İstanbul Mühürdar’da
MÜHÜRDARLIK: (Türkçe Sözlük)
1. Bir büyük devlet adamının veya resmi bir dairenin mühürünü taşıyıp evrakı mühürlemek görevi, mühürdâr sıfat ve memuriyeti: Seraskerlik mühürdârlığı.
2. Eskiden hususî kâtiplik: Bazı vezirlere mühürdârlık etmişti.
Günümüzdeki karşılığı Özel Kalem Müdürlüğü’ne denk düşmektedir.
1. Bir büyük devlet adamının veya resmi bir dairenin mühürünü taşıyıp evrakı mühürlemek görevi, mühürdâr sıfat ve memuriyeti: Seraskerlik mühürdârlığı.
2. Eskiden hususî kâtiplik: Bazı vezirlere mühürdârlık etmişti.
Günümüzdeki karşılığı Özel Kalem Müdürlüğü’ne denk düşmektedir.
Osmanlı döneminde önemli şahsiyetlerin mührünü taşıyan kimselere “Mühürdar” denirmiş. Mühürdar semti de ismini, Sultan III. Mustafa’nın Sadrazamlarından Moldovanlı Ali Paşa’nın mührünü taşıyan Ahmet Efendi’den almış. Mühürdar Ahmet Efendi 1770 yılında günümüzde Mühürdar olarak bilinen bu bölgeyi bağlık yapmıştı, sonraki yıllarda semt Mühürdar bağları olarak anılmış, bilinmişti.
|Mühürdar’dan Kadıköy görüntüsü, Gravür 1825|
|Mühürdar Yalısından (sahil) Kadıköy’e doğru iki farklı görünüm|
(ufukta Selimiye Kışlası görülebilmekte)
|“Zaharof Kıyısı” Mühürdar Yalısından (sahil) Kadıköy’e doğru bir görünüm, iki farklı kart|
(arka planda Selimiye Kışlası görülebilmekte)
|1857|
|1910|
İstanbul’un düşman kuvvetleri tarafından işgal edildiği yıllarda, İngilizler birçok yerde yaptıkları gibi İzzet Mühürdaroğlu’nun oturduğu binayı da işgal etmişler, işgal kuvvetleri burada Yunanlıların Anadolu’da bozguna uğramalarına kadar kalmış, İstanbul’dan ayrılırken evi ateşe verip gitmişlerdi. Koskoca bina yok olmuş, ancak Küçük Moda’dan Zaharof İskelesine kadar inen bol ağaçlıklı bağı ve bahçesi kalmıştı.
|Mühürdar Bahçesi ve günümüze yetişemeyen köşkler|
Konağın deniz (yalı) tarafında kalan geniş ağaçlıklı bahçesine, 1928 yılında İstanbul’u Foxtrot ve Charleston (Çarliston) gibi danslarının bir çılgınlık halinde sardığı sıralarda, İmrozlu (Gökçeada) olan Konstantinos Koço Korontos isimli bir Rum, Mühürdar Gazinosu’nu açmıştı. Gazino, Mahmut Muhtar Paşa Köşkü’nün Hacı İzzet sokağa açılan kapısının karşısına düşmekteydi.
|Şeref Akdik’in fırçasından Mühürdar Bahçesi, 1945|
Elektriğin henüz olmadığı o yıllarda Kadıköy’de kendi elektriğini üreten üç yerden biriydi “Müsü” Koço’nun Gazinosu ve kısa sürede ünlenmişti. Kadıköy’lüler akşam oldumu dans etmek için ya Mühürdar Gazinosu’na veya Fenerbahçesi’ndeki Belvü Gazinosu’na koşarlardı. Koço 1936’da Mühürdar’dan ayrılıp Kadıköy Postanesi’nin olduğu yerde bir işletme açar ancak 1950’de dayanamaz ve tekrar Moda’ya dönerek Moda İskelesi’ndeki ayazmanın üzerine başlangıçta kır kahvesi olarak “Moda Park Lokantası”nı inşaa eder ve 1954’de açarak ölümüne kadar işletir. Ölümünden sonra lokantayı devralan Gökçeadalı Atanaş Cano ile Stelyo Mavro 1980’e kadar işletirler ve yaşlılık nedeniyle eski aşçılarından Şeref Yavuz, Hilmi Suna, Fahri Şeker ve Mustafa Yılmaz’a devrederler. Hala resmi adı “Moda Park Lokantası” olan restoran daha ziyade kurucusu olan “Koço”nun adıyla anılmakta, Koço olarak bilinmektedir.
|Mühürdar Bahçesi|
Mühürdar Gazinosu, gençlerin ve yaşlıların dans edip eğlendiği, akşamüstleri oturup dinlendiği renkli bir kuruluş olarak yaşamış, Koço’nun gitmesiyle aynı yerde açılan çay bahçesi eski günlerin zevk ve heyecanını artık yaşatamamıştı.
