Bir Yufka Yürekli
Dostoyevski
Aynı dairede çalışan iki genç, Arkadi İvanoviç Nefedoviç'le Vasya Şumkof
aynı çatı altında, aynı dördüncü katın aynı dairesinde oturuyorlardı.
Kişilerden biri bütün adlarıyla anıldığı halde ötekinin neden yalnızca küçük
adı ve soyadı ile anılmış olduğunu, yazar, okuyucuların böyle bir anlatım
biçimini yakışıksız, hatta biraz senli benli saymamaları için anlatmayı
gerekli görür. Ama bunun için daha önce kişilerin memurluk, rütbe, yaş ve de
tabiatlarının öykülerine böyle başladıklarından bu öykünün yazarı, tek
onlara benzememek için -ya da kendini fazla beğendiğinden- doğrudan doğruya
konuya girmeye karar verdi. Bu başlangıçtan sonra öyküye geçiyoruz.
Yeni
yılın arifesinde, akşam üzeri, Şumkof saat altıya doğru evine döndü.
Yatağına uzanmış olan arkadaşı Arkadi İvanoviç uyandı, yarı aralık gözlerle
ona bakınca dostunun sırtında bayramlık giysisi ve kar gibi beyaz bir gömlek
bulunduğunu gördü; pek şaşırdı doğal olarak.
Vasya acaba bu kılıkla nereye gitmiş olabilir? diye
düşündü. Üstelik yemeği de evde yemedi!..
Şumkof mumu yaktı; Arkadi İvanoviç, kendisini uyandırmak için onun bir yol
arayacağını hemen kestirdi.
Gerçekten Vasya iki kez öksürdü, odayı iki kez çepeçevre dolaştıktan sonra
bir köşede, şöminenin yanında doldurmaya çalıştığı pipoyu bilerek yere
düşürdü. Arkadi İvanoviç içinden kıs kıs güldü.
Hadi, hadi, Vasya, kurnazlık yeter! dedi.
Demek uyumuyordun, Arkaşa?
Vallahi pek bilmiyorum, uyumuyorum galiba.
Ah Arkaşa! Canım kardeşim! Sana neler anlatacağım
bilmiyor musun? Kestiremiyor musun?
Hiç kestiremiyorum. Yaklaşsana Vasya.
Vasya, sanki böyle bir çağrı bekliyormuş gibi hemen yaklaştı. Arkadi
İvanoviç'in kendisine oyun edeceğini kestiremediği belliydi. Öteki hemen onu
ustaca kolundan yakaladı, evirip çevirerek altına aldı. Onu kolları arasında
boğacak gibi sıkıyordu. Söz arasında şunu da söyleyeyim ki bu oyun neşeli
Arkadi İvanoviç'in pek hoşuna gider görünüyordu.
Yakalandın! diye haykırdı, yakalandın!
Arkaşa, canım Arkaşa! Ne yapıyorsun? Bırak beni Tanrı
aşkına, frakım berbat olacak!..
Ne çıkar? Ne gereği var frakın sana? Niçin bu kadar
kolay aldanıyorsun? Yanıt ver, haydi, nereye gittin, nerede yedin yemeği?
Arkaşa, rica ederim, bırak beni!
Yemeği nerede yedin?
Ben de sana bunu söyleyecektim ya.
Öyleyse anlat.
Bırak da önce kalkayım
Olmaz, söylemedikçe seni bırakmam!
Çelimsiz Vasya kendisini kıskıvrak saran bileklerden kurtulmaya çalışarak
söylendi:
Canım, Arkaşa... Bu yaptığın doğru mu ya? Öyle şeyler
var ki...
Neymiş o şeyler?
Öyle şeyler var ki, böyle bir durumda söylenemez. İnsan
onurunu yitirir... Gülünç olur... Oysa o iş hiç de gülünç değildir, inan ki
değildir... Tam tersine pek önemli bir iş...
Hadi, hadi, bilirim senin önemli işlerini! Gene neler
çıkardın? Bana tuhaf şeyler anlat, canım gülmek istiyor... Ben önemli şeyler
istemiyorum. Öyle dostluk olur mu?
Arkaşa, vallahi de, billahi de yapamam bunu.
Söz dinlemem..
Yatağa yanlamasına uzanmış olan Vasya sözlerine daha ciddi bir eda vermek
için elinden geleni yapıyordu.
Arkaşa, tek bir şey söyleyeceğim...
Ne?
Nişanlandım!
Arkadi İvanoviç ağzını açmadı. Ama zavallı Vasya'yı bir çocuk gibi kollarına
aldı. Arkadaşı kısa boylu değil, tersine zayıflığıyla birlikte pek uzun
boylu olmasına karşın onu bir çocuk gibi kucağında sallayarak odada
dolaştırmaya başladı.
Vay nişanlı vay! diyordu. Şunu bir kundaklayayım
Sonra
Vasyanın, kucağında ağzını açmadığını, kımıldamadığını görünce durdu,
şakanın çığrından çıktığını anlayarak dostça öptü.
Darılmadın ya, Vasya?
Arkaşa, vallahi...
Canım, yılbaşı bu işte...
Yok, ama bu zırzopluğa da ne gerek var? Sana kaç kez
söylemedim mi? "Arkaşa bu yaptıkların hiç de akıllıca şeyler değil."
Darılmadın, değil mi?
Ben mi? Yok! Bilirsin ki darılmaya alışık değilim!
Yalnız canımı sıktın.
Canını mı sıktım? Neden?
Bir dosta koşar gibi içimi dökmek için, mutluluğumu
anlatmak için sana gelmiştim..
Ne mutluluğu? Neler söylüyorsun?
Dedim ya, evleneceğim!
Arkadi İvanoviç:
Evlenecek misin? Sen mi? Gerçek mi? diye bağırdı. Yok...
Yok. Nen var Tanrı aşkına? Gözlerin yaş dolu, Vasyacığım, yavrum! Doğru mu
bu?
Arkadi İvanoviç, arkadaşını yeniden kucağına aldı.
Vasya:
Niçin kızdığımı şimdi anlıyorsun ya. Benim dostumsun,
candan bir dostum, biliyorum Sevincimden kabıma sığamayarak sana koşuyorum,
sana başımdan geçenleri ciddi ciddi anlatmak isterken, yatağında
debelenerek, gülünç bir durumda anlatmak zorunda kalıyorum..
Yarı
gülerek sürdürdü:
...Anlıyorsun ya, Arkaşa. Gülünç bir haldeyim, oysa en
kutsal duygularımı böyle küçültmek istemem.. Bana kızın adını sormuş
olsaydın, öldürseydin söylemezdim
Arkadi İvanoviç gerçek bir üzüntüyle:
Peki, ne diye sesini çıkarmadın o zaman? dedi. Bana her
şeyi söyleseydin böyle şeyler yapmazdım.
Pekâlâ, pekâlâ! Bütün bunların nedeni çok iyi yürekli
oluşum Bilirsin ki iyi yürekliyimdir. Ah! Bunu sana istediğim gibi, ciddi
anlatamadığıma ne kadar yanıyorum.. Pek hoşuna gidecekti... Arkaşa, seni ne
kadar sevdiğimi bilirsin, sen olmasaydın, bana öyle geliyor ki, evlenmezdim,
belki de bu dünyada yaşamazdım ben!..
Çok
duygulu olan Arkadi İvanoviç hem gülüyor, hem ağlıyordu. Vasya da hem
gülmeye, hem ağlamaya başladı, yeniden kucaklaştılar, geçenleri unuttular.
Nasıl oldu bu iş? Bana hepsini anlat, Vasya. Bağışla
beni, canım kardeşim, öyle şaşırdım, öyle şaşırdım ki... Benim için bu hiç
beklenmedik bir şey oldu. Tüh! Olanağı yok, dostum, bütün bunları işkembeden
mi attın?.. İtiraf et... Kıtır attın, değil mi?
Bunları söylerken Arkadi İvanoviç kuşkulu gözlerle Vasya'ya bakıyordu.
Fakat, Vasya'nın yüzünde söylediklerini doğrulayan bir anlatımın belirdiğini
görünce, yatağına atladı ve öyle bir sevinç ve coşkunlukla oynayıp zıplamaya
başladı ki oda zangır zangır sallanıyordu.
En
sonunda Arkadi yatağa oturarak bağırdı:
Vasya, gel otur şuraya!
Nereden başlayacağımı bilemiyorum doğrusu.
Tatlı
bir heyecanın etkisi altında uzun uzun baktılar.
Kim bu kız, Vasya?
Şumkof, mutluluktan titreyen bir sesle:
Artemiyefler! dedi.
Ne diyorsun?
Ondan az mı sözetmiştim sana? Sonra arkasını kestiğim
halde ayrımına varmadın. Ah!
Arkadi, bunu senden saklamak bana ne zor geliyordu, bilsen. Bu sorunu
açmaktan öyle korkuyordum ki... İşin sonunun gelmeyeceğinden korkuyordum,
oysa onu seviyordum, Arkaşa!
Heyecandan kesik kesik sürdürdü:
Ah Tanrım! Ah Tanrım! Ne serüven, bilsen, o sıralarda,
bir yıl önce, bir nişanlısı vardı. Adamı tanımıştım... O bir... Neyse...
Sonra görevle bir yere gönderdiler. Mektupların arkasını kesti. Buna ne
anlam vereceklerini bilemeyerek bekliyor, hep bekliyorlardı. Dört ay oluyor,
evli olarak ansızın geri döndü ve onlara hiç uğramadı. Bu alçakça, aşağılık
bir hareketti! O zavallıların kollayacak kimsesi yoktu. Umarsız kız durmadan
ağlıyordu, ben de ona tutuluverdim. Yok, onu her zaman sevmiştim!.. Evlerine
gitgide daha sık uğruyordum. Kızı avutmaya çalışıyordum... Doğrusu, nasıl
oldu bilmiyorum, o da beni sevdi. Bir hafta oluyor, artık dayanamadım.
Hıçkırmaya başladım, ona hepsini anlattım, kendisini sevdiğimi, sözün kısası
her şeyi söyledim... "Ben de sizi sevebilirim, ama Vasili Petroviç,
biliyorsunuz ya, ben yoksul bir kızım, kimseyi sevmeyi göze alamıyorum."
dedi. Anlıyor musun, kardeş? Anlıyor musun? Hemen aramızda söz kestik. Uzun
uzun düşündüm, sonra sordum: "Bu işi annenize nasıl açsak?" Bana dedi ki:
Şu anda biraz güç, bir parça bekleyin; ağlıyor, korkusu da daha geçmedi.
Şimdi belki beni size vermek istemez. Ama ne yapayım; işte, bekleyemedim,
kıza haber vermeden birdenbire yaşlı kadına işi açtım. Liza annesinin önüne
diz çökmüştü, ben de çöktüm.. O zaman, kadıncağız olurunu verdi, bize hayır
dualar etti... Ah, Arkaşa, canım kardeşim! Hep birlikte otururuz, çünkü
senden ayrılamam
Vasya, sana bakıyorum da, gene inanamıyorum, vallahi de,
billahi de, bir türlü inanamıyorum. Bana öyle geliyor ki bütün bunlar...
Dinle beni! Doğru mu, gerçekten evleniyor musun? Nasıl olur da benim haberim
olmaz? Ne yalan söyleyeyim, ben de evlenmeyi aklımdan geçirmedim değil. Ama
değil mi ki sen evleniyorsun, artık umurumda mı? Haydi mutlu ol, mutlu ol!..
Vasya:
Kardeş, yüreğimde öyle bir rahatlık var ki, yaşam öyle
tatlı görünüyor ki bana. (Ayağa kalktı, heyecan içinde odada gezinmeye
başladı.) Sen de aynı şeyleri duyumsuyorsun değil mi? Belki yoksul
yaşayacağız ama, mutlu olacağız. Bu bir düş olamaz, değil mi? Mutluluğumuz
şuracıkta avucumuzun içinde, gerçekten mutlu olacağız değil mi?
Dinle, Vasya!..
Öteki
durarak:
Ne? dedi.
Aklıma bir şey geldi, ama bunu sana açmaya korkuyorum
nerdeyse... Kusuruma bakma, korkularımı gidermeye çalış. Neyle geçineceksin?
Evleneceğine pek seviniyorum. Ama bu düşünce aklımdan çıkmıyor; neyle
geçineceksin?
Vasya
arkadaşına şaşırmış gibi bakarak:
Aman! Aman! Neler söylüyorsun, Arkaşa? Aklın nerede?
Yaşlı kadın bile anlattıklarımı iki dakika içinde kavrayıverdi. Sorsana
onlara bakalım. Neyle yaşamışlar şimdiye kadar? Üç can için yılda beş yüz
ruble! Babasının ölümünden sonra onlara bağlanan aylığın tutarı bu kadardı.
Üç can için: Liza, yaşlı kadın, bir de yatılı okul giderini ödemeleri
gereken küçük kardeş.
Varları yokları da işte buydu. Asıl biz ikimiz zenginiz, eh, ne de olsa kimi
yıllar yedi yüz ruble kazandığım oluyor.
Aman, Vasya, darılma, keyfini kaçırmak istemem ama hangi
yedi yüz ruble? Topu topu üç yüz ruble alıyorsun...
Üç yüz mü? Yulyan Mastakoviç'i hesaba katmıyor musun?
Yulyan Mastakoviç! İyi ama, dostum, bu güvenilir iş
değil ki. Her rublesi sadık bir dost gibi gelen üç yüz rubleye benzemez bu.
Yulyan Mastakoviç iyi adamdır, kabul! Hatta istersen büyük adam da diyelim,
kendisine çok saygım var, bu kadar yüksek bir yerde oluşuna hak veriyorum:
Sana
sevgi duyduğu, hizmetinden bedava yararlanabilecekken çalışmana karşılık
para verdiği için onu çok seviyorum... Ama anlarsın ya, Vasya. Dinle, dinle:
Senin kaleminden çıkan yazının Petersburg'da bir eşi daha olmadığını kabul
ederim (diye Nefedoviç verdiği değeri göstererek sürdürdü), ama, günün
birinde -Tanrı saklasın- gözden düşersen ya da Yulyan Mastakoviç'in işi
kalmazsa ya da bir başkasını çalıştırırsa; öyle ya, her şey olur bu
dünyada... O zaman ne yaparsın, Vasya?
Dinle, Arkaşa! Böyle düşündükten sonra tavanın başımıza
çökmesinden de korkabiliriz...
Tabii, tabii... Bir diyeceğim yok.
Olur mu ya!.. Ne diye bırakmaya kalksın? Bilirsin,
buyruklarını harfi harfine yerine getiririm. Bana karşı çok iyi davranır:
Daha bugün bana elli gümüş ruble verdi.
Sahi mi? Bir ikramiye demek!
Yok canım, cebinden verdi, hem dedi ki: "Beş aydır sana
bir şey vermedim: Al şunu. Sana çok teşekkür ederim, pek hoşnutum Bedava
çalışıyorum sanma." Bana öyle dedi, bu sözler nerdeyse gözümden yaş getirdi,
Arkaşa.
Bana bak, Vasya, senden istediği o yazıyı bitirdin mi?
Yok, daha bitirmedim...
Vasya! Ne yaptın, dostum?
Korkma. Arkadi, daha önümde iki günüm var.
Nasıl oldu da çalışmadın?
Ne bileyim, işte... Bana öyle acı acı bakıyorsun ki
keyfim kaçtı. Daha iş işten geçmiş değil, iyice hesaplarsan bitirecek kadar
zamanım olduğunu anlarsın. Bitireceğim, vallahi bitireceğim.
Arkadi:
Ya bitiremezsen? dedi. Sana bir de ikramiye vermiş!
Üstelik de evleniyorsun... Hey Tanrım! Hey Tanrım!..
Şumkof:
Zararı yok... Zararı yok; diye mırıldandı. Hemen yeniden
işe koyulacağım. Şimdi başlıyorum.
Nasıl oldu da astın işi?
Arkaşa! Düşün! Yerimde durabilir miydim? Dairede bile
iskemlede oturamıyordum, sabırsızlıktan içim içime sığmıyordu... Ah! Bu
geceyi, yarın geceyi, öbür geceyi hep yazmakla geçireceğim, hepsi bitecek...
Daha çok kaldı mı?
Tanrı aşkına rahat bırak beni, oyalama.
Arkadi İvanoviç, ayaklarının ucuna basa basa gidip yatağına oturdu; sonra
kalktı, ama arkadaşını belki rahatsız ettiğini düşünerek hemen oturdu. Fakat
kımıldamadan durmak ona zor geliyordu; o kadar heyecanlıydı ki, işittiği
haber kafasını altüst etmişti, bundan duyduğu sevincin hâlâ etkisi
altındaydı. Şumkof a baktı. Beriki ona dostça bir göz attı, bütün çalışma
gücü bu hareketine bağlıymış gibi kaşlarını çattı, masası üstüne yayılmış
kâğıtları karıştırmaya başladı.
O da
heyecanını daha bastıramamıştı. Kalemleri değiştiriyor, iskemlesinde
kıpırdanıp duruyor, yeniden yazmaya koyuluyor, fakat eli titriyor, bir türlü
yazamıyordu. Birdenbire aklına bir şey gelmiş gibi atıldı:
Arkaşa, biliyor musun, onlara senden sözettim
Söz ettin ha? Ben de sana soracaktım! Ne dediler?
Sonra anlatırım, hem dur, kâğıdı temize çekmeden bunu
sana söylemek istemiyorum; ama, işte, seni, onları anımsayıverdim Görüyorsun
ya, yazamıyorum; hep sizleri düşünüyorum
Şumkof:
Hey Tanrım! Ne kötü kalem! diye söylendi.
Kalemi öfkeyle masaya fırlattı, başka bir kalem aldı.
Dinle, Vasya, tek bir sözcük.
Hadi, çabuk söyle. Bu son olsun.
Daha yazacak ne kadar elyazması kaldı?
Ah kardeşciğim!..
Vasya, arkadaşının bu sorusu sanki dünyanın en kötü, en ürkünç sözüymüş gibi
yüzünü buruşturdu.
Pek çok!..
Biliyor musun, bir düşüncem var.
Nasıl bir düşünce?
Söyle canım, neydi bu düşüncen?
Saat yedi, Vasya.
Nefedoviç gülümsedi, ona kurnazca, fakat biraz sıkılgan, biraz çekingen bir
gözle baktı. Arkadaşının bunu nasıl karşılayacağını bilmiyordu.
Ee?
Yazısını artık büsbütün bırakmış olan Vasya, şimdi meraktan benzi uçmuş bir
halde gözlerinin içine bakıyordu.
