Yazıda Neler Var?
1788 – 1860 yılları arasında yaşayan Alman filozof Arthur Schopenhauer, 19. yüzyılın başlarında Alman İdealizmi ve Romantizm hareketleri için önemli bir figürdü.
Genellikle kasvetli ve tam bir karamsar olarak kabul edilen Schopenhauer, hüsranla dolu ve temelde acı veren bir insanlık durumunun sanatsal, ahlaki ve çileci farkındalık biçimleriyle üstesinden gelmek için savunucu yollarla ilgilendi. O, insanı hayatta kalmaya ve üremeye iten güç olan ‘yaşam iradesi’nin dünyanın itici gücü olduğuna ve mutluluk, sevgi ve entelektüel tatmin arayışının özünde beyhude ve her halükarda doğuştan gelene ikincil olduğuna inanıyordu.
Estetik vizyonu, irade doktrini ve özlü yazı stili, kendi zamanının Romantiklerini olduğu kadar sonraki birçok filozofu da etkiledi. Schopenhauer, belki de diğer tüm büyük filozoflardan daha fazla, popülerlikteki eğilimlere ve modalara maruz kaldı. Ünlü olmaktan ve şöhretten neredeyse tamamen bilinmezliğe düştü, ancak en azından genç Wittgenstein ve Nietzsche üzerinde algılanan etkisi nedeniyle, son yıllarda tekrar toparlandı.
Arthur Schopenhauer Kimdir?
Arthur Schopenhauer, 22 Şubat 1788’de Danzig’de (günümüz Gdansk, Polonya) doğdu. Babası başarılı bir tüccar olan Heinrich Floris Schopenhauer’di ve annesi ise yetenekli yazar Johanna Trosiener. İkisi de zengin Alman ailelerinin torunlarıydı. Danzig, 1793’te Prusya güçleri tarafından işgal edildiğinde, aile Hamburg’a taşındı. Schopenhauer, gençliğinde babasıyla birlikte çok seyahat etti. Hem Fransa’da hem de İngiltere’de farklı dönemler boyunca yaşadı.
1805’te, 17 yaşındayken babası öldü ve Schopenhauer bir süre Hamburg’daki aile işini devraldı. Bu gelişme onu bir gecede zengin bir adam yaptı. Ancak annesi, yazarlık kariyerini sürdürmek için o zamanlar Alman edebiyatının merkezi olan Weimar’a taşındı ve Johann Wolfgang von Goethe’nin arkadaşı ve gözdesi oldu. Bir yıl sonra Arthur ve kız kardeşi de ona katıldı.
Kadınlar için kabul edilebilir derecede iyi görünümlü ve çekici olan Schopenhauer, romantik ilişkilerden yana asla rahat değildi. Hatta annesinin de etkisiyle kadınlara karşı kin güttüğü bilinir.
“Modern dünyayı kemiren cüzamın yayılmasına en büyük katkıyı kadınlar yapmıştır… Tıpkı mürekkepbalığı gibi, kadın da gerçeği saklama silahını kuşanır ve yalanın içinde rahatça hareket eder… Onlar için sabahtan akşama kadar kibarlık güldürüsü oynuyoruz.”
İş ve ticaret hayatıyla pek ilgilenmeyen Schopenhauer, öğrenimini finanse etmek için özel imkanlarını kullandı. 1809’da Göttingen Üniversitesi’ne, Platon ve Kant’a konsantre olmasını tavsiye eden Gottlob Ernst Schulze’nin altında Metafizik ve Psikoloji okumak için girdi. 1811’den 1812’ye kadar Berlin Üniversitesi’nde önde gelen Kant sonrası Johann Gottlieb Fichte ve ilahiyatçı Friedrich Schleiermacher tarafından verilen derslere katıldı, ancak hem Fichte’nin aşırı idealizmi olarak gördüğü şeye hem de Schleiermacher’in idealizmine karşı tepki gösterdi. Felsefenin amacının Tanrı hakkında bilgi edinmek olduğu iddiasına…
Doktora tezini “Über die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde” (Yeterli Temel İlkesinin Dörtlü Kökü Üzerine) Jena Üniversitesi’ne sundu ve doktora derecesini aldı.
