Markale Katliamı
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Saraybosna'da bulunan Markale Pazarında Bosna Savaşı döneminde iki patlama meydana geldi. Dünya kamuoyu hemen bu olayların suçunu Sırplara yüklemişti. Bu olaylar, NATO'nun hava saldırısı'nın yolunu açmıştır.
Konu başlıkları
Markale pazarında birinci patlama. NATO'nun ültimatomu
5 Şubat 1994'te Sarayevo'daki Markale Pazarı'nda meydana gelen ve 68 kişinin ölümüne ve 144 kişinin yaralanmasına yol açan patlamayla ilgili olarak da Sırplar suçlanmıştı. Çünkü Sırplar kenti kuşatma altında tutuyorlardı.
6 Şubat'ta Cumhurbaşkanlığı Basın Merkezi'nden yapılan açıklamada, Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'in, NATO ve Avrupa Birliği üyesi ülkelerin başkanları ile NATO ve BM Genel Sekreterlerine birer mesaj göndererek, Bosna'daki trajediye son verilmesi için NATO'nun harekete geçmesini istediği bildirildi. Türkiye Dışişleri Bakanı Hikmet Çetin Cumhuriyet gazetesine yaptığı açıklamada da, Saraybosna sivil halkına karşı girişilen katliamı Bosna-Herseklilerin kendilerinin yaptığı yolundaki İddiaları, "İnanılır gibi değil. Bir ülkenin kendi insanlarına katliam yapması düşünülebilir mi?" dedi. ABD Başkanı Bill Clinton, saldırıdan sonra yaptığı açıklamada, BM'den olayın derhal soruşturulmasını ve saldırının sorumlularının ortaya çıkarılmasını istedi. Clinton açıklamasında, hava saldırısı dahil her türlü ihtimalin değerlendirildiğini de yineledi.
Aliya İzzetbegoviç'in Sözcüsü Kemal Müftiç, saldırıdan sonra yaptığı açıklamada, 120 mm.'lik havan topuyla gerçekleştirilen saldırının, kentin kuzeyinde Sırpların denetimindeki Makoviçi ya da Poljine semtlerinden geldiğini belirtti. Bosna-Hersek Başbakanı Haris Silayciç, de Batılı ülkeler ile Rusya, BM, NATO ve Avrupa Birliği'ne çağrıda bulunarak saldırgana müdahele edilmesini, bu yapılamıyorsa silah ambargosunun kaldırılarak kendilerine savunma imkanı verilmesini bir kez daha talep etti. Sırp Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Radovan Karaciç ise düzenlediği basın toplantısında, Sırp tarafının bombalama eyleminde hiçbir sorumluluğu olmadığını iddia ederek, "Bu katliam, Müslüman liderliğinin soğukkanlı bir cinayetidir" dedi.
7 Şubat'ta Avrupa Birliği üyesi 12 ülke dışişleri bakanları, Saraybosna kuşatmasına son verilmesini sağlamak için Belçika'nın başkenti Brüksel'de AB Bakanlar Konseyi toplantısında bir araya geldi. Toplantıdan sonra yayımlanan "Saraybosna Deklarasyonunda" ise, NATO ve BM'nin aldığı kararlar ile BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin hava akınları yapılması çağrısı anımsatılarak, "Hava kuvvetleri de dahil her türlü araç kullanılmasıyla, Saraybosna'daki kuşatmaya son verilmesi amacına yönelik olarak" Kuzey Atlantik Konseyi'nin bir an önce toplanması istendi. Deklarasyonda AB'nin, Saraybosna'nın BM denetimine verilmesini savunduğu da belirtildi. Öte yandan Radovan Karaciç tarafından yayımlanan bildiride, "Saraybosna'nın askerden arındırılmasını ve kentin BM denetimine verilmesini kabul ettikleri" açıklandı. Bu arada Saraybosna'da 68 kişinin ölümüne ve 144 kişinin de yaralanmasına neden olan Sırp katliamı Almanya'nın Hamburg kentinde protesto edildi. ABD Başkanı Bill Clinton Washington'da düzenlediği basın toplantısında, Saraybosna'da yaşanan ve 68 kişinin ölümüyle sonuçlanan saldırının sorumluluğunun büyük olasılıkla Sırplara ait olduğunu söyledi ve Sırp tarafının bunu inkar etmesinden dolayı durumun soruşturulması gerektiğini belirtti. Clinton, Bosna'ya hava harekatının gözardı edilmediğini, ancak önce soruna siyasi bir çözüm bulmak için çabaların yoğunlaştırılması gerektiğini kaydetti.
