı. Toprak sahaydı, kale falan yoktu, iki tane taş konulup kale yapılırdı. Oyuncak da yoktu benim zamanımda. Onun için evde oynayacağımız oyuncaklar daha ilkeldi. Bu yüzden sokakta oyun oynamayı tercih ederdik.
Sokak kavgaları olur muydu?
Gençler ve delikanlılar, ciddi mahalle aidiyetinin olduğu dönemlerde kendilerini bir şekilde, mahallenin şerefini, (nasıl hayali bir şerefse bu?) korumak isterlerdi. Yani mahallede oturan kıza biri bir laf mı etmiş, mahalleden bir çocuk başka mahallede dayak mı yemiştir, geçerken küfür mü etmişlerdir çocuğa? Bunun gibi bir şeydir. Bu bütün mahallenin şerefine, onuruna dokunur. Delikanlılar bunu tamir etmeye giderler ve mahalle kavgası çıkar. Eğer karakol yakınsa pek kavga çıkmaz. Dediğim gibi o gençlerin daha annelerinden emdikleri süt ile birlikte, mahalle bilincine sahip olmalarıyla alakalı bir şey bu. Yoksa yedi-sekiz yaşındaki çocuğun onuruna ne dokunabilir ki?
Sokak isimleri nasıldı?
Benim doğduğum sokak Balyoz Sokak mesela. Beyoğlu'nda hâlâ vardır. Niçin Balyoz peki? Çünkü Venedik Cumhuriyeti'nin İstanbul elçisinin ismi Balyoz'du. İtalyancada bu 'Balyo', Türkçede 'Balyoz'dur. O adamın konağı eskiden o sokaktaydı. O sokaktan kalktığı zaman sokağın adı Balyoz Sokak kaldı.
Şimdi sokak çalgıcıları var, metroda, vapurlarda, eskiden de var mıydı?
İstanbul'da sokakta müzik icra edilmesi çok nadir bir durumdu eskiden. Pek rastlanmazdı. Tabii saz takımları vardı, sanatlarını kapalı yerlerde, gazinolarda, meyhanelerde, kıraathanelerde icra ederlerdi, sokaklarda değil. Sebebi de gayet basit. Bir grup müzisyen düşünün, nerede müzik icra edecek? Bir meydanda, genişçe bir sokakta, kalabalıkların onlara müzik icra edebilecekleri yer bıraktıkları mekânda. Oysa eski İstanbul'da meydan kavramı yok ki. Meydan yok çünkü. Onun için sokak çalgıcılığı, sokakta müzik icra ederek hayatını idame ettirme Türkiye'de nispeten yeni bir şeydir. Âşık kahvehaneleri vardı, orada sazını alan ozanlar gidip müzik icra ederlerdi. Veya klasik müzik icra eden kahvehaneler vardı, oralarda fasıl icra edilirdi. Eski meyhanelerde fasıl heyeti gelirdi, fasıl okurlardı. Ama sokakta yok böyle bir şey. Beyoğlu yayalaştığı zaman başladı bu gibi şeyler, daha önce yoktu.
Peki o zaman sokaktan gelen sesler nasıldı?
Sokakta tramvayın çın çını, İstanbul'un merkezinde Kapalıçarşı, Mısır Çarşısı, çevresi ve Tahtakale'de bin bir türlü satıcı sesleri, mahallelerde seyyar satıcılar... Sadece Suriçi'nde değil, tüm İstanbul'da böyle. Sütçüsü, yoğurtçusu, bozacısı, mevsimine göre meyve sebze satıcısı… 'Domates, biber, patlıcan!' tamamen oradan çıkmış bir şey.
Son olarak size gelelim; klasik müzikle, sokaklarla, mahallelerle ilgilenen bir iktisat profesörüsünüz. Kafamda farklı çekmeceler var diyorsunuz. Şu anda sizi en çok ilgilendiren şey nedir?
