Yıldız İstihbarat Teşkilatı
Türkiye'deki modern istihbarat teşkilatının kökleri Osmanlı dönemine, özellikle de 19. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Farklı imparatorların hükümdarlığı sırasında istihbarat teşkilatının yapısı değiştirildi. İllüzyonist, dilenci veya derviş kılığına girmiş sayısız casus, Sultan II. Abdülhamid'in istihbarat şebekesi arasında yer alıyordu.
1876'da Osmanlı tahtına iki padişah geçti. Birincisi, Sultan Abdülaziz bir darbeyle tahttan indirildi ve öldürüldü. Yerine geçen yeğeni Sultan V. Murad bir dizi olay sonucu delirmiş ve kendisi de tahttan indirilerek Çırağan Sarayı'na yerleşmiştir. Bir anayasa yapma sözü veren Sultan II. Abdülhamid, kardeşi V. Murad'ın yerine tahta çıktı. İki yıl sonra, masonların düzenlediği ve eski padişahı iktidara getirmek isteyen İngiltere'nin desteklediği iki başarısız darbenin üstesinden gelmeyi başardı.
Sultan Abdülhamid'in kendisi de bazı başarısız suikast girişimlerinin hedefi oldu. Bütün bu olaylar zeki ve ihtiyatlı padişahı sıkı tedbirler almaya itti. Padişahı da içine kapanık bir imparator olmaya zorladılar. Şehzade iken çok dışa dönük ve sosyaldi. Her zaman şöyle derdi: "Uyanık olmak güvenlik için anahtardır. Önce uyanık olmalısın, sonra güvenlikle ilgilenebilirsin." Gerekli önlemleri almadan hiçbir şeye ve hiç kimseye inanmaz, güvenmezdi. Utangaçlığıyla tanınan Yıldız İstihbarat Teşkilatı da bu koşullar altında doğdu. Sultan Abdülhamid, 1880'de modern bir istihbarat servisi kuran ilk Osmanlı hükümdarıydı.
Osmanlı İmparatorluğu'nun klasik döneminde yabancı istihbarat, savaş zamanlarında düzensiz bir hafif süvari birliği olan "Akıncı" tarafından, barış zamanında ise gezginler ve tüccarlar tarafından elde edildi. Örneğin serbest ticaret şehri Dubrovnik aynı zamanda bir istihbarat merkeziydi. İç güvenlik işleriyle ilgilenen bir Yeniçeri subayı olan "Asesbaşı", polis şefiydi. Bir tür belediye zabıtası olan "böcekbaşı", faili meçhul cinayetleri takip etmek ve cinayet zanlısını tutuklamakla görevliydi. Böcekbaşı ayrıca cinayet davaları için emrinde kadın memurlar istihdam etmiştir. Böcekbaşı'nın iç istihbaratla ilgilenen ekibinde "Çuhadar" adında bir grup daha vardı. Mahalle bekçisi olan "Aslar" da iç istihbarata yardım etti.
Sultan II. Mahmud döneminde ( 1834 ), polis merkezinin günümüzdeki karşılığı olan ve Osmanlı imparatorluk sisteminin istihbaratıyla ilgilenen “Zabtiye Müşirliği” kurulmuştur. Ülkede olup bitenleri genel merkeze bildirmekle görevli muhbirler görevlendirildi. Fransız muadili örnek alınarak modellenen gizli polis teşkilatı, Sadrazam Reşid Paşa tarafından kurulmuş; ve müdür olarak Civinis adlı bir Rum Osmanlı vatandaşı atandı. Sultan Abdülhamid, Osmanlı tahtına geçtiğinde saraydan başlayarak tüm ülkeyi saran bir istihbarat ağı oluşturma ihtiyacı hissetti. Sadrazam Said Paşa, Sultan II. Abdülhamid'in bu teşkilatı saraya bağlamasını önerdi ve nizamnameleri kendisi yazdı. Said Paşa, Jön Türk hükümetinde de görev yaptı.
