This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/93421861/Orhan-Pamuk-Beyaz-Kale
05/13/2012
text
original
"arşiv"de, fermanlar, tapu kayıtları, mahkeme sicilleri ve resmi defterlerle tıkış tıkış doldurulmuş tozlu bir sandığın dibinde buldum. Rüyaları hatırlatan mavi ebrulu zarif bir ciltle ciltlendiği, okunaklı bir yazıyla yazıldığı ve soluk devlet belgelerinin arasında pırıl pırıl parladığı için hemen dikkatimi çekti. Sanırım, yabana bir el, kitabın birinci sayfasına, sanki beni daha da meraklandırmak için, bir başlık yazmıştı: "Yorgancının Üvey Evlâdı". Başka bir başlık yoktu. Kenarlarına ve sayfa boşluklarına bir çocuk elinin bol düğmeli elbiseler giyen küçük kafalı insanlar çizdiği kitabı hemen, büyük bir keyifle okudum. Çok hoşlandığım, ama bir deftere de kopya etmeye üşendiğim için, elyazmasım, genç kaymakamın bile "arşiv" diyemediği o mezbeleden, beni gözaltında tutmayacak kadar saygılı hademenin güvenini kötüye kullanarak, kaşla göz arasında çantama tıkıp çaldım. İlk zamanlarda kitabı yeniden, yeniden okumaktan başka, ne yapacağımı bilmiyordum pek. Tarihe olan kuşkum hâlâ sürdüğü için, elyazmasmın bilimsel, kültürel, antropolojik, ya da "tarihsel" değerinden çok, anlattığı hikâyenin kendisiyle ilgilenmek istedim. Bu da beni, hikâye yazarının kendisine götürüyordu. Arkadaşlarımla birlikte üniversiteden ayrılmak zorunda kaldığımız için, dede mesleği olan ansiklopediciliğe dönmüştüm: Tarih kısmından sorumlu olduğum bir "meşhurlar" ansiklopedisine kitabın yazarı üzerine bir madde koyma düşüncesi bu sırada aklıma geldi. Böylece, ansiklopediden ve içkiden artan vakitlerimi bu işe verdim. Dönemin temel kaynaklarına başvurunca hikâyede anlatılan kimi olayların pek de gerçeği yansıtmadığını hemen gördüm: Sözgelimi, Köprülü'nün beş yıllık başvezirliği sırasında İstanbul'da büyük bir yangın çıkmıştı, ama kayda değer bir hastalık, hele kitaptaki gibi, geniş bir veba salgınının hiçbir kanıtı yoktu. Dönemin bazı vezirlerinin adı yanlış yazılmıştı, bazıları birbirleriyle karıştırılmış, bazıları da değiştirilmişti! Müneccimbaşılarm adları ise saray kayıtlarında gösterilenleri tutmuyordu, ama bu noktanın kitapta özel bir yeri olduğunu düşündüğüm için üzerinde durmadım. Öte yandan kitaptaki olayları tarihsel "bilgilerimiz" genellikle doğruluyordu. Küçük ayrıntılarda bile, bazan bu "doğruluğu" gördüm: Müneccimbaşı Hüseyin Efendi'nin katlini, IV. Mehmet'in Mirahor Köşkü'ndeki tavşan avını, Naima'nm benzeri biçimde anlatması gibi. Okumaktan ve düşlemekten hoşlandığı anlaşılan yazann hikâyesi için bu tür kaynakları, başka bir yığın kitabı elden geçirmiş, onlardan birşeyler almış olabileceği de aklıma geldi. Tanıdığını söylediği Evliya Çelebi'nin belki yalnızca kitaplarını okumuştu. Başka örneklerde de görülebileceği gibi bunun tersi de doğru olabilir diye düşünüyor, hikâyemin yazarının izini bulmaktan umudu kesmemeye çalışıyordum, ama İstanbul kütüphanelerinde yaptığım araştırmalar umutlarımın çoğunu suya düşürdü. 1652 ile 1680 arasında IV Mehmet'e sunulan bütün o risalelerin, kitapların hiçbirini ne Topkapı Sarayı Kü-tüphanesi'nde, ne de oradan dağılmış olabileceğini düşündüğüm başka bazı kütüphanelerde bulabildim. Bir tek ipucuna rastladım: Hikâyede sözü geçen "solak hattat"m bu kütüphanelerde başka eserleri vardı. Bir süre onların peşinden gittim, ama bıkmıştım artık, mektup yağmuruna tuttuğum İtalyan üniversitelerinden umut kinci cevaplar geliyordu: Gebze, Cennethisar ve Üsküdar mezarlıklarında yazarın kitabın kendisinden çıkan, ama üzerinde yazmayan adına dayanarak yaptığım araştırmalar da başarısız çıkmıştı: İz sürmeyi bıraktım, ansiklopedi maddesini hikâyesinin kendisine dayanarak yazdım. Korktuğum gibi, basmadılar bu maddeyi, ama bilimsel kanıt yokluğundan değil, anlattığı kişi yeterince ünlü bulunmadığı için. Hikâyeye olan tutkum belki de bu yüzden, daha da arttı. Bir ara istifa etmeyi bile düşündüm, ama işimi ve arkadaşlarımı seviyordum. Böylece, bir dönem, önüme gelen herkese, hikâyemi, sanki onu bulmuş değil de, yazmışım gibi, coşkuyla anlattım. Onu ilgi çekici kılmak için simgesel değerinden, aslında, bugünkü gerçeklerimize değindiğinden, günümüzü bu hikâye ile anladı:¦{¦:¦ ğımdan, vb.'den sözettim. Bu sözlerim üzerine, daha çok politika, şiddet, DoğuBatı, demokrasi gibi konulara meraklı gençler ilgilendiler, ama onlar da, içki arkadaşlarım gibi, kısa sürede hikâyemi unuttular. Bir profesör arkadaşım, ısranm üzerine karıştırdığı elyazmasmı bana geri verirken, İstanbul'un arka
sokaklanndaki ahşap evlerde, içinde bu tür hikâyelerin kaynaştığı elyazmalarmdan onbinlerce olduğunu söyledi. Eğer ev sakinleri, onları Kuran sanıp yüksekçe bir dolabın üstüne kaldırmıyorlar sa, sobalarını yakmak için sayfa sayfa yırtı-yorlarmış. Böylece, yeniden, yeniden dönüp okuduğum hikâyeyi, elinden sigara düşmeyen gözlüklü bir kızın da yürek-lendirmesiyle yayımlamaya karar verdim. Kitabı günümüz Türkçesine çevirirken hiçbir üslûp kaygısı gütmediğimi okuyanlar göreceklerdir: Bir masanın üzerine koyduğum elyazmasından bir iki cümle okuduktan sonra, kâğıtlarımın durduğu başka bir odadaki öteki bir masaya geçiyor, aklımda kalan anlamı günümüz kelimeleriyle anlatmaya çalışıyordum. Kitabın adını, ben değil, yayımlamaya razı olan yayınevi koydu. Baştaki ithafı görenler, belki, bunun özel bir anlamı olup olmadığını soracaklardır. Her şeyi birbiriyle ilgili görmek, sanırım günümüzün hastalığıdır. Bu hastalığa ben de kapıldığım için bu hikâyeyi yayımlıyorum. Faruk Darvınoğlu 1 ıo Venedik'ten Napoli'ye gidiyorduk, Türk gemileri yolumuzu kesti. Biz topu topu üç gemiydik, onların ise sisin içinden çıkan kadırgalarının arkası gelmiyordu bir türlü. Gemimizde bir anda korku ve telâş başladı; çoğunluğu Türk ve Mağripli olan kürekçilerimiz sevinç çığlıkları atıyordu; sinirlerimiz bozuldu. Gemimiz burnunu öteki iki gemi gibi, karaya, batıya çevirdi, ama öteki gemiler gibi hızlanamadık biz. Esir düşerse cezalandırılmaktan korkan kaptanımız kürek kölelerini şiddetle kırbaçlatmak için bir türlü emir veremiyordu. Sonraları, bütün hayatımın kaptanın bu korkaklığı yüzünden değiştiğini çok düşündüm. Şimdiyse, kaptanımız kısa süren o korkaklığa kapıl-masaydı hayatım asıl o zaman değişirdi, diye düşünüyorum. Önceden belirlenmiş bir hayat olmadığını, bütün hikâyelerin aslında birer rastlantılar zinciri olduğunu birçokları bilir. Ama gene de, bu gerçeği bilenler bile, hayatlarının bir döneminde, geri dönüp ona baktıklaıı rmda, rastlantı olarak yaşadıkları şeylerin birer zorunluluk olduğuna karar verirler. Benim de öyle bir dönemim oldu: Şimdi, sisin içinde hayalet gibi beliren Türk gemilerinin renklerini düşleyip, eski bir masanın üzerinde kitabımı yazmaya çalışırken, öyle bir dönemin, bir hikâyeye başlayıp onu bitirmek için en uygun zaman olduğunu düşünüyorum. Öteki iki geminin Türk gemilerinin arasından sıyrılıp sisin içinde kaybolduğunu görünce kaptanımız umutlandı, bizim de zorumuzla esirleri sıkıştırmaya cesaret edebildi, ama geç kalmıştık artık; üstelik özgürlük tutkusuyla heyecanlanan kölelere kırbaçlar da söz geçire-miyordu. Sisin sinir bozucu duvarını rengârenk aralayan ondan fazla Türk kadırgası bir anda üzerimize geldi. Kaptanımız, bu sefer, düşmanı değil, sanırım kendi korkaklığını ve utancını yenmek için savaşmaya karar verdi; esirleri acımasızca kırbaçlatırken topların hazırlanmasını emretti, ama geç alevlenen savaş tutkusu da kısa sürede söndü gitti. Şiddetli bir borda ateşine tutulmuştuk, hemen teslim olmazsak gemimiz batacaktı, teslim bayrağı çekmeye karar verdik. Durgun denizin ortasında Türk gemilerini beklerken kamarama indim, bütün hayatımı değiştirecek düşmanlarımı değil de, konukluğa gelen bazı dostları bekler gibi eşyalarıma çekidüzen verdim, küçük sandığımı açıp dalgın dalgın kitaplarımı karıştırdım. Floransa'dan büyük paralar vererek aldığım bir cildin sayfalarını çevirirken gözlerim nemlendi; dışarıdan gelen bağırışları, telâşlı ayak seslerini, gürültüleri duyuyordum, az sonra elimdeki kitaptan uzaklaştırılacağım aklımdaydı, ama bunu değil, 12 kitabın sayfalarında yazılanları düşünmek istiyordum. Sanki kitaptaki düşünceler, cümleler, denklemler arasında kaybetmek istemediğim bütün geçmişim vardı; gözüme rastgele takılıveren satırları dua eder gibi mırıldanarak okurken bütün kitabı aklıma kazımak istiyordum ki, onlar gelince, onları ve bana
çektirdiklerini değil, severek ezberlenmiş bir kitabın sevgili kelimelerini hatırlar gibi geçmişimin renklerini hatırlayayım. ^ O zamanlar annesinin, nişanlısının ve dostlarının başka = * bir adla çağırdıkları başka bir insandım. Bir zamanlar ben olan, ya da şimdi öyle sandığım o kişiyi arada bir hâlâ rüyalarımda görüyorum ve terle uykudan uyanıyorum. Soluk renkleri, sonraları yıllarca uydurduğumuz o olmayan ülkelerin, hiç yaşamamış hayvanların, inanılmaz silahların düşsel renklerini hatırlatan bu insan yirmiüç yaşındaydı, Floransa'da, Venedik'te "bilim ve sanat" okumuştu, astronomiden, matematikten, fizikten ve resimden anladığına inanıyordu; tabii kendini beğenmişin tekiydi, kendinden önce yapılan şeylerin çoğunu yutmuştu, hepsine de dudak büküyordu; daha iyilerini yapacağından kuşkusu yoktu; benzersizdi; herkesten akıllı ve yaratıcı olduğunu biliyordu: Kısaca, sıradan bir gençti. Sevgilisiyle tutkuları, tasarıları, dünyayı ve bilimi konuşan, nişanlısının kendisine hayran olmasını doğal karşılayan bu gencin sık sık yaptığım gibi, kendime bir geçmiş uydurmam'gerektiği zamanlarda, ben olduğuna inanmak gücüme gidiyor. Ama, bir gün bu yazdıklarımı sabırla sonuna kadar okuyan birkaç kişi, o gencin ben olmadığımı anlayacaklardır, diye kendimi teselli ediyorum. Belki de o sabırlı okuyucular, benim 13 şimdi düşündüğüm gibi, hayatına sevgili kitaplarını okurken ara veren gencin hikâyesine kaldığı yerden bir gün devam ettiğini de düşüneceklerdir. Rampacılar gemimize ayak basarlarken kitaplarımı sandığıma koyup dışarı çıktım. Gemi ana-baba günüydü. Dışarda herkesi toplamışlar çırılçıplak soyuyorlardı. Bir ara aklımdan o karışıklıkta denize atlamak geçti, ama arkamdan oklarlar, yakalayıp hemen öldürürler diye düşündüm, zaten karaya ne kadar yakın olduğumuzu da bilmiyordum. Önce bana ilişmediler. Zincirlerinden çözülen Müslüman köleler sevinç çığlıkları atıyordu, bazıları da şimdiden kırbaççılardan intikam almanın peşine düşmüştü. Az sonra beni kamaramda buldular, içeri girdiler, eşyalarımı yağmaladılar. Altın arayarak sandıklarımı karıştırdılar, kitaplarımın bazılarını, bütün eşyamı aldıktan sonra bir başkası, elde kalan bir iki kitabı dalgın dalgın karıştırırken beni tutup kaptanlardan birine götürdü. Sonradan Ceneviz dönmesi olduğunu öğrendiğim Reis iyi davrandı bana; neden anladığımı sordu. Küreğe verilmemek için hemen astronomi bilgimden, geceleri yön bulabileceğimden sözettim, ama ilgilenmediler. Bunun üzerine, bende bıraktıkları anatomi cildine güvenerek hekim olduğumu ileri sürdüm. Az sonra gösterdikleri kolu kopmuş birini görünce cerrah olmadığımı söyledim. Öfkelendiler, beni küreğe vereceklerdi ki, kitaplarımı gören Reis sordu: İdrardan ve nabızdan anlıyor muydum hiç? Anladığımı söyleyince hem küreğe verilmekten kurtuldum, hem de bir iki kitabımı kurtarmış oldum. Ama bu ayrıcalığım da bana pahalıya patladı. Küreğe verilen öteki Hıristiyanlar hemen benden nefret ettiler. Ellerinden gelse geceleri birlikte kapatıldığımız ambarda . öldürürlerdi beni, ama Türklerle hemen ilişki kurduğum için korkuyorlardı da. Kazığa oturtulan korkak kaptanımız yeni ölmüştü, kırbaççıları, burnunu kulağını kesip ibret olsun diye bir sala koyup denize bırakmışlardı. Anatomi bilgimi değil de, aklımı kullanarak tedavi ettiğim birkaç Türk'ün yarası kendiliğinden kapanınca herkes ^ hekim olduğuma inandı. Türklere hekim olmadığımı '* söyleyen bazı kıskanç düşmanlarım bile geceleri ambarda bana yaralarını gösterdiler. İstanbul'a gösterişli bir törenle girdik. Çocuk padişah bizi seyrediyormuş. Bütün direklerin tepesine sancaklar çektiler, altlarına da bizim bayrakları, Meryem Ana tasvirlerini, haçları tersinden asıp külhanbeylerine aşağıdan oklattılar. Derken toplar yeri göğü inletmeye başladı. Sonraları, birçoğunu karadan hüzün, bıkkınlık ve neşeyle seyrettiğim tören çok uzun sürdü, güneşten bayılanlar oldu. Akşama doğru Kasımpaşa'da demirledik. Bizleri Padişah'a çıkarmak için zincire vurdular, askerlerimizi gülünç göstermek için zırhlarını ters giydirdiler, kaptanların ve subayların boyunlarına demir çemberler taktılar, gemimizden aldıkları borularımızı, trampetlerimizi alayla ve keyifle çalarak eğlene eğlene bizi saraya götürdüler. Yollara dizilmiş halk neşe ve merakla bizi seyrediyordu. Padişah, biz onu göremeden, hakkına düşen esirleri seçip ayırttı. Bizi de Galata'ya geçirip Sadık Pa-şa'nm zindanına tıktılar.
öksürüğünü dinleyip aynı ilâçları verdim. tıptan. püfür püfür bir hava. Kese içinde verdiği paraların büyük bir çoğunu da gardiyanlar elimden aldılar. Paşa beni görmek istiyormuş. beni yanma çağırdı. bacakları ağrıyan gardiyanlar için reçeteler yazdım. Paşa derdini anlatmaya öyle bir başladı ki. ama Paşa'nm konağına girince. bildiğimiz nefes darlığıydı. Gene de sıradan bir köle değildim. güneş doğmadan zincirlere vuruluyor. astronomiyle. Sisli bir akşam hücreme kâhya geldi. Ötekilerin halini görüp kendi durumuma şükretmeye çalışıyordum ki. gene bir geceyarısı çağırdıklarında. küçük izbe hücrelerinde yüzlerce esir pislik içinde çürüyordu. Sırtı. diye düşünüyordum. Hücreme dönünce iyileşmesi için dua ediyordum. sonra mutfağına inip orada bulduklarımla naneli yeşil haplar yaptım. Uzanan Paşa'ymış. Paşa zehirlenmekten korktuğu için göstererek şuruptan bir yudum içip haplardan bir tane yuttum. ağır işlerde beni boşuboşuna yorduklarını anlattım. insan istemese de bu havada iyileşir. diye düşünüyordum. Konuştuk: Biraz sordu: Aslında. öyle kolay kolay kurtulamayacağımı anladım. şehir dışma çıkarılıyorduk. Ders ücretini her seferinde sıkıla sıkıla alıyordu. Paşa ayakta. hücremden. ama insanın burada köle değil. bunun. hemen hazırlandım. ya da onları. Beni görünce memnun oldu. Avucuna bıraktığım renkli hapları çocuk gibi seviyordu. belki babam. Bazan da. ama tıptan da anladığımı. kendime iyi bakmaya kararlıydım çünkü. Paşa'nm ufak tefek işlerine bakan yaşlı. zincirlerimden şikâyet ettim. Hekimlik ücreti olarak aldığım paranın büyük bir kısmını beni gizlice dışarı çıkaran köle kâhyalarına ve gardiyanlara vermek zorundaydım.Zindan berbat bir yerdi. Yalnız zindanda çürüyen kölelere değil. Türkçe'yi bu kadar çabuk öğrendiğime göre akıllı biri olmam gerektiğini söyleyerek ekledi: Bir derdi varmış. Türkçe'yi hızla öğrendiğimi gördükçe sevinir. sevimli bir adam. diye düşünüyordum. bir sabah beni onlarla birlikte kaldırdılar. İyice sorup soruşturdum. Kimseciklere görünmeden konaktan dikkatlice 17 çıkıp zindana dönmemi söyledi. beni de işittiği için bir denemek istemiş. heyecanlandım. orada beklerken bir odaya soktular. Oysa. ama kimse beni aramadı. benim iy bir hekim olduğumu söyledi. matematik ve biraz da mühendislik okuduğumu. hastalığını iyileştirdiğimi. hekim olduğumu işiten başkalarına da bakıyordum artık. bir de öksürük şurubu hazırladım. Ne kadarını dinledi ne kadarını dinlemedi bilmiyorum. öksürüğünü dinledim. Bir ay sonra. Ondan ne istiyormuşum? Beni hemen azat edip yollamayacağını biliyordum. derdi. Rahat rahat soluyarak birilerini azarladığını işitince sevindim. İnsanlar parmaklarının ucuna basarak yürüyorlardı. birçoklarını iyileştirdiğimi söyledim. Önce bir sofaya aldılar beni. iyi bir adamcağızdı. Yurdumdaki becerikli akrabalarımdan biri. üzerine bir battaniye çekmiş uzanıyordu. Böylece beni gene ötekilerden ayırdılar. çalışmaya gideceğimi söylediler. hemen aynı sisin içinde bir gemiye koyup beni ülkeme yollayacaklardı. bilimden anladığımı söyleyince güldüler bana: Paşa'nm bahçesinin duvarları yükseltiliyormuş. Hekim olduğumu. Kâhya sonra açıkladı: Paşa öteki hekimler kıskansın istemiyormuş. Yeni mesleğimi 15 uygulamak için bol bol insan buldum orada. bir yolunu bulup aracılık etmek için yollamışlardır. öteki hekimlerin hiçbiri çare bulamamış. Küçük bir sedirde küçük. Yanında iriyarı bir başkası vardı. Ertesi gün de gittim. Bana yiyecek getirmesi için de ona para veriyordum. adam lazımmış: Sabahları. hareketliydi. bazılarını da iyileştirdim. Bütün gün taş topladıktan sonra akşamları gene zincirlerle birbirimize bağlı zindanımıza dönerken İstanbul'un güzel şehir olduğunu. Şaşırdım. düşmanları iftiralarıyla Allah'ı kandırdıkları için yeryüzünde bir tek Paşa'nm yakalandığı özel bir hastalık olduğunu düşünmek zorunda kaldım. astronomi. benim kısa zamanda Müslüman olacağımı da söylerdi. Hocam. efendi olması gerektiğini düşünürdüm. daha da anlatacaktım ki. kargacık burgacık dar sokaklarda yürürken birden evimize gelivereceğimizi. Sonraki gün poyraz çıktı. tıpla. bir rüyadan uyanır gibi karşımda buluvereceğimi sanıyordum. Sisin içinde. bilimle uğraşıp onlara yardım edebileceğimi söyledim. belki gelecekteki kayınpederim kurtarmalık göndermişler. Onlardan kaçırabildiğim parayla Türkçe dersleri alıyordum. güneş ışığı alan iyi bir hücre verdiler. Soruyordu. . birisini.
ama esirbaşları artık kayırıyorlardı beni. Sıcak yaz günleri boyunca. bekleyeyim diye beni bir odaya aldılar. Sonbahara doğru. ürkek şeyler. Yalnızca bir tanesi ilgimi çekti: Kolu kopmuştu bunun. diyordum. Az sonra odanın öteki kapısı açıldı. hikâyeler uydurmak için yaşamayı düşleyen bu adamı hatırladım. Zindana da pek az esir getirebildiler. hem kendi yüzümün de. korktum birden! 20 Odaya giren inanılmayacak kadar bana benziyordu. kölelerin yarısından fazlasını öldürüp uzaklaştı. oğluna. top atışlarıyla Padişah'ı selamladı. yaşamak için hikâyeler uydurduğum yıllarda. cesaretim yoktu. besbelli. Kış böyle geçti. Ben gitmiyordum. Onun yaptığı gibi Müslüman olursam azat ettirirmişim kendimi. Üç gün sonra kâhya bana giyecek yeni eşyalar getirince Paşa'nm beni kolladığını anladım. bana yaptıkları gibi oyalarlar. Ben oradaymışım! İlk anda böyle düşünmüştüm. beni aylardır sordurmayan Paşa'nm donanmayla Akdeniz'e açıldığım öğrendim. Sağ kalanları yeni işlere götürmeye başladılar. Niyetim değil. aynı serüvenlerin atalarından birinin de başından geçtiğini. Sanki bana oyun etmek isteyen biri. Geceleri gene konaklardan çağırıyorlardı. bu sefer mevsimi hiç de iyi geçirmemişlerdi. kaşıntısı olanlardan. geceleri hücrelerinde merhemi ben sürerdim. Bir sabah Paşa'nm konağından çağırdılar. ben. kaleler. Az sonra benim girdiğim kapı açıldı ve onu içeri çağırdılar. geçen yıl yaptığı gibi şehri neşelendirmeye çalıştı ama. beni hemen bırakıyorlarmış. belki de ağzımı aramak için söylediğini düşündüğümden kaçmaya hiç niyetim olmadığını söyledim. ülkesine dönmesine hiçbir zaman izin vermezlermiş. yüzüne bakınca şaşırdım. yardımdan ve yiyecek dilenmekte*n başka bir şey konuşacak halleri yoktu. Paşa donanmayla seferden döndü. kaçmayacağıma yemin ettirdikten sonra zincirlerimi çözdü. ama umutluydu. Çok geçmeden zindanda bulaşıcı bir hastalık başladı. O karşımda otururken aklıma bir yıldır aynaya bakmadığım geldi. kapıdan içeri böyle girmeliydin. umutsuzluğuma ve öfkeme tanık olan bir iki kişi hâlimden şikâyetçi olmamam gerektiğini. Romatizmaları tutan ihtiyar korsanlara. hekimlikten iyi para kazandığımı söylediler. Kaçanların hepsini pek uzağa gitmeden yakalıyorlardı. içeri benden beş-altı yaş büyük biri girdi. Bir keresinde bir uşağın kekeme oğlu içirdiğim şuruplardan I bir hafta sonra açılıp konuşmaya başlayınca bana bir şiir okudu. o kadar. Nefes darlığının yeniden başladığını düşünerek gittim. İs-panyolmuş çoğu: Sessiz. Paşa meşgulmüş. Akşamları söylüyorlardı: Taa Halic'in ucuna gidiyorlarmış. odada oturan öteki sene böyle bakmalıydın! Gözgöze gelince selamlaştık. neye benzediğini unutmuştum sanki. Gene işe çıkarılıyordum. boyacıların emrine verilip el işlerinde çalıştırılıyorlarmış: mukavvadan gemiler.Bir hafta sonra bir gece gelen kâhya. sakalı vardı onun. Beklerken bunun ustaca düzenlenmiş bir şaka değil. O zaman bana öyle çok benzemediğine karar verdim. kuleler yapmak için. gardiyanları rüşvete boğarak kendimi sakındığım bu uğursuz salgın. sonra kurtulup kopmayan 19 koluyla bir şövalye romanı yazdığım. gösterişli bir düğün yapacakmış. aslında böyle olmalıydın sen. oturdum. Sonraları. İşlerine yarayan köleyi. aslında hâlâ gemide kamaramda . elini kolunu böyle oynatmalı. Sonra dayaktan geçirilen bu talihsizlerin yaralarına. rengi atanlardan. O günlerde sürekli hayâl görüyordum çünkü: Eve dönüyormuşum. belki ülkemden haber alırım. Sonradan öğrendik: Venedikliler altı tane gemiyi yakmışlar. cahil. orada marangoz ustalarının. Başvezir'in kızını alıyormuş. Ama o şaşırmışa benzemiyordu pek. terzilerin. kendisinin de aynı şeyi yapmak için kurtulacağına inandığını söylüyordu. mideleri yanan genç askerlere ilâçlar veriyor. Bunları. Sonradan öğrendik: Paşa. benim girdiğim kapının tam karşısındaki kapıdan içeri beni bir daha sokuyor ve şöyle diyordu: Bak. herkes beni karşılıyormuş. Bahar başında. Çok seneler önce Müslümanlığa geçip evlenen k bir eski köle de bana kaçmamı öğütledi. benim sıkıntılı aklımın kurgusu olduğunu düşündüm. başağrısı tutanlardan kan alıyordum. Bir yolunu bulup esirlerle konuşayım.
Eteğini öptürdü. İçerde neredeyse hiç eşya yoktu. ama o sırada sanki o şeyin ne olduğunu bilmiyordu. Ama onun da bilgisi benden fazla değilmiş. o işi yapmayacaksam özgürlüğün neye yarayacağını söyledi. küçük bir deftere ben gördüklerimizi yazmaya çalışırdım. Paşa. diyordum. Birbirimizi tamamlayacakmışız! İyi bir gösteri yaparsak Paşa bizi sevindirecekmiş. beni. dedesinden kalan adını sevmediği için. Paşa yapacağı düğünün eşsiz olacağım söylüyordu. bütün bunlar bir rüyaymış türünden teselli masalları. deneylerimiz üzerine konuşurken. Sonra. Evi küçük. ¦ ' • 23 Bakışlarını üzerimde hissederken aramızdaki benzerliği farketmemesi beni tedirgin ederdi. deneylerimizi tartışırken. aptal aptal bakmış olmalıyım. beni dinlemedi bile. Paşa geldiğimden beri hiç kadınlarla yatıp yatmadığımı sordu bana. Hazırladığımız fişekleri. öğrendikçe meraklamyormuş gibi. Belki bu duyguyu bana. bir kahkaha attı. bir de fişek gösterisi hazırlatacakmış. istediğimin ülkeme geri dönmek olduğunu söylemeye kalktım. kapı açıldı. hatırımı sorunca hücrede çektiğim sıkıntılardan. O oturuyordu. benim anlayamadığım bazı bilgiler ediniyordu: Çünkü. kendisine "Hoca" dememi isteyen bu adam veriyordu: Beni gözetliyordu. mühendislikten anladığımı söylemişim. çok sonraları. ama rahatlatmıyordu. baruttan anlıyor muymuşum hiç? Hemen anladığımı söyledim.# H uyuyormuşum. benden bir şey öğrenmek ister gibiydi. Gardiyanların kullandığı kelimelerle konuşuyordu. evin içini boğucu yapan bu kopukluktu işte! Gerçi çekingenliği beni cesaretlendiriyordu. ama eve her girişimde. Bana sıkıntı veren. 22 Sabah benzerimin evine giderken ona öğretilebilecek hiçbir şeyimin olmadığını düşünüyordum. biz. sonradan ölen bir Maltalı'nm ateşbazlarla hazırladığı gösteride. ona bilimden. kimi zaman ayışığmda. kimi zaman kör karanlıkta.21 . Sultan'm doğumunda. merak ve heyecanla sonucu beklerdik. beni küçük bir deneyden geçiriyor. "Hoca" dediği benzerime döndü sonra: Sorumluluk ondaymış. astronomiden. Paşa hatırhyormuş. ama gerçekleştiğini. benzerimin az ötesinde. Bunun da o masallardan biri olduğunu. ya da her şeyin bir anda değişip eski düzenine döneceğinin bir belirtisi olduğunu düşünmek üzereydim ki. bizi seyreden çocukların hayran oldukları adamlarımıza ateşletirken. Duvar diplerine serdiği sedirlere oturmaya alışamadığım için. Ama bu tuhaf bilgiyi derinleştirmek için bir adım daha atmaya sanki çekiniyordu. karanlık ağaçların altında dikilir. Çıktık. Bundan önce. ama bir an ötekiyle gözgöze gelince bana bir tuzak hazırladıklarından kuşkulandım. Nereden aktığını hiçbir zaman öğrenemeyeceğim pis bir suyun çamurlaştırdığı kargacık burgacık bir sokaktan giriliyordu. ayaktaydı. belli belirsiz. Bunun için yapılacak şey terazi ve ölçeklerle tartıp dikkatle hazırladığımız karışımları geceleri Sur-dibi'nde ateşlemek ve gördüklerimizden sonuç çıkarmaktı. cevabımı öğrenince. peki ya gökyüzüne fırlatılan o fişeklerden. bu işi biliyormuş biraz. Üstelik bilgilerimiz birbirini tutuyordu da: Bütün sorun iyi bir kâfuri karışımı elde etmekti. Hoca hoşlanırdı bundan. bana niye hâlâ Müslüman olmadığımı sorarken. Bir keresinde. beni çağırdılar. ilk günlerde hep öyle bakardı: Bir şey öğreniyormuş. günışığmda o inanılmaz silah için çalışırken yaptığımız gibi. Bir iki kere de benzerliği sezdiğini. Sanki bana bir oyun oynuyordu. Paşa'nm yalnızca "Hoca" dediği benzerim de çalışmış. ama bunun farkında değilmiş gibi davrandığını düşündüm.içim daralır tuhaf bir sıkıntıya kapılırdım. Sırasıdır diye. Sanırım. ülkeme dönmek istediğimden sözedeyim. ben ayakta durur. sıkıntılı ve sevimsizdi. bir tarüşmaya çekmek istediğini . Gece ayrılmadan önce Hoca'nın Halic'e bakan evine dönüyor ve sonuçlar üzerine uzun uzun konuşuyorduk. ama bundan öncekilere hiç benzememeliymiş yapılacak şey. bir başka seferinde. kimi zaman da sinirli sinirli odada bir aşağı bir yukarı yürürdüm. böylece soluk bir lambanın ışığında da olsa beni doya doya seyrederdi. ama Paşa benim de ona yardım edebileceğimi düşünmüş.
