Ülkemizde en yaygın 'spor' eleştiridir. Eleştirinin en yaygın şekillerinden biri de ekonomi eleştirileridir. Hele bir müzmin 'profesyonel' eleştirici Merkez Bankası'nı mikroskop altına aldı mı, perişan eder vallahi!
En çok eleştirilen konulardan biri de ödemeler dengesi tablosunun sermaye hareketi ve finansman kısmında net hata ve noksan kalemidir. Bu kalemden içeriye fon girdi mi, genelde varsayılan şey, Merkez Bankası'ndaki işgüzarların uyduruk işlemlerle finansman açıklarını küçük gösterme çabasında olduklarıdır! Halbuki bu tür tezlerin saçma olduğunu, net hata ve noksan kaleminin kayıt dışı işlemler veya elden gelen nakit gibi unsurlar nedeniyle olduğunu biliyoruz.
Geçtiğimiz hafta yayınlanan 12-18 Aralık tarihli The Economist dergisinde 74'üncü sayfada da çok ilginç bir haber-yorum vardı.
Bütün dünya global dengesizlikler konusunda bir yargıya sahip. Örneğin, genel kanıya göre Çin cari denge fazlasını azaltmalı, ABD de cari denge açığını düşürmeli. Bugünkü kaos ortamında dengesizliklere hoşgörü yok!
Güzel de, en büyük dengesizlik ABD veya Çin'in açık veya fazlaları değil ki! IMF'in en son World Outlook raporuna göre bütün ülkelerin raporladığı cari denge fazlaları toplandığı zaman, bir de bütün cari denge açığı veren ülkelerin cari açıkları da toplanırsa, ikisinin toplamının sıfır vermesi gerek, ama vermiyor. Halbuki birinin açığı öbürünün fazlası demek. Bugün bütün ülkelerin cari açıkları ve fazlaları toplanırsa dünyada 331 milyar dolar cari denge fazlası ortaya çıkıyormuş. The Economist dalga geçiyor ve herhalde Mars vatandaşları Louis Vutton çantalar ithal ediyorlar da bu dengesizlik ortaya çıkıyor diyor! Biraz geriye gidilir ve eldeki cari denge istatistikleri incelenirse, 2005 yılına kadar dünya toplamı cari açık vermekteymiş. Bunun boyutu da global GSMH sayısının yüzde 0.5 kadarıymış. Ama diğer taraftan IMF gelecek yıl dengesizliğin büyüyeceğini ama bu sefer global cari denge fazlası üretileceğini ve bunun boyutunun global GSYİH oranı olarak yüzde 0.8 düzeyine ulaşacağını tahmin ediyor.
Bu kadar büyük istatistiki hata tabii ki hazmedilebilir gibi değil. Bu nedenle de IMF konuyu mikroskop altına almış. Bu arada incelenmesi gereken bir konu da Çin'in cari denge fazlalarının 2010-2014 arasında iki misline çıkmasına rağmen, ABD ve tüm diğer ülkeler sayıları toplandığında, cari denge fazlasının nasıl olup da hızla artacağı, çünkü bu ABD cari denge açığının hızla düşmesi anlamına da geliyor. Bu da zor.
Geçmişte yapılan IMF incelemelerinde, 1980 ve 1990'lı yıllardaki bulgulara göre, hata dış alemde yapılan doğrudan yatırımlardan elde edilen kazançların zengin ülkelerce düşük raporlanması ve deniz, kara ve hava, yani her tür taşımacılıkta da taşıma bedellerinin düşük bildirilmesinden kaynaklandığı olarak tespit edilmişti.
Ama son yıllarda birçok ülke vergi kaçırılması demek olan bu gelir düşük gösterme işinin peşine düştü ve diğer taraftan da faizler düştüğü için sayılar küçüldü. Ama son yapılan araştırmalar, global cari açıktan global cari fazlaya geçilmesinin arkasında aslında artan hizmet sektörü kazançların yanlış ve eksik bildirilmesinin yattığını gösteriyor. Finansal ve hukuki hizmetler, sigorta, danışmanlık gelirleri gibi gelirler kolay yakalanamıyor ve hizmet ihracatı da hizmet ithalatından daha kolay izlenebiliyor.
Ancak bugünlerde yapılan araştırmalarda mal ticaretinde de hataların büyüdüğü ve bugünlerde hizmet sektöründeki hataların boyutunu aştığı görülüyor. Firmalar bir üretim sürecinin çeşitli kısımlarını farklı ülkelerde yaptığı takdirde de ortaya çok büyük kasti hatalı raporlamalar çıkmakta.
Türkiye 'kayıt dışı cenneti'
ABD'NİN uluslararası firmaları ihracatlarını düşük gösterip, ithalatlarını yüksek göstererek vergi kaçırdıkları zaman, aslında ABD'nin cari denge açığını olduğundan büyük göstermiş oluyorlar. Nomura'da yapılan bir araştırma Çin'in cari denge fazlasının da GSYİH oranı olarak yüzde 3-4 arasında büyük gösterildiğini vurguluyor. Belli olan şey: Firma içi ticaret ve kompleks arz zincirlerinin büyüdüğü bir dünyada ödemeler dengesi istatistikleri artık politika belirleyicilerine ışık tutamıyor. Ülkemizde net hata ve noksan paranoyasına neden olanlar, Merkez Bankacılar değil! Türkiye'nin bir kayıt dışı cenneti olduğunu unutmayalım.