Şizofrenik bir akademi hayatım var benim. Bir çekmeceyi açıyorsunuz bir şey çıkıyor, diğer çekmeceyi açıyorsunuz başka bir şey. Şu son aylarda elimde müzikle ilgili uzun bir makale var, onunla ilgilenmeye çalışıyorum. Dimitri Kantemiroğlu, Boğdan Prensi. Ağabeyi ve babası Boğdan voyvodasıyken kendisi İstanbul'da 22 sene yaşamış bir müzisyen. Bir edvar kaleme almış. İşte ben de Kantemiroğlu'nun yazdıklarıyla ilgili bir şeyler kaleme aldım, kafamı o meşgul ediyor.
Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
Bu konuştuklarımızın kıssadan hissesi şudur: Osmanlı İmparatorluğu'nun en güçlü dönemi olarak bahsedilen Kanuni Sultan Süleyman döneminde başkent İstanbul'un nüfusu nedir biliyor musunuz? 250 bin. Bugün bu rakam sadece Kadıköy ilçesinin nüfusu. Şehirler beklenenden çok daha erken değiştiği zaman insanların ruhları inciniyor, elbette bunu anlıyorum. Ama şehirler değişir. Değişmesinden korkmamak lazım, çünkü değişmeyen şehir yoktur.
Cem Behar
(Lacivert, 18, Kasım 2015)
PROF. DR. CEM BEHAR KİMDİR? 1946 yılında İstanbul'da doğdu. Yükseköğrenimini ve doktorasını Paris'te tamamladı. Klasik Türk Müziği ile alakalı çeşitli gazete ve dergilerde makaleleri yayımlanmıştır. Çeşitli dönemlerde Paris Üniversitesi'nde misaf ir öğretim üyesi ve Cambridge Üniversitesi'nde misaf ir araştırmacı olarak bulundu. Akademik hayatını müzik ve iktisat alanlarına paralel sürdüren Behar, şu an Boğaziçi Üniversitesi'nde Rektör Yardımcılığı görevini sürdürmekte ve İstanbul Şehir Üniversitesi, İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesi'nde öğretim görevlisi olarak çalışmaktadır. Aşk Olmayınca Meşk Olmaz, Musikîden Müziğe, Ali Ufkî ve Mezmurlar gibi Türk müziğiyle alakalı birçok kitabı da mevcuttur.
30 Kasım 2015 Pazartesi
Çok değil yüz sene önce, mimarın teki çıkıp da minarenin yakınlarına ondan daha uzun bir yapı dikse mimarlığı elinden alınır, sürülürdü. 1730'larda III. Ahmed Çeşmesi yapılınca halk sarayı üç gün kuşatıp "bu ne zevksizlik" diye bağırmış, yapıyı aşırı ve rencide edici bulmuş. 1750'lerde biten Nuruosmaniye Camii'ni de halk sevmemiş. Kurşun yerine ilk kez taş alemler kullanılınca gösterişli bulunmuş, israf denmiş.
Hakiki Türk evi arayan -kaldıysa- Bursa'ya bakacak. Avrupa belediyeleri hâlâ adam yollar keşfedip kendi ülkelerinde o evleri uygulamak için. "Hizmet" ve "ihtiyaç" adı altında velîler şehri Bursa katlediliyor. Bunu yapan "mimarlar" da onay verenler de itikatlarını sorgulasınlar.
Yağız Gönüler
twitter.com/ekmekvemushaf
29 Kasım 2015 Pazar
|Galata Mevlevihânesi, İstanbul, 1848|
(A.H.Payne)
Turgut Cansever
(Altınoluk, 1994 Temmuz, Sayı: 101, sf.9)
Turgut Cansever: "İstanbul bu şekilde teşkilatlandırılmazsa Türkiye hakkında kararlar başka yerde alınacaktır."
