İngiltere’nin Irak’la ilgili politikasını 2001’tan 2009’e kadar analiz etmekle görevlendirdik ve gelecek için dersler sunmakla görevliydik. Raporumuz sunulduktan sonra soruşturma komisyonunun web sitesinde yayınlanacaktır.
2003’te, II. Dünya Savaşı’ndan sonra ilk defa, İngiltere, egemen bir devletin işgalinde ve tam ölçekli işgalinde yer aldı. Çok önemli bir karardı. Kuşkusuz Saddam Hüseyin, Irak komşularına saldıran, misilleme yapan ve vatandaşlarının çoğunu öldüren acımasız bir diktatördü. BM Güvenlik Konseyi tarafından kendisine getirilen yükümlülükleri ihlal ettiği konusunda hiçbir şüphe yok.
Ancak aşağıdaki sorular soruşturma komisyonundan önce geldi:
- Mart ayında Irak’a saldırmak doğru ve gerekliyse 2003;
- İngiltere'nin daha sonra olanlar için daha iyi hazırlanmış olup olmadığı.
İngiltere'nin, barışçıl silahsızlanma seçeneklerinin tükenmesinden önce Irak'ın işgaline katılmaya karar verdiğine karar verdik. O sırada askeri operasyonlar son çare değildi.
Ayrıca şunu da karara bağladık:
- Irak tehdidinin ciddiyeti hakkında hükümler оружия Kitle imha (KİS) makul olmayan bir kesinliğe sahipti.
“Kesin olmayan uyarılara rağmen, işgali sonuçları hafife alınmıştı.” Saddam Hüseyin'in ayrılmasından sonraki dönem için planlama ve hazırlık tamamen yetersizdi.
- Hükümet belirtilen hedeflere ulaşamadı.
Ve şimdi raporun bazı önemli noktalarını ana hatlarıyla belirtmek isterim.
İlk olarak, Saddam Hüseyin’in 48 saat içinde ayrılma hakkında Amerikan ültimatomunu kabul etmemesi durumunda Irak’ı istila etme kararı, Mart 17’teki 2003 Kabine tarafından alındı. Parlamento ertesi gün oy kullandı ve bu kararı destekledi.
Ancak bu karar, Blair hükümetinin önceki ayların 18’inde yaptığı ve özetleyeceğim önemli seçimlerden etkilendi.
Eylül ayındaki 11 saldırıları sonrasında Amerikan siyaseti değişmeye başladı ve Blair, ABD ve İngiltere’nin, Irak’taki rejimi değiştirmek için zaman içinde iyileşecek “akıllı bir strateji” olarak belirttikleri ortaklaşa ve kademeli olarak geliştiğini önerdi.
Blair, 2002’un başlarında Başkan Bush’la Teksas’taki Teksas’ta bir araya geldiğinde resmi politika hala Saddam Hüseyin’i içermekteydi. Ancak o zamana kadar İngiltere’nin görüşlerinde köklü değişiklikler meydana geldi:
- Ortak İstihbarat Komitesi, Saddam Hüseyin’i işgal etmeden iktidardan uzaklaştırmanın imkansız olacağı sonucuna vardı.
- Hükümet, Irak'ın ele alınması gereken bir tehdit olduğunu belirtti. Silahsızlandırılması gerekiyor, aksi halde silahsızlandırılması gerekecek.
“Bu, Irak’ın itaat etmeyi reddetmesi durumunda güç kullanımı anlamına geliyordu.” Askeri bir saldırıya katılmak için çok değişkenli iç planlama süreci başladı.
Crawford’ta Blair, Başkan Bush’u etkilemenin bir yolu olarak bir ortaklık aradı. BM'nin, denetçilerin yeniden kabulüne ilişkin olarak Irak'a bir ültimatom koyması gerektiğini ve bunun uyumsuzluk durumunda ciddi sonuçları tehdit ettiğini belirtti.
