Çocuklar dünyaya neyin doğru; neyin yanlış olduğu bilgisine sahip olarak gelmezler. Doğdukları andan başlayarak, özellikle de 2 - 2,5 yaşlarından itibaren hayatı öğrenmek için müthiş bir gayretin içine girerler. Çocukların öğrenme şekli, yetişkinlerden farklı olarak tamamen denemeye dayalıdır. Jean Piaget’ye göre çocuklar soyut olan şeyleri değil; somut olan veya tecrübe ederek somutlaştırabildikleri şeyleri öğrenebilirler.
Çocuklarda soyut düşünce ise 12 -13 yaşlarından itibaren gelişmeye başlar. Dolayısı ile çocuk eğitiminde sıklıkla kullanılan sözel uyarı, nasihat, ikaz ve tehdit gibi yöntemler, çocukların algılayabilmeleri açısından soyut ifadeler olduğu için, çocuğa davranış kazandırma noktasında etkili olamaz. Çocuklar, hayatı ve hayatları ile ilgili kuralları yaşayarak, deneyerek, ve tecrübe ederek öğrenirler. Hayatı ve kuralları, onlara bir kitaptan anlatır gibi öğretemeyiz.
Çocuğa kural koymak neden önemlidir?
Çocukların öğrenebilmeleri için denemeye, tekrar ve tekrar denemeye ihtiyaçları vardır. Kuralların kesin olduğunu anlayana kadar da denemelerine devam edeceklerdir. Ancak kuralın kesin olduğunu anladıklarında denemekten vazgeçerler. Çocuklar, hangi davranışların doğru; hangi davranışların yanlış olduğunu kurallar sayesinde öğrenirler.
Örnek:
Beş yaşındaki çocuğunuz bıçakla oynamak istiyor. Ona bıçağı verir misiniz? Sanırım cevabınız: “Hayır, tabiî ki vermem” olur. Ama çocuğunuz bıçakla oynamakta ısrarcı ve diretmeye devam ediyor. Ağlamaya başladı, kendi yerden yere atıyor, bir taraftan da size “Sen çok kötü bir annesin, çok gaddarsın, seni sevmiyorum” diye sitemde bulunuyor ve hıçkırarak ağlamaya devam ediyor. Yine de vermez misiniz bıçağı? “Hayır”.
Neden? Çünkü bıçağın tehlikeli olduğunu ve çocuğunuzun kendine zarar verebileceğini bilirsiniz ve bu yüzden bıçağı ona vermeniz mümkün değil. Bıçakla oynamanın tehlikeli olabileceğini çocuğun bilmesini beklemezsiniz. Diğer taraftan, artık bıçağı alamayacağını anlayan çocuğunuz sonrasında ne yapar? Bıçağı ona vermediniz diye size karşı içinde bir kin, kızgınlık veya öfke var mıdır? Tabi ki Hayır. Bıçağı alamayacağını anlayan çocuk, hiç bir şey olmamış gibi hemen kendisine başka bir oyun bulur ve oynamaya devam eder. Sanki az önce hıçkırarak ağlayan, hatta kendini yerden yere atan çocuk kendisi değilmiş gibi oynamaya devam eder. İstisnasız bütün çocuklar da aynı şekilde davranırlar.
Doğrunun ve yanlışın ne olduğunu anne babalar bilir. Çocuklardan, doğrunun ve yanlışın ne olduğunu biliyor olmasını beklemek fazla iyimserlik olur. Çocuklar anne babalarından, kararlı olmalarını ve kendileri için kesin ve anlaşılır kurallar koymalarını isterler ve buna ihtiyaç duyarlar. Çünkü çocuklar, neleri yapıp neleri yapamayacaklarını kurallar sayesinde öğrenirler.
Kuralların çocuklara faydası nedir?
Bir çocuk için olabilecek en kötü durumlardan biri, kuralların olmadığı bir aile ortamında büyümek zorunda kalmasıdır. Kurallar, özgürlüğü kısıtlayan sınırlar gibi algılansa da esasen insanoğlu doğası gereği kuralların varlığına her zaman ihtiyaç duyar. Kuralların olmadığı bir dünyada insanoğlu mutlu olamaz ve böyle bir durumda kuralları kendisi koymaya çalışır.
- Kurallar, çocuklara araştırma yapma imkânı sağlar. Çocuklar hayatı yaşayarak ve tecrübe ederek öğrenirler. Özellikle iki yaşlarından itibaren yoğunluk kazanan araştırma çabaları sayesinde hayatın ne olduğu ile ilgili bilgileri öğrenirler.
- Kurallar, çocuğa onaylanan davranışların ne olduğunu gösterir. Çocuklar hangi davranışların doğru; hangi davranışların yanlış olduğunu kurallar sayesinde öğrenirler.