8 Şubat'ta Tansu Çiller, düzenlediği basın toplantısında, Pakistan Başbakanı Benazir Butto ile Bosna-Hersek'e yaptığı ziyareti ve NATO Konseyi'nin Bosna konusunda aldığı kararı değerlendirdi. Saraybosna'daki vahşetin durdurulamaması halinde, bunun tarihe hem bir insanlık hem de "Avrupa'nın Ayıbı" olarak geçeceğini belirten Çiller, bu ayıbın durdurulması için dünya liderlerine çağrıda bulunduklarını söyledi. Başbakan Çiller, Türkiye'nin Bosna-Hersek konusunda üzerine düşen görevi yapmaya hazır olduğunu belirtti ve NATO'nun Sırbistan'a ültimatom verme kararını da olumlu ancak yetersiz bulduğunu sözlerine ekledi. Türkiye'nin BM nezdindeki Daimi Temsilcisi İnal Batu, New York'ta düzenlediği basın toplantısında, Türkiye'nin, Saraybosna'daki son saldırının ardından 52 üyeli İKÖ ile eylem birliği içerisinde BM Güvenlik Konseyi'ni acil olarak toplantıya çağırdığını, Türkiye'nin bu talebinin, Konsey toplantısının tartışmalı yapılması ve Konsey üyesi olmayan ülkelere de söz verilmesi doğrultusunda olduğunu bildirdi. Öte yandan Türkiye'nin Washington Büyükelçisi Nüzhet Kandemir, CNN televizyonuna verdiği demeçte, Sırplara karşı düzenlenecek bir hava operasyonunun, kendi başına büyük bir etkisi olmasa bile sert bir mesaj niteliği taşıyacağını bildirdi. Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcü Yardımcısı Mihail Demurin Moskova'da yaptığı açıklamada, BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin, NATO'dan, Saraybosna çevresindeki Sırp mevzilerinin bombalanması için hazırlık yapılmasını istemesinin "Genel Sekreter'in yetkisini aştığı" anlamına geldiğini iddia ederek, "Hiç kimse bu saldırıdan Sırpların sorumlu olduğunu kanıtlayabilecek durumda değildir" dedi. Demurin, Rusya'nın Bosna'daki durum konusunda, Türkiye de dahil olmak üzere birçok ülkeyle doğrudan temas halinde bulunduğunu bildirdi.
9 Şubat'ta NATO, Bosna-Hersek'te savaşan taraflara, Saraybosna kuşatmasına son verilmesi amacıyla bir ültimatom verme kararı aldı. Alınan karara göre, Sırpların ellerindeki tank, top ve havan sistemlerini Saraybosna'nın 20 kilometre dışına çekmeleri, Müslümanların da bu tip silahları BM kuvvetlerine teslim etmeleri için 10 gün süre verildi. Bu süre sonunda istenen koşullar yerine getirilmezse, BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin emriyle NATO kuvvetlerinin hava harekatı düzenlemesi kararlaştırıldı. Tanınan süre içinde söz konusu silahların kullanılması halinde süre bitimi beklenmeden Sırplara yönelik harekata başlanacağı bildirildi.Bosnalı Sırpların lideri Radovan Karaciç, Sırbistan televizyonunda yayınlanan konuşmasında, olası bir müdahalede NATO uçaklarını vuracaklarını ve NATO'nun saldırısının savaşı yayacağını söyledi. Karaciç, bir barış planı çerçevesinde ve BM yönetimine verü ilmesi koşuluyla Saraybosna çevresindeki topların azaltılabileceğini ve çekilebileceğini, ancak bir hava harekatı durumunda karşı koyacaklarını kaydetti. Öte yandan Karaciç'in ABD ve Rusya liderlerine birer mektup göndererek, Saraybosna katliamının "düzmece" olduğunu öne sürdüğü bildirildi. Bu arada Müslüman ve Sırp komutanların derhal ateşkes sağlamak amacıyla Saraybosna Havaalanı'nda bir araya geldikleri haber verildi.