Biliyor musun, ne diyorum?
Söyle Tanrıyı seversen!..
Görüyorsun ya, heyecanlısın, elinden fazla bir şey
gelmiyor... Dur, hemen sözümü kesme, ne diyeceğini biliyorum.
Nefedoviç hızlı hızlı söylüyordu, birdenbire ayağa kalkarak, Vasya'nın
sözünü kesmesine engel olmak istedi.
Yatışman, kendini toplaman gerek, öyle değil mi?
Öteki
koltuğunda doğrularak:
Arkaşa, Arkaşa! diye haykırdı. Bütün gece yazacağım,
inan.
Peki, peki, sabahleyin yatmalısın...
Yok, yok, kesinlikle yatmalısın. Saat beşe doğru yat,
sekizde seni kaldırmaya gelirim. Yarın bayramdır, bütün gün yazabilirsin...
Gece de öyle. Daha ne kadar kaldı?
Vasya, titreye titreye, ona bir defter uzattı.
İşte, dedi.
Çok bir şey kalmamış.
Vasya
çekingen, utangaç bir tavırla:
Daha var, dedi.
Ne kadar?
İki tomar...
Zararı yok, vaktimiz var, bitiririz.
Arkaşa!..
Sus. Yeni yılın arifesindeyiz, aileler şimdi bir
sofranın çevresinde toplanırlar, oysa biz yapayalnız, öksüzler gibiyiz, ah
Vasyacığım!..
Nefedoviç, arkadaşını, güçlü kollarında sıktı.
Vasya!..
Karar, karar, dedi.
Sana bir şey söyleyecektim, Vasya. Eğer...
Arkadi, heyecanından söyleyemediği için, ağzı açık kalakaldı. Vasya onu
kollarında tutuyor, gözlerinin içine bakıyor, arkadaşının sürüncemede
bıraktığı cümleyi kendisi söyleyecekmiş gibi dudaklarını kımıldatıyordu.
Sonunda:
Evet? dedi.
Beni bugün tanıştır.
Vasya, saklayamadığı bir heyecanın baskısı altında:
Arkadi, hemen şimdi oraya gidiyoruz, çay içmeye, dedi.
Bu düşünceyi nasıl buldun? Yılın son saatini bile beklemeyiz.
O halde iki saat, ne eksik, ne fazla.
Sonra ben işimi bitirinceye kadar görüşme yok.
Vasya!
Arkadi...
Üç
dakika sonra Arkadi bayramlık giysisini giymişti. Vasya'ya gelince, ateşli
ateşli çalışmaya koyulduğu için zaten giyinikti, yalnızca üstünü
fırçaladı...
Birbirinden daha mutlu bir halde, çarçabuk sokağa fırladılar. Yol,
Petersburskaya Strana'dan Kolomna'ya gidiyordu. Arkadi İvanoviç geniş
adımlarla yürüyordu. Vasya'nın mutluluğunu düşünürken duyduğu sevinç
halinden belli oluyordu. Arkadaşı da biraz seke seke gidiyordu ama
ağırbaşlılığından da bir şey yitirmiyordu. Tam tersine Arkadi onu hiç bu
halde görmemişti: Arkadaşını şimdi daha çok seviyor ve beğeniyordu.
Vasya'nın bir sakatlığı -kahramanımızın bir omuzunun ötekinden daha düşük
olduğunu size söylememiştim, bu kusur hep Arkadi'nin acıma dolu yüreğini
titretirdi- dostuna karşı duyduğu ve onun da son derece yaraşık olduğu bu
sevgiyi ancak artırıyordu. Sevinç yaşlarını zor tutuyordu.
Arkadaşının Vosnesensk yönüne doğrulduğunu görünce:
Nereye, Vasya? diye haykırdı. Bu yandan daha yakındır.
Sus,
Arkadi, sus.
İnan olsun bu yandan daha yakındır.
Vasya
gizemli bir tavırla:
Biliyor musun, Arkadi? dedi. Biliyor musun?
Ne?
Tatlı
bir heyecanın etkisi altında sesi kısıldı.
Liza'ya küçük bir armağan götürmek istiyorum
Ne almak istiyorsun ona?
Şurada madam Leroux'nun güzel mağazasını görüyor musun?
Evet!..
Küçük bir şapka: Bugün öyle küçük, öyle güzel bir
tanesini gördüm ki; sordum, bu modele Manon Lescaut derlermiş. Bir harika.
Kiraz rengi kurdelalar. Pahalı da değil! Hem daha pahalı da olsa ne çıkar,
değil mi Arkaşa?
Sen şairlerin en büyüğüsün, Vasya. Hadi oraya gidelim!..
Koşmaya başladılar; iki dakika sonra şapkacı dükkânına giriyorlardı.
Kara
gözlü, saçı büklümlü bir Fransız kadını onları karşıladı ve gelenlere bir
göz atışta yüzü onlarınki kadar, belki de daha büyük bir sevincin ışığıyla
aydınlandı. Vasya'nın kadını öpesi gelmişti.
Hayran gözlerini mağazanın masasını süsleyen küçük tahta ayaklara geçirilmiş
bütün o cici bici şeylerin üzerinde dolaştırarak alçak sesle:
Arkaşa, dedi, bak, bak ne harikalar!
Bir
köşede gizlenen pek cici bir küçük şapkayı, ilk önce gözüne ilişeni değil,
daha ötede duran bambaşka bir tanesini işaret etti. Ona öyle hırsla
bakıyordu ki, sanki biri elinden kapacakmış ya da elinden kurtulmak için
uçup gidecekmiş sanırdınız.
Arkadi İvanoviç parmağıyla başka bir şapkayı işaret ederek:
Bak, bana kalırsa bu daha güzel, dedi.
Kendi
beğendiğini arkadaşına da kabul ettirmek için herhalde kurnazlığa başvurmak
isteyen genç adam:
Zevkine diyecek yok, Arkaşa, dedi, zevkli adamsındır ama
gel de şu şapkaya bir bak.
Neresi daha iyi sanki!
Gel bak, yakından bir bak.
Arkaşa, kuşkuyla:
Öyle mi? diye sordu.
Heyecanını yenemeyerek Vasya küçük şapkayı kavradı. Şapkacık da bu kadar
sevimli bir alıcıya rastladığına sevinerek tüneğinden genç adamın eline
sanki kendiliğinden atılıyormuş gibiydi. Bu kurdelaları, bu süsleri, bu
dantelaları görünce Arkadi'nin gürbüz göğsünden beklenmedik bir hayranlık
çığlığı fırladı. Bu kararsız seçim sırasında üstün zevkiyle işe karışmak
istemediği için sessiz ve ciddi kalmış olan madam Leroux bile Vasya'nın
anlayışını bir gülümsemeyle ödüllendirdi, o da kadının güzel el hareketleri
ile zarif gülümseyişinin apaçık bir onay anlamına geldiğini görmekten sevinç
duydu: "Evet, diyordu sanki, en uygununu buldunuz, sizi bekleyen mutluluğa
yaraşıksınız."
Vasya, şapkacığa gönülden vurulmuş gibi:
Ne de yosma şeysin, diyordu, gelmiş bu tenha köşeciğe
çekilmişsin. Özellikle saklanıyordun, değil mi?
O
narin şeyceğizi öptü, hayır, onu değil, hazinesini örselemekten korktuğu
için çevresindeki havayı öptü.
Sabahleyin gazetede okuduğu bir cümleyi bu vesileyle anımsayarak:
Gerçek erdem işte böyle saklanır, dedi. Söyle bakalım,
Vasya, ne yapacağız?
Hay yaşayasın Arkaşa! Zeki adamsın vesselâm! Haberin
olsun, kadınlar arasında korkunç bir saygınlık kazanacaksın. Madam Leroux...
Ne istiyorsunuz?
Madam Leroux' cuğum...
Madam
Leroux, nişanlının coşkunluğuna gülümseyerek Arkadi İvanoviç'e bakıyordu.
Şu anda size nasıl taptığımı bilemezsiniz... İzin verin
de sizi öpeyim.
Vasya, dükkâncı kadını öptü.
Böyle
bir kaçığın yanında gülünç düşmemek için gerçekten büyük bir ağırbaşlılık
çabası gerekti. Fakat madam Leroux, Vasya'nın taşkın hayranlığını o kadar
incelik ve tatlılıkla karşılamıştı ki, genç çılgının hareketiyle
sözlerindeki gülünçlük bu yüzden hafiflemişti. Kadıncağız kusuruna
bakmadı; hem, doğrusu böyle çocukça taşkınlıklara insan nasıl kızardı?
Fiyatı nedir, madam?
Kendini toplayan kadın başka türlü bir gülümseyişle:
Beş gümüş ruble, yanıtını verdi.
Arkadi, kendi beğendiği şapkayı göstererek:
Ya bu? diye sordu.
Sekiz ruble.
Vasya
kararsızdı:
Durun, durun! Madam Leroux, söylesenize, sizce, sizce,
hangisi daha zarif, hangisi size daha çok benziyor?
Öteki daha süslüdür, ama sizin beğendiğiniz daha
şirindir.
Öyleyse biz de onu alırız.
Madam
Leroux şapkayı çok ince bir ipek kâğıda sardı ve paketi iğnelerle tutturdu.
Şapka o kadar ince işlenmişti ki, kâğıt sanki eskisinden de daha hafiflemiş
gibiydi. Soluğunu tutan Vasya, paketi özenle aldı, madam Leroux'yu selamladı
ve yeniden nezaket sözleri söyledikten sonra dükkândan çıktı.
Sinirli sinirli, kesik kesik gülerek:
Ben bir hovardayım, diye haykırıyordu, ben hovarda
yaratılmışım!..
Şimdi
gelip geçenlerin kötü amaçları, hazinesini ezmek gibi canavarca arzuları
olduğundan kuşkulandığı için bunlardan sakınarak yalpa vuruyordu.
Dinle Arkaşa, diye başladı.
Bu
sözlerde sanki amacına ermiş bir sevdalının bütün ezgileri titreşiyordu.
Arkadi, öyle mutluyum, öyle mutluyum ki!
Ben de! Vasya'cığım
Hayır, Arkaşa! Bana karşı sonsuz bir sevgi duyduğunu
bilirim, ama benim duyduğumun yüzde birini bile duyamazsın. İçim içime
sığmıyor, Arkaşa! Ben bu kadar mutluluğa yaraşık değilim Bunu duyumsuyorum,
kabul ediyorum.
Söylüyor, söylüyor ve boğuk hıçkırıklar sesini kısıyordu.
Bu mutluluğu hak edecek ne yaptım? Ne yaptım, söyle
bana? Bak! Çevremizde ne çok insan, ne çok gözyaşı, neşesiz ve bayramsız ne
çok gündelik yaşam! Ya ben... Ben!.. Onun gibi bir kız beni seviyor!..
Birazdan onu göreceksin, o soylu yüreği sen de alkışlayacaksın. Ben aşağı
katlardan gelen bir insanım; gerçi bir rütbem, aylığım, bağımsız bir durumum
var belki, ama vücudumda bir kusur var: Bir omuzum düşüktür, bilirsin; o
yine de bu halimle beni seviyor!.. Yulyan Mastakoviç de bana karşı öyle
duyarlı, öyle özenli, öyle nazik davrandı ki, bana pek seyrek söz söyleyen o
adam, yanıma yaklaştı: "E, Vasya dedi (Tanrı canımı alsın ki bana küçük
adımla seslendi), hovardalık edeceksin, değil mi?" Bana böyle derken
gülüyordu. "Evet, evet, efendimiz" yanıtını verdim Sonra bütün cesaretimi
toplayarak, sürdürdüm: "Belki de bir şeyler yaparız, efendim." Bunun üzerine
bana para verdi, daha birkaç söz söyledi. Bu hareket bana o kadar dokunmuştu
ki ağlamaya başladım. O da çok duygulanmıştı; sırtımı okşayarak dedi ki;
"Her
zaman bugünkü gibi duygulu ol, Vasya..."
Genç
adam bir an sustu, Arkadi İvanoviç kendini tutamadığından, kaçamaklı bir
hareketle gözlerini silmek için arkasına döndü.
Vasya
sürdürdü:
Dahası var... Dahası var... Sana hiç bundan söz
etmemiştim... Arkadi... Arkadi... Dostluğun benim için öyle bir mutluluktur
ki, sensiz yaşayamam ben, Arkaşa. Yok, yok, bir şey söyleme, bırak da elini
sıkayım, bırak da sana te... şek... kür edeyim!..
Heyecanının artmasından Vasya sürdüremedi.
Arkadi İvanoviç onu kucaklamak istedi, ama sokakta bir kaldırımdan öbürüne
geçmekte olduklarından "varda!" diye haykıran arabacının sesi buna engel
oldu, ikisi de şaşkın bir halde, sakıngan davranarak, kaldırıma koştular.
Hatta
Arkadi İvanoviç, olayın bu söz tufanına son verişine hoşnut bile olmuştu.
Olup bitenler, Vasya'yı borçluluğunu taşkınca belirtmeye yöneltmişti. Ama o,
Arkadi, kendini böyle coşkunluklara yaraşık görmüyordu. Şimdiye kadar dostu
için pek az bir şey yapmış olduğunu duyumsuyordu! Eski ilişkilerinde hiçbir
şeyin haklı göstermediği bu ateşli teşekkürlerden nerdeyse utanç duyuyordu.
O zaman bu işe kendini vermek için önünde bütün bir yaşam olduğunu düşünerek
geniş bir soluk aldı...
Anlaşılan ziyaretlerinden umut kesmiş olacaklardı, çünkü herkes çay
masasının çevresine toplanmıştı. Üstelik de, takılmak için, nişanlısına o
akşam herhalde serbest olamayacağını da söylemişti.
Ama
yaşlıların ne de olsa gençlerden daha doğru görüşlü olduklarına inanmak
gerek. Liza: "Gelmeyecek anneciğim, sezinliyorum ben, gelmeyecek," diye
annesine üst üste yinelemişti, annesi ise tersine, kesinlikle geleceğini,
evinde kalamayacağını, koşup geleceğini, çünkü artık tatil, üstelik de
yılbaşı gecesi olduğunu söyleyip duruyordu.
Dediğimiz gibi Liza, Vasya'yı o akşam göreceğini ummuyordu. Kapıyı açtığı
zaman, ilk önce gözlerine inanamadı. Yüzü birden kıpkırmızı kesildi, yüreği
kapana tutulmuş bir kuş gibi çırpınıyordu. Aman Tanrım! Ne şaşkınlık;
dudaklarından nasıl sevinçli bir "Ah" fırladı!..
Seni gidi yalancı seni! diyerek Vasya'nın boynuna
sarıldı.
Nişanlısının arkasında, pek sıkıldığı için gizlenmeye çalışan Arkadi
İvanoviç'i görünce ne kadar şaşırdığını, ne kadar utandığını bir düşünün.
Çünkü
size şunu söylemek gerekir ki, Arkadi İvanoviç kadınlar arasında pek
sıkılgan ve beceriksizdir, hatta bir kez... Ama bunu sonra anlatırız.
Yalnız, lütfen kendinizi onun yerine koyunuz; bunda pek de öyle tuhafa
gidecek bir yan yok; orada, sofada, ayağında lastikleri, sırtında paltosu,
başında kulaklı kalpağı, kaba dokunmuş ve arkadan gelişigüzel iliştirilmiş
sarı bir boyun atkısına sımsıkı sarılmış bir halde durmaktadır. Daha iyi bir
etki bırakmak için bütün bunlardan çarçabuk sıyrılmak gerekirdi. Başkalarına
karşı en iyi biçimde görünmeyi kim istemez?
Üstelik bizim Vasya'cık da birdenbire çekilmez bir hal almış, arkadaşının
sıkılganlığına hiç aldırmadan iltifatlara en aşırı şımarıklıkları katıyordu.
İşte! diye haykırıyordu. Liza'cığım, sana Arkadi'yi
sunarım İyi bak! Benim en sevgili dostumdur. Öpsene onu Liza, kendisini daha
iyi tanıdığın zaman daha çok öpersin...
Gördünüz mü ya?
Daha
boyun atkısını bile büsbütün çıkaramamış olan Arkadi İvanoviç ne yapsın
şimdi?
Doğrusunu isterseniz, Vasya'nın aşırı coşkunluğundan, iyi yürekli oluşunun
kanıtı olmakla birlikte gene de yakışık almayan o taşkınlıklardan
utanıyordu.
Sonunda ikisi de odaya girdiler. Yaşlı anne Arkadi'yi tanıdığına pek
sevinmiş göründü: O kadar övgüsünü işitmişti ki!
Cümlesini bile bütünleyemedi, çünkü sevinçli bir şaşkınlık yerine geçen bir
"Ah!" onu durdurmuştu... Aman Tanrım! Liza şimdi ipek kâğıttan çıkarılmış
şapkacığın önünde duruyor, saf bir hareketle ellerini kavuşturmuş öyle tatlı
tatlı gülümsüyordu ki, madam Leroux'da daha güzel bir şey bulunmayışına
yazıklanmak işten değildi.
"Ah!
Aman Tanrım! Şapkanın bundan güzeli nerede bulunabilir? Ciddi söylüyorum!"
İki
gencin o şapkacığa karşı ettikleri nankörlüğü düşündükçe nerdeyse kızıyorum
Baksanıza, bir kere! Bundan güzeli can sağlığı! Baksanıza canım!..
Ama
boşuna çıkışıyorum, şimdi herkes benim düşüncemi paylaşıyordur; ansızın bir
bulut geçmiş, bir anlık bir yanılma olmuştu; bunu bağışlamaya hazırım..
