O sabah okula geç kaldığım için azarlanacağımdan korkuyordum ve Mösyö Amel bize konuyu incelememizi söylemişti ve hiçbir şey bilmiyordum. Aniden dersi atlayıp dağlarda yürüyüşe çıkmak aklıma geldi. Hava çok sıcaktı, çok güzeldi …
Ormanın kenarından bir karatavuğun şarkısı geldi ve tahta atölyenin arkasındaki Rippersk çayırından eğitimli Almanların sesleri geldi. Bu beni eylemlerimden daha çok cezbetti, ama şeytanın peşinden gitmedim ve aceleyle sınıfa gittim.
Belediye binasının önünden geçerken, bir ilan panosunun önünde toplanan bir kalabalık gördüm. Son iki yıldır oradan savaştaki yenilgiler, talepler ve komutanın emirleri gibi kötü haberler aldık. Yavaşlamadan, “Acaba yine ne oldu?” Diye düşündüm.
İlanı öğrencisiyle birlikte okuyan demirci Wachter, beni görünce “Küçük oğlum, okula acelen mi var? Geleceksin, geleceksin. Merak etme”
Benimle şaka yapıyor gibiydi. Mösyö Amel’in evinin önündeki bahçeye koştum.
Genellikle dersin başında çıkan gürültü sokakta duyulabiliyordu: Sıralardaki panjurlar açılıp kapandı, dersi nakarat olarak tekrarlamak için herkes elleriyle kulaklarını tuttu ve öğretmen sık sık cetvele dokunarak “Sakin ol sakin ol” dedi.
Bu karga pazarından geçip sessizce evime geçmeyi planlıyordum, ama nedense bugün pazar günüymüş gibi gürültü yoktu. Açık pencereden yoldaşlarımın koltuklarına hareket ettiklerini ve kolunun altında büyük bir cetvel tutan Mösyö Amel’in de öne çıktığını gördüm. Kapıyı nasıl açıp bu kadar sessizce içeri girebilirim? Nasıl kızardığımı ve iç çektiğimi hayal edin. Ama hiçbir şey olmadı. Mösyö Amel kızmadı, ama nazikçe bana “Franz, oğlumun yerini al, derse sensiz başlamak üzereyiz” dedi.
Korkum geçti. Kendime geldiğimde öğretmenin şenlikli yeşil bir ceket, oluklu kravat ve siyah ipek bir şapka giydiğini gördüm. Sadece müfettiş geldiğinde veya ödül töreninde böyle görünürdü. Şaşırdım, sınıfta farklı ve sıradışı bir şeyler vardı. Beni en çok şaşırtan şey, genellikle boş olan arka sıraların da dolu olmasıydı. Ayrılmaz üçlü: eski Hauser, eski belediye başkanı, eski postacı ve köyümüzün diğer sakinleri herkes gibi sessizce oturdu. Üzüldüler. Hauser’in kucağında eski, yırtık bir alfabe kitabı ve üzerinde büyük gözlükler vardı.
Mösyö Amel ayağa kalkıp bize hitap ettiğinde hâlâ neler olduğunu anlamaya çalışıyordum. Ses tonu, beni az önce selamladığı zamanki kadar nazik ve ciddiydi: “Çocuklar, bugün size son kez öğreteceğim. Alsace ve Lorraine okullarında sadece Almanca öğretmek için Berlin’den bir emir geldi … Yeni öğretmeniniz yarın gelecek. Bugünkü son dersimiz Fransızca. Lütfen mümkün olduğunca dikkatli dinleyin. ”
Sözleri bana dokundu. Ah, piçler. Böylece belediye binasının ilan panosuna yazılmıştır. Son Fransızca dersi! Ben sadece yazmayı öğreniyordum! Bu yüzden bir daha asla öğrenmeyeceğim! Her şey burada!
Zaman kaybettiğimde, Saarland’da kuş yuvaları bulmak ve kayak yapmak konusunda kaçırdığım derslerden pişman oldum. Bugün onları taşıdığım için kollarımı ağrıtan ve canımı sıkan azizlerin gramer ve tarih kitapları artık bana eski arkadaşlar gibi geldi ve onlardan ayrıldığım için üzüldüm.
Ya Mösyö Amel ?! Onu bir daha asla göremeyeceğimi düşündüğümde, cezalarını ve yumruklarını unuttum. Zavallı şey! Bugünün dersi için bayram kıyafeti giymişti. Şimdi köyümüzün büyüklerinin neden buraya geldiği belli oldu. Okulu sık sık ziyaret etmedikleri için özür diliyorlar, 40 yıllık sadık hizmeti için öğretmene teşekkür ediyorlar ve mağlup vatana borçlarını iade ediyorlardı.