10 Şubat'ta Tansu Çiller, Türkiye'nin NATO'nun aldığı ültimatom kararını desteklediğini ve olumlu bulduğunu bildirdi. Hikmet Çetin yaptığı yazılı açıklamada, Bosna-Hersek konusunda NATO'da alınan ültimatom kararının, Türkiye'nin kabul edebileceği minimum şartları taşıdığını ve toplantıda Ankara'nın, hava harekatının hemen başlaması görüşünü savunduğunu belirterek, kararın geç olmakla birlikte olumlu bir adım olduğunu kaydetti. Türkiye'nin, kendi istediği asgo.ri şûrMan kapsamaması durumunda, bir kararın alınmasını engeleceğini uyarısında bulunduğunu da kaydeden Çetin, Ankara'nın 1992 yılında benzeri bir planı BM Güvenlik Konseyi'ne sunduğuna dikkat çekti. NATO tarafından Bosna'ya müdahale konusunda dün alınan ültimatom kararı, bu gece yarısından sonra yürürlüğe girdi. Alınan NATO kararı, BM Genel Sekreteri Butros Gali'ye bildirildi. Bu arada gerektiğinde Saraybosna çevresindeki hedefleri vurmak üzere Adriyatik'de uçak gemileri ve İtalya'daki NATO üslerinin hazır duruma getirildiği bildirildi. Kararın alınmasından sonra Brüksel'de düzenlediği basın toplantısı ile ültimatomu dünya kamuoyuna açıklayan NATO Genel Sekreteri Manfred Wörner, NATO tarihinde ilk defa askeri bir harekat yapma kararı alındığını ve bu kararın tarihi bir karar olduğunu belirterek, ittifak için bir dönüm noktası niteliği taşıdığını kaydetti. Wörner, Rusya'nın da ittifakın politik bir çözüm istediğini anlayacağını sandığını ifade ettikten sonra, Rusların da kendileriyle birlikte savaşı durdurmaya çalışmalarının yerinde olacağı görüşünü dile getirdi.
Toplantı sonrasında Türk basınına bilgi veren Türkiye'nin NATO Daimi Temsilcisi Büyükelçi Tugay Özçeri, elde edilen sonuçta Türkiye'nin büyük katkısı olduğunu ve memnuniyet duyduğunu bildirdi. Avrupa Birliği'nin en yüksek karar organı sayılan Avrupa Komisyonu üyesi Sir Leon Brittain da yaptığı açıklamada, Türkiye'nin Bosna-Hçrsek konusundaki katkılarını överek, NATO toplantısında alınan kararda Türkiye'nin büyük payı olduğunu söyledi.