Diretişimi hoş görün, ama bir türlü ondan ayrılamıyorum Tülden başka bir şey
değil, hafif, öyle hafif ki, dantelalarla süslü kiraz rengi, geniş bir
kurdela tülle rüş arasında dolaşıyor; geniş ve uzun kurdela da enseye
düşüyor... Hele Liza onu bir başına giysin, ensesinden aşağıya nasıl
düşeceğini o zaman görürsünüz!.. Yalnız şapkayı biraz enseye doğru eğmek
gerek. Ama galiba bakmıyorsunuz... Aldırış etmiyorsunuz... Evet başınızı
çeviriyorsunuz... Bana öyle geliyor ki, kömürden daha kara iki gözü
bulandıran iki iri yaş damlasını, uzun kirpiklerde bir an titreştikten sonra
madam Leroux'nun tülden değil de sanki havadan yapılmışa benzeyen sanat
ürününün üstüne düşmüş iki inciyi seyrediyorsunuz... İşte gene kızdım Bu
yaşları akıtan şapka değildir. Hayır! Bence böyle bir armağan daha ciddi bir
biçimde sunulmalıydı; ancak o zaman gerçek değeri biçilebilirdi,
görüyorsunuz ya, efendim, hep şapkacığımdan yana çıkıyorum
Herkes oturdu. Vasya Liza'nın yanına, yaşlı anne de Arkadi'nin yanına
oturdu. Söyleşi koyuldu. Arkadi bütün yeteneğini gösterebildi. Büyük bir
hoşnutlukla hakkını veriyorum, çünkü ondan bu kadarını asla beklemezdim
Vasya
hakkında bir iki cümleden sonra, onun koruyucusu olan Yulyan Mastakoviç'i
parlak bir biçimde övmeye koyuldu. Öyle akıllıca, zekice sözler söyledi ki,
tam bir saat söyleşi hiç gevşemedi. Yulyan Mastakoviç'in Vasya ile olan
ilişkilerine az çok yakından değinen kimi özelliklerini Arkadi İvanoviç'in
ne kadar ölçüsüz bir tarzda anlattığını bir görmeliydiniz.
Yaşlı
kadıncağıza gelince, hayrandı. Bu duygusunu gizlemedi ve Vasya'yı bir kenara
çekerek dostunu çok sevimli bir genç ve hele pek ciddi ve tutarlı bulduğunu
söyledi. Vasya gülmemek için kendini zor tuttu, bu ciddi adamın ona tam
onbeş dakika yatakta neler ettiğini anımsıyordu.
Kızın
annesi Vasya'ya işaret etti, birlikte yandaki odaya geçtiler. Haber vereyim:
Kadıncağız kızının gizini açık etmek üzereydi. Kuşkusuz bunu salt iyi
yürekliliğinden, iyi duyguların aşırılığından yapacaktı. Her ne ise, bunu
belirttikten sonra Liza'nın yılbaşı için kendisine hazırladığı armağanı
nişanlısına önceden göstermek istediğini söylemek zorundayım
Bu
armağan, eşsiz resimlerle süslü sırça işlenmiş bir cüzdandı. Bir yanında
sırça kırıntılarından yapılmış, son derece doğal bir geyik vardı; öbür
yanında tanınmış bir generalin şaşılacak derecede benzeyen resmi.
Genç
adamın gösterdiği hayranlık üzerinde uzun boylu duracak değilim, salonda da
boş vakit geçirmiyorlar, bir de oraya dönelim bakalım
Liza,
Arkadi'ye yaklaştı, iki elini yakalayarak ona bir şeyler için teşekkürler
etti. Arkadi İvanoviç bu teşekkürlerin sevgili Vasya'sına olan dostluğu için
olduğunu ayırt etti. Kız çok heyecanlı görünüyordu. Arkadi'nin, nişanlısı
için gerçek bir dost olduğunu, kendisine çok öğütler verdiğini işitmişti;
onun için Liza kendisine candan teşekkür borçlu idi. Arkadi İvanoviç'in de
kendisini Vasya kadar değilse bile hiç olmazsa yarısı kadar seveceğini
umduğunu ekledi. Sonra dostunun sağlığı hakkında ona sorular sordu,
Vasya'nın insanlar ve gündelik yaşam hakkında pek bilgisi olmayışından
duyduğu bazı kaygıları anlattı.
Ona
kendisinin de gözeteceğini, onu kollayacağını, Arkadi İvanoviç'in de
kendilerinden ayrılmayacağını, onlarla birlikte oturacağını umduğunu
söyledi. Ve çocukça bir heyecanın etkisi
altında haykırdı:
Üçümüz tek bir insan olacağız.
Artık
gitmek zamanı gelmişti. Doğallıkla, anne ile kız daha oturmaları için
direttilerse de Vasya fazla kalamayacağını açıkça söyleyince, Arkadi
İvanoviç doğru buldu.
Bu
acele gidişin nedenini sordular, Yulyan Mastakoviç'in Vasya' ya ısmarladığı
işin acele ve çok önemli olduğunu öğrenince haklı buldular; yazıyı öbür
sabah vermek gerekti, iş bitmiş olmak şöyle dursun, tersine, başlanmamıştı
bile.
Bu
anlatılanlardan annesi fena halde kaygılandı, heyecanlanan ve kaygıya
kapılan Liza artık nişanlısını tutmaya çalışmadığı gibi onu nerdeyse evden
kovdu. Fakat bu yüzden son öpüşme zarar görmedi, önceki öpüşmelerden daha
kısa oldu ise de onlardan daha ateşli, daha sevgi dolu idi.
Sonunda ayrıldılar, iki dost sokağa çıkar çıkmaz izlenimlerini karşılıklı
anlatmaya başladılar. Başka türlü olamazdı. Arkadi İvanoviç de
sevdalanmıştı. Onu kim Vasya'dan iyi anlayabilirdi? Bunu Vasya'ya itiraf
etti, o da gülmeye, pek mutlu bir halde gülmeye başlayarak bu duygunun
gereksiz olmadığını, yakında ikisini daha çok birbirine yaklaştıracak bir
bağ olacağını ekledi.
Dostu:
Beni anladın, Vasya! dedi. Seni ne kadar seversem onu da
o kadar seviyorum, o senin gibi benim de meleğim olacak. Mutluluğumuz beni
de kaplayacak ve ısıtacak. Liza, senin gibi benim de evimin kadını olacak,
yazgımı onun ellerine bırakıyorum İkinize de aynı dostluk duygularıyla
bağlıyım; gönlümde ve kafamda hep birlikte olacaksınız, bir yerine, sevecek
iki insanım olacak.
Mutluluktan sarhoşa dönen Arkadi sustu, son sözleriyle arkadaşını ta
iliklerine kadar sarsmıştı.
Doğrusunu isterseniz Vasya parlak sözler söylemesini bilmeyen ve
hayalcilikle de bir ilgisi olmayan Arkadi'nin ağzından bu türlü sözler
çıkabileceğine hiç olasılık vermezdi; oysa işte şimdi o kendini hayallere
kaptırmıştı... Hem de ne hayaller. En neşeli, en taze, en renkli türünden!..
Sizin için neler yapacağım! diye sürdürdü. İlkin, bütün
çocuklarının vaftiz babası olacağım. Sonra, Vasya, şimdi geleceği düşünmemiz
gerek. Her birimizin ayrı odası olması için eşyalar almak, bir ev kiralamak
gerek. Yarın ne yapacağım, biliyor musun, Vasya? Sokak sokak dolaşıp kiralık
ev yazılarına bakacağım. Üç, yok, iki oda bize yeter. Hatta bu akşam
söylediklerim galiba pek saçma şeylerdi. Gereği kadar paramız olacak! Evet!
Gözlerini gördüm, Liza'nın neler yapabileceğini gördüm, kuşkusuz ki yeter
derecede paramız olacak. Neyimiz var neyimiz yoksa hepsini ona adayacağız,
çalışmaktan yılmayacağız Vasya kardeş. Şimdi kira için yirmibeş rubleyi göze
alabiliriz. Çünkü bilirsin ya ev her şey demektir; güzel odalar... Orada
hemen insanın gönlü şenlenir, yüreği genişler! Liza bizim kasa sorumlumuz
olur, onun elinde bir kapik bile boşa gitmez. Kahveye gider miyim sanırsın?
Sen beni ne sandın? Hem aylıklarımıza da zam yapılacak, görevimizi örnek
oluşturacak bir biçimde yapacağımız için ikramiyeler de alabiliriz.
İnan
bana, işler yolunda gidecek, çift süren mandalar gibi çalışacağız!.. Düşün
bir kere!.. (Arkadi'nin sesi tatlı bir heyecanla titredi). Her birimiz
açıktan yirmi beş, otuz ruble alıyoruz, sonra her ikramiyede ona bir şapka
ya da atkı yahut da çoraplar alırız. Sahi, bana bir boyun atkısı örse. Şu
benimkinin haline bak; ne berbat şey, bugün utandırdı, sen de amma adamsın
ya. Beni o garip kılıkla tanıştırdın, boynumdaki hamutla öyle karşılarında
dikilekaldım! Ama onu bırakalım.. Sofra takımları benden! Size bir düğün
armağanı vermek borcumdur. Bu benim için görev, hem de büyük bir zevk...
Umarım ki ikramiyeyi kaçırmam Size gümüş kaşıklar, bıçaklar alacağım Kendime
de güzel bir yelek alacağım! Çünkü sağdıç ben olacağım Sana gelince, hemen
işe koyul bakalım İşini zamanında bitiresin diye elime bir sopa alıp başına
dikileceğim. Tombala oynarız, bir kere o iş bitti mi gene mutluluğa kavuştuk
demektir. Geceleri onlara gideriz. Tanrıım! Ne güzel olacak! Ne yazık ki
sana yardım edemiyorum. Yazımızın aynı olmaması pek kötü. Senin yerine ben
temize çekerdim
Vasya:
Evet, diye yanıt verdi, evet, acele etmeli, saat on bire
yaklaşmış olacak.
O
zamana kadar kâh gülerek, kâh dostunun sevinçli coşkunluklarını bir
hareketle durdurmaya çalışarak yalnızca dinlemekle kalmıştı. Fakat o son
sözleri söyleyince suratı asıldı ve adımlarını sıklaştırdı. Ateşler içinde
yanan başını ağır bir düşünce eziyordu, yüreği burkuluyordu.
Arkadi İvanoviç kaygılandı, fakat acele acele sorduğu sorular yanıtsız
kalıyordu: Vasya apaçık bir biçimde konuşmaktan kaçınıyor ve ağzından
Arkadi'nin sözleriyle hiçbir ilişiği olmayan tek heceli sözcükler ve yersiz
ünlemlerden başka bir şey çıkmıyordu.
Beriki dostunun arkasından koşarak:
Peki ama neyin var senin? diye atıldı. Neden
korkuyorsun?
Vasya
büyük bir sabırsızlık gösterdi.
Fazla konuştuk, kardeş!..
Arkadi sözünü kesti:
Hadi hadi üzülme, Vasya. İşlerini vaktinden önce
bitirdiğini çok gördüm Diyecek yok, beceriklisin. Gerekirse, işi
hızlandırmak da olanaklı. Dedim ya, vaktinde bitirirsin. Biraz heyecanlı ve
sinirli olduğun için bugün pek hızlı çalışamazsan bunda şaşacak bir şey yok,
ama yarın...
Vasya
hiç yanıt vermiyor, yalnızca ağzının içinde anlaşılmaz birtakım söscükler
homurdanıyordu, ikisi de kaygılı bir halde koşa koşa eve geldiler.
Vasya, vakit yitirmeden işinin başına oturdu. Arkadi, gözlerini arkadaşından
ayırmadan sessizce soyunup yattı. İçinde belli belirsiz bir kaygı
belirmişti. Vasya'nın solgun yüzüne, gözlerindeki parıltıya ve her
hareketinde belli olan kaygıya bakarak:
Nesi var acaba? diye kendi kendine soruyordu. Elleri de
ne kadar titriyor! Bir iki saat yatmasını öğütlemek daha iyi olmaz mı? Belki
yatışırdı.
Bir
sayfayı bitirmiş olan Vasya gözlerini kaldırdı. Arkadi'ye baktı ve hemen
yeniden kalemini eline aldı.
Arkadi İvanoviç:
Bana bak Vasya, dedi. Biraz dinlensen? Galiba ateşin
var...
Vasya, öfkeli bir tavırla yeniden arkadaşına baktı ve yanıt vermedi.
Vasya, neyin var Tanrı aşkına?
Öteki
sonunda kendini topladı:
Bir çay içsek Arkadi, dedi.
İnsana güç verir... Uykum yok, yatmayacağım Yazmayı
sürdüreceğim Şimdilik çay içerek biraz dinlenmek istiyorum Keyfim yerine
gelir.
Pekâlâ Vasya, pekâlâ! Sana ben bunu önermeliydim, ne
diye akıl etmediğime şaşıyorum. Ama hizmetçi kadın yatmıştır. Nasıl
uyandırsak acaba?
Sahi!..
Arkadi karyoladan inerek:
Adam sen de, bunun da sözü mü olur? dedi. Semaverimi
kendim yakarım Hiç yapmadığım iş değil a!..
O
haliyle yalınayak, gecelik gömleğiyle, Arkadi semaverle uğraşmak üzere
mutfağa koştu, Vasya gene yazmaya koyuldu. Sonra Arkadi giyindi, gece
çalışması sırasında Vasya'ya güç verir diye fırından bira fırancalası almaya
gitti. Bir çeyrek sonra semaver masanın üstüne konulmuştu, gençler çay
içiyor, fakat konuşmaları bir türlü canlanmıyordu. Vasya, hep dalgın
duruyordu.
Sonunda biraz düşündükten sonra:
Gördün mü? dedi. Yarın yeni yıl kutlamasına gitmek
gerek.
Ne gereği var? Sen...
Vasya:
Gerek kardeş, dedi.
Ben gider ziyaretçilerin listesine senin yerine imza
atarım Ne diye rahatını bozacaksın?
Domuzuna çalışırsan. Saat beşe kadar yazıyı sürdürmeli, sonra sekize kadar
yatmalısın. O zaman seni uyandırırım Yatmazsan yarın ne halde olacağını bir
düşün.
Vasya, yarı kanmış bir halde sordu:
Ziyaretçiler listesine benim yerime imza atman doğru
olur mu?
Neden olmasın? Herkes öyle yapar. Hem neden korkuyorsun?
Başkaları olsa hadi neyse. Ama benim koruyucum olan
Yulyan Mastakoviç'e karşı? Ya imzamın sahte olduğunu anlarsa?
Anlarsa mı? Ne budalasın, Vasya? Nereden anlayacak?
Senin imzanı ve parafını tıpkı tıpkısına benzettiğimi bilirsin. Hadi hadi,
için rahat etsin. Kim ayırdına varacak sanki?
Vasya
yanıt vermedi. Aklı başka yerde, düşünceli bir halde çayını ağır ağır
bitiriyordu.
Canım Vasya'cığım! Ah! Bir başarılı olsak! Bir başarılı
olsak! Ama beni korkutuyorsun! Ben de yatmayacağım. Göster bakayım, ne kadar
yazın kaldı?
Vasya
ona öyle bir bakış baktı ki, bu kez Arkadi yüreğinin burkulduğunu duyumsadı.
Ne diyeceğini şaşırmış gibi:
Vasya, diye sürdürdü, neyin var senin? Niye öyle
bakıyorsun bana?
Arkadi, inan ki, Yulyan Mastakoviç'e yılbaşı kutlamasına
kendim gitmem daha doğru olacak. Bu anlamsız tartışmadan usanan ve
arkadaşının gözlerine üzüntülü bir bekleyişle bakan Arkadi:
İstiyorsan, pekâlâ, dedi.
Sonra, bütün düşündüklerini bir çırpıda ortaya döktü:
Bana bak, Vasya, acele etmeye çalış. Bilirsin ki senin
iyiliğinden başka istediğim yoktur, bütün bunları sana en iyi bir niyetle
söylüyorum, Tanrı tanığımdır! Yulyan Mastakoviç'in sözlerini bana kaç kere
yineledin, yazının okunaklı oluşundan çok hoşlanıyormuş. O Skoroplehin gibi
değildir, Skoroplehin çocuklarına meşk olarak vermek, okul gereçlerini
tutumlu kullanmak için yazının çok güzel olmasını ister! Oysa Yulyan
Mastakoviç'in bütün istediği okunaklı olsun, okunaklı olsun, okunaklı olsun,
işte o kadar!.. Şu halde, güzel yazmak için ne diye o kadar uğraşıyorsun?
Sana ne diyeceğimi bilemiyorum... O üzüntülü haline yüreğim dayanmıyor.
Bir şey değil, bir şey değil, dedi.
Arkadi korktu.
Su ister misin, Vasya?
Hadi hadi, dedi, bir şey değil; yalnızca biraz
kederliydim, hatta bunun nedenini bile bilmiyorum. Dinle, başka şey
konuşalım; bir daha anımsatma bunları bana...
Sakin ol, Tanrı aşkına? Sakin ol Vasya! İnan ki
bitirirsin, hatta vaktinde bitiremesen bile sanki ne olur? Kıyamet kopmaz
a!..
Vasya, arakadaşına o kadar acayip bir bakışla baktı ki öteki, ürkerek sustu,
onu hiç bu halde görmemişti.
Vasya:
Arkadi, dedi, eskisi gibi yalnız olsaydım.. Hayır, onu
demek istemiyorum Dostunsun, sana her şeyi söylemek istiyorum... Hem benim
için üzülmeni istemem Biliyor musun, Arkadi, kimileri büyük işler görmek
için dünyaya gelmişler; kimileri de, benim gibi, küçük işler görürler. Fakat
senden gönül borcu beklerseler, senin de elinden gelmezse...
Ne dediğini anlamıyorum
Vasya
sanki kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi sürdürdü:
Hiçbir zaman nankörlük etmedim Düşüncemi anlatabilmekten
yoksun olsam da gene duyumsuyorum ki... Bugün nankörlük etmiş görünebilirim,
işte beni yerle bir eden de asıl budur, bu düşüncedir.
Ne söylüyorsun sen Tanrı aşkına? Bu kez vaktinde
yetiştiremezsen bunda ne nankörlük olabilir? Düşün de öyle söyle, Vasya!
Nankörlük bu kadar küçük şeylerden mi belli olur?
Vasya
ses çıkarmadan gözlerini kaldırıp arkadaşına baktı, ileri sürdüğü kanıt,
kuşkularını sarsmış gibiydi. Hatta bir an gülümsedi bile, ama hemen
düşünceli halini aldı. Bu gülümsemeyi bütün kaygılarının sonu sanmış olan
Arkadi bu yeni üzüntüyü bundan böyle daha iyi hareket edeceğinin belirtisi
saydı ve içinden sevindi.
Vasya:
Hadi kardeş, dedi, bana iyi bak. Uyursam doğru olmaz,
işin sonu kötüye varır. Onun için yeniden işe koyuluyorum!.. Arkadi!..
Ne var gene?
Hiç, yalnızca... Düşünmüştüm ki!
Vasya
yerine geçti ve sustu...m Arkadi yeniden yatağa girdi. Kolomna'dakilerden,
ikisi de söz açmamıştı. Belki ikisi de bu akşamki ziyaretlerinin onlara
görevlerini savsaklatmış olduğunu düşünüyorlardı.