1814’ten 1818’e kadar, ufuk açıcı eseri “Die Welt als Wille und Vorstellung” (İsteme ve Tasarım Olarak Dünya) üzerinde çalıştı ve 1819’de yayınladı.
Schopenhauer, 1820’de Berlin Üniversitesi’nde öğretim görevlisi oldu ve kasıtlı olarak etkileyici, ancak nihayetinde anlamsız bir dil kullanmakla suçladığı öğretim üyesi G. W. F. Hegel’e muhalefet etmeye başladı. Öğrencileri Hegel’den uzaklaştırmak için başarısız bir girişimde bulunarak, kendi derslerini Hegel’inkilerle çakışacak şekilde planladı. Bu planın başarısız olması sonucunda akademiyi bıraktı ve bir daha asla bir üniversitede öğretmenlik yapmadı.
“Bu çığırtkan (Hegel) o lanetli, anlaşılmaz yazılarıyla Almanya’nın tüm beyinlerini zehirledi.”
1821’de 19 yaşındaki opera şarkıcısı Caroline Richter’e aşık oldu ve onunla birkaç yıl boyunca bir ilişki yaşadı. Caroline’ın ısrarlarına rağmen, “evlenmenin kişinin haklarını yarıya indirmek ve görevlerini ikiye katlamak anlamına geldiğini” iddia ederek asla evlenmedi.
“Bana neden evlenmediğimi hiç sormayın: sahip olabileceğim oğullar için duyacağım acımadan kaçındım.”
Bir süre Mannheim ve Dresden’de yaşadı ve birkaç kez kısa süreliğine İtalya’yı ziyaret etti, ancak sonunda Berlin’e geri döndü. 1831’de, 43 yaşındayken, kendisini reddeden 17 yaşındaki Flora Weiss adlı daha genç bir kadınla ilgilenmeye başladı.
1831’de Berlin’de bir kolera salgınının patlak vermesinden hemen sonra hem Schopenhauer hem de Hegel şehirden uzaklaştı. Daha sonra Hegel Berlin’e döndü, enfeksiyona yakalandı ve öldü, ancak Schopenhauer 1833’te Frankfurt’a kalıcı olarak yerleşti. Ölümüne kadar yirmi yedi yıl boyunca orada kaldı, birbirini izleyen evcil köpekler dışında tek başına yaşadı.
“Dünyada köpekler olmasaydı” diyordu Schopenhauer, “yaşamak istemezdim.”
1836’da “Über den Willen in der Natur” (Doğadaki İrade Üzerine), 1839’da “Über die Freiheit des menschlichen Willens” (İstencin Özgürlüğü Üzerine) dahil olmak üzere yazmaya ve yayınlamaya devam etti. 1840’ta “Über die Grundlage der Moral” (Ahlakın Temeli) ve 1851’de “Parerga und Paralipomena” adlı bir dizi felsefi düşünce ve kasvetli denemeler ve aforizmalardan oluşan son kitabı, beklenmedik bir şekilde en çok satanlar arasına girdi.
Ancak yaşlandıkça, karamsarlığı ve hayata dair kasvetli bakış açısı neredeyse gülünç derecede arttı. Bir noktada insanlara, ilerleyen günlerde daha iğrenç bir şeyle karşılaşmamaları için her sabah bir kara kurbağası yutmalarını tavsiye etti.
Schopenhauer, felsefesinin hayranı olan çekici heykeltıraş Elisabet Ney ile olan ilişkisi sayesinde, ancak son yıllarında bir tür tatmin yaşadı. 1860’ta sağlığı bozulmaya başladı ve 21 Eylül 1860’ta 72 yaşında kalp yetmezliğinden öldü.
