3İNSANyaşamak için ev, ev eşyası, yiyecek ve giyeceğe muhtaçtır.Bu ve benzeri ihtiyaçlarını karşılamak içinçalışması ve kazanç sağlaması gerekir. Peygamberimiz :مَا اَكَلَ اَحَدٌ طَعَاماً قَطٌّ خَيْراً مِنْ اَنْ يَأكُلَ منْ عَمَلِ يَدِهِ وَإنَّ نَبِىّ اللّهِ دَاودَ عَلَيْهِ السَّلا َمَ كَانَ يَأكلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ"Hiçbir kimsekendi elinin emeğinden daha hayırlı bir lokma yememiştir.Allah'ın Peygamberi olan Davut aleyhisselâm daKendi elinin emeğini yerdi"buyurmuştur. (Buhâri, Büyu, 15/2109)
4(Kim bilir?) Ebu Hüreyre (r.a.) anlatıyor: Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صعلم) لأَنْ يَحْتَطِبَ أَحَدُكُمْ حُزْمَةً عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ أَحَدًا، فَيُعْطِيَهُ أَوْ يَمْنَعَهُ "Sizden herhangi birinizinipini alıp da dağdan arkasına bir bağ odun yüklenerek getirip satması,her hangi bir kişiden istemekten çok daha iyidir.(Kim bilir?)O da ya verir (minnetine girersin),yahut vermez (zilletini çekersin)". (Buhâri, Büyu, 15/2113)
5Çeşitli meşrû kazanç yolları vardır. Bu kazanç yollarından birisi de TİCARETTİRKur'an-ı Kerim'de şöyle buyuruluyor:يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ‘‘Ey müminler,birbirinizin mallarınıgayrı meşru yollar kullanarak değil,karşılıklı anlaşmaya dayalıticaret yolu ile yiyiniz.’’ (Nisa, 4/29);
6وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ‘‘ALLAH,alışverişi helal, ribayı haram kıldı.’’(Bakara, 2/275)Bu ayet-i kerimeler ticaretin, alışverişinmeşrû bir kazanç yolu olduğunu ifade etmektedir.Peygamberimiz,Peygamber olmadan önce ticaret etmiş,her işte olduğu gibi ticarette de dürüstlüğü ve güvenirliği ile örnek olmuştu.Birinci halife Hz. Ebu Bekir de ticaretle uğraşıyordu.
7Abdurrahman İbn Avf (r.a.) Mekke'den göç edip Medine'ye geldiğinde Peygamberimiz onunla Sa'd İbn Rebi arasındakardeşlik tesis buyurmuş,yani onu,Sa'd ile kardeş yapmıştı.Sa'd İbn Rebi Medinelilerin en zengini idi.Malının yarısını Abdurrahman İbn Avf'a vermek istemiş,FakatAbdurrahman bunu kabul etmeyerek:
8-İçinde ticaret yapılan bir çarşınız yok mu? Bana o çarşıyı göster, dedi.Kendisine Kaynuka çarşısı gösterildi,orada ticaret yaparakkısa sürede zengin oldu vekardeşinin minnet yükü altına girmek istemedi.(Buhâri, Büyu, 1/2087)Temiz ve helal bir kazanç elde etmek içindikkat edilmesi gerekenbir takım hususlar vardır.Bunları özetlemek yararlı olacaktır.
91- Ölçü ve Tartıyı Adaletle Yapmak Göklerin ve yerin ayakta duruşubir ölçü ve denge ile olduğuKur'an-ı Kerim'de bildirilmektedir.Bütün hakların ölçeği de terazidir.Onun için bir yerde hak ve adaletin yerleşmesi içinilk gerekli olan şeyölçünün herkes için eşit bir şekildedoğru ve dürüst olmasıdır.Bunun doğru olması için iki şey gereklidir.Birisi ölçünün kendisinin tam olması,yanlış alet kullanılmaması,birisi de ölçmenin doğru olmasıdır.