fişekler fırladıkça çember hızlanarak döndü. 26 korkunç da bir gürültü. sekiz yaşındaydım. onlara da. kendisinden değil. Bir şey söylemedim. şaka yapar hali yoktu hiç. Kendi küçük başarımız. Bir an kendimi Venedik'te sandım. o sırada ısınacak gibi değildim. biraz dikkat edince. benim kadar onun da sinirlerini bozan bir sessizlik oldu. ta Ay'a kadar gidecek bir fişek bile hazırlayabilirmiş. Başka hiçbir fişeği. O zaman. Önce. hemen arkasından Hoca'yla "değirmen" dediğimiz çemberli düzeni harekete geçirdik. .anlayınca kendimi tuttum. bir kenara bırakıverdiğim kitabın beni heyecanlandırmadığını görünce öfkelendi. beni küçümsediğini anladım. Ama ışığın ve alevin şiddeti ve parlaklığı konusunda çok iyi sonuçlar alıyor.*. Hoca'ya geri verdim. mürekkebinin tazeliğinden anlaşılıyordu. O günlerde üzerinde anlaştığımız tek konu belki de buydu: İkimiz de birbirimizi küçümsüyorduk. ben susunca. böyle bir gösteriyi ilk defa . sorun yalnızca gerekli barut karışımını bulmak ve bu barutu taşıyabilecek hazneyi dökebilmekmiş. Bir süre sonra. şimdiye kadar İstanbul'da yapılanların en iyisiymiş. Merakla dinlediğini görüyordum. sarı ve yeşil oldu. Yedi altın vermiş bu cilde. Ay'la yeryüzü arasında. beni yalnızca gezegenlerin Arapçaları ilgilendirdi. beklediğimizden de güzeldi. Hoca'mn dediğine göre. Batlamyus hakkında kendisinin de bilgisi olduğunu. belki ülkeme dönmeme izin verirler. ama Dünya'ya en yakın yıldız da o değil miymiş? Ona hak verince. daha da huzursuz oldu. ama başka bir şey de söylemedi. 24 iki gün sonra. Halic'in karşı kıyısından. dedikleri zaman dua ettim. ama bunun Ay'dan daha yakınlarda bir yıldız olabileceği konusundaki kuşkusunu değiştirmeyeceğini söyledi. mükemmel bir parlaklık veren bu sarımsı tozun kükürtle göztaşı karışımı olduğuna karar verdik. elime kötü bir elyazısıyla yazılmış bir kitap tutuşturdu. Uslu bir öğrenci gibi. o küçük yıldızı bulacağım söyledi. bu da öfkelendirdi beni. Bu çekingenliğimi hissetti. Ertesi gün. Dünya'ya göre gezegenler. o yıldızdan. kendimi beğenmişliği bırakıp. bir şey ters gidecek. Bana. sabırla yeniden açtığım kitabin sayfalanın çevirirken. Yetersiz Türkçeme rağmen sökebildim: Almageist'in. basit çizgilerle çizilmiş kürelere yerleştirilmişti: Gerçi kürelerin yerleri doğruydu. herkes öyle söyledi bunu. ama aralarındaki düzen konusunda ressamın hiçbir düşüncesi yoktu. » Düğünün ikinci gecesi yaptığımız gösteri de öyleymiş. sözü astronomiye getirebilecek kadar yukarı tır-mandıramadığımız için. bunun elyazmasma sonradan eklendiği. konuklan selamlamak ve gösteriye hazırlamak için dimdik tırmanan renksiz fişekleri ateşledik. gök bir anda kırmızı. Hoca. başlayın. ama merakını açığa vuracak bir şey söylemekten çekiniyordu. Bir gece olağanüstü bir yüksekliğe tırmanan bir fişeğin verdiği zafer heyecanıyla Hoca söyledi: Bir gün. Sonraları. soluk bir yeşilden başka bir şey elde edemedik. kendimi tutuyordum. bu kadarı bile. bir geceyarısı yeniden sordu: Ay'ın en yakın yıldız olduğundan nasıl bu kadar emin olabili-yormuşum? Belki de bir göz yanılsamasına kaptırıyorrnuşuz kendimizi. Sonra. Şu fişek gösterisini kazasız belâsız başarıyla düzenlersek. ona. dükkâncının da adını bilmediği bir toz bulmuştu. ilkel bir şemaya rastladım. döndü ve birden etrafı gün gibi aydınlatarak durdu. Ptoleme kozmoğrafyasınm temel kurallarını kısaca anlattım. sözümü kesti. gördüğüm astronomi eğitiminden ilk defa sözettim. sanırım. 25 Yazmayı sonuna kadar karıştırdıktan sonra. Sabaha doğru. bu konu bir daha açılmadı. Padişah'm bizi seyretmeye geldiğini söyledikleri zaman çok heyecanlandım. başka bir özetinden çıkarılmış ikinci bir özetiydi. sandığım gibi rahatlamadı. ama birbirine yakın bir kahverengiyle. parlaklığa renk versin diye toza akla gelebilecek her maddeyi karıştırdık. arkamızdan dolaplar çevirerek işimizi elimizden almak isteyen düşmanlarımız bile. o da biliyormuş Ay'ın çok uzakta olduğunu. küçük bir gezegen çarptı gözüme. yıllarca ülkeme dönemeyeceğim diye ödüm kopuyordu. başarımızın sırrını da biliyorduk: Hoca tek tek gezdiği İstanbul aktarlarının birinde. varlığının kanıtlarını şimdiden elde etmiş gibi sözediyordu. diye düşünüyor. sayfalarını çevirip bir gözatmam doğru olurmuş. sırrını elde edemediğimiz bir rastlantı olarak kaldı. Ay'ın çok uzakta olduğunu söylüyordum.
orada. Hoca'yla tam masallardaki gibi. adamlarımızla birlikte bütün sal havaya uçacak diye korkuyorduk. Paşa. Hücremde oturuyor. ülkeme dönmek istediğimi söyledim. • 27 çarkları harekete geçirdiler ve ejderhalar ağır ağır göğe doğru yükselmeye başladılar. sonra. iki kıyıdaki herkesi coşkuyla bağırtarak. babası oğlanı-unutmuş. fişek gösterisi herkesi memnun etmiş. esir düştüğüm günü bir daha yaşadım. ağızlarından. sanki hayatta yapmak istediğim şeylere sonunda cesaretle başlamıştım. Ülkeme dönünce. ben. bir kese altın yollamış. babalarına el kaldıran ve nefret edilen çocuklar . ortalık istediğimiz gibi. ama aklım onunla geçirdiğimiz hareketli günlere de takılmıyor k . o kadar fişek bağlamıştık ki ona. öteki gemiler yelkenlimizi fişek yağmuruna tuttu. cehennemin içine. Paşa'nm beni çağırdığını duyunca heyecanla. Sonra. yaratıkların gövdesine yerleştirdiğimiz fitiller de. Sonra çeşme dediğimiz düzeni harekete geçirdik. Başardığımızı yakınımızdaki bir çocuğun bağıra bağıra ağladığını işitince anladım. sonra gök biraz kararınca. korkuyla bağırışıyorlardı. işte. korkunç göğe bakıyordu. Derken. sanki ben de korkmuştum. kulaklarından alevler fışkırıyordu. "Allah. bunlar geçmiş yıllardaki zaferleri temsil ediyorlarmış! Benim esir düştüğüm yılın gemilerini geçirirken. Suya batarken hâlâ üzerinden alevler saçıyordu. yeni oyunlar tasarlıyor ve zindandan getirttiğimiz tutsaklara fişek doldurtuyorduk. sanki hangi şehirde olduğumun o sırada hiçbir önemi yoktu: Şeytan'm. birdenbire söyleyiverdi: Müslüman olursam beni hemen azat edecekmiş. Gösteriye 2H on gece daha devam ettik. o aptallıkla kekeleyerek annemden. hayretle. aptallaştım. ağzı açık. Şaşırdım. Paşa. tam zamanında yakılmış olmalı ki. Birbirleriyle dövüşe tutuşturduk onları. çeşmenin ağzından fişekler fışkırmaya başlayınca bizim kadar heyecanlanmış olmalılar. beş adam boyu yüksekliğindeki bir çatının ağzından alevler dökülmeye başladı. ama heyecanlarının yatışmasını istemiyorduk: Haliç üzerindeki sallar kıpırdadılar. salların içindeki adamlarımız . neredeyse mutlulukla koşarak gittim. ağır ağır ejderhalarımızı geçirdik. Mukavva gemiler yanıp batarlarken iki kıyıdan da. beni hiç işitmemiş gibi yeniden aynı şeyi söyledi. tasarladığımız gibi. Allah!" diye bağırdılar. fişekler de o gece giyemediğim ve bir daha giymemeye * yemin ettiğim bol düğmeli elbisemin kırmızısıyla patlıyorlardı. benim "Şeytan" dediğim yaratık. mukavva kuleler ve hisarlar. altında kimsenin göremediği küçük kara salıyla birlikte girdi. burun deliklerinden. ben çok yetenekliymişim. vakit geçirmek için hastalara bakıyordum. Aklıma nedense tembel ve haylaz çocukluk arkadaşlarım. tam bir cehennem yerine döndü. burçlanndan fişekler salarak geçerken yanıp tutuştular. bütün gövdesinden. değildi. sonra. Biraz sustum. Gösteriden çok memnun kaldığını^ ama Şeytan'm zaferini yadırgadığını söylemiş. . kıyıdan attığımız fişeklerle havayı daha da kızıştırdık. Ertesi sabah. bana bu kadar benzemesine rağmen bu benzerlikten hiç sözetmeyen bu adamı herkese anlatacaktım. Gündüzleri yanık maketleri onarttırıyor. çünkü yeni kırmızı elbisemi bana değil. havada tarrakalarla patlayan alev topları saçtı. önce yenişemediler. diye düşünüyordum. ejderhalar gürültüyle yeniden birbirlerine girince sallardaki bütün fişekler ateşlendi. Halic'e indi. Sonra. düğmeler de ağabeyime dar gelen elbiseyle aynı renkti. karşı kıyıdakiler alev olduklarını daha iyi görüyor olmalıydılar. Artık ülkeme dönerim. Biraz sağa sola salındıktan sonra. dövüşen ejderhalar alevlerini tüketerek kaybolurlarken Şeytan bir anda ateşlenen fişekleriyle birlikte gökyüzüne fırladı. filan. hepsinin üstünde alevlerim saçarak bütün gece asılı kalmasını istiyordum. Bir an bütün İstanbul'u terör ve kerkuya boğduğumuzu düşünerek heyecanlandım.seyrediyordum ve şimdiki gibi mutsuzdum. çok eğlenmişler. böylece. kimseye ilişmeden. Önce. Düğün şenlikleri bitince Hoca'yı göremez oldum. On torba barutla birlikte suratını da yakan bir köle kör oldu. ama işler yolunda gitti. Önce acele acele övdü beni. Bütün gün beni gözetleyen bu meraklı adamın kıskanç gözlerinden kurtulduğum için rahatlamıştım. nişanlımdan sözetmek gibi bir küçüklük bile yaptım. önceki gün üstübaşı kavgada yırtılan ağabeyime giydirmişlerdi.
Bir şey »söylemedim.¦¦. Ağaçlar arasından geçip giden kendi görüntüme sesleneyim dedim. Sonra . bu sözün başıma gelecek bazı kötülüklerden beni kurtardığını anlıyordum. gözümün önünde. sabaha kadar din değiştirmeye karar verebilirdim. rüyalarımda sık sık gördüklerim kadar ince bir adamdı bu. kendimi önemsiyor. Başka bir şey düşünmek için kendimi zorlayınca. artık alıştığım sevgili hücreme dönersem. Paşa düşüncemi sordu. Bir daha sordukları zaman. yanımıza rüyalara girmeyecek kadar gerçek bir başkası geldi. daha arkada kenarına bir 30 serçenin konduğu kuyuyla zeytin ve kiraz ağaçlarını . Bu kadar çabuk değil. evimizin arka bahçesine bakan bir pencereden gördüklerim canlandı: Bir masanın üstündeki sedef kakmalı tepsinin içinde şeftaliler ve kirazlar duruyordu. Bana acıyarak bakıyorlardı. bütün gece oturup düşünür. burada beni güzel bir kızla kendi eliyle evlendirirmiş! Bir cesarete kapılarak. belki de pişman olduğumu söyledi. Muhammet düşmanıymışım. küçük bir çukur kazıp yanıma geldiler. hem İslâmiyet daha yüce bir dinmiş filan. Kâhya kolumdan tutup aşağı indirdi beni. Zindana. Bari. başım kütüğe yaslanmıştı. biraz İslâmiyet hakkında konuştu. beni cezalandırmaya kararlıymış. masanın arkasında hasırdan örülmüş bir sedir vardı. belli belirsiz bir rüzgârda. bir yatalağa yardım eder gibi şefkatle. ama az sonra atıp tutmaya başladı: Boş yere inat edi-yormuşum. Biri baltayı aldı. içimde ölümden başka. Öbürü. Böylece dinim gözümde uğruna kolayca can verilecek bir şey oluverdi. Biraz daha düşünmeliymişim. Söylene söylene daha da öfkelendi. dinimden hayatım pahasına dönmediğim için beni sevdiğini söyledi. beni bahçenin bir köşesine götürürken. Sonra. bekledim. koluma girdi. Uzun boylu. burada ölmenin çok aptalca olacağını düşündüm. biraz sonra sordular. kütüğün hemen yanında toprağı kazmaya başladılar. Bir kâhya kararımı sordu. Hücreme döndüm. bir daha sormasınlar diyordum. konağa çıkardılar. ama hemen değil. Paşa şaşırdı biraz. üzerine pencerenin yeşil çerçevesiyle aynı renkte kuştüyü yastıklar konmuştu. Kalakaldım.¦¦•: görüyordum. Sonra birisine söz verdiğini anlatmaya başladı. sesim çıkmadı. ensem ve sırtım üşüyordu. Belki kararımı değiştirirdim. ölmeden gömülme korkusu uyandı. ama sonra açtım. orada. ellerimi çözerlerken azarladılar beni: Allah. Susunca hücreme geri yolladı beni. Orada bir kütük varmış. Paşa eteğini öptürdükten sonra gönlümü aldı. sakallarım uzamış. sonra. düşünmek istemiyor. aptal 29 olduğumu söyledi. Din değiştirmemin kaçmama yarayıp yaramayacağını çıkartamadığım için bir karara varamamıştım. Üç gün sonra Paşa bir daha çağırdı. dinimi değiştirmeyeceğimi söyleyince. Onlar mezarı kazana kadar kararımı veririm diyordum ki. diye düşünüyordum. dinimi değiştirmeyeceğimi söyledim. Dinimi değiştirdim diye yüzüne bakamayacağım kimse yokmuş ki çevremde.geliyordu. -¦ Hemen tutup götürdüler. yaklaşan şeyin uykudan farksız olacağını düşünerek : kendimi koyverdim. Üçüncü gidişimde Paşa'nm huzuruna çıkartmadılar. beni kaldırdılar ve söylendiler: Paşa çok kızacakmış! Orada. O zaman. Din değiştirmeyeceğimi söyleyince. bir başkasına teslim etti. Müslüman olmaya niyedendim. Yukarı. Önce gözlerimi kapadım. Paşa boynumun hemen vurulmasını emretmiş. hafif hafif kıpırdanıyordu. O sırada da Paşa beni Hoca'ya . ¦ Düşünürken. bir yandan da soru sordukça dinimden dönmemi zorlaştıran o ikisi gibi kendime acıyordum. Bu sefer keyifliydi. Onların arasındaki ceviz ağacının yüksekçe bir dalma uzun iplerle bağlanmış bir salıncak. çöktürdüler. ama üşüyerek düşünüyordum. iriyarıydı bu. beni i| doğrulttular. sonunda söz verdiği ve anlattıklarından tuhaf biri olduğunu anladığım adamın Hoca olduğunu çıkardım. O zaman. pek de büyük olmayan bir balta vardı ellerinde: Müslüman olmazsam. ama bana bunu bir kâhya sordu diye değil! Şu sırada din değiştirmeye hazırlıklı olmadığımı söyledim. diz çökertip başımı dayadılar. bir duvar dibinde durup ellerimi bağladılar. ayaklarım toprağa değmeden sessizce yürüyormuşum. ama vakit yoktu " buna. bir de. İkisi. Başımı kütüğe dayamadan önce ağaçların arasından uçar gibi geçen birini görerek şaşırdım: Ben. Beni hemen oraya gömeceklerini düşündüm. Paşa bana öfkelendi.
yalnızca. ama tartışmıyorduk. artık. ya da yokluğu konusunda hiç olmazsa kesin bir kanıt bulmamız gerektiğini söyledi. beni aşağıda bekliyormuş. ona bir kâğıt da vermiş. olsa olsa geciktireceğini düşündüğüm için ona hiç karşı çıkmazdım. ve 33 i zekâsıyla. çoğunun değersizliğini kendisinin de kabul ettiği kitaplarını aşan. Ay ile Dünya arasındaki o yıldızın varlığı. tembel kardeşi kendisine yetişsin diye eski bildiklerini gözden geçirmeye razı olan iyiniyetli ağabey gibi hissediyordum kendimi. bütün hatırladıklarımı da bana tekrarlattığı zaman hiçbir üstünlüğüm kalmamıştı benim. Geceyarısma doğru yıldızlan ve gezegenleri en çok merak ettiğini ekledi. Hoca'yla ayrıntılarını pek de merakla dinlemediğim "düşünceler"ini tartışmanın. Hoca da konaktaymış. akşam yediğimiz uydurma bir yemekten. bana. yakın bir zamanda ülkeme döneceğime umutla inanıyordum. o söylüyor ben . ben ise yalnızca. Büyük paralar dökerek Flemenk'ten mercekler getirtip yaptırdığı teleskoplarla. benim adımımı hiç atmadığım. Böylece ilk yılı düşsel yıldızının varlığının. "öğretmek" kelimesini kullanmıyordu: Birlikte araştıracaktık. dönüşümü. uzak bir mahalle camiinin muvakkithanesine uğruyordu.. O düşünüyor. haftada iki gün de. birlikte bulacaktık. Okullarda. mühendislik. Lokmalarımı çiğnerken. Gene de önüme koyduğu ekmekle yoğurttan birkaç lokma yiyebildim. benim ülkemde öğretilen bütün astronomi. birlikte ilerleyen bir çift değildik. mahallede bütün lambalar söndükten ve etraf sessizliğe büründükten çok sonra. bundan sonra ne yaparsa yaparmış bana. Pek bir şey anlamadan bakıyordum önce. Hoca da keyifle beni seyrediyordu. iki iyi kardeş gibi çalışmaya başladık. göller ve buludar A ve denizler hakkındaki düşüncelerim de. Sabahları iki mahalle ötedeki camiin sübyan okuluna hocalığa gidiyor. Paşa odadan çıkıp gitti. Sonra. Böylece. ya bu gece " düşüncelerine hazırlanmakla. ağaçlar arasında gördüğümün o olduğunu o zaman anladım. Benim dinimden dönmeyeceğimi baştan beri bildiğini söyledi. tıp. bir şey yiyecek halim yoktu. ona her şeyi öğreteceğimi söyledi. orada. İşe başladıktan altı ay sonra. Çoğunu unuttuğum bu "düşünceler"i daha çok geceleri buluyordu. Paşa'ya sunacağı saatin ve kozmoğrafya kuramının ayrıntılarına gömülüp beni unuttuğu zamana kadar bu bakışını sık sık hatırladım. zelzelelerin ve gökgürültüsünün nedenleri de. ya da yokluğunun kamtlanm aramak için içine gömüldüğümüz astronomiyle uğraşarak geçirdik. Pazardan yeni aldığı güzel atını beslerken ona ileride yaptıracağı işleri düşünerek keyiflenen köylü gibi bakıyordu bana. öğrenilmiş şeylerden daha doğal ve daha derinden gelen bir bilgi varmış gibi davranıyordu. aramızdaki sinir bozucu benzerliği yeniden. rasat aletleri ve cetvelleriyle çalışırken düşsel yıldız sorununu unuttu Hoca. Oysa kendisinde. Batlamyus'un dizgesini tartışma konusu yapacağını söyledi. Paşa'dan beni bunun için istemiş. Olağanüstü çalışkanlığı. bütün duyduklarım ve gördüklerim de. Aç olup olmadığımı sordu. beni azat edip etmemek Hoca'nm elindeymiş. Hoca.. onun öyle yapması için bazı ayrıntıları ona hatırlatıyor. hiç de istemeden gözlerken. Yürüyerek evine gittik. ya da bildiklerini yeniden gözden geçirmesine yardım ediyordum. beni ancak ondan sonra azat edebilirmiş. medreselerde öğren-dıklerimmiş "her şey". hücremden getirip bir göze dizdiği ve benim hatırladığım ciltlerin sayısı kadardı. öna göre. Aramızdaki bilgi farkı. Bahçede. artık birlikte öğrenen. O sıralarda. Ben. daha derin bir soruna girdiğini. Açık pencereden içeri ayışığı giriyordu. ağabeyinin bildiklerinin pek fazla bir şey olmadığını kanıtlamaya çalışan zeki kardeş gibi davranıyordu. birlikte yürüyecektik. Bu "her şey"in ne olduğunu öğrenebilmem için aylar geçmesi gerekti. ya da onların peşinden sürüklenmekle geçiriyorduk.hediye ettiğini söyleyiverdi. altı ay içinde bütün kitaplarımı okuyup. kapı aralığından kendilerini dinleyen büyükleri evde olmadığı zamanlarda da derslerini inançla çalışan iki iyi öğrenci. Geri kalan zamanı. nehirler. Hâlâ ölüm korkusu vardı üzerimde. sonraları daha da ilerleteceği İtalyanca'yı söküp. Hoca ise. ölümle haşır neşir olduğum bir günün korkulu gözleriyle. Evin bir odasını benim için hazırlamış bile. İlk başlarda. bilim! Sonra hücremde duran ve ertesi gün getirttiği kitaplarda yazılanlar da. Paşa açıkladı: Artık Hoca'nm kölesiy-mişim. ben daha çok. Hoca'nm.
böyle bir dişli takımını geliştirdikten sonra. Paşa'nm ricası üzerine. Paşa. denizin akışını seyrederek ve vadilerde. Hoca. Ertesi sabah Paşa'yı kutlamaya gitti. en azından her ay kurulup ayarlanmasını sağlayacak daha büyük bir dişli mekanizması nasıl geliştirilebilir. sonra. namaz ve oruç vakitlerinin nasıl belirleneceğini anlamaya çalışıyordu. şimdiki sorununun. böyle daha iyi düşündüğünü ve yazdığını da söyledi. daha da geliştireceği ve bir modelle anlaşılır kılacağı yeni kozmoğrafya kuramıyla. kendi içindeki merakı herkese bulaştırarak atacaktı: İkimiz de bekliyorduk. ölçülerini vererek bir marangoza yaptırdığım eşyayı eve getirince. Hoca. iliklerimize işleyen bir rüzgâr içinde. bir işini görmek için gidip üç ay kaldığımız Gebze'de camiler arasındaki namaz va-kitlerindeki tutarsızlık. ama bunlardan da çabuk bıktı. beni bile sormuş. belki de merkez Zühre'ydi. evren modelinin şurasına burasına birşeyler ekledik. belki de Güneş gibi. belki bütün f yıldızlar. Sonraları. Paşa'yı. heyecanını yatıştırmak için bir de tersinden okudu. Mekke'den başka. Daha sonra Batlamyus'tan çok daha kapsamlı düşüneceğini ileri sürerek. muvakkithanedeki dostlarından Paşa'nm Erzurum'dan döndüğünü öğrendi. arkamızdan geliyordu. buluşları merak etmiş. belki. dünyanın yuvarlaklığı yüzünden. o da benim bu sezdiğimi düşündüğü için öfkeleniyordu belki: Uzun uzun bilimden sözettiği kadar zekâdan da sözederdi. Misafir kalabalığı içinde. burada bir dirilişin tohumlarını. yeni bir dizge için ortaya kuramlar attı. yıldızlan ve hareketlerini buradakilere tanıtmak olduğunu. bu yeni eşyayı musalla taşma benzetiyordu. görülmeyen bir güç. İçten içe küçümsediğini bu sorunlarla ilgilenmediğimi gördükçe. . Sadık Paşa'nm Erzurum'a sürüldüğünü öğrendik. Dünya'nm da başka bir şeyin çevresinde döndüğünü ileri sürdü. Paşa'nm sürgünden dönüşünü beklediğimiz yıllarda Boğaz'daki akıntının nedenleri üzerine yazacağı bir risale için aylarca Boğaz sırtlarında. belki de onları orada tutan başka bir şey vardı. Namaz saatleri için. ellerimizdeki kaplarla Boğaz'a dökülen derelerin ısısını ve akıntısını ölçmeye çalışarak gezindik. çok daha geniş bir kozmoğrafya için yeni bir yığın yıldızı inceledi. bir çekim gücü. gündüzle gece arasında büyük zaman farklılıkları olan soğuk ülkelerde. yeni saatle etkileyecek. elimizdeki fırçalarla yıldızlara boya sürdük. Hoca'yla ilgilenmiş. güneşin dönüş çemberine koşut eliptik dişliler döktürmek için İstanbul'a dönerken. bütün sorunun bu büyük saatin kurma aralıkları uzadıkça artan ve ağırlaşan dişlilerini harekete geçirebilecek kuvveti bulmakta olduğunu düşünüyordu ki. Başka bir sorusu da. ama sonraları sandalyelere de. ne yana dönerse dönsün insanın kıbleye bakabileceği bir başka nokta olup olmadığıydı. bizim varlığımızdan haberdar olmadığımız başka bir merkezin çevresinde dönüyorlardı. O gece saati söküp söküp yeniden kurduk. İstanbul'a döndüğü zaman tasarılarıyla. Dünya'nm.dinliyordum: Yıldızların asılı durdukları saydam kürelerin saçmalığım anlatıyordu. Hoca beni hor görürdü. Sabaha doğru yıldızların dönüş mantığına ilişkin 37 bu metni. Dünya da Güneş'in çevresinde dönüyordu. uğursuz olduğunu söylüyordu. diye düşünüyordu. ama benim "üstünkiğümü ve farklılığımı" sezdiğini düşünüyordum o sıralar. dinleyicilerini etkilemek için gösterişli ve şiirsel bir dille kaleme alıp ezberlediği metinden bana parçalar okudu. Masa denilen şeyi ona o sırada öğrettim. Sonra. saatin her hafta değil de. çağırttığı bir arabaya araçlarımızı yükletip ' Paşa'nm konağına gitti. yılda bir kere ayarlanan bir namaz saati yapmak vardı aklında. masamız bir eşeğin sırtında. bu işe de Paşa'dan başlayacağını söylüyordu ki. belki de Ay. Başarısız bir kumpasa katıldığı söyleniyormuş. Hoca'ya başka bir düşünce verdi: 34 35 Namaz vakitlerini gösteren kusursuz bir saat yapacaktı. Masaya karşılıklı oturup çalıştığımız o ilk aylarda. Hoca önce hoşlanmadı. sözgelimi. Aylardır evi dolduran saatin ve modelin tek atlı arabanın yüklüğünde küçücük kalmasına şaşarak baktım. masaya da alıştı. bu yeni düşünceleri ortaya atmak değil. Akşam çok geç döndü. •1 O günlerde.
"İstersen zehirle. birşeyler anlar gibi olmuş. Arabanın karanlık ve sessiz dönüş yolundaki bir evde. okumuş bir aptal olduğumu söylemiş. ama Paşa ona inanmamış. Paşa. korka korka parmağını tıkırdayan aletin içine sokmuş ve çekmiş. Farkına varılacak şeyin ne olduğunu sormadım. Hoca'nm da bunu bilmediğini öğrenmekten. ama sonra. Paşa'ya benim.»yaktırmadı. Hoca'dan kalmasını istemiş. hepsinin kendi buluşu olduğunu söylemiş. Paşa somurtup önündeki araçlara küçümseyerek bakıyormuş. daha sofıra saatle ilgilenmiş. belki o da biliyordu inanmadığımı. içini açtırıp dişlilerin. Böylece bir sessizlik olmuş. istersen azat et. diye kuşkulanıyordum gerçi. Bu sırada Hoca saat kulelerini . Paşa da beni hatırlamış. bir suçlu arar gibi hâli varmış ve o suçlunun da çok sevdiği Hpca olmasına sanki gönlü bir türlü razı olmuyormuş. bir önseziyle korkuyordum. herkesin aynı kusursuz anda kılacağı namazın gücünden sözediyormuş ki. Sonra karanlık ve ürpertici bir yılan deliğini karıştırır gibi. ama hemen anlamış sözkonusu olanın ben olduğumu. bu konuda abartılmış örnekler hatırlanmış. yıllar sonra Padişah'ın da söyleyeceği şu sözü söylemiş: "O mu öğretti sana bunları?" İlk tepkisi yalnızca buymuş. "Pdd. Paşa'nm da dikkati çevresindeki diğer konuklara kaymış. mekanizmanın. ama o da bir şey söylemedi. Hoca gün aydmlanana kadar ayakta kaldı. ama büyülenmiş gibi birbirlerinden bir daha aynlamayan benzerlerden. Hoca'nın bu konuda konuşmaktan pek de hoşlanmadığını anlıyordum." O zaman Hoca susmuş. Sofrada başkalan da varmış. Hoca'nın ezberden okuduğu metni üçüncü defa dinledikten ve modeli-mizdeki dünyanın ve yıldızların birkaç kere fıldır fıldır gözünün önünde döndüğünü gördükten sonra. Halic'in karanlığına bakan Hoca söylendi. Bir şey söylememi istediğini bildiğim için: "Paşa anlayacaktır. Sonra araçlarım arabaya yüklettirmiş. Paşa. yıldızların herkesin sandığı gibi öyle değil. Pencereden dışarıya. benim yüzümü hatırlamaya çalıştığını. "anladım. öyle de olabilirler. artık pek de istenilmediğini bile bile geç saatlere kadar konakta otunnuş. Hoca ezberlediği metinleri ona okumuş. Belki de. Yemek bitip konuk kalabalığı dağılırken Paşa. ağırlığın neye yaradığını sormuş. Sönen mumun yenisini yakacaktım. niye olmasınlar sanki. suçsuzların yerine geçen haydutlardan sözetmişler. hatta pek de anlaşılır gözükmeyen birtakım karışık bilgilerle keyfi yeniden kaçırıldığı için * memnun da değilmiş. "Kurtul ondan!" demiş." dedim. ama aklına Hoca'nın yüzü geldiğini söylemiş. insanların çift yaratıldığı konusunda bir gevezeliktir başlamış. cevabını ben de onun gibi bilmiyordum: Belki ilerideki gidilecek o yer konusunda Hoca'nın bir düşüncesi vardır. Sonra. aklı Paşa konağındaki olup bitenlerdeydi hâlâ. neden daha ileri gitmedi?" bir soruysa bu. Onlar işin farkına varıncaya kadar beni azat etmeyeceğini söyledi. Bunu bana anlatırken benimle ilgilenmiyordu. Hoca'nm . "Neden durakladı. yatağında uyuyamayan birini düşledim ben: Tekerleklerin gürültüsü arasından iri saatin tıkırtısını duyuyor ve meraklanıyordu. Bu sefer Paşa neşeyle karşılamış onu. Rahatlarsın. Herkesin kendisine benzememesinden huzursuzluk duyuyordu sanki. Olup biteni." Bir an korku ve umutla Hoca'ya bakmış olmalıyım. ya da niyetlerini anladığını söylemiş. birbirlerini görünce korkan. başka şeylerden sözet-mişler. Hoca ise Paşa'yı daha da şaşırtan bir tepki göstermiş: "Kim?" Sonra. belli belirsiz bir merak duyup Hoca'nın anlattıklarını dikkatle dinlemeye başlamış. Paşa önce pek eğlenmiyormuş. O zaman Hoca. Paşa'nın durakladığı o anın sırrını çözmek-teymiş. Sonra ısrarla. Hoca yeniden anlatmaya başladığında. böyle döndüğünü heyecanla tekrarlamış. İlk fırsatta bu sırrı çözmek için Paşa'ya gitti.. bu tuhaf şeyleri şakadan pek de hoşlanmayan tatsız bir ihtiyarın so-ğukluğuyla inceledikten hemen sonra. Uzun bir sessizlik olmuştur diye düşündüm. annelerinin birbirine karıştırdığı ikiz kardeşlerden. en azından. Akşam yemeğinde Hoca yıldızlardan ve buluşlarından sözetmek için bir girişimde daha bulununca. birden Paşa pat-layıvermiş. Böylece yıldızlardan sözedeceklerine benden sözet-mişler. Karanlıktayken söylemiştim bunu.Araçları bahçesine indirdikten ve Paşa. ama biraz sonra karşılık verdi: Bütün iş." demiş Paşa sonunda.38 39 anlatıyormuş. Paşa'nm yeniden ilgileneceğini umutla bekleyen Hoca.
i beni de. başkalarının da yardımıyla. o masalları resimleyen ressamlara uygun bir mutluluk tablosu olduğunu düşünüyorum. Onunla akran ve arkadaş olmak istediğimi o zaman 41 mı. vb. Paşa'nm yapılmasını istediği silah nasıl bir şey olabilirdi? Benim söyleyecek pek bir şeyim kalmamıştı. ama bu silahın nasıl bir şey olacağını söylememiş. tersine çevrilince kar yağdıran o camdan küreler eksikti bir tek. ikinci avluya kurduk. ama sabırlı iğ olmak gerektiğini. kestane ve erguvan ağaçları arasından hayâl gibi geçtiğimi düşlerdim. gösterdikleri yere. Paşa'nm neden durakladığında. Eve döndükten sonra bu ayrıntıdan küçümseyerek sözetti. onlar arasından. tuhaf rakkam! Padişah'ı. bahçelerdeki iri çınar. ne de kolayca umutlanan Hoca hevese kapıldık bu sözden. yoksa çok sonra. Evde açıp saydık. Araçları. aptal bir çocuk gibi. geometri ve aritmetik bilen ve bildiklerine göre uyumla dönen. demek ki. Bu yıldızlar havada öyle nasıl duruyorlardı? Saydam kürelere asılıydılar! O küreler neden yapılmıştı? Kendilerini saydam yapan saydam bir maddeden! Birbirlerine çarpmıyor muydular? Hayır. kendi oyuncaklarıymış gibi elliyordu. maketteki gibi kat kattılar! 42 O kadar yıldız vardı. onbeş yıl sonra yeniden karşılaştığımız zaman mı düşündüğümü çıkaramıyorum şimdi. Paşa bizi. beklediğimiz dirlikten hiç sözetmemiş. görünmeyen adam olduğumu. niye o kadar küre yoktu? Çünkü onlar çok uzaklardaydılar! Ne kadar çok? Çok. evet. Önemli olan çocuğun bilim ile safsatayı birbirinden ayırması değil. kırmızı yanaklı sevimli bir çocuktu. gene göğe bakmıştı. Bunun sırrını bir gün keşfedecekmiş. O sırada Hoca bir tutukluk geçiriyor. Padişah. anılarımı toparlayıp kendime bir geçmiş uydurmaya çalışırken. Hoca da cevap yetiştirmeye başladı. Arada bir başını kaldırarak göğe hayranlıkla bakan çocuğun etkilendiğini gördükçe coşuyordu. döndükçe çalan zilleri var mıydı? Hayır. iftardan sonra Sultan'a çıkaracakmış. hikâyesine yepyeni şeyler eklemiş: Yıldızlardan akılları olan canlı yaratıklar gibi sözetti. küçük Padişah korkarak bir adım geriliyor. zili yıldızların bir tam dönüş yaptıkları anlaşılsın diye biz koymuştuk! Gökgürültüsünün bununla ilgisi var mıydı? Yoktu! Neyle ilgisi vardı? Yağmurla! Yarın yağacak mıydı? Göğe bakılırsa yağmayacaktı! Gök. kendi kendine çalışıyordu. Sonunda başlayabildi. Hoca yıldızları döndürdükçe modele takılı zil. Ama aklı Padişah'ta değil nedense Paşa'daydı. vb. Bilime merakını bu yöne akıtırsa. İstanbul sokaklarını seviyordum artık. Araçları. çekici esrarlı yaratıklara benzetti onları. penceremin önünde boş boş oturur hayâl kurardım: Masanın başında çalışan Hoca değil benmişim. onyedi taneydi. Tabii. Sonra çocuk sormaya. yıldızlar hakkında konuşurken yaptığı gibi.gönlünü aldıktan sonra bir silah için çalışmasını öğüdemiş ona: "Düşmanlarımıza dünyayı zindan edecek bir silah!" Böyle demiş. üzerinde asılı durarak yıldızların döndüğü saydam küreleri burada göstermişti. işte o zaman Paşa desteklermiş Hoca'yı. boyu yaşma göre kısa. Padişah'm çevresindeki kalabalık da. Şimdi. * Hasta aslan hakkında düşüncesini belirtirken. sonra cesaretini toplayıp çınlayan aracı sihirli bir kutuya sokulur gibi yaklaşarak anlamaya çalışıyordu. İşte. Hoca. birşeylerin farkına varma-sıymış. hoş sesiyle çalıyor. Gene aynı kelimeyi kullanıyordu. Ne ben. Hoca geceyanlanna kadar odasına kapanırken. Yalnızca Hoca'ya içi akçe dolu bir kese vermiş. Çocuğun "böyle şeylere" meraklı olduğunu anlatmış. ama bir hafta sonra bir haber getirdiler. istediğim zaman istediğim yere gidebilirmişim! Akşamüstü araçlarımızı bir arabaya yükleyip saraya gittik. ben artık ülkeme ne zaman döneceğimi bile düşünmeden. üstelik farkına varılacak şeyin ne olduğunu ben farketmişim gibi ya- . çok! Öteki yıldızların da. işte Zühre şuradaydı ve böyle dönüyordu ve şurada duran kocaman şey de Ay'dı ve o da. bunun tam çocukluğumda dinlediğim masallara. Hoca'yı dinlemeye kandıracağını bu keseyi verdikten sonra söylemiş. Hazırlık olarak Hoca. ama ona haksızlık etmemek gerektiğini hemen hissettim. Pastaya benzeyen kırmızı damlı evlerle. Paşa'yı okuduğu metni dokuz yaşındaki bir çocuğun anlayacağı şekilde değiştirerek ezberledi. merakla onu bekliyordu. yerini başka türlü değiştiriyordu. Padişah'm hasta aslanı için ne diyordu? İyileşeceğini.
