Genç Arawak savaşçısı, atını dağlar arasındaki yemyeşil vadide durdurur. Doruklardan aşağıya, türlü ezgiler yankılayarak akan onlarca ırmağa, halkı için bir cennet yurt bulmanın coşkusuyla bakar. Kızıl tenli kolunu alnına yayarak, akarsuları besleyen dorukları izlerken, “Oralarda yüzlerce pınar olmalı.” diye düşünür… Genç savaşçının keşfettiği bu topraklara yerleşen Arawaklar, yeni yurtlarına “Xaymaca” adını verirler; yani “Pınarlar Ülkesi.”
Jamaika’da Arawak yerleşiminin başlangıcı bu şekilde mi oldu, bilinmez. Yine de, kendimi dağlar, bereketli ovalar ve akarsularla bezeli, 10 bin kilometre karelik bu küçük ada devletinde bulduğumda, böyle bir başlangıca inanma isteği duydum. Aman, yanlış anlaşılmasın! Düş gücüme özgü bu başlangıç kurgusunun içerdiği, “Pınarlar Ülkesi” (Xaymaca) adı, bir “gerçek alıntısı”.
Bu gerçeği, ülkenin hemen her köşesinde görmeniz mümkün. Jamaika, Tepesindeki delikten su fışkırtan bir balina gibi; küçük ada, üzerinde yüzden fazla akarsu taşıyor. Ancak, yeşili tehdit altında. XV. yüzyıla dek sık ormanların bulunduğu adada, tarım alanları açmak ve ev yapmak için ağaçların önemli bir bölümü kesilmiş. Hızla artan ülke nüfusu ve ülke ekonomisinin tarıma dayalı oluşu, bu tehdidi sürekli canlı tutuyor.
Karaibler’in en büyük adalarından olan Jamaika’nın tarihine kısa bir bakış atmaya ne dersiniz?
Arawaklar, Kolomb’un keşfinin ardından, 1509’da İspanyol sömürgeciliğiyle yüz yüze geliyor ve diğer Amerind uygarlıkları gibi yok ediliyorlar. Bu katliamlardan kurtulmayı başarabilmiş bir grup Arawak yerlisi, hâlen tropikal ormanlar ve Antil Adaları çevresinde, küçük kabileler hâlinde yaşamaktadır. 1655’te buraya yerleşen İngilizler ve daha önceleri de İspanyollar tarafından, tarlalarda çalıştırılmak için Afrika’dan getirilen köleler, dağlara kaçarak uzun yıllar özgürlükleri için mücadele ederler. Köleliğin kaldırılışı, 1833 yılını buluyor. Bunun yanı sıra koruyucu gümrük tarifeleri de kaldırılınca, fiyatlar düşüyor, şeker kamışı plantasyonlarını iflâsa sürükleyen şiddetli bir bunalım ortaya çıkıyor.
Seçkin bir beyaz çiftçiler zümresi tarafından yönetilen ve bir eyalet meclisine sahip olan ada, 1865’ten 1884’e dek doğrudan doğruya İngiliz İmparatorluğu’nun yönetimi altında yaşıyor. Büyük yabancı şirketlerin kuruluşuna tanık olan uzun bir politik durgunluk döneminin ardından, 1940’tan başlayarak, sendika lideri Bustamante ve avukat yeğeni Manley’in önayak olmasıyla bağımsızlık süreci başlıyor. 1953’te yeni bir anayasa kabul edilerek, Manley başbakan oluyor. 1962 yılında Jamaika, Commonwealth (İngiliz Milletler Topluluğu)’in bir üyesi olarak kalmakla birlikte, bağımsız bir ülke olarak kabul ediliyor.
Bob Marley, Reggae ve Rastafaricilik
Jamaika’nın kahvesi, romu, doğası var; ama bir de Bob Marley’i var… Bildiğiniz gibi, adı, ülkesinin adıyla özdeşleşen Bob Marley, Jamaika dendiğinde ilk akla gelen “ulusal zenginlik”. Onlarca altın ve platin plak kazandı. Politik bir suikastten kurtuldu. Vokalisti Ganalı Rita ile evlendi. Bilindiği kadar 5 çocuğu oldu. Müzikle uğraşan oğlu Ziggy ile tanışmıştım. Çoğumuz Jamaika’yı, Tanrı-insan Bob Marley ve tüm dünyaya yayıp sevdirdiği reggae müziği ile tanıyoruz. Yetmişli yıllarda; “Avrupalı dans etmeyi bilmiyor; onlara nasıl dans edildiğini öğreteceğim.” diyerek yola çıkan Bob Marley’in sözünü ne derece yerine getirebildiği hepimizin malûmu. Hangimiz, kendini reggae’nin kıvrak ritmine kapılıp dans etmekten alıkoyabildi?..
