SOSYOLOJİYE GİRİŞ
A) SOSYOLOJİNİN ALANI
İnsanın yaşadığı dünyada iki tür söz
edilebiliriz. Bunlardan 1. doğal çevre diğeri ise toplumsal çevredir. Doğal
çevre bizim dışımızda bulunan tüm varlık ve nesnelerden oluşan çevredir.
Örneğin; okul, ağaç, ev gibi nesneler doğal çevreye aittir.
Toplumsal
çevre ise insanların toplu halde yaşamalarından doğan kurumlar. Örgütler,
kurallar ve değe yargılarından oluşur. Örneğin; anne, baba ve çocuk arasındaki
ilişkiler toplumsal çevreye girer.
1)Sosyolojinin Konusu ve Tanımı
a)Sosyolojinin Konusu: Sosyoloji
Latince "Birliktelik" birlikte oluş anlamına gelir Socius ile bilgi demek olan
"Logos" sözcüklerinden oluşmuştur. Sosyoloji terimini ilk kez 1839'da Fransız
filozof'u "Auguste Comte" kullanmıştır.
Toplumun
bilimsel olarak incelenmesi ancak 19. yy olarak başlamıştır. Bu gecikmenin
başlıca nedenleri şöyle belirtilebilir:
1-Toplumsal
olaylara bilimsel yöntemin uygulanamayacağı kanısı.
2-Gelenek,
görenek, ön yargı, çıkar gibi nedenlerle yeniliklere ve toplumsal değişmelere
direnç gösterilmesi.
3-Bilimin
dine karşı olduğu inancı.
4-İnsan
yaşamının bazı yönlerinin dokunulmaz sayılması.
Sosyolojinin belli başlı amaçları
1-Toplumları
zaman ve yer bakımından nesnel koşulları içinde anlamak.
2-Toplumların
geçirmekte oldukları değişimine nedenlerini ve doğrultusunu açıklamak.
3-Ayrı
ayrı toplumlar üzerinde yapılan açıklamaların sonuçlarına dayanarak
genellemelere varmak.
4-İnsanlara
kendi toplumlarının değişme süreci üzerinde etkili olma olanağını sağlamak.
5-Toplumsal
sorunlara kalıcı çözümler bulmak.
6-İnsanın
toplumsal yaşama uyumunu daha iyi duruma getirmek.
b)Sosyolojinin
Tanımı: Sosyolojinin tanımında en az 2 özellik bulunmalıdır.
1-Yapılan
tanımla sosyolojinin konusu belirgin olmalıdır.
2-Sosyoloji
tarih, hukuk, ekonomi gibi diğer toplumsal bilimlerden açık seçik
ayrılabilmelidir.
Bunlara
göre sosyoloji şöyle tanımlanabilir;
Sosyoloji;
toplum içindeki toplumsal ilişkilerde ve toplumlar arası yakınlaşmalardan doğan
toplumsal yapı ve kurum gibi etmenleri inceleyen bilimdir.
c-)Toplumsal
olay ve olgu
a-)Toplumsal
olay
Toplumsal yaşayış içinde tek tek oluşan
değişmelerdir. Örneğin;17 ağustos 1999 Depremi, Ali ile Ayşe'nin evlenmesi
gibi.
b-)Toplumsal olgu
Aynı
türden birçok değişmeyi anlatmak için kullanılan bir terimdir. Örneğin; Deprem,
Evlilik,
Göç
, Eğitim gibi.
2-)Toplumun
tanımı
Toplum
ortak bir toprak parçası üzerinde birlikte yaşayan temel gereksinimlerini
karşılamak için işbirliği yapan örgütlenmiş kişilerden oluşan guruptur.
Toplum
olabilme koşulları;
*Belli
bir toprak parçasına yerleşmiş olmak.
*Birlikte
yaşamak isteği,
*Örgütlenmiş
olmak,
*Ortak
bir kültürü paylaşmak.
Tanımlanması
gereken bazı kavramlar
Toplumsal gurup: Birbirine ortak
değerlerle bağlı, birliktelik duygusu taşıyan kişilerden oluşur. Örneğin;Aile,spor
kulübü,meclis,ordu,parti,sendika
Toplumsal yığın: Fiziksel olarak
bir arada olmalarına karşı ilişkileri yok denecek kadar az olan kişilerden
oluşan topluluktur. Örneğin; Futbol maçı seyreden taraftarlar.
Toplumsal yığınlar: sırada
kalabalıklar, etkin kalabalıklar, dinleyici ve izleyici kalabalığı, gösteri
kalabalığı olarak 4'e ayrılır.
1-)Sıradan
kalabalıkların: Hemen her yerde görülen kalabalıktır. Değişik nedenlerle ortaya
çıkar. Örneğin;Otobüs kuyruğu.
