♦ Bu eski toplumun kendi çocuklarını feda etmesini sağlayan şey neydi?
Yaklaşık 500 yıl önce, şimdiki Peru’da bulunan Chimú’lar, dünya tarihinde bilinen en büyük toplu çocuk kurban etme olaylarında yüzlerce yavrusunu törenle öldürdüler..
-Şimdi arkeologlar bunun nedenini anlamaya çalışıyorlar..
Genç kurban, çöplerle dolu boş bir arsadaki sığ bir mezarda yatıyor. Peru’nun kuzey kıyısındaki bir köy olan Huanchaquito’da Paskalya’dan önceki Cuma günü.
-Birkaç yüz metre batıdaki sahil kafelerinden yükselen dans müziğinin nabzı, ürkütücü bir şekilde atan bir kalbe benziyor..
İşçiler kırık camları, plastik şişeleri ve kullanılmış pompalı tüfek kovanlarını temizleyerek antik bir çamur tabakasına oyulmuş küçük bir mezar çukurunun ana hatlarını ortaya çıkarırken buna yumuşak bir kürek sesi de eşlik ediyor .
-Arkeolog eğitimi gören, hastane önlükleri ve maskeleri takan iki üniversite öğrencisi, mezarın her iki yanına yüz üstü yatıp malalarla kazmaya başlıyor.
Ortaya çıkan ilk şey, tepesinde bir tutam siyah saç bulunan bir çocuğun kafatasının tepesidir..
-Malalardan boya fırçalarına geçiş yapan ekskavatörler, gevşek kumu dikkatlice süpürüyor, kafatasının geri kalanını ortaya çıkarıyor ve kaba pamuklu bir örtünün içinden çıkan iskelet omuzlarını ortaya çıkarıyor..
Sonunda çocuğun yanına kıvrılmış minik, altın rengi kürklü bir lamanın kalıntıları ortaya çıkıyor..
Trujillo Ulusal Üniversitesi’nden arkeoloji profesörü Gabriel Prieto mezara bakıp başını salladı. “Doksan beş” diye duyurdu.
-Kurbanların sürekli bir kaydını tutuyor ve E95 etiketli bu mezar, toplu mezar alanını ilk kez araştırmaya başladığı 2011 yılından bu yana kazılan 95’inci mezar..
-Buradaki korkunç sayım ve yakınlardaki ikinci bir kurban alanı sonuçta toplam 269 çocuğa ulaşacak. beş ila 14 yaşları arasında ve üç yetişkin..
-Kurbanların tümü, 500 yıldan fazla bir süre önce, dünya tarihinde benzeri görülmemiş olabilecek, dikkatlice planlanmış ritüel kurban eylemleri sırasında yok oldu.
– Prieto şaşkınlıkla başını sallayarak:
“Bu tamamen beklenmedik bir şey” diye haykırıyor.
Arkeolog ve baba, Huanchaquito-Las Llamas adlı bölgede yapılan üzücü keşfi anlamlandırmaya çalışırken bu sözler bir tür mantra haline geldi..
-Zamanımızda ve kültürümüzde, tek bir çocuğun bile vahşice ölümü en duygusuz kalpler dışında herkesin kalbini parçalıyor ve toplu katliam hayaleti her sağlıklı zihni dehşete düşürüyor. Bu yüzden şunu merak ediyoruz: Bugün bizim için düşünülemez olan bir eylemin nedeni hangi umutsuz koşullar olabilir?
Arkeologlar dünyanın her yerinde insan kurban edildiğine dair kanıtlar buldular ..
Kurbanların sayısı yüzlerce olabilir ve çoğu zaman bunların savaş esirleri, ritüel çatışmaların kurbanları veya bir liderin ölümü veya kutsal bir binanın inşası üzerine öldürülen hizmetliler olduğu kabul edilir..
-İbranice İncil de dahil olmak üzere eski metinler çocuk kurban etme uygulamasını doğruluyor, ancak arkeolojik kayıtlarda çocukların toplu olarak öldürüldüğüne dair açık kanıtlar nadirdir..