Bob Marley için müzik yaşamdı, ölümü kabul etmeyen bir müzikti. “Havada doğal bir mistik kokusu var.” dedi. Farklı kültürlerden müzikseverlerin reggae tutkusu bir yana, bu müzik türü, Jamaikalılar için bambaşka bir anlam taşıyor. Çünkü reggae, Jamaika halkının bir bölümünün yaşam felsefesi olan Rastafariciliğin manevî müziği. Raggea aslında bir başkaldırı, bir hoşnutsuzluk, kara kıta Afrika’ya dönme özlemidir.
Rastafaricilik, 1920’lerde, Vaiz Marcus Garvey’in etkisiyle, Hristiyan düşünce biçiminin siyah bir sentezi ve Hristiyanlığın değişik bir tarikatı olarak ortaya çıktı. Marus Garvev, 1930’da Haile Selasiye adıyla tahta çıkan son Habeşistan İmparatoru Ras Tafari’yi, Tanrı’nın yeryüzündeki cisimleşmesi ve zenci halkın kurtarıcısı ilân etti. Rastalar, Jamaika’nın kendi öz “Babil”lerini simgelediğine ve kendilerinin yitik İsrail kabilelerinden birini oluşturduklarına inanmaktadırlar.
Tıbbî bakım, doğum kontrolü ve evlilik gibi bazı beyaz ırk alışkanlıklarını kabul etmeyen Rastalar, bir ot olan marihuana içilmesini ise savunmaktadırlar. “Dread” denen lüle lüle saçları (Türkçe’de bu saç modeli Rasta adıyla anılmakta.) omuzlarına düşmektedir. Bu saçlar kişisel çıkarların, hırsların bir kenara itilmesi anlamına gelir.
Eğer tüm dünyadaki zencilerin özgürlük savaşlarını anlatan; ama tüm insanlığı içeren reggae müziğini seviyorsanız ve Rastafari felsefesini benimsiyorsanız, 1981 yılında kansere yenik düşerek ölen Marley’in vasiyeti üzerine gömüldüğü, Kingston’un “Dokuz Mil” köyündeki bu mezara gitmek zorundasınız. Çünkü Bob Marley’in mezarı, Rastalar’ın vazgeçilmez ziyaret yeri!
Kingston
UB4O adlı dünyaca ünlü reggae grubunun, yine tüm dünyada hit olmuş “Kingston Town” adlı şarkısına da konu olmuş başkent Kingston, adanın kuzeyinde, Blue Dağları’nın eteklerindeki Liguanea Ovası’nda kurulmuş. 1907 yılındaki deprem, kentin eski kesimini yerle bir ettiğinden, kentte bugün daha çok modern yapılar var. Tarihi boyunca pek çok depreme ve kasırgaya sahne olan başkentin doğal limanını, aynı zamanda bir turizm merkezi olan Palisadoes Yarımadası’nın kum setleri korumuş.
Başkent limanını koruyan bir diğer set olan dalgakıranın ucunda, XVII. yüzyılda Orta Amerika’daki İspanyol kolonilerine baskınlar düzenleyen korsanların üssü olan Port Royal kasabası bulunuyor. Jamaika’nın ilk başkenti olan bu “İspanyol kasabası”, önemli bir liman ve ticaret merkezi durumunda. Modern ve tropikal bir başkent olan Kingston’da, tepenin yamacındaki “Bel Air” bölümünde lüks evler sıralanıyor.
Başkent Kingston’un çevresinde, doğal güzellikler içinde zengin kesimin evlerinin yer aldığı büyük bir banliyö var. Ancak, bu düzenli, yeşil kent görüntüsünün içinde, gecekondu mahalleleri de yer almakta. 1960 yıllarında Yeni Kingston oluşturulmuş. Ancak parklar evsizlerle dolu. Jamaika nüfusunun % 30’u Kingston’da yaşıyor. Ülkede yaşanan yoğun işsizlik sorunu, özellikle kentin bu kesimlerindeki sefaletle birleştiğinde, bu küçük adanın, cennetin “irem bağları” olmadığını anlıyorsunuz.