2-)Etkin
kalabalıklar: Bunların sıradan kalabalıklardan farkı duygusal olmaları,
kendilerini denetleyememeleri, liderlerinin etkisine kolayca girmeleridir.
Genellikle sıkıcı ve kırıcı eylemlerde bulunurlar. Örneğin; Ufak çaplı isyan
sonucu dükkanlarının camını kıran topluluk.
3-)Dinleyici
ve izleyici kalabalığı; Dinlemek ya da seyretmek için belli bir yerde isteyerek
toplanmış kişilerden oluşan kalabalıktır. Örneğin ; Tiyatro, Sinema.
4-)Gösteri
kalabalığı:Bir görüş,bir inanç,bir kişi veya bir tutumun yanında yada
karşısında bulundurmak için kararlı biçimde bir araya gelmiş kişilerin
oluşturduğu toplumsal yığına denir. Örneğin;Mitingler,Boykot yürüyüşleri,Resmi
geçişler.
Toplumsal
kategori: Bazı ortak özelliklere sahip olan ancak fiziksel olarak bir arada
bulunmayan kişilerden oluşan bütünü dile getirir.
Örnek;
Evlenme çağında olan kızlar,
Örnek;
Askerlik çağına giren gençler,
Örnek;
Okul öncesi çocuklar
Bu
toplumu toplumsal kategorilere ayırmanın yararı gelecekle ilgili öngörülerde
bulunmamızı kolaylaştırmasıdır.
Örneğin:
2000'de okula başlayan öğrenci sayısını bilirsek 2011 yılında liselerden mezun
olacak sayısını tahmin edebiliriz.
3-)Toplumların
Sınıflandırılması
Toplumlar farklı özelliklerine göre
sınıflandırılabilir. Örneğin: Tarihsel gelişim süreci açısından
İlkel,
toprağa yerleşmiş ilerlemiş toplumlar olarak sınıflandırılır. Ayrıca basitlik,
karmaşıklık ve hakim etkiye sahiplik, az gelişmişlik-gelişmişlik gibi. Farklı
ölçülere göre görev ve sınıflandırmalar vardır.
a)İlkel
toplumlar
İlkel
toplumlar gurubuna klan ve boylar girer.
Klan:
Totem adı verilen hayvan, bitki ve ya eşyadan geldiklerine inanan, kendilerini
akraba sayan, toprağa yerleşmemiş toplumdur.
Boy:
İki veya daha fazla klanın bir arada yaşamasından doğan birliktir.
Klanın
Özellikleri
*Klanlarda
yaygın egemenlik söz konusudur.
*Klanlarda
kişisel mülkiyet yoktur ortak paylaşım vardır.
*Klanlarda
dini inanış totemizm'dir.
*Klanlarda
ekonomik yaşam toplayıcılık ve avcılık sağlanır.
*Klanlarda
iş bölümü belirli işler belirli kişilerce yapılmamaktaydı.
b-)Toprağa
yerleşmiş topraklar
Özler(aşiretler):Boyların
toprağa yerleşmesi ile özler oluşmuştur.
Öz(Aşiretlerin)özellikleri;
-Gerçek
kandaşlığa dayanan aile tipi ortaya çıktı.
-Bireyler
arasında cinsiyete dayalı iş bölümü vardır.
-Kişisel
egemenliğe dayanan yönetim uygulanırdı.
-Dini
inanış fetişme(putperestlik) dayanıyordu.
-Özlerde
ekonomi,tarım ve hayvancılığa dayanıyordu.
KENTLER-SİTELER
Kentlerin
ortaya çıkışında 3 önemli etken vardır.
1-)Ekonomik
etken: Toprağın işlenmesiyle ortaya çıkan üretim fazlasının satması için bir
Pazar- yerinin gerekli olması.
2-)Dinle
ilgili etken: Yerinden sürekli bulunan bireylerin ibadet etmesi için mabetler
yapılması.
3-)Tehlikelerden
korunma etkeni: Ortak düşmana karşı birlikte korunma, istek ve gereksinimin
olması.
Kentlerin
özellikleri
1-)Kentlerde
aile içerisinde baba otoritesinin sınırsız olduğu ataerkil ailedir.
2-)Kentlerde
belli işleri yapan zanaatlar doğmuş, tüccar adı verilen zümre ortaya çıkmıştır.
3-)Kentlerde
bireysel mülkiyet başlar ve toprak az sayıdaki soyluların eline geçer.
4-)Ekonomik
yaşam öncelikle tarıma, sonraları zanaat ve ticarete dayanır.
5-)Kentlerde
çok tarımcılık görülür.
c-)İlerlemiş
toplumlar
İmparatorluk:
Farklı toplumsal yapıya sahip olan toplumların merkezi bir otoriteye
bağlanmasından oluşmuştur.