1184- Medyen'e de kardeşleri Şu'ayb'ı gönderdik. Dedi ki: "Ey kavmim! وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْباً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـهٍ غَيْرُهُ وَلاَ تَنقُصُواْ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّيَ أَرَاكُم بِخَيْرٍ وَإِنِّيَ أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُّحِيطٍ {84} وَيَا قَوْمِ أَوْفُواْ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلاَ تَبْخَسُواْ النَّاسَ أَشْيَاءهُمْ وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ84- Medyen'e de kardeşleri Şu'ayb'ı gönderdik.Dedi ki:"Ey kavmim!Allah'a kulluk edin.Sizin O'ndan başka ilâhınız yoktur.Ölçeği de, teraziyi de eksik tutmayın.Ben sizi hayır (bolluk) içinde görüyorum.Bununla beraberyine de sizi kuşatacak bir günün azabındankorkuyorum."
12adaleti yerine getirin. Halkın malına densizlik etmeyin ve 85- "Ey kavmim!Ölçerken ve tartarkenadaleti yerine getirin.Halkın malına densizlik etmeyin veyeryüzünde fesatçılık yaparakfenalık etmeyin.’’(Hud, 11/84, 85)Ölçü ve tartıda hile yapmak,insanları aldatmak,büyük vebal olduğu gibiaynı zamanda ahlâk yönünden deçok çirkin bir davranıştır.
13Allah TealaKur'an-ı Kerim'debunlarla ilgili olarak şöyle buyuruyor:وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ {1} الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ {2} وَإِذَاكَالُوهُمْ أَووَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ {3} أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ {4} لِيَوْمٍ عَظِيمٍ {5} يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ {6}1-- Eksik ölçüp tartanların vay haline!2- Onlarinsanlardan kendilerine bir şey aldıkları zamantam ölçerler.3- Kendileri başkalarına bir şey ölçtükleri veyatarttıkları zaman eksik ölçer ve tartarlar.
14tekrar diriltileceklerini zannetmiyorlar mı? 5- Büyük bir gün için. 4- Onlartekrar diriltileceklerini zannetmiyorlar mı?5- Büyük bir gün için.6- Öyle bir gün ki,insanlar o gün Rablerinin huzurundadivan duracaklar. (Mutaffifin, 83/1-6)M. Hamdi YAZIR,bu ayet-i kerimelerin tefsirinde:"Böyle az bir şeyi çalan veyli hak ederseçok çalanların kaç katlı veyli hak edecekleridüşünülmelidir" demiştir.
15dinimizde bir delildir, hukukî bir değeri vardır. 2- Yalan Konuşmamak veAlışverişte Yeminden KaçınmakYEMİN,dinimizde bir delildir,hukukî bir değeri vardır.Yemin delilini kullanan kimseyeinanmak gerekir.Bu temel hukukî prensibin bir riski var:İnsanlar yeminle aldatılabilir.
16zira o, mala talebi artırsa da sonra bereketini giderir.” Böyle durumların ortaya çıkmaması için dinimiz,hem Kur’ân–ı Kerîm ve hem de peygamberimizin diliyleyemin meselesine müstesna yer vermiştir.Bu cümleden olarak alışverişte yemine yer vermek hoş karşılanmamıştır.Bir Buhari ve Müslim hadisinde Efendimiz (a.s): “Alışverişte fazla yeminden kaçının;zira o,mala talebi artırsa dasonra bereketini giderir.”buyurmuştur. (Buharî, Büyû, 26)
17bu takdirde Rasûlullah’ın üslubu pek şiddetlidir: Bu yemin yalan olursa,bu takdirde Rasûlullah’ın üslubupek şiddetlidir:عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صعلم) قَالَ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ هُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ .‘‘Yalan yeminlemalını cazip kılan kimse,Müslüman bir kimsenin malını gasbetmiş olduğu için, kendisine gazap edilmiş olarakAllah’a kavuşur ’’(Müslim, İman, 63/372)
18Söz konusu kişi;إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُوْلَـئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌAllah'a verdikleri sözü veyeminlerini az bir paraya satanlar var ya,işte onların ahirette bir payı yoktur;Allah kıyamet günü onlarla hiç konuşmayacak,onlara bakmayacak veonları temizlemeyecektir.Onlar için acı bir azab vardır. (Al-i İmran, 3/77)ayetine de muhataptır.