Arkadi, çok geçmeden, üzüntülü bir yürekle uyudu. Sabahleyin uyandığı zaman
Vasya'nın, kalem
elinde olarak masa üstünde uyuyup kalmış olduğunu şaşırarak gördü. Benzi
sapsarıydı ve bitkin görünüyordu. Mum yeni sönmüştü. Mutfakta hizmetçi
Mavra'nın semaveri hazırladığı işitiliyordu.
Korkuya kapılan Arkadi çarçabuk kalktı.
Vasya, Vasya, diye haykırıyordu, ne zaman uyudun?
Uyumuş kalmışım.
Hemen
yazdığı kâğıtlara baktı. Neyse, bir şey olmamıştı. Kâğıtların üstüne ne mum
damlamıştı, ne de mürekkep.
Saat altıya doğru uyumuş olacağım Geceleri amma soğuk
oluyor! Biraz çay içelim hemen çalışmaya başlayacağım
İyileştin mi?
Evet evet, biraz iyiyim...
Yeni yılın kutlu olsun, kardeş.
Senin de, sağlıklar esenlikler kardeş.
Kucaklaştılar. Vasya'nın çenesi titriyordu, gözleri ıslaktı. Arkadi İvanoviç
sessiz duruyordu; içinde bir acı vardı. Çayı acele acele içtiler.
Arkadi, Yulyan Mastakoviç'e kendim gitmeye karar verdim
İnan olsun, hiç ayırdına varmaz...
Fakat içimi vicdan sızısı kemiriyor, Arkaşa.
Ama sen zaten onun için çalışıyor, yoruluyorsun... Hadi,
aklını başına topla. Hem ben oraya gitmek istiyordum
Vasya
sordu:
Nereye?
Artemiyef lere. Senin de kutlamalarını bildiririm
Ah sevgili dostum! Ben burada kalırım Çok güzel bir
düşünce. Bu arada ben çalışırım! Dur biraz, bir mektup yazacağım.
Yaz bakalım kardeş, yaz, ben de tıraş olur, saçımı
tarar, frakımı temizlerim Vasya, göreceksin nasıl mutlu ve rahat
yaşayacağız. Hadi, kucakla beni...
Ansızın mutfakta bir ses çınladı:
Memur Şumkof burada mı oturur?
Mavra
geleni içeri alırken:
Burada burada, diye yanıt veriyordu.
Vasya, sofaya doğru koşarken:
Kim geldi? Kim geldi? diye haykırıyordu. Sen misin,
Petya? Sen misin?
Kıvırcık saçlı, esmer bir çocuk odaya girdi.
Günaydın Vasili Petroviç, yeni yılınızı kutlamaya
geldim. Ablamla annem de size selam ettiler. Ablam onu benim için öp, dedi.
Vasya, sevinç içinde haberciyi yakalayıp kaldırdı ve çocuğun şaşılacak
derecede Liza'nın dudaklarına benzeyen dudaklarını uzun uzun, ateşli ateşli
öptü.
Vasya:
Öp onu, Arkadi! diye çocuğu arkadaşına verdi. Petya,
ayakları yere değmeden Arkadi İvanoviç'in gürbüz kollarına geçti.
Çay ister misin, yavrucuğum?
Çok teşekkür ederim. Evde içtik! Bugün erken kalktık,
bizimkiler kiliseye gittiler. Ablacık beni yıkamak, saçlarımı kıvırmak,
pantalonumu yamamak için tam iki saat uğraştı. Dün sokakta Saşa ile oynarken
yırtılmıştı. Kartopu oynuyorduk.
Bak bak!
Size gelmek için beni hep süslüyordu. Sonra beni bir
daha öptü de git Vasya'yı bul, dedi, yeni yılını kutla, sor bakalım iyi
uyumuş mu? Bir de... Dün bir işten sözetmiştiniz ya, bitti mi diye
soruyorlar. Bir şey daha söylemişti. Sahi, bir kâğıt parçasına yazmıştım.
Cebinden bir kâğıt parçası çıkararak: Ha! Kaygılanıyorlarmış.
Bitecek! Evet evet, ona söyle, zamanında iş bitmiş
olacak, söz veriyorum!..
A, durun... Söylemeyi unuttum. Ablam size bir pusula,
bir de armağan gönderdi. Nasıl da aklımdan çıkmış..
Aman! Aman! Yavrucuğum! Nerde pusula! Hah işte... Bak
Arkaşa, sevgilim, canımın içi bana ne yazıyor? Dün benim için hazırladığı
cüzdanı görmüştüm. O daha bitmediği için bana saçından bir lüle göndermiş.
Bak bak!
Vasya, heyecandan titreyerek, Arkaşa'ya son derece güzel bir siyah saç
lülesi gösterdi; sonra ateşle öperek saçı, yüreğine yakın olan iç cebine
koydu.
Arkadi İvanoviç karar vermiş bir tavırla:
Onu koymak için bir madalyon ısmarlarım, dedi.
Öğle yemeğine dana kızartması var, yarın da beyin
yapacaklar. Annem çörek yapmak istiyor. Sözlerini nasıl bitireceğini düşünen
çocukcağız:
Artık bulgur yemeyeceğiz, diye ekledi.
Arkadi İvanoviç:
Ne güzel yavrucak! dedi. Vasya, sen dünyanın en mutlu
adamısın!..
Çocukcağız önüne koydukları çayı içti, Vasya'nın mektubunu cebine koydu, çok
çok öpüldükten sonra sevinç içinde dışarı çıktı.
Arkadi neşeli bir tavırla:
Görüyorsun ya, kardeş, dedi, görüyorsun ya, nasıl her
şey yoluna giriyor. Bırak o kaygıları, hayalinde felaketler yaratmaktan
vazgeç. Çalış da işini bitir. Saat ikide onlara giderim, oradan da Yulyan
Mastakoviç'e...
Vasya:
Güle güle, kardeş, güle güle... Ah! Ne olurdu... Pekâlâ,
haydi git! Haberin var mı, Yulya Mastakoviç'e gitmemeye karar verdim.
Hoşça kalın.
Dur kardeş, dur... Onlara de ki... Yani aklına ne
gelirse onu söylersin; benim adıma öp onu... Olup bitenleri bana anlatırsın.
İyi, iyi, anlıyorum Bu mutluluktan başın döndü. O kadar
beklenmedik bir şeydi ki... Dünden beri kendinde değildin. Bir türlü o
etkiden kurtulamıyordun, dinlenmedin bile. Hadi bakalım, Vasya kardeş,
kendini topla, Hoşça kalın.
Dostlar sonunda birbirlerinden ayrıldılar.
Bütün
sabah, Arkadi İvanoviç, Vasya'yı düşünmekten kendini alamadı. Zayıf iradeli
ve kararsız olduğunu, kendini pek çabuk etkiye kaptırdığını biliyordu.
Evet, yanılmamışım Mutluluk onu tümüyle sersemletmiş.
Aman Tanrım! Sonunda beni de kederlendirdi. Hiç yoktan heyecana kapılıyor,
her şeyi kapkara görüyor. Al sana, işte bir hummaya tutuldu; onu kurtarmalı,
onu kurtarmalı.
Arkadi, gündelik önemsiz sakıntıları bir felaket biçiminde görmeye
kalkışmakla kendisinin de işi abarttığının ayırdında değildi.
Saat
on bire doğru Yulyan Mastakoviç'in evinde kapıcı odasına girerek imzaları
mürekkep lekeleriyle dolu bir tabaka kâğıdı dolduran ziyaretçilerin uzun
listesine kendi önemsiz adını ekledi. A... Şurada... O ne? Düş görmüyordu,
Vasya Şumkofun imzası gözünün önündeydi...
Arkadaşının bu hareketlerinden şaşkına dönen Arkadi İvanoviç, "gene ne
damarı tuttu" diye düşündü. Pembe umutları uçup gitti. Dışarı çıktı.
Kaygılıydı, keyfi kaçmıştı. Kesinlikle bir felaket hazırlanıyordu: Fakat
nerde ve nasıl?
Kederli düşünceler geveleyerek Kolomna'ya geldi. Bir süre dalgın durduktan
sonra Liza ile konuştu.
Fakat
oradan çıkarken gözlerine yaş geldi. Vasya yüzünden kaygı içindeydi.
Evine
koşa koşa döndü, Neva köprüsünden geçerken Şumkof la burun buruna geldi, o
da koşuyordu.
Nereye böyle? diye bağırdı. Vasya, suç üstünde
yakalanmış gibi üzüntülü bir tavırla durdu.
Ben mi? Şöyle bir dolaşmaya çıkmıştım.
Evet, daha fazla beklemeyerek Kolomna'ya gidiyordun. Ah!
Vasya, Vasya? Yulyan Mastakoviç'e ne diye gittin?
Vasya
yanıt vermeden önce elleriyle bezgin bir işaret yaptı:
Arkadi, neye uğradığımı bilmiyorum, evet bilmiyorum;
ben...
Hadi hadi Vasya! Derdinin ne olduğunu ben biliyorum.
Sakin ol, fazla heyecanlısın, dünden beri bir türlü kendini toplayamıyorsun!
Kendine gel, canım. Neden korkuyorsun? Metin ol. Herkes seni seviyor, seni
kolluyor. İşin ilerliyor, kesinlikle vaktinde bitireceksin. Anlamsız
korkulara kapıldığını, olmayacak şeylerden titrediğini sezinliyorum.
Yok, bir şey değil... Bir şey değil...
Anımsıyor musun, Vasya? Başına bu halin gelişi ilk
değildir. Daha önce, işinde yükseldiğin zaman, sevincinden ve borçluluk
duygusundan iki kat iş çıkartmak istiyordun. Sonuç ne oldu? Bütün bir hafta
yaptığın işi bozdun. Bugün de aynı şey oluyor.
Evet evet, Arkadi, ama şimdiki iş başka...
Belki de o yazı acele değildi. Çabuk bitireceğim diye
neden kendini böylesine yoruyorsun?
Vasya:
Hayır, diye mırıldandı, bir şey değil. Hadi eve dönelim
Nasıl? Oraya gitmek istemiyor musun?
Nasıl gideyim, bu suratla? Düşünüyorum Evde sensiz
duramıyorum, şimdi döndüğün için, işe koyulacağım Haydi!..
Yeniden yola düzüldüler, bir süre ağızlarını açmadılar. Vasya hızlı
yürüyordu.
İlkin
Arkadi İvanoviç atıldı:
Onların evinden ne diye haber sormuyorsun bana?
Ha, sahi! Söyle bakalım, Arkaşa, ne var ne yok?
Ama... Ama Vasya, betin benzin kül gibi!..
Zararı yok. Geçer.
Vasya, sözü değiştirmek ister gibi:
Hepsini anlat bana, Arkaşa, dedi.
Arkadi İvanoviç içini çekti. Ne diyeceğini bilemiyordu.
Arkadaşının Kolomna'dakiler hakkında anlattıkları Vasya'nın keyfini yerine
getirdi, çok geçmeden çenesi açıldı. İki genç öğle yemeğini yediler,
Liza'nın yaşlı annesi Arkadi'nin ceplerini kurabiyelerle doldurmuş olduğu
için bunları keyifli keyifli yediler. Yemekten sonra Vasya, bütün gece
uyanık durmak için biraz uyuyacağını söyledi. Yattı ve Arkadi çay içmeye
çağrılmış olduğu için, iki arkadaş birbirlerinden ayrıldılar.
Yolda, Arkadi, eve çabuk dönmeye niyetleniyordu; dışarda geçirdiği üç saat
ona üç yıl kadar uzun geldi. Sonunda sıvışmayı başardı.
Eve
dönünce odayı karanlık bularak şaşırdı: Vasya ortalarda yoktu. Hizmetçi
kadını çağırdı ve arkadaşının yatmamış olduğunu, uzun zaman yazı yazdığını,
odada dolaştığını öğrendi; sonunda da yarım saate kadar döneceğini
söyleyerek çıkmıştı.
Arkadi gelecek olursa, biraz dolaşmaya gittiğimi, çabuk
döneceğimi kendisine anlat diye bir daha söylemişti.
Arkadi, üzüntülü üzüntülü başını sallayarak:
Hiç kuşku yok, Artemiyef lere gitmiş olacak, diye
düşündü. Bir an sonra, umutlanarak doğruldu:
Herhalde yazısını bitirmiş olacak, artık yerinde
durmadığı için oraya koşmuştur... Yok, öyle olsaydı beni beklerdi... Dur
bakalım ne işler yapmış?
Mumu
yaktı ve masaya eğildi. İş epey ilerlemişti, sonuna yaklaşmış gibi
görünüyordu. Arkadi İvanoviç daha yakından bakmaya hazırlanırken ansızın
Vasya içeri girdi.
Korkuyla karışık bir şaşkınlıkla:
Vay! Sen geldin mi? diye ekledi.
Arkadi İvanoviç susuyordu, arkadaşını sorguya çekmekten çekiniyordu.
Beriki, gözlerini yere eğmiş, ağzını açmadan kâğıtları karıştırıyordu.
Sonunda gözleri karşılaştı. Vasyanın gözleri o kadar yalvarıcı ve
kederliydi ki, Arkadi titredi. Yüreği burkuldu, heyecanını tutamayarak ileri
atıldı ve onu kucakladı:
Vasya, neyin var Tanrı aşkına? Neyin var canım? diye
haykırdı. Bana her şeyi anlat! Kederinden bir şey anlamıyorum, kaygılarının
nedenini anlayamıyorum Hiçbir şey gizlemeden bana hepsini anlat. Olanağı
yok, yalnız bu!..
Vasya, arkadaşının göğsüne tüm gücüyle yaslandı, yanıt vermedi. Nerdeyse
bayılacak gibiydi.
Sakin ol canım Vasya! Bitiremesen bile zararı yok. Hem
yeniden söylüyorum: Bu yaptığını anlamıyorum Neden kendine böyle işkence
ediyorsun? Senin için her şeyi yapacağımı bilirsin... Ah! Aman Tanrım!..
diye sürdürürken odada geniş adımlarla dolaşıyor, Vasya'nın, gizemli derdine
çare olacağını sanırmış gibi eline ne geçerse yakalıyordu. Yarın Yulyan
Mastakoviç'e kendim giderim; ona yalvarırım, bir gün daha izin vermesini
yalvarırım, hepsini anlatırım ona, derim ki...
Vasya'nın yüzü kireç olmuştu.
Aman Tanrım, yapma, vazgeç, dedi.
Artık
yerinde duramıyordu.
Vasya, Vasya!..
Vasya
bir düşten uyanır gibi oldu. Dudakları titriyordu. Söz söylemek istiyordu,
ama ağzından bir ses çıkmadı. Buz gibi elleri arkadaşının ellerini sinirli
sinirli sıkıyordu. Arkadi sessiz ve üzgün duruyordu.
Vasya
ürkmüş gözlerini ona kaldırınca:
Yüreğimi parçalıyorsun, Vasya! dedi, benim sevgili, iyi
yürekli arkadaşım!..
Vasya'nın gözlerinden bol yaşlar boşandı, yeniden arkadaşının göğsüne
yaslandı. Hıçkıra hıçkıra yineliyordu:
Seni aldattım, Arkadi, seni aldattım. Seni aldattım.
Bağışla beni. Senin dostluğuna ihanet ettim.
Ne var? Ne oluyor? Vasya, ne oluyor? Ne var, canım?
İşte...
Vasya, umutsuz bir hareketle, masanın gözünden kopya etmekte olduğuna tıpı
tıpına benzeyen altı büyük tomar çıkardı.
Bunlar nesi?
Öbür güne kadar bitireceğim şeyin ne olduğunu
görüyorsun... Öbür güne kadar!.. Oysa dörtte birini bile yazmadım...
Arkadi şaşakalmıştı.
İçini
ezen kederi bir söz yağmuru halinde boşaltmak istercesine Vasya sürdürdü:
Bana bir şey sorma, beni sorguya çekme, Arkadi, dostum
neye uğradığımı bile bilmiyorum Sanki bir karabasandan çıkmış gibiyim Tam üç
haftayı boşuboşuna harcadım, hep onlara gidiyordum.. Yüreğim acıyordu...
Çalışamıyordum İşi aklıma bile getiremiyordum, ancak şimdi, mutluluk kapıma
gelince gözlerim açıldı, yanlışımı anladım
Arkadi İvanoviç metin bir sesle:
Vasya, diye başladı, şimdi her şeyi anladım, seni ben
kurtaracağım Kuşkusuz, bunun şakaya gelir yanı yok, ama kurtuluş çaresini
görür gibiyim. Dinle beni! Yarın Yulyan Mastakoviç'e giderim Başını sallama,
beni dinle, ona olduğu gibi, her şeyi anlatırım.. Evet, evet... Bırak da
böyle yapayım. Ona anlatırım, onu inandırırım, ne kadar dertli olduğunu
söylerim ona.
Büsbütün halsiz düşen Vasya:
Sus, sözlerin içime daha çok acı veriyor! diye
mırıldandı.
Arkadi İvanoviç sararmıştı, fakat çabuk kendini topladı, gülerek:
Hepsi bu kadar mı? Yalnızca bu kadar mı? Bana bak Vasya,
işi büyütüyorsun! Hiç nedensiz yere bu kadar kederlenmekten utanmıyor musun?
Görüyorum ki sözlerim canını sıkıyor. Seni tanırım, Tanrıya şükür, beş
yıldır birlikte yaşıyoruz. Sen iyisin, uysalsın, ama iraden zayıf...
Lizavetta Mihaylovna bile bunu ayırt etmişti. Hem sen bir düş kurucusun, bu
da iyi bir şey değil, hatta daha fazlasını söyleyeceğim; insanın aklına
zarar gelir. Hadi hadi! Canının ne istediğini anlıyorum Yulyan Mastakoviç'in
sana karşı pek sevgi dolu, pek ilgi dolu davranmasını, belki de hatta
evlenmen onuruna bir gece düzenlemesini istiyorsundur! Yulyan Mastakoviç
hakkında şakalarımın seni kızdırdığını görüyorum. Tamam, vazgeçtim, ama ben
de onu senin kadar beğenirim.. Sorun şu: Evlenmen seni o kadar mutlu etti
ki, yeryüzünde herkesin mutlu olmasını istiyorsun... En iyi dostun olan bana
birdenbire gökten yüz bin rublelik bir servet inmesini isterdin; bütün
birbirinden nefret edenlerin ansızın barışarak, sokak ortasında sevinçten
sarmaşmalarını ve seni ziyarete gelmelerini isterdin... Dostum! Kardeşim!
