SİVAS HALAYI
Sivas halayları ağırlama, yanlama, yeldirme ve sekme olmak üzere genellikle dört bölümden oluşur ve her bir bölümün kendisine göre ezgisi vardır. Halayları, hem erkekler hem de kadınlar çeker. Ne var ki Sivas yöresinde hem erkekler hem de kadınlar birlikte oynamazlar Erkekler daha çok açık alanlara oyarlar ve burada oynamaktan zevk alırlar. Kadınlar ise kapalı mekânları tercih ederler. Erkekler halayları daha seri ve sert oynarken, kadınların oyun daha narindir. Erkekler yiğitlik, gurur ve cesareti yüz, el, kol ve bacak hareketlerine yansıtır, göğüsleri öne doğru çıkıktır. Kadınlar ise oynarken, güler yüzlü, zarif ve ağırbaşlıdır.[1]
Halaylar çalgılı ve çalgısız olmak üzere iki çeşittir. Çalgısız halaylarda genellikle kadınlar oyunlarını türküler söyleyerek oynarlar. Türkülerin klarnet, cümbüş ve def denilen ince saz eşliğinde de söylendiği olur. Türkünün söylenmediği kısımlarda “zahma” denilen ve sazla oynanan hareketli bölüm vardır.
Erdoğan Önder, Sivas Halk Oyunları adlı bitirme tezinde (s. 21), Sivas halk oyunlarının temel niteliklerini şu şekilde sıralamıştır:
1. Sivas oyunları, “Halay” türü oyunlardır.
2. Sivas oyunları, ağırdan başlayıp hoplatmayla sona erer.
3. Sivas oyunları, 3 ya da 4 bölümden oluşur. Bu bölümler “Ağırlama, yanlama, yeldirme” ve “hoplatma”dır.
4. Sivas oyunları, en az 7 kişi ile oynanır. Üst sınır konulmaz. Ancak genellikle 12 kişidir.
5. Sivas oyunları, el, yüz ve ayak estetiğine dayanır.
6. Oyunlar “ekip başı” tarafından yönetilir. Ekip sonu, ise yardımcıdır. Buna “pöççük” denilir.
7. Sivas oyunları, düz sıra, daire, yarım daire olarak oynanır.
8. Davul-zurna eşliğinde oynanır. Bazı ilçe ve köylerde (Zara, Divriği) klarnet, cümbüş, def ve darbuka eşliğinde oynanır.
9. Sivas oyunları, daire, yarım daire, düz çizgi ve karşılıklı düz çizgi gibi formlar içinde oynanır.
Sivas halk oyunları halay grubundandır. Oyunlar bölümlerden oluşur. Oyunlardaki bölüm sayısı 2 ila 4 arasında değişir.
2 bölümlü oyunlar: Yeldirme, Hoplatma,
3 bölümlü oyunlar: Ağırlama, Yeldirme, Hoplatma
4 bölümlü oyanlar: Ağırlama, Yanlama, Yeldirme, Hoplatma.
bölümlerinden oluşur. Halaylardaki oyuncu sayısı 6-12 arasındadır. Oyuncuların diziliş biçimine çatı denilir. Oyunculardan bazılarının ekip başı, başaltı, direk ve pöçcük gibi isimleri vardır.
Ekip başı: En başta duran oyuncuya verilen addır. Sağ elinde bir mendil tutar. Oyuncular oyun sırasında bir yandan oynarlar ve bir yandan da onun izleyip komutuna uyarlar. Komutlar mendille, bağırarak veya el hareketiyle verilir.
Baş altı: Ekip başının yanındaki oyuncunun adıdır. Ekipbaşının komutuna ilk uyan kişidir.
Direk: Ekibin ortasındaki kişi olup ekibin bir hizada olmasına büyük katkıda bulunan kişidir.
Pöçcük: Ekibin en sonundaki oyuncunun adıdır. Ekip başı gibi bunun da elinde mendil bulunur.