Bakınız bu sözünü ettiğim şey Türkiye'nin geleceğidir. İstanbul bu şekilde teşkilatlandırılmazsa Türkiye hakkında kararlar başka yerde alınacaktır. Bunu gerçekleştirmek Türkiye'ye ve bütün gelecek nesillere karşı vazifemizdir. İstanbul için eski çabaların içinde biri olarak yapılacak çok farklı bir iş var. Halk bunu destekler. Yalnızca yöneticilerin bunu anlayacak bir açık kalpliliğe sahip olmaları gerekiyor. Çok önemli dediğim şey bugün yada yarın için değil ahiret için düşünmek tavrı içinde olmak gerekir.
Bir başka husus arazi kullanımını iyi düzenlemeniz gerekmektedir. Arazi kullanımını şu demek. İskan alanlarını, ticarethaneleri, sanayi tesislerini ve yeşil alanları belirleyen kararların çok sıhhatli olması demektir. Seçimlerden önce bazı arkadaşlarla bir sohbetimiz oldu. Ben yıldız kümesi şeklindeki şehir ile ihtisas şehrinden bahsettim. Şimdi Pendik'i, Küçükçekmece'yi İstanbul merkezine bağlı hale getirirseniz İstanbul'un yoğunluğunu artırırsınız. Eğer yolları genişletirseniz, metro yaparsanız, iyi çalışan bir otobüs ağı kurarsanız bu merkeze gelen insan sayısını artırmaktan başka birşey yapmış olmazsınız. Halbuki bu şehirleri iktisadi ve sosyal açıdan merkezin bağımlılığından çıkarmak gerekmektedir. Bakınız Paris'in etrafına 9 şehir inşa edildi ve büyük bir hata idi. Londra etrafına bazı şehirler inşa edildi aksine Londra'nın merkezini yoğunlaştırdı. Bunu önlemek için iki tedbir biçimi var. Şehir içinde toplanan yoğunlukları bu bölgeleri bağımsızlığa kavuşturacak şekilde başka merkezler vücuda getirerek o merkezlere dağıtmak, ikinci tedbir nüfusun aykırı yerleşmelerini bertaraf edici tedbir almak. Yani İstinye'de çalışan bir insan Kartal'daki kooperatif evlerinde oturmamalı. İstinye'de gecekondulaşmaya fırsat vermeden bu insanlar için konutlar tesis edilmeli. Tabiî bu ilişkileri düzenlemek oldukça zor, ancak imkansız değil. Şimdi İstanbul'un bu şekilde merkezileşmesi Osmanlı'dan itibaren devam edegelen politik merkezileşmenin tam bir devamı şeklindedir. Cumhuriyet dönemi yöneticilerinin halkı kırbaçla adam etme tasavvurlarının bir nevi sonucudur bugünkü İstanbul... Biz 1954'te bir grup arkadaşla "Türkiye'de şehirleşme yıldız kümesi şeklinde olmalıdır" dedik. Bundan sekiz on sene evvel Türkiye'de incelemede bulunan bir grup araştırmacının önerdiği çözümlerden iki tanesinden biri yine yıldız kümesi biçimindeki şehircilik idi. Yıldız kümesi şehir biçiminin bu gün için gerçekleştirildiği tek yöre Orta Avrupa. Almanya'nın federatif yapıya sahip olması, İngiltere ve Fransa'dan aşağı yukarı 50-60 sene sonra sanayileşmeye başlaması ve oralarda olan felaketin farkında olması ayrıca Almanya'nın Napolyon tarafından çiğnenmiş olması dolayısıyla da merkeziyetçi güçlerin tahripkarlığını görmüş olması muhtemelen Almanya'yı yıldız kümesi biçimi şehirciliğe yöneltti.