Bunu söylerken gülmüyorum, böyledir: Sen bile aynı şeyi türlü biçimlerde
bana söylemişsindir. Dedim ya; mutlu olduğun için herkesin mutlu olmasını
istiyorsun. Bu mutluluğa yaraşır bir biçimde hareket etmek, hatta belki de
vicdanını yatıştırmak için, kahramanlık gereksinimleri duyuyorsun. İşte o
yüzden çaba harcamak ve biraz abartmakla söylediğin gibi, gönül borcunu
belirtmek gerekirken bunu yapmadığın için kendi kendine işkence ediyorsun...
Yulyan Mastakoviç'in surat asacağını ve sana güvenmekle hata ettiğine,
hakkında beslediği umutları boşa çıkardığına hükmedeceğini düşünerek ne
kadar acı duyduğunu anlıyorum. Koruyucun saydığın bu adamdan işiteceğin
azarı düşünerek kaygı, vicdan sızısı duyuyorsun, hem de böyle bir anda...
İçin mutlulukla dolup taşarken, gönül borcunu kimlere dağıtacağını
bilmezken, öyle değil mi?..
Arkadi İvanoviç sustu, uzun bir soluk aldı.
Vasya
ona dikkatle bakıyordu. Dudaklarında bir gülümseme dolaştı. Hatta umuda
benzer bir şey yüzünü canlandırmıştı. Arkadi yeniden söze başladı,
sözlerinin etkisini ayırt ettiği ölçüde sesi güçleniyordu.
Öyleyse beni dinle! Yulyan Mastakoviçin sana karşı
hayranlığını değiştirmesine olanak vermemeli. Öyle değil mi, dostum? Bütün
sorun burada, değil mi? Şu halde, bu işi senin yerine ben üzerime alıyorum.
Arkadi İvanoviç, ayağa kalkarak, uzun boyunu doğrulttu.
Yarından tezi yok, Yulyan Mastakoviçin evine gideceğim
Haydi, gene karşı koymaya kalkma. Küçük bir savsaklamayı bir cinayet haline
koyuyorsun! Ama o, Yulyan Mastakoviç acımasını bilir ve soyludur, senin gibi
değildir. Derdimizi dinler, bizi saplandığımız çıkmazdan cömertçe çıkarır...
Keyfin oldu mu?
Vasya, gözünde yaşlarla, Arkadi'nin ellerini sıktı.
Yeter kardeş yeter! dedi. Sorun çözümlendi. Yazıyı
bitiremedim, ama ne yapayım Bunun için oraya gitmene değmez. Yulyan
Mastakoviç'e kendim gidip olup bitenleri anlatırım Görüyorsun, sakinim,
tümüyle sakinim Ama sakın sen gitme!.. Dinle beni.
Arkadi İvanoviç, sevinç içinde haykırdı:
Vasya, Vasya'cığım, ben senin sözlerin üzerine öyle
dedim; kendine geldiğin için çok hoşnut oldum Ama ne olursa olsun, ne
yaparsan yap, her zaman senin yanında olacağımı iyi bil; bugün derdinin ne
olduğunu biliyorum, Yulyan Mastakoviç'le konuşmaya gitmemi istemiyorsun.
Olur, gitmem, ona bir şey söylemem Yarın kendin gidersin... Ya da yok
gitmezsin, yazmayı sürdürürsün, anlıyor musun? Bana gelince, olup bitenleri
görmeye çalışırım Sorup soruştururum, işin gerçekten acele olup olmadığını,
yazının gerçekten belirtilen günde bitmesi gerekip gerekmediğini, zamanında
teslim etmezsek ne yapacaklarım öğrenirim Sonra sana araştırmamın sonucunu
haber veririm. Görüyorsun ya, görüyorsun ya! Bak, şimdiden umutlar belirdi,
iş acele değilse, görüyorsun ki, her şey yoluna girebilir. Yulyan Mastakoviç
belki bu işi anımsamıyordur bile. O zaman her şey kurtulmuş olur.
Vasya
kuşkulu bir tavırla başını salladı, fakat borçluluk dolu gözleri dostunun
yüzünden ayrılmıyordu.
Sıkıntılı bir sesle:
Pekâlâ, dedi. Öyle halsiz, öyle yorgunum ki...
Sonra
sürdürdü:
Artık bu sorunu düşünmek istemiyorum. Başka şeylerden
sözedelim. Yazmayı bırakırsam daha iyi olur, bir bölümü sona erdiren şu iki
sayfayı da bitireyim de... Arkadi, uzun zamandır sana sormak istiyordum:
"Nasıl oluyor da beni bu kadar iyi tanıyorsun?
Şimdi
rahatça ağlıyor, gözyaşları arkadaşının ellerine dökülüyordu.
Arkadi:
Seni ne kadar sevdiğimi bilseydin, bana bu soruyu
sormazdın, dedi.
Evet evet, Arkadi. Bilmiyorum, çünkü bana neden bu
derece bağlandığını anlayamıyorum. Hatta sana diyeceğim ki, bu duygu kimi
zaman içime acı oluyordu. Kaç kez, uykuya dalarken (çünkü her gece son
düşüncem hep sen oluyordun) gözlerim yaşla doluyor ve yüreğim
burkuluyordu... Çünkü... Çünkü... Beni ne çok sevdiğini sezinliyordum ama,
sana gönül borcumu göstermek için elimden bir şey gelmiyordu.
Arkadi ona:
Bak, ne tuhafsın, Vasya, işte gene sinirlerin bozuldu!
diye çıkıştı ve bir gün önce sokaktaki sahne gözünün önüne geldi.
Sakin olmamı istiyorsun. Ama düşün ki ben ömrümde
bugünkü kadar sakin ve mutlu olmamıştım! İnan olsun... Sana her şeyi
anlatmak isterdim, ama seni üzeceğimden korkarım... Bütün bunlar senin
keyfini kaçırıyor, bana çıkışıyorsun, bu da beni son derece üzüyor. Tir tir
titrediğimi görüyorsun, oysa bunun neden ileri geldiğini bile bilmiyorum.
Sana şunu itiraf etmek isterdim: Bana öyle geliyor ki, ben hiçbir zaman
kendimi tanımadım Evet! Öyle sanıyorum ki, insanları tanımasını, onları
değerlendirmesini ancak dün öğrenebildim. Katı yürekliydim... Hiçbir zaman
bir kimseye iyilik etmek elimden gelmedi: Bunu beceremezdim, benim için
olanaksızdı bu... Kesinlikle hiç de sevilecek bir yanım yok... Ama gene de,
herkes bana iyilik etmek istiyordu! En başta sen... Bunu görmüyor muyum
sanki? Oysaki susuyorum, sürekli susuyorum.
Öyle söyleme, Vasya.
Vasya, ağlamaklı bir sesle:
Ama doğruyu söylüyorum, dedi. Dün sana Yulyan
Mastakoviç'ten sözettim. Onun ne kadar sert, kimi zaman hatta kırıcı
olduğunu bilirsin! Seni bile kaç kere azarlamıştır. Ama işte dün tuttu
benimle şaka etmeye, nazik sözler söylemeye, şimdiye kadar herkesten
gizlediği yüreğini bana göstermeye başladı.
Bundan ne çıkar, Vasya? Senin, mutluluğa yaraşık
olduğunu gösterir.
Arkaşa! Bu işi bitirmeyi ne kadar isterdim!..
Mutluluğumu berbat edeceğim İçimde bir korku var.
Arkadinin masa üstünde birikmiş kâğıtlara baktığını görünce:
Onlar yüzünden değil, dedi. Bunlar kâğıt parçaları,
anlamsız şeyler. Bu sorun çözümlendi. Hayır Arkaşa, bugün onlara gittim, ama
içeri bile girmedim. Kapıda durdum, Liza'nın piyano çalışını dinledim.
İşitiyor musun Arkadi, diye alçak sesle sözünü bütünledi, içeriye girmeye
cesaret edemedim.
Ne oluyorsun Vasya, neden öyle bakıyorsun bana?
Neden bilmiyorum, hastayım, ayaklarım titriyor: Herhalde
geceki yorgunluktan olacak. Gözlerimin önünde yeşil yeşil bir şeyler
uçuşuyor... Hem burada... Burada...
Elini
yüreğine götürmek isterken düşüp bayıldı.
Kendine geldiği zaman Arkadi yatması için diretti, fakat Vasya buna
yanaşmadı. Ağlıyor, ellerini kırıyor, o iki sayfa yazıyı kesinlikle bitirmek
istiyordu. Onu daha çok kışkırtmamak için Arkadi, yeniden kâğıtlarını ele
almasına izin vermek zorunda kaldı.
Vasya, masasının önüne geçerken:
Dinle bak, dedi. Bir düşüncem var, sanki bir umut.
Bir
an dudaklarında bir gülümseme belirdi, donuk gözlerine biraz ışık geldi.
Bak ne yapacağım: Öbür gün, yazının bir bölününü
götüreceğim. Geri kalanı için de, ne yapalım, bir vesile uydururum...
Kâğıtlar yandı... Ya da yitirdim, derim. Hatta belki de, yalanı
beceremediğim için yalnızca gerçeği söylerim. Olanları anlatarak
bitiremedim, derim... Ona tutulduğumu anlatırım? Yulyan Mastakoviç de yeni
evlendi, beni anlar. Bütün bunları ona saygılı, sakin bir tavırla söylerim.
Gözyaşlarımı görür, duygulanır.
Hakkın var, git kendisini gör, söyle ona. Ama,
gözyaşlarına gerek yok. Nedeni ne? Ah, beni gerçekten korkuttun Vasya.
Evet gideceğim. Şimdilik bırak yazayım, bir şey yapmam
Arkadi kendini yatağına attı. Arkadaşına güvenebilmekten uzaktı, Vasya'nın
her şeyi yapabileceğini biliyordu. Özür dilemek mi? Kimden? Ne için? İş
orada değildi. Bütün sorun şuydu: Vasya kendi vicdanı karşısında kendini
suçlu buluyordu, talihine karşı kendini nankörlükle suçluyordu, kendine
yakıştıramadığı bu kadar büyük bir mutluluk onu ezmiş, içini allak bullak
etmişti. Sonunda, mutsuz olmak için durmadan hastalıklı bir biçimde
vesileler arayarak kendini yiyordu, kanıtı da şuydu ki, dünden beri hâlâ
doğal halini bulamamıştı. Bu umulmadık olaydan hâlâ kendine gelememişti.
Kendi
eliyle mezarını hazırlayan arkadaşını bu bezginlik bunalımından kurtarmayı
ve onu kendi kendisiyle barıştırmayı gitgide daha çok iş edinen Arkadi
İvanoviç böyle düşünüyordu.
Olup
bitenleri anlatmak için hemen ertesi sabah Yulyan Mastakoviç'in evine
gitmeye karar verdi.
Masasının önüne oturan Vasya, işini sürdürüyordu. Yorgun düşen Arkadi
İvanoviç, yattı. Olup bitenleri düşünerek uyuyakaldı. Ancak şafak söktükten
sonra uyandı.
Vasya'nın hâlâ yazmakta olduğunu görünce:
Tüh!.. Hâlâ mı? diye haykırdı.
Arkadi koştu, onu kucağına aldı ve yatağına götürdü. Vasya, belli belirsiz
gülümsüyor, gözleri kapanıyordu. Söz söylemekte güçlük çekiyordu.
Yatmak istemiştim; başka bir şey düşündüm Arkadi,
bitirmeme az kaldı. Artık çabuk çabuk yazıyorum, ama şimdi daha çok
duramayacağım! Saat sekizde uyandır beni.
Başı
önüne düşüyordu; deliksiz bir uykuya daldı.
Arkadi İvanoviç çayı getiren hizmetçiye alçak sesle:
Mavra, dedi. Bir saat sonra uyandırmamızı istiyor, ama
sakın ha uyandırayım deme! On saat da uyusa unutma, anlıyor musun?
Anlıyorum efendim
Öğle yemeğini hazırlamaya gerek yok. Odun yarmaya kalkıp
gürültü etme. Arasıra gözkulak olursun. Beni sorarsa, dairesine gitti,
dersin.
Anlıyorum, efendim; rahat rahat uyusun, hakkında hayırlı
olur; yattığına memnun oldum, ona iyi gelir, ikinizden de Tanrı razı
olsun... Zahmetinde bulunmuştunuz. Ben kırmadım, kedi kırdı. Ona dikkat
etmiştim, arkasından, defol musibet! diye bağırdım
Pekâlâ, sessiz ol.
Arkadi İvanoviç, Mavra'yı mutfağa yolladı, kapıyı üstüne kilitledi, anahtarı
aldı ve işine gitmek için usulca dışarı çıktı. Bütün yol boyunca,
düşüncelere daldı! Yulyan Mastakoviç'in karşısına nasıl çıkacaktı? Böyle bir
şey doğru olur muydu?
Dairesine kararsız bir halde geldi, sıkılgan bir tavırla, Yulyan
Mastakoviç'in orada olup olmadığını sordu. Orada olmadığı, bugün gelmeyeceği
karşılığını verdiler.
Arkadi İvanoviç bir an, üstünü gidip evinde bulmayı düşündü, fakat sorunu
kafasında iyice tarttıktan sonra Yulyan Mastakoviç gelmediğine göre,
herhalde evinde ciddi bir işi olacağına, onu rahatsız etmenin uygun
düşmeyeceğine yerinde olarak karar verdi.
Dairede kaldı ve geçen saatler ona son derece uzun geldi.
Şumkof un üzerine aldığı iş hakkında bilgi edinmek istedi; ama kimse bu
konuda ona bir şey söyleyemedi. Yulyan Mastakoviç sık sık Şumkof a kendi
adına işler veriyordu, bütün bildikleri bu kadarcıktı.
Sonunda saat üçü çaldı, Arkadi İnanoviç acele daireden fırladı. Kapı
yanında, bir arkadaşı karşısına çıktı. Ona Vasili Petroviç Şumkof un saat
bire doğru geldiğini, Arkadi İvanoviç'le Yulyan Mastakoviç'in odada olup
olmadıklarını sorduğunu haber verdi.
Bunu
işiten Arkadi İvanoviç bir arabaya atladı ve ürküntü içinde evine gitti.
Şumkof evdeydi; son derece sinirli bir halde odada gidip geliyordu.
Arkadi'yi görünce kendine egemen olmaya ve telaşını gizlemeye çalıştı.
Sessizce gidip masasının başına oturdu.
Soru
sorulmasından çekinir gibi bir hali vardı. Bir saplantının etkisi altında
kendini Arkadi'nin dostluğuna bile bırakmak istemiyor gibiydi. Hastalığın bu
yeni yıkımı karşısında yüreği sızlayan, ne yapacağını şaşıran Arkadi,
yatağına oturmaktan başka bir şey yapmadı ve heyecanını gizlemek için sahip
olduğu biricik kitabı açtı, bir yandan da gözlerini Vasya' dan ayıramıyordu.
Vasya
hiç ses çıkarmıyor, bir an başını kaldırmadan hep yazıyordu.
Böylece bir iki saat geçti. Arkadi'nin işkencesi gitgide artıyordu. Sonunda
saat onbire doğru Vasya başını kaldırıp arkadaşına donuk, nerdeyse cansız
bir bakışla baktı. Arkadi bekliyordu.
İki
üç dakika geçti; Vasya ağzını açmıyordu.
Arkadi:
Vasya! diye haykırdı.
Yanıt
yoktu.
Masaya doğru koşan Arkadi:
Vasya! diye bağırdı, neyin var Tanrı aşkına? Söyle neyin
var?
Genç
adam aynı donmuş, alık bakışlarını biraz daha çevirdi.
Bayılacak gibi olan Arkadi:
Aman, sara bu, diye mırıldandı. Ve bir sürahiyi
kavradığı gibi Vasya'nın başını kaldırdı, soğuk suyu üstüne döktü,
şakaklarını oğuşturdu, cansız ellerine hızla vurdu.
Vasya
kendine geldi.
Vasya, Vasya! Kendine gel, kendini topla!..
Sesi
boğuluyordu; arkadaşını kucakladı. Vasya, kafasından acı ve ağır bir
izlenimi söküp çıkarmak istiyor gibiydi; kasılmış parmaklarını durmadan
gözleri üstünden geçiriyordu. Birdenbire, sanki kafatasının çatlayacağından
korkuyormuş gibi, başını iki eliyle kavradı. Sonunda:
Neyim var, bilmiyorum, dedi. Bittim... Haydi, bir şey
değil, bir şey değil; Arkaşa, üzülme!.. Hüzünlü, bitkin bir bakışla
arkadaşına bakarak, haydi üzülme, diye yineliyordu.
Arkadi, yüreği burkulmuş bir halde:
Sen mi beni avutmaya kalkışıyorsun? diye inliyordu,
Vasya, yat uyu biraz, dinlenmelisin. Sonra çalışırsın.
Evet evet, yatacağım. Güzel! Evet, görüyorsun ya,
bitirmek istiyordum, şimdi düşüncemi değiştirdim...
Arkadi onu yatağına sürükledi ve yatırdı. Metin bir sesle:
Haydi bakalım, kardeş, dedi, bir karar vermek gerek.
Söyle bakayım, ne yapmak niyetindesin?
Vasya:
Ah! diye mırıldandı.
Eliyle umutsuzluğunu anlatan bir işaret yaptı. Sonra başını duvardan yana
çevirdi.
Arkadi yineledi:
Karar vermek gerek, Vasya. Konuşacağız, gerekli bu,
senin için. Umarım ki uyumazsın? Vasya, gizemli bir tavırla:
Nasıl istersen, nasıl istersen, dedi.
Arkadi:
İşte yumuşadı, diye düşündü. Beni iyi dinle, diye
sürdürdü. Dediklerimi yap. Dün sana söylediklerimi anımsa! Seni
kurtaracağım; sonuç yarın belli olacak. Ne diyorum, yahu? Sonuç? Beni o
kadar korkuttun ki, ben de saçma şeyler söylüyorum Yulyan Mastakoviç'in sana
yakınlığı var, sen de bu yakınlığı yahut da sevgisini diyelim, yitirmemek
istiyorsun. Pekâlâ! Bir şey yitirmeyeceksin. Göreceksin bak.
Arkadi İvanoviç, Vasya'ya uzunboylu ders vermek niyetiyle söze başlamıştı,
fakat beriki onun sözünü kesti; yatağında sessizce doğruldu, arkadaşının
başını kendine çekti ve onu öptü. Zayıf bir sesle:
Yeter, dedi, artık bunları bırakalım!..