¦ çıkarken verdikleri keseden tam beş altın çıkmıştı. "Bilmediğini bilmek istemiyor artık!" Bir hafta sonra Padişah gene çağırdı. ötekiler gibi pis kokmayan bu hayvan gebeymiş. Sultan bizim için rüyalar görmeye başlamadan önce. leoparlar. ağlamaya başlamış." demiş. Gözlerini açarak dinleyen Padişah'm suskunluğunu iyiye yorarak yıldızları gözleyecek bir rasathane yapılması gerektiğini söylemiş." dedi. bu söze gülünce. "Ama Müneccimbaşı Hüseyin Efendi'den daha iyi biliyorsun!" demiş çocuk. Ama Paşa'dan umudunu kestiğim seziyordum. "Kırmızıydılar. hayır. tanıdım onu! Aynı Ay'ın. Padişah'm Hoca'ya teker teker gösterdiği aslanlar. çevresinin baskısından şimdiden kurtulabilecek kadar kişilik sahibiydi. "hata ettim. "Ötekiler gibi oldu. Ondan sonraki haftayı Padişah'm anlayışına olan inancını pekiştirmekle geçirdi." dedi onun için. Murat'ın taa doksan yıl önce buyurup rahmetli Takiyüddin Efendi'ye yaptırttığı ve sonradan ilgisizlikten yıkılan o rasathane gibi bir şey." Balıkların hareketlerinde bir düzen sezmiş o an. bulutları ve dağları. düşünmesini şimdiden biliyordu." dediği bir şey yapmış. Akşam döndüğünde canı sıkkındı. Havuzdaki balıkları göstermiş Padişah. Eski bir kilisenin sütunlarına.. çiçekleri ve tabii. evet! Sonraları. yıldızlara boş yere mi bakıyormuş yoksa? Bunun üzerine Hoca. sorunca. sanki aralarında konuşup bu düzeni kusursuzlaştırmaya çalışıyorlarmış." dedi Hoca. bir çocuk gökyüzünün öte tarafında cehennem olduğunu söylemiş. onları nasıl bulduğunu sormuş. Hoca cevap vermemiş. "dediğin çıktı. hayvanları da. bu öğrendiklerinden çok yararlı sonuçlar çıkardığım söylemiş. tıpkı rahmetli dedesi I. Hoca'dan. bizim evin penceresinden gözükmesi şaşırttı beni.'¦'." Sonra^ çevresindeki kalabalıkla birlikte avluya çıkmışlar. Hoca'yı neşeyle karşılamış. gözlemleyen bilginler yanyana gelsinler ve gözledikleri şeyleri konuşa konuşa ilerletsinler ki.'. ama susacak kadar değil: "Çocukların da Sultan 4. Ben ise artık Müslüman olsam da bir. Arabalarla At Meydanı'na gitmişler. çünkü çağrıldığında Paşa'ya öyle demiş. çevredekilerden işiten olur da Hüseyin Efendi'ye yetiştirirler. benim de ilk defa duyduğum bu tasarıyı. Hoca balıkları akıllı bulduğunu söylemiş. aklımız gelişsin. Ahmet'in dedesi III. diye korkuyormuş. biz onun için rüya görmeye böyle başladık işte.. "Aslanım iyileşti. Padişah'a durmadan annesinin öğütlerini hatırlatan haremağalarmm birinin yanındaki bir cüce. kanıtlarını onaylatıyordu: Çocuk zekiydi evet. pıyordu bunu. ondan daha da gelişmiş bir şey: Bir bilimlerevi ki. Sultan onu azarlamış. Müslüman olmasam da diye düşünüyordum.. kendini tutamayıp aynı konuya döndü: Aslan sorunu önemli değilmiş. ama yanıldım. Saraydan . evet. Sonra bir köşede yatan başka bir aslanın yanma gitmişler. çocuk hayvanları seviyormuş. Padişah. Arabalarla saraya dönerlerken bir daha sormuş: "Aslan nasıl . silah için de birşeyler düşündüğünü sanıyordum.¦. tatlı bir masal dinler gibi dinlemiş Padişah. o kadar.3 gibi anlayacaklarını düşündüm. kaplanlar zincirlerle bağ-lıymış. Hoca anlattıktan sonra. Canı sıkılan Padişah üstelemiş: Yoksa Hoca hiçbir şey bilmiyor muymuş. saat için de çalışıyordu bu arada. astronomiden anladığını. çocuk olmak istiyordum! Hoca . Hoca. aslanhaneye. Bunu bana anlatırken. Hoca'nm iyileşeceğini bildiği aslanın önünde durmuşlar. Ertesi gün odasına kapanıp çalışmaya başladı: Birkaç gün sonra saati ve yıldızlan gene arabaya yükletti. nehirleri ve denizleri. Ah Padişah. Arabalara binerlerken de ceza olsun diye kırmızı saçlı cüceyi yanma almamış. gitti. ikinci avluda geçirdiğimiz dakikaları bana tek tek hatırlatıyor. Padişah'm yıldızlarda olup bitenlerin arkasında bir mantık olduğunu sezdiğini söyledi. çok daha sonraları söylemeyi tasarladığı şeyleri hemen anlatmak zorunda kalmış: Yıldızlardan çok şeyler öğrendiğini. çocuk konuşmuş onunla. ama müneccim olmadığını Padişah'a söylemiş. pencere kafeslerinin arkasındaki o meraklı bakışlar altında sübyan okuluna gittiler bu sefer. sonra. "başka söyleyecek bir şey de aklıma gelmiyordu. çok sonra. Yalnızca korkmuşlar. içinde yalnız yıldızlan değil. Sultan. gözleri parlayarak sormuş: "Bu aslan kaç tane doğurur kaçı erkek kaçı dişi olur?" Siniri bozulan Hoca sonradan bana. Hoca. bütün âlemi. aslanı Hoca'ya tanıtmış.
Gene de. Paşa'nm ikimiz için dediklerini sorar. aptal değiller. sanki. iki-üç haftada bir yaptığımız gibi. alışmadığım bir arsızlığa iterdi beni: Durup durup Paşa'yı. yalnızca bu belirsiz silah tasarısıyla uğraştığını düşündüm. -o zaman sinirlenirdi. Hoca'dan çok bana ilgi duyduğunu seziyordum. aptal oldukları için öğrenecekleri şeyin önce neye yarayacağını soruyorlardı. Benim aptallığım başka türlüymüş." "Onların. "aptallar üzerine düşünüyorum. kadınları sordu. düğünde kimse onun ben olmadığını farketmiyordu. "Kafalarının içinde bir ." diyordu. uğraşıyor ama ilerletemiyor." dedi bana. ya da düşüncesini. sabaha kadar çalışacağını söyledi. kapandığı odada hâlâ bütünüyle alışamadığı masaya oturup önündeki boş kâğıtlara baktığını. masanın başında saatlerce utanç ve öfkeyle bomboş oturduğunu. Bu yüzden. bense bir Türk kıyafetiyle bir köşeden seyrettiğim eğlencenin ortasında annem ve mutlu nişanlımla karşılaşıyor. Sonra. Gördüğüm bir rüyayı o günlerdeki boşboğazlığımla ona anlatmıştım: Benim yerime geçip ülkeme gidiyor. Belki de bu yüzden Paşa'nm da o aptallardan biri olduğunu söylediğinde Hoca'ya karşı çıkardım. "Peki. benim cevabımı biliyormuş gibi ekledi. Padişah'a sunmak için yapmalıymış. ama neyi düşündüğünü söylemeden eve gelir gelmez odasına kapandı.. Paşa'nm elediği gibi. "Yardım et. Birkaç yıl önce. sarayın içinde de birşeyler tezgâhlandığını seziyormuş. aptal oldukları için birbirlerine benzi-yorlardı vb. bana açılacağından.." kim olduğunu sormadım. bunun kadınlarla ilgili bir şey olduğunu düşünerek sustum. ülkemde. sırf bu benzerlik yüzünden Hoca yaşarken tehlikeden uzak olduğumu düşünürdüm. Bir akşam. O sıralarda.doğuracak dersin?" Hoca. Geceyarısmdan çok sonra odasından çıktı. Hoca'nm. İlerletseydi çünkü. nedeni galiba kendisine de açık olmayan bir öfkeye boğardım. Paşa'nm. hakkımda araştırma yaptırdığını çok sonra. aptal oldukları için ayrıntılara değil özetlere meraklıydılar. O zaman. veren bir sırdı: Kimi zamanlar. "Beraber onları düşünelim. tek başıma. iç sıkıntısıyla ev işleriyle uğraşıyordum. nişanlımla evleniyor. Benden hem vazgeçemediğini. Hoca'ya bir şey söylemezdim. Hoca. ilerleyemiyorum. Hoca'nm hiçbir zaman öğrenmek istemeyeceği ve varlığı bana tuhaf bir cesaret . "O bilgiyi kafalarının içinde tutabilecekleri bir yer yok mu?" dedi." Bir an. "Müneccimbaşı Hüseyin Efendi'den daha becerikliyim!" Padişah'tan sözederken bu kelimeyi kullanması beni şaşırtmıştı. daha önce düşündüğü için söylemiş bu sefer: "Doğan yavruları birbirlerine denk olacak!" Bana evde bu sözün hiçbir tehlikesi olmadığım söyledi. diyordum. dahası nedense alınmıştım da. benden daha çok Paşa'nm tedirgin olması gururumu okşardı. bu tür açıklamaları yapmaktan ben de çok hoşlanmama rağmen. Ben de. o kelimeyi bütün kilitlere uyan sihirli bir anahtar gibi kullanmaya başladı: Aptal oldukları için başlarının üstünde gezinen yıldızlara bakıp düşünmüyorlardı. ama kafalarında bir şey eksik. O sıralarda benimle değil aptallanyla ilgiliydi zaten. Hoca'yla aramızdaki benzerlikten. yakında Yeniçeriler bir şey yapacaklarmış. sorguya çekmiş onu: Beni sorduğunu. bunu gelip geçici bir • vezir için değil. "O aptal çocuğu avucumun içine alacağım. ne düşündüğümü öğrenmek için 47 kurduklarını bana anlatacağından emindim. masasının başına. eve dönüyorduk. bana. Bir ara. silah için çalışacaksa. Boş boş baktığımı görünce. O sıralarda. artık sayfalarını bile çevirmeye üşendiğim kitapların arasında kaldım ve onu düşündüm: ilerletemediğine inandığım herhangi bir tasarıyı. sanki bir kelime arıyordu." dedi ciddiyetle. müzik dinledikten sonra kadınlarla yatmış. O sıralarda iki kere Paşa'nm konağına gitti. yoksa günlerimi zehirlenme korkusuyla geçirecektim. küçük bir soruna takıldığı için yardım isteyen öğrencinin alçakgönüllü utangaçhğıyla beni içeri çağırdı. Paşa. "Niye o kadar aptallar?" Sonra. bu benzerlik. Hoca'yı. Aksaray'daki o eve gitmiş. galiba. inatla tekrarlayarak söylerdi: Paşa'nm da ayağını kaydıracaklarmış. kendi denetimi dışında Padişah'la yakınlık kurmasından hoşlanmıyordu. beni uykudan uyandıran gözyaş-larıma rağmen ikisi de kim olduğumu anlamadan bana 46 sırtını dönüp uzaklaşıyorlardı. sonra. beni küçümsemeye çalışarak da olsa. Hiç çekinmeden. hem de utandığını sezmek. hiç yapmadığımız bir şeydi kadınlardan sözetmek." dedi sonra birden. Paşa İstanbul'dan sürüldükten sonra bana söyledi. çevresine bakındı. "düşünüyorum.
karışık şeyleri içine yerleştirebilecekleri bir köşe olması gerekir. kertenkeleleri anlattım. ben. ya da hayâl edip anlatabildiğim her şeyi sabırla izleyen hangi okuyucu. Hoca. nilüferli havuzumuzdaki bıyıklı frenk kurbağalarını. Dediğini yaparken ben de ona yardım ettim. gene tekrarlıyordu: Sonuna kadar gidecekmiş. Sonraları. öfkeyle bundan çok daha iyisini yapabileceğini söyledi. üzerinde uzun uzun dikkatle çalıştığımız bir bölüm oldu. Bu da ona. O sıralarda çok da sık söylüyordu bu sözü. Beni korkutmak istemediği için takındığını sandığım sağlıklı bir tavırla açıkladı: Teslim olacak değilmiş. karıncaların hayatı. Yeniçeriler'in bir isyan hazırlığı içinde olduğunu öğrendiği zaman söylüyordu. 5) Hoca'nm. Bu amaç için. o da saklandığı yerde rahat durmayıp. defterlerini ele geirmek için harekete geçti." dedi sonra. bunun için. keşke gerçek bir hekim olsaydın da bana öğretseydin. Sicilya lehçesiyle konuşan mavi papağanları ve çiftleşmeden önce karşılıklı oturup birbirlerinin tüylerini temizleyen sincapları hatırlayarak anlattım. Bir akşam eve koca bir sandık içinde getirdiği binlerce sayfayı bir hafta içinde yuttuktan sonra. sonuna kadar gideceğini her söyleyişinde. ama sanki yok öyle bir şey. gövdelerimiz ve kafalarımızın içini. An-lamıyordum. çok paralar vererek aldığı bir elyazmasım daha yarısına gelmeden öfkeyle bir kenara attıktan sonra ve artık sırf alışkanlık yüzünden muvakkithanede buluşup söyleştikleri dostlarından ayrıldıktan sonra söylüyordu ve iyi ısıtılmamış hamamda üşüttükten sonra ve çevresine ve çiçekli yorganının üstüne serdiği sevgili kitaplarıyla yatağına uzandıktan sonra ve cami avlusunda abdest alanların budalaca konuşmalarını dinledikten sonra söylüyordu ve donanmanın Venedikliler'e yenildiğini öğrendikten ve yaşının geçmekte olduğunu söyleyerek onu evlendirmek için ziyarete gelen mahallelileri sabırla dinledikten sonra. hem de yapılacak başka bir şey olmadığı için. bu sözünü sık sık tekrarladı. birikmiş ne kadar parası varsa rüşvete harcadı. bildiğimiz kara karıncaları yetersiz bulunca. Paşa katli için fetvayı en sonunda almış. hem sonunda ne olacak diye merak ettiği için. Müneccimbaşı Hüseyin Efendi'nin cesedinin İstinye kıyısında bulunduğunu duyduk. belirtisi var. Padişah'a . diye sağa sola kâğıtlar yolladığından yerini belli etmiş. Ama takındığı bu kararlılıkta daha çok soru soran hülyah bir öğrencinin edası vardı. Şimdi düşünüyorum: Bu yazdıklarımı sonuna kadar okuyan kim. Sultan'm çok ilgilendiği. ama pek başaramı-vordum bunu. ya da böyle olduğunu kim bilebilir ki zaten?" dedi sonunda. Sadık Paşa yakında ölecek. Anlıyor musun?" Birşeyler anladığıma 48 kendimi inandırmak istiyordum. "gövdelerimizi. alelade eşekleri. Amerika denilen yılanlı ülkede yaşayan ve yaşadıkları hayatı hiç değiştirmeyen hımbıl . çayırlarında gördüğüm güzel atları. ne anlama geldiğini ikimiz de biliyormuşuz gibi. Anadolu'ya geçmek isterken cellâtlar sandalına yetişip boğmuşlar. sunmaya karar verdiği Hayat-ül-Hayvan ve Acaib-ül-Mahlûkat adlı iki risale için ona Empoli'deki evimizin geniş bahçelerinde. mantıklı hayatını kaleme alırken çocuk Padişah'ı eğiteceğimizi de düşlüyordu. "İnsanın j niye öyle. karıncaların düzenli. şu dolabın gözleri gibi. hayalgücümün ne kadar sınırlı olduğunu söylemesi üzerine. Hoca'nm bu sözünü tutmadığını söyleyebilir? 4 m 50 Yaz sonuna doğru bir gün. kutular. tavşanları. Amerika'daki kırmızı karıncaların düzenini anlattı. başına gelenlerin nedenlerini soran çaresiz bir âşıkın hüzünlü ve öfkeli inlemelerine tanık olduğumu sanırdım. ama Saray'ın birinci avlusunun * aşırı temizliği yüzünden yeterince bilgi sahibi olamadığı bir konu olan. olup biteni. sübyan okulundaki öğrencilerin yıldızlardan çok melekleri merak ettiğini bana anlattıktan sonra söylüyordu. kitaplarını. sonuna kadar gidecekmiş. Uzun bir süre karşılıklı sustuk." Sanki biraz utandı.kutu. Malına mülküne elko-nulduğunu öğrenince Hoca Müneccimbaşı'nm kâğıtlarını. ama bütün bunları benden öğrendiğini düşünmek hoşuma gidiyordu. "Ah.
ama sonra çok pişman oldu bundan. kalabalıktı. Paşa. Hoca. Saray'da birşeyler olduğunun haberini bundan çok sonra aldık: Kösem Sultan. Hoca'nm sözlerinin kulağına küpe» olacağını söylemiş.? Sultan'ı ve annesini öldürtüp yerine Şehzade Süleyman'ı' 54' geçirmek için bir düzen kurmuş. Padişah'm huzuruna getirdiler. "Şimdiyse her şey üç boyutlu. Kâğıthane deresi kıyısındaki Mirahor Köşkü'ne gittik. ölüm tehlikesinden sözeden. Kösem Sultan'ı ağzından burnundan kan gelene kadar boğup öldürmüşler. hayvanlara ve ava düşkün bir çocuk kralın bilimle ilgilenmediği için.. altı bacaklı öküzleri. bostancılar hemen üşüşüp köpeğin ağzından tavşanı aldılar. yüze yüze karşı kıyıya geçince bostancılar oraya da köpek salmak istediler. Padişah "tavşan azat olsun. yeniçeri ağalarıyla anlaşmış. arkasında ikizini taşır gibi sabırla katlanarak taşıyor. yıldız ilminin safsata 52 olduğunu. "Gerçek eskiden böyleydi. Akşam. iki başlı yılanları daha anlaşılır kılmak için çağırdığımız minyatür ustasının çizdikleri ikimizi de memnun etmedi. daha da kötüsü. Ama yabancı bir köpek öte yakadaymış. ama bunun yıldızlarla değil silahlarla ilgisi olduğunu. üzerinde ciddî bir yara olmadığını görünce sevindi. Paşa'ııın aracılığıyla sunmaya karar vermişti. aslanının biri dişi biri erkek. sıra kendisine geldiğinde. Hoca da ona. Sultan'm hiç beklenmedik yerden düşmanları çıkacağını. Hoca'nm da. Çocuk hemen hayvanı inceletti. ama sökmemiş. Padişah'a ulaştırmasını istediği risaleleri vermiş. Akşam Hoca anlattı: Padişah bu olay neye yorulmalı diye sormuş." dedi Hoca. sonunda nasıl İspanyol gavurları tarafından kazığa oturtulduğunu da yazacağım söylediği bu kitabı. bu işle ilgilenmemesini istediğini söylemiş. zaten yeni Müneccimbaşı'nm bu işi gereğince yapabilecek kadar aptal ve saf olan Sıtkı Efendi olacağım. Hoca tuhaf | bir zafer sarhoşluğu ve korku içindeydi. Müneccimbaşılığm uğursuz bir iş olduğunu. Nü çevresindeki çayırlarda rastlanan mavi i kanatlı boğaları ve pembe kedileri sormuş. aralarında Hoca'yı ve kırmızı saçlı cüceyi de '! gördüğüm kalabalık. Hoca. seyrettik: Tavşanın teki arkadaşlarından ayrılıp kendini suya atınca herkes onu izledi. birbirine denk iki | yavru doğurduğunu.yerlilerin başlanna gelenler üzerine. evde bilimden başka bir şeyle ilgilenmeyeceğini. Sonra. Sultan. hayvanlar kitaplarını çok sevdiğini söylemiş. hem acıklı. dağ başına götürülüp tavşanın salıverilmesini buyurmuş. bunun o göreve gelenlerin hepsinin sonunda öldürülmelerinden. ama bu bilimi yapabilmek için gerekli her şeyi de yapacağını söyledi. ama biz uzaktakiler de duyuyorduk. ama köpek yetişip yakaladı onu. baksana. en sıradan karınca bile gölgesini. Hoca'nm eski Müneccimbaşı'nm kitaplarını elde ettiğim duyduğunu. Sonra doğanların başına üşüştükleri karakuşun. sanırım bitirmeye cesaret edemedi hiç. can havliyle kendini savunmasını ve arsız tazıların küçük parçalara . Müneccimbaşı Hüseyin Efendi'nin boyundan büyük işlere karıştığını. hayâl gücümüzün renkli hayvanlarına çocuğun nasıl bir tepki göstereceğini merak ederken. günün birinde sırra kadem basıp yok olmalarından anlaşıldığım. bu görevi almasını hiç istemediğini. hâlâ saraydan neden çağırılmadığım düşünüyordu. ilk iş olarak da Paşa'ya lanet okudu. aralarında yeni Müneccimbaşı Sıtkı Efendi de olan kalabalığı Sultan susturmuş. Hoca. gerçek gölgeli. o Padişah'm yanma. Kanatlı mandaları. bilim denen şeye inandığını. ben. şimdi onun boş kalan yerinde gözü olmasından kuşkulandığım. bilimden başka bir şeyle ilgilenmediğini söyleyerek. muvakkithaneye gelen . Düşmanlan. siyasi dolaplar çevirdiğini. hattâ Padişahla tavşanı bir tutan bu yorumu kötülemeye kalkışmışlarsa da. ayırdıkları bir tilkinin acıklı sonunu seyrederlerken. Padişah'm çevresinde toplandı. tavşan gene kendini suya attı. Ava çağırdılar sonunda." diye izin vermedi. Bostancıbaşı her şeyi hazırlamış: Tavşanları ve tilkileri koyuverip arkasından tazıları saldılar. uzaktan seyretmeye. risaleleri Padişah'a. ama tehlikeyi kazasız belâsız atlatacağını söylemiş. ya da." Sultan hiç sordurtmadığı için. hem de hisseli bir kitap yazma düşüncesini verdi: Bana ayrıntılarını anlatırken. Sonraki ay. çok sevdiği ve bilimine güvendiği Hoca'nm da bu yüzden. Herkesten sonra. olup biteni.
bunu söylerken benden bir şey öğrenip öğrenmediğine ne kadar karar vermişti. ama evimizde. ama bu sefer çabuk bıktı: O sırada bir sahafta Takiyüddin'in yaptığı rasatların sonuçlarım toplayan kitabın. ya kuzgun leşe. . aramızdaki benzerliği benim kadar gördüğünü düşünürdüm. Kış geldi. Kitap sahibi. dört kızdan sonra. Sinirini daha da bozan şey. Çocuk onu görünce çok sevinmiş. Sonbaharda. uçan balıklara bakar. ama Valide Sultan razı olmamış. Hoca'nın dediğine göre. Bu yakınlığı. Bazan da. Arada bir. Soğuk gecelerde. sarayda. diye 55 4 m® i «s* meraklanirdim: Neydi düşündüğü? Hayvanlar üzerine uzun bir risale daha bitirmiştik. ' larından. anasından da çekinmiyormuş artık. Onu da boğduracaklarmış. Ondan öncekiler ve ondan sonraki birçokları gibi o kışı evde geçirdik. Hoca'ya uygun bir yerde bir dirlik verilmesini buyurmuş. kitabın önceki sahiplerinden birinin sıkıştırdığı vezinli kafiyeli mısralardı. kitaplar arasında kuzu kuzu oturuyor. Hoca dirliğin gelirine güvenerek bahçeye küçük çapta bir rasathane kurmayı tasarladı. ama Paşa sürgün edildiği. Hoca'nın bu tehlikeyi öngördüğünü söylemiş. poyrazın kapısından bacasından girdiği evin alt katında sabaha kadar oturur konuşurduk. rasatların doğruluğunu denetlemeye harcadı. bir ara kozmoğrafya kuramını yeniden ele almayı düşündü. canına kastedenlerin çığlıklarını işitirken hiç korkmamış çocuk. sayfalarım açar. ama Sultan'm bu tehlikeden sağsalim kurtulacağını da öngörmüşmüş Hoca. Beni küçümsemiyordu artık. kötü bir elyazısıyla çıkarılmış bir nüshasını bulmuştu. altmışlık usulle hesabedilmiş trigonometrik çizgi cetvellerinin arasına." diyecek gibiydi. işi öfkeyle bıraktı. Hoca'ya. . kazılacak kuyunun boyutlarını. başka hiçbir yere çıkmıyordu. ne de saraya yakın bir çevreden kimsenin onu aramamasına bağlıyordum. bir erkek çocuğu olacak. ne saraydan. Hoca.aptal dostlarının dedikodularından öğreniyor. dirlik beratı için yaz sonunu beklemesini söylemişler. Padişah. okula gidiyor. Bir daha da ölümünden başka haberini almadık. bir de. aklına tavşana dişleri işlemeyen hain köpek gelmiş çünkü. bu kehânetleri okurken önce eğlendiyse de. ama umutsuzluğa kapıldı: Rasathane gerekiyordu. Kafalarımızın içinden. hangisinin Takiyüddin'den. İki ayını. bilmiyorum. kimseye de on paralık minnet borcu yokmuş. ebced hesabı ve başka yöntemler kullanarak dünyanın geleceği konusunda alçakgönüllü gözlemlerde bulun-fc muştu: En sonunda. ya da küçümser gibi yapmaya üşeniyordu. Padişah'm sözünü verdiği dirlik. artık kimseden korkmadığını söyledi. O gece. Amerika'daki kırmızı karıncalardan sözederek yeni bir karmcanamenin düşlerini kuruyorduk. boş geçirdiğim günlerin sıkıntısıyla. ne de kışa doğru. Hoca. günahsızı günahkârdan ayıran bir veba çıkacak. ama sonunda. sonra umutsuzluğa kapıldı. hangisinin de el-vazısı kötü kâtibin dikkatsizliğinden kaynaklandığını çıkaramadığı için. İş kehanete kalmadan. Padişah» övgü sözlerinden sonra. Beklerken. Hoca çıkmak zorunda kalmış. hangi yanlışın kendi ucuz araç56 . komşusu Bahattin Efendi ölecekmiş. bana bakarken kendini görüyor artık. ne yaz sonunda bağlanabildi. odanın içindeki dolaplardan sözeder gibi konuşuyordu. hiçbir şey olmadı.memesi gibi. yerleştireceği araçların maliyetini hesapladı. tuhaf ve korkutucu bir kararlılıkla sözediyordu artık: Kapağını açıp içine bakabileceğimiz sandıklardan. yeni bir tahrir yapıldığını söylemişler. çizdiğim mor çekirgelere. saraya girip çıkan uzak tanıdıkların hiçbirinin ağız kokusunu çekmeye hazır olmadığını söylediği için masanın üzerinde duruyordu. malını mülkünü alıp Erzincan'a sürmüşler. üstelik aptalların yıldızlara metelik ver. kapalı günler başladı. Çocuktan da. Hoca'yı ancak bahar başında çağırdılar. hemen sözü babaannesinin kumpasına getirmiş. Hoca. yıldızlar da aptallara metelik vermiyordu. Ertesi bahar ise. "Ya devlet başa. her hareketinden. Padişah'm bu satırları okuyunca ne düşüneceğim merak ederdim. ama çevresindeki aptalların baskısıyla aramadığı anlaşılıyormuş. her sözünden kendisini uzun zamandır düşündüğü. bir gün Paşa'nm azle-dildiğini öğrendik.
ucuza bulduğu için okuduğu ciltlere yırtık kötü kitaplardan ve benim anlattıklarımdan yola çıkarak yaratıcı zekâsının vardığı sonuçlan merak etmez görünmeyi başardım. ama niyeti. bu soruyu bana cesaretle sormasını ne kadar çok bekledim! Ama sormadı. kasabaya bir saatlik yoldaki iki köyün gelirini birleştirmişler. Sanki evle birlikte anıları da eskimiş. benim nasıl bulduğumu öğrenmeden yazabilecek cesareti olmadığım biliyordum. sonra da o sırada yazmaya çalıştığı şeye olan güvenini yavaş yavaş yitirdiğini. Padişah'm buluğ çağı. kafalarının içinin neden öyle olduğunu bilip ona göre düşünmekten! Aynı şeyleri umutsuzluktan tekrarlıyor diye düşünürdüm. tek bir soru bile sormadan evlerine dönen kalabalıktan ve astronomiden umudunu son defa kesebilmesi için. Ama özgünlüğüne ve yararlılığına kendisinin de inanamadığı bu buluşuyla yetinemedi: Eski evin arka bahçesinde göğe bakıp oturarak bomboş geçirdiği geceler. bilime aldırmadığı için kazığa oturtulan zavallı bir çocuk 57 kralın hikâyesi önceden de vardı." bana bütün o bilgileri öğreten. küçümser gözüktüğü benim basit düşüncelerimin eksikliği de tam değildi: Benim gibilerin. Eve döndüğünde. Bu arada. ama Hoca burada geçirdiğimiz ayları. Onlar bu durumda ne düşünür acaba? Bana sormak için can attığı.beklemeliymiş. Padişah'm sorduğu sorulan cevaplıyordu. beni yollayıp İstanbul'dan getirttiği modeli. Hasat zamanı Gebze'ye gittik. o bilgi gözlerini yerleştiren ötekilerin düşüncelerini öğrenmek istiyordu asıl. Ama Köprülü Mehmet Paşa'mn başvezir olmasından önceki yaz. bir süre sonra bırakıp. ona duyduğum kini arttırmıştı. zillerini tamir edip. Onu kendine inanmaktan alıkoyan. insanın en kolay etkileneceği çağmış bu. ama soramadığı buydu işte! Gururunu ayaklar altına alıp. "onların. Geceyarısı. seziyor. bir rastlantı sonucu. önce benim ilgilenmemi bekliyordu. çocukları. kafamın içine o kutuları. Cortez'in anılarını dinlemişti. gözlem yapmak. saraydan beklediği ikbalin işaretlerini alamadığı için. üzerinde geçmişte kalan hiçbir şeyle ilgilenmeyecek bir sabırsızlık vardı zaten. çocuğun buluğ çağma girdiğini söylerlerdi. marangozdan getirdiğim masaya nefretle baktığı günleri unutmuştu. çirkinleşmişti. dirliğin hesaplarını çok daha basit ve anlaşılabilir bir biçimde gösteren bir defter tutma usulü bulduğunu ilân etti. arka bahçeye onlar için kurdu ve bir akşam. Kendi çalışma odası haline getirdiği. az da olsa saraya çağrılıyor. durup dururken tuzla buz olan vişne suyuyla dolu kan rengindeki bir sürahinin neye yorulması gerektiği ve en son yazdığımız risaledeki hayvanlar üzerine. Yassıada açıklarına düşen yeşil bir yıldırımın. Böylece. boş olan eski evi tuttuk. önce kendine. pek de bir işe yaramıyordu. İyi insanlar uyuklarken toplarıyla. içindeki astronomi tutkusunu yeniden alevlendirmişti çünkü. daha sonra Padişah'a anlattığı o gök kuramını hiçbir şekilde kabalaştırmadan heyecanla tekrarladı. yeniden o "aptallar" nakaratına döndü. aklında. Hissediyordum. düşündüklerini. ya da akıl yürütmek değilmiş: Köyde ve Gebze'de tanıdığı en akıllı gençleri. yaptırdığım masamıza oturuyordu. Padişah'ı avucunun içine alacakmış. günbegün keyifle seyrettim. ama kapanıp yazdığı şeyleri uzun bir süre sakladı benden. Bu amaçla yepyeni bir kitaba başladı. hatta düşünüyordu da. onların neden öyle aptal olduklarını anlamaktan geçiyormuş. ama yazamıyordu. bir ara ben de cesaretlendirdim onu. sonunda Hoca dirliğe kavuştu. yukarıdaki küçük odaya çıkıyordu. en 59 yüksek ilmi öğreteceğini duyurarak eve çağırdı. yağlayıp. bundan önceki yılların gelirini öğrendi. dedikodusunu muvakkithanedeki dostlarından duyduğu Tarhuncu Ahmet Paşa'mn etkisiyle de. Yapılması gereken asıl bilim. dahası biliyordum yazamadığını. Zaman boşuboşuna akıyor. . nereden aldığını anlayamadığım bir umut ve güçle. Köylere birkaç kere gidip denetledi. hem de kendi istediği yeri seçerek: Gebze yakınlarındaki iki değirmenle. ama o günlerde birden beni olağanüstü bir mutsuzluğa iten yurt özlemim. yıllar önce Paşa'ya. merakımı bastırdım. çatlayan bir aynanın. Benden Az-tek'lerin sonunu. Düşüncelerini bir adım daha ileri götüreceğini sanarak. Bitirip bitirmediğini bilemediğim bu kitabı. araçlarıyla ve masalları ve silahlarıyla onları yenip kendi düzenlerine boyuneğdiren namussuzlardan sözediyordu o sıralar.