Özellikleri
*Ataerkil
aile çözülmüş, babaya tanınan yetkiler devletin sahibi hükümdarın eline
geçmiştir.
*Hükümet
şekli monarşidir.
*Tek
tanrılı din inanışı görülür.
*Ekonomik
yaşam tarıma dayanır. Bunun yanında küçük sanatlar gelişmiş ticaret artmış ve
Lonca denilen zanaatçı örgütleri kurulmuştur.
Derebeyliler
Feodalite
özellikle 10.11.2012'ci yy'larda Avrupa'da görülmüştür. Bu düzenin başında kral
bulunur.
Ülke
toprakları senyörler arasında paylaşılmıştır. Toprağı senyörün köleleri işler.
Bunlara serf denir.
Feodalitelerin
yıkılmasının başlıca nedenleri
*Güçlenen
krallar senyörlerin yetkilerini kullanmaya başladı. Serfler de senyöre bağlı
olmaktansa Kral'a bağlı olmayı tercih etti.
*Ticaretin
gelişmesiyle kentlerin çoğalması ve burjuvazi denilen yeni bir toplumsal
sınıfın ortaya çıkması. Bu sınıfın
feodaliteyi yıkmaya çalışması.
Günümüzde
toplum sınıflandırmaları
Toplumlar
farklı ölçülere göre de sınıflandırılır.
1-)Basitlik-Karmaşıklık
2-)Başat(hakim)-etkiye
sahiplik
3-)İlkellik-az
gelişmişlik-gelişmişlik
1-)Basitlik-Karmaşıklık
Basit
toplumlar: Çiftlik, hayvancılık, avcılık, balıkçılık ile geçinen, uzmanlaşma ve
iş bölümünün çok az olduğu, nüfus yönünden
Fazla
kalabalık olmayan toplumlardır. Akrabalık ile birbirlerine bağlı olduğundan
gelenek-göreneklere bağımlı, yeniliklere kapalıdırlar. Bu nedenle bu toplumlara
kapalı toplumlar da denir.
Karmaşık
toplumlar: Nüfusun kalabalık olduğu bilim, teknik, sanayi ve ticaretin
geliştiği, iş bölümünün arttığı gelenek göreneklerin yerini yasalara bıraktığı
toplumlardır. Yeniliğe açık olduğundan açık toplumlar olarakta adlandırılır.
2-)Hakim etkiye göre sınıflandırma
Hakim
guruba göre yapılan sınıflandırmada toplumlar 4 sınıfa ayrılmıştır. Bunlar
aile, din, siyaset, ekonomi yönetimli toplumlardır.
Aile
yönetimli toplum: Hakim öğe soydur. Akrabalık bağı çok önemlidir.Örnek;Kabile
Din
yönetimli toplum: İnsan ilişkilerine egemen olan indir. Din adamları en yüksek
statüye sahiptir. Örneğin: Hindistan'da kast sistemi.
Ekonomi
yönetimli toplum: Maddi değerler önem kazanmıştır. Sanayi ve iş adamları en
yüksek statüdedir. Örneğin: Günümüz toplumları.
3-)Gelişmişlik
ölçütüne göre sınıflandırma
Bunlar
az gelişmi, orta derecede gelişmiş, çok gelişmiş olmak üzere 3'e ayrılır.
Az
gelişmiş toplum: Sahip olduğu yer altı ve yer üstü kaynaklardan yeteri kadar
yararlanamayan yaşam, eğitim düzeyi düşük olan hızlı nüfus artışı ve gelir
dağılımı dengesizliği bulunan toplumlardır. Örnek; Afrika ülkeleri
Orta
derecede gelişmiş toplum: Az gelişmiş toplum ile çok gelişmiş toplum arasında
bulunur. Ülkenin ekonomik ve toplumsal gelişme düzeyi önemlidir. Kişi başına
düşen ulusal gelirin miktarı kentleşme oranı önemlidir. Örnek: Güney Afrika,
Şili, İsrail, Avusturya gibi.
Çok
gelişmiş toplum: İleri bir sanayi ve güçlü bir ekonomiye sahip olan felsefe,
bilim,teknoloji ve güzel sanatlar alanlarında çağımızı temsil eden toplum
tipidir.Örnek:ABD,İngiltere,Japonya,Fransa,Almanya,İsviçre ve İsveç
4-)Sosyoloji
öğrenmenin yararları
*Sosyoloji
öğrenen kişi toplumu, toplumsal gurupları, sınıfları, kurumları, değerleri,
bireyler arası ilişkileri ve içinde yaşadığı toplumsal yapıyı yakından tanır.
*Sosyoloji,
toplumsal olayları doğa olayları gibi açıklanabilir ve anlaşılabilir olduğunu
anlamamıza yardımcı olur.