Arthur Schopenhauer Felsefesi
Arthur Schopenhauer, tipik bir filozof değildi. Hinduizm ve Budizm hakkında gerçekten ilgili ve bilgiliydi ve Batı ve Doğu Felsefesi arasında ciddi paralellikler kuran tek büyük Batılı filozoftu. Açıkça ateist olan ilk büyük filozoftu ve sanat ile estetiği bu kadar yüksek bir yere konumlandırması olağandışıydı. Aynı zamanda Almanya’nın en iyi yazarları arasında kabul edilen filozofun, zarif ve özlü yazı stili, bağımsız aforizma ve espri kitaplarının yayınlanmasına bile yol açtı.
25 yaşındaki Schopenhauer’in doktora tezi, onun hakim olan Almanlara karşı kullanmaya devam edeceği argümanların çoğunu zaten içeriyordu. Bazı açılardan, tüm Alman İdealist hareketinin mutlak antitezi olarak kabul edilebilir: Büyük sistemlerden nefret eder, tekil düşünceleri takip etmeyi tercih eder ve onların dini duruşlarına ve Alman milliyetçiliğine karşı çıkardı.
En önemli eseri genellikle 1819 tarihli “İsteme ve Tasarım Olarak Dünya” olarak kabul edilir ve hayatın genel olarak olumsuz bir ışık altında değerlendirilmesi ve algılanması olan “karamsarlık” doktrinini açıklar. Dramatik ve güçlü eserinde, dünyayı adaletsizlik, hastalık, baskı, acı ve zulümle dolu gerçekten korkunç bir yer olarak tanımlar.
Leibniz’in bunun tüm olası dünyaların en iyisi olduğu görüşünün aksine, Schopenhauer bunun aslında tüm olası dünyaların en kötüsü olduğunu ve sadece biraz daha kötü olsaydı, artık devam edemeyeceğini kanıtlamaya çalışır. Mevcut 19. yüzyıl Almanya’sındaki Romantik çağdaşlarının çoğunun geniş kapsamlı iyimserliğinin aksine, temelde hiçbir zaman ulaşılamayan bir tatmin isteği ile karakterize edilebileceğinden, tüm varoluşun nihayetinde boş olduğunu hissetmiştir.
“Dünya üzerinde sadece iki kişi kalsa, daha güçlü olanın, çizmelerini cilalamak uğruna cila yokluğunda yağını almak için biricik yoldaşını öldürmekte bir an bile tereddüt etmeyeceğine canı gönülden inanıyorum.”
Schopenhauer, kendisini bir Kantçı olarak adlandırdı ve başlangıç noktası kesinlikle Kant’ın evreni fenomenal (göründükleri ve duyularımızı kullanarak algılanabilen şeyler) ve numenal (kendinde olan şey, gerçek bilgi) olarak ayırmasıydı.
Schopenhauer, çokluk fenomenal deneyimin bir parçası olduğu için, numenal gerçekliğin tekil, tek, farklılaşmamış, ayırt edilemez bir şey olması gerektiğini öne sürerek Kant’ın ötesine fazladan bir adım attı. Numenin, bizim irade dediğimiz ile aynı olduğu sonucuna vardı ya da en azından irade, deneyimleyebileceğimiz gerçek bilginin en dolaysız tezahürüydü.
“Akıl canlıdır, dönüşüm yasasına boyun eğer ve aklın kendisi dönüştürücüdür. Ancak yaşam bir görünüşten ibarettir, dolayısıyla akıl da bir görünüş yetisinden başka şey değildir, Maya’nın (Hint mitolojisinde ‘yanılsama’) alanına aittir: Her şeyi bilen iradedir, irade her şeydir!”
