Bu kitabın altyapısını oluşturan fikirleri ve malzemeleri ilk kez toplamakla kalmayan, aynı zamanda Marx’ı zaman kaybetmeksizin yazma işine girişmesi için sıkıştıran...
Kapitalizmin, sermaye birikiminin ve sömürünün yasalarının el kitabı olan Kapital’in yazarı Karl Marx’tır. Bu konuda hiçbir tereddüt yoktur. Peki ama Kapital’de dile gelen fikirlerin ilk kez bir başkası tarafından dile getirildiğini biliyor muyuz? Bu kitabın altyapısını oluşturan fikirleri ve malzemeleri ilk kez toplamakla kalmayan, aynı zamanda Marx’ı zaman kaybetmeksizin yazma işine girişmesi için sıkıştıran ve hatta eserin bir an önce basılması için yayınevi bile temin edenin Friedrich Engels, yani onun en yakın dava ve çalışma arkadaşı, namı diğer “İkinci Keman” olduğunu biliyor muyuz?
MARX’IN “MARKSİZME” YÖNELMESİ
Yıllar önce, Latin Amerikalı bir partinin (sözüm ona komünist) Engels’i ağır bir şekilde eleştiriye tabi tuttuğunu ve hatta onu artık Marx’la birlikte anmayacaklarına dair bir karar aldıklarını okuduğumda doğrusu üzülmüş ve şaşırmıştım. Güya Engels, Marx’ın ayarında biri değilmiş, sığ ve birçok hatalı görüşe sahipmiş, hatta Marx’ın görüşlerini sonradan sulandırmışmış...
Bunların hepsinin kaynağı bilgisizliktir...
Marx’ın da Kapital’de sıklıkla vurguladığı gibi Engels, hem kapitalizmin örnek yapısını oluşturan İngiliz kapitalizmini, hem İngiliz işçi sınıfının içinde bulunduğu sefalet koşullarını hem de ekonomi politiğin yasalarını en iyi bilenlerden biridir. Hatta daha da ileriye giderek şunu vurgulayalım: makaleleriyle hem ekonomi politiğin kuramsal birikimini hem de sanayi proletaryasının mücadele tarihini Marx’ın görüş açısına sokan ve bir bakıma onun “Marksizme” yönelmesini sağlayan da odur.
Engels, Marx gibi akademik kökene sahip değildir. Hatta liseyi bile bitiremez. Ama askerliği sırasında, Berlin Üniversitesi’ndeki derslere girerek Hegel felsefesine ilişkin derin bir bilgiye sahip olmuştu. Kendisini o andan itibaren de “Sol Hegelci” olarak tanımlamaktadır.
Ayrıca İngiliz kapitalizminin merkezi sayılan Manchestar’da babasının ortak olduğu bir dokuma fabrikaları da vardı. Babası Engels’i, biraz da zorlayarak İngiltere’ye göndermiş ve orada fabrikanın muhasebe bölümünde staj görerek bir meslek sahibi olmasını istemişti. Bu sayede Engels, hem kapitalizmi yerinde görür hem işçi sınıfının içinde bulunduğu sefalete tanık olur hem de o gün açısından en gelişmiş kapitalist ülke olması nedeniyle, işçi sınıfı devrimciliğinin nasıl yapılması gerektiğini bizzat çalışmalara katılarak orada öğrenmişti. Bu arada kendi kendine teorik araştırmalara girişir; birçok iktisat kuramcısının eserleriyle tanışır ve sonra her fırsatta Marx’la paylaşacağı bilgilere sahip olarak kapitalizmin analizine girişir.
Engels aynı dönemde hem Fransız ütopik sosyalistlerinin teorik birikimiyle hem Amerika’daki eşitlikçi-sosyalist komünlerin pratiğiyle hem de komplocu-militan Fransız komünistlerinin örgütlenme modelleriyle tanışır.
Engels bütün bu birikimini hiç beklemeden Alman kamuoyuyla paylaşır. Şu tesadüfe bakın ki Engels’in kaleme aldığı yazılar, Marx’ın kısa bir süre sonra başına geçeceği liberal burjuvazinin yayın organı Rheinische Zeitung’tur.