ertesi sabah kapımızın önünde. . arada bir saraydan çağırıyorlar. geçirdiğimiz aym.j suya sabuna dokunmayan yorumlar yapmasını bekli. yakında ahmaklığın ve beceriksizliğin çamuruna gömülecek olan sakatın son kıpırdanışlarıydı bunlar: Birbirini tekrarlayarak bizi daha da çok yoran günleri değiştirecek bir kötülük bekliyordu sanki.\ yorlardı. belki de yokluğumuzda bizi aramıştı da o. her ay. yılgınlığıma rağmen onu duyduğum öfke ve nefret gücünden hiçbir şey kaybetmediği için beklediği sözü söylemezdim. gene arada bir kendisini evlendirmeye gelenlere. Ama. dünyanın ve yıldızların nasıl döndüğünü anlayacak olan onlar değildi. artık sevmediğini söylediği o müziği dinlemek zorunda kalıyor. anlaması gereken artık buluğ çağını bitirmek üzereydi. ya duymazlıktan gelirdim. tıpkı kendi kendilerine oyalanamayan bencil ve aptal çocuklar gibi. evin içinde bir odadan ötekine girip çıkarak. Zaten şimdiye kadar düşündükleri yetmez miydi onlar için? Üzerlerinde bu kadar kafa yormaya değer miydi? Bu kadar öfkelenmeye? Belki de. Donanmanın Venedikliler'i yendiğini. her mevsim yaşadığımız başka bir mevsimin bıktırıcı. bu arada. gene. burada. kafasını hiçbir konuya uzun uzadıya veremediği için. Ama kendisinin onlardan başka olduğuna da inanmaya başlamıştı. kısa bir süre içinde aptallarını hatırlayarak her şeyi unutuyordu. Ahşap evi tıkır tıkır tıkırdatan bu sonu gelmeyen sinir bozucu gezintilerin arasında bana uğradığı zaman. gene sabahları öğrencileri görüyor ı 60 ve dövüyor. ya da isyancı Abaza Hasan Paşa'nın ezildiğini bana söylerken. o akıllı gençlerin en akıllı gözükenini de kâhya tuttuktan hemen sonra. alttan alarak birkaç cümle söylediği zamanlar da söylemezdim istediği sözü. sinir bozucu bir tekrarıydı: Aynı şeyleri acı ve umutsuzlukla yeniden görüyor ve adlandıramadığımız bir yenilgiyi boş yere bekliyorduk sanki. ya da direnip arkasından giderse dişe dokunur bir sonuca ulaştırabileceği yeni bir düşüncesini işittiğimde. Üstelik. her perşembe öğleden sonra muvakkit. düpedüz içsıkmtısmdan doğdu. Mutsuzluğunu daha da arttıran şey. eskisi kadar i düzenli olmasa da. İstanbul'a döndük. serdiği yatağına uzanıp çevresindeki elyazmalarını. Boşlukta. bu ilmin ayrıntılarına inecek gücü ve isteği toplayamıyordu. şimdilik onların anlamaları da gerekmiyordu. 61 iW* Aydınlatıcı olan ilk heyecan. Gene. bilim diye tutturduğu şeyin de uzun boylu üzerinde duracak sabrı ve umudu kalmadığı için oyalanamıyordu da: Yeni bir düşüncenin heyecanına bir haftadan fazla dayanamıyor.j hanede bilim dostlarıyla buluşup konuşuyor. kendi kendine kalabildiği için belki. saraydan aldığı iyiye yorulabilecek bir haberi. Her gün. Ama bu yenilgisini de fazla büyütmedi: Elbette. bir düşünce ve umut sözi beklediğini bilirdim. bunların en son ve geçici başarılar olduğunu ekliyordu. Artık. O zaman. belki de hiçbir şeyin üzerinde ayrıntılarıyla duramayan aklı kendi sabırsızlığının dışına taşamadığı için. hasattan sonra elimize geçecek üç beş kuruş için boş yere fırsatı kaçmyorduk biz. gene kadınlarla yatmak için. Bozcaada ve Limni'nin geri alındığını. içinden hâlâ ılık bir kan sızan okunmuş bir koyun yüreği bulmamız yetti. muvakkithaneye devam eden dostlarından ayrıntılarım öğrendiği Köprülü Mehmet Paşa'nın zaferleriydi. cesaretlendirmek istiyordum çünkü. ya da söylediği şeyin en bayağı yanını hemen ortaya çıkararak heyecanım söndürürdüm. o zamanlar kendini onlardan ayırmayı da yeni. Ama. saatlerce tavana bakarak bekliyordu. bayağı kitapları orasından burasından öfkeyle karıştırdıktan sonra. Benden bir cevap alabilmek için gururunu kırıp. gene aptallarına duyduğu nefretten bazan boğulacak gibi oluyor. umutsuzluk içinde kıvranışını seyretmek hoşuma gidiyordu. Ondan sonraki üç yıl en kötü yıllarımız oldu. gene odasına kapanıyor. . belki. bir kattan öbürüne çıkıp inerek. beni de farkeder diye düşünüyordum. İşlerimizi yoluna koyup. sonraları. pencerelerden boş boş bakarak geçiriyordu. bir öncekinin. bu sefer azıcık kararsızlık geçirirse de direniyor. ona cevap da verdim. yeni öğrendiği için. kendini oyalayacak yeni düşünceyi de bu boşluğun içinde buldu. benden oyalanacak bir eğlence. o günlerde vaktini. aklına gelen şey benim de ilgimi çekmişti.
Belki. soyluların sarayları değil. her gün daha çok sorulduğunu ekleyiverdim. düşünmeden. onların bunu sorduğunu bilmeden kendi kendine sormuş o. buradakilerin yaptıklarından çok daha fazla aynaya baktıklarını söyledim. Üç gün sonra. orada. tabii. çok sorulduğunu. Ama rahatlamış gözükmüyordu. öfkelendi: O da biliyormuş bunu. nasıl olursa olsun. yalnızca. işin üzerinde durması bile. bu sefer. Hayır. ama bir tek bundan değil. kendimi tuttum. Bunu söylerken aklımda bu sözümü dayandıracağım hiçbir örnek. sözü gene "onlara" getirmek istediğini görünce oyunu sürdürmek istedim. devam etmemi istiyordu. sürekli bana şarkı söylüyor. Hoca'nm kendi kendine hiçbir yere varamayacağını düşündüm. bensiz hiçbir şey düşünemeyeceğini yüzüne söylemek geldi içimden. bu sorunun. 64 hem de. Bu 63 â V sözümde bir alaycılık bulmuş olacak ki. Bu nakaratın nedenini değil. ama öğüt verir gibi demedim bunu. Yalnız kralların. biraz utanır gibi oldu. ama gülünçlüğün eşiğinde olduğunun da farkındaydı. cesaretim değil. onu cesaretlendirmek isteyerek cevap verdim. Bunu farketmesini istedim. söyleyiverdi: "Ben benim. hiçbir şey yoktu. Öfkelendi. gerçekten hayran da olurdum ona. Söylediklerime kelimesi kelimesine inandığını düşündüm. çünkü. anlamını düşünmesi gerektiğini söyledim. aynaya mı bakayım?" dedi alaycılıkla. bunu yaparsa. demedim tabii. tekrarlamamı istedi: Demek onlar bu soruyu soruyorlardı? Gülümseyerek kendisini onayladığımı görünce hemen öfkelendi: Onlar soruyor diye sormuyormuş bunu. onun da gülmesi gerekirdi. çünkü devam etsin istiyordum bu sefer. Niye kendisi olduğunu bilmediğimi söyledikten sonra. gülmüyordu. Düşünmesi için sustum. Ama bu keyif bana pahalıya patladı." dedi. Şaşırdı. ama Hoca'da bu işi yapacak cesaret yoktu. kardeşlerimden de biliyordum. Bana merakla bakıyordu. ben susunca sabredemedi. onun . belki de. Hoca.Bir akşamüstü evi tıkırdatarak gezinen ayak sesleri odama girip. Suratının istediğim gibi acıyla çarpıldığını görünce keyiflendim. O zaman. prenseslerin. ölümünden önce onun da öyle bir şarkıcısı varmış. ikimizin de hayatında. sıradan insanların evleri de. hem de nakaratın anlattığı şeyin farkında olduğumu göstermekti. konuyu yeniden açtığımda. aklıma. günlük ve olağan bir şeyden 62 sözeder gibi bana. ama cesaretim yoktu. halim yokmuş. duvarlara dikkatle asılmış aynalarla doluydu. "Hangi işte?" diye sordu beni şaşırtan bir merak ve saflıkla. hem bu gülünçlüğün. kulağının dibinde o türküyü söyleyen kendisinden başka biri değildi. ben de umutsuzluk ve korkaklığın cansıkmtısmdan onu izleyerek kurtulurdum. gerçek bir şey olurdu: "Ne yapayım yani?" dedi sonunda çaresizlikle. özenle çerçevelenip. kapıyı vurup çıkarken bağırdı: Ben aptalmışım. oyundan hoşlanacağını sezdiğim için. ben ona bu konuda yardım edemeyeceğim için iş ona kalıyordu da ondan. bu sefer. Hoş bir şakaysa bu. o sırada umut vericiydi. ama. Kulağın dibindeki bu şarkıcı ona rahmetli babasını hatırlatmış. "Yani ne yapayım. yalnız kendimden değil. ben benim. uyuşuk bir tavırla aynaya bakmasını söyledim. bu boşlukta delireceği geldi. hiçbir düşünce yoktu. Tekrarladı: "Aynaya mı bakayım?" Birden öfkelendim. Niye ben olduğumu düşünmesini söyledim. durup durup kendilerini düşündükleri için de bu işte ilerlemişlerdi. "Niye benim ben?" dediği zaman. belki. merak ettiği o sesin bu sözü neden söyleyip durduğuymuş! Cansıkmtısmdan. "Sanki kulaklarımın içinde bir ses. Onların aynaya baktıklarını. ama sonra gülümsedi: "Demek. Öfkeyle canını yakacak bir söz aradım. Beni zehirleyip öldürmekle tehdit ettiği için değil. açıkçası." dedi sonra tuhaf bir edayla. Nakaratın ciddiye alınması gerektiğini söyledim. sabahtan akşama kadar aynalara bakıyorlar!" Ülkemde bıraktıklarımla ilk defa alay ediyordu. öyle düşünüyordum: Bencil çocuklarda görülen cansıkmtı-sının böyle verimli. ah!" Az daha bir kahkaha atacaktım. ya da saçma sonuçlan olduğunu . ama onun türküleri başkaymış "Benimki hep aynı nakaratı söylüyor. onların ne yaptığı da kendisine vız gelirmiş. Bana düşen. soruyu istediği gibi cevaplamak istemiştim. basit bir içgüdüyle. onlar arasında. inanmadan hemen söyledim: Ne olduğunu insan ancak kendisi düşünebilirdi.
Artık yazmak için. iki ay içinde. biraz nazlandı. kardeşlerim. bu türden. Ama bahaneydi bunlar. aynaya bakılarak düşünürken yapılanların bu olduğunu sanı-yormuş. dahası. Hoca'nm beni zorlaması da gerekmiyordu. belki de yitirdiğim o güzel günlere duymam gereken özlemdendi. derken. o günlerde. küçük. 65 Önce. karanlıkta. herkesin düşünüp yazabileceği şeylermiş bunlar. orada herkesin yaptığının da bundan ileri olmadığım söyledim. benimle aynı masaya oturmak isteyeceği aklımda yoktu hiç. onun ölümünü ve benim öldü sanılıp onunla birlikte diri diri gömülme korkumu anlattım: Bunlardan hoşlanacağını biliyordum! Kısa bir süre sonra. bu işin nasıl yapıldığını ne kadar cesur olduğumu göre-cekmiş. çalışma ve düzen duygusunu birbirimize ancak böyle verebilirmişiz. Rüyadan istediğim gibi etkilendiğini görünce. yüzü gözükmeyen bir benzerimle anlaşıyor ve ikisi bana karşı işbirliğine gidiyorlardı. Ama. bir başka hikâyeye geçiyordum. bir rüyamı. esir düşene kadar yaşamış olmam gereken iyi kötü ne varsa düşledim ve yaşadım: Sonunda da bu işten zevk aldığımı farkettim. ilk sözüm öfkeyle söylenmiş bir abartmaydı. önce beğenmedi Hoca o yazdıklarımı. Önce. Uzun bir süre sonra. o sözleri onu kızdırmak için öfkeyle söylemiştim. Empoli'deki çiftliğimizde geçirdiğimiz o güzel günleri anlatan birkaç sayfa yazdım. annem ve anneannemle birlikte. Hem bu bitip tükenmeyen bekleyişten kurtulur. sonra. ama ben üsteleyince merakla ve utana sıkıla deneyeceğini söyledi. bundan fazlasını Hoca benden beklememeliydi. üstelik. Boş kâğıtla yüzyüze gelince bana duyuracak şekilde mırıldanmaya başlamasından da anladım bunu. biliyordum: Yalnız kalmaktan. Masanın iki ucuna oturup karşılıklı yazmamız gerektiğini söyledi: Bu tehlikeli konular karşısında tembelleşmek isteyen akıllarımız ancak öyle yola girermiş. istediğinin bunlar olmadığını her söyleyişinde. Ama beni dinlemiyordu. hem de aptallarıyla kendisini ayıran gerçek sınır çizgisini bulurdu. birkaç gün sonra. Babam ve kardeşlerimle çıktığımız bir av sırasında karşıma çıkan bir Alp ayısıyla gözgöze gelip nasıl uzun uzun bakıştığımızı ve kendi atları tarafından gözümüz önünde çiğnendikten sonra yatağında ölen sevgili arabacımız için hissettiklerimi 66 okuyunca da aynı karşılığı verdi: Herkes yazabilirmiş bunları. işi şakaya vurmak istedim. çocukluğumdaki bazı deneyimlerimden sözettim: Hiç sonu gelmeyen uykusuz bir gecenin korkusunu. ayrıntıları sevdirmeye çalışarak. benim Hoca'da eksikliğini gördüğüm cesaret de bu olamazmış çünkü. Önce. HocaJbeni öyle bir zorlamıştı ki. Hoca da. bu tür yazının onun da denemesi gereken bir iş olduğunu ısrarla söyledim. yazmak istediklerini peşinen onaylamamı bekliyordu. aynı anda aynı şeyleri düşünme alışkanlığını geliştirdiğimiz bir gençlik arkadaşıma duyduğum yakınlığı. Gülünç bulunmaktan korktuğu için. Birkaç cümle çiziş-tirdikten sonra çocuksu bir alçakgönüllülüğü hatırlatan bir gurur eksikliği ve merakla . bir şaka bile yaptı: Birlikte yazdığımız gibi birlikte aynaya da bakacak mıydık? Birlikte yazmak. bunları anlatmayı neden seçtiğimi açıkça bilmiyordum. odaya kilitlenmekten korktuğum için hayâllerimi yazmaya devam ettim. Saraydan çağırıyorlardı arada bir. düşünürken tek başına olduğunu hissetmekten korkuyordu. öfkeyle söylediğim o gereksiz sözlerden sonra. ama umut verici bir gelişme yoktu hiç. Onu hazırlamak için. ne olduğumu bir kâğıda yazmalıymışım. tembel kölenin aylak özgürlüğüne yeniden döneceğimi sanıyordum ben. Benim niye ben olduğumu anlamak için. ama bu dediklerime inanmaz gözüküyordu: Cesaretimi kanıtlamazsam yiyeceğimi azaltmakla. insanın ne olduğunun kendisinin düşünebilmesi de bir şakaydı. Bunun üzerine. tıpkı şimdi yaptığım gibi. ama hatırlanması hoş bir yığın anıyı keyif ve acıyla yeniden kurdum ve gözden geçirdim. Hoca'nm da yazdıklarımı okumaktan keyif aldığını görünce onu bu işe çekmek için uygun bir zamanı kollamaya başladım. daha önceden yazmayı kararlaştırdığım bir başka anıya.anlatmaya cesaret ettim: Gövdem benden ayrılarak. yanılmışım.gösteremediğini söylediğim cesareti. O yazmaya başlayınca. okuyucuyu inandıracağım bir şeyleri hayâl edip yazmak | zorundaydım. odaya kilitlemekle tehdit etti beni: Düşünüp. Böylece. aynalara bakmak gibi. göstermemi benden istediği için. o gülünç nakaratı yeniden ve daha yoğun olarak işittiğini söylü67 yordu.
Bu tekke macerasını biraz daha | anlattırmak istedim. ama o kendini okumaya vermişti. Ben onu aldatmış. İlk başta. şimdi. kısa bir süre önce Erzincan'dan ölüm haberini aldığımız Sadık Paşa'yı hatırladı. ama bütün bunların yazmaya değip değmeyeceğinden emin değildi pek. bu üslûbu ve hayat hikâyesini kendimin kılacağımı o zamandan sezdiğim için onu cesaretlendirdim. Bu yüzden i 70 0 yazdıklarım ve kendi geçmişimi. hayatı hakkında onbir yılda öğrenemediğim kadar şey öğrendim. hepsini yeniden yazmaya kalkıştı. Beni cezalandıracakmış. Böylece. zaten şimdiye kadar öğrendiklerim fazlaymış. en çalışkan ve en güçlü olanın da kendisi olduğunu öğrendim. suratını ya hatırlıyor. en becerikli. Annesi çalışkan bir kadındı.ayrıntıları öğrenmek istemem 1 onu şüphelendiriyormuş. I 1 onu yıllardır göremediği için duyduğu üzüntüden sözetti. Sonradan Padişahla birlikte gittiğimiz Edirne'de yaşıyorlardı. aslında aptalın J tekiymiş. Babası çok erken 68 ölmüştü. ama bu başlığın altına ötekilerin neden o kadar aşağılık ve ahmak olduğundan başka bir şey yazamıyordu. masanın öbür ucunda oturuyor düşgücümü bile zorlamadan aynı şeyleri yeniden yazıp gözümün ucuyla onu izliyordum. seçtiği hayatı sonradan benimseyecek kadar sevmeli. hayâl gücüme dayanarak yeniden kurarken sevdiğim ayrıntılara kapılmaktan korkmuyorum hiç. niye ben olduğunu şimdi de bilmiyordu. "niye benim ben" diye î yazmaya başladı. eline geçen parayla İstanbul'a gel. "Yakından Tanıdığım Aptallar" diye bir başlıkla sınıflandırdıkları üzerine birşeyler yazdı. Son bir heyecanla. Tabii. sağda solda küçük kâtiplik işleri bulduğunu. en dürüstleri de oymuş. bir daha evlenmişti. her sabah. sonra.I diğini. bir ara bir tekkeye dadandığını. Bana hakaretler etti. bir gece. Sonra. Selimiye Medresesi'ne kabul edilmişti. Dışarda pis bir yağmur vardı o gece. Dilinde ve tutumunda sevdiğim ve öğrenmek istediğim bir şey vardı. Sonra.1 kasma geçti: Elinde kalan son parayı kitaplara verdikten f sonra uzun bir süre nasıl okumaktan başka bir şey yapmadığını. Hoca'nm gerçek bir başarısı olduğunu düşünmüştüm: Kendini ayırabilmişti. Yor-ganaymış bu adam. onun iyiliğini ve kocasının kötülüğünü. Belki de. bir de üstüne o tür -kaba denilen cinsel kelimelerden birini kullandı burada. sonraları. kadınlardan da hiç sözetmedi. yeni bir şey öğrenmemişti. öfkeyle yazdıklarının hepsini yırttı. Öteki kocasından ise dört tane erkek çocuğu olmuştu. sonra. onlardan kurtulmasının. bilim merakıyla hemen gözüne girmiş. bitirecekken bir iftiraya uğramış. ama öfkelendi: Bütün bu yazılar hiçbir yere ulaştırmamıştı onu. 69 1 if» Birkaç gün sonra Doğu'dan getirtilen o pahalı ve temiz 1 kâğıtların üstüne. İnsan. O sırada tanımış onu. Gene de. ya hatırlamıyordu. Benim yazdıklarıma artık bir göz bile atmıyordu. hatırlamak istemediklerini boş yere t yeniden düşündürtmüştüm. Bu soruna bir daha dönmedi. Kardeşleri arasında en akıllı. seviyorum da. Bir ay süren bu yazı işinin sonunda. yazdıklarının yalan olduğunu söyledikten sonra. yalnızca para istemek için arıyorlardı onu. Kızkardeşleri dışındaki kardeşlerini nefretle anıyordu. çirkin ayrıntıları bir gün ona karşı kullanmak için merak ettiğimi söyledi. ama insanların ne kadar namussuz olduklarını anlatıyordu ki. bir baş. kendisiymiş. . Sonraları birçoğunu yaşadığım o korkunç gecelerden ilkiydi. benim de karşısında oturup yazmamı istediği için. erkek kardeşlerin hepsinin aptal olduğunu düşünüyordu. Okumaya en meraklı kardeş. ama oradakilerin J hepsinin alçak ve sahtekâr olduğunu gördükten sonra ayrıldığını öğrendim. sübyan okulunda hocalığı da o bulmuş ona. bir kere evlenmek üzere olduğunu yazdı. İlk kocasından biri kız biri erkek iki çocuğu vardı. Bunu ona söylediğimde öfkelendi. pişmanlığa kapılıp bütün yazdıklarını yırttı. tabii ki. iki günü uykusuz geçirdim. i ama ben bu konuyu merak edince şüphelendi. annesinin ölümünden sonra ona 1 haksızlık edildiğini. uzun uzun kızkardeşi J Semra'yı anlattı. ama. iki ay içinde.yazdıklarını bana göstermeye başladı: Yazmaya değer miydi acaba bunlar? Tabii ki onu onaylıyordum.
" 72 derken şakayla karışan bir öfkeyle sırtıma yumruk indiriyordu. haftalardır ben kötülüklerimi yazarken. o günlerde aklına neden takıldı bilmiyorum. ötekilerin çoğu eksik ve olumsuz olduğu için böyle yanlıştı her şey. bunu sezdiğimi söyleyince öfkelendiğini gördüm. Elbette. o gülünç ve korkunç kötülük günleri başladı! Beni sandalyeye bağlayıp masama oturttuktan sonra. Bu sefer. bir süre evin içinde aşağı yukarı gezindi. bunda bir oyun payı olduğunu çok iyi biliyordu." diye düzeltti sonra. merakla ve beni şaşırtan tuhaf bir haz ve korkuyla okuduktan sonra bana daha da öfkeleniyor. onların üzerine giderse asıl kendini bulacaktı. cezadan ilk söze-dişinde direnmeye karar verdim. Küstahça ekledim: Hoca benden de kötüydü. öyle olduğunu artık bana nefret etmeden bakabilmesinden de anlıyordum. karşıma geçiyor. söz dinleyen uslu bir korkak olduğum için onu cesaretlendirdiğimi düşünürdüm. bana istediği şeyi yazmamı emrediyordu. bunu kendisinin de bilmesi gerektiğini söyleyerek ona karşı çıktım. Saraydan daha da az arandığı. Gittikçe daha derin bir kasvete gömülen evden çıkıp bir geziye. Bir keresinde. sonuna kadar kendi olarak kalmaya razıydı. artık ölçüsünü kaçırdığı eziyeti arttırıyordu. benden ve kendisinden başka ilgilenecek bir şey bulamayacağına artık kendisini inandırdığı için. iyice canımı yaktıktan sonra. "Yazmanı istemiyorum. Karşı koydum. o an önemli olduğuna inandığım bir düşünce geldi ve söyledim: Hoca da kendi kötülüklerini yazmalıydı. Böylece. ama kendini tuttu. ama sırrını ondan saklıyormuşum.geçirdiğimiz ilk günleri hatırlatan bu ceza sözü. ben de. Ben öyle yapmıştım. evet.Onunla. benim yazdıklarımı okuduğu için. ama bunun ne olduğunu kendisi de bilmiyordu artık. Hoca karşıma oturup bu sırrı yazmamı «beklerken. o yalnızca seyrediyordu. Ama. Bazan." dedi. kendimi kardeşlerimden daha çok sevdirmek için kurnazca çevirdiğim dolapları. insan düşünerek beyninin içini de gözlemleyebilmeliymiş. Düpedüz vurmaya başlamıştı. o sırada aklıma kişilik özelliğim diye o geldiği için. o sırada. o da benim gibi olmak istiyordu. çünkü. yarı alaycılıkla da olsa sayfanın başına "niye benim ben" diye yazdım. kendi düşüncesinin içine bakarak da özünü seyredebilirdi. Ben biliyormuşum bunu yapmayı. "Artık bir şey yazmayalım. Bunun üzerine. bana korkak olmadığını söyledi. Aklında o benzetmeden başka bir şey yoktu: Tıpkı aynada dışını seyrettiği gibi. Astronomi çalışmalarına yeniden dönecekti. Yazdığımı tutku ve keyifle okuduktan sonra Hoca öfkelenmedi bile. herkes değil elbet. kötü. Belki de sahipleneceğini sezdiği bu geçmişin kötülüğüne katla-namadığı için isyan ediyordu. 71 ama her insan gibi elbette onda da olumsuz birşeyler vardı. onunla adam yerine konmadığını bilen bir saray soytarısı gibi konuştum. kötülüklerimi okudukça ve küçük çocuksu cezalarını arttırdıkça tuhaf bir güvene kapılıyordum ben: İlk defa onu avucumun içine aldığımı düşünmeye başlamıştım. yeniden bana geldi ve asıl düşünceyi yazmamız gerektiğini söyledi: Aynaya bakarken nasıl görünüşünü seyrediyorsa insan. ölçülü olmaya çalışarak söyledi: Başkalarıydı kötü olan. Belki de. Sonra. yalnızca. ben önümdeki kâğıtları kendi kötülüğümün abartılmış hikayeleriyle dolduruyordum: Çocukluğumun küçük hırsızlıklarını. Bana olan saygısını bütünüyle kaybetmek üzere olduğunu görerek korktum ve ilgisini ayakta tutmak için kendimi en ağır şekilde aşağılayan bir hikâye daha uydurdum. bana acıdığını gördüm. gittikçe artan merakını dür- . başkalarının kötülüğünden yakman Hoca'nm yazdıklarını okuyunca. İnsanın kendisiyle hiç mi hiç eşit görmediği birine duyduğu tiksintiyle karışık kötü bir duyguydu bu. Bir günahımı okuduktan sonra "seni namussuz. ama. bu kadar kötü bir insan olmaya nasıl katlanabildiğimi merak ettiğini seziyordum. belki de Gebze'ye gitmemiz gerektiğini söyledi. kıskançlık yalanlarını. gençliğimin cinsel suçlarını abarta abarta ve keyifle yazıyordum. çok kötü yanları olduğunu. korkak değildi. Hoca hatırlamaktan iyice bıkınca. Benzetmenin işaret ettiği parlak şey beni de heyecanlandırdı. O gün. Gene. Hoca onları. kendini tutamayıp tokat attığı da oldu. karıncaların hayatı üzerine daha ciddi bir risale yazmayı düşünüyordu. Gene de. düpedüz cansıkmtısmdan yapıyordu belki de bunları. Hemen masanın iki ucuna oturduk. Hemen. aklıma. çekingenliğimi anlatan bir çocukluk anısını yazmaya başladım. O sırada.
Hem. Ertesi gün. Artık beni sandalyeye de bağlamıyordu. üzerine sinen kokudan anladım. Yaptığı şeye önce o kadar inanıyordu ki. kendine olan güveni o kadar zayıftı ki. karşısında oturarak geçirdim. o bayağı kadınlarla yatmaya gitmiş. eğlenceli bir yalan arayan küçük şakacı çocuğun güvenini takındı. o gülünç "ben niye benim" sözünü sayfanın üzerine yazmaya bile üşendi. oyun gerçeğe donuverdi. i Kendini suçlayan birşeyler yazıyor. Bunun belirtileri de vardı zaten: Arada bir kendisiyle alay edip etmediğimden i emin olmak istediğini seziyordum. Benden tedirgin olduğu için masanın ucuna oturmam gerekmediğini de söylemişti. Gece gene kadınlara gittiğini görünce acıdım ona. kötü olmaya alışacağını söyledim. hemen! Ama merak da içine girmişti bir kere. yalancıktan da olsa kendini suçlar gibi yapmak Hoca'yı şaşılacak kadar. Oysa. evin kötü insanı ben değil de o olacaktı. bu işi vakit geçirmek için değil. Bir saray cücesinin soytarılıkları kadar ciddiye aldığı bu sözlerim yüzünden değil. işin ucunda. ama yıllardır biriken öfkem. bir şey öğrenmek için yapıyorduk. benden dikkatle sakladığı o itiraflarından birazını okuyup onu dikkatle aşağılasam. her sabah. bunu benim aptal oyunlarıma kandığı için değil. Bunu yaparsa benim benzerlerimin nasıl birileri olduğunu anlayacaktı. bana gösterecekti o kötülük itiraflarını. yazdıklarını ¦ 74 bana göstermeden yırtıyor. ama kaybettiklerini bulma umuduyla yeniden başlıyordu. Hoca'nın da gücü tükenmişti. korkulu bir rüyayı sever gibi kapılacağım ileri sürdüm. Sonraki saatlerde ağır ağır çözülüşünü seyrettim. Hoca'ya. Ama. günışığmın verdiği güvenle yeniden masaya oturdu. o eve. kendisi öyle istediği için yaptığını eklemeyi unutmadı. heyecanla gemiazıya almıştı. gece çok geç döndü. Yazdığı şeyi. onun gibi. en küçük ayrıntısına kadar tanıdığı birisinin büyüsüne. Kendini hor gördüğü için beni hor göremiyordu artık. hepsi yırtılıp atılmış. kendi de kendi kötülüklerine ilişkin birşeyler yazarsa ne kaybederdi ki! Üstelik yazdıklarının doğru olmasına. Birbirimizi sonuna kadar tanımak yeterince çekici bir iş değil miydi? İnsanın. Tabii.73 tüklemeye çalıştım: Benim nasıl öyle biri olabildiğimi anlamak için Gebze'ye gitmeden. kendine önceki günden de az güveniyordu. bana hakaretle bağırıp söylerken. artık köle ben değil de o. tahmin ettiğim gibi. saldırıya geçmek istiyordum. hâlâ kendi sağlam dünyasında olduğunu gözümün ucuyla görüyordum. korkutuyordu. ertesi gün deneyeceğini söyledi. Sonra. devam etti. karanlık çöktüğü zaman okumak için canattığım o yazıların tek kelimesini görememiştim. bu boş güverf çok sürmedi. benden-de utanıyordu sanırım. aptal dediklerinin neden öyle olduğunu anlamak vardı. elinde kalanların birazını daha masaya bırakarak kalkıyordu. bana yönelik bir gösterişle takındığı o yapmacıklı suçluluk duygusu da çok sürmedi. bu da iyi bir işaretti. Sözümona. Bunun çirkin bir gâvur oyunu olduğunu. kendini o gün yazacağı kötülüklerin üzerine çıkarabileceğini sanarak. belki de huzurunu} bozmadan kurtulurdu. ben de kantarın | topunu kaçırmıştım: Hoca'yı kendinden biraz daha | şüpheye düşürebilsem. merakına ve benim gevezeliğime direnemeyip. Kısa bir süre içinde. | bana öyle geliyordu ki. Böylece. ya da onlara kimsenin inanmasına gerek de yoktu. aklma ilk gelen j şeyi yapıp masadan hemen kalksaydı. ama bütün günü yavaş yavaş başka bir insan oluşunu keyifle gözlemek için. bir gün önce kaybet75 tiklerini kazanma umuduyla masaya oturuyor ve akşam. Akşam masadan kalktığında. ona küstahça cevap bile verdim: O kadar üzülmemesini. takınılmış alaycılık endişeye. bana göstermeden karaladı. köleliğimin en keyifli günü oldu. Ertesi öğleden sonra onu işe devam etmeye kışkırtmak için. son bir kere. kendine güvenemeyen | bütün zayıf insanlar gibi . her seferinde kendine olan güven ve saygısını daha da kaybetmiş olarak. böyle küçük oyunlarla yaralanmayacak kadar güçlü olduğunu söyledim. çok memnundum. İntikamımı almak. onunla geçen ilk günlerimde bir yanılsamayla varsaydığım eşitlik duygusunu sonunda bulduğumu düşünüyordum. sonra. Belki de* benim bakışlarıma katlanamadığı için evden çıktı gitti. bir gün işine yarayabilirdi bu bilgi! Sonunda.