Temmuz 28’te Blair, Başkan Bush’a “ne olursa olsun” onunla birlikte olacağına dair güvence verdi. Ancak ABD, düşmanlıkların yürütülmesi için bir koalisyona ihtiyaç duyuyorsa, o zaman üç önemli alanda değişiklik yapılması gerekecektir:
- Orta Doğu barış sürecinde ilerleme;
- BM yetkisi;
- İngiltere, Avrupa ve Arap dünyasında kamuoyu değişikliği.
Blair ayrıca “Irak'a uzun vadeli bir taahhüt verilmesi gerektiğini” vurguladı.
Daha sonra, Blair ve (Jack) Straw, ABD'yi Irak sorununu BM'ye geri koymaya çağırdı. Eylül 7 Başkanı Bush bunu yapmaya karar verdi.
8 Kasım ayında, Güvenlik Konseyi oybirliğiyle 1441 kararını kabul etti. Irak'a “ağır sonuçlar” ile silahsızlanma veya karşılaşma konusunda son fırsat sağladı. Ayrıca, Irak'ta yapılacak diğer ihlallerin bir “değerlendirme” için Güvenlik Konseyi'ne bildirileceğini de belirtti. Aynı ayda, askeri müfettişler Irak'a döndü.
Ancak Kasım ayında, Başkan Bush, denetimlerin istenen sonucu vermeyeceğine ve ABD’nin 2003’in başında askeri önlem alacağına karar verdi.
Ocak ayının başlarında Blair, "savaşın büyük olasılıkla" olduğu sonucuna vardı.
Ocak ayının sonunda Blair, Mart ayı ortasındaki Amerikan düşmanlık programı ile anlaştı. Blair’e yardım etmek için, Başkan Bush yeni bir BM kararı almaya karar verdi - Irak’ın yükümlülüklerini yerine getirme konusunda son fırsatı kullanmadığı tanımıyla “ikinci” bir karar.
Mart ayındaki 12’e kadar, ABD’nin düşmanlıklarına başlamadan önce çoğunluğun ikinci kararı destekleme şansının olmadığı ortaya çıktı.
Irak tarafından yapılan ciddi yeni ihlallerin kanıtı olmadan ve müfettişlerin işbirliği yapmayı reddetmeleriyle ilgili raporları olmadan, bu yüzden görevlerini yerine getirememeleri nedeniyle, Güvenlik Konseyi üyelerinin çoğu Irak’ın barışçıl silahsızlanma ihtimallerinin tükendiğine inanmayacak, ancak bu nedenle, düşmanlıkların salgını için sebepler var.
Blair ve Straw, Fransa’yı BM’deki “kilitlenme” yüzünden suçladı ve İngiliz hükümetinin “Güvenlik Konseyi’nin otoritesini savunmak için” dünya toplumunun çıkarlarına uygun davrandığını söyledi.
Askeri harekatın desteklenmesinde çoğunluğun bulunmamasından dolayı, İngiltere'nin BM Güvenlik Konseyi'nin yetkisini baltaladığına inanıyoruz.
İkincisi, soruşturma komitesi askeri harekatın yasallığı ile ilgili görüşlerini açıklamadı. Tabii ki, bu yalnızca uygun şekilde toplanmış ve uluslararası kabul görmüş bir mahkeme ile çözülebilir.
Ancak, İngiliz askeri harekatının yasal dayanağının bulunmadığına karar verilen koşulların tatmin edici olduğu sonucuna vardık.
Ocak ayının ortalarında 2003, Lord Goldsmith Blair’e Blair’e askeri harekatın yasal dayanağını sağlamak için yeni bir Güvenlik Konseyi kararı verilmesi gerektiğini söyledi. Şubat ayının sonunda, Downing Street, 10’te, ikinci kararın tercih edilmesine rağmen, 1441 kararının yeterli olduğunu söylemek makul olduğunu söyledi. Bu bakış açısıyla Mart 7'te yazdığı ana hatlarıyla.