Aslında 20. yüzyıl Einstein sonrası madde anlayışına çarpıcı biçimde benzeyen bir fikir olarak, fiziksel evreni, nesnelerin ve maddenin yalnızca temel enerjiden oluştuğunu tanımladı. Yani aslında, “irade” etiketinin kullanılması belki de önemli değildi, ‘kuvvet’ ya da ‘enerji’yi eşit olarak kullanabilirdi.
Aşık olmayı bile bu üreme dürtüsünün bilinçsiz bir öğesi olarak gördü ve modern zevklere göre oldukça şüpheli bazı çekim yasalarını sıraladı. Örneğin, uzun boylu insanlar kısa boylu insanlara çekiliyor, böylece çocukları daha orantılı oluyordu.
Mutluluğun peşinde koşmanın ve çocuk sahibi olmanın, türlerin çoğalmasının çıkarları için tek bir fikir olarak düşünmemize neden olan, birbirinden kökten ayrı iki fikir olduğunu savundu. Sevgiyi kısmen savunurken, sevgi kadar güçlü bir gücün bizi bu role zorlayabileceğini ve biyoloji akıldan daha güçlü olduğu için aslında aşık olmaktan başka seçeneğimiz olmadığını düşündü. Hayatta kalma ve üremeye yönelik bu vahşi ve güçlü dürtünün temelde dünyada acıya neden olduğunu ve bir irade dünyasında içkin olan acıdan kurtulmanın tek yolunun sanat olduğunu savundu. Felsefe ve mantık gibi söylemsel düşüncenin, arzunun veya iradenin doğasına ne dokunabileceği ne de onu aşabileceği sonucuna vardı. Felsefe ve mantığı sanattan, sevgi dolu nezaketten ve belirli dini disiplin biçimlerinden daha az önemli olarak gördü.
Schopenhauer’e göre, estetik bakış açısı bilimsel bakış açısından daha nesneldi, çünkü aklı sanat biçimindeki ‘irade’den ayırıyordu. Bedenin yalnızca ‘irade’nin bir uzantısı olduğunu, sanatın ise sanatçının herhangi bir yaratma girişiminden önce aklında bulunan kendiliğinden bir eylem veya önceden belirlenmiş bir fikir olduğunu ve bu nedenle ne bedene ne de akla bağlanamayacağını savundu.
Birincil ahlaki teşvikler, görevinin merkezi bir yönüydü: Şefkat (ahlaki ifadenin gerçek motivasyonu) ve kötülük ve egoizm (ahlaki teşviklerin yozlaştırıcıları). Aşkı (erotik aşktan ziyade Antik Yunan “agape” kavramında olduğu gibi) insanın ruhunda görünmeyen ve dünyayı dramatik bir şekilde şekillendiren son derece etkili bir güç olarak gördü. Fikirlerinin birçoğunda Budizm’in ve Dört Yüce Gerçek’in etkisi gözlemlenebilir.
Schopenhauer, siyaseti fazla düşünmedi ama genel olarak, insanları kendi kurtuluşlarını gerçekleştirme konusunda özgür bırakacak olan sınırlı bir hükümetten yanaydı. Ayrıca Thomas Hobbes’un sosyal sözleşme teorisine de katılmış ve türümüzün doğuştan gelen yıkıcı eğilimlerini kontrol etmek için devleti ve devlet şiddetini gerekli görmüştür.
Ünlü Alman filozof, kuzey beyaz ırklarına medeniyet önceliği atfederek, ırklar hakkında belirgin bir hiyerarşik kavrayışa sahipti. Ancak buna rağmen, ırkların farklı muamele görmesine de kesinlikle karşıydı ve hararetli bir şekilde kölelik karşıtıydı. Ayrıca Yahudi aleyhtarı görüşlere (Hıristiyanlığın Yahudiliğin materyalist temeline karşı bir isyan oluşturduğunu savunarak), kadınlara şovenist bir tavırla (“kadının doğası gereği itaat etmesi gerektiğini” iddia ederek) ve öjeni olasılıklarına karşı bir taraf tutmuştur. Ancak, diğer birçok sosyal konuda genel olarak liberal görüşlere sahipti ve intihar ve eşcinsellik gibi konularda tabulara şiddetle karşıydı. Tıpkı insanlar gibi, ‘irade’nin olağanüstü tezahürleri olarak gördüğü hayvan hakları konusunda çok endişeliydi.