"Seni seni. sudan kötülüklerden 76 oluştuğunu düşünürdüm. Kendisini bu kadar hor görmesine yolaçan o itirafların neler olduğunu çok merak ediyordum. sonra da azat kâğıdımı küstahça isteyecektim. hıyarcıklar çıkıyormuş. . ama kendi evinin nemli karanlığına kapanmadan önce. benim durumumdaki birinin kendine yeniden güven duyacağını tahmin edebiliyorum: Hoca'ya farkına vardırmadan bir keşif yaptırdığımı. insan yaşlılığında. haberi nasıl duyduğunu sordum. bunu anlamak için hastalığın ateşiyle geçirdiği üç günü oluyormuş insanın. ama yumruk vuramıyordu artık. kendi üstünlüğümü hiç olmazsa." diyen o bakışla bakıyordu. Şimdi. bir ateş bastırıyormuş. küçük gündelik konularda benim düşüncemi daha çok soruyordu artık: Kıyafeti yerinde miydi. kendisinin ve benzerlerinin pek kesin ve açık olmasa da zayıf noktalarını ortaya çıkardığımı söylemiş olmalıyım! Yalnız onun değil. kendi kendime de olsa. ötekilerin de canına okuyacağım günlerin uzak olmadığını düşünmüştüm herhalde. uşağına evde olmadığını söylettirdi ama dayanamayıp arkamdan seslendi. Gene de inanmak istemiyordum. hâlâ Hıristiyanlıkta direndiğim için 78 korkuyormuşum! Beni azarladı. Ölçüyü ne kadar kolay kaçırabiliyormuşum! Bir sabah bana getirdiği bir haber her şeyi değiştiriverdi. tu-tuklaşmıştım. kimi zaman ciğerlerden kan geliyormuş. öteki Osman Efendi kapısını yumruklar gibi çalmama rağmen önce içeri almadı beni. Ama. burada mutlu olmak istiyorsa Müslüman olmalıymış insan. sokaklara fırladım. Her mahalleden üçer beşer gittiğini ekledi. Nasıl oluyor da. ne de dokundu bana. Biri. elyazısını güzel buluyor muydum. veremli gibi öksürerek ölenler de varmış. hastalık belirtilerini sordum. korktuğumu söyledi bana. Geçmişimi de unutmuştum sanki. belleğim rengini kaybetmişti. uzak bir şehirden sözeder gibi söylediği için inanamadım önce. taşman o tabutları hiç görmüyor muymuşum? Sonra. pencerenin önünden geçen insanlar o kadar sakindi ki. ne elimi sıktı. özgürlüğümü kabul ettirecek. bir hafta önce ateşler içinde bağıra bağıra ölmüş. rahat-1 lasın. Mahallede tabutunu yüklenmiş bir topluluk görünce sinirlerim iyice bozuldu. durup dururken ölüve77 renler çoğalıyor. hikâyemi okuyanlar Hoca'mn benden öğrendiği kadar benim de ondan öğrenmiş olmam gerektiğini anlıyorlardır artık! Belki de. ayrıntıları öğrenmek istedim. kötü olduklarını kanıtlayarak onları yıkacaktım: Sanırım. gerekiyordu sanki. Kiminin kulaklarının altında. kimi zaman yaralar da patlıyormuş. onu aşağılamayı alışkanlık edindiğim için itirafların birtakım basit. hikâyemin ve düşlediğim hayatımın dengesini bozmayacak kadar Hoca'ya yakışacak kötülüğü bulamıyorum bir türlü. Oııbir yıl boyunca burada tanıyabildiğim İtalyan dönmelerini aradım. koltuk altlarında. Ertesi sabah. sonra. verdiği cevap iyi miydi. ülkeme dönünce serüvenlerim ve Türkler üzerine yazacağım kitapların ayrıntılarını düşünüyordum.benden onay beklemeye başlamıştı. hastalık gerçek mi diye soruyormuşum. çocukları bahçesindeki elmalan yiyor. hikâyelerde bile daha çok aradığı için böyle düşünüyorum şimdi. Hoca'ya. geçmişimi inanılır kılmak için. Mırın kırın edemeden beni serbest bırakacağını düşlüyor. Yıllarca birikmiş kinimin heyecanıyla coşmuş olmalıyım. suratımdan anlamış. tersaneye gitmiş. dışarıda her şey o kadar olağan. birisine. cami avlularmdaki kalabalıkları görünce korkuya kapılarak hızlı hızlı eve döndüm. hâlâ. kendisinin de bir yumruğu hakettiğini düşündüğünden emindim. tek bir satırım okuyamadığım bu itiraflardan bir-ikisini ayrıntılarıyla kurayım. başka. Herkes onun vebadan öldüğünü yeni anlamış. 1 ne düşünüyordum? Umutsuzluğa kapılıp oyunu bı-I rakmasm diye kendimi bazan aşağılıyordum ki. Bakmışlar ki. vebanın varlığına inanmam için telâşımı benimle paylaşacak birini bulmam. O günlerde. simetriyi. karnında şişikler oluyor. Felâket anlarında insanın üzerine sinen o aptallık ve şaşkınlık vardı üzerimde. Hoca okuluna gidince. Hoca bana güldü: Merak etmemeliymişim. kendini iyice aşağılattıktan sonra. Namaz vaktiydi. yakalanırsam hiç şüphelenmeden anlarmışım yakalandığımı. Şehirde veba çıkmış! Bunu istanbul'dan değil de. dediğimde. Heyecanla bizim mahalleyi sordum: Duymamış mıyım. tavukları da duvarından içeri giriyor diye bütün mahalleliyle kavgalı olan duvar ustası. yeni adıyla Mustafa Reis. bir hastalık olduğunu anlamışlar! Belki de veba değildir diye düşündüm.
halimi görünce sevindiğini sezdim. Pervasızlığından bir an korkmuştum. Suçlarımı ortaya dökerken gösterdiğim cesaret basit bir arsızlıktan ileri geliyordu! Oysa. Yatalak bir kadın gibi bir odaya tıkılıp günlerce pencereden dışarıya bakmak sabrımı taşırmıştı. masa başında konuştuklarımız. cesaretle yazar göründüğüm kötülüklerimin üstüne çıkmış değildim hiç. Benim sana inandığımdan çok. aklına vebadan da korkunç şeyler getirmiş! Ertesi öğleüstü çocukların hepsine tek tek dokunduğunu söyleyerek ellerini bana doğru uzattı. Gerçi ilk günlerdeki kadar da sakınmıyordum kendimi.ama sözlerim beni daha da hor görmesinden başka bir şeye yaramadı: Vebadan korkmuyormuş. Yazılmışsa orada da gelir ölüm bizi bulurmuş. onları soğuk soğuk üzerimde gezdirirken Hoca sorardı: "Korkuyor musun?" Kıpırdamazdım. ölümün yakınlığını bilmemesinden ileri geldiğini saf saf söyledim. hastalığın bulaşıcı olduğuna inanıldığını söyledim.. öfkesini daha 81 da arttıracağını bilirdim. insanların birbirleriyle ilişkiyi en azma indirmesi. asıl şimdi yazma-hymışız. burnunu . gene ötekilerin neden öyle olduğundan başka bir şey yazmadı. suçsuz olduğuna onu gönül rahatlığıyla inandırmıştı. bağırmak geliyordu içimden. Ölümünden sakmabile-ceğimizi anlattım. ama Hoca üzerime üzerime geliyordu.Hoca okuldan dönmüş. korktuğumu. Ama sonunda. o sıralarda karar Verdim. öyle işte! Parmakları benimkilere benzemezdi. Aptalca inandığım bu açıklamadan tiksinerek onunla mücadele etmeye karar verdim. Hoca'mn bu günlerde geçirdiği o kararsızlık en küçük kötülüğün üzerinde kılı kırk yararak dikkatle durmasmdandı. Yazdıklarını bana ilk defa gururla gösteriyordu. Arada bir evden fırlayıp sarhoş gibi sokaklara çıkıyor. Korkiısuzluğun boş gururundan kurtulsun istedim: Heyecanımı denetlemeye çalışarak bütün tıbbî ve edebi bilgimi ortaya döktüm.so Veba hızla yayılıyordu ama. Niye ben olduğumuzu. Neden korkuyorsun?" Bazan elini itip dövüşmek gelirdi içimden. eve kapanıp dışarıyla ilişkiyi kesmek. Bu söylediklerine inanıp inanmadığını birbirimizi kaybedene kadar anlayamadım. Hipokrat'dan. gözlerini bozma pahasına saatlerce gökyüzünü izleyişinden. Beni korkak bulduğu için kendine olan güveninin arttığını görüyor. kendini aptallarıyla aynı kefeye koyduğunu ve benden önce kendisinin öleceğini söyledim." Masanın iki ucuna oturup birşeyler yazmamız gerektiğini de o söyledi. ölülerin kireçli kuyulara gömülmesi. ama bunun. gözleri umutla parlıyordu. çarşı pazar alışveriş eden kadınlara. Boccacio'dan aklımda kalan veba sahnelerini anlattım. yakınlarını gömdükten sonra kahvelerde toplananlara bakıp vebaya alışmaya çalışıyordum. bu yüzden de benim korkakça saçmaladığım gibi. o korkulu oyunlar aklıma gelince kuşkulanmıştım da. ama bir rüyadaki gibi bağıramıyordum: Hoca'ysa. Hoca'nm korkusuzluk dediği şeyi öğrenemiyordum bir türlü. ama sonra. vebaya yakalananlara dokunulmaması. dükkânlarında iş gören esnafa. ona on yıllık çalışmasını hatırlattım. Niye korkuyormuşum? Günlerdir kâğıtlara yazdığım o kötülüklerim yüzünden mi? Bunu söylerken gülümsedi. Hiç kıpırdamadan beklerdim. okuduklanmdan utanmamı beklediğini düşününce tiksintimi saklayamadım ve Hoca'ya. Dönüp dönüp sözü karşılıklı yazdığımız kötülüklere getiriyor ve beni öfkeden çileden çıkaran bir kendini beğenmişlikle hep aynı aklı yürütüyordu: Ölümden bunca korktuğuma göre. çok sonraları keşfettiğim bir alaycılıkla bana korkusuzluğu öğreteceğini söylüyordu. Suçlu olduğun için korkuyorsun. Burana kadar günaha battığın için korkuyorsun. çünkü hastalık Allah'ın takdiriymiş. Hoca'nm da o kalabalık okula gitmemesi gerektiğini söyledim. ya da İstanbul'dan kaçmaya çalışmak fayda-sızınış. "Korkuyorsun. sinirleniyordum. Nedense. kozmoğrafya kuramı için harcadığı yıllardan. dokunmak istemediğimi görünce keyifle yaklaşıp sarıldı bana. "Ben söyleyeyim neden korktuğunu. Bu son dediğim. Bütün gün boyunca insanlara değdirdiğini söylediği ellerini. Korkusuzluğunun. Uykudan uyanır da akrebin üzerinizde gezindiğini görüp taş kesilirsiniz ya. Thukidides'den. insanın öleceği varsa ölürmüş. geceleri bana doğru uzatıyordu. ben. . Şimdi rahatlamıştı artık. veba karşısında duyduğu derin korkusuzluk. Bunun üzerine. En etkili silahımın bu söz olduğuna. gönül rahatlığından değil. sen bana inandığın için korkuyorsun. Birazcık alışacaktım da belki.
hem de ilk karı olarak aldığım hatırlattı» Hoca. benim onun . gökyüzünü saatlerce seyretmekle içindeki şeytanı yatıştıramadığı için. temiz ve serin yataklarımızda huzurla uyurken. Bunun üzerine. evin uyuşuk kedisi gibi bir kenara çekilip dinliyordum. eve geldi. o günlerde. Hoca'nm vebayla birlikte takındığı huzurun sarsıldığını gördükçe. söylediklerim onu meraklandırıyordu. merceklerle oynayıp tuhaf saatler yapmasını kimse iyiye yormuyormuş. yıllar sonra birlikte Padişah'a yapacağımız şeyi. arka bahçemizde işleri bizim yerimize gören çelik araçlar kuruyorduk. hem. ama konuğumuzun aklına Hoca gelmiş. yemeğini çömelip bağdaş kurarak değil. ama istese bile dul kadın almayacağını söyledi. bana soruyordu: Ne anlama geliyordu bu saçma rüyalar. bardağı başka bir şey taşırdı. misafirimiz Mu-hammed'in. benden önce kendisinin öleceğini. o gün okuduğu benim mutluluk rüyalarını hatırlatıyordum. yalnızca oğlanlardan hoşlandığını. alacağı malı kötüleyen tüccarın hırsıyla ekledi: Hoca'nm. Bunun üzerine.. korkmayanların bilgisizliğini. Sonra misafirimiz baklayı ağzından çıkardı: Halasının kızı. beklemediğim kadar kaba bir tepki gösterdi: Evlenmek istemediğini. yıldızlara bakmasını. annem. üç boyutlu güzel insanlar olmakla kalmıyor. ama mahalleli. Tabii. bizim mahallede oturuyormuş. şüpheleriyle | birlikte cezalarımı da arttmyordu. Bir gün. bu sefer. kendi ölüm korkum azalmıyordu ama. babam ve ben. kadınlardan değil. tuhaf burunlu komşumuz. çünkü mahalleliden biliyormuş kendisini evlendirmek isteyenleri kabul ettiğini. ben onları gerçekten görüyor muydum? Böylece. rüyalarda yaptığım resimlerdeki insanlar. Anlamla hareketin bir olduğu o düşleri.kitaplardan çıkarmadığı günlerden sözettim. gâvurlar gibi masaya oturarak yediğini. ama gene de. bu rüyaların kendisini ölümsüz bilginin karanlığına çekecek şeytanî tuzaklar olduğunu sezmiyor değildi. O sırada yazdıklarımı okuyunca. Ben. bunu gece eziyetleriyle ödü-yordum. korkunun yalnızlığından kurtulduğumu sanıyordum. kitaplara keselerle para verdikten sonra onları yere atıp içinde peygamberin adı olan sayfalann «4 üstüne bastığını. tıpkı vebada olduğu gibi. Bahtsızlığımı unutmak için. şiirli bir dille özene bezene kaleme alırdım: Evimizin bitişiğindeki ormanın ağaçları arasında yıllardır öğrenmek istediğimiz sırları bilen insanlar vardı. Ama bu söylediklerim değil. ilk önce ben ona yaptım. Konuğumuz. Hoca'ya kendisinin de pek bir matah olmadığım sezdirmek istedi: O inanmıyormuş. teker teker bunların farkına varıyorduk. her soruşunda kendisine olan güveninin birazını yitirdiğini bile bile. biz. vebadan sakınıp yaşamak varken. ama boşuna mücadele etmediğimi anlamıştım 83 bir kere: Ellerini bana yaklaştırdıkça. Sözlerim. ama gene de Hoca'nm rüyalarını merak ediyordu insan! Açıkça alay ederek dinliyordu beni. Hoca. yanda bıraktığı yazılarını. hiç olmazsa. bana olan yitirilmiş saygısını yeniden istemeye istemeye bulur gibi olduğunu sezdim.. Hoca'ya. her şeyi unutmak için. şundan bundan uzun uzun konuştular. çerçevelerinden çıkıp aramıza da karışıyorlardı. o dul kadını işittiğini. okuldaki öğrencilerinden birinin babası. Birçok isteyeni varmış şimdi. rüyalarımızdan ikimizin geleceği için sonuçlar çıkardım: Hastalık bir kere bulaştı mı. gölgelerimiz güneş batınca yok olmuyor. kocası geçen yaz sonunda aktardığı damdan düşünce dul kalmış. öğle uykularımda da sık sık gördüğüm mutluluk rüyalarıyla sayfalar doldurmuştum. ormanın karan82 lığına girmeye cesaret ettiğiniz zaman onlarla dost oluyordunuz. Kendi halinde bir adamcağıza benziyordu. Hatice'yi dulluğuna bakmadan. boşuboşuna ölüvermenin ne I kadar saçma olacağını söyledim. günışığmda yatağına yatıp evinin kirli tavanını seyrettiğini. onun Hazreti Hatice'nin tırnağı bile olamayacağını söyledi. öğrenilmesi ve yaşanılması gereken binlerce küçük şeyi bir bir elden geçiriyor ye hiç de yorulmadan. Hoca'nm düpedüz keçileri kaçırdığını söylüyormuş. yalnız geceleri değil. hastalığın Hoca'ya bulaştığını da söylemek zor değildi. ama soruyu soracak kadar gururunu kırdığı için de pek üzerime varamıyordu. anlatırken görüyordum. ben onun üzerine gittim. Hoca. insanın bilimden de kaçamayacağı açık bir şeydi. uyandıktan sonra.
ama kendisinin de vebadan korkmadığını belirtti. ramazanda oruç yediğini ve vebanın da onun yüzünden yollandığını söylüyormuş mahalleli. bizim ikiz kardeşler olduğumuz yolundaki dedikodusu için ne düşündüğümü sordu. Salgının gücünü yitirdiğine kendimi inandırmaya çalışıyordum. Odama girerken. Bir bahane bulup güneş batana kadar bahçede kaldım. ama çok sürmedi bu. bana ağabeylik etmeyi yakıştırmıştı." Ancak böyle oyalanabiliyormuş." Mintanının düğmelerini çözmüş. veba hıyarcığı kadar büyük ve geniş değildi. çarşı pazar alışveriş edenlerle doluydu. onları nasıl düşünüp özlediğimi okudum. Misafiri savdıktan sonra. birşeyler yazalım. masanın iki ucuna karşılıklı oturmuş. bunu içtenlikle söylediğine karar verdim.ikiz kardeşi olduğumu." dedi Hoca. Eve kapanmaktan sıkıldığım için.5 İM İM r Hoşuma gitti bu soru. küçük. ama Beyazıt Camii avlusundan arka arkaya çıkan tabutları görünce sinirlerim bozuldu. Hem. Ama okulu ve arkadaşlarımı da çok seviyordum. ağaçlara çıkmışlar." Yaklaşıp dikkatle baktım. Tıpkı. tatilde yanıma aldığım kitapları bir su başında tek başıma okurken. ama aklımda gidilecek bir yer yoktu. hiç öyle pire ısırığı görmediğimi söylemedim. Hoca seslendi: "Gelip bir baksana şuna. vebadan korkmayanların bu herif gibi aptal olduklarını söyledim. akşamüstü sokaklara 1 çıkmıştım: Bir bahçede çocuklar. kırmızı bir lekeyi işaret ediyordu. 8. yazdığı o rüyayı. lambayı yakıp ortasına yerleştirdiği masaya oturmamızı istedi. Nedense. ama niye gösteriyordu bana? Yüzümü daha fazla yaklaştırmaktan korktum. "Ne yazıyorsun?" Mühendislik okulunun ilk yılı bitip de tatil başında tek atlı bir arabayla evime dönerken nasıl sabırsızlandığımı yazmıştım. Çok sinirliydi. Benim rüyalarıma özenerek bir rüya da o yazmıştı. bana takıldı. kahvaltı ederken. Hoca'nm acılar içinde öleceğini düşünüyordum. ama görülmediği her şeyinden anlaşılan uydurma bir rüyaydı bu: Biz kardeşmişiz! Kendine. ben geçerken artık susmuyorlardı. iri bir sıcak ülke böceği olmalıydı. ama pek fazla da gururumu ok-| şamadı. Kısa bir sessizlikten sonra. "Her yeri böcek sardı. son zamanlarda unuttuğu "aptallar" nakaratını tekrarlayıp duruyordu. Birşeyler yazmalıymışız. Ama yazamadı. Ben de . Akşam yemeğine oturduğumuzda Hoca neşeli gözükmeye çalıştı." dedi. Ertesi gece vebadan ölmekten korktuğunu' söyledi. ama. Tedirgin oldu. rüya diye Hoca'nm yazdıklarını okuyunca onu kendimden de gülünç buldum. önümüzdeki boş kâğıtlara birşeyler çiziktiri-yorduk. o boş boş oturuyor gözünün ucuyla bana bakıyordu. Gülünç buluyordum kendimizi! Sabah. birden bir sır verir gibi fısıldayarak sordu: "Hep öyle mutlu mu yaşıyorlar orada?" Sorar sormaz pişman olacağını sandım. Masaya oturalım. biraz sonra başka bir şey aklıma 86 geldi. geceleri gezen. büyükçe bir böcek ısırığı gibi. mahallelinin. Karanlık çöktükten sonra. Hoca bir öfke buhranı geçirdi. Sessizce yediğimiz yemekten kalktıktan ve rüzgârsız ve sakin bir karanlık çöktükten çok sonra Hoca: "Canım sıkılıyor. Hoca. ama hayâletimsi hayvanın adı dilimin ucuna bile gelmiyordu. renkli | ayakkabılarını da aşağıda bırakmışlardı. bu sefer gerçekten gördüğünü söyleyerek gece-J yarısı beni uyandırdı. "Öyle değil mi?" Parmağının ucuyla şişliğe dokundu. hafif bir şişik. "Efkâr bastı. kızarıklığın iki gün içinde şişerek bir çiçek gibi açıp patlayacağını. "Böcek ısırığı. İki gün sonra. ben de uslu uslu onun bilimsel sözlerini dinliyormuşüm. bitip tükenmeyen kış gecelerini geçirmek için fal bakan iki bekâr erkek gibi. acele acele eve döndüm. bir şey söylemedim. kırmızı bir lekeydi. "Yoksa pire mi?" Sustum. Belki de bahçede hızla yeşeren otlar arasında gezindiğim için. şakalar yaptı. itişip dövüşenlerle onları ayıranları keyifle seyredenler vardı. gö-\ beğinin altındaki küçük bir şişliği. ama nedense I aldırmadım. çeşme başlarında | kuyruk olan geveze kadınlar. Ben gönül rahatlığıyla yazarken. Ertesi sabah. Artık evde durmamam gerektiğini seziyordum. Ona son bir darbe vurmak için. Ötekilerle aynı duyguları paylaşmaktan. ama hâlâ çocuksu bir merakla bana bakıyordu. elini kolunu koyacak yer bulamıyor. okudum. gerçekten de böcek ısırığına benziyordu o leke. Belki de doğruydu. ya da öyle görünmekten duyduğu huzurun sonuna geldiğine karar verdim.
teraziler yüzünden. bana dokunsana!" Dokunmadığımı görünce neşelendi. büyüyüp tek başına gideceğini düşlüyormuş. annesi bazan ağ-larmış. Tunca taşıvermiş. Oysa. emin misin. "ne çıbanı bu?" Sustum. Görüntümden utandığım için bir adım attım. Dedesi onlara hikâyeler anlatırmış." deyiverdi. haksızlığa uğramış birinin öfkesi. annesi onlara helva alırmış.fısıldadım: "Ben mutluydum!" Yüzünde hafif bir kıskançlık belirdi. ama korkutucu değildi. pencere kapalıydı. bağırdı: "Gelsene diyorum!" Cezalandıracağı bir öğrencisi gibi korkuyla yaklaştım. "Dokunmadan nasıl anlarsın. bir keresinde yolunu kaybetmiş. ona bu yüzden yaklaşamadığıma inanmak istedim. Hoca susunca. bizi tuhaf bir kardeşlik duygusuyla huzursuz ederek birbirimize yaklaştıran bir sessizlik oldu. Çekine çekine anlattı: Edirne'deyken. kavak ağaçlarının gölgelediği kısa. su sesi de olurmuş. bir hekim tavrıyla gözlerimi o şişkinliğe. Hoca da hep. Hoca uzun bir süre bu tedirginliğe dayandı. sonra. çıkarılan bir elbisenin hışırtısını duyarak korkuyla döndüm. Su kıyısındaki kavakların arasında bir yerleri varmış. bir böceğin ısırdığını söyleyecektim. Sanki başka şeylerden sözediyordu. yıkanmaktan nefret eden çocuk gibi gömleğimi çıkardım. kimse görmeden yiyelim. arkama geçti. Şişkinliğin üzem rinde gezdirdiği parmaklarını yüzüme yaklaştırdı. Az sonra. Sabah. üçü ayaklarını suya doğru uzatarak oturur. bilmiyorum. ağlamaya başlamış. Hoca'yla kızkardeşini ve erkenden hazırladığı muhallebi kabını alır. Oda sıcaktı. ama hastaneyi daha. dermiş. aynanın karşısına geçmiş. O da anladı. güzel hastane yıllarca temizlene-nıeyen pis kokulu lanet bir çamurun içinde kalmış. Belden yukarısı çıplaktı. bazan kızıyla birlikte dedenin hikâyesini dinlermiş. "Gelip baksana şuna. ama bir yıl. kaplar. başımı yaklaştırmış. ama çıbandan korktuğumu biliyordum. akarsuyun sesi. üzerinde utançtan çok öfke vardı. hastalar ve onlara şifa veren o renkli şişeler. dönüp bakmak istiyordum da bakamıyor. belki de beni ürperten aynanın soğukluğuydu." Yerimden kıpırdayamıyordum. 88 çekildikten sonra da. . annesi ve kızkardeşiyle Beyazıt Camii Dârüşşifa'sma giderlermiş. oniki yaşındayken. Hoca gene sustuğunda birbirimize yakın değildik artık." O kelimeyi duymazlıktan geldim. birşeyler mırıldanıyordum. fenerinden ışık alan büyük bir kubbenin altında. "Dokunsana!" dedi Hoca. üzerine lambanın ışığı vuran göğsünü ve karnını dikkatle inceliyordu. dedenin verdiği boş kabı alıp dönerlermiş. "Korkuyorsun. uzun bir süre çekilmemiş. Abdullah Efendi'nin odasını buluncaya kadar bütün hastaneyi oda oda gezdirmişler ona. Ama dedesi ölünce oraya bir daha gidememişler. Önce. hastalar yataklarından çıkarılmış. Tiksintiyle irkildiğimi görünce bir kahkaha attı. daha yürüyemeyen öteki kardeşi komşulara 87 bırakır. ne gölgeyi görebiliyordum ne Hoca'yı. çıkarsana üstünü!" Üsteleyince. ama eğlenceli bir yoldan giderlermiş. Sonra. annesi. Korkmadığımı kanıtlamak için başımı daha da yaklaştırmıştım. ama bir yerden serin bir esinti geldi. daha önceden beni de bir kere bir yerde ısıran tuhaf bir böcek olmalıydı. bir ara. annesinin babası midesinden hasta olduğu için. hastanenin odalarını dolduran kirli ve bulanık su. "Ölümden korkuyorum." dedi. ama adı aklıma hâlâ gelmiyordu yaratığın. Hoca severmiş o hikâyeleri. "Allahım. "Veba hıyarcığı diye korkuyorsun. anlamasın diye. hoşlanmıyordum bu yakınlıktan. Masadan kalkmıştı. basit bir böcek ısırığından korktuğum için alay etti benimle. ama çok sürmedi bu neşe. ama eve gelmeden önce. masanın ortasında duran lambayı aldı. yakındaki bir evin kaba kapısı düşüncesizce ve gürültüyle kapandıktan sonra söyledi: Bilime ilgiyi ilk defa o zaman duymuş. gözümün ucuyla odanın içinde gezinen gölgesini görüyordum. "Sende yok mu bu çıbandan. kimse görmeden yerlermiş. çok sevdiği için yanlarından kaçıp etrafı seyredermiş. değil mi?" dedi sonunda Hoca. sonra. Çıplak gövdesine bu kadar yaklaşmamıştım hiç. Bir keresinde akıl hastaları için çalman müziği dinlemiş. içinde tuhaf ve renkli şişelerle kapların pırıl pırıl parladığı başka odaları da gezermiş. birlikte yola çıkarlarmış. kızarıklığa dikmiş. Sonra. bir kötülük bekleyerek endişeleniyordum sanki.
aynada benim gövdeme başımı yaklaştıran Hoca'nm yüzünü yandan görüyordum. tutulup kalmıştım sanki. parmaklarını karnımda hissettim. koltuk altlarımı. çocukluğumda dinlediğim o korkulu hikâyeleri severmişim. herkesin söylediği o kocaman kafa gövdeme doğru eğilmişti. ama aynanın karşısından j çekilmiyordum. Yeni. korkuyu yaşama] biçimi. diye düşündüm. aynanın içindeki simetriyi hiç bozmadan. her şeyi beni denemek için yapıyormuş. benimkine benzediğini.] bardaklara. benden önce davranıp vebanın ve aynanın içindeki korkuyla oynayabildiği için onu. kendi korkusuyla oynamak için. hiçbir şey düşünmediğimi söyledim. Arkama geçip. şimdiyse. ama nasıl bir şey olduğunu şimdi de açıkça ya. nesnelere bakıp konuştu biraz. Aklıma gelmesi bile gülünçtü. nesneler de. j "Nasıl korktuğunu biliyorum artık.." Elini omuzuma koyarak yanıma geçti. bu oyunu da bir yana . kıskanıyordum. vebadan baştan beri korktuğunu ileri sürdü. Anladım dediğini. Böyle düşünürken. "onlar" nasıl düşünüyor. Sadık Paşa'nm kapısında beklerken onu ilk gördüğümde de bu duyguya kapılmıştım. o tuhaf | benzerliğin büyüsüyle beni dehşete düşürmek isterken .i 92 yamayacağım bu biçimin de.» şimdi söyleyebildiğini ileri sürdü. böcek seni ısırmamış. ama yanıldığını düşünüyordum ben: Kelimeler de aynıydı. az önce hareketlerimi taklit ederken yaptığı gibi. "Burada da yok. ben olduğumu anlamak için: Aceleyle elimi saçlarımın içinde gezdirdim. kötülük.! ama büsbütün saçma ve çaresiz bulmuyordum onu:] Haklıydı. öğrenmek için değil. daha önce göremediği için söyleyemediği şeyleri. Kurtulmak için bir hareket yaptım. oysa tam tersini yapıyorum." Baktım ve lambanın çiğ ışığı altında. İkimiz birmişiz! Şimdi. Elim kolum bağlanmış. aynanın karşısında takındığı bir şey. yapmaya gönlü bir türlü razı olmadığı için de. diyordum. ve benden çok kendisi heyecanlanıp coşarken. onun da benim gibi biri olması gerektiğini düşünüyordum. 91 Yalnızlığını hissettikçe kötülük yapmak istediğini seziyordum. olmam gereken birini görmüştüm. O zaman." dedi. o korkudan ben de payımı alayım diye. "onlar" diyordu gene. boynumu. kaçmak istiyordum. sanki benim. Onunla geçirdiğim gecelerin en korkuncuydu. ama lambanın ışığında arsızlaşan o sakallı kafanın kanımı emmek üzere olduğunu düşündüm bir an! Demek ki. aynada görmeye katlanamadığını. kafasına bir şey vurmak istiyordum. yalnızca korkutmak için konuşuyordu çünkü. olan tek şey korkusuydu. Ben sen oldum!". ama korkunun merakıyla gözümü alamadığım dehşetimi de tekrarlıyordu: Arkadaşının sözlerini ve hareketlerini taklit ederek onu sinirlendiren bir çocuk gibi neşelendi sonra. o an ne düşündüğümü sordu bana. yeni bir oyun olduğunu düşünüyordum. Dertleştiği bir çocukluk arkadaşıydım sanki. bu bana çok açık bir gerçekmiş gibi geliyordu. ensemi| sıkıştırarak aynanın karşısında beni tutuyor. Bakışını aynanın dışına] taşırarak lambanın aydınlattığı yarı karanlık masaya. Sonra. Ruhumu zehirlemek için. Ensemi] sıkan parmakları gevşemişti.çerçevenin dışına çıktım. diye düşündüm birden. Parmaklarıyla ensemi iki yanından sıkıştırdı. beni çekti. bir daha gördüm ne kadar çok benzeştiğimizi. elini yüzlerimizin üzerinde gezdirirken. "Yok sende. Bakışımı da taklit ediyordu. kafamın duruşunu. Bu sefer. tıpkı. duyuyor! en sonunda anlıyormuş şimdi. Ama o kadar korkmama." dedi sonra Hoca. üstelik ustalıkla. yıllardır gururlanıyordum ben. Sonra. kendime ilişkin daha önce j düşünmediğim şeyleri sezdiğimi düşünmeme rağmen. kulaklarımın arkasını da incelemişti. ne biliyorsam o düşünüyormuş! Sonra. "Gel birlikte aynaya bakalım. "Senin gibi oldum ben. etmek istediğini düşünüyordum: Kötülüğü bir anda. Sadık Paşa'nın cellâtları beni öldürmek için götürdüklerinde de öyleymiş. Ama korktum da. o da yapıyordu aynı şeyi. hatırladım. başkalan bizi birbirimize benzetirken de: Ruhumu ele geçirdiğini söyledi sonra.» bu oyun duygusundan da kurtulamadım bir türlü. aklımda ondan başka bir şey yoktu. Sanki. söylediklerini ve yaptıklarını ben de söylemek! ve yapmak istiyordum. Ama. o da değil. ama bugün yarısının doğruluğundan 1 kuşkum olmayan bu kehâneti saçma ve çocuksu bulmaya çalıştım. sandalyelere. ben ona öğretiyorum diye. Bağırdı! Birlikte ölecekmişiz! Ne saçma. Dünyayı benim gibi görebildiğini ileri sürdü. kendi isteği dışında. artık ne düşünüyorsam o biliyormuş. ama beni dinlemiyordu.
dinledim: O zaman. tiksintiyle küçümsedi beni. "bizlerden" ve "onlardan". gene de korkuyordum. beni ona büsbütün inanmaktan alıkoyuyordu. ben I onu tammıyormuşum ki hiç! Beni itip aynanın karşısına i tek başına geçti: Yerime geçince benim başıma gelecekleri! o söyleyecekmiş! Önce çıbanın veba hıyarcığı olduğum söyledi. çünkü kendi de söylüyordu bu "oyun" sözcüğünü. Hayatım kendi denetimimden çıkmış da. bu yerin. ben onu azat edecekmişim: Benim yerime geçen onun. Bütün gece böyle sürdü. sinirlerim iyice gerildi. geçince . Hâlâ yarı çıplaktık ve aynanın karşısından çekilmemiştik. Çocukluğum ve gençliğim konusunda ona anlattıklarımın hepsini. Güneş doğarken yıldızlardan ve ölümden sözediyordu. Onun beni tanıdığı kadar. ama bunun ne olduğunu söyleyebilecek gibi değildim. gövdesinde sakatlık olan hasta biri gibi. Nedense aklıma. korkuyla yanma gittim ve pişman oldui hemen. kendine göre. belki bir gün. ölümsüzlük üzerine eski bir kitapta okuduğum düşünceler takılmıştı. Bir ara. Sonra. Hastalığın açılarıyla nasıl boğuşacağımı söylerken 1 Hoca aynanın karşısından çekilmişti. o ayrıntılardan. Birkaç parça elbisemi bir torbaya sıkıştırırken. bahçeye çıktım. diye düşündüm. diye düşünüyordum. ben olarak ülkeme yapacağı yolculuğun ve orada yaşayacağı hayatın gülünç bir tuhaflığı ve saflığı vardı ki.benim ne yapacağımı söylememi istedi. başıma gelenleri rüya görür gibi uzaktan seyretmekten başka. Ama. dahası nankörlüğünden.bırakarak dönüp dönüp o kırmızı çıbana aklı takılıyordu ve böcek mi. yakalanmadan kaçabileceğim kadar yakın olması gerektiğini biliyordum. ölümden de ] betermiş. şimdiye kadar farkına var-i madiğim için hazırlıksız olduğum korku. bu sefer. Hoca. vebanın korkusunu unuttum. Hoca'nınki vebaydı. hiçbir şey gelmedi aklıma. bir zamanlar. Eve girerken nereye kaçabileceğim. kıyafetlerimizi değiştirmemiz ve o sakalını keserken benim koyvermem yeterliymiş bunun için. O zaman. söyledim: O zaman. başından geçenleri iyi bir hikâye yapıp yazarım dediğimde. veba rnı olduğunu soruyordu. o kırmızı şişik kaybolana kadar. ama. diye düşündüm. rüyadan uyanmak isteyen biri gibi kendi kendime tekrarlıyordum: Oyun oynuyor. ölümden önce nasıl acılar! içinde kıvranacağımı anlattı. Ho-ca'dan. sıcak bir odada boğucu sözlerinin korkusuyla bunalan biri gibi değil. elimden bir iş gelmiyordu sanki. onun yerine. ülkeme dönünce anılarımı yazmayı kurduğumu hatırladım. O benim yerime geçecekmiş. Üsteleyince. Bu evde daha fazla kalamayacağımı seziyordum artık. ölecekmişim. kendi sevgili aptallarından. Tam ol sırada. elini gene bana sürmeye kalkışmıştı. yıllardır özlemle düşündüğüm eski dünyamda yaptıklarımı 93 şaşkınlıkla dinleyerek. Bir yandan da düşsel ayrın-tılardaki tutarlılığa da şaşıyordum: Bunlar da olabilirmiş demek geliyordu içimden. onun da ben olduğunu tekrarlayıp durdu. böyle de yaşayabilirmişim demek. Ihlamur ağaçlarının içinde öterek hızla yer değiştiren serçelerden başka dışarıda hiçbir hareket yoktu. Padişah'ın aptallığından. onun elinde başka yerlere sürükleniyor. Hoca'nm hayatına ilişkin daha derin bir şeyi ilk defa sezdiğimi anladım. nerede gizleneceğim aklımda hiç yoktu. Hastalığı ve korkusunu bai bulaştırmaya çalışırken benim o. benim de. Kendi dışına çıkıp kendisini seyretmenin zevkini alıyor da ondan. vebadan uzak bir yer düşlüyordum. az sonra. ama öte yandan da ağır ağır terliyordu. tuhaf ve gerçekdışı bir düşsel ülke kurduğunu görerek şaştım. ülkeme dönünce yapacaklarını keyifle anlattı. Benzeşmediğimize ve çıbanın böcek ısırığı olduğuna inanmaya çalışarak o tuhaf durumda dikilmek sinirlerimi o kadar bozmuştu ki. çekeceğim acıları I ve ağrıları anlatıyordu. değilse. seslendi. baktığımda. 95 . Ama bu çok sürmedi. ölene kadar böyle sürecekti. Yalnızca. Nedensel artık onun yalnızca bir böcek ısırığı olduğunu düşünül yordum. her şeye benim kaldığım yerden devam etmek istediğini söyledi. en küçük ayrıntısına kadar aklında tuttuğunu. o kadar. ben de onun. sanki anlattığı o ağrının da üzerinde. uydurma kehânetlerinden. Eli karnının üzerindeydi. aynadaki benzerliğimizi daha da korkunç yaptı. Bu düşünce. yere serili dağınık yatağına uzanmış. Şaşırtıcı bir durgunluk! İstanbul'daki öteki odalan ve vebalıları düşündüm. bir başkası olmak istediğinden! Artık dinlemiyordum.