Amerika kıtasındaki ve muhtemelen tüm dünyadaki bilinen en büyük çocuk kurban alanı olan Huanchaquito’daki (wan-cha-KEE-toe olarak telaffuz edilir) keşif yapılana kadar, Aztek başkenti Tenochtitlán’daki (günümüz Mexico City) Templo Mayor’daydı . 15. yüzyılda 42 çocuğun öldürüldüğü yer..
-Prieto, Huanchaquito’yu kapsayan kasaba olan Huanchaco’da (wan-CHA-co olarak telaffuz edilir) büyüdü. Çocukken, kasabanın en yüksek tepesinde bulunan 16. yüzyıldan kalma İspanyol sömürge kilisesinin önünde boncuk avlıyordu..
-Öğleden sonralarını şehrin güney ucunda, Chimú halkının eski başkenti Chan Chan’ın kerpiç kalıntılarını keşfederek geçirdiğini hatırlıyor..
-15. yüzyılda zirveye ulaşan Chan Chan, Amerika kıtasının en büyük şehirlerinden biriydi ve Peru kıyısı boyunca yaklaşık 300 mil uzanan bir imparatorluğun iktidar merkeziydi.
Bu çocukluk deneyimleri Prieto’ya arkeolog olma konusunda ilham verdi ve Yale’den doktorasını alırken 3.500 yıllık bir tapınağı kazmak için memleketine döndü.
Daha sonra 2011’de yerel bir pizza dükkanının sahibi şaşırtıcı bir haber paylaştı: Çocukları ve mahallenin köpekleri, yakındaki boş bir arsanın kumlarından çıkan insan kemikleri buluyorlardı. Arkeoloğa araştırma yapması için yalvardı..
-Prieto ilk başta buranın uzun zamandır unutulmuş bir mezarlık olduğunu düşündü. Ancak kefenlere sarılı birkaç çocuğun kalıntılarını bulduktan sonra arkeolog, radyokarbon analizinin MS 1400 ile 1450 yılları arasına tarihlendiğini söylüyor ve çok daha büyük bir keşfe rastladığını fark etti..
Prieto, cenazelerin Chimú’ya özgü olmadığını fark etti..
Çocuklar alışılmadık pozisyonlarda defnedildi (alışılmış olduğu gibi dik oturmak yerine sırtüstü yattı veya yanlarına kıvrıldı) ve Chimú mezarlarında yaygın olarak bulunan süslemeler, çömlekler ve diğer mezar eşyalarından yoksundular..
-Bunun yerine birçoğu çok genç lamaların ve muhtemelen alpakaların yanına gömüldü. Yaşamsal gıda, lif ve ulaşım kaynakları olan bu And hayvanları, Chimú’nun en değerli varlıkları arasındaydı. Ve son olarak şu ortaya çıktı: Çocukların ve hayvanların birçoğunun göğüs kemiği ve kaburgalarında gözle görülür kesik izleri vardı..
-İpuçlarını anlamaya yardımcı olmak için Prieto, Tulane Üniversitesi’nden biyolojik antropolog ve adli tıp uzmanı John Verano’yu aradı. Verano, 13. yüzyılda Punta Lobos bölgesinde yaklaşık 200 erkek ve erkek çocuğunun öldürüldüğü Chimú katliamı da dahil olmak üzere And Dağları’ndaki ritüel şiddetin fiziksel kanıtlarını analiz etme konusunda onlarca yıllık deneyime sahip.
Huanchaquito’nun kalıntılarını inceledikten sonra Verano, çocukların ve hayvanların da aynı şekilde kasten öldürüldüğünü doğruladı; göğüs kemiği boyunca yatay bir kesi yapıldı ve ardından muhtemelen kalp çıkarıldı..
Kesim yerinin tutarlılığının yanı sıra kemiklerde herhangi bir “tereddüt işaretinin” (bıçak bıçağının durma-başlamaları) bulunmamasını özellikle çarpıcı buldu. “Bu bir ritüel öldürme ve oldukça sistematik” dedi.