Eğer önümüzdeki otuz sene zarfında yeni ilaveler yaparak şehirleri yaygınlaştırmak ve yoğunluğu artırmak suretiyle yoğunluğu artan yörelerin sahiplerine menfaat sağlama şeklinde devam edersek bu ülkede insanca yaşamaya hiç imkan kalmayacaktır. Bu yanlış yol devam ettiği sürece Türk ekonomisi çökecektir. Hiç bir yaklaşım bu israfın önüne geçemez. Frankfurt şehri 20 trilyon Türk lirasıyla 20 milyonluk metropolün ulaşım masrafını çözerken biz 10 milyon İstanbulluyu gerçek maliyeti en az 200 trilyon olan harcamaya mahkum ediyorsak, o insanların kendilerini yetiştirmeleri, hayatlarını daha güzel yapmaları, çocuklarına daha fazla ihtimam etmeleri imkanını ellerinden alıyoruz demektir. Bu israfa son vererek bu israfın gerektirdiği kaynaklardan kat kat az kaynaklarla fakat cennet güzelliğinde geniş yerler inşa ederek yıldız kümesi biçimindeki şehirleri gerçekleştirmek mecburiyetindeyiz. Bunu en kısa zamanda adeta savaş verircesine Türk toplumuna anlatmak mecburiyetindeyiz ki, bu ülke otuz sene sonra içinde yaşanmayacak bir cehennem haline gelmesin.
Turgut Cansever
(Altınoluk, 1994 Temmuz, Sayı: 101, sf.9)
27 Kasım 2015 Cuma
Hakk'a isyân eyleyen
Tövbeye gel tövbeye,
Küfür gıybet söyleyen
Tövbeye gel tövbeye
Ömrün sona ermeden
Kuşça canın vermeden
Kara yere girmeden
Tövbeye gel tövbeye
Ömür kuşu uçmadan
Bu dünyadan göçmeden
Fırsat elden kaçmadan
Tövbeye gel tövbeye
Doldu günah kefesi
Yıprandı can kafesi
Bekleme son nefesi
Tövbeye gel tövbeye
Sana derim ey kişi
Secdeye koyup başı
Akıt gözünden yaşı
Tövbeye gel tövbeye
Yüzün siyah kapkara
Sînende binbir yara
Yalvaragör Gaffâr'a
Tövbeye gel tövbeye
Günahkâr makhûr olur
Tövbekâr mağfûr olur
Herkes ettiğin bulur
Tövbeye gel tövbeye
Ne buldun bu isyânla
Ömrün geçti nisyânla
Artık aczini anla
Tövbeye gel tövbeye
AŞKÎ sen de tövbe et
Sana da gelir nöbet
Mevlâ yarlığar elbet
Tövbeye gel tövbeye
Nutuk: Es-Seyyid Eş-Şeyh Muzaffer Aşkiyyü'l Cerrâhiyyü'l Halvetî
Beste: Es-Seyyid Eş-Şeyh Muzaffer Aşkiyyü'l Cerrâhiyyü'l Halvetî
Makam: Hüzzam
Okuyan: Ahmet Özhan
Ey gönül kendini veznetmeye kantâr ara bul
Yürü kantârına hâlis olan ayâr ara bul
Ne kazandın bu mülk-i fânî-i fenâya geleli
Serserî gezme boşa zikr ile Settâr ara bul
Saltanat mülk ü konak bir gün elinden gidecek
Sana bir ev yapacak bâkîde mimâr ara bul
Bu nefis seni bir gün dosta düşmân edecek
Yürü dil mülküne bir ehlî kumandân ara bul
Aldanma azîzim bu dünyânın nakşına nakkâşına
Hazret-i Âdem gibi girsen hezârân yaşına
Âkıbet bir gün gelirsin şu musallâ taşına
Kapatırlar seni bir hâl-i harâba yalnız
O karanlık gecede kendine bir dost ara bul
Ümmete farz olunan savm u salât hacc u zekât
Ol şefâat şerefi Ahmed-i Muhtâr ara bul
Ey Cevâbî ara gör sen dahî derdine ilaç
Kevserin sâkîsi olan Hayder-i Kerrâr ara bul
29 Temmuz 1982 tarihinde, Âsitâne-i Hazret-i Nureddin Cerrâhî'de, Muzaffer Efendi Hazretleri tarafından Kıyam İsm-i Celal Zikri esnasında okunmuşdur...
26 Kasım 2015 Perşembe
Bilge mimar Turgut Cansever: "Bütün Amerikan, Hıristiyan kilisesi değer sistemlerini Türkiye'ye naklediyoruz."