Montego Bay: Kuzey Jamaika’nın Turistik Merkezi
Montego Bay, adanın kuzey doğusunda yer alan önemli bir turizm merkezi. Kingston’dakinden sonra, ülkenin ikinci hava limanı da bu kentte; bu limana charter seferi yapan birçok uçak iniyor. Oteller Bölgesi, şehir merkezi, civardaki özel villâlar olmak üzere üç ana bölüme ayrılan Montego Bay’in en hareketli yeri, Sam Sharpe Meydanı. Bu meydanda, eskiden kölelerin hapis tutulduğu bir bina dikkati çekiyor.
Burada, bizi gerçekten çok etkileyen ve aynı zamanda ürperten bir malikâneyi de gezdik; adı, Rose House. Yani “Cadının Evi” veya “Perili Köşk” veya “Lanetli Köşk”, artık siz koyun adını. Bir tepe üzerindeki bu evin önü teraslı olarak tamamen çim ve denize bakıyor. Bir şeker kamışı çifliğinin sahibi İngiliz’e ait olan bu evde, çok şaşırtıcı ve bir dizi tuhaf olaylar yaşanmış: Ufak tefek bir hanım olan ve çiftliğin sahibi John Palma ile 18 yaşında evlenen beyaz cadı Anni, bu binada üç kocasını, aşığı ile birlikte üç ayrı odada öldürmekle kalmamış, çok sayıda köleyi de bir geceliğine yatağına davet ettikten sonra öldürmüş. Öldürdüğü kocalarını, kölelerinin yardımıyla gizli dehliz sayesinde denize attırmış. Ama sonra o köleleri de ihbar edip kaçtılar diye öldürtmüş. Yani tam bir “kara dul”muş. Sonuçta genç zenci aşığınca 29 yaşında boğulmuş.
Anlatılanlar, Stephen King romanlarında bile eşine zor rastlanacak kadar karışık ve ürpertici. Öyle ki, bu “masum” kadının mezarının başında durmak bile beni tedirgin etti. Evi daha sonra satın alanların başına da ardı ardına felâketler gelmiş. Biri balkondan düşüp boynunu kırmış, aynada ve yatağının başında zaman zaman acımasız Anni’nin siluetleri oluşuyormuş. (Çekilmiş bazı fotoğraflar bu olayı doğruluyordu.) Evin son sahibi olan hanımın, bu evi müze hâline getirerek mazisi ile ciddi kazanç sağladığı da görünen bir gerçek. Evin mobilyaları ve dekorasyonu da kölelik dönemini yansıtıyor. Bence adada mutlaka görülmesi gereken yerler arasında!
Hemen hemen 700’e yakın çiftlik evi kölelerce yakılmasına rağmen Anna’nın lanetinden korktukları için bu eve dokunmamışlar. Montego Bay’in bir de ilginç plajı var. Dr. Cave’s Beach. 1880 yıllarında Dr. Mecati buradaki mağarada su ile hastalarını tedavi ederek dünya çapında ün yaptı. Bu olay Jamaika’nın ilk turizm hareketi olarak kabul ediliyor. Ancak 1932 yılında bir fırtınada bu mağara çöktü, fakat aynı yerdeki plaj hâlen binlerce gezgini buraya çekiyor.
- Jamaika’da 200 tür orkide yetişiyor. Bunlardan 73’ü sadece bu adaya özel ve dünyanın başka hiçbir yerinde yetişmiyor. Ayrıca, ananasın da sekiz farklı türünün yetiştiği bu adada bin çeşit ağaç var.
- Bir Jamaikalıya herhangi bir şey sorun. Eğer onaylıyorsa yanıtı muhakkak “Ya-man” olacaktır.