“26 Mart 1951 günü, Münevver Andaç, özel bir klinikte, mavi gözlü, sarı saçlı bir oğlan doğurdu. Mutluluktan göklere uçan Nâzım Hikmet, cezaevindeki kanaryasından sonra, gururla kucağına aldığı gürbüz bebeğine de, 4 yaşından 24 yaşına kadar, 20 yıl babalık ettiği üvey oğlunun adını verdi : Memo, Memet... Nâzım bebeğin üstüne titriyor, annesinden başka birileri altını değiştirecek olsa hemen başlarına dikilip yanlış bir şey yapmamaları için izlemeye başlıyordu.
Karı koca havanın güzel olduğu günlerde Memo'yu arabaya koyup Mühürdar Bahçesi'ne götürüyorlardı. Üç kişilik mutlu bir aile olmuşlardı. Nâzım'ın yurt dışına kaçmayı düşünmediği açıktı.
Yaşamlarında kimseyi ilgilendirecek, tedirgin edecek bir şey yoktu. Gene de her hareketleri polislerce izleniyordu. Alışmışlardı artık bu sinir bozucu gözlenmeye.”
Mehmet Fuat - “Yaşam Öyküsü /NÂZIM HİKMET”
Adam Yayınları 3. basım, 2001
Nazım Hikmet 1950’deki özel afla serbest kalınca Münevver (Andaç) Hanım ve yeni doğan oğlu Memed Nazım Mühürdar’da bir apartmanın zemin dairesinde oturmuşlar, Nazım Hikmet Memed doğduktan üç ay sonra kaçmak zorunda kalmış, 17 Haziran 1951 sabahı, askerlik işini düzenlemek amacıyla Ankara’ya gideceğini söyleyerek evden ayrılmış, 20 Haziran 1951’de Romanya’ya vardığı haberi Bükreş Radyosu’ndan öğrenilmişti.
Adam Yayınları 3. basım, 2001
|Mühürdar Bahçesi’nde 1951 Haziranı :|
Münevver, Müzehher Vâ-Nû, Nâzım Hikmet, Zekeriya Sertel, Renan,
bebek arabasında Memet
|Günümüz uydu haritasında, Mahmut Muhtar Paşa Konağı ve Rıza Paşa sok. No:27|
Kabaca şöyle bir bakıldığında 27 numaralı o küçük evin ölçeğinde başka bir örneğin hemen hemen kalmadığı rahatlıkla görülebilmekte bu uydu görüntüsünden.
|Rıza Paşa Sokak No:27|
|Zamanın tüm tahribatına ve özensiz kullanıma rağmen zerafetini kaybetmemiş olan|
ve bir kat yüksekliğinde çatı tacına kadar devam ettirilmiş floral desen.
“Yıllar yıllar öncesinin Kadıköy’ünde Mühürdar çay bahçesinde (orası artık yok) bir yerlerden bulup buluşturduğu bir kitabı, Sokak Kızı’nı kendinden geçercesine okuyup duran o kız, kitapların bu denli canlı oluşuna hayret ediyor. Ne acılar, ne umutlar, ne sevgiler...
Kurduğu coşkulu hayallerin içinde yazar olma gibi bir düşüncenin esmediği bir kız o. İlkyaza özgü erik baharı esintili serinlik, uzak limanların ağır tonajlı yük gemilerinin denizi aşıp limanı saran tok sesleri, Haydarpaşa Garı’nda Anadolu’ya yol alan trenlerin kalkış uyarıları... Tüm bunlar okuduğu sayfalara nasıl da denk düşüyor.
Okuma ve resim çizme özentisini ya da tutkusunu (Onun resim malzemeleri nasıl da alçakgönüllüydü!) çay bahçesindeyken daha da güçlü duyumsuyordu. Sık sık çıkıp gelen bu müşteriyi (!) Mühürdar çay bahçesinin işletmecileri pek umursamıyorlardı. O, her gelişinde en dip masaya yönelip oturuyordu. Gerçek müşterilerin seçmedikleri bir masaydı orası. Karşı kıyının görkemli tarihi kesiti o noktadan kırılıp tümüyle görünmüyordu çünkü. Çay bahçesinin kişileri, kolunun altına sıkıştırdığı –günümüz ölçüsüne vurursak A4 boyutundaki– kapağı örselenmiş saman kâğıdı defteriyle, cebinde taşıdığı kurşunkalemleriyle arada ressamlığa da özenen bu yeniyetmeyi sevimli bile buluyorlardı sanırım. Tek yaptıkları, öteki masaların çevresine yerleştirdikleri ikili üçlü iskemlelere karşı dip masada tek bir iskemle bırakmalarıydı. Belli ki o semtin çocuğuydu. Ona akrabaca davranmaya karar verdikleri anlaşılıyordu. Garsonlardan hiçbiri gelip de ‘Ne isterdiniz?’ diye sormayalı iki bahar, iki yaz geçmişti.