Mesele şu: 20. asırda aslında 19. asra göre, tiyatro ve öteki seyir sanatlarında adımlar atıldı; cep tiyatroları gibi küçük tiyatrolar oluştu, seyirci oyuncuyla bütünleşsin, oyuna katılsın diye. Klasik tiyatroda zaman birliği, konu birliği prensiplerinin kırılmasına çalışıldı. Sinemada da benzer teknikler bol bol kullanılıyor. Olayın başlangıcından zaman zaman gerilere gidiliyor, geleceğe ait tasavvurlar oluyor ki, insanlar cereyan eden hadisenin içinde yer alma imkânını bulsunlar. TV'deki dizilerde aileler adeta akrabalarımız oluyor, neredeyse konuşuyoruz onlarla. Yani bir yönlendirme var. Amerikan filminin iyi polisi, kötü polisi, cinayet vakası, aile içindeki ihtilaflar vs... Bunlar neden sanat olsun? Sözün güzelliği, anlatımın güzelliği, şiiri bilfiil okumak, hatırlamak ve yaşamak ya da yazmak varken, musikiyi bilfiil yapmak veya yapılırken dinlemek, hayatımızın ayrılmaz parçası hâline getirmek varken... Doğrusu, insanları yüceltecek faaliyetler düzenini düşünmeye ihtiyaç var. Farklı kültür düzeyindeki insanları, tümüne hitap edebilen ve baktıkça görüşleri derinleştiren bir eser, gerçek sanat eseridir bence. Çevreyi böyle bir mimarî ile inşa ettiğimiz, müzik, şiir yahut öteki artizanal ürünler bu derinliğe sahip oldukları zaman -sinema, tiyatro ve roman dahil- ve insanları bilinçsiz yakalayıp onları telkinle bir yerlere yöneltmediğimiz zaman, eserle ilişkisinde insan gittikçe derinleşme imkânı bulur. Fark ediyor musunuz, Amerikan kültürünün bütününde nasıl bir Hıristiyan kilisesi kontrolü bulunduğunu? Bütün o değer sistemlerini Türkiye'ye naklediyoruz.
Sinemada başarılı örnekler var ama.
Evet var. Kurosawa'nın "Ağustos'ta Rapsodi" filminde ihtiyar kadının o korkunç fırtınada Nagazaki'ye doğru yürüyüş sahneleri muhteşem; o hakikaten sinema. Ama orada da bilinçlendirme değil, telkin var. Telkin altında kalmadan bakarsanız sinemaya, o boyutuyla müthiş. Fakat içinde bir gizli eğitim, peşinden sürükleme tavrı olduğu zaman bu insanın en yüce varlık olduğu kabulüne ters düşen bir şey durumuna geliyor.
Turgut Cansever
(Vizyon, Ocak 1993, s.26-32)
* Bu alıntı Yağız Gönüler tarafından "Kubbeyi Yere Koymamak" (Timaş Yayınları, sf.58-59) adlı kitaptan yapılmıştır.
25 Kasım 2015 Çarşamba
|Mustafa Çalık'a göre, toplumsal formasyonumuzun en güçlü dip dalgasını oluşturan milliyetçi hissiyât, siyasî alanda aynı nispette ses getirmiyor. [Fotoğraf: AA-Arşiv]|
...
Siyasî kadrolardaki ilmî, fikrî, kültürel 'dar kafalılık'la; ruhen ve mizacen 'gözü dar'lık ve 'gönül fukaralığı' birbirlerini beslemeye devam edince, 'hezimet'ten çıkarılan yegâne ders de 'lidere sadakat' sloganıyla ete kemiğe bürünüp parti merkezinde ilân edilmiştir.
...
'Parti'lerini, 'Milletin partisi' edemeyen milliyetçilerin başı 'kendi partileri' ve kendi liderleri ile dertte; fakat, problem partilerinde mi, liderlerinde mi, 'milliyetçilik'lerinde mi, yoksa 'her üçünde de' mi, onu merak edip soran pek kimse yok.”
