Son dört yılda, Wenatoa Parakana, atalarının şiddetle savunduğu yağmur ormanlarının baş döndürücü bir hızla kesilmesini izledi.
Brezilya Amazonunun bu ücra diliminde, bozulmamış orman yerini sığır otlaklarına bırakıyor ve keresteciler yüzyıllardır ayakta duran kalın ağaçları kesiyor. Zengin olmayı uman yaban kedisi madencileri, altın aramak için ormanın derinliklerine doğru ilerliyor.
“Ülkemizi işgal ediyorlar” dedi 32 yaşındaki bir topluluk lideri olan Wenatoa, Apyterewa Yerli rezervindeki köyündeki yemek kulübesinin dışında dururken. “Ağaçları deviriyorlar, soya fasulyesi ekiyorlar.”
Ormansızlaşma ilerledikçe, ormanın incelen yamalarında avlanmak, 1,9 milyon dönümlük rezervde yaşayan yaklaşık 900 Parakana Yerlisi için daha zor hale geldi. Yasadışı madencilik, Xingu Nehri’ni kirleterek sakinleri temiz sudan mahrum bıraktı.
Ancak Wenatoa ve diğer Amazon sakinleri için ufukta bir umut ışığı var: Yeni seçilen Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva, yağmur ormanlarının yok edilmesini durdurma ve bunun gibi Yerli rezervlerinden işgalcileri atma sözü verdi.
“Lula tek umudumuz,” dedi. “Bize yardım edecek.”
Brezilya’daki ormansızlaşma, çevre polisliğini zayıflatırken yıkımı durdurmak için uluslararası ricalarla alay eden giden Başkan Jair Bolsonaro altında uzun zamandır en yüksek seviyesine ulaştı. Orman korumalarının ekonomik büyümeyi sınırladığını iddia ederek, korunan alanların madenciliğe ve çiftçiliğe açılmasını savundu.
Sonuçlar çok sert oldu: Arazi spekülatörleri yağmur ormanlarının derinliklerine kadar ulaştı ve Brezilya’nın Amazon’unun bazı bölümleri artık yakaladıklarından daha fazla karbon salıyor. Bilim adamları, ormanın, küresel iklim için yıkıcı sonuçları olan bir savana dönüşeceği bir devrilme noktasına doğru hızla ilerlediği konusunda uyarıyorlar.
Bolsonaro’yu az farkla mağlup ettikten sonra 1 Ocak’ta göreve başlayacak olan Lula, hükümetin yeni bir sayfa açacağına dair söz verdi. Çevreyi gündeminin mihenk taşı haline getirerek, ormansızlaşmaya karşı önlem almaya, ormanlara tecavüz edenleri cezalandırmaya ve Brezilya’yı iklim değişikliğiyle mücadele için küresel mücadelede lider yapmaya yemin etti.
Lula, geçen ay Mısır’da düzenlenen Birleşmiş Milletler iklim zirvesinde yüzlerce katılımcının tezahürat yapıp onun adını zikrettikleri sırada, “Hepinize Brezilya’nın geri döndüğünü söylemek için buradayım,” dedi. Ormansızlaşmaya karşı büyük bir mücadele yürüteceğimizi hepiniz biliyorsunuz” dedi.
Lula, bir zamanlar koruma projelerini finanse eden ve 2019’da hızla artan ormansızlaşmanın ortasında askıya alınana ve 500 milyon dolardan fazla yardımı dondurana kadar uluslararası bir Amazon fonunun yeniden başlatılması için müzakerelerde bulundu.
Ayrıca, 2030 yılına kadar ormansızlaşmayı sona erdirme iddialı hedefini finanse etmek için çok ihtiyaç duyulan parayı toplamak amacıyla ABD ve İngiltere de dahil olmak üzere yeni bağışçılara kur yapıyor.
Amazon’u koruma mücadelesinin ön saflarında yer alanlara bir selam olarak, Lula’nın aynı zamanda, ormanları korumanın en etkili yollarından biri olarak görülen Bolsonaro tarafından felç edilen bir süreç olan Yerli topraklarının sınırlarını hızla yeniden çizmeye başlaması bekleniyor.