beni 97 soruyordu. Padişah'ı da. zıpkınımı sırtlarından sokup karınlarından çıkardığım İstakozlarla pavuryalar. artık hiç okumadığı kitapların durduğu sandıktaki çorabımdan aldım.Zamanında. memnundum. sonra. Hiçbir şeye dokunmadan acele acele evden çıktım. Güçlü kuvvetli j. ter içinde uyuyakalmıştı. Durup durup başıma gelenlerin büyüsüne. ama daha önce Hoca'yı unutmam şarttı. karşımdaydı. buna alışmam gerektiğine karar verdim. rüyamda adaya gelirken sandala eşlik eden yunuslarla birlikte Hoca'yı görmüştüm. Bir ara zıpkınla ıstakoz ve pavurya avma merak sardım. bu rüyalara yeniden dönmek ister. Yavaş yavaş ülkeme kaçabileceğime kendimi inandırmaya çalışıyordum. oradan İstanbul'a inmiş genç biri rahipten duymuştum. ama onlara görünmek istemezdim. Yüzüme vuran güneşin teriyle uyandıktan sonra. yürümek. neşeyle uydurduğu o eğlenceli şeyleri nefret ve öfkeyle uydurduklarını da. Bunun için. neden geç kaldığımı soruyorlardı. anıların çekiciliğine kapılıyordum çünkü: Bana o kadar benzeyen bir insanı ölüme terkettim diye neredeyse kendimi suçlayacaktım. küreklere asılacağına konuşuyor. nereye gideceğimi biliyordum. manastırın bağına girip asmaların altında tatlı tadı uyuduğum olurdu. Evden çıkmadan önce onları sakladığım yerden. Fazla dikkati çekmemek için. bu gündüz düşlerine kıskaçlarını ağır ağır oynatarak eşlik ederlerdi. beni korkutacak kadar. Padişah'm hayvanlarını da. vebadan korktukları için küçümsedikleri Hıristiyanlara verdikleri bir gözdağı olduğuna karar verdim. Hiçbir zaman bütünüyle inanamadığım o sihirli benzerlikle beni | bütün gece korkutan aynanın küçüklüğüne şaştım. Hoca'nm peşimden yollayacağı adamlara da yerimi söyleyeceklerdir! Sonradan bunun. Sabah sessizliğinde sokaklarda. Hava balığa çıkılmayacak kadar kötüyse adanın çevresinde yürürdüm. kimsesiz cenazenin sessizliğini: Sonra kehânetlerini düşünürdüm. Kimi zaman. bir adam değildi. bana gerçekten anılanmdaki kadar benziyor muydu. Özgürleşebilmek için aramızdaki benzerliğin yanlış hatırlanan bir anı. mahalleden çıkarken biliyordum oraya | 96 gideceğimi. mahallenin boş sokaklarında yürürken hafif bir rüzgâr esti. Heybeliada'yı ilk. Sabahlan balıkçıyla birlikte denize açılıyor. kaçak olduğumu anladılar. cesedi kaldırmaya gelenleri. ve-* banın hangi suçların cezası olduğunu anlatıyordu. terkettiğim boş evin içindeki ölüyü. gülümsüyordu. hayâl kuruyordum.° riktirmiştim. Yol altı saat sürdü. oysa çok yapmıştım bu işi. Bir gün Hoca'yı karşımda görüverdim çünkü! Balıkçının arka bahçesinde uzanmış. Hoca'nm öldüğünü düşünürdüm. Adada mutlu günler geçirdiğimi sonraları düşündüm. Aklımda yer [j etmiş olmalı ki. havanın açık olduğu günlerde. huzursuzdum. ortalıkta görünmemeye çalışırdım. akma oturur. bu onbir yılda bir kere olsun yüzüne doya doya bakmadığıma karar veriyordum. oyunu kazanmış biri gibi değil. Bir de incir ağacına yaslanmış çardak vardı. Şimdiki gibi onu tutkuyla özlüyordum. onlarla dosttu. başka seferindeyse annemle birlikteydiler. kimi zaman da peşime takacağı adamları. diye düşünüyordum. Konuşurken onun da benim kadar korktuğunu anladım. Az bir paraya. oradan buradan kazandıklarım da vardı. Halic'i seyretmek hoşuma gitti. denize doğru yokuşlardan inmek. dönemeyince kendimi zorlayarak düşünürdüm: Hoca'nm öldüğünü düşünürdüm bazan. içimden ellerimi yıkamak geliyordu. Galata'da karşılaştığımızda bana | coşkuyla adaların güzelliğini anlatmıştı. beni ayıplıyorlardı. kapalı gözlerimi güneşe çevirmiş. Vebadan kaçmak için adaya sığınmanın para etmeyeceğini de ekledi. akşamüstü dönüyordum. gölgesini hissettim. sanki beni sevdiği için! Olağanüstü bir güven vardı üzerimde. İyi ki alışamamışım. çeşmelerdi ellerimi yıkamak. canım sıkıldı. Konuştuğum sandalcılar ve balıkçılar beni adaya götürmek için korkunç paralar istediler. unutulması gereken tatsız bir yanılsama olduğuna kendimi inandırmam. yoksa kendimi aldatıyor muydum. Meraka kapıldığım için Hoca'nm odasına gittim sonra. İçimden İstanbul'a yetişip cesedine son bir kere daha bakmak bile geldi. Bir seferinde. kimsesiz bir Rum balıkçının evinde kalıyordum. adanın kapısı bacası açık evlerinden para çalmam yeterliydi. konuştuğum ikinci kayıkçıyla anlaştım. taa Ayasofya gözükürdü oradan. Benim gibi vebadan kaçan çok Hıristiyan vardı adalarda. peşime düşmüştü demek. İstanbul'a bakarak saatlerce hayâl görürdüm. lamba yanıyordu. Belki de gizliden gizliye bunu . Hoca'dan ufak tefek çalarak biraz para bi.
onda daha önce pek görmediğim bu kesinlik duygusu hoşuma gidiyordu. tersane çevresindeki işçi kahvelerinde gezindim. bu yüzden. Hoca'yı dinsizlikle 100 suçlayabilirlerdi. Suriye'den Medine'ye çağırmamış mıydı? | Hoca. ama dolaylıydı bu ilişki. ama hareketin ve hayatın şiddeti. Çıkınımı hazırlarken Ho-ca'dan nefret edeceğime kendimi hor görüyordum. Yanma iki adam almış. Adada olduğumu çoktan beri biliyormuş. Hazreti Ömer de. mahallede gezinerek gördüklerimle ölü sayısı arasında bir ilişki kurmaya çalışıyordum: Bütün evleri. bir hafta önce. Galata'ya geçtim. Etekleri zil çalarak eve dönmüş. ama bu da başka bir hikâyeyle maskelenecekti. çekine çekine tütün içtim. hazırlıksız olduğu için yuvarlak cevaplar vermiş. ben kaçtıktan sonra bir soğuk algınlığı geçirmiş. adalardan başka bir yere kaçamayacağımı bildiği için arkamdan gelmemiş. kesenin ağzım biraz açınca geveze kayıkçı beni Heybeli'ye götürdüğünü 99 söylemiş. Ayna da duvardan indirilmişti. Böylece beni getirmeye karar vermiş. sonra. Hemen çalışmaya başladık. Günlük ölüm rakamları üzerinde çalışmamız gerektiğini seziyordum. vebanın ancak sağlık önlemleriyle geriletilebilecek bir felâket olduğunu doğrular gözüküyordu. başkalarıyla ilişkisini en aza indirmesini isteyecekti. ben de şehrin ve vebanın içine. sonra. bu konuda sayılar elde edebilmek için Padişah'tan yardım isteyecekti. Ertesi sabah o saraya gitti. çok fazla bilgi vermemek. çaresizliklerine. Balıkçıya olan borcumu da o ödedi. Benim bilgime ihtiyacı olduğunu da açıkça söyledi. Öğleye doğru. ama elimiz kolumuz da bağlıydı. Ebu Übeyde'yi. Padişah'ı korumak için. bu yüzsüz aptallar. Ertesi sabah. Cami avlularına giriyor. Bu yüzden benim edebî bilgime dayanarak bir hikâye uydurduk. Allah'ın felâketle olan ilişkisini inkâr etmiyordu. "kehânet bir so} larılıktır. Üstelik tuhaf bir açlıkla gözüm yalnızca ayrıntılara takılıyordu. bir ev içinde kendi yakınlıklarını ve kardeşliklerini yaşayan insanların mutluluklarına. kalabalığı. insanları. ama verdiğimizi hemen doğrulatmaktı Sevdiğim o akıl keskinliği Hoca'yı. Allah'ın gururunu hiç incitmezdi. Eskisi gibi gene korkuyordum vebadan. Hoca beni karşısına alıp söyledi: Suçum çok ağırmış. Hoca'da ne istediğini bilen insanların kararlılığı vardı. Rüzgârlı serin bir yaz günüydü. Hoca'nm gözünü en çok korkutan şeyse. çevresinde korkusunu açıp yenebileceği bir aptal kalabalığı vardı. ama aptallıkları etkilemekte güzel güzel kullanılabilir" görüşüne getirmişti hemen. Anlattı: Padişah. Anlattıklarımı dinlerken Hoca. en sonunda. Üzerinde hemen anlaştığımız ilke. çift kürekle gelmişler.bekliyormuşum: Çünkü hemen tembel kölenin. kalabalığın ve ölülerin sarhoşluğuyla karşı kıyıya. Ertesi gün gene çağırılacağını bildiğimiz için vakit kazanmaya karar verdik. ama tehlikeliydi bu. başkalarının hayatlarına. Matematiğe o kadar çok inanmam. çabuk döndük. bunu Hoca'ya söylediğimde çok etkilenmedi. ölenlerin ve ölülerin arasında gezinirken yıllardır hayatı bu kadar sevemediğimi düşündüm. bu vebanın ne zaman biteceğini. yalnız kaçtığım için değil. dükkânlara . Bu önlemleri almaya zorlamak için Padişah'ın yüreğine ölüm korkusu salmak aklımızdan geçmedi değil. bir kâğıda tabut sayısını yazıyor. Hoca'yı çağırmış. sırf anlama tutkusuyla bir aşevinde yemek yedim. yıldızlarla çalışması gerektiğini söyleyerek vakit istemiş. kendi hayatının tehlikede olup olmadığını sormuş. üç gün sonra peşime düşmüş. ev kokusunu özlemişim. Padişahla kurduğu bu son ilişkinin hayatının en önemli fırsatı olduğunu söyleyince ona hak verdim. Çok heyecanlanan Hoca. Hava kararmadan evdeydik. ama şimdi vakti değilmiş. kayıtsızlıklarına. Sultan şiirsel bir ölüm tasviriyle korkutulabilecek kadar yalnız kalmıyordu. paçaları sıvayıp felâkete karşı birşeyler yapabilirdik ve bu. vebanın ne zaman biteceğini kestirmekti. dünyayı biraz olsun ele geçirmek isteği başımı döndürmüştü. Hoca'nm gevezeliklerinden etkilense bile. daha kaç can alacağını. O da benim gibi. boyuneğen uşağın suçluluk duygusuna bürünüverdim. neşeyi ve kederi ve sevinci anlamlandırmak kolay değildi. pazarlara. Padişah'm merakını nasıl yönlendirmesi gerektiğini kestiremiyormuş. her an. biz ölümlüler de. balıkçıların orada izime rastlamış. bir böcek ısırığını veba hıyarcığı sanıp onu ölüm yatağında bıraktığım için de beni cezalandırmaya canatıyormuş. ordusunu vebadan korumak için. Hoca.
ilk nerede yakalayıp içine girdiğine bakmamız gerektiğini anladığımızda. bir gün beşyüz kişi gidiyordu. boş boş gezinenleri gerisin geriye ] evlerine yollamışlar ki. Söylemiş. aslanlarına. isyan çıkarmış. Şeytanla savaşmak gerektiğini de belirtmiş. aldırmamış Padişah. Halic'e bakan bizim mahallemizin içine girip yirmi kişiyi öldü-rüvermiş. Düşündük taşındık. Akşam karan101 I lığından sonra. Hoca. Padişah. "Ne yapalım?" demiş. ertesi gün de bir bakıyorduk. kıyametin geldiğine inanıp gemi azıya alanlar çıkarmış. Masanın üzerindeki haritayı işaretler ve rakamlaıla doldurmuştuk ama. Tophane'de. Gitti. İşler yolunda gitmiş. akşam geldi. Çarşı girişlerini. kimse içinde veba şeytanının gezindiği bir mahellede sıkışıp hapis kalmak da istemezmiş. şehir içindeki gidiş gelişin sopa zoruyla kısıtlanmasını söylemiş: Sultan'm çevresindeki o ukalâlar hemen karşı çıkmışlar tabii: Şehir nasıl beslenecekmiş.| korkuyla söylemiş. Hoca'nm dediklerinin yapılmasını buyurmuş. . Şeytan'ın insanlara insan kılığında. vebayla uğraşmanın Allah'a karşı gelmek olduğunu söyleyenler çıkmışsa da. Hoca. insanların birbirlerini kazıkladığı pazarlarda. Sultan'a söylememiz gerekenleri tasarlardık. Hem de sarhoş değil. Veba şehirde kurnaz bir şeytan gibi değil. Vebanın. sonra. Hoca'ya diş bilediği için. ama çevresine danışmayı da unutmamış. çarşı pazarın. maymunlarına veba şeytanı ilişir miymiş? Hoca hemen. tıpkı şeytan gibi. derken. Emrimize verilen oniki kişiyi hemen İstanbul'un dört| bir yanma dağıttık. Padişah şehrin içinde sarhoş gibi gezinen Azrail'i gözlerinin önünde canlandırabildigini. Vebanın kurbanını nerede öldürdüğüne değil. doğanlarına. vebanın İstanbul'u ne zaman terkedeceğini hâlâ söyleyemediğini hatırlatmış. sonra orayı rahat bırakıp öteki gün Fatih'e uğruyor. saraydan gelen Hoca'yi dinledim. Ölü sayılarından da bir şey çıkaramıyorduk. vebanın insan kılığında gezindiği. gözüne kestirdiğini elinden tutup|| çekiyormuş. şaşkın yolcuları. anacaddeleri. hayvanlara da İare kılığında geldiğini söylemiş. Uydurduğumuz hikâye Padişah'm içine işlemiş. yorgun argın eve döndüm. Azrail değil. bir aptal da halkı bu kadar sıkacak adamı nereden bulacağını sorduğunda. Hemen telâşla düzeltmiş Hoca. işitenlerin ödünü patlatırmış. mahalle mahalle dolaşıyor. Sultan vebanın uğramadığı uzak bir şehirden beşyüz kedi getirilmesini. vebanın 102 nerelerde gezindiğini haritanın üzerine korku ve keyifle işaretler. gördüklerini ve ölü sayısını bize bildiriyorlardı.girdim. "Haklıydılar. sonra. dedik. gelecek gelişinde takvimi getireceğini söylemiş. Vebanın ne zaman ve nasıl biteceği sorulduğunda Hoca öyle bir dil dökmüş ki. şahinlerine. benim başka kitaplardan düzelterek çizdiğim kaba bir İstanbul haritası yaymıştık. Hoca'ya da istediği kadar adam verilmesini buyurmuş. Bu sırada. Müneccimbaşı Sıtkı Efendi. Cihangir'de gezindiği anlaşılıyor. bir de hayvanlarını sormuş. vebanın kalabalık çarşı yerlerinde. Padişah da. çok vakit geçmişti. sandal iskelelerini kesen Yeniçeriler gelip geçeni sıkıştırıp: "Kimsin! Nereye gidiyorsun? Neden gidiyorsun?" diye sorguya başlamışlar Ürkek. Başta iyimser değildik pek. ticaret durursa hayat da dururmuş. insanı ölüme ayartan Şeytan'mış o. Çevresindekilerden. vebanın hangi akla uyarak şehirde gezindiğini çıkaramıyorduk bir türlü. oralara da pek az uğramış. ertesi gün yüz. amaçsız bir serseri gibi geziniyordu. insan kılığına bürünüp onu kandırmak isteyeceğine Padişah'm aklı yatmış. Padişah öfkelenmiş. Geceleri." dedi Hoca. Bu öfkeyle de. Padişah yasağı da uygulandı ve üç günden de fazla sürdü. Her şeyi teker teker kafama kazımak istiyordum ki. çok kurnazmış. Sultan'm ona hak vermesinden korkan Hoca. her yabancının saraya sokulmamasma karar vermiş. Bir gün Aksaray'dan kırk can alıyor. bir sonuç çıkarabileyim. Padişah'a. karşı kıyıda. giriş çıkışlar sıkı bir denetim altına alınmış.kucak kucağa oturup dedikodu yaptıkları kahvelerde gezindiğini söylesin. . Hoca. Masamızın üzerine. Vebanın ne zaman şehri rahat bırakacağını anlamak için nerelerde gezindiğini görmek gerekiyormuş. Bu arada. tasarladığımız gibi. Zeyrek'e gitmiş. gene Hoca'yı çağırıyordu. gücünden şüpheye düşenleri cezalandırafi cağını söyleyerek korkutmuş herkesi.
neşeyle gevezelik ediyor. odaları da kıpır kıpır dolduran renk renk. Hoca hâlâ heyecan içindeydi. Padişah'ı oyalamak için hiçbir anlamı olmayan ve okuduktan sonra kimsenin hiçbir sonuç çıkaramayacağı bir hikâye yazdığını söyledi. sarftym ikiye ayrıldığını söyledi: Aralarında Başmüneccim Sıtkı Efendi'nin de bulunduğu* bir takım. ama hastalığın bir hafta sonra bitmeyece. vebanın yava 104 yavaş kenar mahallelerden. . Anlattıklarıma pek aklı yatmadı. ilk takımın. Pa-dişah'm çevresinde toplanan kalabalıktan gülenler bile • çıkmış. İzin kâğıdı usulü de bu sırada çıktı. Hoca'yı küçümsemek. Hoca da. Öğleye doğru. kehânetinin " doğruluğunu Padişah'a bütünüyle kabul ettirebildiği o üç hafta boyunca sürdü bu heyecan: Başlangıçta. hemen oracıkta takvimin bazı tarihlerine mısralar düzüp. Köprülü'yle anlaşıp bir isyan hazırlığına giriştiği söyleniyormuş. şaşırdı Hoca. diye düşündük. içinde gezinen veba şeytanı da alamasm. Hoca. kendini Padişah'a hoş. Hazırladığım takvimi değiştirdiği için Hoca'ya söyleniyordum. Akşam döndüğünde heyecan içindeydi. ama takvimi hazırlama işini bana bıraktı.j pahçarşı'da. yalnızca kurtuluş gününün fazla uzak olduğunu söyleyip. ilk gün hiç umutlu değildi. "Şehre nefes aldırmayalım ki. vebanııij iki hatta sonra biteceğini hangi belirtilere dayandırdığını* sormuş. göstermek için." diyorlarmış. Yan odada Hoca'nm hâlâ sonunu getiremediği hikâyesinin baş kısımlarını temize çeken dostumuz solak hattat vardı. Hoca'yla birlikte diğerleri. Trabzon'dan gemilerle getirilen ve yalnızca| iç avluları değil. mavi bir kapakla alelacele ciltlettirdiği risaleyi yanma alıp giderken neşesizdi. Başka bir zaman sordu: Vereceği okuma ya da dinleme zevkinden başka hiçbir sonucu ve anlamı olmayan bir hikâye uy-durabilir miydi insan? "Müzik gibi mi?" deyiverdim. kanatlı boğalara. je benim hesaplarıma göre ortaya çıkmıştı. Birinci haftanın sonunda ölüm sayısında gözle görülür bir düşüş vardı. korkuyordu. Başvezir Köprülü'nün esnafla birlik olup kuraca| düzenleri anlatan Hoca'ya söyledim bunu. yoksul semtlerinden çekil-• fiğine onu inandırmaya çalıştım. O kadar iyimser değildim. onlar da. İkinci gün geldiğinde. kelleyi kurtarmak için birşeyle* uydurup Padişah'ı oyalamalıydık. Bana. şehirdeki bütün önlemlerin kaldırılmasını? isterken. ama Padişah. günbegün ölüm rakamlarının düşmesine bakarak umutlanıyordum ama. yalnızca.veba onları kandırmasın. Ben. sıkıntılıydı. elimdeki kısıtlı rakamlarla. Saraya gitmesinden önceki gece oturmuş. günlerdir kurmaya çalıştığını denklemlerden. onları susturup azarlamış. besbelli. her şeyin kimsenin anlamadığı hikâyenin? içinde olduğunu söylemiş. Ka. takvimi iki haftaya göre yeniden düzenlememi ve süreyi de başka rakamlarla gizlememi istedi. ama o umutlanmıştı artık. ortas'ı korkulu rüya gibi korkutucu. ama dediğini yaptım. maksatları vebayı önlemek değil. Bunun üzerine. Bundan çok para kazandığım ve haraca bağlanmak istemeyen küçük es-| nafın da isyan hazırlığına giriştiğini öğrendiğimizde. benden de mısralarmın bazılarını resimlememi istedi. kedilere sevgi göstermiş. Sabaha doğru ben. "Her şey olabilir. ber$ ilk dela ölüm rakamlarında bir mantık sezmeye basis mıştım. Sonra. Sonra. sonu da ayrılıkla biten bir aşk hikâyesi gibi acıklı olmalıydı. hikâyesine 105 tıkış tıkış doldurduğu o pelikan kuşlarına. işini bitirmekte olan hattatın eline tutuşturdu. takvimden çok. iyi bir hikâyenin başı masal gibi çocuksu olmalı. vebanın bir mantığa göre hareket etmesini boşuna bekliyorduk. bu sonucu neye dayandırdığımı sormadı. kırmızı karıncalara ve konuşan maymunlara güvendiğini söyledi. heyecanla Başvezir hakkında sövlenenlerin arkasının gelmediğini anlattı. Sultan'm gözünden düşürmek için kendilerini zorlayarak yapmışlar bunu. yirmi gün sonra şehri terkedeceği sonucunu çıkarmıştım. düşmanlarından kurtulmakmış. güzel sesli genç bir oğlana okutturulan hikâyelerini dinlerken. telâşla çalışıyorduk. Hoca. ebrulu. duvara asmış." diyordu. Unkapam'nda hayatın yavaşladığını öğ-j rendiğimizde son bir aydır toparladığımız ölüm ra-j kamlarını kâğıtlara yazmış. vebanın en son kurbanlarını çarşı yerlerinden alıp. düşünüyorduk^ Hoca'ya göre. Yeniçeri Ağasiî ticaret durmasın ve şehir beslensin diye gerekli görı düklerine izin kâğıtları dağıtıyormuş.
doğru çıktığını söylemiş. bir başkasıydım. bir itiş kakış oldu. isyancıların saraydaki yandaşlarından* da sözetmiş. Yeniçeriler geri ittiler bizi. Artık sarayda. bir ara. mahalleden dışarı çıkmadığım için. Sultan'ı bu yolda kendisinin de etkilediğini Hoca keyifle söyledi. bana Hoca anlatıyordu: Bütün o kapalı pencerelerin ve avlu kapılarının arkasında vebayla boğuşan insanların çaresizliğini ve vebadan ve ölümden başka bir şey beklediğini insan hissediyormuş. vebanın Allah'ın i olduğunu. demek ki. ona karışılmaması gerektiğini söylüyorlarmış ama olaylar büyümeden hemen bastırılmış. Sarayda da hissediliyormuş bu beklenti. artık Hoca'yıj daha çok yanında görmek istediğini. birden fısır fısır konuşan ve Sultan bugün bakalım ne karar verecek. bir ağaçla üstüme yığılanların arasında sıkıştım. İki gün sonra. götürmüş onu. | Hoca hayatından çok memnundu. yere bir fincan düştü mü. bütün gücümle bağırarak ona seslendim. sık sık gördüğüm korkulu rüyalarda olduğu gibi. gene hayvanlardan sözetmek zorunda kalmış. zaferi ve gücü ellerinde tutanların o mutlu yürüyüşüne katılacaktım! Ama bunu. bir cuma günü Hoca. kalabalığı dirsekleyerek kendimi öne attığımda. diyerek bekleyen o ukalâ kalabalığının ödü patlıyormuş. doğruydu da bu söz. Sonra. Ertesi akşam zaferini ilân etti.' kaldırılmasından sözedemiyormuş kimse. Padişah. Üstelik. zaferden bir pay koparmak. hemen heyecanlanıveriyorlarmış. ama bir şey olsun da. mahalle camilerinde vaaf veren bir-iki aptal imamı. Bütün bu dolaplardan iyice yılan Padişah ise. O korkunç gürültü içerisinde birden budalaca bir coşkuya kapıldım. yaptırttığı kafesin yanına. kimliğine büründüğüm bu başkasının kim olduğunu . hazırladığı takvimin. Padişah atıyla önümüzden geçerken çevremdekiler bütün gücüyle bağırıyordu. alman önlemlerden huzursuz ola. dört beş adım ötemde memnun mesut yürüyen Hoca'yla gözgöze geldik. ne olursa olsun. İkinci hafta biterken. camilerde yapılan bir sayımdan hastalığın iyice gerilediği sonucunu çıkarmıştı. Afrika'dan getirttiği-maymunlarını göstermek için. Başmüneccim'di. şimdiye kadar hiç| söylemediği övgü sözlerini söylemiş. Pislikleri ve edepsizlikleri Hoca'yı tik-. ama çok fazla etkileyememiş onu. kendimi dışarıdan gözle-yebikliğim için. alman önlemlerden boğuluyordu. Gözlerini benden kaçırdı. birisi gürültüyle öksürdü mü. Bir zamanlar. Bir ay sonra. dışarıdan gördüğüm kendimden ayrı düşmüştüm. ya da yaptıklarımın karşılığını almak için istemiyordum. Sultan'a vebanın yavaş yavaş gerilediğini. Açlık söylentileri çıkmıştı. ama bunu bizim gibi işlerin farkında olanlar biliyordu yalnızca. kehânetlerinin doğru çıktığını anlatmaya çalışmış.Köprülü'nün kendileriyle birlik olduğunu yaymışlar. Padişah. şehir vebadan çok. içimde bambaşka bir duygu vardı: Ben orada olmalıydım. Allah'a ve Padişah'a şükreden o cıvıl cıvıl kalabalık arasında ben de vardım. sanki beni tanımamıştı. Şeyhü-lislâm'dan fetva alınınca. düşmanlıklarıyla Hoca'ya zor günler yaşatan o takım da çil yavrusu gibi dağılmış. yolları tutan Yeniçerilerle 107 [¦¦ çatışmaya girişmiş. sindiren maymunları seyrederlerken. ben de. başka bir kısım Yeniçeri'yi. her geçen gün daha az insan ölüyordu. kalabalık dalgalandı. çevresindekilere dönerek. Sultan öfkelenmiş. ama o cuma günü Hoca'nın sevinci bundan değildi: Umutsuzluğa kapılan küçük esnaftan bir takım. huzuru kedilerinde arıyormuş. İsyanı bastıranlar da. hattâ ondan başka bir şeydi de: Sultan veba bitti diye 108 bütün şehrin katıldığı Ayasofya'daki cuma namazına giderken. Hoca da kapılıyordu bu heyecana. sonra kendilerinden geçtiler. sonunda. Yeniçeriağası| davet edildiğinde. isyancılara karşı sert önlemler alacağı söyleniyormuş. diyen çaresizler gibi de. belki de olayları olduğundan! daha büyük göstermek için. yağma heveslisi bazı serserile: işsiz güçsüzleri yanlarına çekmişler. onlardan yana olduğu söylenen Köprü-lü'nün. Hoca'nm o an beni görmediğine inandım. Hoca onun biraz arkasmdaydı. benim varlığımdan haberdar olsun istiyordum. onların^ papağanlar gibi konuşma öğrenip öğrenemeyeceklerini! sormuş. Hoca'ya. önlemlerin. beni farkederse kalabalığın içinden sanki çekip kurtaracaktı da. Sultan'ı ikna etmek için vebanın gerilediğini anlatıyorlarmış. önlemler kaldırılmıştı. yirmi kişi hemen öldürülmüş. çünkü ben Hoca'nm kendisiydim! Tıpkı. İstanbul terkedilmiş korkunç bir şehir gibiydi.
iri çınar ve erguvan ağaçlarının gölgelediği bahçelerde yürürlerken. ama onun farketmediği kardeşçe bir duyguydu bu. bir an önce katılmak istiyordum ona. < daha da gücüme giden şey. Padişah'm ona her sabah rüyalarını anlatması. böylece. Sultan'm sevgili hayvanlarından. Belki de bu yüzden. heyecanla masanın başına geçer. her sabah bir rüyanın yorumlanması vazgeçilmez bir alışkanlık olmuştu. gerçekleştirme vaktinin çok yakın olduğunu söylediği hayâllerin şiddetine tanıklık etmemi isterdi. yıllardır 1 umutla beklediğimizden de sıkı bir yakınlık kurdu:] Başvezir. i pek de doğru çıkmayan. ama onlardan niye yalnızca kendi zaferiymiş gibi | sözediyordu? Vebaya karşı önlemleri benim önerdiğimi. belki de duyduğum şeye kıskançlık denebilirdi.! Yeniçeriler de. Sultan da. Müneccimbaşı olması. kumpasda parmağı olduğu söylenen eskil Müneccimbaşı Sıtkı Efendi'nin takımı. Eve döndüğünde heyecan ve zafer duygusuyla bana anlatırdı: Her sabah. Padişah'ı nasıl etkilediğinden. kendisine düzenle vakit ayıran Padişahla ko:| nuşuyordu. görünüşü şeytani hayvanları andıran silah biçimleri karalar. Ama bana coşkuyla anlattığı başka konuları da Padişah'a açıyordu: Boğaz'daki akıntıların nedeni neydi? Karıncaların düzenli hayatlarında öğrenip anlamaya değer ne vardı? Mıknatıs gücünü Allah'tan başka neden alıyordu? Yıldızların şöyle ya da böyle dönmesinin önemi neydi? Gâvurların hayatında gâvurluklarından başka bilinmeye değer bir şey bulunabilir miydi? Onları önümüze katıp kovalayacak bir silah yapmak mümkün müydü? Bunları. ona bir başkasının rüyasın* 110 yorumlamayı önermiş.öğrenmek bile istemiyor. bütün o ahmak kalabalığı çevresinde değilken Padişah'a kendini dinletebilmesi. kiremitleri yosun tutmuş yoksul mescitlerinden hâlâ kaldırılan cenazelerin sayısını tutar. onbeş yıldır beklediğimiz şeylerdi bunlar. ama öyleymiş gibi karşılanan f takvimi benim hazırladığımı unutmuş gözüküyordu. tabii ki. kalabalığın içine itti. Sultan'ı boş laflarıyla kötü yola çeken ukalâ kalabalığını felâketlerin sorumlusu olarak görüyorlarmı çünkü. zaferdi. Sultanla. önümden beni tanımadan geçen kendime korkuyla bakarken. onları Hoca'yla paylaşmak da istiyordum. sürgün ve görevle| saraydan kovulunca onların işi de Hoca'ya kaldı. Bostancılar hemen iyi rüya gören birini arayıp bulup huzura getirmişler. Bunu anlasın diye vebadan önceki günlerde bir masanın iki ucuna. Ama. 109 8 Vebadan sonraki haftalar içinde. Hoca sabahları Sultanin sarayına koşarken. hayvan gibi bir asker bütün gücüyle beni geriye. Oysa ben. Artık her gün. Böylece. yalnızca benim oraya nasıl gittiğimi hatırlamasıydı. Devraldığı işler arasında belki de en çok bunu seviyordu: Padişah'm rüya görmediğim hüzünle itiraf ettiği bir sabah. Hoca yalnızca Mü-i neccimbaşılığa getirilmekle kalmadı. aklım hâlâ bize o korkulu kardeşlik günlerimizi yaşatan vebaydı. kendi kendini harekete geçiren ateşleme mekanizmaları. Belki de haklıydı. yalnızlık gecelerinin sıkıntısını unutmak isteyen j iki . Padişah'm konakladığı saraylardan birindi gidiyor. merakla bu düşünceyi benimseyince. Hoca bana. kimi zaman Boğaz'da sandallarla gezerlerken. Sultanin ilgiyle dinlediğini söyledikten sonra. Veba şeytanından kurtulduk diye Ayasofya'da hep birlikte" şükrederek namaz kılmışlardı. esnal da. ben merakla 111 şehirde gezinir. zaferinden sözederken ben ona. o küçük ve başarısız isyan hareketinden sonraj Padişah'm çevresine topladığı o maskaralardan artık5 kurtulması gerektiğini annesine sezdirmiş. ama hastalık daha şehri büsbütün bırakmamıştı. hastalığın daha şehri bırakmadığını. beni de masanın başına çağırıp. Geri kalan vakitte avlularda. Beni öfkeyle susturup zaferini kıskandığımı | söylerdi. önce Padişah'm gece gördüğüj rüyayı ona yorumluyordu. | önlemler kaldırıldığı için de yeniden alevlenebileceğini' anlatıyordum. uzun namlulu toplar. güdük minareli mahalle camilerinden. bizim hayâli hayvanlarımızdan da sözederlerdi. o silah tasarısı için pahalı ve iri kâğıtlara. hastalığın şehri ve bizi J bırakıp gitmemesini isterdim. nedenini pek de anlayamadığım bir dürtüyle. beni telâş içersinde adadan nasıl apar topar getirdiğini değil. Ona hak veriyordum.