-Ancak Huanchaquito’daki olayları yeniden inşa etmek zordur, bunun başlıca nedeni arkeologların ve tarihçilerin Chimú hakkında çok az şey bilmesidir. Onlarınki, çok az kişinin duyduğu, popüler hayal gücünde çok daha büyük bir yer tutan iki medeniyet tarafından tarihe kaydedilen en büyük imparatorluk olabilir: Çarpıcı duvar resimleri savaş esirlerinin kanlı kurbanını tasvir eden Moche ve Chimú’yu yenen İnka. 1470 civarında, ancak 60 yıldan biraz daha uzun bir süre sonra İspanyol işgalciler tarafından fethedildi..
Chimú hiçbir yazılı kayıt bırakmadı, dolayısıyla arkeolojik bulgular dışında onlar hakkında bilinen çok az şey İspanyol kroniklerinden geliyor..
-Bu kayıtlar, İnkaların bir kralın tahta çıkması veya ölümü üzerine yüzlerce çocuğu kurban ettiğini iddia ediyor (henüz arkeolojik kanıt bulunmayan bir iddia), ancak Chimú’nun benzer ölçekte çocuk kurban ettiğine dair hiçbir ipucu vermiyorlar. .
-Verano, benzeri görülmemiş sayıda kurbana atıfta bulunarak, “Şimdiye kadar Chimú’nun böyle bir şey yaptığına dair hiçbir fikrimiz yoktu” diyor. “Bu arkeolojinin şansı.”
Huanchaquito’da olup bitenlere dair önemli bir ipucu, kurban edilen kurbanların gömüldüğü kalın antik, kuru çamur tabakasıdır..
Prieto, derin çamurun şiddetli yağmur anlamına geldiğini ve kuzey Peru’nun kurak kıyılarında “bu tür yağmurların genellikle yalnızca El Niño ile birlikte geldiğini” açıklıyor..
Chan Chan’ın nüfusu, dikkatli bir şekilde yönetilen sulama sistemleri ve kıyı balıkçılığı sayesinde varlığını sürdürüyordu; bunların her ikisi de, iklim olayıyla ilişkili yüksek deniz sıcaklıkları ve şiddetli sağanak yağışlar nedeniyle kargaşaya sürüklenmiş olabilir..
Araştırmacıların teorisine göre şiddetli bir El Niño, Chimú krallığının siyasi ve ekonomik istikrarını sarsmış olabilir. Rahipleri ve liderleri, tanrıları yağmuru ve kaosu durdurmaya ikna etmek için umutsuz bir girişimle toplu kurban emrini vermiş olabilir..
– Prieto:
“Bu kadar çocuk, bu kadar hayvan, devlet adına çok büyük bir yatırım olurdu” diyor.
DePaul Üniversitesi’nde çocuk ve çocukluk tarihi konusunda uzman antropoloji profesörü Jane Eva Baxter, Chimú’ların çocuklarını tanrılara sunabilecekleri en değerli adaklardan biri olarak görmüş olabileceği konusunda hemfikir.
“Geleceği ve tüm bu potansiyeli feda ediyorsunuz” diyor. “Ailenizi sürdürmek, toplumunuzu geleceğe taşımak için harcanan tüm enerji ve çabayı, bir çocuk aldığınızda bunları elinizden alıyorsunuz.”
Çocuk sunmak aynı zamanda kuzey Peru’daki Kolomb öncesi toplumların ruhlar dünyasında iyilik kazanma çabalarında da bir evrimi temsil ediyor olabilir..
George Mason Üniversitesi antropoloji profesörü Haagen Klaus, dokuzuncu yüzyılda Moche’nin (Chimú’dan önceki kültür) yıkılmasından sonra bölgede çocuk kurban etmenin daha yaygın hale geldiğine dikkat çekiyor..
Mocheler, Chimú’nun daha sonra Chan Chan’da hüküm sürdüğü yerden sadece birkaç mil ve birkaç yüzyıl uzakta bulunan Ay Tapınağı’nda çok sayıda tutsak yetişkin savaşçıyı kurban etti.