- Blue Mountain yöresinde yetişen ve aynı adı taşıyan kafein oranı düşük kahveler, dünyaca ünlü. Brezilya’dan sonra en fazla kahve ihraç eden ülke de Jamaika. Adanın en önemli geçim kaynaklarından biri olan kahve, kırmızı taneler hâlinde dalından koparılıp kurutulduktan sonra kavruluyor ve gerekirse öğütülüyor. Aslında Jamaika halkı pek kahve içmiyor. Elde edilen arabica kahvenin % 95’i ABD ile Japonya’ya ihraç ediliyor. Yine bu dağlarda bulunan bir ağacın üzerindeki çitlembik benzeri küçük meyvelerin kokusu tanıdık geliyor. Meğer “Pimento” adlı bu meyve “Old Spice” parfümünün ham maddesiymiş. Ayrıca bu ağacın yaprağından masaj sırasında kullanılan yağ ve diş ağrısına iyi gelen bir şurup yapılıyor.
- Uzun yıllar Jamaika’da yaşayıp, en az yerli halk kadar acı çekmiş ve kölelik yapmış olan Çinliler, bu gün turizm sektöründe önemli ölçüde söz sahibi ve gelir seviyeleri de çok yüksek. Ayrıca Hintliler de adanın ticaretini ellerinde tutuyor.
- Jamaika’da halkın arasına karışınca, fakirlikle karşı karşıya kalıyorsunuz. Dökülen belediye otobüsleriyle yapılan balık istifi yolculuk sırasında tam bir kargaşa hüküm sürüyor.
- Hedonizm kelimesi, mitolojide “özgürce ve sınırsız eğlenme” anlamına gelir ya, Jamaika bu sınırsız eğlenceyi, özellikle yalnız bayanlara, seksin, uyuşturucunun ve dansın her çeşidiyle sunuyor. Bu konuda isim yapmış Tayland ve Filipinler gibi ülkelere de rakip olmak istiyor gibi.
- Jamaika’da çekilen bazı filmler de bu adanın ününü artırmış. Henry Charriere’nin romanından uyarlanan ve Dustin Hoffman ile Steve Mc Quinn’in başrollerde olduğu “Kelebek” ve Tom Cruise’un “Kokteyl” adlı filmi, bu küçük adada çekilmiş. Ayrıca 007 James Bond romanının yazan Ian Fleming de aslen Jamaikalı. Bazı Bond filmleri de yine bu yeşil ve sevimli adada çekilmiş. Ayrıca çok ses getiren Karaib Korsanları ile Brook Shields’ı meşhur eden “Mavi Göl” filmlerinin doğal platosu Jamaika olmuş.
- Güneydeki Black River’da düzenlenen “Timsah Safarisi” de turistlerin gözdesi. Dört yüze yakın timsahtan bazıları isimleri çağrılınca (Örneğin; Tom, Jerry, Josephine, George) tek tek tekneye yaklaşıyor ve mamalarını alıp yine uzaklaşıyorlar. İşin özeti, timsahları bile birer oyuncak haline getirmişler. Nehir kıyısında Mangrove ağaçlarının gölgesinde tropikal ağaçların yapraklarını çiğneyerek kendilerinden geçen yerlilerin, dinî ayinlerinde kaynatıp suyunu içtikleri ve kokain elde etmekte kullandıkları “Koko” ağaçları da yine bu ormanda. Safari boyunca, hoş çiçekleri koklarken, çulluk cinsinden kuşları görmek de mümkün.
- Ünlü şarkıcı Kalipso Kralı Henry Belafonte de Jamaika doğumlu. Ama 16 yaşındayken ABD’ye göç etmiş. Hatırlarsınız, Türkiye’de onun parçalarını Metin Ersoy seslendirirdi.
- Tütünü ilk olarak, bu adanın yerlileri olan Arawaklar’ın sarıp içtiği sanılıyor. Yani bu “bela” bu coğrafyadan tüm dünyaya yayılmış. Hamak da ilk kez Jamaika’da kullanılmış.
- “Aki” adlı bir meyvesi var bu adanın. Kabuğunun içi sabun olarak kullanılabiliyor. Irmağa atılınca da balıkları uyuşturuyor. Jamaikalılar için bir tür balık yakalama aracı da oluyor bu meyve. Tek başına ya da kurutulmuş balıkla birlikte kızartılırsa, lezzetli bir yemek olarak karşımıza çıkıyor. Tadı ise mantarı çağrıştırıyor. Ancak, aki yemenin bir şartı var: Meyvenin kabuğunun kendiliğinden çatlaması gerekiyor. Eğer dalında çatlamadan yenilirse, içindeki zehirli gaz, insan için büyük bir tehlike oluşturuyor!…
- Üç yıl içinde İspanyolları bu adadan uzaklaştıran İngilizler büyük pazarlıklar sonucu 6 Ocak 1739’da bile bile bir sıfır kaldırarak, yani hile ile Jamaika’da 15000 yerine 1500 hektar araziyi yerli halka bıraktı. Bugün de Accompang olarak anılan bu serbest bölgelerde yerli halk kendi yönetimini kurdu. Her 6 Ocak’ta buralarda danslarla, şarkılarla, muhteşem giysilerle çok renkli bir kutlama töreni yaşanır.