Padişah, istihbaratçıları kendi tarafına çekmeyi gerekli görmüş ve bunu onlara hediyeler vererek gerçekleştirmiştir. Yaşadığı dönemi çok iyi analiz etmiş ve insanların ahlakının zayıfladığını biliyordu. İnsanların sadakatini kazanmanın en iyi yolunun para, madalya ve rütbeler olduğuna inanıyordu. Böylece söylentilere göre 30.000 kişilik bir istihbarat teşkilatı kurmayı başardı. Dünya "hafiye" ( İngilizce'de "casus" ), "sır" anlamına gelen Arapça bir kelimeydi. Memurların yanı sıra Kaşgarlı dervişler, Dağıstanlı molla, Hindistanlı dilenci, Sudanlı seyyah, Libyalı şeyh gibi farklı meslek ve milliyetlerden kişiler ile Kürt ve Afgan vatandaşları, Tatari hocalar, aktörler, Sultan II. Abdülhamid'in kurduğu istihbarat şebekesi arasında hokkabazlar ve illüzyonistler de vardı. İl görevlileri ve hatta büyükelçilik çalışanları ağa dahil edildi. Hatta saraydan hediye olarak sunulan üst düzey devlet görevlileri, cariyeler ve ağalar bile istihbarat işine girerek Osmanlı sarayına rapor verdiler.
Okunmamış raporlar
Casuslar, topladıkları istihbaratı yazılı ve mühürlü olarak saraya teslim ettiler. Padişah, bütün bu raporları bizzat okudu ve daha fazla araştırılması gerekenleri, casusun imzasının göründüğü kısmı kestikten sonra özel katiplerine teslim etti. Hepsini sakladı. Tahttan indirildiğinde hiç açılmamış raporlar bulundu. Raporların Jön Türkler tarafından yazıldığını görünce çoğu kişi şaşırdı. Padişahın tahttan indirilmesinin ardından tüm bu raporları yakmak günler aldı.
İstihbarat raporları, padişah makamında bulunmasa ve hatta duşta olsa bile acil bir durumda verilirdi. Böylece padişah, imparatorluğunun en ücra köşelerinde bile olup bitenlerden haberdar oluyordu. Bir gün padişah tarafından bir raporla daha fazla araştırmak üzere görevlendirilen Başçavuş Kadri Bey, bunun önemli bir mesele olmadığını düşünerek ister istemez göreve güler. Padişah gülerek, "Seni şimdi görevden alırsam Yeni Camii'nin önüne tezgâh açıp avukatlık yapabilirsin. Bu konulara ağırlık vermezsem gideceğim tek yer orası" dedi. mezardır." Ancak çoğu rapor için yürütülen soruşturmalar sonuçsuz kaldı.
Zamanla bu raporların önemi azaldı. Herkes birbirini ihbar etmeye başladı. Saçma sapan dedikodular ve hatta iftiralar bile haber yapılmaya başlandı. Padişah bunun farkında olmasına rağmen şebekesini çalışır durumda tutma çabalarına göz yummuştur. O zamanlar devlet erkanı birbiriyle dostluk kurmuyor, bakan bile ev ziyareti yapmıyordu. Herkes birbirinden şüpheleniyordu. Suçlu bile olmayanlar suçluyla birlikte cezalandırılıyordu. Kırmızı fesleriyle kolayca tanınan casuslar, herkesi korkutan nefret edilen kişiler haline geldi.
Jön Türklerin casusları
Jön Türkler bu ortamdan yararlanmayı başarmışlar ve bu temelde padişaha karşı propaganda yapmışlardır. Tahtta geçen 33 yılın ağır yükünü taşıyarak bitkin düşen padişahı bu sıkı istihbarat ağı kurtaramadı.
Sultan Abdülhamid'i çok seven ama casusların saldırısına uğrayan halk, padişahtan yüz çevirdi. Ayrıca Jön Türklerin subay olarak saraya sızmayı başarmaları da dikkatlerden kaçmıştır.
Jön Türkler 1908'de hükümeti devirerek iktidara gelince bu kurum yürürlükten kaldırılmış ve yerini Teşkilât-ı Mahsusa doldurmuştur. Bazı casuslar sürgüne gönderildi, bazıları linç edildi, bazılarına da yeni rejimde yeni görevler verildi. Teşkilat-ı Mahsusa'daki casuslar, Yıldız İstihbarat Teşkilatı'nın casusluk yaptığı kişileri takip ve ihbar etme faaliyetinde bulunuyordu. İstihbarat dışında yurt içinde ve yurt dışında operasyonları vardı. 1927'de Teşkilat-ı Mahsusa'nın yerinde Almanların desteğiyle bir başka istihbarat teşkilatı "Milli Amele Hizmeti" ( MAH ) kuruldu.