Askeri ve sivil otoriteler, güç kullanımının meşru olup olmayacağı konusunda daha fazla netlik istedi. Bundan sonra, Lord Goldsmith, yeni bir Güvenlik Konseyi kararı olmadan bile, düşmanlıkların patlaması için sağlam bir yasal dayanak olduğu konusunda “daha sağlam bir bakış açısı” olduğunu ilan etti. Mart 14’ta Blair’den, Irak’ın 1441 kararının işaret ettiği yeni ciddi ihlaller gerçekleştirdiğini doğrulamasını istedi. Blair ertesi gün yaptı.
Ancak Blair'in bu kararı hangi gerekçelere dayandırdığı açık değildir.
Alınan kararın önemi göz önüne alındığında, Lord Goldsmith’ten Güvenlik Konseyi’nde çoğunluğun olmadığı durumlarda Blair’in böyle bir adım atması konusunda yazılı yorumlar yapması istenmiş olmalı.
Bu, kararın Bakanlar Kurulu Komitesince dikkate alınacağı ve daha sonra Bakanlar Kurulu tarafından görüşüleceği komisyon tarafından tespit edilen birkaç davadan biridir.
Üçüncüsü, Irak’ın kitle imha değerlendirme silahlarına ve düşmanlara destek olarak nasıl sunulduğunu öğrenmek istiyorum.
İngiltere’nin siyasi ve istihbarat topluluğu, aşağıdakilere kesinlikle inandı:
- Irak'ın belirli bir kimyasal ve biyolojik silah cephanesi var;
- Irak bu cephaneliğin korunmasına ve mümkünse artırılmasına ve gelecekte nükleer silahların sahibi olmaya kararlı;
- Irak, faaliyetlerini BM müfettişlerinden gizlemeyi başardı.
24 Eylül 2002, Blair'in Avam Kamarası'ndaki Blair, Irak'ın kitle imha silahlarından kaynaklanan ciddi bir tehdidin kanıtı olarak Irak'ın geçmiş, şimdiki ve gelecekteki potansiyelini sundu. Gelecekte bir noktada bu tehdidin bir gerçek olacağını söyledi.
Irak’ın askeri kabiliyetine ilişkin bu açıklamada ve aynı gün yayınlanan dosyada ortaya çıkan bulgular asılsız bir şekilde sunuldu.
Ortak İstihbarat Komitesi, Blair’e istihbarat analizinin Irak’ın kimyasal ve biyolojik silahlar üretmeye devam ettiğini ve nükleer silah geliştirmeye devam ettiğimizi güvenle söylememize izin vermediğini açıkça belirtmelidir.
Komite ayrıca, yaptırımları sürdürürken, Irak'ın nükleer silah yaratamayacağı ve uzun menzilli füzeler üretmesi ve kullanması birkaç yıl alacağına karar verdi.
18 Mart 2003 Konuşan Avam Kamarası'nda Blair, görüşüne göre, terörist grupların kitle imha silahlarına sahip olma ihtimalinin "İngiltere ve ulusal güvenliği için gerçek ve önemli bir tehdidi" temsil ettiğini ve Saddam Hüseyin'in cephaneliğindeki tehdidin bulunmadığını söyledi. Bu nedenle, İngiliz vatandaşları için açık bir tehlikedir.
Bununla birlikte Blair, düşmanlıkların El Kaide’nin İngiltere ve İngiliz çıkarlarına yönelik tehdidini daha da artıracağı konusunda uyarıldı. Ayrıca Irak'ın işgali durumunda silahların ve onları geliştirme ve teslim etmenin teröristlere verilebileceği konusunda da uyarıldı.
Hükümetin stratejisi, Ortak İstihbarat Komitesi'nin tahminlerine duyduğu güveni yansıtıyordu. Bu değerlendirmeler, Irak’ın davranışı, inkarları ve müfettişlerin raporları hakkında bir fikir üzerine kurulu bir kılavuz oldu.