19Ebu Zer (r.a) den rivayetle Efendimiz (a.s) şöyle buyurmuştur: Üç kişi vardır kikıyamet günündeAllah yüzlerine bakmayacak veonları temize çıkarmayacak veonlar için acıklı bir azap olacaktır.Ey Allah'ın Rasulü,bu kaybedip hüsrana uğrayanlar kimlerdir dedim.Bunun üzerine:"Söz taşıyan,elbisesini (kibir maksadıyla) sürüyen veyalan yere ettiği yeminle malını satan kişidir’’buyurdu. (Tirmizî, Büyû, 5/1255)
20Halbuki mümin, Sadece ticaret yapanlar değil, inanmış olan insanlar da yalan konuşamazlar,konuşmamalıdırlar.Yalan insanın güvenilirliğini ortadan kaldırır.Halbuki mümin,sözüne, işine ve davranışına güvenileninsandır.Ticaretle uğraşan kimse,insanların kendisine güvenmesinedaha çok muhtaç olan kimsedir.
21Hakim b. Hizam (r.a.)'dan rivayete göre Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صعلم) الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ـ أَوْ قَالَ حَتَّى يَتَفَرَّقَا ـ فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا، وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا ."Alıcı ile satıcımeclisten ayrılıncaya kadar serbesttirler(yani alış verişi bozabilirler).Eğer ikisi de doğru konuştu,mallarının kusurlarını ve değeriniolduğu gibi açıkladılarsaalışverişleri kendilerine bereketli olur.Malın ayıbını ve fiyatını gizlediler veyalan söyledilerse,belki kâr ederler fakatalışverişlerinin bereketini mahvederler."(Buhâri, Büyu, 19/2118; Müslim, Büyu, 11; Ebu Davut, Büyu, 53; Tirmizi, Büyu, 26)
22Alışverişte bile bile yalan söylemek ve şüphesiz büyük günahlardandır. yalan yere yemin etmek,şüphesiz büyük günahlardandır.Abdullah b. Ebî Evfa (r.a.) diyor ki:Birisi çarşıda malını satışı sırasında:"Bu malın bedeline,müşterinin vermediği bir bedel verildiğiniAllah'a yemin ederek söylemesi vebir Müslüman müşteriyi satılan mal hakkındaikna etmeye çalışması üzerine:
23إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُوْلَـئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ"Allah'a verdikleri sözü veyeminlerini az bir paraya satanlarvar ya,işte onların ahirette bir payı yoktur.Allahkıyamet günüonlarla hiç konuşmayacak veonları tezkiye etmeyecektir.Onlar için acı bir azap vardır.’’(Âl-i İmran, 3/77)ayeti nazil oldu.
24mala sürüm sağlamak için yalan yere yemin edenlerin Ayet-i kerime,satış sırasındamala sürüm sağlamak içinyalan yere yemin edenlerinahiret nimetlerindenyararlanamayacaklarını,Allah'ın rahmetindenmahrum kalacaklarını vecan yakıcı bir azabauğrayacaklarınıbildirmektedir.
25Değil böyleçarşı pazarda insanları kandırmak içinyalan yere yemin etmek,iyilik ve dargınları barıştırmak için de olsagerekmedikçe yemin etmenin doğru olmayacağıKur'an-ı Kerim'de bildirilmekte veşöyle buyurulmaktadır:وَلاَ تَجْعَلُواْ اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ وَتُصْلِحُواْ بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ"Sözünüzde durmanız,kötülükten sakınmanız veinsanların arasını düzeltmeniz içinAllah'ı yeminlerinize hedef vesiper edip durmayın.ALLAH,her şeyi işitir ve bilir." (Bakara, 2/224)
26"Üç sınıf insan vardır ki, Ebu Zer (r.a.)'den rivayete görePeygamberimiz(s.a.v.) şöyle buyurmuştur:عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ (صعلم) قَالَ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ " قَالَ فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ (صعلم) ثَلاَثَ مِرَارٍ . قَالَ أَبُو ذَرٍّ خَابُوا وَخَسِرُوا مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " الْمُسْبِلُ وَالْمَنَّانُ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ ."Üç sınıf insan vardır ki,Allah Tealakıyamet gününde onlarla konuşmayacak,onlara bakmayacak veonları tezkiye etmeyecektir.Hem onlar için acı bir azap vardır."