– Klaus:
“Moche’nin sona ermesiyle birlikte fikirler eskidi ve ritüeller gücünü yitirdi.. Chan Chan’daki insanların bağlandığı çok daha büyük bir şey var gibi görünüyor. Kurbanlar, doğaüstü güçlerle çok dikkatli bir şekilde inşa edilmiş müzakereler ve iletişim biçimleridir. Onların anladığı şekliyle evrenle etkileşime giren Chimú’dur.”
Ruhları yatıştırma ve yağmuru durdurma ihtiyacı acil olabilir, ancak toplu kurban töreninin kendisi dikkatlice planlanmış gibi görünüyor..
Devlete ait sürülerden seçilen bir diğer önemli kaynak olan genç lamalar, etkinlik için özel olarak seçilmiş gibi görünüyor.
– Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi’nde devegiller uzmanı olan Nicolas Goepfert, dört ayaklı kurbanların iyi korunmuş kürklerini analiz etti..
Chimú’nun muhtemelen yaşlarına ve renklerine göre kurban etmek için belirli hayvanları seçtiğini belirledi. Örneğin koyu kahverengi lamalar genellikle açık kahverengi lamalarla birlikte defnedilirken, hiçbir beyaz veya siyah hayvan kurban edilmedi..
– Goepfert:
“İspanyol kroniklerinden İnkaların kurbanlık lamalar için bir renk koduna sahip olduğunu biliyoruz.. Belki Chimú da onları bu şekilde seçmiştir.”
Çocukların korkunç kaderleri için nasıl seçildiği bir sır olarak kalıyor..
Bilimsel araştırmalar, Huanchaquito’da öldürülenlerin hem erkek hem de kız olduğunu, bunların hepsine iyi bakıldığını ve çok az yetersiz beslenme veya hastalık belirtisi olduğunu gösteriyor..
-Dişlerinin izotopik analizi, onların genişleyen Chimú İmparatorluğu’nun birçok bölgesinden geldiklerini gösteriyor..
-Bazı çocukların kafataslarının arka kısımları doğal olmayan bir şekilde uzamış, bu da yalnızca uzak dağlık bölgelerde uygulanan kasıtlı bir kafatası modifikasyonunun kanıtı..
Fakat birçok soru cevapsız kalıyor.
-Çocuklar elit ailelerden mi yoksa fakir ailelerden mi geliyordu?
-Cenaze eşyaları olmadan bunu bilmek mümkün değil.
-Kurbanda kaç aile çocuklarını kaybetti?
-Yaklaşan felaket karşısında kendi rızalarıyla mı vazgeçildiler, yoksa zorla mı bırakıldılar?
-Şimdilik arkeologların bu soruya verecek bir cevabı yok. Ancak ele veren işaretler ve adli tıp ipuçları, olayların sırasını yeniden yapılandırmalarına yardımcı oluyor..
Kurumuş çamurda korunan ayak izleri ve izler, kurban alanına resmi bir geçit töreninin yapıldığını gösteriyor..
Küçük çıplak ayak izleri ve iradeleri dışında sürüklenen dört ayaklı hayvanların izleri, Prieto ve Verano’nun kurbanların canlı olarak mezarlarına götürüldüğünü ve orada öldürüldüklerini düşündürüyor..
Kalıntılarda böcek bulunmaması, çocukların dikkatlice kefenlere sarıldığı ve derhal lamaların yanına gömüldüğü anlamına geliyor..
Bu korkunç görev, başlarına aldıkları darbelerle öldürülen ve alanın kuzey tarafında çocukların arasına gömülen iki yetişkin kadına düşmüş olabilir..
Yakınlarda bir kaya yığınının altında sırtüstü yatan yetişkin bir erkeğin kalıntıları vardı. Alışılmadık derecede sağlam yapısı, arkeologların onun cellat olup olmadığını merak etmesine neden oluyor.
-Pahalı sunu, sel yağmurlarından kurtulmayı sağladı mı?
Bunu bilmek imkânsız ama bu rahatsız edici olay ölmekte olan bir imparatorluğun son, umutsuz yıllarına açılan bir pencere olabilir..