Mahalle mahalle gezdikçe görüyordum artık: Önlemlerin kaldırılmasına rağmen. gene bunlardan sözedelim isterdim: Duvardan indirdiği korkutucu aynanın karşısına. kendi zaferinden çok. Zafer sarhoşluğuna yormaya çalıştığım bu sözlerinel cevap vermedim. İnsan bazan bir çocuğun. Ondan kaçıp Heybeliada'da geçir) eliğim günlerde hedefimin bulanıklaştığmı sezmiştin Venedik'e dönsem ne olacaktı? Bu onbeş yılda annemij öldüğüne. küçümseyerek dinler. nereye sıkıştıracağım bilmiyordum sanki. veba. beni denemek için: Vebaya yakalandığını sanıp kaçtığım gün. günlük davranışlarını izlerken. yambaşımda ölüm korkusu bile olsa onunla birlikte geçmeye çoktan hazırdım! Ama Hoca uzun zamandır küçümsüyordu artık beni. benim neler düşündüğümün belki farkına bile varmıyordu.i ğimizi. o kardeşlik günlerine geri döneceğimize ilişkin hiçbir umut ve söz vermezdi bana. Seviyordum onu. o ilk yıllarda olduğu gibi. zamanında o oyunları sonu nereye varacak diye içsıkmtısmdan oynamış. daha da kötüsü. Olsa olsa. başka bir hayata yenidej başlayabilecektim. rüyalarımda. ama o günleri ona hatırlattığımda Hoca beni susturur. Hoca'nm karşı saldırıyı çağıran o sözlerine duyacağım I tepkiyle. zayıflığımı anladığı için. kimi zaman bunu bile yapmaya üşendiğini sanıyordum. hatta adada tek basımayken o geceleri ölesiye özlediğimi hatırlattığımda. ya da Hoca'nm ona anlattığı tasarılardan değil de. rüyalarıma da gittikçe seyrekleşerek giriyorlardı üstelik kendimi. . Bir zamanlar Türkler ve kölelik yıllar üzerine yazmayı tasarladığım bir-iki kitap dışında. artık yeniden birlikte masanın başına geçmemiz gerektiğini söylerdim. | kimi zaman onun. Padişah'a anlattığı hikâyelerinden! ayrıntılarını düşlediği ve Sultan'ı mutlaka etkileyeceği™ söylediği o inanılmaz silâhın hayallerinden ve zaferinde! öyle sarhoştu ki. biraz da. onları. gene.bekâr erkek gibi nasıl oturduğumuzu hatırlattığımda. Venedik'te onların arasında değil. Gerçi zekâm eskisi gibi parlaktı. onları düşünmek içimden gelrrrl yordu. ya da kendini öyle gösteriyordu. bütün bu söylediklerimi. yavaş yavaş şehirden çekiliyordu. "ben sen oldum. Belki de. bir > gencin davranışlarında kendi çocukluğu ve gençliğini görür de sevgi ve merakla onu izler: Korkum ve merakım öyleydi. bitip tükenmeyen tasarılarını. bazan da bunları bile sezdiğinden kuş-1 kulanırdım. Böyle düşündüğümü kendime itiraf bile edemezdim. Kendi kendisiyle dopdolu ola! f/4 Hoca'nm bu mutluluğunu gıptayla izlerken yakalardım kendimi. ya Sultan'a o gün inanılmaz silahı inanılır kılmak için neler söylediğini anlatır. Onu tekrar o eski mutlu hayatımıza çekmek için bazan. Bazan ölümün karanlık korkusu aramızdan çekilip gidiyor diye niye yalnızlık duyduğumu merak ederdim. Bu işte ona örnek olmak için. beni küçümsediğir düşünürdüm." dediği sık sık aklıma geliyordu. yarıe bıraktığım bir hayata kaldığım yerden devam edemey< ceğimi biliyordum. Bazan Padişah'm rüyalarından. benim çaresizliğimden aldığı bir güçle küstahça söyledi: Bütün o yazıların saçmalıktan başka bir şey olmadığının o günlerde de farkmdaymış. bir iki kere. Venedik'e dönersem. abarttığı zaferinden aldığı o yapmacıklı coşkuyu. benim nasıl biri olduğumu anlamış zaten. korkunun yeşerttiği o kötülük yapma isteğine. yarıda kalmış kötülüklerime ilişkin abartılmış sayfalarımı ona okumaya kalktığımda beni dinlemedi bile. ama. kendisinin hiç katılmadığı bir oyunda benim su yüzüne 112 çıkan sahtekârlığıma ibretle tanık olur gibi. Her gün. Suçluymuşum! f/j İnsanlar ikiye ayrılıyorlarmış. beni ensemden tutup. nişanlımın da evlenip çoluk çocuğa karıştığıi aklım çoktan yatmıştı. Padişah'ı avucunun içine alacağını söylerken avucunun içine bakışını seviyordum. vebanın korkusuna. kâğıtları doldurmayı da denedim. o hi yatın da ayrıntıları beni heyecanlandırmıyordu artık. onu nereye süreceğimi. onun gibi haklılar benimi gibi suçlular. İstanbul'da^ bizim aramızda görüyordum. kimi zaman kendimi izliyormuş gibi bir duyguya kapılırdım. küçüki günlük olaylara hiddetlendiğimi gördüğümde gerekti1 ğinde öfke duymaya hazır olduğumu da anlardım. ya da o sabah . sanki Hoca'nm zafer dediği şeye gölge düşürmek istemediği için. ama hareketlerini. ama bu korkulardan ne çok şey öğrendi. kimi zaman da benim nasıl korkulara kapıldığımızı. Bazan Hoca'nm bendeki bu yurtsuzluk ve amaçsızlık sezdiği.
yerine de babası kadar güçlü olmayan oğlu geçtiğine göre. Her zaman bir bahane buluyordu: İstanbul'u kasıp kavuran o büyük yangından hemen sonra. Bütün bu yıllar boyunca. düşleriyle avları arasında şaşkmlaşan Sultan'm hareketsizliği değil. Bazan hayallerimin sınırsızlığına kapılıp kendimi mutlulukla onun yerine koyup inandığım da olurdu. gelecekteki o güzel günlerden ikimizin hedefiymiş gibi sözettiğini sanırdım. tahtında hep genç kalacağını. bu konuları Sultanla bir kere olsun ciddiyetle konuşamadığı aylar geçiyordu. Vebadan bir yıl sonra. ama hiç uyumayan düşmanlarımızın tuzaklarından ancak onlar kadar üstün silahlar yaparak kurtulacağını anlatırdı. Sultan'm büyük tasarılara para dökmesi kardeşini tahta geçirmek isteyen düşmanlarına fırsat verirdi. bunun için kâbuslarından bile yararlandık. rüyasında. Ben. avlananın kendisi olduğunu düşlediğinde. uzun ve yorucu av seferlerinin gecelerinde. Padişah düşlediğinde. babaannesi olacak Kösem Sultan elenen cadalozun kendisi ve annesini boğmak için dirilip çırılçıplak üzerine geldiğini. Padişah'ın rüyalarında sık sık gördüğü dörtnala koşan yalnız atların. ya da Üsküdar'dan denize giren bir kaplumbağa ordusunun sırtlarmdaki mumların rüzgârdan bir türlü sönmeyen alevleriyle saraya doğru yürüdüğünü. umutlarını kaybedip bana benzeyeceği günü bekliyordum ben! Artık. Padişah şimdi bir şey yapamıyordu. bir kılıç vuruşuyla ikiye böldüğü eşeğin iki yarısının koşturarak birbirlerinden uzaklaştıklarını. kutsal örümceklerle. Köprülü ölünce. Sultan'ın rüyalarını yorumlarken ona böyle katıldım! Hoca yirmibir yaşındaki Padişah'ı. Ondan sonraki üç yılı. ama Sultan'ı büyük bir tasarı dediği şeye kandırabileceği günün hayâlini de hâlâ canlı tutabiliyordu. kendi işlerini kendileri gördükleri için mutlu oldukları. Padişah'tan cesur kararlar beklemenin sır asıydı. çünkü. ertesi yıl da Almanlar'a karşı bir saldırıya geçtikleri için bekliyorduk. biz. İktidarı sahiplendikten sonra. sahipsiz oldukları için mutsuz. "büyük . şimdi Başvezir öldüğüne. Hoca'nm hâlâ umutlarını ona bağlayabilmesiydi. sonra bitirilmesi için büyük paralar harcanan ve Turhan Sultan ve Padişahla birlikte Hoca'nm da sık sık gittiği. bilimin ve yapılması gereken inanılmaz bir silahın yararlarına yormaya çalışırdık. yeni bir silah yapmak için ondan söz alıp. gururlu şahinlerin yalnızlığın erdemlerine işaret ettiğini ona anlattı. Bir rasathane ya da bilimevi kurmak için. At Meydam'ndaki çınar ağaçlarının yerine biten incir ağaçlarından incir yerine kanlı cesetler sarktığını. Hoca ona. tahtı kaybetme korkusuyla. Dedesi Sultan Murat'ın kol gücünü kanıtlamak için. benim sabır ve keyifle bir deftere yazarak sınıflandırdığını bu rüyaları da. ağlayan 115 yaşlı kadınlarla güzel kör kızların ve karanlık yağmurda yapraklarını hızla döken ağaçların onu yardıma çağırdıklarını. zafer dediği şeyden eskisi kadar sözedemiyor. anlattıklarına dalıp giderken. kendi tahtında kendi çocukluğunu oturur gördüğünde. Hoca umutlanmak için bir bahane daha buldu: Köprülü'nün gücü ve kişiliğinden korktuğu için Sultan. yavaş yavaş onu etkiliyorduk. Haliç kıyısındaki o Yeni Valide Camii'nin 117 inşası vardı daha. yüzü kendi yüzüne benzeyen kötü adamların onu ellerindeki çuvallara sokup boğmak için kovaladığını. Av meraklılarının çoğu gibi. Padişah. ': -' Ballandırarak anlattığı bu başarıların parlaklığına ben de inanabileyim isterdim. coşkuyla hayâl kurduğu gecelerin arkasından. Böylece. benim katılmadığım o bitip tükenmez av seferleri vardı sonra. O zaman. hain dişleriyle düşmanlarının gırtlaklarına saldıran kurtların da. hoş bir masal dinleyen alık gibi ağzım açık. ordu Macaristan'a sefere çıkmıştı. bizi daha çok sever. Artık beni şaşırtan şey. kafasmdakileri uygulamaktan çekiniyordu.rüyasını yorumlarken Padişah'ın akimi nasıl çeldiğini ayrıntılarıyla hikâye ederdi. avdan ve hayvanlarından başka kafasında bir şey olmadığım söyleyenlerin ne kadar haksız olduğunu düşünür. onun devlet işlerini bıraktığını. bu cesur kararları beklemekle geçirdik. onu ve kendimi. iktidarı daha çok sahiplenmeye kışkırtmaya karar vermişti. Hoca'nın avdan dönüşünü evde beklerken öğüdünü tutmaya çalışır. Sultan bizim bilimimize ilgi duysun istiyorduk. vebadan sonraki aylarda duyduğu o coşkuyu duyamıyordu gerçi. ama ben başaracağımıza inanmıyordum artık. Hoca'ya göre.
Padişah'm bir şaşkın domuzun peşinden saatlerce at sürmesinin. şu silah tasarısını gerçekleştirebilirsek üzerimize üzerimize akarak bizi gerisin geriye iten bu ırmağın akışını. kayıtları karıştırarak Kâhya'nm bizi ne kadar . inanmadığım halde. bu sefer onların kafalarının içini anlamak için. Daha önemlisi. onlar kadar. başka bir işle uğraşmasına da gerek yoktu. karanlık bir yağmur altındaki çamurlu pis sokağa. buradakilerin aptallığını abartılmış örneklerle ona hatırlattıktan. ama ilk deneylerden sonra anladık. Güneş de Ay'ın çevresinde. birbirimizden nefret ederek. yeni bir gerçeği ortaya çıkarmış. ya da: "Dünya Güneş'in çevresinde dönüyor. bir ara odanın içinde kıvranarak gezinenin Hoca değil de kendi gençliğim olduğunu düşünürdüm. beni bırakıp gitmişti de. Bir zamanlar. Uygulansa da vereceği sonuca pek aldırmadığım bu tasarıların hayâlleri bile beni eğlendirmiyordu artık. Odanın içinde aşağı yukarı gezinirken. yenilginin bir zorunluluk olmadığını. yeniden başlaması gerektiğini seziyordu. onu nereye. ya da tazılarına yakalattığı tavşana gözyaşı dökmesinin saçmalığından sözeder. kendimi onun yerine koymaya çalışırdım. bu "bilim"e girişmeye ben de hevesliydim. bana üzerinde kafa yormam için bıraktığı. birbirimize benzediğimiz o güzel günleri aklıma getirdiğim için. Bir seferinde. hava değişince çekip gidiyor". Müneccimbaşı olduktan sonra. istediğimiz 119 yöne çevirebileceğimizi söylüyordu. Her şeyi." dediğimde üzerindeki tozlu av elbiselerini değiştiren Hoca beni sevgiyle gülümseten aynı cevabı verirdi hep: "Ve bizim ahmaklar bu gerçeğin farkında bile değiller!" Sonra. gerçi tasarılarından değil. elimizde bizleri yıkımdan kurtaracak büyük bir tasarıdan çok bu tasarının hayâli vardı." dediği bu belirsiz işi uygulamaya koyacağımız güne ertelemiştik. Tanışıklığımızın ilk yıllarında astronomi. acıları ve yenilgileri sanki benim acılarım ve yenilgilerim di. buna dayanarak değiştirebilirmişiz gibi yapardım: "Denizin yükselip çekilmesinin nedeni ona dökülen ırmakların ısısıyla ilgilidir. Avdan dönüşlerinde. Bir masanın başına oturup. modeller bir kenarda unutulup çoktan paslanmıştı." ya da "bilim" dediği o şey için parlak düşünceler arar. sanki orada umut bağlayabileceği yeni bir belirtinin izlerini arar gibi. Gebze'ye gidip kırık dökük değirmenleri ve herkesten önce bizi toraman çoban köpeklerinin karşıladığı köyleri gezerek gelirlerini denetliyor. onlardan önce davranıp kendimizi bu işlere verirsek. şiddetiyle beni de peşinden sürükleyen bir öfke buhranına kapılır. ya da: "Veba havanın içindeki taneciklerle bulaşıyor. gene. "bilim" dediği şeye. bir köşede pinekleyen ben. herhangi bir konuda. sözgelimi. av boyunca sözlerinin Sultan'ın bir kulağından girip ötekinden çıktığını istemeye istemeye itiraf eder ve nefretle tekrarlardı: Bu ahmaklar gerçeklerin farkına ne zaman varacaklardı? Bu kadar aptalın birbirini bulması bir rastlantı mıydı zorunluluk mu? Niye bu kadar aptaldılar? Böylece. her şeyi de. tembel tembel pinekleyerek sayfalar çevirirdim. bana köleliğimin ilk yıllarını hatırlatan öfkesini ve hüznünü seviyordum. ya da doğa bilimleri konusunda düşündüğümüz şeylerin elle tutulur bir yanı olmadığını Hoca da benim kadar biliyordu. umutsuzluk zamanlarında yaptığı gibi "tasarılarımızdan" sözederek beni de sevindiriyordu. neden sürüp sıkıştıracağımı bilemediğim için üstüne üstüne gidemiyordum bir türlü. ben de onun gibi olmak istiyordum. bazan çevirdiğim sayfalara. ya da Haliç kıyısındaki bir-iki evin hâlâ yanan soluk ve titrek lambalarına. ya da: "Büyük bir silah yapıp uzun namlusu ve tekerlekleriyle herkesi önümüze katıp kovalamamız mümkündür". ya da aklıma gelişigüzel takılıveren düşüncelere onun gözüyle bakmaya. araçlar. yavaş yavaş. coğrafya. Gebze'deki toprakları büyümüş. Bitip tükenmeden kendini tekrarlayan bu heyecandan da bıkmıştım artık.tasarı." dediğimde. artık işler eskisi gibi değildi. ben olan kişi. ama yaklaşan kaçınılmaz bir yenilginin dehşetine de kapılmıştı: Kimsesiz bir çocuğa benzetiyordum onu. onun "bilim. Arada bir. saatler. Padişahla gevezelik edip vakit geçirmesinin dışında. Bir defa. bakarken. gelirimiz daha da artmıştı. Beni hiç kandırmayan bu renksiz hayâle inanabilmek ve Hoca'yla beraber olabilmek için. sanki kaybettiğim heyecanı yeniden bulmak için ona özeniyordum. hissediyordum. kendisinin de yenilgiye mahkûm olduğunu sezdirdikten sonra onu gözledim: Gerçi bana hiddetle karşı çıkıyor.
bir deri bir kemik sokak köpeklerini. Bu konuda aylarca çene yorduk. . her sabah çıkan güneş yeni bir güneş midir. topraksız köylüleri. okuyup yazamayan pantolonlu Müs-lümanlar'ı ve sonu yenilgiyle biten bütün bu savaşlar' 122 bir kitaba doldurduk. ısrarı üzerine. Hayvanların ruhu olabilir mi. Bir dolabın çekmecelerinden çıkan ıvır zıvırın dökümünü yapar gibi. Hoca'yla birlikte yazdığımız kitap ve risalelerin en iyisini hüzünle bitiriyordu. benim yıllardır tuttuğum defterleri. bütün o boynu bükük fukaraları. gibi şeylerin konuşulduğu bu toplantılardan gelecekten umudunu keserek çıkar. Nefretle tiksindiği bu sahtekârlardan kendini ayırmak. 120 Sinirlerini daha da bozan şey. sonuç umut verici değildi hiç: Hoca hâlâ bizi kurtaracak olan o inanılmaz silahlardan. çoğu zaman da sıkıntıyla iç çekerek Padişah için eğlenceli risaleler yazıyor. sonra hangi dağlarla hangi nehirlerin elden çıkacağını hüzünle saptardık. karanlık ve tuhaf sokakları. belki onu telâşlandırır. dertli analarla zavallı babaları başka ülkelerde yapılan ve yazılanları bize aktarmaya ömürleri yetmeyen mutsuzları. insanların ve inançların farkına varmadan değişmesi anlamına mı geliyordu? Bütün İstanbullular'ın bir sabah sıcak yataklarından başka birer insan olarak kalktıklarını düşlerdik. Bir seferinde Sultan'm aklının içinde ne olduğunu anlamak için. ayaklarında pantolonlarla benim anılarımı yeniden yaşadıklarını düşlerdik. yarım kalmış yapıları. orduların ve paşaların İstanbul'u başıboş bırakmasından ve annesinin de ona söz geçirememe-sinden cesaretlenen Padişah'm. Kitabın başka bir kısmına benim soluk anılarımı koyduk: Annem. ama Padişah'ın K. Yıkımdan imparatorluğun elindeki ülkeleri bir bir 121 kaybetmesini mi anlıyorduk? Haritalarımızı masanın üzerine yayar. diye. Yoksa.aldattığını anlamaya çalışıyor. "bizim" geleceğimizden sözettiği için sevinçle ona katılıyordum. sessiz ve karanlık geceler boyunca. Almanya seferiydi. ya da aklımızın içinin bir an önce çözülmesi gereken sırlarından sözedebiliyordu gerçi. Padişah'm aklının çetelesini tutmaya çalıştık. Belki de yıkım. ötekilerin üstünlüğünü görerek onlara benzemeye çalışmak demekti: O zaman. saraydan kovulan bütün o çenebaz ukalâları. hangisi cennete hangisi cehenneme gider. bana Venedik'teki hayatımdan bir parça anlattırır. yoksa akşam batan eski güneş bir arka yoldan dolanıp sabah öte taraftan gene başını mı çıkarıyor. başka bir şey de yapmıyorduk. midye dişi midir erkek mi. Hoca aralarına hiç girmemeye kararlıydı. elbiselerini nasıl giyeceklerini bilemiyorlar. bizim de onlardan önce davranıp öyle yapmamız gerekiyordu! Solak hattatımızın temize çektiği sonuç kısmında ise. çamurlu yolları. yıkım. Böylece. minarelerin neye yaradığını hatırlamıyorlardı. Kurarken vaktin nasıl geçtiğini anlayamadığımız bu düşleri son bir kurtuluş çaresi olarak Padişah'a sunmaya karar verdik. Girit Kalesi'ydi. taklitçileri çevresine toplamasıydı. aylarca hüzün ve umutsuz bir neşeyle kurguladığımız o yenilgi ve yıkıntı düşlerinden fışkıran. hangisinin vardır. güzel kokulu kadınlarla yattığımız o âlemleri de düzenletmeyecekti belki. "Bizim" tasarılarımızdan. şehirlerde başıboş gezinen işsizleri. soma. maskaraları. babam ve kardeşlerimle Venedik'teyken ve okul yılları sırasında başımdan geçen mutlu ve öğretici olaylardan renkli bir-iki sahne: Bizi yenecek olan ötekiler böyle yaşıyorlardı işte. ama yaklaşmakta olan korkunç bir yıkımın da farkında değilmiş gibi davranamıyordu artık. üstünlüğünü onlara kabul ettirmek için. bir iki kere konuşup tartıştıkları şeyleri dinlemek zorunda kaldı. rüyaları. birşeyler yapmazsak yakında Padişah'm elden gideceğini söylerdi. kimi zaman gülüşerek. diyorduk. önce hangi ülkenin. Gururlu ve sessiz diyebileceğim bu şiirin ince dokunmuş sisi. Ben ısrar etmeseydim. o eski güzel günlere ağıtlar yakan gözü yaşlıları. buradaki tanıdıklardan bazılarının başlarında şapkalar. Düşlerin renkleriyle canlandırılan bütün bu yıkım sahneleri. anılarımızı ortaya döktük. Hoca'nm pek bayıldığı o yüklü dolap benzetmesiyle beyinlerimizin kara bilmecesinin karışık sırlarına bir giriş sayılabilecek ölçülü bir şiir vardı. çalışmayan makineleri. her şey eskisi gibi olsun diye anlamadıkları duaları okuyanları. hoşça vakit geçirip sonunda.
Önce. Tıpkı birlikte fişek gösterisi hazırladığımız haftalardaki gibi. ondan . masa başında çalışarak vakti boş yere harcadığımız bir kış geçirdik. işin sonunu onun kadar merak da etmediğim için. kıskanç düşmanlarımızın hasetini üzerimize çektiğimiz için. çıkan renk renk dumanları izlemeye. Dahası da vardı: Padişah. Barutla ça-li hştıgımız için değil. Hoca beni Padi-şah'tan uzak tutmak istemişti. kusursuz bir cüceyi. Onlardan çok. ama gösteri başlayınca. gülleleri. hevesliydik. Gece onu düşündüm. açık havaya çıkmaya karar verdik. ama Hoca'nm istediği gibi değil Hoca hâlâ nefretle sözediyordu ondan. ama silahın düşüncesinden ve düşmanlarımızı önüne nasıl katıp kovalayacağım hayâl ederken aklımıza takılan o belirsiz ve şekilsiz ayrıntılardan başka hiçbir şey yoktu elimizde. Eteğini öptüm. tam o sırada. Yaz sonunda bir gün de ansızın Sultan'm kendisi geldi. iyi sıkıştırılmış barut karışımları için hazırlattığımız. benimle ilgilendi. bizim reçetelerimizi hazırladığımız karışımları uzakta ateşlerlerdi. onlara inanınca kuşkulanıyorduk. ya da yenilgimizi beklediği için. Kopan türlü çeşitli gürültüyle. sonraki altı yıl. en tehikeli yıllarımız oldu. ikimize döndü ve Allah'ın insan soyunun gururunu kırmak. Önce. Aklı başka bir şeye takılmıştı: "Demek yirmi yıl?" dedi. Hoca'nm bir başka mucize daha yaratabileceğini düşünüyordu. 123 "Düşmanlarımızı perişan edecek b inanılmaz silahı yap da görelim. ikinci defa huzuruna çıkınca. biz de aynı şeyleri korkuyla beklediğimiz için tehlikedeydik. İstanbul'un dörtbir yanından meraklılar geliyordu. belki de yıkıntıdan çok. Hoca heyecanla bana soruyordu: Yıllardır beklediğimiz zafer değil miydi bu? Öyleydi.Hoca. Yirmi senedir burada olduğumu. barutla çalışmaya. kitabı Sultan'a teslim ettikten bir ay sonra. üstelik bu sefer onu paylaşarak işe başlamıştık. gözü kapalı tattığı meyvamn hangisi olduğunu çıkarmaya çalışan biri gibi. Padişah bana önceden tanıdığı. Heyecanlıydık. döktürdüğümüz topların. birden durdu. beyinlerimizin içindeki o karanlıkta da neler döndüğünü merak etmeye başlamıştı. ko125 vanları. yanyana dikilen bize. zeytinliklerden gelecek korkunç paraları şaşkın şaşkın hesaplarken düşünürdük. biz yüksek ağaçların altındaki serin . kendi kendine harekete geçen ateşleme mekanizmalannm taslaklannı tek tek gösterdik." derken. "Tuhaf şey!" Sonra. hanlardan. adamlarımız. yerine kardeşini geçirmek isteyenlerin onu tahttan indireceklerini düşünerek telâşlanmıştı. vebadan sonra. onu küçümseyemeyeceğimi . adamlarımızın. belki de Sultan. bana da sorduklarını görünce merak etmiş. bana o soruyu soruverdi: "Sen mi öğretiyorsun bunları ona?" Ama benim cevabımı öğrenmek için sonnamıştı bunu. yeni topları ve daha dökülmemiş namlulann kalıp planlannı. Sonra. birkaç askeri başarısızlıktan sonra. Silahı geliştirmeye çalıştığımız. Onbeş yıl sonra. korktuğu gibi. Hoca kadar. gölgeliğe çekilirken. belki de kitabımıza doldurduğumuz o yıkıntı düşlerinden gerçekten etkilenmişti. ama hâlâ Müslüman olmadığımı öğrenince öfkelenmedi. Bütün bunları Padişah'm silahı geliştirelim diye gelirlerini bize bıraktığı köylerden. ya da tıpatıp benzeşen ikiz kardeşleri görmüş gibi gülümseyiverdi. Şaşkınlık içindeydik. ondan şu inanılmaz silahın yapımına girişmesi için emir aldı. hedeflerimizin ve çadırlarımızın yerleştiği çayırın çevresi meraklı kalabalığından bir bayram yerine döndü. ben de mutluydum. yeri göğü inlettik. başarımızın ne kadarını bu kitaba borçlu olduğumuza bir türlü karar veremedik. barut ve güherçile kokan hırpani çadırımızdan çıkmış güzel beyaz atma doğru yürüyordu. belki de. herkes sabırsızlanarak zaferimizi. yazdığımız risaleler ve ldtaplar doğru değil miydi 124 ki. belki üzerine varan annesine ve paşalara. 'saçmalığım duyurmak için yarattığı o eşsiz harikalardan birini. uzun namluların. Daha sonra. Hoca'yı sınıyordu. Sonunda Hoca şaşmamız gereken şeyin şaşkınlığımız olduğunu söyledi: Yıllardır Sultan'a anlattığı bütün o hikâyeler. emirleri onun kadar benim de verdiğimi. belki Hoca'dan sakladığı bir rüyası vardı. Onun için bir gösteri yaptık. çevresinde topladığı o tıkalâlarm bir işe yaradıklarını göstermek istiyordu. ama şimdi kim olduğunu çıkaramadığı biriymişim gibi baktı. bense ona nefret duyamayacağımı.
bu işlere burnumuzu sokmamızın Topçubaşı'nı öfkelendirdiğini. Hoca'nın somurtarak geçirdiği o güzelim saatlerin sonunda Padişah elindeki kurbağa resimlerine bakarak bana şöyle dedi: "Hikâyeleri senin uydurduğundan zaten şüpheleniyordum. o da. Yakut kakılmış gümüş bir divit içinde getirilen kamış takımıyla resimleri çizerken Padişah çok ilgilendi. Daha çok benimle ilgiliydi. Hocaysa. Bir yumurtanın havuzdaki yetişkin kurbağalara benzemek için geçirdiği evrimi daha iyi göstermek için kâğıt kalem istedim. "Hayır. korkularından ve geçmişle geleceğinden sözederken. ya da dost olmak isterdim onunla. Demek resimleri de sen çiziyor127 muşsun!" Sonra bana «bıyıklı kurbağaları sordu. sevimliliği. yedikleri sinek ve böcekler üzerine uzun uzun konuştum. kimi zaman da zekice bulduğum bu gözlemler beni meraklandırırdı: Kendi kişiliğimin benden ayrılıp Hoca'nmkiyle. Ben de onun gibi olmak isterdim. onun düşüncesi. İlk zamanlarda Hoca suskundu. kan dolaşımları. daha çok güne bilim ve sanatla başlamak isteyen aklı başında bir yetişkin gibiydi. Bilyelerini karıştırarak kavgaya tutuşan iki kardeşi. karşımdaki bu şakacı.anlamıştım: Rahatlığı. ya kendisinin görevden alınmasını. ne kadar Hoca olduğumuzu merak ettiğini anlardım. Böylece." diyerek birbirinden ayıran dikkatli bir baba gibi. namluların. benim de ne kadar ben. Hoca'nm ne kadar Hoca. aklına gelen her şeyi söyleyiveren o şımartılmış çocuk hali hoşuma gitmişti. Padişah'ın da. sıra kurbağa öpen prensese gelince öğürerek yüzünü ekşitti. Rüyalarını yorumlarken. bana yeni gelen 128 şey. ben de onunla gittim. onun gibi bakıyorsun. yıllardır kullanılan eskilerinden üstün olmadığını ikimiz de biliyorduk artık. Bütün sabahı. sabah kendisiyle birlikte beni de beklediğini istemeye istemeye söyleyince. Padişah da bizleri tanımaktan hoşnuttu. sözlerimiz ve davranışlarımızı gözleyerek. Padişah'm. Ama neydi her şey? İlgim karşılıksız değilmiş. kendisine sunulan kitaplardan yola çıkarak. bu senin değil. Hoca'nm öfke buhranından sonra. bizden daha iyi tanıdığına inanasım geliyordu. bu da senin. Hoca'nın kişiliğinin de benimkiyle biz farkına varmadan birleştiğine. heyecanlarından. Hoca çok üzülmedi. ya da o sıralarda yalnızca hayalleriyle uğraştığımız yeni silahtan sözederken. kendin gibi bak!" Ben şaşkınlıkla . ya da yenilik yapacağım diye topçuluğu ayağa düşüren biz delilerin İstanbul'dan kovulmasını istediğini öğrenince Hoca telâşlandı. Padişah'ın. Aklımda kalan kurbağalı masalları eğlenerek dinledi. Hoca'ya göre her şeyi yenibaştan kurup düşleyeceğimiz bir yeni döneme daha girmiştik. Toplarla çalışmaya başlamamızdan altı ay sonra. bize silahı geliştirmek için toplardan başka araçlar bulmamızı buyuranca. bu düşsel yaratığı yerli yerine yerleştirerek bizleri. ama uzlaşmaya hazır gözüken Topçubaşı'yla anlaşmak için de bir ara yol aramadı. dökülen kırmızı yapraklarla kaplı büyük bir koruda. "bu senin." deyiverirdi. Sultan havuzu kıpır kıpır dolduran kurbağalardan sözedelim istedi. Artık her seferinde. Bazan da hareketlerimizi birbirinden ayırırdı: "Şimdi. Hoca'yla birlikte ben de saraya gidiyordum. Bir gün Hoca. yarn tağımda uyumaya çalışırken düşündüm: Sanki aldatılmayı hakeden biri değildi Padişah. Sultanla rüyalarından. Kimi zaman çocukça. ona her şeyi söylemek istiyordum. yıllardır Hoca'nm bana anlattığı Padişah'a ne ölçüde benzediğini düşünürdüm ben. aklı başında adamın. küçük kurnazlıklarından da. Deniz ve yosun kokan o güzel sonbahar günlerinden biriydi. ama öfkesine ve hayâllerine artık alıştığım için. Padişah birden durup ikimizden birine dönerek. ne kadar ben. budalaca bulduğu bu meraklarla ilgilenmeyecek kadar topları ve döktürmeye çalıştığı uzun namlularıyla meşguldü o sırada. Ustaca sorduğu sorulardan. hayâlden ve renkten yoksun basmakalıp bir iki laf etti. Padişahla ilişkim işte böyle başladı. erguvan ve çınar ağaçlarının altındaki nilüferli bir havuzun çevresinde geçirdik. yalnızca Padişah'ı tanımaktı. Döktürdüğümüz yeni topların. Beni çok şaşırtan bu şımarıklığa Sultan aldırmadı bile. Hoca ona yüzvermedi. bizi birbirimizden ayırıyordu. daha çok Padişahla biz konuşurduk. adamın. kurbağaların sıçrama mekaniği. Böylece. gövdeden dikkatle ayrıhrsa uzun bir süre atan ¦ yürekleri. ama Hoca'nın sözünü ettiği aptal delikanlıya benzemiyordu hiç. Padişah. Bir ay sonra.