Sokak Kızı kitabının ilk sayfasına bakmayı kitap bitince ancak akıl edebilmişti o. Yazan ‘Panait Istrati’, çevirense ‘Yaşar Nabi’ yazılıydı. Öylesine şaşırmıştı ki, demek yazan yabancıydı ve kendi dilinde yazmıştı elbette. Peki, nasıl oluyordu da okurken bir yabancı dilden çevrildiğini ayırt edemediği denli sahicilikle akıyordu her sözcük. Üstelik anlatımın sıcaklığı, hüznü... Anında ezberleyiverdiği, sonra da hiç unutmadığı nakarat:
Deniz kenarında kumsalda
Nerrantsula fundoti!
Bir bakire eteğini çitiliyordu
Nerrantsula fundoti!
Çocukluk, tatlı ve zavallı çocukluk.
İşte bu satırlarla uzayıp giden kitap içime işlemişti. O anlarda ‘Istrati’nin yazdıkları okuduklarımın aynısı mıdır?’ diye bir soru aklıma gelmemişti. İleriki yıllarda bu tür sıradan kuşku yüklü soruları hak eden çevirileri de okumaya çalıştım. Pek başarılı olamadım. Yetkin çevirilerin bana sunduğu unutulmaz serüvenlere doğru hevesle yola çıkan ben onlara dayanamıyordum.”
Füruzan / Kâmuran Şipal’i Selamlamak
|Birinci katta yer alan ve bir üst katta balkon olarak kullanılan çıkma|
Art Nouveau’nun tüm estetiğini gözler önüne sermekte.
|Birinci kat çıkmayı taşıyan konsollar|
|Çatı tacından detay|
|Giriş Kapısından detay|
A N I
Ne zaman Mühürdar’a gelirsem Çin’den,
Bir güzel susmak geliyor içimden...
Bir kız sevmistim, gıllı gışlı,
Yuvamı yapan bir kırlangıçtı;
Aklımı kaçırıp kaçırıp kaçtı...
Üç güzelden ikincisiydi cadı,
Ne çektim bilir Hadi’yle Sadi;
Karnımdaki geçmiş çocukmuş tepti...
İşe bak, köşeyi dönerken şimdi,
Karşıma çıkar diye kalbim hop etti...
Ne zaman kendime gelirsem Çin’den,
Bir güzel susmak geliyor içimden...
Sokağa adını veren Tophane Müşiri Rıza Paşa, Mühürdar semtinde 1861 senesinde, günümüzde kendi adıyla anılan Rıza Paşa Sokak’ta ve Rıza Paşa Karakolu’nun karşı köşesinde yer alan çeşmeyi yaptırmıştır. Çeşme, 1955 senesinde tescil edilmiş, 1986 senesinde Kadıköy Belediye Başkanlığı tarafından restore ettirilmiş, 1994-1995 senesinde Mühürdar Lions Kulübü Derneği tarafından onarılmıştır.
|Hasan Rıza Paşa (Mühürdar) Çeşmesi 1955|
|Hasan Rıza Paşa (Mühürdar) Çeşmesi|
|Hasan Rıza Paşa (Mühürdar) Çeşmesi 1955 yılından beri|
yaklaşık bir 30 cm. kadar daha toprağa gömülmüş.
“O zamanlar bugünkü stres yoktu, çünkü bugünkü sürat yoktu. Yaşantı sakindi. Feneryolu’ndan Kadıköy’e yürüyerek gidilirdi. Kimse de şikayet etmezdi. Zaten ulaşım için at arabaları vardı. Otomobil yok gibi bir şeydi, bilemediniz on tane. Arabacılar da müşterilerini tanır, bilirlerdi. Koşuşturma yoktu, mesele buydu. Saat öğlen bir civarında Kadıköy’den kalkan bir vapur vardı. O vapur hanımların defile yeriydi. Hepsi en şık kıyafetlerini giyer, İstanbul’a alışverişe inerlerdi. Kalbürüstü hanımefendiler vapurun lüks mevkiinde otururlardı. Bunların çoğu da Moda’dan olurdu genellikle. Defilenin mankenleri daha çok Moda halkından çıkardı yani. Kahraman Pasajı’ndan veya bilindik başka birkaç yerden alışveriş yapıp geri dönerlerdi. Kaybettiklerimizden bir tanesi de budur mesela. Bunlar artık yok...”