- Kurallar, çocuğa aile içi ilişkileri anlama fırsatı verir. Çocuklar aile içi ilişkilerde ne kadar yetki sahibi olduklarını ve anne babayla olan bu ilişkiyi ne kadar kontrol edebileceklerini görmek isterler. Çocuklar kuralları test ederler. Böylece neleri yapabileceklerini, neleri yapamayacaklarını, ne kadar ileri gidebileceklerini, çok ileriye giderlerse ne olacağını ve ailede kontrolün tam olarak kimde olduğunu görmek ve anlamak isterler. Bu onların hayatı öğrenme şekilleridir.
- Kurallar, çocuğa güven duygusu verir. Üç yaşında bir çocuk düşünün. Daha tabureye basmadan musluğa yetişemiyor. Kendi suyunu koyup içemiyor. Bisiklete binemiyor. Ama ebeveynine istediği her şeyi yaptırabiliyor. Eğer anne babası istediğini yapmayacak olsa, birazcık somurtmayla veya birazcık ağlamayla onları kararlarından kolayca vazgeçirtebiliyor. Sizce böyle bir ailede kontrol kimdedir?
Çocuğun güven içerisinde büyüyebilmesi için sağlıklı bir aile ortamı en önemli gerekliliklerden biridir. Sağlıklı bir aile yapısından söz edebilmek için ise, aile içi hiyerarşinin düzgün ve sağlıklı olması gerekir. Eğer kontrolü çocuğa bırakırsanız, ailede mutlaka olması gereken hiyerarşik düzeni en başta siz zedelemiş olursunuz. Hiyerarşik düzenin olmadığı bir aile ortamında, çocuk kendini güvende hissedemez ve ne yazık ki böyle bir ortamdan en başta çocuk zarar görür.
Çocuklar, ebeveynlerinin anne baba gibi davranmalarını isterler. Onların tam olarak ihtiyaç duydukları şey, anne babalarının her zaman kendileri için güvenebilecekleri bir rehber olabilmesidir. Ebeveyn, en başından itibaren bu güveni çocuğuna verebilirse, çocuk ilerleyen yaşlarında da anne babasına rahatlıkla güvenebilecek ve bir güven sorunu yaşamayacaktır.
Sert kurallar mı daha iyidir yoksa yumuşak kurallar mı?
- Sert kurallar:
Sert kurallar, öğrenmeyi ve sorumluluk kazanmayı engeller, çocuğu bağımlı ve pasif hale dönüştürür ve zamanla çocuğun isyan etmesine yol açar. Örnek:
Çocuğunuz 15 yaşında olmasına rağmen okul dışında istediği herhangi bir faaliyete katılmasına izin vermiyorsunuz. Ödevlerini yaptıktan sonra bile telefonu kullanamıyor. Giyeceklerini bile onun tercihini dikkate almadan siz seçiyorsunuz. Ve hala ilkokul yıllarında olduğu gibi 21:00 de yatıyor. Siz sadece onun derslerine odaklanmasını, derslerinde başarılı olmasını ve ileride büyük bir adam olmasını istiyorsunuz.
SONUÇ: Ne yazık ki çocuğunuz derslerinde ortalamanın üstüne bile çıkamıyor. Üstelik size karşı ilgisiz davranıyor ve sürekli surat asıyor. Özgür olmadığından yakındığında ise hemen onun kötü notlarını ve soğuk tavırlarını önüne koyuyorsunuz. Ve bu kısır döngü böylece devam edip gidiyor. Bu tarz kuralları uygulamaya devam ettiğiniz sürece, ne yazık ki durum belki de daha da kötüleşerek devam ediyor olacak.
- Yumuşak Kurallar:
Yumuşak kurallar, öğrenmeyi ve sorumluluk kazanmayı engeller, aşırı denemeyi teşvik eder. Yumuşak kurallar karmaşık mesajlar iletir. “Hayır”, zamanla “Evet” ya da “Olabilir” anlamına gelebilir. Yumuşak kurallar teorik olarak kulağa hoş gelebilir, ancak pratikte hiç de olumlu olmayan sonuçların doğmasına sebep olur. Kuralların aşırı zorlanmasına, yanlış davranışların artmasına ve çocuğun anne babaya karşı gelme davranışı göstermesine yol açar.
Örnek:
8 yaşındaki Tuğra annesine, okuldan sonra arkadaşı Furkan’lara gitmek istediğini söylüyor. Annesi ise önce eve gelmesinin ve ödevlerini yaptıktan sonra Furkan’lara gitmesinin daha iyi olacağını söylüyor ona. Tuğra, “Aman anne, gelince yaparım ödevimi merak etme sen.” diyerek annesini ikna etmeye çalışıyor. “Ama ders çalışma alışkanlığı kazanman çok önemli. Bence önce eve gelip ödevlerini bitir, ondan sonra Furkan’lara gidersin.” diyerek çocuğuna nasihatte bulunuyor anne.
