Orient Express ya da bizde bilinen ismiyle Şark Ekspresi, Paris’te o zamanlar ismi Strasbourg Garı olan Doğu Garı’ndan 4 Ekim 1883’te Paris-İstanbul seferini yapmak üzere yola çıkar. 1977’ye dek seferlerini sürdüren Şark Ekspresi’nin, romanlara, filmlere, tiyatro oyunlarına konu olmuş bir efsaneye dönüşeceği kimsenin aklına bile gelmeyecektir.
Şark Ekspresi’nin ilk Paris-İstanbul seferine aralarında Fransa, Belçika ve Osmanlı hükümet yetkililerinin, yazarların, gazetecilerin, diplomatların da bulunduğu 40 seçkin yolcu katılır. Şark Ekspresi’nin kurucusu Georges Nagelmackers ve diğer yolcuların Paris’te başlayan tren yolculuğu Varna’da binilen Espero gemisiyle devam eder. 14 saat süren deniz yolculuğunun ardından 9 Ekim 1883 tarihinde Tophane rıhtımına inerler. Yolculuk Varna’da yapılan aktarma dahil 82 saat sürer. Hotel de Luxembourg’da konaklayan yolcular ertesi gün gemi ile Boğaziçi gezisine katılırlar. 13 Ekim 1883’de dönüş yolculuğu başlar.
Yolcular arasında bulunan Times ve Herald Tribune muhabiri Henri Opper de Blowitz, ilk defa bir yabancı gazeteciyi kabul eden II. Abdülhamid ile Yıldız Sarayı’nda görüşür. Yolcular arasında bulunan Fransız yazar Edmond About, bu gezi ile ilgili anılarını 1884 yılında ‘De Pontoise a Stamboul’ isimli kitabında yayımlar.
Wagons-Lits Şirketi kuruluyor
Orient Express’in tarihi 1872 yılına kadar uzanır. Wagons-Lits Demiryolu Şirketi, maden mühendisi Georges Nagelmackers tarafından 1872’de Belçika’da kuruldu. Wagons-Lits (yataklı vagonlar) trenle seyahat alışkanlıklarını değiştirecek bir yenilikle; yataklı ve yemekli vagonları ile tarih sahnesine çıkarken Nagelmackers’in düşü Avrupa kıtasını trenle aşmak ve Ortadoğu’ya kadar yolcu taşımaktı. Wagons-Lits önce Paris’ten Roma, Torino, Bologna, Marsilya ve Nice hatlarında hizmete girdi.
1883’te Orient Express seferleri Belçika Kralı II. Leopold ile Amerikalı George Mortimer Pullman’ın katkıları ile başladı. Tren yolculuğunun lüks vagonlarla yapılıyor olması yolculuğu cazip kılmaktaydı. 70 metre uzunluğundaki tren; elektrikle aydınlatılan vagonları, lüks restoranı, Amerikan Barı, kütüphanesi ile dikkat çekmekteydi. Hint meşesi lambriler ile döşenmiş, geceleri yatak olabilen deri kaplı kanepelerin bulunduğu kompartımanlar, ipek yatak örtüleri, İngiliz malı battaniyeleri, kristal şişelerde kolonyaları, kokulu sabunlarıyla her türlü konfora sahipti. Zengin mönüsü, Paris ve İsviçre’de eğitim gören garsonları, kristal bardakları ve som gümüş sofra takımlarıyla restoranı da birinci sınıftı.
İlk seferin ardından yolcu sayısı arttıkça seferler çoğaldı. 1900’lerin başında Paris – İstanbul seferi haftada dörde çıkmıştı. 1899’a kadar Şark Ekspresi Paris, Münih, Viyana, Budapeşte, Bükreş ve Varna’ya kadar trenle, İstanbul’a kadar da deniz yoluyla yapılan yolculuk, 1 Haziran 1889’da doğrudan İstanbul seferinin başlamasıyla 67 saate düştü. Paris – İstanbul seferleri tek bir güzergâh üzerinden değil, çeşitli şehirlere uğrayan birkaç koldan sürdürüldü.
İstanbul’a gelen yolcular önceleri Beyoğlu’nun en büyük ve lüks oteli olan Hotel de Luxembourg’da konakladılar. Yolcu sayısının artmasıyla birlikte Wagons-Lits şirketi, Bosphorus Summer Palace’ı inşa ettirdi. 1895’ten sonra yolcular o dönem İstanbul’un en büyük ve en görkemli oteli olan Pera Palas’ta kalmaya başladılar.
Şark Ekspresi tarihinden…
Şark Ekspresi, tarihi boyunca çeşitli olaylara tanıklık etti. 1892’de Avrupa’ya yayılan kolera salgını nedeniyle seferler aksadı. Balkan Savaşları sırasında ise tren sık sık saldırıya uğradı. Bütün bunların yanı sıra kış aylarında kardan çalışamaz hale gelen demiryolları nedeniyle yolculuklar günlerce kompartımanlarda yolun açılmasını beklemekle geçti. Şark Ekspresi’nin en zor yılları ise I. Dünya Savaşı yıllarıydı. Paris Garı’nda dört yıl boyunca savaşın bitmesini bekledikten sonra barışı müjdeleyen Versay Antlaşması 1918’da Orient Express’in 2419 numaralı vagonunda imzalandı. Bu tarihi vagon, İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanlar tarafından Berlin’e taşındı ve 1945’de Hitler’in emri ile yakıldı.
Orient Express, 1919’dan başlayarak seferlerine Simplon Orient Express ismiyle devam etti. II. Dünya Savaşı yıllarında aksayan seferler ve ardından soğuk savaş yıllarında karşılaşılan engellemeler ve en önemlisi değişen dünya ile tren yolculuğunun önemini yitirmesiyle Orient Express, Paris – İstanbul seferlerini 1977 yılında sonlandırdı. Daha sonraları nostaljik seferler düzenlense de Orient Express eski görkemli günlerini bir daha yakalayamadı. Orient Express’in ünlü yolcuları arasında ilk akla gelen isimler; Edmond About, Henri Opper de Blowitz, Basil Zaharoff, Bulgaristan Kralı I. Ferdinand, Belçika Kralı II. Leopold, Agatha Christie, Graham Greene, Maurice Chevalier, Marlene Dietrich, Mata Hari, Josephine Baker ve Sarah Bernhardt olur.
Kitaplara, filmlere konu olan, kralları, prensleri, soyluları taşıyan, bütün yaşanmışlıkları ile efsane olan Orient Express sonunda zamana yenilir ve artık sadece anılarda yaşamakta…