- Jamaika bayrağıdaki siyah; köle zencilerin acılarını, yeşil; bu adanın doğasını ve altın sarısı; ülkenin sahip olduğu zenginlikleri simgeliyor.
- Jamaika’nın uzun kuyruklu milli kuşunun figürünü her yerde görebilirsiniz. Bu kuş “Cennet Kuşu”nu andırır. (Swallow tail humming bird)
- Bayağı tombul Jamaikalı kızlar adanın her yerinde gayet cüretkar kıyafetlerle rahatça geziniyor.
- Negril, 11 kilometrelik turkuaz renkli uzun sahili, denizi ve beyaz kumu ile ünlendi. Lona, Bloody ve Orange isimli plajlarına ziyaretçiler rağbet ediyor.
- Jamaikalılar, Red Stripe marka yerli bira ile romu içmeyi tercih ediyor. Saf rom ise kumaşla temas ederse kumaşı deler!
- Patty’i tatmanızı tavsiye ederim. Zaten “Juicy patties” diye bir zincir var. En lezzetli patty’i onlar yapıyor. Böreğin içine püre halinde et, tavuk, sebze, peynir, karides veya karışık olarak hepsini birden koyuyorlar. Yemekleri genelde baharatlı. Limon çiminden de çay hazırlıyorlar.
- Ünlü İngiliz aktör, rejisör, yazar, bestesi Sir Noel Coward bu adada “Fire fly” olarak bilinen bir ev yaptırmış.
- Jamaika, ayrıca kolay ve ekonomik evlenmek isteyenler için bir cennet.
- Çocuklar 2,5 yaşında yuvaya gidiyorlar. Özellikle kızların önlüğe benzer üniformaları hizmetçi giysilerine benziyor. Sanki okul biter bitmez lüks hotel zincirinde kat görevlisi olarak işe başlayacak gibiler.
- Bu adada izin almadan insanları fotoğraflamak sahiden “tehlikeli”. BBC ekibini bile evire çevire dövmüşler.
- 1749 yılından beri şeker kamışından rom üreten Appleton Tesisi’ni ziyaret etmek mümkün.
- Montego Bay Havalimanı’na ismi verilen Donald Sangsters daha görevinin ilk aylarında bir davette besin zehirlenmesinden ölen, halkın sevdiği başbakanları imiş.
- Jamaika “eşcinsel düşmanı” tutumu ile de çok eleştiri alıyor. Bu tutumu şarkılarına da taşıyan bazı Jamaikalı müzik grupları bu yüzden Avrupa ve ABD’ye davet edilmiyor. Bu adada kadın sayısı erkek sayısına nazaran çok fazla. Kızların evlenme şansı çok az.
- Ünlü aktör Erol Flynn de bu adanın Port Antonio kentinde güzel bir ev inşa ettirmiş.
- Kingston’da suç oranının ABD’nin dört katı olduğu bilgileri bu adaya her şey dahil, ucuz paketlerle gelen turistlerin otelin içinde kalmaya ve adada gezintiye çıkmamasına neden oluyor.
- Adanın güneyinde de “Treasure Beach” de ufak plajları, kıyıdaki çok sevimli lokantaları ile hoşunuza gidecektir.
- “Ys Falls” şelaleleri 1990 yılında halka açıldı. Yedi adet şelalenin havuzlarında yüzmek mümkün. Doğa adeta coşmuş. Bol oksijen insanı sarhoş ediyor. Sizi buraya traktörün çektiği ahşap bir araç götürüyor.
- Jamaikalılar, İngilizce’yi yayarak ve yuvarlayarak konuşuyor. Anlamak zaman zaman çok zor oluyor.
- Bir filme de konu olan Blue Lagoon, mürekkep mavisi rengi ile sahiden çok hoş. Burada ünlü Kaptan Cousteau dalış yapmış.