Ama Tuğra okuldan sonra doğruca Furkan’lara gidiyor ve akşam yemeğinde anca eve dönüyor. Annesi doğal olarak öfkeli. “Önce eve gelip ödevlerini yaptıktan sonra gidecektin hani Furkan’lara.” diye oğluna kızgınlıkla söyleniyor. “Tamam anne, yemekten sonra hemen yaparım ödevlerimi merak etme sen.” diyor Tuğra, yemeğini yemeye devam ederken. “Bu böyle olmaz. Bu durumdan hiç hoşlanmadım.” diyerek homurdanmaya devam ediyor annesi.
SONUÇ: Sizce Tuğra, annesinin ondan ne istediğini görebiliyor mu? Evet. Ancak annesinin beklenti ve isteklerine göre davranmasının zorunlu olup olmadığından emin değil. O da doğal olarak bu kuralın zorunlu olup olmadığını test ediyor. Ve annesi net ve anlaşılır kurallar koymadığı sürece denemeye de devam edecek.
Görüldüğü gibi gerek sert kurallar ve gerekse yumuşak kurallar çocuk eğitiminde istenen sonucu vermekten oldukça uzaktır. Çocuğumuz için doğru bir ebeveyn modeli oluşturabilmek için her iki uçtan da kaçınmalıyız.
Çocuklarımıza net ve anlaşılır kuralları nasıl koyabiliriz?
Çocukların net ve anlaşılır kurallara ihtiyacı olduğunu artık biliyoruz. Peki, çocuklarımıza net ve anlaşılır kuralları nasıl koyabiliriz. Kural koyarken dikkat etmemiz gereken dört önemli husus var:
- Kuralı belirlerken açık, anlaşılır ve net olun. (Ne kadar az konuşursanız o kadar net olursunuz).
- Kuralınızda kararlı olun. (“Hayır” ınız her zaman “Hayır” olsun).
- Normal ses tonunuzla konuşun. (Bağırıp çağırdığınızda çocuk üzerindeki otoriteniz ve etkiniz otomatik olarak zayıflar).
- Sözlerinizi davranışlarınızla destekleyin. (Eğer çocuğunuz önceden belirlenmiş ve kesin olan bir kurala uymayacak olursa, kesinlikle onunla kural üzerinde tartışmaya girmeyin ve kuralınızı hemen davranışınızla destekleyin. Örneğin bilgisayarda oynama süresi dolduğu halde hala süreyi uzatmak için pazarlık yapmaya çalışıyorsa kalkın ve bilgisayarı kapatın. Böylece bu kuralın kesin ve net olduğunu çocuğunuz anlamış olacaktır).
Peki, kurallar etkisini ne zaman kaybeder?
- İstek, umut ya da gereklilik bildiren mesajlar
Kurallarımız net ve anlaşılır şekilde değil de daha çok temenni, istek, umut bildiren mesajlar şeklinde olursa bu durumda çocuklar kuralın kesin olup olmadığını test etmek isterler. “O davranışı yapmasan iyi olur”, “Umarım yapmazsın” gibi ifadeler, kuralın kesin mi yoksa isteğe mi bağlı olduğu yönünde çocuklarda şüphe uyandırır. Koymak istediğimiz kuralı net bir mesajla çocuğa vermeliyiz.
- Tekrarlama ve hatırlatma
Kural sürekli olarak tekrarlanır veya kuralla ilgili sık sık hatırlatma yapılırsa çocuklar kuralı duymazdan gelmeye başlar. Böylece kural etkisini yitirir.
- Konuşma, nasihat, nutuk çekme
Konuşma, nasihat ve nutuk çekme çocuk eğitiminde sıklıkla kullandığımız ama ne yazık ki etkili olmayan soyut sözel mesajlardır. Çocuklar soyut olanı değil somut olanı öğrenebilirler. Saat 18:00’de evde olma sözü verdiği halde örneğin saat 21:00’de eve gelen çocuğunuza yapacağınız nasihatler ve çekeceğiniz nutuklar işe yaramayacaktır. Ama sözünde durmadığı için bundan sonra eve geliş saatini 18:00’den 17:00’ye alırsanız, bu çocuğunuzun anlayacağı somut ve kararlı bir davranış olacaktır.
- Yanlış davranışı görmezden gelme
Çocuk, uyması gereken bir kurala uymuyor ve anne baba bu yanlış davranışı görmezden geliyorsa, çocuk bu yanlış davranışı sürdürmeye devam edecektir. Hatta bu olumsuz durum zamanla diğer davranışlarına da yansıyacaktır.