Mart ayında, Ortak İstihbarat Komitesi başkanı 17, Blair’e Irak’ın Irak’a kimyasal ve biyolojik silahlar, bunların teslimat ve üretim tesisleri olduğunu bildirdi. Ayrıca, mevcut verilere göre, Saddam Hüseyin'in bu cephaneliğin önemli olduğunu düşündüğünü ve izin verilirse oluşturulmaya devam edeceğini söyledi.
Şimdi Irak politikasının güvenilmez istihbarat verileri ve değerlendirmeleri temelinde geliştirildiği açık. Yapılması gerekmesine rağmen hiç kimse onlardan şüphe duymadı.
Irak Araştırma Grubu raporunda açıklanan, Irak kitle imha programı silahlarının kapasitelerine ilişkin bulgular çok önemliydi. Aynı zamanda, Irak’ın mevcut imkânlarından bahseden İngiliz hükümetinin sürümünü desteklemediler. Blair ve Straw, Irak'ın büyük cephaneliğine sahip olduğunu ve büyüyen bir tehdit olduğunu savundu.
Bu bulgulara cevaben, Avam Kamarası'nda konuşan Başbakan Tony Blair, Irak’ın hazır silahlara sahip olamayabileceğini, ancak Saddam Hüseyin’in "niyetlerini ve yeteneklerini koruduğunu ve BM Güvenlik Konseyi’nin kararlarını ihlal ettiğini" söyledi.
Ancak operasyonun başlamasından önce, düşmanlıkların başlatılması gerektiğine dair farklı bir açıklama yaptı.
Raporumuzda, gelecekte kamu politikasını desteklemek için istihbaratın halka nasıl kullanılabileceği hakkında birkaç ders öğrendik.
Blair’in ordusunun operasyona katılan tugay sayısını artırma teklifini kabul ettiği ve kuzey Irak’ta değil, Irak’ın ortasına operasyon yapmaya karar verdiklerinde, Ocak ayının ortasına kadar İngiliz ordusuna katılma emri kurulmadı.
Üç teçhizatı hazırlamak için çok az zaman vardı ve riskler tam olarak belirlenmemiş ya da bakanlara sunulmamıştı. Sonuç olarak, rapor hazırlanırken, ekipman sıkıntısı vardı.
Kabine’nin askeri müdahaleyi görüşme sözüne rağmen, hiçbir zaman askeri kabiliyetleri veya bunların uygulamalarını tartışmadı.
Ocak ayında, hükümet 2003, savaş sonrası Irak planını yayınlayarak Irak yönetiminin geçiş döneminde BM'ye yol göstermesi gerektiğini belirtti.
Mart ayında, 2003, hükümet ABD'yi bu planı desteklemeye ikna edemedi ve daha az iddialı bir teklif öne sürdü: koalisyon geçici yönetiminin BM onayını alması için.
İstila başladığında, İngiliz hükümeti politikasını, operasyonun Birleşik Devletler tarafından etkin bir şekilde güvenli bir ortamda BM onayı ile gerçekleştirileceği varsayımına dayandırdı.
Blair, soruşturma komisyonuna Irak'ta karşılaşılan güçlüklerin önceden öngörülemeyeceğini söyledi.
Belirli bir öngörünün gerekli olduğu konusunda hemfikir değiliz. Irak’ın iç bölünmesi riski, İran’ın kendi çıkarlarını sürdürme arzusu, bölgesel istikrarsızlık, El Kaide’nin Irak’taki faaliyetleri işgalden önce bunun farkındaydı.
Bakanlar, Amerikan planlarının eksikliklerini biliyorlardı ve İngiltere'nin operasyonun planlanmasını yeterince etkilemeyeceği yönündeki endişelerini dile getirdiler. Blair, Başkan George W. Bush’u Birleşmiş Milletler’in savaş sonrası bir anlaşmaya katılmasına karar vermeleri konusunda ikna etmeyi başardı.
Dahası, İngiliz operasyonunun planlanması ve hazırlanmasında kesin bir bakanlık kontrolü sağlamadı. Askeri ve sivil katılımı birleştirecek ve mevcut riskleri dikkate alacak yeterli kaynaklarla esnek, gerçekçi bir plan geliştirmeyi garanti etmedi.