Yeniden yatarak, yine duvardan yana döndü. Arkadi düşündü: "Hey Tanrım, hey
Tanrım! Ne oluyor bu çocuğa? Büsbütün yitirdi kendini. Acaba neye karar
verdi? Kendisini iyice batıracak."
Arkadi, sıkıntı içinde ona bakıyordu.
"Hastalansa belki daha iyi olurdu, diye düşünüyordu. Hastalık ona
kaygılarını unutturur, her şey yoluna girerdi. Bak ne saçmalar söylüyorum
Aman Tanrım!"
Vasya
uykuya dalmış gibi görünüyordu, Arkadi bunu iyiye yordu.
İyiye
işaret diye düşündü ve gece yatmamaya, başında beklemeye karar verdi.
Vasya
rahat değildi. Her an yerinden hopluyor, dönüyor, gözlerini açıp kapıyordu.
Sonunda yorgunluk üstün geldi, yeniden bir ölüm uykusu içinde kendini
tümüyle yitirdi.
Arkadi İvanoviç, dirseği masaya dayalı bir halde kendinden geçtiği zaman
saat sabahın ikisi olmuştu.
Garip
bir düş gördü; gene uyanık olduğunu ve hâlâ yatağında uzanmış olan Vasya'ya
baktığını görüyordu; fakat garip şey, Vasya, ona uyku taklidi yapıyor gibi
geliyordu, nerdeyse kalkacak, göz ucuyla Arkadi'yi gözetleyerek gene yazmaya
koyulacaktı, gerçekten de yavaşça yatağından masaya doğru yaklaşıyordu;
Arkadi, Vasya'nın gizlendiğini, kendisine güvenmediğini görerek üzülüyor ve
kızıyordu; ona yeniden yaklaşıp azarlamak, yatağına götürmek isterdi...
Fakat binbir güçlükle bu işi yaptıktan sonra bir de baktı ki, kollarında
Vasya'nın ölüsünü tutuyordu... Alnında soğuk bir ter beliriyor, yüreği hızlı
hızlı vuruyordu. Ansızın uyandı, gözlerini açtı; Vasya, masasına oturmuş
yazıyordu...
Hâlâ
düş görüp görmediğini bilemeyen Arkadi, Vasya'nın yatağına baktı; yatak
boştu. Bu karabasanın etkisinden kendisini kurtardıktan sonra, genç adam
masaya doğru yürüdü. Vasya onu görmüşe benzemiyordu, işini sürdürüyordu.
Birden Arkadi, Vasya'nın elindeki kalemin ucu kuru olduğunu, arkadaşının
kalemi mürekkebe batırmadığını ve beyaz duran yaprakları durmadan
çevirdiğini ürküntüyle gördü. Dikkatli dikkatli çalışıyormuş gibi davranarak
acele ediyordu.
Arkadi İvanoviç, "Yok, bu sara olmayacak! diye düşünerek titredi, onu
omuzundan yakaladı.
Vasya, Vasya, yanıt ver bana!..
Fakat
öteki, ilkin yanıt vermedi ve kuru kalemini beyaz kâğıt üstünde gezdirmeyi
sürdürdü. Sonunda başını kaldırmadan:
Artık hızlı yazmaya alıştım, dedi.
Arkadi elini yakaladı ve kalemi aldı.
Vasya'nın göğsünden bir inilti çıktı, arkadaşına anlamadan bakarak elini
yanına bıraktı, sonra alnına kaldırarak beynini ezen bir ağırlıktan onu
kurtarmak istermiş gibi sonsuz bir sıkıntıyla alnını sıktı. Düşünceli bir
tavırla başını ağır ağır göğsüne indirdi.
Umutsuzluğu artan Arkadi İvanoviç:
Vasya, Vasya! diye bağırdı.
Biraz
sonra Vasya gözlerini kaldırdı, mavi gözleri yaşlarla doluydu, sakin ve
solgun yüzünde sonsuz bir acı okunuyordu. Bir şeyler mırıldanıyordu.
Arkadi ona doğru eğilerek:
Ne diyorsun? diye sordu.
Vasya:
Neden, neden acı çekiyorum? diye kekeliyordu. Neden? Ne
yaptım ben?
Neyin var canım? Neden korkuyorsun?
Arkadi, umutsuzluk içinde parmaklarını kırıyordu.
Vasya, arkadaşının gözlerinin içine bakarak:
Neden beni askere gönderiyorlar? Neden? Ne yaptım ben?
Arkadi başında saçlarının dimdik olduğunu duydu. Tümüyle şaşkın, ürküntüye
kapılmış bir halde soluk soluğa orada duruyordu.
Bir
dakika sonra kendine geldi: "Belki geçici bir şeydir," dedi. Benzi
sapsarıydı, morarmış dudakları titriyordu. Acele acele giyindi.
Bir
doktor bulmaya gidecekti, fakat gitmeye kalmadan Vasya kendisini çağırdı;
Arkadi hemen ona koştu, yavrusu elinden alınmak istenen bir anne gibi onu
kollarına aldı.
Arkadi, kimseye bir şey söyleme. Felaketime tek başıma
katlanacağım
Yine neler icat ediyorsun? Kendine gel, Vasya!..
Vasya
derin bir iç çekti; yanaklarından sakin sakin yaşlar iniyordu. Acı, yürek
paralayıcı sesiyle sürdürdü:
Neden öldürüyorlar kızı? Ne yaptı ki o? Sen bende,
yalnız bende...
Bir
sessizlik oldu.
Sonra
zavallı başını salladı:
Elveda sevgilim, elveda!..
Arkadi yeniden kendini topladı, doktora gitmek için kapıya doğru yürüdü.
Arkadi'nin hareketiyle canlanan Vasya:
Haydi vakittir, dedi. Haydi kardeş, hazırım ben. Sen de
benimle gelirsin.
Susarak kuşku dolu bir bakışla arkadaşını süzdü.
Vasya, burada dur. Tanrı aşkına benimle gelme!.. Dönüp
seni alacağım Arkadi İvanoviç de aklını oynatıyordu.
Kasketini almış dışarı çıkmaya hazırlanıyordu.
Vasya, sakin ve boyun eğmiş bir tavırla oturdu. Yalnız gözlerinde korkunç
bir karar okunuyordu. Arkadi, geri dönerek, masa üstünde duran bir çakıyı
usulca aldı, sonra zavallı gence son bir kez daha bakarak acele evden çıktı.
Saat
sekizdi; günün ışığı karanlıkları dağıtalı epey olmuştu.
Arkadi tam bir saat doktor ardında koştu, ama bir türlü birini bulamadı.
Kapıcılardan adreslerini öğrendikleri, kimisi hastanedeki görevine, kimisi
kendi işlerine gitmek üzere evlerinden çıkmış bulunuyorlardı. Yalnız bir
doktoru evinde buldu, hastalarını kabulle uğraşıyordu. Nefedoviç'in gelişini
kendisine haber veren uşağını uzun boylu sorguya çekti, bu yeni müşteri
kimdi, ne istiyordu, ne biçim adamdı, nasıl görünüyordu? Sonunda dışarı
çıkmayacağını, odasında çok hasta biriktiğinden evinde epey iş olduğunu,
böyle hastaları hastaneye kaldırmak gerektiğini söyledi.
Arkadi böyle bir yanıt beklemediği ve artık ne yapacağını bilemediği için
hekim aramaktan vazgeçti, Vasya'yı yalnız bıraktığı için telaş içinde eve
koştu.
Eve
gelince hiçbir şey olmamış gibi rahat rahat ortalığı süpüren, odun kıran ve
ateş yakmaya
hazırlanan Mavra'yı gördü. Odaya koştu; Vasya avlu kapısından çıkmıştı.
Arkadi yüreği titreyerek:
"Bizim oğlan nereye gitti acaba? diye düşündü.
Mavra'ya sordu, ama doğru dürüst bir yanıt alamadı.
Hizmetçi kadın bir şey bilmiyordu, bir şey işitmemişti, Vasya' nın çıktığını
görmemişti.
Nefedoviç hemen Artemiyeflere koştu; Vasya'yı orada bulacağını nedense
aklına koymuştu.
Evlerine vardığı zaman saat ondu. Bu ziyaret kendilerini şaşırttı, çünkü
kadıncağızların korkunç olaydan hiç haberleri yoktu; delikanlı orada
değildi.
Arkadi, gözleri dönmüş, boğuk bir sesle:
Vasya nerede? diye yineleyip duruyordu.
Yaşlı
kadınla Liza da korkudan titreyerek ona sorular yağdırıyor, acı acı:
Ne oldu canım; ne var? diye soruyorlardı.
Ne
yanıt vermeliydi?
Arkadi İvanoviç, beceriksizce bir şeyler uydurarak işin içinden sıyrılmaya
çalıştıysa da doğallıkla bunlara inanan olmadı ve Arkadi iki kadını büyük
bir kaygı içinde bırakarak çıkıp gitti.
Geç
kalmamak, aynı zamanda Vasya'nın ne halde olduğunu haber vermek için acele
acele dairenin yolunu tuttu.
Hem
arkadaşının Yulyan Mastakoviç'in yanında olabileceği de aklına geldi; bu en
yerinde bir kestirimdi, daha Artemiyeflere giderken de bunu düşünmüştü.
Hatta bir aralık arabayı Mastakoviç'in evi önünde durduracak olmuştu, ama
sonra düşününce vazgeçip yoluna gitmişti.
Şimdi
çocuğun dairede olup olmadığına bakacak ve Vasya'nın durumunu kendisine
bildirmek için Yulyan Mastakoviç'e çıkacaktı. Nasıl olsa haber vermek
gerekti.
Daha
sofada aynı rütbedeki genç arkadaşları çevresini alıp Vasya' ya ne olduğunu
hep birlikte sordular. Birbirine karışan sesler kendisinin delirdiğini
söylemekte sözbirliği etmişti, görevini savsaklamaktan dolayı askere
göndereceklerini sanıyormuş.
Arkadi İvanoviç'e gelince, kesin bir şey söylemeden her yana yanıtlar
yetiştirerek daireye daldı. Burada Vasya'nın Yulyan Mastakoviç'in odasında
bulunduğunu öğrendi. Esper İvanoviç'e varıncaya kadar dairenin bütün
adamları da oradalarmış.
Arkadi İvanoviç bir an durdu, çünkü adamlardan biri nereye gittiğini, ne
istediğini sormuştu. Arkadi karşısındakinin yüzüne dikkat etmeden içinde
Vasya'nın adı geçen anlamsız bir iki sözle yanıt verdi ve Yulyan
Mastakoviç'in odasına doğru yürüdü. Odada amirinin sesi geliyordu.
Kapı
önünde ona:
Nereye gidiyorsunuz? diye sordular.
Korkuya kapılan Arkadi İvanoviç kaçıp dairesine dönmek istiyordu, tam o
sırada yarı açılmış kapıdan zavallı Vasya'sını gördü. Hiç alışılmış olmayan
bir kargaşalığın göze çarptığı odaya girdi. Bütün yüzlerde şaşkınlık
okunuyordu. Yulyan Mastakoviç çok üzgün görünüyordu.
Arkadi, dostuna bakarken acıdan boğazına bir şeyler tıkandığını duyumsadı.
Yüksek memurlar, Ekselans'ın çevresini almışlar, alçak sesle aralarında
görüşüyor ve besbelli neye karar vereceklerini bilemiyorlardı.
Vasya, sessiz ve somurtkan, bir köşede duruyordu. Yüzü sapsarı, başı,
amirleri önündeki bir asker gibi kalkık, elleri pantolonunun cebinde,
hareketsiz, topukları bitişikti. Gözleri Yulyan Mastakoviç'in yüzünden
ayrılmıyordu.
Memurlar, Nefedoviç'in içeri girdiğini ayırt etmişlerdi, birkaçı iki gencin
dost olduklarını ve birlikte oturduklarını bildikleri için Ekselans'a
Arkadi'nin orada olduğunu haber verdiler.
Yulyan Mastakoviç'in bir işareti üzerine Arkadi yaklaştı. Kendisine
sorulanlara yanıt vermek istedi ama, amirine bakınca gözleri dumanlandı; bir
çocuk gibi titremeye, ağlamaya başladı. Ekselans'ın elini yakaladı, alnına
götürerek gözyaşlarıyla ıslattı. Yulyan Mastakoviç elini çekerek:
Yeter yavrum! Görüyorum ki iyi yüreklisin! dedi.
Arkadi, çevresine yalvarıcı gözlerle bakınarak hıçkırıyordu. Ona öyle
geliyordu ki, bütün bu insanlar iyi yürekliydiler, zavallı Vasya'nın
kardeşleriydiler ve uğradığı felaketin acısını onlar da onun kadar
duyuyorlardı.
Amir:
Ne oldu ona? Nasıl oldu bu iş? diye sordu. Neden
çıldırdı?
Arkadi bir çaba harcayarak:
Borçç...lu...luktan... diyebildi.
Yanıt, dinleyenlerin şaşkınlığını arttırdı, o kadar garip ve mantıksız
görünüyordu ki... Bir insan nasıl olur da borçluluk yüzünden çıldırabilirdi.
Arkadi elinden geldiği kadar açıkladı.
Yulyan Mastakoviç sonunda:
Aman Tanrım, ne felaket! diye kekeledi. Üstelik o iş hiç
de acele değildi! Bu kadar önemsiz bir iş için adam bu hale geldi!.. Her
neyse, onu götürmek gerek.
Yulyan Mastakoviç yeniden Arkadi İvanoviç'e döndü. Vasya'yı göstererek dedi
ki:
Bir kıza bir şey söylememizi istemişti. Nişanlısı mıdır?
Arkadi, açıklamaya girişti.
Derin
düşüncelere dalmış gibi görünen Vasya o anda çok gerekli olan bir düşünceyi
anımsamaya çalışıyor gibiydi, sanki kendisine bu unuttuğu şeyi
anımsatacaklarmış gibi, zaman zaman çevresindekilere acıyla bakıyordu.
Gözleri Arkadi'ye dikildi. Sonunda rahat bir soluk aldı, içinde bir umut
ışığı belirmişti. Sol ayağıyla başlayarak üç adım attı ve subayının
karşısında bulunan bir asker gibi topuklarını vurarak durdu.
Hepsi
ne olacağını merak ediyordu. Kesik kesik:
Benim doğuştan bir kusurum vardır, Ekselans. Çelimsiz
bir insanım, askerliğe yaramam, dedi.
Orada
bulunanların hepsi yüreklerinin sızladığını duyumsadılar, çok metin ve belki
çok sert bir adam olan Yulyan Mastakoviç bile gözyaşlarını tutamadı.
Götürün onu, dedi ve elleriyle üzüntülü bir işarette
bulundu.
Vasya
kısık sesle:
Başım! dedi.
Sonra, bir asker gibi arkasına döndü ve odadan çıktı.
Onunla yakından ilgilenenler, arkasından çıktılar.
Arkadi de bunların arasındaydı. Vasya, sofada hareketi için gerekli belgenin
hazırlanmasını ve kendisini hastaneye götürecek arabanın gelmesini bekledi.
Sessiz, fakat kaygılı bir halde duruyor, tanıyabildiği kimselere veda etmek
istermiş gibi başıyla işaretler ediyordu.
Sanki
hareket emrini bekliyormuş gibi her an kapıya bakıyordu. Çevresine toplanmış
olan memur arkadaşları acıyan tavırlarla başlarını sallıyorlardı.
Şimdi
artık bütün odalarda çalkalanan bu olay herkesi şaşırtmıştı. Hepsi
tartışıyor, üstün niteliklerini göklere çıkardıkları zavallı çocuğa
acıyorlardı. Çok şey vaat eden, kendi halinde, çok uysal bir çocuktu,
diyorlardı; öğrenimini ilerletmek için ne zahmetler çektiğini, öğrenmeye ne
kadar meraklı ve hevesli olduğunu anlatıyorlardı.
Biri:
O, çok aşağı bir durumdan ancak kendi becerikliliği ve
yorulmak bilmez çalışmasıyla kurtulabilmişti, dedi. Ekselans'ın
ona
gösterdiği iyiniyet ve ilgiden sözediyorlardı.
Kimileri işini yapmadığı için orduya gönderileceği hakkındaki o saplantının
nereden çıktığını araştırdılar.
Kimileri de, köle çiftçilerin soyundan gelmiş olduğu için, zavallının, uysal
doğasıyla birlikte az bulunur bir zeka ve iyilik sahibi olduğunu görerek
kendisini koruma altına almış olan Yulyan Mastakoviç'in yaklaşımıyla
memuriyete girmeyi başardığını ve bugünkü rütbesine eriştiğini ekliyordu.
Kısacası, çeşitli düşünceler ortaya atılıyordu.
Şumkof un arkadaşlarından pek kısa boylu biri bu telaşlı insanlar arasında
özellikle göze çarpıyordu. Pek genç sayılamazdı, çünkü otuzunu aşmıştı. Yüzü
kireç gibi beyazdı, sinirli bir halde titriyor, yarı aralık dudaklarında
garip bir gülümseme, sanki bir sırıtış görünüyordu, belki de bu her
felaketin, her tatsız olayın kayıtsız seyirciyi korkuttuğu kadar ona haz
vermesinden ileri geliyordu.
Hiç
durmadan grubun çevresinde dönüyor, ayaklarının ucuna basarak yükseliyor,
cılız vücudunu geriyor ve olaydan coşkunlukla sözederken kendilerine karşı
kayıtsız davranmasına rütbeleri elverişli olanların düğmelerine dokunuyordu.
İşin basit değil, çok önemli olduğunu, kendisinin bildiği derin nedenleri
bulunduğunu ve bu işin bu halde bırakılamayacağını söylüyordu. Sonra gene
ayaklarının ucuna basarak yükseliyor, aklı eren bir insan tavrıyla bir iki
kez başını sallıyor ve dolaşımını sürdürmek üzere başka yana koşuyordu.
Sonunda bekleyiş sona erdi; hastanenin adamı içeri girmişti, Vasya'ya
yaklaşarak, usulca gitme zamanının geldiğini söyledi. Çocuk doğruldu, biraz
telaşlandı ve çevresine bakınaraktan ardından yürüdü.
Birini arıyor gibiydi.
Arkadi İvanoviç:
Vasya, Vasya! diye hıçkırdı.
Zavallı genç durdu, Arkadi meraklıların arasından kendisine yol açarak
arkadaşının yanına geldi. Son kez kucaklaştılar... Üzüntülü bir sahneydi bu.
Şumkof, Arkadi'nin eline bükülü bir kâğıt sıkıştırarak:
Al bunu, dedi. Benden alırlar. Daha sonra bana
getirirsin.