27Ebu Zer: Ravi diyor ki: Peygamberimiz bu sözü üç defa tekrarladı. Mahrum olan ve zararda kalanlar kimlerdir,ey Allah'ın Rasûlü? diye sordu.Peygamberimiz:Elbisesini kibirlenerek yerlerde sürüyen,yaptığı iyiliği başa kakan vesatılık eşyasına yalan yere yemin edereksürüm sağlayan kimselerdir, buyurdu. (Müsli, m İman, 46/306)Evet,yalan ve yalan yemin mala sürüm sağlarsa dakazancın bereketini yok eder.Satıcı bir yönden müşteriyi aldatmayacağı gibi,ona malın kusur ve ayıbını söyleyerek aldanmasınaimkan da vermeyecektir.
28Ebu Hureyre (r.a.) şöyle demiştir: عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صعلم) مَرَّ عَلَى صُبْرَةِ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ مَا هَذَا يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ " . قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ كَىْ يَرَاهُ النَّاسُ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّي .Peygamberimizbir defa ekin pazarına uğramış,hoşuna giden bir buğdayı eli ile yoklayınca eline ıslaklık isabet etmişti.Buğday sahibine:Ey ekin sahibi, bu ne?diye sordu.Ekin sahibi:- Ey Allah'ın Resûlü, yağmur altında kaldı ve ıslandı, deyince Peygamberimiz:"O ıslak kısmı insanların görmesi için ekinin üstüne koysaydın ya.Bizi aldatan benden değildir" buyurdu. (Müslim, İman, 43/295)
29İmam Gazali, "İhyau Ulumi’d-Din" adlı meşhur eserinde Yunus b. Ubeyd adındaki bir tüccarınörnek bir hareketinden söz eder.Bu zatın dükkanında200 dirhemden 400 dirheme kadarmuhtelif fiyatlarda kumaşlar varmış.Yunus b. Ubeydbir defa kardeşinin oğlunu dükkanda bırakıp namaza gitmiş.Dönüşte birisinin elinde kumaş görmüş vekendi dükkanındaki 200 dirhemlik kumaşlardan olduğunu anlamış.
30Adama: -Kumaşı kaça aldın? diye sormuş. Adam : - Dört yüz dirheme aldım, demiş.Yunus: - Aldanmışın, kumaşın değeri 200 dirhemdir,geri dön paranın üstünü al, demiş.Adam: - Bu kumaş bizim orda 500 dirhem de eder, aldanmış değilim, demiş.Yunus: - Hayır, olmaz, götür kumaşı geri ver.Öğüt vermek, dünya kârından hayırlıdır, deyince adam kumaşı dükkana götürmüş ve iki yüz dirhemini geri almış.Yunus yeğenine dönmüş: - Allah'tan korkmadın mı, iki yüz dirhemlik kumaşı dört yüz dirheme nasıl verdin?Müslümanlara öğüt vermeyi terkettin.Müşterinin bu konudaki bilgisizliğinden yararlanarakiki yüz dirhemlik kumaşı iki katına dört yüz dirheme sattın,böyle olur mu? diyerek onu azarlamış.Yeğeni: - Vallahi o malı kendi rızası ile aldı, deyince,Yunus b. Ubeyd: - Peki, o razı oldu, senin vicdanın buna nasıl rıza gösterdi, dedi. (İhyau Ulûmi'd-Din, c. 3, Kitap, 3, Bab, 4)
31"yokluğunda kendi dükkanından iki kat fiyatına satılan bir malın İşte örnek bir tüccar,"yokluğunda kendi dükkanındaniki kat fiyatına satılan bir malınkârı kendi kasasına girdiği haldebunu kabul etmemiş,müşteriyi zorla dükkana getirerek,fazla olarak alınan parayıkendisine iade etmiştir.Çünkü Peygamberimiz(s.a.v.)mü'mini tarif ederkenkendisi için sevdiğini,yahut kendisine reva gördüğünüdin kardeşine de reva görenkimsedir, demiştir.
32Aksi takdirde Satıcı, malının müşteri tarafından bilinmeyen kusur ve ayıplarını vemalının gerçek değerini müşteriyesöylemekle yükümlüdür.Aksi takdirdemüşteriyi aldatmış ve zarara uğratmış olur.Satıcıya teslim olan ve güvenen müşteriyi aldatmanıngünah olduğunu bildirenPeygamberimiz (s.a.v.)şöyle buyurmuştur:"Kendisini satıcının vicdanına terkeden müşteriden(onu aldatarak)fazla para almak haramdır."(Mecmau'z-Zevaid ve Menbau'I-Fevaid, IV/76 (Hadisi Taberanî "Kebir"inde rivayet etmiştir.))