Yeni seçilen Yerli kongre üyesi ve Lula’nın geçiş ekibinin bir üyesi olan Celia Xakriaba, “Yalnızca Yerlilere değil, çevre konusunda endişe duyan herkese bir mesaj gönderirdi” dedi. “Eşsiz bir fırsat anı, ilerlemek ve hasarı tersine çevirmek için bir şans.”
Lula’nın vaatleri, yurtiçinde ve yurtdışında, yaklaşık üçte ikisi Brezilya’da bulunan Amazon’u kurtarabileceğine dair umutları artırdı. Yeni bir rapora göre yağmur ormanları, yılda yaklaşık 2 milyar metrik ton atmosferi ısıtan gazı emerek dünyanın en önemli karbon yutaklarından biridir, ancak son kırk yılda doğal bitki örtüsünün %10’unu kaybetmiştir.
2003 ve 2010 yılları arasında görev yaptığı iki dönem boyunca Lula, ormansızlaşmayı %80 oranında azaltan ve Brezilya’yı bir çevre lideri haline getiren çok yıllı bir plan uyguladı. Şimdi, polis teşkilatını bir kez daha güçlendirerek ve ormanları korumak için topluluklara teşvikler sunarak bu başarıyı tekrarlamayı planlıyor.
Greenpeace Brezilya’da bir kamu politikası uzmanı olan Mariana Mota, “Lula, geçmişte neyin iyi işlediğine ve aynı zamanda bugünü ve geleceğe bakarak bu planı yeniden başlatmak zorunda kalacak” dedi.
Ancak Bolsonaro döneminde tasfiye edilen bu politikaları yeniden canlandırmak, bu kez yıkımı durdurmak için yeterli olmayabilir. Lula göreve döndüğünde, geçen yıl yasadışı ağaç kesme planıyla bağlantılı olduğu için istifa eden eski çevre bakanı Ricardo Salles gibi Bolsonaro’nun müttefiklerini içeren düşmanca bir Kongre ile karşı karşıya kalacak.
Ve Kongre’deki güçlü bir tarım bloğu, ormansızlaştırmayı ve toprak gaspını kolaylaştırmayı amaçlayan önerileri öne sürerek Lula’nın yeşil bir gündem geliştirme çabalarını baltalayabilir.
Mota, “Bu faturaların ilerlememesi çok önemli,” dedi. “Çünkü onaylanırlarsa, Lula’nın ormansızlaştırma konusundaki sözlerini yerine getirme olasılığı ortadan kalkar.”
Acı verici bir ekonomik yavaşlamanın ortasında büyük bir bütçe açığıyla karşı karşıya olan Brezilya’nın, koruma çabalarını finanse etmek için yurtdışında yeni nakit kaynakları araması ve aynı zamanda milletvekillerini ülke bütçesinin ötesinde harcama yapmasını engelleyen mali engelleri kaldırmaya ikna etmesi gerekecek.
Uzmanlar, Lula’nın, belki de en acil şekilde, Bolsonaro döneminde personel ve kaynakları tükenen çevre koruma kurumlarını destekleyerek, devletin ormansızlaşmayla mücadele kapasitesini yeniden inşa etmesi gerekeceğini söylüyor.
Çevre gruplarından oluşan bir koalisyon olan Brezilya İklim Gözlemevi’nin yönetici sekreteri Marcio Astrini, “Hükümet işlerin değiştiğini, Brezilya’nın çevre suçlarını yeniden cezalandırdığını göstermek zorunda kalacak” dedi.
Yine de, birçoğunun yağmur ormanlarının yok edilmesiyle hayatta kaldığı Amazon’un derinliklerinde, koruma zorlu bir satış olmaya devam ediyor. Yasadışı madencilik, arazi gaspı ve çiftçilik, bazı orman topluluklarında ekonomik büyümenin motorları haline geldi. Burada, sığır eti ve altının cazibesi – ve getirdikleri hızlı nakit – daha çevreci alternatiflerden çok daha güçlü.
“Direniş olacak; bu faaliyetler bir gecede durmayacak,” dedi Astrini. “Çünkü işin içinde çok para var. Son dört yılda çevre suçlarına yatırım yapıldı.”
Lula, belirsiz de olsa farklı bir vizyon sundu. Toplulukların ağaçları kesmeden gelir elde edebileceğini, bunun yerine ormandan egzotik meyveler ve yeni ilaçlar ve lüks kozmetikler için malzemeler çıkarabileceğini söylüyor.