Devam eden Bosna barış görüşmeleri için Cenevre'de bulunan Bosnalı Sırp lider Radovan Karaсiç, Saraybosna çevresindeki ağır silahları geri çekeceklerini ve bu silahların BM güçleri tarafından denetlenmesine izin vereceklerini açıkladı. Öte yandan Bosna Sırp hükümetinin Enformasyon Bakanı ve Hükümet Sözcüsü Miroslav Toholj, Pale'de yaptığı açıklamada, Sırp topçusunun bir adım bile geri çekilmeyeceğini ve bütün imkanları ile karşılık vereceklerini belirterek, NATO'yu terörist bir örgüt olmakla suçladı. Toholj, Sırpların şimdiye kadar hiç kullanmadıkları silahları kullanabileceklerini de sözlerine ekledi.ABD Başkanı Bill Clinton, dün akşam Beyaz Saray'da düzenlediği basın toplantısında, Sırpların, NATO'nun kararına uymaması durumunda düzenlenecek bir hava harekatına ülkesine ait uçakların da katılabileceğini belirterek, halkından buna hazır olmasını istedi. ABD Başkanı, Sırpların barışa uyacaklarını kanıtlamalarına kadar, NATO'nun aldığı ültimatom kararını ısrarla sürdüreceğine de dikkat çekti. Bu arada Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcülüğü'nden konuya ilişkin olarak yapılan açıklamada, "Rusya Federasyonu, Saraybosna'nın silahsızlandırılmasının pratik yollarının ele alınması ve BM'ye bölgede doğrudan bir rol verilmesi için Güvenlik Konseyi'nin acilen toplanmasını önermektedir" denildi. Rusya Federasyonu Dışişleri Bakan Yardımcısı Anatoli Adamişin de yaptığı açıklamada, Sırplara karşı hava akınları düzenlenmesi kararını ancak BM Güvenlik Konseyi'nin alabileceğini vurgulayarak, NATO'nun böyle bir yetkisinin olmadığını öne sürdü. Fransa Dışişleri Bakanlığından yapılan açıklamada da, NATO'nun kararlı girişiminin memnuniyetle karşılandığı belirtilerek, uluslararası kamuoyunun Bosna-Hersek konusundaki tavrının kısa ömürlü olmaması ve Konseyde alınan kararın uygulanmasında da aynı kesin tutumun izlenmesi gerektiği kaydedildi. Diğer taraftan İngiltere hükümeti tarafından yapılan açıklamada, Bosna'ya yapılan insani yardımın, güvenlik gerekçesiyle geçici olarak durdurulması kararı alındığı bildirildi.
13 Şubat'ta NATO'nun verdiği ültimatom üzerine ağır silahlarını BM denetimine teslim etmeye başlayan Sırpların silah teslimatını durdurdukları bildirildi. BM Sözcüsü Albay Jose Labandeira yaptığı açıklamada, Sırplar'ın NATO'nun kararını kabul ettiklerini, ancak geçtiğimiz cumartesi günü hiçbir silahı teslim etmediklerini açıkladı. Bunun üzerine Bosna-Hersek hükümetinin de silah teslimini durdurduğu bildirildi. Bu arada Bosnalı Sırpların lideri Radovan Karadziç, Bosna'daki taraflar arasında Cenevre'de tamamlanan görüşmelerden sonra düzenlediği basın toplantısında, NATO'nun ültimatomundan önce 5 Şubat'ta BM'nin Bosna temsilcisi Yasushi Akaşi ile varılan ve başkent Saraybosna çevresindeki silahların geri çekilmesini kapsayan anlaşmaya bağlı kalacaklarını, ancak bu anlaşmanın Müslüman askerlerini de kapsadığını söyledi.
14 Şubat'ta Bosna'daki BM Koruma Gücü'nün İngiliz komutanı Tuğgeneral Michael Rose, Saraybosna'da İngiliz The Times gazetesine verdiği demeçte, Bosnalı Sırplara yönelik olası bir hava saldırısı için son kararı kendisinin vereceğini söyledi. Bosnalı Sırplar'ın bir süre ara verdikleri ağır silahların BM'ye teslimi işlemine yeniden başladıkları bildirildi. ABD Savunma Bakanı William Perry ve Fransa Savunma Bakanı François Leotard, NATO'nun kararlılığı konusunda Sırpları uyardı. ABD Savunma Bakanı William Perry, televizyondan yaptığı açıklamada Sırpların saldırması durumunda hemen karşılık verileceğini belirtti. Fransa Savunma Bakanı Leotard da, Fransız TFI televizyonuna verdiği demeçte, "hiç kimse kararlılığımızdan şüphe etmemeli" dedi.