– Baxter:
“İşte kaybedecek en çok şeyiniz olduğu ve en fazlasını verdiğiniz zaman buradasınız” diyor. “Bu, Chimú’nun şu anda ve bu yerde nerede olduğuna dair çok şey anlatıyor.”
Onlarca yıl içinde İnka savaşçıları Chan Chan’ın duvarlarına varacak ve Chimú’yu tahttan indireceklerdi.
Huanchaquito’daki kazıyı tamamladıktan aylar sonra Prieto, Pampa la Cruz olarak bilinen bir yerde daha fazla kurban edilmiş çocuk ve lama ortaya çıkardığı haberini gönderdi..
Yeni alan, yüksek bir tepe üzerindeki başka bir boş arazidir, yalnızca burası büyük bir tahta haçla taçlandırılmıştır, dolayısıyla adı da buradan gelmektedir. Haç, neredeyse boğulmaktan kurtulan minnettar bir balıkçı tarafından bir asırdan fazla bir süre önce dikildi.
-Kıyı boyunca biraz daha güneyde, Huanchaquito’nun kurban kurbanlarını onurlandırmak için inşa edilen yeni bir anıtta, her insan kurban için bir tane olmak üzere, yeni dikilmiş palmiye ağaçlarıyla çevrili genç bir çocuk ve bir lama heykeli yer alıyor..
Pampa la Cruz’un zirvesi batıya doğru kesintisiz bir manzara sunuyor ve Peru kışında burayı ziyaret ettiğimde birkaç cesur sörfçünün soğuk sulara meydan okuduğunu görüyorum. Prieto şu ana kadar 132 Chimú çocuğunun kalıntılarını ortaya çıkardı; bunların çoğu göğüs boyunca tanıdık yatay bir kesi ile idam edildi ve basit kefenlerle gömüldü. İki bölgede bulunan kurbanların sayısı şu anda 269 çocuk, üç yetişkin ve 466 lamadan oluşuyor.
Ancak Prieto’yu zor durumda bırakan şey, tepenin zirvesinde kümelenmiş ve denize bakan eski bir Moche dönemi tapınağının kalıntılarına kazılmış dokuz mezardır..
Bu mezarlarda Chimú çocukları da var ama onlar papağan tüyleri ve oymalı ahşap süslemelerle süslenmiş elbiseler ve ayrıntılı başlıklarla gömülmüşlerdi. Dokuz kurbanın hiçbirinin göğsünde olağan kesik izleri yok, ancak birinin kafatası, kafaya alınan ölümcül bir darbe nedeniyle ciddi şekilde hasar görmüş.
Kazı alanında bulunduğum hafta boyunca Prieto, daha önce herhangi bir arkeolog tarafından keşfedilen hiçbir şeye benzemeyen, bir ucunda çıngırak bulunan devasa bir bakır bıçağı ortaya çıkardı. “Tanrım, bu nedir?” diye ağzından kaçırdı. Buraya gömülen çocukları öldürmek için kullanılan bıçak olabilir mi? Bu ihtimal hem heyecan verici hem de dehşet verici.
Prieto hâlâ toplu katliamların ardındaki motivasyonu ve mantığı anlamakta zorlanıyor. Ancak bir öğleden sonra öğle yemeği molası verirken, Chimú’ya daha hayırsever bir ışık tutan eski bir hikayeyi paylaşır. Sömürge kayıtları, İnka ve İspanyol fetihlerini takip eden, şu anda kuşatılmış olan Chimú’nun lideri Don Antonio Jaguar’ın, yeni İspanyol derebeylerine paha biçilmez bir hazineye kadar eşlik ettiği bir olayı anlatıyor.
Prieto, Huanchaco’daki efsanenin Don Antonio’nun onları peje chico’ya (küçük hazine) işaret ettiği ve peje grande’nin henüz keşfedilmemiş olduğunu söylüyor.
Prieto düşünceli bir tavırla, çatalıyla pirinci tabağının etrafına iterken, “Çocukların peje grande olduklarını, Chimú için en değerli şeyler olduklarını düşünmek isterim ” diyor. “Hayatları altından daha değerli olmalı.”