333- Borcu Vaktinde Ödemek Borç Vaktinde Ödenmelidir.BuHele parası olduğu halde,borcunu –zamanımızda çok görüldüğü gibi–çıkar hesaplarıyla geciktirmekhiç mi hiç caiz değildir.Efendimiz(s.a.v.),bunu “zulüm” olarak ifade etmektedir:عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ (رع) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صعلم) قَالَ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ، فَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ .“Zenginin ödemeyi savsaklaması zulümdür.Sizden biri(ileri bir)tarihte ödemeyi taahhüt etmişseona uysun.” (Buharî, Havâlât, 1/2331, İstikraz, 12)
344- Borçluya Kolaylık Göstermek وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَEğer borçlu darlık içindeyse,ona ödeme kolaylığına kadar bir süre tanıyın.Ve bu gibi borçlulara alacağınızı bağışlayıpsadaka etmenizeğer bilirseniz sizin için, daha hayırlıdır. (Bakara, 2/280)Borçlu borcunu zamanında ödeyerekalacaklıyı üzmemesi yanındaalacaklı da borçluya borcunu ödemedekolaylık göstermesiPeygamberimiz tarafındantavsiye edilmiştir.)
36Süleyman İbn Büreyde (r.a.) diyor ki: Bir kere Peygamberimizin: "Kim kiyokluk ve darlık içindekibir borçlunun borcunumalî durumu iyileşinceye kadar tecil ederse,o kimseye tecil ettiği her bir gün içinborç kadar sadaka sevabı vardır."buyurduğunu işittim.Sonra bir kere de:
37"Kim ki yokluk ve darlık içindeki bir borçlunun borcunu, durumu rahatlayıncaya kadar erteleyecek olursa,o kimseye ertelediği her gün içiniki misli sadaka sevabı verilir."buyurduğunu işittim.Peygamberimize sordum:Ey Allah'ın Resûlü,yoksul bir borçlunun borcuna verilen vâdeninher günü için bir kere borcunun bir katı,bir kere de borcun iki katı sevap verilir,buyurduğunuzu işittim,bunun anlamı nedir,dedim.
38Peygamberimiz: "Her gün borcun bir misli sadaka sevabı verilmesi borcun vadesi gelmeden evvelki günlere aittir.Borcun vadesi gelip dealacaklının onu ertelediği günler için deborcun iki misli sevap verilir.«buyurdu. (Ahmed b. Hanbel, V/360)Bu konudabir hadisi şerif daha nakletmek istiyorum.Ebû Hureyre (r.a.) diyor kiBir bedeviPeygamberimizden alacağı olan bir devesini istemiş ,ancak bedevilik âdeti üzere Peygamberimize,kaba ve yakışıksız sözler söylemişti.Orada bulunan ashab-ı kirambedeviye haddini bildirmek isteyince,
39(edep ölçüleri içerisinde) söz hakkı vardır. Buna bir deve alıp verin, Peygamberimiz:Bedeviyi bırakınız!Her hak sahibinin(edep ölçüleri içerisinde)söz hakkı vardır.Buna bir deve alıp verin,buyurdu.Ashab-ı kiram:Ey Allah'ın Resûlü,aradık, bunun devesinden daha yaşlı vekıymetli deveden başka deve bulamadık,dediler.
40O kıymetli deveyi satın alıp buna verin. Sizin hayırlınız borcunu güzel vereninizdir,buyurdu. (Buhâri, İstikraz, 4) Çok sevinen bedevi Peygamberimize dua etti.
415- Paraya Karşı Hırslı Olmamak Dinimiz zenginliği övmüş, servet edinmeye teşvik etmiştir,ama paraya, mala karşı gösterilecek hırsı da kötülemiş, mü’minleri bu noktada uyarmıştır.Rasulullah (s.a.s.):“Dinar ve dirhemin kullarına lânet edilmiştir.”buyurarak (Tirmizî, Zühd, 42/2549),servetlerine düşen zekâtı, sadakayı ödemeyenleri,para kazanma yolunda“Çalışmak da ibadettir.”gibi boş avunmalar ve aldatmacalarlanamaz, oruç, zekât gibi vazifelerini ihmal edenleri,daha çok servet için haram–helâl tefrîk etmeyenleri uyarmıştır.