17 Şubat'ta Bosna'daki BM Barış Gücü temsilcisi Bill Aikman yaptığı açıklamada, "Bosnalı Sırpların Saraybosna çevresindeki tepelerden çekilmeye başladıkları yolunda haberler alıyoruz. Çok sayıda askeri teçhizatın konvoylar halinde tepelerden çekilmesi sözkonusudur" dedi. Boris Yeltsin'in Bosna özel temsilcisi Vitali Çurkin, Bosnalı Sırpların bütün ağır silahlarını geri çekmeyi kabul etmesinin NATO hava operasyonunu gereksiz kıldığını söyledi.
19 Şubat'ta NATO'nun Sırplara Saraybosna'dan ağır silahlarını çekmesi için verdiği sürenin dolmasına az bir süre kala BM birlikleri, ağır silah mevzilerini araştırmaya başladı. ABD Dışişleri Bakanı Warren Chirstopher, CNN televizyonuna verdiği demeçte, Sırpların geri çektiği silahların çok az olduğunu belirterek, "Ültimatom süresi dolduktan sonra mevzilerde kalacak tek bir top bile hedefimiz olacaktır" dedi. BM kuvvetlerinin İngiliz Komutanı General Sir Michael Rose da, Saraybosna'da yaptığı açıklamada, Sırpların ağır silahlarını öngörülen sınırların dışına çıkartmaya devam ettiğini belirterek, "Saraybosna kuşatmasının kaldırılmasından sonra sıra diğer Müslüman kentlerine gelecek" diye konuştu. ABD Başkanı Bill Clinton Beyaz Saray'dan radyo aracılığıyla yaptığı konuşmada, NATO'nun Bosna'da verdiği sözü yerine getirmede kararlı olduğunu vurgulayarak, "Kararımızı Sırpların tutumu belirler, amacımız, NATO ültimatomuna uymayı reddedenlere ağır bir bedel ödetmektir" dedi. Konuşmasında, Sırpları suçlayan Clinton, "Bosna'da milyonlarca insanı yerinden eden ve onbinlerce kişinin öldüğü etnik temizlik ve saldırganlığın asıl sorumluluğunu Sırplar taşıyor" dedi.
20 Şubat'ta Bosna-Hersek'te, NATO'nun Sırplara Saraybosna çevresindeki ağır silahlarını çekmesi ya da BM denetimine bırakması için verdiği ültimatomla tanınan 10 günlük süre doldu. Verilen süre içinde silahların geri çekildiği gerekçesiyle NATO müdahalesinden vazgeçildi.
Markale pazarında ikinci patlama. NATO askeri müdahalesi
- Ana madde: Deliberate Force Operasyonu
28 Ağustos 1995'te Saraybosna'daki Markale pazarına atılan bombanın patlaması sonucu 37 kişi öldü, 90 kişi de yaralandı. 30 Ağustos 1995'te, en son UNPROFOR askeri de Bosna Sırp topraklarından ayrılır ayrılmaz NATO uçakları Sırp Cumhuriyeti’nde seçilmiş bazı hedeflere bir dizi hassas vuruş yaptılar. Bosna Sırp askeri birliklerine yönelik NATO bombardımanı için gerekçe olarak Markale'deki silahsız Boşnaklara karşı saldırı ve Srebrenitza katliamı gösterildi. Hırvat, Boşnak ve NATO saldırıları karşısında uzun süre dayanamayan Sırp birlikleri, Ekim ayında teslim olmak zorunda kaldı.
Komplo teorileri
Bu olayda da bağımsız balistik uzmanların hazırladığı raporların sonuçlarına aldıran olmadı. Oysa uzmanlar, Sırpların konuşlandığı yerden daracık Vase Miskin sokağını bombalamalarının mümkün olmadığını ve pazar yerindeki patlamanın da havan ateşi sonucunda gerçekleştiğini ispat etmeye çalışıyorlardı. O dönemde Yugoslavya kriziyle ilgilenen David Owen, Yasuşi Akaşi, Mikhail Rose, Lord Carrington gibi birçok ünlü politikacının görüşlerine aldırış edilmedi. Oysa bu politikacılar, patlamaların Sırplar tarafından yapıldığından şüphe duyuyor ve bu saldırıların kimin işine yaradığına bakma çağrısında bulunuyorlardı.