Vasya
sürdüremedi, çünkü gene çağırıyorlardı. Herkese hoşça kalın diyerek
merdivenleri indi.
Acısı
yüzünden okunuyordu...
Arabaya oturdu ve araba hemen hareket etti.
Arkadi hemen kâğıdı açtı; bu, Şumkofun yüreğinin üstünde taşıdığı, Lizanın
siyah saç lülesiydi. Genç adamın gözlerine yakıcı yaşlar doldu. Hıçkırarak:
Zavallı, zavallı Liza! dedi.
Daireden çıkma zamanı gelince Arkadi, Artemiyef lerin evine gitti.
Bu
sahneyi hiçbir sözcük anlatamaz... Küçük Petya, küçüklüğü yüzünden iyi
yürekli Vasyanın başına gelenleri tümüyle anlamamış olmasına karşın, bir
köşeye gizlenerek yüzünü iki eliyle kapamış, çocuk yüreğinin bütün gücüyle
hıçkırıyordu.
Arkadi evine dönerken akşam karanlığı bastırmıştı.
Neva
nehrine varınca, biraz durdu, ufukta günbatımının kanlı çizgisiyle yırtılan
kış sisinin kararttığı uzaklara dalmıştı. Karların biriktiği buz tutmuş
nehir üstünde son ışıklar, kırağı elmaslarının milyonlarcasını birden
tutuşturuyordu. Gece, kenti kaplamak üzereydi, hiç kuşkusuz sıfırın altında
yirmi dereceden aşağı düşecek bir gece... Kırbaç altında sendeleyen
beygirlerden ve köprüler boyunca koşarken soluyan insanlardan bir buğu
yükseliyordu. Kuru havada en küçük gürültü yankı yapıyordu. Damlardan
devleri andıran duman sütunları yükseliyor, birleşip ayrılarak, bu koyu
kitleler eski kentin üstünde yeni bir kent oluşturuyordu.
Zayıf
ya da güçlü halkıyla bütün bu dünya, yoksulların kulübeleri veya
kodamanların gösterişli saraylarıyla bütün bu yapılar, bütün bunlar, bu
alacakaranlık altında, koyu mavi gökte hafif bir buğu gibi biraz sonra
silinip gidecek bir masal düşüydü sanki...
O
vakit Vasyanın yalnız kalan arkadaşının kafasında garip bir düşünce
belirdi. O zamana kadar duymadığı güçlü bir heyecanın etkisi altında
yüreğine sıcak bir kan dalgası dolarak titredi.
Bütün
bu yaşam curcunasını, mutluluğuna dayanamayan zavallı Vasyanın neden aklını
bozduğunu, ilk kez anlıyordu.
Arkadinin dudakları titredi, gözleri parladı, benzi uçtu. Ve o anda son
derece yeni bir şeyi sezer gibi oldu.
Gamlı, tasalı olmuş, bütün şevkini yitirmişti. Yalnız kaldığından beri eski
evinden nefret ediyordu; başka yere taşındı.
Kolomnadakilerin yanına gitmek istemiyordu, gidemezdi de. Ancak iki yıl
sonradır ki raslantı onu Liza ile karşılaştırdı.
Kiliseye gitmişti. Genç kadın evliydi. Kucağında bir çocuk taşıyan bir
sütnine, yanında yürüyordu. Selamlaştılar, havadan sudan bir iki söz
ettiler, fakat geçmişten sözetmekten çekindiler.
Liza,
Tanrıya şükür, mutlu olduğunu söyledi, halleri vakitleri oldukça
yerindeymiş, kocası iyi bir adammış ve kocasını seviyormuş...
Fakat
bunları söylerken genç kadının gözleri birdenbire yaşlarla doldu, sesi
boğuklaştı, kederini herkesin gözünden saklamak için arkasını dönerek
kilisenin döşeme taşlarına doğru eğildi.
SOYTARI Adama bakıyordum Öyle garip bir hali vardı ki; insanın daha görür
görmez kahkahayı basacağı geliyordu. Nitekim ben de görünce kendimi
tutamadım. Bir başka nokta: Bu ufak tefek adamın küçücük gözleri durmadan
fıldır fıldır her yana dönüyordu, kendisi de başkalarının bakışlarındaki
çekimin o kadar etkisi altında kalıyordu ki, üzerine çevrilen gözleri sanki
içgüdüyle duyuyordu. Hemen dönüyor, rahatını kaçıran adamı kaygı ile
süzüyordu. Hep hareket halinde oluşu onu bir fırıldağa benzetiyordu.
Tuhaftır, en güvenilir geçim aracını alaylar sağladığı halde alaycılardan
ürker gibi bir hali vardı; oysaki herkesin soytarısıydı o. Başlıca işi,
içinde bulunduğu topluluğun türüne göre manevi, hatta maddi zapartalar
yemekti.
Kendi
istekleriyle soytarı olanlar acıma bile uyandırmazlar. Yine de bu gülünç
adamın çekirdekten yetişme bir maskara olmadığını, kendisinde ne olsa bir
büyüklük yanı kaldığını ayırt ederdim Sıkılgan hali, hep hastalıklı bir
korkunun etkisi altında bulunuşu halinde bir nokta sayılabilirdi.
Bana
öyle geliyordu ki, başkalarına yardım etmekten hoşlanır görünmek isteği,
çıkar hesaplarından daha egemendi hareketlerine. Kendisiyle eğlenmelerine,
yüzüne karşı alay etmelerine ses çıkarmamaktan zevk duyardı ama, kuşkum yok
ki, bir yandan da kendisini dinleyenlerin, anlattıklarına değil de
kendisine, yüreğine, kafasına, kalıbına kıyafetine, varına yoğuna kötü bir
duyguyla güldüklerini düşünerek yüreği kan ağlardı.
Hiç
kuşku duymuyorum, böyle anlarda durumunun tüm garipliğinin bilincine varır,
ama her seferinde, içinden geldiği belli olan karşı koymalar boğazında
düğümlenip kalırdı. Gene biliyorum ki, onda göze çarpan çelişki, bir onur
kalıntısından, derin ve gizli bir duyarlıktan ileri geliyordu, yoksa tekme
ile kovulmaktan ve dinleyicilerinden bir metelik koparamamaktan değil. Öyle
ya adamcağız durmadan para koparırdı; hiç sıkılmadan maskaralıklarının ve
yüzsüzlüğünün bedelini isterdi. Şaklabanlıklarının başka bir amacı
olmadığından, böyle davranmayı kendisi için bir hak sayardı.
Ama,
hey Tanrım! Nasıl koparılırdı o paralar! Bu uğurda nelere katlanmazdı!
Kendisini görmeden önce, o buruşuk, köşeli ve çizgili, avuç içi kadar yüzün
o kadar çeşitli anlatımlara, aynı zamanda, o kadar garip duygulara, o kadar
acı izlenimlere sahne olabileceğini asla aklımdan geçirmezdim O yüzde neler
görülmezdi? Utanç, sahte bir gurur, ani kızarmalarıyla öfke, sıkılganlık,
rahatsız ettiği için özür dileme, hem değerine hem de hiçliğine inanma,
bütün bunlar, bir şimşek hızıyla bu yüzden geçip giderdi.
Tanrıya sığınıp yeryüzünde kendine de bir yercik sağlamaya çalıştığı şu altı
yıldan beri, para istediği önemli anlara yaraşan bir tutum takınmayı bir
türlü başaramamıştı. Doğallıkla öyle pek fazla bayağılaşıp kendini
lekelemesine asla olanak yoktu. Bunu yapamayacak kadar ateşli ve canlı bir
yüreği vardı. Dahası var: Bence o Tanrının yarattığı insanların en dürüst ve
soylularından biriydi. Yalnız ufak bir zaafı onu aşağılatırdı. Salt
çevresindekileri hoşnut etmek için ilk işarette küçük bir onursuz davranışta
bulunmaya hazırdı. Kısacası, halkın paçavra dediği insanlardandı.
En
garip yanı, başkalarından ne daha iyi, ne daha kötü, herkes gibi giyinmesi,
her zaman temiz, hatta biraz da özenli bir halde gezmesi, üstelik ağır ve
saygın bir eda taşımaya çaba göstermesiydi.
Bu
dış görünüşle, kendisini için için kemirdiği belli olan o iç korku, aynı
zamanda durmadan kendisini küçültmek gereksinimini, insanı hem güldüren, hem
de acındıran bir çelişki oluşturuyordu.
Mizacı konusunda bir nokta daha: Adamcağız onurluydu da, arasıra hiçbir
tehlike duymadığı zamanlar, mertlik gösterdiği de olurdu. Hatta
koruyucularından birini bile, ölçüyü aştığı zamanlar nasıl terslediğini bir
görmeliydi. Bu durum seyrek olurdu, ama o zaman açar ağzını, yumar gözünü,
gerçekten hayli yiğitlik gösterirdi.
Sözün
kısası, o sözcüğün tam anlamıyla hakkı yenmiş biriydi, ama yararsız, bu
bakımdan da gülünç bir hakkı yenmiş.
Genel
bir tartışma arasında, bizimkinin birdenbire masanın üstüne sıçradığını,
sessizliği sağlamak için bağırarak söz istediğini gördüm
Ev
sahibi bana:
Dinleyin, dedi, kimi zamanlar pek hoş şeyler anlatır...
Sizi ilgilendiriyor mu?
Başımla bir evet işareti yaptım ve kalabalığa karıştım
Kılığı kıyafeti yerinde bir adamın masanın üstüne çıkıp bar bar bağırmasına
kimileri şaşıyor, ötekiler de gülüyordu.
Todor Nikolayeviç'i ben tanırım Herkesten iyi tanırım;
diye haykırıyordu. Durun size işitilmemiş bir serüven anlatayım..
Anlatın! Anlatın!
Dinleyin öyleyse. Başlıyorum, beyler. Çok garip bir
serüvendir bu...
Pekâlâ, pekâlâ!
Komik bir serüven...
Çok güzel! Tamam! Konuya gelelim!
Değersiz kölenizin yaşamından bir kesit...
O halde ne diye komik bir serüven diyorsunuz ya?
Üstelik biraz da trajiktir.
Ya!
Kısacası beni bugün dinlemeniz bu serüven yüzünden
olanak kazanmıştır. Evet, o yüzdendir ki, bugün sizin pek ilginç
topluluğunuz içinde bulunuyorum
Kısa keselim!
Bu serüven...
Genç
ve kumral bir bay:
Eh, bu serüven, bu serüven, -şu girişinizi çabuk bitirin
kuzum,- bu serüven herhalde bir şeylere mal olacak, diye söylendi.
Ve
elini cebine sokarak, mendilini arıyormuş gibi yaparken para çantasını
çıkardı.
Bu serüven, beylerim, benim evlenme işime engel oldu...
Evlenme... Bir kadın... Pozlukov evlenmek istiyormuş...
Vallahi Bayan Pozlukov'u görmeyi pek isterdim
Bayan Pozlukov olacak hanımın adını lütfeder misiniz?
Evet beyler, işte öykümün birinci bölümü. Bundan altı
yıl önce ilkbaharda, 31 Mart günüydü, tarihe dikkat edin, o günün arefesi...
Kıvırcık saçlı kısa boylu bir adam:
Bir nisanın arefesi, diye bağırdı.
Çok zekisiniz, doğrusu. Vakit geceydi. KüçükN...
kasabasının üzerinde karanlıklar koyulaşıyordu, ama ay kendini göstermek
ister gibi davranıyordu... Yani her şey tam anlamıyla şairaneydi. İşte,
ortalığın kararmakta geciktiği o sıralarda, zavallı rahmetli haminneme; kör,
sağır, alık olduğu için evde kapalı yaşayan haminneme hoşça kaim diyerek
dışarı çıktım Ne yalan söyleyeyim, tir tir titriyordum, çünkü büyük bir işe
girişecektim; kemikli bir elin ensesinden yakalayarak kaldırdığı bir kedi
yavrusu gibi yüreğim üçbuçuk atıyordu.
Bağışlayın, Bay Pozlukov.
Emredersiniz, dedi. Ne diyordum, Todor Nikolayeviç'in
evine girdim O benim için bir meslektaş, hatta bir şefti. Geldiğimi haber
verdiler, beni çalışma odasına aldılar, oda hâlâ gözümün önündedir. Ortalık
karanlıktı, mumda getirmemişlerdi. Baktım, birden Todor Nikolayeviç odaya
giriverdi. İkimiz de karanlıkta karşı karşıya duruyoruz. O zaman baylar,
aramızda garip bir şey yoktu. Hayatta olur böyle şeyler. Cebimden bir kâğıt
tomarı çıkardım O da aynı şeyi yaptı. Ama onun çıkardığı kâğıtlar
banknottu...
Banknot mu?
Evet ve kâğıtlarımızı değiş-tokuş ettik.
Kibar
giyinmiş gençten biri:
Kesenkes bu işin içinde bir şantaj sorunu vardı, dedi.
Şantaj mı? Şantaj mı? Ah beyim, bir gün devlet
dairesinde hizmet edecek olursanız anayurdun ocağında ellerini ısıtmanın
değerini anlarsınız. O bizim anamızdır, biz onun çocukları. Onun için
elimizden geldiği kadar onun besleyici memelerine asılı kalırız.
Oda
kahkahalarla çınladı.
Pozlukov, hazır bulunanlara kuşku dolu bakışlarla baktı.
İnan olsun, beyler...
Dinleyicilerine bakarak durdu. Yüzünün garip bir anlatımı vardı. Kuşkusuz
bütün bu namuslu insanlar arasında en az namussuzun kendisi olduğunu
düşünüyor olmalıydı... Bununla birlikte, kahkaha kesilinceye kadar yüzü
ciddiyetini korudu.
Beyler, ama inanın sözüme. Asla on para bahşiş kabul
etmiş adam değilim Pozlukov'un sözlerini yeni bir neşe dalgası kapladı.
Pozlukov:
Evet, dedi, ömrümde bahşiş kabul etmiş değilim Ama o
gün, kimi sorunları bu yolla çözmeye alışmış olan bir adamın bana verdiği
parayı almak küçüklüğüne düştüm Elimde Todor Nikolayeviç hakkında oldukça
tehlikeli birtakım belgecikler vardı.
Yani onları sizden satın aldı, öyle mi?
Öyle.
Peki ne verdi size?
Verdiği... Baylar, o kadar paraya içinizden herhangi
biri vicdanını ve daha başka şeyleri satardı... Tabii eğer o vicdan para
ederse... Ama işte, o sırada sanki tepemden kaynar sular dökülmüş gibi oldu.
İnanın ki ne olduğumun ben de ayırdmda değildim, ne ölüydüm, ne diri;
dizlerim çözülüyor, dudaklarım titriyordu, içimden bağış dilemek geliyordu,
Todor Nikolayeviç'in karşısında kendimi o kadar suçlu duyumsuyordum
Sizi bağışladı mı hiç değilse?
Asıl bağışlamayan benim.. Yalnız o sırada içimde neler
geçtiğini söylüyorum Yuika yürekliyimdir, biliyor musunuz. Bana baktığını
ayırt ediyordum
Şefim:
"
Tanrı'danhiç korkunuz yok mu, Osip Mihayloviç? dedi."
"Ne
yapmalıydı? Durumu kurtarmak için kollarımı açtım ve başımı omuzuma eğerek
güçlükle dedim ki:
Ne yaptım ki Tanrı'dan korkayım, Todor Nikolayeviç?"
"Yineliyorum bunu salt durumu kurtarmak için yapmıştım, oysa ki içimden,
yerin dibine geçmek istiyordum"
"Bunca zaman ailemizin dostu, nerdeyse bir oğul gibiydiniz! Hem kimbilir
kader daha neler gösterirdi! Sonra da tuttunuz beni ihbar etmekle tehdit
ettiniz... Bunu gördükten sonra kime güven olur, Osip Mihayloviç?"
"Bende içimden: 'Kime güven olur?' diyordum Boğazıma bir şey tıkanıyor,
sesim titriyordu, irademin zayıf olduğunu bildiğim için şapkamı kavradım"
"Canım nereye gidiyorsunuz, Osip Mihayloviç?.. Bana bu kadar kin beslemeniz
doğru mu? Ne yaptım ben size?.."
"Todor Nikolayeviç, Todor Nikolayeviç."
"Erimiş şeker gibi yumuşamıştım, banknot destem hem cebime, hem vicdanıma
ağır basıyor, sanki haykırıyordu: 'Sen bir haydutsun nankör! Alçak!' Bu
incecik deste sanki beş okka çekiyordu... (Ah ne olurdu gerçekten beş okka
çekseydi)."
Todor
Nikolayeviç:
"Görüyorum, ayırdmdayım, pişmansınız... Haydi, ağlama artık! Haydi bir
kusur ettin, acı çektin. Haydi, haydi, belki seni doğru yola getirebilirim..
Hatta belki de zavallı yuvam sizin katılaşmış yüreğinizi, yolunu şaşırmış
yüreğinizi tekrar ısıtmayı başarır!.."
"Baylar, beni elimden tutarak ailesinin arasına götürdü. Bütün vücudumu bir
üşüme aldı; şimdi ben ne yüzle çıkacağım karşısına, dedim.. Sahi, size
söylemedim, oldukça nazik bir işimiz vardı."
Alaycımnbiri atıldı:
Bayan Pozlukov da orada mıydı yoksa?
Daha doğrusu Mariya Teodosiyevna. Ama söylemek lütfunda
bulunduğunuz adı taşımak kısmetinde yokmuş, bu onura erişemedi. Doğrusu,
Todor Nikolayeviç, evinde bir oğul gibi tutulduğumu söylemekte haklıydı.
Altı ay öncesine kadar, Mihail Maksimoviç Dvigaylof yaşarken durum böyleydi.
Ama kadıncağız bir vasiyetname hazırlamak fırsatını bulamadan yaradanım
kavuştu.
Vay!..
Ya işte! Ben de cebimde bir sıfırla kalakaldım. Çünkü o
rahmetli (evine ayak atmama hiç izin vermemişlerdi ama), evet rahmetli çok
zengindi, beni de, kimi nedenlerden oğlu yerine koyardı.
Ya!
Evet, öyleydi ve bu uğursuz olay yüzünden Todor
Nikolayeviç' in evinde suratlar bir karış asıldı, bu şanssızlıktan sonra
bana yüz vermez oldular.