42Resulullah’a göre,bu suretle, hırsla elde edilecekservetle zengin olunmaz,gerçek zenginlikkalp zenginliği, gönül zenginliğidir:عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صعلم) لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ وَلَكِنِ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ .“Zenginlik mal çokluğu ile değil,kalp zenginliği iledir.” (Tirmizî, Zühd, 40/2547)
436- Pazarlığı Yapılmakta Olan Mala Müşteri OlmamakRasulullah (s.a.s.), şöyle buyurmuştur:لاَ يَبِعِ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلاَ يَخْطُبْ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِلاَّ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ .“Kişi,kardeşinin almakta olduğu malaalıcı çıkmasın;istemekte olduğu kıza datalip olmasın.Önceki izin vermişseo başka.” (Müslim, Nikah, 6/3521)
44Cuma günü ezan okunurken alışverişin terk edilmesini emreder 7- Cuma VaktindeTicaret YapmamakTicarette haram denincesadece haram olan mallar,tarzlar değil, başka şeyler de kastedilir.Bunlardan biri,ticaret yapılan zamandır.Nitekim Kur’an–ı Kerîm,Cuma günü ezan okunurkenalışverişin terk edilmesini emreder
45يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَEy inananlar!Cuma günü namaz için çağrıldığı(nız) zaman,Allah'ı anmaya koşun, alışverişi bırakın.Eğer bilirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır. (Cuma, 62/9).Ulema,Cuma günü ezandanCuma namazının bitişine kadarki vakittealış–veriş yapma veyaCuma namazı kılmaktan alıkoyacak bir şey ile meşgul olmanınharam olduğunda müttefiktir.Beş Vakit Farz Namazları Vaktinde Kılıp, O Anda Başka Şeyle Meşgul Olmamak
468- Ticaret, İnsanıAllah'ı Anmaktan AlıkoymamalıdırGazali, bu başlığı şöyle ifade ediyor:"Dünya pazarı âhiret pazarına engel olmamalıdır."Allah Teala şöyle buyuruyor:رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ"Öyle adamlar vardır ki,ne ticaret ne de alış-veriş onları,Allah'ı anmaktan, namaz kılmaktan ve zekat vermekten alıkoymaz.Onlarkalplerin ve gözlerin allak bullak olduğu bir günden korkarlar." (Nur, 24/37)
479- Çok kazanma hırsıyla, zamanımızı sadece ticarî meşguliyetlere tahsis etmemek Allah’a karşı vazifelerimizi,Kendimize karşı vazifelerimizi,Ailemiz fertlerine karşı vazifelerimizi,Komşu ve akrabalara karşı vazifelerimizi,Çocuklarımıza olan terbiye, ilgi, sohbet vazifelerimiziVe diğer bir kısım vazifelerimizi,ihmal etmek doğru değildir.Hadislerde, üzerimizde bu çeşit vazîfelerin de bulunduğu hatırlatıldıktan sonra, إِنَّ لِزَوْرِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِزَوْجِكَ عَلَيْكَ حَقًّا . “Her hak sahibine hakkının verilmesi gerektiği’nedikkat çekilir."(Buharî, Savm, 51; Tirmizî, Zühd, 64; Fethu’l–Barî, 5/114, Mubârekfûrî, 7/96)
48قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صعلم) " مَنِ احْتَكَرَ فَهُوَ خَاطِئٌ " . 10- İhtikar (Karaborsacılık) YapmamakKaraborsacılık,yiyecek maddeleri satın alıp, fiyatları yükselsin diye saklamak demektir.Karaborsacılık, ticarette dinin tasvip etmediğisakıncalı davranışlardandır vehaksız bir kazanç yoludur.Müslümana yakışmaz.Peygamberimiz buyuruyor:"Karaborsacı ne kötü insandır! Ucuzluk olunca üzülür,pahalılık olunca sevinir.’’ (Mecmau'z-Zevaid, IV/101 (Hadisi Taberanî rivayet etmiştir.)قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صعلم) " مَنِ احْتَكَرَ فَهُوَ خَاطِئٌ " ."Kim karaborsacılık yaparsa o, günahkârdır.’’(Müslim, Müsakat, 26/4206; Tirmizî, Büyu, 40)
49Özetlememiz gerekirse, ticaret, meşrû bir kazanç yoludur.Bu kazanç yolunu seçen kimse,ölçü ve tartıyı adâletle yapmalı,hile ve haksızlıktan sakınmalı,malına sürüm sağlamak içinyalan konuşmamalı,yalan yere hatta doğru da olsa gereksiz olarakyemin etmemeli,borçluya kolaylık göstermeli,karaborsacılık yapmamalı,ticaretionu dinî ibadetlerini yerine getirmekten veAllah'ı anmaktan alıkoymamalıdır.
