Yıllardır Antik Mısır heykellerinin burnunun kırık olmasının nedeninin, normal bir aşınmanın sonucu olduğu düşünülüyordu. Ancak birçok heykelin kırık burunlu olmasının asıl nedeni ortaya çıktı: bilerek kırılmışlardı!
Solda, III. Amenemhat’ın Heykeli, yaklaşık MÖ 1859-1814. C: Cleveland Sanat Müzesi. Sağda: III. Senwosret’in yüzü. Yaklaşık MÖ 1878-1840. C: Metropolitan Sanat Müzesi.
Birçok arkeolog ve müze küratörü gibi, Brooklyn Müzesi’ndeki Mısır, Klasik ve Eski Yakın Doğu koleksiyonlarından sorumlu Edward Bleiberg, pek çok Antik Mısır heykelinin burunlarının eski oldukları için kırıldığını varsaymıştı.
Ancak Bleiberg, bunun müze ziyaretçilerinin sorduğu en sık sorulan sorulardan biri olduğunu fark ettiğinde, konuyu daha yakından incelemeye karar verdi.
(3.500 Yıl Önce Bu Çiftin Diğer Dünyada Zarar Görmesi İstenmiş)
Evet, üç boyutlu bir heykelin üzerindeki çıkıntılı burnun kolayca kırılabileceği mantıklı görünüyor, ancak düz kabartmalarda da burunların kırıldığını fark ettiğinizde, komplo çok hızlı bir şekilde büyüyor ve bu kazayla kolayca gerçekleşemez. Bunu birisi bilerek yapıyor olmalıydı. Peki neden?
Solda: bir devlet yetkilisinin yüzü. MÖ 380–342. C: Metropolitan Sanat Müzesi. Sağda, Amenhotep, Nebiry’nin oğlu. Yaklaşık MÖ 1426–1400. Brooklyn Müzesi
Konuyla ilgili bir serginin küratörlüğüne yardımcı olan Bleiberg’e göre, yanıt, bu heykellerin, ikonoklazma (ikon düşmanlığı) örgütlü eylemlerinde kasıtlı olarak hasar görmüş olması.
Bleiberg’in anlattığı gibi, ipuçlarını takip ettiğinizde, bulduğunuz şey, bölgenin eski yöneticilerinin siyasi hedeflerine işaret eden yaygın bir kasıtlı yıkım modeli.
(Mısır’ın İlk Kadın Firavununu Tarihten Silmeye Çalışmışlar)
Mısır devletinin dini, kralların karşılığında Mısır’a bakan bir tanrı sağladığı bir düzenlemeden oluşuyordu. Heykeller ve kabartmalar genellikle tanrıların seçkinlerden gelen sunuları aldığını gösteriyor. Ayrıca Antik Mısırlılar, tanrıların ve insanların görüntülerinin gücünün olduğuna (veya bir tanrının ya da kişinin özünün ya da ruhunun kendilerine adanmış bir heykelde yaşayabileceğine) inandığı için, heykellerin ritüelleri yerine getirmede, tanrıları “beslemede” ve tanrıların gücünü korumada aktif bir rolü vardı. Sonuç olarak İkonoklazm eylemleri bu gücü bozabilirdi.
Setju’nun steli. Yaklaşık MÖ 2500-2350. C: Brooklyn Müzesi.
Yıkım eğilimleri, hedeflerin “bir görüntünün gücünü” devre dışı bırakmak için özel olarak seçildiğini ortaya koyuyor. Bir burnu parçalamak, heykel ruhunun nefes almasını önleyecekti. Kulaklarını kırmak bir duayı duyamamasına neden olacaktı. İlahi işaretleri kırmak güçlerini etkisiz hale getirebilirdi. Sağ eli kesmek, sunuları almalarını engelleyecekti. Ve insanların tanrılara sunular verdiğini gösteren heykellerde, sol kolu parçalamak bu tekliflerin yapılmasını önleyecekti.
Söz konusu heykellerin kırılmış burunları, sistematik bir ikonoklazma kampanyası olduğuna dair tek ipucu değil: Kendi tasvirinin zarar görmesine dair endişeleri gösteren yazılı metinler var. Ayrıca firavunların, tasvirlerine zarar vermeye cesaret edebilecek herkese korkunç cezalar vereceğine dair kararnameler yayınlıyordu.
Solda, Yuny ve Karısı Renenutet, MÖ 1294-1279. Sağda, Ritüel Figür, MÖ 380–246. C: Metropolitan Sanat Müzesi
Gerçekten de, “büyük ölçekte ikonoklazma… esas olarak politikti” diyor Bleiberg. Heykelleri kırmak, hırslı yöneticilerin, tarihi kendi avantajlarına yeniden yazma konusunda yardımcı oldu.
Yüzyıllar boyunca bu yok etme eylemi, genellikle cinsiyet çizgileri boyunca ortaya çıktı: Otorite ve mistik kültürel hayal gücünü besleyen iki güçlü Mısır kraliçesinin mirası (Hatşepsut ve Nefertiti) görsel kültürden büyük ölçüde silindi. Bu durum, temsil ettikleri figürün gücünü meşrulaştırmak için oluşturulan tasvirlerin, daha sonra özellikle bu gücü zayıflatmaya yönelik şekillerde nasıl zarar görebileceğinin mükemmel bir örneği oldu.
Solda bir kraliçenin yüzü. MÖ 1353–1336. Sağda, başlık giymiş Hatşepsut. MÖ 1479–58. C: Metropolitan Sanat Müzesi
Kocası II. Thutmose’nin erken ölümünün ardından Hatşepsut, üvey oğlu III Thutmose ile birlikte firavun olarak ortaklaşa hüküm sürdü. Hatşepsut öldüğünde, III Thutmose, soy hattını üvey annesininki yerine kendi kan hattına aktarmak ve oğlu II Amenhotep’i bir sonraki firavun yapmak istedi. Bu yüzden, çeşitli yıkım eylemleriyle sürdürülen Hatşepsut’un hatıralarını silmek için bir organizasyon başlattı.
Örneğin, ilahi bir gücün simgesi olan ve Hatşepsut’un başlığına takılan kutsal bir kobra olan uraeus’a, koruyucu gücünü devre dışı bırakmak amacıyla zarar verildi. Hatşepsut’un kraliyet meşruiyetinin sembolü olan sakalı, gücünü geçersiz kılmak için kaldırıldı ve heykelin içinde yaşadığına inanılan ruhunun nefes almasını önlemek için burnu kırıldı. Sonunda, kafası vücuttan koparıldı ve heykele özgü herhangi bir güç etkin bir şekilde devre dışı bırakıldı.
Akhenaten ve kızı, Aten’e hediyeler sunuyor. MÖ 1353-1336. C: Brooklyn Müzesi
Daha da ilginci Bleiberg, heykel tahribatı işi için görevlendirilen kişilerin, yüksek vasıflı insanlar olduğuna inanıyor. Belirli heykel parçalarına erişmek ve bunları kaldırmak küçük bir başarı değildi; bilgi gerektiriyordu ve kesinlikle tesadüfi değildi.
Digventures. Artsy. Julia Wolkoff. 11 Mart 2019.