Mustafa Çalık
(Aljazeera, 24.11.2015)
23 Kasım 2015 Pazartesi
Gözlerimizi çeşitli büyüklükteki ekranlara çevirdiğimiz kadar hayata çevirmiyoruz artık. O ekranların görünmeyen yüzünde duruma kimler hakimse, zihinlerimizin dizginleri de az ya da çok onların eline geçiyor tabiatıyla.
Yeni modeli çıkan her şey bize kendimizi otomatikman eskimiş hissettiriyorsa, bilelim ki yuttuğumuz zoka büyük!
Bu asırda sömürü çarkını döndürenlerin kazandığı en büyük zafer herhalde şu: Dünyadaki milyarlarca birbirine benzemeyen insana birbirinin tıpatıp aynısı olan ürünleri kendilerini özel hissettirerek satmayı başarıyorlar.
“Yeni oyuncağımı gördün mü?” dedi havalı olan. “Ben oyunu görmekten kendimi alamıyorum!” dedi havasız kalan.
Eli iyi kötü para gören her insan, kendi değerini kullandığı telefonun modeliyle, arabasının motor gücüyle, giydiği pantolonun markasıyla, internetinin bağlantı hızıyla, şuradaki buradaki takipçi sayısıyla ve sair beş para etmez ıvır zıvırla ölçer hale geldi. Ne kadar çok şeye başkalarından daha fazla 'sahip'sen o kadar değerlisin! Bu herhalde insanın tarih boyunca kendine yaşattığı en ağır yenilgi!
Filanca markanın geleneksel büyük indiriminde birbirini ezen ünlüleri o kadar da yadırgamayın. Bu vahametin karikatürü sadece! Aslını, ağır gösterim kıvamında hemen her gün arı kovanı gibi doldurduğumuz her AVM'de hep birlikte yaşıyoruz.
Her gün, aslında ne olduğunu gayet iyi bilerek bindiğimiz bir gaflet dolambacında uyuşarak geçiyor hayatlarımız; doğru için çabalayan söz, sesini duyurabilir bir şey olmaktan hızla çıkıyor.
“Sesimi duyan var mı?” diye bağırıyordu enkazın altından bir ses, hatırladınız mı? Bu çağın sesi olarak sıkça yankılansın bu ses içimizde!
Kulaktan kulağa oynar gibiyiz, herkes bir yanındakinden duyduğu sözü diğer yanındakinin kulağına fısıldıyor sanki. İlk birkaç kişinin ardından anlam bir yerlerde düşüp kalıyor, muhteva kayboluyor, kelimeler güzel tınısı olan seslere dönüşerek dolaşımını ruhsuzca sürdürüyor. Ufuk açıcı bir şey okuduğunuzda onun üstünde düşünmeye sevkederdi eskiden içimizden bir ses. Şimdi aynen şu şekilde bağırıyor: “Bekleme yapma! Sıradaki!”
Sosyal medya her isteyen 'kullanıcı'sına, her şeyin aynı torbanın içine doldurulduğu, sonra her gün tombala çeker gibi birkaçının çıkarılıp insanların ilgisine sunulduğu bir 'hikmet lotaryası' düzenleme imkanı veriyor.
Aynı mahfillerde “Paylaşımlarınız ne kadar etkileyici!” şeklinde yarı otomatik karşılıklarla büyüyen zahmetsiz bir itibarlanma biçimi de var. Bu paylaşımları alt alta yazıp topladığınızda ortaya çoğu zaman ne zihnî, ne kalbî bir bütünlük çıkıyor. Çıkan büyük ölçüde beğenilme arzusu ya da doğrudan şizofreni!
“Dibi delik kaba Hakk'ın suyunu/ Taşıyıp yorulma dolduramazsın” diyor Aşık Derviş Ali.
Sorgusuz sualsiz buyur ettiğimiz her beyhude sözün de, kapımızdan geri çevirdiğimiz her hakiki sözün de elbet vebali vardır.