50Son Kelamعَنْ أَبِى سَعِيدٍ عَنِ النَّبِىِّ (صعلم)قَالَ التَّاجِرُ الصَّدُوقُ الأَمِينُ مَعَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ.Ebu Said (r.a)'ın rivayet ettiğibir hadis-i şerifte Efendimiz (s.a.v):Doğru ve güvenilir tüccar(kıyamet günü)nebilerle, sıdıklarla ve şehitlerleberaberdir. (Tirmizi, Büyu, 1/1252) Not: Bu metin L.Şentürk’ün D.A.Dergi Kasım 2001’deki "Ticaret Meşru Bir Kazanç Yoludur" adlı yazısı ile İbrahim Canan'ın Yeni Ümit Dergisi 60. sayısındaki "Peygamber Efendimizin Sünnetine Göre Ticaretle İlgili Esaslar" adlı makalesinden değişiklikler yapılarak alınmıştır.
51Yağmur gibi hiçbir şey ayırt etmeyip ‘ Ey Allahım ! Kalbimize senden ümitli olma hissini at , senden gayri her şeyden gayri her şeyden umudumuzu keski,senin dışında kimseden bir şey beklemeyelim !Allah'ım; rızık olarak bize verdiğini bereketlendir, bizi ateş azabından muhafaza eyle.Yağmur gibi hiçbir şey ayırt etmeyipaktığı her yere canlılık bahşedenlerden,güneş gibi hiçbir şey ayırt etmeyip , ışığıyla tüm varlıkları aydınlatanlardan, toprak gibi her şey üstüne bastığı halde , hiçbir şeyini esirgemeyip nimetlerini herkese verenlerden ve gece gibi bütün ayıpları örtenlerden olmayı bize lütfet Allah’ım Alan değil veren ellerin, affedici olduğu için affedilenlerin, Hak ile doğan Hak ile yaşayan ve Hak ile ölenlerin ve sonsuz yaşamda yeniden doğanların safına katılmayı bizlere nasip eyle. ALLAH’IMAMİN
53يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ {6} Kur'an-ı Kerim'debunlarla ilgili olarak şöyle buyuruyor:1-- Eksik ölçüp tartanların ??? haline!2- Onlar insanlardan kendilerine bir şey aldıkları zaman??? ölçerler.3- Kendileri başkalarına bir şey ölçtükleri veyatarttıkları zaman ????? ölçer ve tartarlar.4- Onlar tekrar diriltileceklerini ?????????????? mı?5- Büyük bir gün için.6- Öyle bir gün ki, insanlar o gün ?????????? huzurundadivan duracaklar (Mutaffifin, 83/1-6)وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ {1} الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ {2} وَإِذَاكَالُوهُمْ أَووَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ {3} أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ {4} لِيَوْمٍ عَظِيمٍ {5}يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ {6}
54tam ölçerler. divan duracaklar. (Mutaffifin, 83/1-6) Allah TealaKur'an-ı Kerim'debunlarla ilgili olarak şöyle buyuruyor:1-- Eksik ölçüp tartanların vay haline!2- Onlar insanlardan kendilerine bir şey aldıkları zamantam ölçerler.3- Kendileri başkalarına bir şey ölçtükleri veyatarttıkları zaman eksik ölçer ve tartarlar.4- Onlar tekrar diriltileceklerini zannetmiyorlar mı?5- Büyük bir gün için.6- Öyle bir gün ki, insanlar o gün Rablerinin huzurundadivan duracaklar (Mutaffifin, 83/1-6)