Triunfo do Xingu’da bazıları şimdiden zararlı ekonomik modellere sırt çeviriyor.
71 yaşındaki Maria da Conceicao Alves Rodrigues, sürdürülebilir kalkınma için ayrılmış olmasına rağmen Brezilya Amazon’unun en çok ormansızlaştırılmış dilimlerinden biri haline gelen bu koruma alanında 30 dönümlük bir arazide onlarca yıldır sığır yetiştirdi.
Şimdi, ailesi kakao ağaçları dikiyor ve bu orman parçasının yeniden ağaçlandırılmasına yardım ediyor.
Rodrigues, sığır otlağının yerini alan acai palmiyeleri ve muz çalılarıyla çevrili çiftlik evinin önündeki gölgelik bir alanda, “Artık sığırlarla uğraşmak istemiyordum,” dedi.
52 yaşındaki oğlu Adivino Estelita Alves araya girdi: “Gelecekte gelir elde edebilmek için ekiyoruz. Kakao sürdürülebilir bir kaynaktır.”
Ancak ailelerinin kakao ağaçlarının meyve vermesi ve refah getirmesi yıllar alacaktır. Ve başarı kesin olmaktan çok uzak: Bu yıl yoğun kuraklık yüzlerce fidanı öldürdü. Komşu soya tarlalarının üzerine böcek ilacı püskürten uçaklar bir başka tehdit daha oluşturuyor.
Alves, “Hasatımızla geçinemiyoruz,” dedi. “Ama gittikçe daha fazla ekiyoruz. Başarılı olmak istiyoruz.”
Bu bölgede yaklaşık 40.000 kakao ağacı dikmeyi amaçlayan tarımsal ormancılık projesi, önümüzde yatan zorlukların altını çizerken bir yandan da ileriye dönük bir yol gösteriyor. Geniş ve temiz arazi gerektiren soya fasulyesi tarlalarının aksine, kakao çiftlikleri doğal ormanları taklit ederek karbondioksiti yakalayabilir ve hayvanlar için yaşam alanı sağlayabilir. Triunfo do Xingu’da düzinelerce başka bitki türünün yanına kakao ağaçları dikiliyor ve bir zamanlar burada bulunan orman yeniden yaratılıyor.
Amazon ve Mondelez gibi şirketlerden gelen bağışlarla finanse edilen ve Rodrigues dahil çiftçilere rehberlik eden, kâr amacı gütmeyen küresel bir kuruluş olan Nature Conservancy’nin yardımı olmadan muhtemelen imkansız olurdu.
Koruma alanında ekolojik restorasyon uzmanı Gustavo Mariano Rezende, “Uzun bir süre burada sığırdan başka bir şey yoktu” dedi. “Ve kakao bu büyük alternatif olarak geldi. Ancak bu ailelerin ona bakabilmek için hâlâ bilgi birikimine ihtiyaçları var.”
Apyterewa’ya döndüğümüzde, Wenatoa ve ailesi, gece çökerken kabaca inşa edilmiş bir ahşap eve yığıldı. Bir hamağa gömülüp yürümeye başlayan çocuğunu kucağına aldı ve gece haberleri için hırpalanmış bir uydu televizyonunun önüne yerleşti.
Ciddi görünüşlü Lula, 10.200 milden daha uzaktaki BM iklim zirvesinden konuştu. Ateşli bir konuşmada, Yerli halkın kendi hükümetinde söz sahibi olacağına söz verdi.
Lula’nın Apyterewa’daki mirası karışıktır. Parakana, 2007’de rezervlerinin sınırlarını çizdiği ve on yıllık toprak hakları mücadelesini sona erdirdiği için ona itibar ediyor.
Ama onun hükümeti aynı zamanda geleneksel yaşam biçimlerini ortadan kaldıran ve Parakana’yı acı bir şekilde bölen dev Belo Monte hidroelektrik barajının arkasındaki itici güçtü.
Yine de, Wenatoa ve buradaki diğerleri, Lula’yı tekrar kollarını açarak karşılamaya hazır görünüyorlar.
“Umudumuz var” diyor. “Artık geri döndüğüne göre, işler bizim için daha iyi olacak.”
Ionova özel bir muhabirdir.
Kaynak : https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-12-05/for-indigenous-defenders-of-brazils-rainforests-lula-is-our-only-hope