“Gafil o ki” dedi meczup, “koskoca bir ömrü boş söz ile doldurur!”
Gökhan Özcan
(Yenişafak, 23.11.2015)
21 Kasım 2015 Cumartesi
20 Kasım 2015 Cuma
Her ezan, vaktine göre, başka bir tarzda, başka bir sadâ ile okunur. Perşembe günü akşamları, salâ, İstanbul'da kalktı, yok! Salâ verilmiyor. Neden? Yani İstanbul'da kanun başka; Konya'da, Malatya'da, Sivas'ta başka mı? Bendeniz 42 senedir Konya'ya Hazret-i Mevlânâ ihtifallerine giderim. Her Perşembe akşamı, oh, elhamdülillah, salâ dinlerim! İstanbul'da niye dinlemiyorum?! Hangi münasebetsiz buna mani oluyor veya kim mani oldu da kim yeniden ihdas etmeğe cesaret edemiyor?! Müftü Efendi Hazretlerine de soruyorum, Reis Beyefendi Hazretlerine de soruyorum! İstanbul'da niçin yatsı namazı, Cuma akşamları, yani Perşembe günü akşamı, Cuma gecesi, niçin başka vilayetlerde salâ var da İstanbul'da yok?! Neden yok? Cevabı yok! Buyrun! Ve bunu bendenizden başka söyleyecek adam yok mu?! İstanbullu Müslümanlar ne yapıyor?! Yoksa salât okunmamasından rahatlar mı, memnunlar mı?! İstanbul'da kaç tane İstanbullu var? Sivaslı, Adanalı, Konyalı, Kastamonulu... Kendi memleketinde okunuyordu, buraya gelince niye eksikliğini hissetmedi? Anlatabiliyor muyum acaba?...
İşte, Resulullah Efendimiz Hazretleri'nin bir kerre daha nâm-ı bülendini işitmek, bize çok şey öğretir! Salâ da onun için lazımdır, tazim için... Ha, bunun yanı sıra, şimdi her ağzı olan konuşuyor, her interneti olan yazıyor, her parası olan da televizyon kanalı açıyor! Televizyon kanalı açanlardan bir tanesi, "Ben protokol sevmem, O'na sadece ismiyle hitap etmek bana yetiyor" diyor.... Bakın, parlamentoda fikir münakaşası filan olması gayet tabiidir de, parlamentonun saygınlığına gölge düşürecek derecede ileri gidilmemesi lazımdır. Bazen gidiliyor. Eh, parlamento da nihayet milletin aynasıdır. Gayet açık! Yakışmıyor, ayrı mesele... Fakat; o kavgaya, gürültüye, birbirine "Şerefsiz!" diye bağırmalarına rağmen "Sayın" diyorlar parlamenterler! Risalet-penah Efendimiz Hazretleri'nin, bir milletvekili kadar haysiyeti yok mu ki başına bir saygı ifadesi koymuyoruz?! Ve bu adama kimse sus demiyor! Kusura bakmayın! Efendim niye asabileşiyorsun, Sakin Ol? Niye sakin olayım? Benim göbek adım Ömer! Sakin makin olamam! Nefsimden dolayı sakin olmak bana tavsiye edilmiyor da, Rabbimden dolayı niye tavsiye ediliyor? Asabiyyet-i dîniyyesi olmayan Müslüman, îmân noksanıyla maluldür. Allah; zâtî öfkeden, zâtî öfkeye mağlub olmaktan muhafaza buyursun! Mesele-i dîniyyeden de asabi olmamak gafletinden muhafaza buyursun.
Ö. Tuğrul İnançer
|Âşık Veysel, Sivrialan köyündeki elma bahçesinde kız kardeşi ve torunuyla. |
"Sâdık yâri" olan toprağın üstünde.