KAPİTAL’İN ANA MALZEMESİNİN KAYNAĞI
1839’dan itibaren Engels, söz konusu dergide ardı ardına makalelerini yayımlatır.
Bugün Marx ve Engels’in ilk yazılarından itibaren eserlerinin toplandığı MEW’lerin 1., 2. ve 3. cildinde yer alan makale başlıklarına bir göz atmak bile konuyu aydınlatmaya yeter:
-İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu.
- Ekonomi Politiğin Eleştirisinin Ana Hatları (Kapital’in alt başlığı da Ekonomi Politiği Eleştirisi’dir).
- Tahıl Yasaları.
- İç Krizlerin Nedeni?
- Kıta Avrupa’sında Sosyal Reformların Gelişimi.
- İngiltere’nin geçmişten gelen siyasi ve ekonomik tarihini ele alan birçok makale dizisi...
Peki Marx neyle meşguldü? Esas olarak felsefeyle, daha doğrusu doruk noktasını Hegel’in oluşturduğu idealist Alman felsefesiyle hesaplaşıyordu. Feuerbach’a yönelik eleştirilerse, sonraki yıllarda, Engels’le birlikte devrimci pratiğe girdikçe derinleşecekti.
Hatta şunu da iddia edebiliriz ki Marx’ı esas olarak devrimci kulvara sokan, onun işçi sınıfının devrimci rolünü görmesine neden olan da Engels’in kendisidir. Nitekim Marx bunu ona yazdığı bir mektubunda, “biliyorsun her konuda geç kalırım, her zaman senin ayak izlerini takip ederim” diye hakkını teslim eder. Marx sonraki yıllarında Rus tarihine yönelirken de Engels’in ayak izini takip edecektir. Yani Engels bir bakıma Marx’ın teorik kılavuzudur.
MÜCADELE İÇİNDE PEKİŞEN DOSTLUK
Rheinische Zeitung’ta Engels’in yazıları yayınlandıkça, Marx’ın ufku genişler ve gittikçe Engels’in yürüdüğü patikaya yönelir. Artık ikilinin buluşması kaçınılmazdır. Önce yazışmalar arkasından Paris buluşması gelir...
Esas derinleşmeyse, Engels’in Marx’ı adeta elinden tutup İngiltere’ye götürmesi; orada 6 hafta boyunca işçi sınıfının yoğun olduğu Manchestar’ı tanımasına imkan sunması, işçi sınıfı hareketiyle ve Çartist hareketin liderleriyle buluşturması ve ardından da Londra’daki komünist Alman göçmenlerle tanıştırmasıyla gelir. Orada Marx bir iki haftasını kütüphanelerde geçirerek ekonomi politiğin kuramsal alanına yoğunlaşır.
Döndüklerinde ikilinin hayat boyu devam edecek dava arkadaşlıklarının temeli atılmış olur.
Engels daha ilk tanıştığı anda Marx’ın sorunlara yaklaşımının ve konuları kavrayışının alışık olunmayan bir hızda ve derinlikte olduğunu fark edecektir.
Bu nedenle de daha ilk andan itibaren Marx’ın bilimsel araştırmalara yoğunlaşması, işçi sınıfı davasının ihtiyacı olan teorik alanda derinleşmesi ve düşünsel ürünler vermesi için elinden geleni yapmıştır. Buna Engels’in 1850 yılından itibaren, Kapital’in yazıldığı 20 yıl boyunca sırf Marx teorik çalışmalarını yapabilsin diye, sağladığı mali destek de dahildir.
Şimdi yeniden başa dönersek...
Gördüğümüz gibi Engels, Marx’ın ufkunun genişlemesinde birçok kritik ve tayin edici etkide bulunmuştu, ancak devrime olan bağlılığı nedeniyle işçi sınıfı hareketinin ihtiyaç duyduğu bilimsel görüşler ancak onun tarafından ortaya konabileceğini ilk anda kavramıştı. Bu nedenle de Engels her fırsatta “ben hep ikinci kemandım” demiştir.
Sadık Usta
Odatv.com
Silivri Cezaevi’nde tutuklu bulunan...