Yaz günleri özellikle akşamları halkın en büyük eğlencesi Kuşdili çayırına çıkmakmış. Daha evvelce popüler olan Haydarpaşa çayırıymış ama Müfid Ekdal’ın zamanına gelene kadar epey ufalmış. Kuşdili, akşamüstü rahatlığını temin eden yerlerdenmiş ve o dönemde de orası popüler olmuş. Hanımefendiler üzerine oturmak için seccadelerini yanlarına alıp çocuklarının da bu esnada özgürce dolaşmalarını temin ederlermiş. Cambazlar gözteri yaparmış. Hamdi Bey’in gazinosu ve Kuşdili sineması da diğer önemli eğlence mekanlarıymış. Aslında sinema olarak değil, tiyatro olarak yapılmış. Burası Komik Cevdet’in de sahne alıp gösteriler yaptığı yer. Akşamdan sonra dondurmacı, kağıt helvacı ve koz helvacı çayırın en revaçta olan satıcılarıymış. Halk bunlarla meşgul olurmuş. Çarliston modasının başlamasına kadar da bu böyle gelmiş.
Hamdi’nin Gazinosu
Hamdi’nin Gazinosu, Kuşdili çayırında, dere kenarındaki ağaçların bulunduğu araziye kurulmuş yazlık bir bahçe aslında. Hamdi Bey tarafından işletilen bu bahçe, bi zamanın en gözde eğlence mekanı. Kapısında “Gülistan Gazinosu Hamdi Bey İdaresinde” levhası bulunan gazino, Kadıköy’de çok az yerde bulunan elektrikle aydınlatılıyor. Her yere elektrik çok sonra gelmiş zaten. 1927 yılına kadar akşamları ve geceleri aranılan bu yer deresi, sandalı, mehtabı, içkisi, musikisi ile isim yapmış. Geniş bir icra heyeti varmış. Kemani Tatyos, udi Arşak, kanuni Armenak, hanende Antranik, Markar… Sandalla dolaşanlar dereden, Kuşdili çayırında gezenler de karadan, akşamları yavaş yavaş doldururlarmış gazinoyu.
Dans modası çıkınca, gazinonun müşterileri Belvü ve Mühürdar’a rağbet etmeye başlamış. Gece yarısına kadar pistlerde dans edip eğlenen bir nesil doğmuş böylelikle. Ud, klarnet, tambur ve kanunun yerini, saksafon, bateri, trompet ve piyano almış. Çarliston modası bulaşıı bir hastalık gibi yayılmış ve bütün İstanbul’u süratle sarmış. Yaz günlerinin öğleden sonralarında çoğunlukla evlerde toplanılır ve dans edilir, ardında da gazinolara koşulurmuş.
“Çarliston modası çıkınca burası alaturka bir yer olarak düşünülmeye başlandı. Sahne vardı, müzisyenler hem meze yer, hem içer hem de çalarlardı. Mühürdar Gazinosu ve Belvü Gazinosu Hamdi’nin yerini aldı. Çarliston korkunç bir atılımdı. Onun kadar yaygın bir moda olmadı. Bu, halka inmiş bir şeydi. Tam bir patlamaydı. Evlerde herkes dans ediyordu. Kavalye bulamayan bir sandalye kucaklar, evinde dans alıştırmaları yapardı. Elektrik yoktu. Gramofon vardı o zaman, o çalınırdı. Mahallenin bütün genç kızları ve erkekleri akşamüstü olunca yerlerinde duramazlardı.”
Tabii bu dans çılgınlığı Hamdi Bey’i son derece olumsuz etkilemiş. Onun eğlencesi bu yeni akıma ters düşmüş. Hamdi Bey bir pist yaptırıp modaya uymak istediyse de olmamış, kimseler uğramamış. O da alaturkacılıkta bir reforma girişmek istemiş. Geniş bir saz ekibiyle anlaşmış. Dönemin en meşhurlarıyla. Paralarını da peşin ödeyerek, hatırı sayılır bir reklamla halka dağıtmış. Önemli gün gelip çattığında yağmur başlamış ve tüm gün sürmüş. Gazinonun kapalı yeri olmadığından kimse uğramamış. Müzisyenler dağılmış. Ertesi hafta için aynı organizasyonu yeniden yapmış Hamdi Bey. Ancak ne hazin; aynı yağmur, aynı sel. Yağmur kesintisiz tüm gece sürmüş. Üçüncü hafta yine aynı şeyler yaşanmış. Hatta bu sefer hava daha sabahtan bulutlanmış. Bu şiddetli yağmurun altında, Hamdi Bey’in iki kolunu havaya kaldırıp: “Uğraşma benimle” diye haykırışı, duyulan son sesi olmuş. Ertesi sabah erken saatlerde gazinonun bahçesinde bir ağaca kendini asmış olarak bulmuşlar onu.
Müfid Ekdal’ın Kadıköy’ü, Ağustos 1998, İstanbul Life