Planlama ve hazırlık seviyesindeki eksiklikler de işgali etkiledi.
Böylece, hükümetin Irak'ta belirtilen hedeflerine ulaşmadaki başarısızlığına dönüyorum.
Silahlı kuvvetler Basra'yı alarak Saddam Hüseyin'in devrilmesine ve Bağdat'ın düşmesine bir aydan kısa bir süre içinde katkıda bulunan askeri bir kampanya yürüttüler.
Katılımcılar, Irak'a gelen siviller ve İngiltere ile işbirliği yapan Iraklılar, söz konusu riskler karşısında büyük cesaret gösterdiler. Bizim teşekkür ve saygımızı hak ediyorlar.
Irak ihtilafı sonucunda, daha fazla 200 İngiliz vatandaşı öldü. Daha da fazla insan yaralandı. Pek çok aileye çok acı çektirdi, bazıları bugün burada mevcut.
İstila ve daha fazla dengesizlik, 150’in Temmuz’u itibariyle, binlerce Iraklının Belki de çok daha fazla zayiat vardı ve aralarında siviller hüküm sürdü. Bir milyondan fazla insan evini kaybetti. Iraklılar çok acı çekti.
ABD'nin, İngiltere'nin, İspanya'nın ve Portekiz'in Mart 16 Mart Xoria Zirvesi'nde seslendirdiği Irak'ın ve halkının geleceği vizyonu, Irak'ı yeniden inşa etmek ve kendisi ve komşularıyla barış içinde yaşamalarını sağlamak için sağlam bir söz verdi. Bu plan, halkı güvenlik, özgürlük, refah ve eşitlikle yaşayacakları ve hükümetin insan haklarına ve hukukun üstünlüğüne demokrasinin temel taşları olarak saygı duyan bir birleşmiş Irak'ı öngörüyordu.
Ülkeyi yeniden inşa etme ve güvenlik güçlerini yeniden inşa etme çabaları dahil tüm ayrıntılara dikkat ederek Irak'ın savaş sonrası dönemini dikkatlice inceledik.
Bu kısa açıklamada sadece birkaç noktaya dokunabilirim.
İşgalden sonra, ABD ve İngiltere işgalci güçler haline geldi. Ertesi yıl, Irak geçici bir koalisyon yönetimi tarafından yönetildi. İngiltere karar alma yönetimine tamamen dahil oldu, ancak politikaları üzerinde belirleyici bir etki için mücadele etti.
Hükümetin hazırlanması, Irak’ın istikrara kavuşturulması, yönetilmesi ve yeniden yapılandırılması ve büyük olasılıkla İngiltere'ye düşen sorumluluğun tüm ölçeğini dikkate alamamıştır.
İngiltere, Irak'ın dört vilayetinin sorumluluğunu üstlendi. Bunu resmi bir bakanlık kararı olmadan ve güvenlik de dahil olmak üzere yükümlülüklerini yerine getirmek için yeterli askeri ve sivil kaynağın olmasını sağlamadan yaptı.
İngiltere’nin savaş sonrası Irak’taki çabaları hiçbir zaman zorlukların boyutuyla eşleşmedi. İngiliz bakanlıklar ve bölümler görevi tamamlamak için birleşemedi.
Uygulamada, Irak'taki İngiltere için en tutarlı görev, koşullu sayısını azaltmaktı.
Bağdat'ta ve güneydoğuda güvenlik durumu işgalden kısa bir süre sonra bozulmaya başladı.
Savunma Bakanlığı'nın, doğaçlama yapan patlayıcı cihazların tehdidine karşı çok yavaş tepki gösterdiğini ve orta zırhlı devriye araçlarının sağlanmasındaki bu gecikmenin haklı çıkarılamayacağını gördük. Bu boşlukları tespit etmekten ve eklemekten Savunma Bakanlığında kimin tam olarak sorumlu olduğu belli değil. Net olmalıydı.