Benim sâdık yârim kara topraktır
Beyhude dolandım boşa yoruldum
Benim sâdık yârim kara topraktır
Nice güzellere bağlandım kaldım
Ne bir vefa gördüm ne fayda buldum
Her türlü isteğim topraktan aldım
Benim sâdık yârim kara topraktır
Koyun verdi kuzu verdi süt verdi
Yemek verdi ekmek verdi et verdi
Kazma ile döğmeyince kıt verdi
Benim sâdık yârim kara topraktır
Âdem'den bu deme neslim getirdi
Bana türlü türlü meyva yedirdi
Her gün beni tepesinde götürdü
Benim sâdık yârim kara topraktır
Karnın yardım kazmayınan belinen
Yüzün yırttım tırnağınan elinen
Yine beni karşıladı gülünen
Benim sâdık yârim kara topraktır
İşkence yaptıkça bana gülerdi
Bunda yalan yoktur herkes de gördü
Bir çekirdek verdim dört bostan verdi
Benim sadık yârim kara topraktır
Havaya bakarsam hava alırım
Toprağa bakarsam dua alırım
Topraktan ayrılsam nerde kalırım
Benim sâdık yârim kara topraktır
Dileğin varsa iste Allah'tan
Almak için uzak gitme topraktan
Cömertlik toprağa verilmiş Hak'tan
Benim sâdık yârim kara topraktır
Hakikat ararsan açık bir nokta
Allah kula yakın kul da Allah'a
Hakkın gizli hazinesi toprakta
Benim sâdık yârim kara topraktır
Bütün kusurumuzu toprak gizliyor
Merhem çalıp yaralarımı düzlüyor
Kolun açmış yollarımı gözlüyor
Benim sâdık yârim kara topraktır
Her kim ki olursa bu sırra mazhar
Dünyaya bırakır ölmez bir eser
Gün gelir Veysel'i bağrına basar
Benim sâdık yârim kara topraktır
Âşık Veysel
Nakşibendiyye müntesibi Şeyh Osman Bedreddin Efendi hazretleri, zikir meclisinde, dervişleri cûş u hurûşa getirmek için kaside okutur, def vurdurur, bir rivayete göre ney de üfletirmiş. Bunu öğrenen bir hocaefendi, Şeyh Osman Bedreddin Efendi’ye hitaben “Zikir bir ibadettir; sen bu kadar irfanınla, ilminle, bu ibadetin arasına ne diye fısk u fücur koyarsın?” diye şikayetlerini dile getirdiği bir mektup kaleme almış. Şeyh Efendi cevaben; “Vallahi, buradaki dervişlerin daha büyük bir aşkla ve şevkle Allah diyeceklerini bilsem değil def çaldırmak, davul bile vurdururum” demiş.
Emin Işık, bu rivayeti aktardıktan sonra mûsikî hakkında şunları söyledir: "Mûsikî sadece ruhun gıdası değil, milletin ruhunun dile gelmiş halidir. Mûsikî sanatların ilkidir. Medeniyet, yerleşik düzene geçmekle başlar, mûsikîyle biter; bir medeniyet mûsikî ile kemâle erer. Ve mûsikî ile yıpranmaya başlar. Eğer bir medeniyetin mûsikîsi bozuluyorsa her şeyi bozuluyor demektir...
Sonra da Mûsikî ile ilgilenenler için harikulade dualar etti Emin Işık hoca: "Mûsikî ile iştigal edenlere Allah en büyük ibadet hizmeti versin. Gece gündüz alnı secdeden kaldırmayan o velilere ne sevap ihsan edecekse, o saz çalanlara da Allah’tan aynı sevabı diliyorum."
Şah-ı merdânın âvazı
Turna derler bir kuşdadır
Nil deryâsında asâsı
Hırkası bir dervişdedir
Nil denizi umman oldu
Sarardı gül benzi soldu
Bakışı aslanda kaldı
Alimin darbı kaşdadır
Ali'm etmezdi benliği
Kalbinde yoktu kinliği
Zülfikārın keskinliği
Zerrecesi kılıçdadır
Nerde pir sultânım nerde
Canım fedâ olsun merde
Yemenden öte bir yerde
Hâlâ düldül savaşdadır
Güfte: Pir Sultan Abdal
Makam: Acemkürdî