Adımı duyduğumda uyandım. Dersi cevaplama sırası bendeydi. Bu rezil fiilin kurallarına yukarıdan, açık ve akıcı bir şekilde cevap vermek için şimdi nelerden geçmezdim! Ama ağzımı açar açmaz dilim bileğime çarptı ve başımı kaldırmaya cesaret etmeden utanç içinde masanın arkasında durdum. Mösyö Amel yüzünü bana çevirdi:
– Oğlum, Frans, seni azarlamayacağım, muhtemelen yeterince vicdan azabı çekeceksin … Evet, durum bu. Bütün gün acele etmeniz gerektiğini düşünüyorsunuz ve yarın öğreneceğim. Sonunda ne olacak? Kendin gör. Alsas’ımız, tüm talihsizliklerimizin nedeni olan her gün dersi erteledi. Şu anda “Anadilinde okuyup yazamıyorsun, nasıl Fransızsın” dediklerinde değiller mi? Franz, oğlum, bu senin hatan değil, senin hatan. Kendimizi azarlamak için iyi bir nedenimiz var. Anne babanız eğitiminizi çok ciddiye almadı. Ekstra manat kazanmak için tarlalarda ve tezgahlarda çalışmanızı tercih ettiler. Ben kendimden suçluyum. Öğretmek yerine, sizden bahçemi sık sık sulamanızı istemedim, değil mi? Balık tutmaktan zevk aldığım zamanlarda bile hiç pişmanlık duymadan eve gitmene izin vermedim.
Cümleden cümleye, Mösyö Amel bize Fransızcanın dünyanın en güzel, en açık, en sağlıklı dili olduğunu söyledi. Onu her zaman korumamız ve asla unutmamamız gerektiğini, çünkü bir ulusun köle olmaya mahkum olabileceğini, ancak dilini koruduğu takdirde zindanın anahtarını elinde tuttuğunu söyledi. Sonra Mösyö Amel gramer kitabını aldı ve bir sonraki derse başladı. Şu anda, dersin anlaşılmasının bu kadar kolay olmasına şaşırmıştım. Öğretmenin söylediği her şey çok çok kolaydı. Belki de dersi şimdiye kadar hiç bu kadar dikkatli dinlememiştim ve belki de öğretmen hiç bu kadar sabırla açıklamamıştı. Zavallı yaşlı adam, gitmeden önce bildiği her şeyi bize aşılamak istiyor gibiydi.
Dilbilgisi dersinden sonra kaligrafiye geçtik. Mösyö Amel bugün bizim için yeni, büyük, güzel yazı örnekleri hazırladı: “Fransa, Alsas, Fransa, Alsas.” Örnekleri sıraların demir parmaklıklarına aktardığımızda, sınıfta bayrak gibi salladılar. Kafalarımız yazmakla meşguldü ve kağıda sürülen tüylerin gıcırtısı dışında tam bir sessizlik vardı. Birdenbire içeri itilen Mayıs böceklerini yakalayacak kimse yoktu, çocuklar sanki Fransızmış gibi çok çalışıyorlardı. Okulun çatısındaki güvercinler yavaş yavaş artıyordu ve kendi kendime, “Belki onlara Almanca da okuturlar?” Diye düşündüm.
Bazen gözlerimi sayfadan ayırıp sandalyede sessizce oturan Mösyö Amel’e bakardım. Bu küçük okulu yanında götürmek istiyormuş gibi etrafındakilere baktı. Kendiniz düşünün – hayatının 40 yılını burada geçirdi, önünde hep aynı bahçe, aynı sınıf vardı. Sadece sıralar cilalandı, bahçedeki kestane ağaçları büyüdü ve diktiği şerbetçiotları şimdi pencereden çatıya sarkıyor. Onları şimdi bırakıp üst katta sandıkları hazırlayan kız kardeşinin toparlanmasını dinlemesinin onun için ne kadar zor olduğunu kim bilebilir ki. Ne de olsa yarın gidiyorlar, sonsuza kadar gidiyorlar.
Ama dersi bitirecek gücü buldu.
Hat sanatı bir tarih dersi olduktan sonra; sonra bebekler hep birlikte sakince “ba, be, bi, bo, bu” demeye başladılar. Elinde gözlükleri ve alfabe kitabıyla arka bankta oturan yaşlı Hauser harfleri tekrarlıyordu. Başarılı olmak için elinden geleni yaptı: Sesi heyecanla titriyordu, komik görünüyordu, hepimiz gülmek ve ağlamak istiyorduk. Ehhh! O dersi asla unutmayacağım …
Aniden öğle vakti kilise çanı çaldı, ardından bir ezan sesi geldi … Aynı zamanda eğitimden dönen Prusyalıların borazanları pencerelerin altından duyuldu. Beyaz bir sandalyede duran Mösyö Amel, bana hiç şu anki kadar büyük görünmemişti.
“Yoldaşlar,” dedi, “yoldaşlar, ben … ben …”
Öfke onu boğdu, sözlerini bitiremedi, tahtaya döndü, elindeki tebeşiri eline aldı ve tüm gücüyle büyük harflerle yazdı: “Yaşasın Fransa!”
Sonra yerinde dondu, başını duvara yasladı ve ağzını açmadan bize el salladı. Yani: “O kadar ki … Gidebilirsin …”
Çeviren: Cavid Ramazanov