- Net olmayan mesajlar
Net olmayan ucu açık mesajlar, çocukların kuralları tam olarak anlamamasına ve kuralları zorlamasına sebep olur. Örneğin: “Akşam eve geç kalma” şeklinde bir kural çocuk açısından net bir kural olmaz. “Geç kalmamak” soyut bir ifadedir ve çocuğun bunu anlayabilmesi zordur. Oysa “Saat 18:00’de evde ol.” şeklinde bir mesaj, çocuğun anlayacağı net bir mesaj olacaktır.
- Etkisiz örnek oluşturma
Kavga eden kardeşlere bağırıp çağıran ve sonra da onlara vurarak sorunu çözen bir baba etkisiz bir örnek oluşturmuş olur. Evet, babanın bu davranışı o an için çocukların kavga etmesini durdurur. Ancak, bağırıp çağırmanın ve şiddet kullanmanın bir yöntem olduğunu kendi davranışıyla çocuklarına da öğretmiş olur.
- Pazarlık yapma
Belirlenmiş kurallar çocuk tarafından zorlandığında ya da itaat edilmediğinde esneklik gösterilmemelidir. Örneğin bilgisayarda oynama süresi baştan iki saat olarak belirlenmişse; çocuğun süreyi uzatmak için pazarlık yapmaya çalışmasına fırsat verilmemelidir. Kuralın belirlenmesi aşamasında tabi ki çocuğun gelişim düzeyine uygun olarak pazarlık yapılıp çocuğun da onayı alınmalıdır. Ancak bu durum, küçük çocuklar için geçerli değildir.
- Tartışma ve çekişme
Kural üzerinde tartışma, kuralla ilgili mesajın net ve anlaşılır olarak verilmediği zamanlarda başlar. Öfke, direniş, yanlış anlamalarla iyice büyür ve çocukla ebeveyn arasında bir güç savaşına döner. Aile üyeleri çoğu zaman bunun farkına bile varamazlar. Zaman geçtikçe bu, aile üyelerinin gayet normal bir şeymiş gibi algıladıkları bir durum haline gelir.
Belirlenmiş bir kural üzerinde tartışmaya son vermenin en iyi yolu, tartışmaya hiç başlamamaktır. Ebeveynler, kurallar ve beklentileri hakkında çocuğa net mesajlar vererek tartışmadan kurtulabilirler. Çocuğunuz sizi tartışma, pazarlık ya da sözel çatışmaların içine çekmeye çalıştığında şöyle yapmalısınız:
“Konuşma bitmiştir. Devam edecek olursan eğer, ……..”(katlanacağı sonucu belirteceksiniz). Veya;
“Tartışma bitti. Devam edecek olursan odanda 10 dakika beklemek zorunda kalırsın”.
- Rüşvet ve özel ödüller
Eğer çocuğa, bir davranışı yapması karşılığında para veya herhangi bir ödül teklif ediliyorsa, çocuk sadece para alınan işlerin yapmaya değer olduğunu düşünür. Para ödülü ortadan kalkınca da davranışı yapmaktan vazgeçer. Ebeveynin yapması gereken çocuğuna sorumluluk almayı, kurallara uymayı öğretmektir. Eğer çocuk yapması gereken davranışı herhangi bir ödül için yapıyorsa, çocukta sorumluluk duygusu gelişemez.
- Ebeveynler arasında tutarsızlık
Anne çocuğuna, “Oynamaya gitmeden odanı topla” dediğinde baba, ”Bırak gitsin canım, arkadaşları bekliyor” derse eğer annenin koymaya çalıştığı kural etkisini yitirecektir. Çocuk böyle bir durumda doğal olarak odasını toplama sorumluluğunu yerine getirmeyecektir. Anne baba arasındaki tutarsızlık kuralın etkisini ortadan kaldırır ve çocukların kuralların kesin olup olmadığı konusunda bocalamalarına sebep olur.
- Etkisiz takip
Eğer bir kural konulmuşsa bunun takibinin ebeveyn tarafından mutlaka yapılması gerekir. Kural koyduktan sonra çocuğun kurala uyup uymadığını takip etmiyor veya çocuk kuralı çiğnediği halde göz yumuyorsak eğer zamanla çocuk koyduğumuz diğer kurallara da uymayacaktır. Eğer bir kural konulmuşsa mutlaka etkili bir şekilde takip edilmesi gerekir. Takip edilemeyecekse eğer, kural koymamak en iyisidir.
Psikolog Ali Bayram ÜN
0(505) 683 30 01
www.ametistdanismanlik.com