"Bütün bunları görüyor, ayırt ediyor, aldırmıyor gibi görünmeye
çalışıyordum, tam o aralık ters bir rastlantıyla (belki de uğurlu bir
rastlantıyla, kimbilir?) kentimize bir süvari subayı damladı. Bir süvari
subayının işi gücü dolaşmaktır, mesleği bir yerde durup dinlenmesine olanak
vermez; ama Todor Nikolayeviç' in evine öyle sağlam demir attı ki fena halde
canım sıkıldı.
"Alışık olduğum üzre, kayınpeder adayının karşısında soruna dolambaçlı
yoldan değindim: "Şudur budur! dedim, Todor Nikolayeviç, neden beni
üzersiniz? Dedim. Oysa ki, ben sizin damadınız sayılırım." Bunun üzerine,
baycağızlarım, bana bir yanıt çıkardı! İnan olsun, on dizelik koşuklu bir
destan gibiydi. Dinledikçe insanın ağzının suyu akıyordu! Siz alık alık
kulak kabartıp dinlerken herifçioğlu ağzınızdan girip burnunuzdan çıkardı!
Bir yetenek vermiş Tanrı, bir yetenek ki değme gitsin!..
"Bunun üzerine kıza karşı manevralara giriştim: Ona şiirler getirdim,
şekerler getirdim; kendimi beğendirmeye çabalıyor, şakalar yapıyor, yanık
ahlar çekerek yanıp tutuştuğumu söylüyordum! Bir gözyaşları, bir aşk
duyuruları! İnsanın aptallığı sonsuzdur, siz de bilirsiniz. Nüfus kâğıdıma
bakmamıştım, otuzumu geçtiğimi unutmuştum. Benimle apaçık alay ediyorlardı.
"Sonunda küplere bindim, bir daha evlerine ayak basmamaya karar verdim. Olup
bitenleri, söylenen şeyleri anımsayarak düşünüyordum; düşündüm, taşındım,
sonunda şu ele verme düşüncesi aklıma geldi. Küçük bir kalleşlik! İtiraf
ederim. Ama raporcuğumda kimi açıklamalar, hatta kesin kanıtlar vardı.
"Ve
banknotlarla değiştirdiğim bu rapor bana bin beşyüz altın ruble getirmişti."
Ama bu tam anlamıyla bir zorbalık olmuş.
Öyle olsun. Ama size söylediğim gibi, böyle yöntemlere alışık bir adama
yuttuğunu kusturuyordum Böyle durumlarda, bu iş suç sayılmaz. Şimdi
sürdürüyorum
"Elbet anımsıyorsunuz: Todor Nikolayeviç beni salona sürüklemişti, ben de
sıfırı tüketmiş bir haldeydim Bütün aile, öfkeli değilse bile üzgün
tavırlarla çevremi sardı... Hepsi bitkin görünüyorlar, ama yüzlerinde bir
ciddilik anlatımı var. Babaca bir sahne: Sanki haylaz oğlun dönüşü gibi bir
şey. Beni çay masasına oturttular, ayaklarım donmuştu ama içim bir semaver
gibi fokurduyordu... Kendimi küçülmüş, zavallı duyumsuyordum.. Şefimin soylu
eşi bana döndü, senli benli bir eda ile: "Sanki zayıflamışsın, yavrucuğum,"
dedi.
"Evet, iyi değilim Mariya Fominişna." Sesim titriyordu, o ise fırsat
beklermiş gibi, taşı gediğine koydu: "Belli ki vicdanın rahat değil, Osip
Mihayloviç! Soframızda yediğin yemekler yüreğine ağır basıyor! Kanlı
gözyaşlarını vicdanına dökülüyor!" İşte böyle dedi! Çayı boşaltırken bunları
anlatıyordu. Öyle sakin, öyle uysaldı ki çarşıda bütün çenesi düşük
kadınları bastırdığına inanamayacağınız gelirdi. İşte sevgili öğütçümüz
böyle bir insandı.
"Sonra, tersliğe bakın ki, bu kez de Mariya Teodosyevna, kızı, bütün
suçsuzluğuyla çıkageldi, biraz sararmış, gözleri kızarmıştı. Ben de akılsız
gibi o gözyaşlarını benim için döküyor sanmıştım! Daha sonra öğrendim ki
gerçekten uzun uzun ağlamış, nedeni de basitti: Süvari subayı tabanları
yağlamış, ortadan yok oluvermişti. Babasıyla annesi sonradan işin içyüzünü
öğrenince aile sayısının artma tehlikesi baş göstermiş olmasına karşın, bu
sorunu örtbas etmek istemişlerdi.
"Kızı
görür görmez öyle oldum ki, yer yarılsın dibine gireyim, gözlerimle şapkamı
araştırıyordum, ama biri daha önce saklamış olmalıydı; başı kabak da kaçmaya
kalkardım ama önlemli davranarak kapıyı kapamışlardı. O zaman gülümsemeler,
muhabbetler, göz kırpmaları başladı, biraz kendime gelir gibi oldum Sevgilim
piyanoya oturarak en sevdiğim şarkıyı söyledi. Todor Nikolayeviç: "Haydi,
dedi, her şey unutuldu, gel seni kucaklayalım!" dedi. Yüreğimde bir
ferahlıkla kollarına atıldım ve başımı bileğine koyarak ağladım "Ah benim
koruyucum, babacığım!" diye haykırdım, yakıcı yaşlar yanaklarımdan akıyordu.
Ah Tanrım! O sahneyi bir görseydiniz. O ağlıyordu, karısı da, Mariyacığımda,
herkes ağlıyordu!.. Bilmem nereden gelmiş bir küçük sarışın kız vardı, o da
ağlamaklı olmuştu... Dört bir yandan evin yumurcakları ortaya çıkıp
yaygarayı bastılar... Ne gözyaşlarıydı o! Ne sevgi gösterileri! Dedim ya,
geri gelen bir haylaz oğul ya da savaştan dönen bir asker.
"Sonrası gerçek bir kabul töreni oldu. Pastalar getirildi. Mariya: "Ah çok
kötüyüm, diyordu. - Neden şikayetçisiniz? -Kalbimden," Zavallıcık kızardı.
İhtiyarla ben punç içtik, artık keyfîm tümüyle yerine gelmişti...
"Zavallı haminneciğimin yanma döndüğüm zaman başım dönüyordu. Kadıncağızı
uyandırdım, ona mutluluğumun öyküsünü anlattım" Haydut herif sana para verdi
mi?
"Evet, haminne verdi. Mutluluk kapımıza geldi."
"O
gece, yatağıma oturarak, bu yeni mutluluğu düşünüyordum "Yarın nisanın
biridir, diyordum:
Ne
güzel ve eğlenceli bir gün "Düşünüyordum, düşünüyordum, sonunda aklıma garip
bir düşünce geldi. Kalktım, mumu yaktım, kendi kendime gülerek, yazı masamın
başına oturdum.
"Mutlu bir adam ne demektir, bilir misiniz, baylar? Göreceksiniz...
Sevincimden kendimi, gözü kapalı, felaketin kucağına attım. Göz göre göre
batağın içine daldım! Ama ne kötü huyum vardır ya! Varımı yoğumu soyup
alırlar, bende tutar, geri kalanını gönülden bağışlarım! Dahasmı söyleyeyim:
Herif bana bir tokat atar, ben öbür yanağımı çeviririm; bir köpeğe
yaptıkları gibi bana bir yemlik uzatırlar, ben de herkesi kucaklamak için
atılırım. Şimdi de öyle değil mi ya: Siz benimle alay ediyorsunuz, aranızda
fısıldaşıyorsunuz; pekâlâ görüyorum, yüreğimi size açtığım zaman beni
maskara yerine koyacaksınız, ama işte bütün bunları bile bile, yine de size
anlatıyorum, oysa ki kimse beni zorlamıyor, ama sizleri kardeşlerim, en iyi
dostlarım sayıyorum!.. Ha!.."
Yavaş
yavaş yükselen gülüşmeler, şimdi sanki bir esriklik nöbeti geçirmekte olan
konuşmacının sesini bastırmıştı. Adam durdu, gözleri hazır bulunanlar
üzerinde dolaştı, ansızın sanki bir kasırgayla sürükleniyormuş gibi, adam
sen de demeye gelen bir işaret yaptı ve herhalde durumunu pek tuhaf bulmuş
olacak ki o da herkes gibi gülmeye başladı. Sonra gene anlatmaya koyuldu.
O gece uyumakta güçlük çektim. Ne iş gördüğümü kestirin
bakayım baylar? Şimdi itiraf etmekten utanıyorum Çakır keyif bir durumda,
bütün gece yazmıştım, hem de ne saçmalar!
"Sabah olunca giyindim, saçlarımı kıvırdım, güzelce pomatlandıktan, yeni bir
giysi üstüme geçirdikten sonra elimde kâğıtlarla Todor Nikolayeviç'in evine
gittim Beni doğrudan kendisi kabul etti, bağrına bastı. Ama ben ciddi bir
tavırla bir adım geriledim Durum hoşuma gidiyordu. "Hayır, Todor
Nikolayeviç, dedim, önce şunu okuyun."
"Bu
kâğıtta ne yazılıydı biliyor musunuz? İstifamı veriyordum İmzam ünvan ve
rütbelerimle birlikte altına konulmuştu. İşte bulduğum hüner buydu. Bundan
daha akıllıcasmı kırk yıl arasam bulamazdım Nisanın biridir, diyordum, yine
dargınmışım ve kızlarını istemiyormuşumgibi davranacağım Cebimde param var,
geleceğimde sağlandı, istifamı veriyorum, böyle bir şefin buyruğu altında
çalışmak istemediğimden başka bir göreve geçiyorum, oradan da yeni bir
ihbarda bulunacağım (Aşağılık bir adam rolü oynamak istemiştim) Anlıyorsunuz
ya baylar. Bir gün önce, beni bağırlarına basmışlardı, onun için, içtenlikli
bir takılma olarak düşündüğüm bu şakaya kendimde hak görüyordum, Todor
Nikolayeviç' in babacanlığıyla alay etmek istiyordum..
"Kendisine uzattığım kâğıdı okur okumaz benzi attı. "Bu da ne oluyor, Osip?"
dedi. Ben de ahmak gibi "Nisan balığı, Todor Nikolayeviç!" dedim Tıpkı bir
yaramaz çocuk gibiydim Haminnemin koltuğu arkasına saklanarak kulağına
bağırıp onu ürkütmek istediğim zamanlar gibi evet!... Bütün bunları
anlatmaktan utanıyorum.."
Her
yandan sesler yükseliyordu:
Haydi, haydi, sürdürün!
Epey telaşa düşmüştüler, baylar. Benim bir şeytan, bir afacan olduğumu,
kendilerini korkuttuğumu söylüyorlardı. Hava öyle tatlı, öyle içtendi ki
utandım, içimden diyordum ki:
"Nasıl olur da benim gibi bir günahlıyı böyle kutsal bir yere kabul
ederler!"
Öğütçü hanım birdenbire haykırdı:
"
Ah! Dostum, beni korkuttun! Hâlâ titriyorum! Hemen koşup Mariya'yı buldum,
bak Osip'in neler yapmış" dedim Dün gece sana kötü şeyler söylediğim için
vicdan sızısı duydum Üzüm üzüm üzüldüm"
"Az
kaldı önünde diz çöküyordum Gözyaşları gene boşandı, kucaklaşmaların,
şakaların ardı arkası kesilmiyordu. Todor Nikolayeviç de işe karıştı ve bize
kendine göre bir nisan balığı sundu. "Elmas gagalı altın bir kuş geldi,
gagasında bir mektup getirmişti." Benimle alay ediyordu. Hepimiz gülüştük,
herkes sevinç içindeydi... Tu!.. Size bunları anlatmaktan utanıyorum!..
"Şimdi baylar, sonuna yaklaşıyoruz. Böylece bir gün, iki gün, bir hafta
geçirmiştik; ben resmen nişanlı sayılıyordum Nişan halkaları ısmarlandı,
nikâh günü de belirtilecekti ama Petersburg'tan bir müfettişin gelmesi
beklendiği için kâğıtlarımız daha asılmıyordu Bir memur mutluluğumu
geciktirdiği için, onu büyük bir sabırsızlıkla bekliyordum "Ah! Bir kez,
herifi başımızdan savabilsek?" diyordum
"Bu
telaştan yararlanarak Nikolayeviç bütün işleri sırtıma yüklemişti: Hesaplar,
raporlar, defterlerin denetimi, toplamlar. Muhasebenin karışıklığı
korkunçtu. Her yanda hatalar, boşluklar. Haydi bakalım, kolları sıvayıp
kaynatamız adına biraz çalışalım! Adamcağız rahatsız görünüyordu, her gün
sağlığı biraz daha bozuluyordu. Bana gelince, ben bir dakika durup
dinlenmeden çalışa çalışa çöp gibi kalmıştım
"Sonunda her şey zamanında bitti, uğursuz gün gelip çatınca bana bir haberci
göndermişlerdi. "Yetişin, diyorlardı, Todor Nikolayeviç'in durumu kötü."
Hemen koştum Todor Nikolayeviç'i ateşler içinde, başında sirkeli bezler,
inim inim inlerken buldum
"Ah
dostum! Ne olacak halimiz? dedi. Ölüyorum, ailemi, yavrucağızlarımı kime
bırakayım?
"Gözleri yaşlı Mariya ile karısı oradaydı. Onları dışarı çıkardı, kapıyı
kapamamı söyledi. İkimiz başbaşa kaldık.
"
Senden bir ricam var, dedi."
"
Nedir istediğiniz?"
"
Evladım, ölüm yatağında sana bir itirafta bulunacağım: Kasada eksiğimiz var,
ben kendi paramdan kattım Kem ağızlı insanların sana hakkımda kötü şeyler
söylemeleri çok canımı sıkıyor... Seni aldatmışlardı ya, o günden beri
kederimden saçım ağardı. Müfettiş gelecek, o zavallı Matviyev'inyedi bin
ruble açığı var. Hesabı benden soracaklar, çünkü Matviyev'denne alabilirler?
Zaten adamcağızın avucunda bir şeyler yok, bir de tutup... Bütün sorumluluğu
kendi üzerime almayı yeğlerim " Amanyarabbi! diyordum içimden, ne melek
gibi adam!"
"
Kızımdan para alamam, çeyizi bence kutsaldır, el sürülmez. Kenarda kıyıda
biraz param var ama, faize yatırmıştım, şimdi hemen para bulmak için ne
yapmalı bilemiyorum..
"Artık kendimi tutamadım, önünde diz çöktüm"
" Ah
koruyucu efendim! diye haykırdım, sizi yanlış tanımışım, değerinizi
bilememişim Kötü insanlar o uğursuz ihbarı yazmayı aklıma koydular.
Bağışlayın beni, paranızı geri alın!
"Yaşlı gözlerle bana bakıyordu."
"Senden beklediğim de buydu, evladım Seni böyle görmek isterim"
"Önce
kızımın gözyaşlarını görüp kusurunu bağışlamıştım, şimdi de bütün yüreğimle
seni bağışlıyorum Sen yüreğimin yaralarına merhem vurdun, sağol, yavrum
"Bana
hayır dua etmişti, baylar. Ben de kendisine parayı getirmek üzere hemen
evime koşmuştum
"
Alın babacığım, yalnız elli rublesi eksiktir, gereksinimlerimi
karşılamıştım"
"
Zararı yok, dedi, aylığından kesilmek üzere elli ruble avans istemek üzere
eski tarihle bir dilekçe yaz. Amirlerin önünde, gerekeni yaparım, parayı
sana avans verdiğimi söylerim Ne dersiniz baylar, bu dilekçeyi yazmadım mı?"
Biri:
Peki bütün bunların sonucu ne oldu? diye sordu.
O uğursuz dilekçeyi verince her şey bitmiş oldu. Ertesi
günü, resmi mühürle bir yazı aldım, baktım: Bizim istifa dilekçesi!
Hesaplarımı hazırlayıp verdikten sonra istediğim yere gidebileceğimi
yazıyorlardı.
Nasıl?
Bende sizin gibi haykırmıştım: Nasıl? Kulaklarım
çınlıyor, yüreğim burkuluyordu. Todor Nikolayeviç'e koştum Hemen konuştuk.
" Bu
da ne oluyor, dedim"
" Ne
demek istiyorsunuz?" " Canım istifam"
"
Hangi istifan?"
İşte!.."
"
Evet. Doğru... Bu bir istifa..."
"
İyi ama ben istifa etmedim ki."
"
Ne! Ama bir nisan tarihi ile imzalamışsınız işte!"
" Ah
budalalık! Ona kâğıdı bırakmıştım."
"
Todor Nikolayeviç, şu gözlerimin gördüğü adam siz misiniz gerçekten?"
"
Ben mi? Elbette! Ne olacakmış sanki? Görevinizden bu kadar çabuk ayrılmak
istemenize çok üzülüyorum. Bir genç adam işine sadık olmalı, ama siz bayım,
aklınızdan geçeni yaparsınız. Bonservis konusunda hiç merak etmeyin. Size
güzel bir belge vereceğim: Buna yaraşık olmak için elinizden geleni
yaptınız."
"
Şaka ediyorsunuz, Todor Nikolayeviç, bu kâğıdı size muziplik olsun diye
şakacıktan vermiştim."
"
Ya, demek şakacıktandı? Görev işleri şakaya gelir mi sanıyorsunuz? Bayım,
iyi bilin ki bu türlü şakalar sizi bir gün Sibirya'ya götürür. Şimdilik güle
güle. Sizinle konuşmaya zamanım yok. Müfettiş geldi, görev her şeyden önce,
siz şakalardan hoşlanıyorsanız, benim ciddi işlerim var. Yeniden söylüyorum,
iyi bir bonservis alacaksınız... Ha! Şunu da ekleyeyim ki yeni bir ev satın
aldım. Bu yakınlarda döşeyip dayayacağız, kutlama şöleninde sizi
görmeyeceğimi umarım. Uğurlar olsun, bayım!
"Evime koştum-Mahvolduk haminne!- diye bağırarak haminnemin yanma koştum. Ne
olduğunu anlamadan çığlığı bastı. Tam o sırada Todor Nikolayeviç'in uşağı
çıka geldi, içinde bir sığırcığın uçuştuğu bir kafesi getirmişti: Onu
nişanlıma ben armağan etmiştim Üzerine Nisan balığı yazılı bir pusula
iliştirip bana geri gönderiyorlardı."
Sonra ne oldu?
Ne olacak?.. Bir gün Todor Nikolayeviç'e rastladım ve bu
gerçekleri söyleyip alçaklığını yüzüne vuracak oldum.
E sonra?
Elimden gelmedi.