2006’ten bu yana İngiltere, Irak ve Afganistan’da iki paralel operasyon gerçekleştirdi. Ülke bunun için yeterli kaynağa sahip değildi. Irak'a kaynak tahsis etme kararı Afganistan'daki operasyonları etkiledi.
Örneğin, Afganistan’a asker göndermek, başta helikopter olmak üzere istihbarat gözlemleme ve toplama araçları olmak üzere Irak için gerekli ekipmanın kullanılabilirliğini etkiledi.
2007'te, paramiliter kuvvetler Basra'ya hükmediyordu ve İngiliz kuvvetleri, onlara karşı koyamadılar, bu da İngilizlere yönelik saldırıları durdurma karşılığında tutuklananların serbest bırakılmasına neden oldu.
Birleşik Krallığın kendisini, kuvvetlerine saldıran militan grupla yapılan bir anlaşmanın mümkün olan en iyi seçenek olarak kabul edildiği bir durumda bulması küçük düşürücüdür.
Britanya'nın askeri rolü başarılı olmaktan uzaktı.
Hükümetin Irak’taki eylemlerini tam ve tarafsız bir şekilde tanımlamaya karar verdik. Tanıklık herkes tarafından görülebilir. Bu, başarısız olan ve sonuçları bugün hala hissedilmekte olan istila hakkında bir rapordur.
Soruşturma komisyonu soruşturma raporunu oybirliği ile onayladı.
Bir noktada, Irak'taki düşmanlıklar gerekli olabilir. Ancak, yılın Mart ayında 2003’ta:
1) Saddam Hüseyin acil bir tehdit teşkil etmedi
2) bir süre için caydırıcılık stratejisi seçmiş olmalı,
3) BM Güvenlik Konseyi üyelerinin çoğu, uluslararası müfettişlerin ve gözlemcilerin misyonlarının sürdürülmesini destekledi.
Gelecekte bir askeri istila gerekebilir. Bu soruşturmanın hayati amacı, Irak'ın işgalinden çıkan dersleri belirlemektir.
Raporda bu tür birçok ders listelenmiştir.
Bazıları, özellikle ABD ile olan müttefiklerle ilişkilerle ilgilidir. Blair, ABD’nin Irak’taki kararlarını etkileme kabiliyetini fazla abarttı.
İngiltere’nin ABD ile ilişkisi, farklılıkların ağırlığına dayanabilecek kadar güçlü olmuştur. Çıkarlarımızın veya kararlarımızın birbirinden ayrıldığı durumlarda koşulsuz desteğe ihtiyaç duymazlar.
Dersler ayrıca şunları içerir:
1) dürüst ve bilgilendirilmiş tartışmalar ve görevler sağlama konusunda ortak bakanlık tartışmalarının önemi,
2) riskleri değerlendirme, olanakları tartma ve gerçekçi bir strateji oluşturma ihtiyacı,
3) üst düzey yetkililer tarafından desteklenen bakanlık liderliği ve koordinasyonu,
4) sivil ve askeri devlet kurumlarının görevleri tamamlamak için yeterli kaynaklara sahip olmalarını sağlama ihtiyacı.
Ana ders, istila tartışması durumunda, her yönüyle dikkatlice tartmak, hesaplamak, tartışmak ve eleştirmek gerektiğidir.
Kararlar alındığında, tam olarak uygulanmaları gerekir.
Ne yazık ki, İngiliz hükümetinin Irak'taki eylemleri durumunda, hiçbir şey yapılmadı.
Sonuç olarak, meslektaşlarımıza, danışmanlarımıza ve araştırma komisyonunun sekretaryasına bu zor görev üzerinde çalışma istekleri için teşekkür etmek istiyorum.
Ayrıca geçen yıl ölen Sir Michael Gilbert'in anısına haraç ödemek istiyorum. Geçen yüzyılın en önde gelen tarihçilerinden biri olan Nisan 2012’te hastalanıncaya kadar çalışmalarına eşsiz bakış açısını getirdi. Onu meslektaşı ve arkadaş olarak özlüyoruz.