Oyuncular halay sırasında gayet vakur olmak durumundadır. Oyun disiplini bozulmadan ahenk sağlanır. Şahsi figürlere pek müsaade edilmez. Oyun sırasında zılgıt ve nara atılmaz. Nara, oyuna başlamadan davulun vuruşuyla toplu olarak atılır. Ekip başı elindeki mendili sol avucunun içinden geçirip kılıç gibi çekerek yarısı sesli yarı sesiz “tsssss” diye ses çıkarır.
Sivas oyunlarında yavaştan hızlıya doğru hareket genel özelliktir. Oyunlara ağır başlanır, hareketli ve neşeli bitirilir. 2-3 dakika içinde 5-6 figür sahnelenir. Bu, oyunun zengin olmasından kaynaklanmaktadır. Her bir figür ayrı bir ezgi ile terennüm edilir.
Halaylar çekilirken oyuncular oyunun özelliğine göre düz, hilal veya çember gibi bir takım şekil oluştururlar.
Halaylarda komutlar ekip başı tarafından verilir. Bunun birkaç usulü vardır. En önemli ve en fazla komut mendille verilir. Kimi zaman ekip başı bakışıyla da komut verebilir. Gerek ekip başını ve gerekse pöçcükteki oyuncuların elinde birer mendil vardır. Bu iki oyuncu oyunun ahengine göre mümkün olduğu kadar birlikte mendil sallarlar. Bu, oyununa estetik bir değer kattığı gibi, oyuncuların da birlikte ve aynı şekilde hareket etmelerini sağlar.
Bir başka komut şeklide oyundaki adımların belli sayıda olması da doğrudan doğruya komutu ihtiva eder. Her oyununda, figürüne göre adım sayısı vardır ve oyuncular bunu bilir. Belirli noktada gelince oyuncular başka bir harekete başlarlar.
Oyuncuların birbirini serçe parmağıyla tuttukları oyunlarda, figürden figüre geçiş kısmen avuç içinde kalan başparmağın diğer oyuncunun serçe parmağına değdirilmesi suretiyle sağlanır. Oyun gereği eller tarak şeklinde birini kavramışsa, ellerin hafifçe salınmasıyla, şayet eller yandaki oyuncunun omzundaysa, omuz başları hafif sıkarak komut verilir.
Oyunlarda kimi zaman komut müzikle verilir. Davulcu ve zurnacı oyunlar yahut figürler değişeceği zaman çaldığı müzikle oyuncuları ikaz eder ve yeni bir oyuna yönlendirir.
Bazı zamanlar da ekip başı; “hoppaaa” diyerek yahut “hey hey” diye bağırarak oyuncularına komut verir.
Erkek oyunları olsun kız oyunları olsun, Sivas halk oyunlarının çoğunda eller vurulur. El vuruş şekilleri ve bölgeleri şöyledir:
Erkek oyunları olsun kız oyunları olsun, Sivas halk oyunlarının çoğunda eller vurulur. El vuruş şekilleri ve bölgeleri şöyledir:
Erkek oyuncuların el vurmaları:
1. Bel hizasında önde vurulur.
2. Bel hizasında arkada vurulur.
3. Çift el çekilerek yahut tek el çekilerek omuz hizasında vurulur.
4. Çökme sırasında, bel hizasında önde vurulur yahut yine önde tek el çekilerek vurulur.
5. Göğüs hizasında vurulur.
Kız oyuncuların el vurmaları ise şöyledir.
1. Bel hizasında önde vurulur.
2. Kalça hizasında yanda vurulur.
3. Göğüs hizasında vurulur.
Sivas halk oyunlarında el tutuş şekilleri de çeşnilik gösterir. Erkeklerin el tutuşu şöyledir:
1. Serçe parmakla tutuş.
2.Ters yahut düz şekilde tarak tutuş,
3. Omuz tutuşu,
4. Eller belde müstakil tutuş,
5. Yürüme tutuşu (Eller belde tutulur yahut ortada düz parmak olarak tutulur.)