*Sosyolojik
bilgiler özellikle eğitim, ticaret, medya siyaset gibi toplumsal ilişkilere
daha açık alanlarda çalışanlara son derece gerekli ve yararlıdır.
*Toplumdaki
her değişmede insanın isteği, önemli rolü vardır. İyi bir vatandaşın içinde
yaşadığı toplumu daha güçlü duruma getirmesi gerekir.
B-SOSYOLOJİNİN
DİĞER BİLİMLERLE İLİŞKİSİ
1-)Sosyoloji-Tarih:
Tarih:
Olaylarla ilgilenirken belli bir yer ve zamanında yapılan savaşı, bir defaya
özgü yaşanmış bir durumu ele alır.
Sosyoloji:
Göç gibi olayları inceler ve onlarla ilgili genellemelere varır.
Toplumsal
olaylar: Fizik ya da kimyanın incelediği olaylar gibi labaratuar ortamında
tekrarlanabilecek olaylar değildir. Ama bu günlerde diyelim ki bir ülkede
yapılmakta olan devrimi incelemek için sosyolog tarihten yararlanabilir. Tarih
sosyolog için bir labaratuar görevi görür.
Tarihsel
olaylar arasında sosyolojiyi en çok ilgilendirenlerden biride toplumsal
değişmeyi hızlandıran olaylardır. Örnek: İstanbul'un fethi sadece Türk tarihi
bakımından değil Dünya Tarihi bakımından da önemli etkilere sahiptir.
2-)Sosyoloji-Psikoloji:
Sosyoloji
ile psikolojinin etkileşiminden doğan sosyal psikoloji çıkmıştır. Bu üç bilim
dalı arasındaki başlıca farklılık şunlardır:
1-Sosyoloji
tek tek bireylerle ilgilenmez.
Sosyoloji
öncelikle toplumun oluşumu, işleyişi ve gelişimini inceler.
2-)Psikoloji
insan davranışlarını inceleyen bilim dalı'dır.
3-)Sosyal
psikoloji insanların toplumla olan ilişkilerini inceleyen psikoloji dalıdır.
3-)Sosyoloji-Antropoloji:
Antropoloji
ilkel toplulukların yaşayışlarını, yarattıkları kültürel ve sosyal kurumları
inceleyerek günümüz toplumlarını konu olan sosyolojiye önemli bir kaynak
oluşturur.
4-)Sosyoloji-Hukuk:
Hukuk
toplumsal yaşamın ayrılmaz bir parçasıdır. Toplumsal yapı ile hukuk arasında
koparılmaz bir bağ vardır. Bir hukuk kuralı toplumun yapısına uygun olduğu
oranda varlığını sürdürür.
5-)Sosyoloji-Ekonomi:
Ekonomik
kurumlar ve etkinlikler ekonomiyi ilgilendiği gibi toplumsal yaşamında ayrılmaz
bir parçasıdır. Ekonominin ana konusu olan üretim insanların gereksinimlerini
giderecek mal ve hizmetleri elde etmek için yapılır.
Sosyoloji ve ekonomi arasındaki
ilişkiler yoğun biçimde üretim alanında ortaya çıkar.
6-)Sosyoloji-Siyaset
Bilimi
Siyaset
sosyolojisi denilen disiplin sosyoloji ile siyaset bilimi ilişkisinden doğan
sosyolojinin alt dalıdır. Sosyoloji toplumsal gerçekliği bir bütün olarak
inceleyen bilimdir. Siyaset sosyolojisi ise aile, eğitim, din, gibi kurumların
toplumsal yapı ile ilişkilerini araştıran bilim dalıdır. Siyaset bilimi toplum
düzenine daha adil bir duruma getirmeyi amaçlar.
7-)Sosyoloji
-Coğrafya
Toplumun
kültürü içinde yaşanılan doğa dikkate alınmadan değerlendirme yapılamaz. Çünkü
kültür büyük ölçüde doğa ile insan etkileşiminin ürünüdür. Bunlara ilklimin,
bireylerin tutum ve davranışları üzerindeki etkisini de ekleyebiliriz.
Sosyolojinin
İnsan Bilimleri İçindeki Yeri
*Sosyoloji
ile diğer toplumsal bilimler toplumsal bütünlüğü açıklamada tek başlarına
yeterli olmazlar. Bu nedenle bir birlerinin yöntem, veri ve bulgularından
yararlanmak zorundadırlar.
*Sosyoloji
özellikle tarih, ekonomi, psikoloji ile yakın ilişkilidir. Ancak sosyoloji,
antropoloji, siyaset bilimi, coğrafya gibi insan bilimleriyle ilişki içindedir.
Sosyolojinin bazı alt dalları