Arthur Schopenhauer Kitapları
Dünyanın anlaşılmaz, akılsız prensipler üzerine kurulu nedenselliklerinin olduğunu savunan Alman yazar, filozof ve eğitmen Arthur Schopenhauer’in başlıca eserlerinden bazılarını şöyle listeleyebiliriz:
- Aşkın Metafiziği / Yapı Kredi Yayınları
“Romantik aşkın en yüksek biçimi bile, cinselliğe olan doğal ihtiyacın ve türün kendini sürdürme arzusunun zihinsel bir ilavesinden veya gerekçesinden başka bir şey değildir. Cinsel arzularımıza yenik düştükten sonra, bizim aracılığımızla üremeye çalışan hayatta kalma içgüdüsüne bir kez daha aldandığımızı anlıyoruz. Yaşla birlikte cinsel arzunun azalması bu nedenle bir kurtuluş olarak karşılanmalıdır.”
- Hayatın Anlamı / Say Yayınları
Shopenhauer, insan yaşamını anlamsız buluyor. Hayatta çok fazla acı ve ıstırap olduğu için Tanrı’nın varlığını inkar ediyor ve insanların hayatlarını anlamlı kılmak için mantıksız bir şekilde O’nu varsaydığına inanıyor. Ayrıca böyle bir dünyanın yaratılmasının bir hata olduğunu iddia ediyor. İnsanoğlunun bu dünyadaki yaşamı, net bir amacının olmadığı bir süreçtir. Bu nedenle, yalnızca amaçsız bir devamdır. Ona göre hayatın çoğu acı ve ıstırapla çevrili olduğundan değersizdir.
- Kadınlar ve Diğer Konular / Gece Kitaplığı
“Kadınlar… güce değil, zanaata bağlıdırlar; içgüdüsel kurnazlık kapasiteleri ve doğru olmayanı söyleme konusundaki kaçınılmaz eğilimleri bundandır. …Doğa, kadını savunması ve koruması için gizleme sanatlarıyla donatmıştır ve doğanın erkeğe fiziksel güç ve akıl şeklinde bahşettiği tüm güç, kadına bu formda verilmiştir. Bu nedenle, gizlenme kadında doğuştan vardır ve neredeyse zeki olan kadar aptalın da bir özelliğidir.”
- Akıl Zayıflığı / Say Yayınları
“Cemiyet hayatımızın neresine el atarsak atalım, akla çağrıda bulunan, ‘aklı başa getirmeyi’ buyuran bir çürüme, bozulma ve dağılma manzarası ile karşılaşıyoruz. Oysa milletçe ekseriyetimizin şiarını belirleyen şey popüler “bize akıl değil para lazım” deyişinde ifadesine kavuşmuş vaziyette. Asıl yoksun olduğumuz şeyin yokluğunun idrakine bir türlü varamıyor, o yoksulluğu mütemadiyen başka bir şeyin varlığı ile beyhude yere dindirmek istiyoruz.”
- İsteme ve Tasarım Olarak Dünya / Biblos Yayınevi
İrade ve Temsil Olarak Dünya, ontoloji, metafizik, ahlak veya estetik kavramlarını sentezlemeyi amaçlayan bir katedral, muazzam bir eser. Kant’ın bir müridi olan Schopenhauer, Kantçı idealizmi devralır ve dönüştürür…
Bu içerik de ilginizi çekebilir: Marilyn Monroe: Ölümünün Arkasındaki Trajik Hikaye İntihar mı, Cinayet mi?