en sonunda. herkesin dağıldığı o saraylardan. inanılmaz silahlara ilişkin tasarılar anlatmıyor. uykulu geyikleri taklit eden güzel dansözlerle. Günlerimin çoğu. Yıllardır beklediği fırsat. yalnızca. ama mukallit parmağıyla bizleri işaret ederek kendi yapıyordu bu işi. denizkızlanndan atıştırmaktan kısa zamanda şişmanladım. eline geçmişken kendini o aptallar arasına sokup hırpalatmaya hiç niyeti yokmuş 130 artık. benim de içimden "bu benim. güvercinler. Padişah gülümserken. Hoca gene bir öfke buhranına kapıldı. Ne yüzü ne de gövdesi bize benziyordu bu adamın. Padişah iltifat edip adamı savdıktan sonra. şişler batıran cambazları. sayfa sayfa çevirip okurken neresini kimin yazdığını. Bu sefer ona hak da verdim. Adamın hareketlerini izlerken."'dedi. taklitçinin hüneri dayanılacak gibi değildi. bize bu yolda düşünüp taşınmamızı buyurdu. devekuşlarmdan. Hoca'nm yüzünü allak bullak eden işine. şekerden ve fıstıktan yapılmış o aslanlardan. beni de büyü-leyerek şaşkına çeviren şey. orasına burasına bıçaklar. söylediklerinin heyecanına kapılıp elini kolunu karşısındakini inandınnak için ateşli ateşli sallarken soluk soluğa kalıyordu. su üstünde yürüyerek oynayan yakışıklı köçeklerle. yarısı Hoca. Padişah'm meraklarını bildiğim. Padişah'm. onun gibi dikkatli düşünceli bir tavırla ayrıntılara girerken sesini ağırlaştırıyor. "Silah için çalışsın bakalım. neredeyse her gün yapılan o törenlere. Hayatın bir bekleyiş değil de. dişleriyle at nalını kıran. ertesi gün Macarlar'dan geri alman bir kale için eğleniliyor. saray mutlağından öğrendiği yemeklerin ve onları pişirmek için gerekli ıvır zıvırm ve baharatın adlarını sayıyordu.gülümserken de eklerdi: "İşte böyle. derken. kaşla göz arasında yok eden hokkabazları. Hoca'nm hastalandığını söyleyince Sultan bana inanmadı. biz yanındayken huzuruna çağırttığı o taklitçi oldu. Bir gün vezirin kızı evleniyor. büyülendim. Onun gibi. ellerimizdeki fincanları. Geceleri lişek gösterisi yoksa. Hoca bundan sonra. küfürlerine bayıldığım Karagöz'le Hacivat'ı seyretmekle geçiyordu. mukallitten beni taklit etmesini istedi. neresini kimin kendisini ötekinin yerine koyarak düşlediğini söyledi. bu da Hoca" demek geliyordu. Böylece Hoca'nm silahı tasarlayıp harekete geçirebildiği o dört yılda ben saraya gittim. zorda kalmadıkça saraya ayak atmayacağını söyledi. onu çekmek istediği yöne Sultan artık kendi isteğiyle geliyor diyordum. derken ramazan ve bayram şenlikleri başlıyordu. Siz hiç birlikte aynaya baktınız mı?" Aynaya bakarken. yanık sesleriyle içli ve neşeli şarkılar söyleyen şarkıcılarla kadeh tokuşturarak eğlenirdim. bana değer verdiğini görenler. bayılana kadar güreşen yağlı güreşçileri. . eğlencelere beni de çağırıyorlardı. Bir keresinde de. cüppelerinin içinden yılanlar. sonra Şehzade okula başladı diye törenler düzenleniyor. hayvan kitaplarını. aferin. ama konuşmaya başlayınca korktum: Sanki o değil de Hoca 129 konuşuyordu. takvimleri getirtti. hangimizin kendisi olmaya ne kadar dayanabildiğim sorardı. bir sır verirmiş gibi Padişah'm kulağına eğiliyor. Şaşkın şaşkın ağzı açık bana bakan o adam bendim: Aptallaş-mıştım. Istanbul-Halep arasındaki menzilleri tek tek sayarak devam etti. saatlerce rakı ya da şarap içerek müzik dinledikten sonra. maymunlar çıkaran. ceplerimizdeki paralan. o maskaralıkları yapacak kadar kafam işlediği için saraya onun yerine ben gidecekmişim. sonra oğulları sünnet ediliyor. Sonra Padişah. Ama Hoca'yı asıl öfkelendiren. Ne anlama geliyordu bu söz? Akşam Hoca'ya Padişahın bana yıllardır anlattığı insandan çok daha zeki olduğunu söylüyordum. ama Hoca'nm vurgularıyla konuşurken yıldızlara. Padişah. Hoca gibi. kısa boylu ve şişmandı. tat alınabilecek bir şey olabileceğini bu dört yılda öğrendim. bir başka gün Padişah'm bir çocuğu daha doğuyor. yarısı ben olan birisini taklit etmesini istediğinde. caminin minareleri arasına gerdikleri ipe çıkıp sırtına aldığı sopayla danseden. konaklardan 131 birine. çoğunu o gün tanıdığım yeni dostlarımla birlikte gider. tıpkı onun gibi. Çoğu günlerce süren bu şenliklerde yağlı et ve pilav tıkınmaktan. taklitçi. yıllardır ona yazıp verdiğimiz bütün o risaleleri. tıpkı Padişah gibi. kıyafeti de bambaşkaydı. o da eskiden benim yaptığım gibi evde hayalleriyle kaldı.
saraylardan akşam eve dönünce Hoca'yı. parmaklarının ucuyla kâğıtların üzerindeki tuhaf vç belirsiz bir biçimi gösterirdi. hep böyle gördüm. resimlerle. Çok üstüme varırlarsa.Beni çok merak ettikleri o elçi konaklarına da sık sık gidiyor. yıllarca * biriken bütün o paraları ve insan emeğini yutarak gerçekleştirebildiği o dört yıl boyunca. ıvır zıvırla dolu dolabın simetrisinden. bütün İstanbul'un sözünü ettiği koca bir cami boyundaki o tuhaf yaratığa. . bu konaklardan. ya da benimle kırıştıran elçi karıları değil bütün o kellifelli elçiler. ne kadar acı çektiğimi. yirmi yıllık masamızın başında çalışırken bulurdum. masanın üstü anlamını çözemediğim tuhaf şekillerle. birisinin kafalarımızın içini açarak bütün bu düşündüklerini doğrulayacağını söylüyordu bana. kimi zaman rüyalarımızda.v. biraz sonra arsızca ve ahmakça bulduğu bütün bu eğlencelerden tiksinerek sözümü keser ve "bizler"den ve "onlar"dan sözederek bana tasarısını anlatmaya başlardı. gördüklerimi anlatmamı ister. Ayrıntıları kâğıtlarının arasına dağılan. Elçiliklerde toplanan Avrupalılar. kafalarımızın içiyle ilgili olduğunu söylüyordu. harem ve aşk entrikalarını bana hayran olarak dinlerlerdi. o küçük leke. tanımak istedikleri bu ilginç diyar hakkında. Benden gün boyunca yaptıklarımı. başımdan geçen o korkunç maceraları sorarlardı bana. en sonunda.boşuboşuna beklerdim. asabi elyazısıyla doldurduğu kâğıtlarla tıkış tıkıştı. korkunç paralar gerektiren belirsiz bir silahın düşüncesiyle ilgili olduğumu da aralarında fısıldaştıklarını biliyordum. sinirli "fl ı. Ama bilim i 32 gerektiren büyük ve esrarlı bir tasarıyla. diyebileceğim o karanlık lekesine bakarken. Hoca'nm bizleri benzetmeye çalıştığı bu budalaları daha da meraklandıran bir sessizliğe bürünürdüm. düşüncelerimin belirsizliğine boyuneğerek. Her gösterişinde biraz daha geliştiğini gördüğüm bu biçim. Hoca'ya göre de gerçek bir silaha dönüştüğü zaman bile. Resmin "şeytani". Daha çok bilgi almak istedikleri zaman. o korkunç görüntüye. silahın kendi sırrını bana kendisinin açmasmı. sevimli kızlarla oğlanların koşuşturduğu bir baleyi seyrettikten. hemen oracıkta uydurduğum bir-iki devlet sırrını kulaklarına fısıldar. hâlâ nasıl katlanabildiğimi merak ederlerdi. Sultan'a kimsenin bilemeyeceği tuhaf alışkanlıklar yakıştırırdım. Bir gün. her seferinde biraz daha gelişerek kesinlik kazanan bu biçimi. şimdi hepsi aklında açıklığa kavuşmuştu. Bunu. bütün umutlarını. Bütün hayatımı dört duvar arasında pineklemek ve saçmasapan kitaplar yazmakla geçirdiğimi saklar.»evlenmeden önce babalarını görmeye gelen genç kızlar. sezdiği büyük bir gerçekten sözediyordu. ne başka bir kimsenin. bir an. ama buradan yola çıkarak. kâtipler uydurduğum kanlı din ve vahşet hikâyelerini. her şeyi söyleyemeyecekmişim gibi yapar. bir şey hatırlatırdı. Veba günleri sırasında. beyin dediğimiz. içtiğim içkilerin dumanlarıyla kafam bulutlu. Kimi zaman günlük hayatta. kendisinin bile anlayabileceğini sanmıyordum. ya da Venedik'ten getirilmiş bir müzik topluluğunun en son züppeliklerini dinledikten sonra. Onda şimdiye kadar hiç görmediğim bir çalışma hızına kaptırmıştı t kendini. alışkanlıkla uyduruverdiğim inanılmaz hikâyeler anlatırdım. nasıl direndiğimi. aynaya birlikte bakarken. Dört yıl sonra. Yalnız. ama aklımdan geçenlere açıklık kazandıracak bir adımı daha atamaz. ya da karmaşıklığından heyecanla sözediyordu. herkes onu bir şeye benzetirken. bu heyecanlı sözlerden pek de bir şey anlayamadan etkilenen bana. ne de kimi zamanlar düşündüğüm gibi. bütün tasarısını buna dayandırmıştı. umutlarımızı bağladığı o silahı nasıl biçimlendircbileceğini anlayamıyordum. kendime esrarlı bir hava vermekten hoşlanırdım. ben Hoca'mn silahın gelecekteki zaferi üzerine geçmişte anlattığı ayrıntılar arasında kayboluyordum. sanki bana. ya da aklımın bana bir oyun oynadığını düşünerek susardım. gene her şeyin. tıpkı Sultan'a yaptığım gibi. bir iki kere de birbirimize anılarımızı anlattığımız eski yıllarda gördüğümüz ya da sözünü ettiğimiz bir şeye benzettiğim de oluyordu onu. gördüğüm şeyi neye benzettiğimi hemen söyeyivereceğim sanırdım. yavaş yavaş artan ünümün tadını çıkarıyordum. Bir kere daha. Gördüğüm güzel vücutların hayalleriyle. işte silah bu gerçekten yola çıkıyordu! Sonra. ama bir tutukluk geçirerek.
bu ahmaklardan kurtulmak istediğini sezerdim. Kâğıtların üstündeki o belirsiz ve karanlık lekeyi ayrıntılarla besleyip geliştirerek. ya da hazırlıkları yapılan esnaf alayından sözetsek ya. onlarla nasıl yazışılır. Venedikli. Şimdiki uyuşuk ben değilmiş. bu belirsiz söz yığınından. çarklardan. Düşmanlarımızın dedikodularına Padişah da kulaklarını tıkamıştı. Hoca. gâvura diş biliyorlardı. Hoca'mn silahı denemek için o korkunç çelik iMi yığınının içine girip. diye düşünürdüm ben. hiçbir güllenin işleyemeyeceği kadar kalın çelikler döktürdüğü o son aylarda. çünkü az sonra bütün bunları Hoca'ya benim öğrettiğimi ileri sürerdi. Sonra. zeytinliğin. ¦ Ama pek oralı olmazlardı. öteki sorunu hatırlatıyordu. Acaba onların en iyileri kimlerdi. bu ilgisine koşut olarak. Beni en çok korkutan da buydu işte. gene aynı nedenden: Hoca'ya her şeyi ben öğrettiğim için. ben olduğunu söylerdi Padişah. yalnızca bunların konuşulduğu elçi konaklarıyla ilgilenirdi: Bu elçiler nasıl insanlardılar.Saraya gittiğim zamanlarda. ona belbağladığı için pişman değildi hiç: Bütün bunlar için bana teşekkür ediyordu. Flemenkli. ı:>4 barut ve kaldıraçlardan sözederdim. O da Hoca gibi ka-I falarının içinden sözediyordu. dedikodusu her gün daha da artan bu belirsiz silah tasarısına onca köyün. kalıplara da inanılmaz paralar dökerek. Evde kalan Hoca'nm. bunu yapan. bu silahla başkalarının işlerine burnumuzu sokuyoruz diye de. konaklarda. aktardığım kötü söylentileri dinlemezdi bile. Yalnızca. Sultan'a bu kadar yakınım diye değil. tıpkı belleğin sabah inatla unutmak istediği bir rüyayı. Aklı başında bulduğum bu adamın. ama. onlar arasında yaşamak. şenliklerden. düşmanlanmızı keyiflendirecek bir karamsarlığın izlerini taşıyan bu ricayı unutuverdim. Padişah'ın yambaşmda sık sık gördükleri hep bendim. ben. Ona inanıyordu. söylediklerimde Hoca'nın ateşli sözlerinin sıcaklığı da yoktu. "onların" yetiştirdikleri bilim adamlarıyla ilişki kurmakistediğini ağzından kaçırdı. hiçbir şey anlamamak daha iyi. onu neredeyse unutmuşlardı. bana Hoca'mn anlattıklarını tekrarlattı. döktürdüğü çeliklerin çatladığı. tıpkı Hoca'mn bana . hanın geliri bağlandı diye değil. ama tasarısını gerçekleştirmekte zorluk çektiği. diye düşünürdüm. Sultan'a tekrarlamaya çalışır. beni kıskanıyorlardı artık! Yalnızca. Benim Hoca olduğumu söylediğinde. kafalarımızın içine ilişkin bulduğu gerçekleri onlar anlardı belki. Her zaman yaptığı gibi. bu isteğinden açıkça sözetmedi. bunları elçilerden öğrenebilir miydim? Kendimi eğlenceye bıraktığım ve gerçekleşmekte olan silahla pek ilgilenmediğim o son günlerde. nerede yaşarlar. kubbeden. hayvanlardan. Sultan beni dinlemedi bile. beni korkutan bir ucubenin kalıp planlarına dönüştürdüğü. eskiden değiştirmişim Hoca'yi! O günkü eğlencelerden. insanın hatırlamaya çalışması gibi. işte o uzak ülkelerin bilim adamlarıyla mektuplaşmak istiyordu. bir iki kere. Tabii. ama gene de Padişah'ın etkilendiğim görürdüm. her şeyden memnundu. benim yalnızca ka-balaştırarak aktarabildiğim Hoca'nm ö coşkulu zafer ve kurtuluş şiirinden umutlanması beni de etkilerdi. geniz yakan pas ve demir kokusu içinde çarkları çevirecek cesur adamlar aradığı günlerde. ya da paranın yetişmeyeceğini sandığı umutsuzluk günlerinde bile. bu parlak ve korkutucu ayrıntıları. Hoca tasarısına sonuna kadar ¦-''' ¦ 135 gömülmüştü! Bir gencin tutkusuna imrenen ihtiyarlar gibi öfkesine imreniyordum. endişelerimi Hoca'ya da Sultan'a da açardım. İftiralarına kulaklarımı tık'ayamadığım 'zamanlarda. saraylarda. Hoca'nın bana kimbilir kaç kere tekrarlattığı o tekerleklerden. ya da o sırada hangi ülke geliyorsa aklına. Aklımı iyice karıştıran bu zekâ oyunlarını kanıksamıştım artık. yıllardır ortalıkta gözükmüyordu. sonra. Kelimeler benim kelimelerim değildi. herkesin bu silah tasarısının arkasında benim olduğumu bildiğini söyledi Padişah. kafaları nasıl çalışıyordu. bu silah için bir şey düşünüyor muydular? Ve en önemlisi: Sultan niye devleti o ülkelerde sürekli temsil edecek elçiler yollamayı düşünmüyordu hiç? Kendisinin bu görevi istediğini. şehrin içinde. ben söylentilerden yakınınca.
şehire tellâllar çıkarttık. çok değiştiğimi. Köylerden. sık sık hayâllere daldığımız o kış gecelerinden birinde. ben onda heyecan uyandırmadığım için böyleydi. maceracılar arasında adam aradık. biz de. korkmuştum bu sözden. burasına birşeyler ekleyip geliştirmeye kalkmadı da değil. Midem acıyla yandı." demek geldi. Hoca'nm silahı bitirdiği. eskisi gibi olduğumu. birlikte silah için çalıştık. zeytinliklerden para akmaya devam ediyordu. bizi arayıp soran yoktu. Düşmanlarımızı önüne katıp kovalayacak silahı niye sefere götürmemişti. hepsinin elbiselerinde çok sayıda düğme olduğunu hep tekrarlardım. Bir keresinde bana. o tuhaf böceğin içinde tıkış tıkış sıkışıp sıcakta pişerek çark çevirmeye dayanamayıp kaçıyorlardı. o sırada aklıma gelen bir iki eğlenceli yalanı atıveriyordum. karşı koymak istedim ona. bana silahtan ve onunla yapacaklanndan da sözetmedi. işsiz güçsüzdük de. Sonra. bir yıl daha kazandığı için memnundu. ut dersleri alarak günlerimi geçirmeye çalışıyordum. içimden "ben benim. yüzüne korkuyla bakarken. uydura uydura geliştirdiğim bazı masallarım vardı. beni niye yanma almamıştı. benim eski ülkemde nasıl yaşadıklarını sorardı bana. birden bana. Padişah seferden döndükten sonra. Tekrarlaya tekrarlaya bugün çoğuna inandığım bu hayâllerin. Kısa bir süre sonra. Sultan da. daha önce hiç görmediğim şeytanî bir anlatım vardı. Sultan'm yüzünde onda. Padişah bu ayrıntıyı merak ettiği için. Sultan'm aslında savaş için değil. Yaz sonunda. av için sefere çıktığına inanıyorduk. başında bir bekçi bıraktığı silahını görmeye gidiyordu. ayrın ularını anılarımdan mı. Ben Venedik'ten gelen bir ressama portremi yaptırarak. Aracı harekete geçirecek adamları bulmak için çok uğraştık. rüzgârın ya da karın dinmesini bekliyorduk. 137 ona bu sözün ne anlama geldiğini sormak istedim. Bu baharda olmuştu. demir yığınının içine girseler bile. ne olduğu belirsiz aletin içine girmeye yanaşmıyordu kimse. vaktimizin çoğunu beklemekle geçirirdik. Ama yirmibeş yılda hâlâ unutamadığım bir iki gerçek de vardı: Annem. Meraklıların şaşkın ve korkulu bakışları ve zafer çıglıklan arasında silah hantal hantal kıpırdandı. Hoca. Hoca. orasına. aracı harekete geçirebildiğimiz zaman. Birlikte geçirdiğimiz son kışın gecelerinde. Tophane'ye adamlar saldık. çok para vereceğini söylüyordu. Korkunç görünüşlü. benim başka yapacak işim ve eğlencem de yoktu*. Padişah orduyla birlikte Lehistan'a sefere çıkınca şaşırdık. Hoca. işsiz kahvelerinde. Ona bir yığın hayâl anlatırdım. Oysa. hayâli bir kaleye saldırıp sarsıla sarsıla toplarıyla ateş etti ve durdu. Geceleri. bize güvenmiyor muydu? İstanbul'da kalanlar gibi. haksız olduğunu. Kış beklemekle geçti. beni başka biri yapmak için dolaplar çeviren bütün o dedikoducuların. Bulabildiklerimizin çoğu korkuyu yenip. geç vakit bozacının son defa geçmesini. artık bambaşka biri "olduğumu söyleyiverdi. o ülkede. Halic'in karşı kıyısındaki son titrek lambanın sönmesini ve bir türlü gelmeyen uykumuzun gelmesini ve sabah ezanını bekliyorduk. ama çalıştıracak adamları toplayamadığı için daha deneye -mediği günlerde. ¦'{¦« . yalnızdık. Sabahlan sarayına gidip hikâyelerimizle eğlendireceğimiz ve geceleri konaklarında eğleneceğim kimse olmadığı için. Çok az konuşup. yıllardır bu iş için biriken paranın hepsi bitmişti. Hoca ikidebir Ku-ledibi'nde. rüyalarımdan mı çıkardığımı kestiremediğim hikâyeler de söylerdim.bir zamanlar sorduğu gibi. serseriler. çok sevdiği Edirne'de kalmıştı. sırtımı ter bastı. ama çabuk sıkıldı bundan. rahatını tehlikeye atabilecek her türlü belirsizliğin sözünden bile ürkenler gibi korkuyla sustum. Sanki bu saçma sözü söylemeye cesaret edebil-seydim. Üzerine bir durgunluk çökmüştü. aslında bütün hayatların birbirine benzediğini söylemişti. Nedense. ama tutkusunu kaybettiği için değil. tersane çevresine. yoksa kitabımı yazmak için her masaya oturuşumda kalemimin ucuna geliveren düşsel hikâyeler mi olduğunu çıkaramıyorum şimdi: Kimi zaman. Aracı. babam ve kardeşlerimle ıhlamur ağaçlan altında kahvaltı ederken aile sofrasında konuştuklarımız! En az bunlarla ilgilenirdi Padişah. sobaya odun atmak için ateşin küllenmesini bekliyorduk. ama Hoca masraflı olacağı gerekçesiyle zorlukla topladığımız takımı da dağıttı. Hoca'nm ve Padişah'm oyunlarını boşa çıkaracak ve kendi varlığım içinde huzurla yaşamaya devam edecektim. orada. gençliğimde gerçekten yaşadığım şeyler mi olduğunu.
bu sefer de ona umutla yaklaşınca. yeni halimden memnundum: Sustum. Edirne'ye. ressamdan o sabah alıp eve getirerek. gök bakışlı garabet. ordunun saldırı düzeninde araca nasıl bir yer verileceğini. Hoca'nm istediği gibi. değişmiştim: Ziyafetlerde tıkınmaktan şişmanlamış. hayatlarından. ciltleri yırtık eski kitapları. arkamdaki birini gösteriyorlardı. korkunç gıcırtılar. çok şeyimiz olduğunu ona söylemek istedim. ıvır zıvırı karıştırarak geçirdi. ırmağın akışını istediğimiz yöne çevirebileceğimizden ve daha önemlisi. ilerliyordu. Her şeyi hazır tuttuğunu. bir işe yarar mıydı acaba? Boş "boş baktığımı görünce. ben de. yarı kalmış risaleleri. daha da kötüsü yüzüm de bambaşkaydı. etlerim gevşemiş. konuşacak daha çok. yerli yersiz uyku çekmekten. Yol boyunca. K Viı 141 geçmiş yıllardaki kadar olmasa bile. ama haklıydı. sararmış müsveddeleri. diye anılan silahımız. kara demir. Padişah'tan ve çevresindeki birkaç katıksız dalkavuktan başka kimsenin sevgiyle karşılamadığı bir gösteriyle girdi. Gerçi eski heyecanı yoktu. ama biliyordum. bir duvara dayadığım portreme takılmıştı. domuz huylu. silaha nasıl bir tepki göstereceğini. dağıttığı silah takımıyla ilişkisini kış boyunca sürdürdüğünü o zaman anladım. Padişah eski bir dostu . benimle eskiden ilgilendiği gibi gene ilgilenmesi gerektiğini. tuhaf gürültülerle ağır ağır yol alan ve ucube.: I i I i'. Hoca olan adam. canavar. beni artık tanısınlar diye. öfkelenip elindekileri bir köşeye attı. toramanının düşmanlarımıza yapacağı şeyleri anlatırdı. Venedik'te bir maskeli balodaymışız: Yüzle-rindeki "bayağı kadın" maskelerini indirince kalabalıkta gördüğüm annemle nişanhmı tanıyarak umutlanıyor. tekerlekli kazan. tepegöz. dünyadan ve kendilerinden memnun o aptallar gibi. karalamaları arasında sabaha kadar eşelendi. kendi maskemi indiriyordum.138 139 benzeştiğimizi. gıdım sarkmış. Padişah'm bizi silahla birlikte Edirne'ye sefere çağırdığını öğrenene kadar. Hoca son günün gecesini. birbirimize yakındık. Sonraları. Geceleri. o da benim gibi endişeyle merak ediyordu ama. beni suçluluk duygusuyla korkutarak rüyamdan uyandıran gençliğim çıkıyordu. benim ben olduğumu anlayacak bu adamın Hoca olduğunu görüyordum. heyecanını her zaman canlı tutan "onlardan ve bizlerden" gönül rahatlığıyla ve inanarak sözedebiliyordu hâlâ. gözüm. çekinerek sordu: Bunları yanımıza almalı mıydık. o âlemlerde içip öpüşmekten dudaklarımın kenarına bir arsızlık bulaşmış. şeytan. astronomi araçlarının tozunu aldı. Hoca bana. hazırladığımız araçların taslakları. "son talihimiz" den. böcek. Hoca umutluydu. ama onlar benim ben olduğumu anlamıyorlardı bir türlü. eşyalarını. tahmin ettiğinden daha süratle. bakışıma bayağı bir huzur sinmişti. bana hiçbir şey söylemeden maskesini indiriyor ve altından. dönüp baktığımda. yürüyen hisar. i 40 10 Yaz başında. on gün süren bu Edirne yolculuğunda. il. düzenlediğimiz o ilk fişek gösterisi için yaptığımız deneylerin gözlemleriyle doldurduğum küçük defterin yırtılıp solmuş sayfalarını karıştırırken gördüm onu. Padişah'm çevresinin ve ordunun. oklu kaplumbağa. gün boyunca kan ter içinde kalan adamlarımız çadırlarında derin bir uykuya dalınca cırcır böceklerinin böldüğü bir sessizlikte. yeni bir eve taşını-yormuşuz gibi. karaoğlan. Yirmibeş yıldır yazdığımız kitapların. Padişah'm bizi ve silahı Edirne'de beklediğini öğrenir öğrenmez Hoca harekete geçti. sık sık aynı rüyayı gördüm: Karışıklığı İstanbul'daki eğlenceleri hatırlatan bir eğlencede. Her şeyden önce. Üç gün sonra sefere hazırdık. Paslanmış namaz saatinin zilini çalıştırdı. görenleri dehşete düşürerek. Silah. çevre köylerden gelen meraklıların kenar tepelere dizilip korkudan sokulamadıkları aracı heyecanla seyrettiklerini görünce Hoca keyiflenirdi. Ama gene de. sapından tuttukları maskeleriyle. toraman. Beni tanıması için. Gün doğarken. sızıp kalmaktan gözlerim mahmurlaşmış. hareketlerim ağırlaşmıştı. dev.
amcanla kardeşi!" Belki olup biteni bir türlü unutamadığım için. Belki de. günlerini birlikte geçirmeye başladılar. Ondan sonraki günlerde Hoca öfkeden boğulacak gibiydi. Ama acıyla farkedi-yordum: Konuştukları şeylere katabileceğim." diye haber yollamışlar. daha . içeride bir yığm yorgan ve yorganlık kumaş vardı. Ama bıktığımı biliyordum artık: Hoca hâlâ aynı şiiri okuyordu: Zaferden. yukarıya. gelecekten ve kafalarımızın içinden sözeden aynı uydurulmuş hikâyeye Padişah'm kanmasına şaşıyordum artık. sırtları bize dönük iki kadın soluk bir ışığın içinde namaz kılıyorlardı. "vergiyi gelin de kılıçlarınızla alın. dedi adam. Edirne'nin içinde hızlı hızlı yürüdük. ama pek fazla hazırlık ve telâş yoktu. sokak kapısını açan çocuk Hoca'dan önce tuttu: "Burda aslan yok. delirmiş. Hoca birdenbire bir evin kapısını çaldı. dinlemeden döndüm. silahın. açtı kapıyı. ona bir şey sormak için sakalına 143 uzanan iki neşeli çocuk kapının açıldığını görünce korktular. Hoca'yı görünce kalktı. Artık çıkmayacağını sandığımız sefer kararı yaz sonunda. arkamdan çocuğun bağırdığını ve bir kadının ona cevap verdiğini duydum: "Aslanlar gelmiş anne!" "Hayır. Yeşil gözlü. bir sabah erkenden gene aynı yere gittim. arıyoruz. Tunca ve Meriç'te sandal gezintisi yapıp 142 kurbağaları gözlemeye. Birinci odada. harekete geçmemiz gerektiğinden. yarıkaranlıkta. "Vebadan ölmüş. uyukluyordu. kartallarla savaşırken yaralanıp Selimiye avlusuna inen leylekleri sevmeye ve marifetlerini bir daha görmek için silahı incelemeye gittiklerinde yanlarında hep ben de olurdum. en kestirme yolu seçeceklerini düşünerek yanıldığım için köprüye ulaşan ve kavak ağaçlarının gölgelediği kısa yolu bulamadım bir türlü. "Niye geldin. uğursuz da buluyorlarmış onu! Hoca. kimse savaşırken bu kara demir yığınını yanında görmek istemiyordu." dedi Hoca ona. atlarına binip çevredeki karanlık ormanlara kuş cıvıltısı dinlemeye. Toz. Hoca. . Savaş söylentilerinin yoğunlaştığı yaz ortasında. güçlü kuvvetli birine ihtiyacı olduğunu söyleyerek. bir . bir başkasını açtı. Hoca kapıyı kapadı. annemle yengem var. bitkin bir ihtiyar dişsiz ağzı açık. Işık beni aldattığından olacak sokağı ve evi bulmakta zorlandım önce. bulduğum kavaklı yolun kıyısında ise. insanın kenarına oturup seyrederek helva yiyeceği bir nehir yoktu." Hoca gene de açtı kapıyı. bir savaş ihtimalinden söze-diliyordu. çamurlu değildi. çoğu deliler gibi kendisini bir başkası sanı-yormuş. seferden bir gün önce savaşın geleceği için ahkâm keserken düşmanlarımız sözü buraya getirmişler. Zincirlere vurulmuş bir hasta 144 görünce dayanamayıp bir hekime sordum: Âşık olmuş. deli herif?" dedi. Çingene ve Yahudi mahallelerinden. "Aslanlar. Dördüncü odada yorgan diken bir adam vardı. sordum. Peşinden giderken. önceden de cansıkmtısıyla gezindiğim külrengi bazı sokaklardan.". "On yıl önce İstanbul'a gitti. Hastanedeyse düşlediklerimizin hiçbiri yoktu. "Bizden ne istiyorsun?" "Semra nerede?" dedi Hoca. silkinip artık. Sen niye geberemedin?" Hoca. Solumda gördüğüm sarmaşıklı evlerin sağıma geçtiğini farkedince aynı sokaklarda dolandığımızı anladım. beni yanma aldı. sakalsız olduğu için daha çok bana benziyordu.karşılar gibi karşılamıştı Hoca'yı. Fildamı Mahalle-si'ndeymişiz. Hoca "önüne gelen kapıları açmaya başladı. hiçbir şey söylemeden merdivenden inip evden çıktı. gün. "Padişah'm sarayından aslanlar kaçmış. ne de renkli şişeler. Üçüncü odanın kapısını. bulunca da daha önceden yönünü kestirdiğim Beyazıt Camii Darüşşifası'na gidecek en kestirme yolu çıkarmaya çalıştım. kimse bu dev kazandan bir marifet de beklemiyordu. belki yeni hayatıma ve hâlâ sabırla okuduğunuz bu kitaba hazırlık olsun diye iki hafta ^onra. ilgiyle dinleyecekleri ve onlara içtenlikle söyleyebileceğim hiçbir sözüm yoktu. çoğu birbirine benzeyen yoksul Müslüman evleri arasından geçtik. ordu yürüyüş düzenine hazırlanırken kimse silah için bir yer düşünmüyordu. hiç de beklemediğimiz bir gün alındı: Geçen yılki yenilgiye ve ondan çok vergiye dayanamayan Lehliler. bir sofaya çıktık. Belki yakınlıklarım kıskanıyordum. ahşap ve sabun kokuyordu içerisi. daha anlatacaktı. Onlara ben de katılıyordum. ötekilerin üstünlüklerinden. tertemizdi belki. ama ne su sesi vardı." Çocuğu iterek evin içine girince ben de arkasından gittim. sekiz yaşlarında bir çocuk. dahası. gıcırdayan merdivenden aceleyle.
kafalarımızın içiyle ilgili bu masallara inanması çevresindekiler gibi. Ama daha da kötüsüne tanık olacakmışım! Gene avlanıyorduk. biz ve avcıları. üzerimize çöken sıkıntıyı hafifletmek için. meraklı hikâyeler dinlemeye pek düşkün olduğunu ikimiz de yeni öğreniyorduk. Padişah'ın korkutucu ojmaya çalışan bu hikâyelere. Sırt bu iş için orduyla gelen bir takım önden gidiyor. bu küçük ve eğlenceli av seferlerinden sonra yürüyüş koluna. Padişahla birlikte avdan sözet-mekten hoşlanırdım. Padişah. bir an önce farkına varmalı. Bu lanetin arkasında. ölüler. "onların ve bizlerin. bir köy evinin kırık bacası.. Bakımlı. üzerinde yeni bir oyuna başlayan çocuğun merakı ve heyecanı vardı. yabandomuzlarmm koşturduğu bir dağın ya146 maçlarına. o en sevdiğim kitabımızdaki coşkulu şiirden yola çıkarak karanlık bir resim çizdi. ona yakın köy boşaltılmış. dehşetini Hoca her gece biraz daha arttırıyordu. başarısızlıklar. Hoca'nm öfke ve nefretle karşıladığı bu törenleri ben seviyordum. kanlı yenilgiler. ceylanlarıyla ünlü bir koruya. kafalarımızın içlerinin. Hoca'nm ahmakça ve budalaca bulduğu bu gevezeliğin öfkesiyle şiddetini her gece biraz daha arttıran hikâyeler ve kehânetleri başlardı. güneye inen leylekler. bölgede keşif yaptıktan. belli belirsiz duyulan teneke uğultusunu dinleyerek ağır ağır ilerliyorduk ki. Hoca'nm yıllardır bana anlattığı ve artık unutmak istediğim bütün öteki şeylerin. Hoca'dan geceleri kendisini ürperten o hikâyeleri anlatmasını istemişti. Sonra. Gene de kafalarımızın içinden söze-dilirken Padişah'ın keyifle ürperdiğini hissederdim. Çok uzaklardan gelen. silahın savaş sırasında doğrudan kendine. alçaktan uçan şahinler. kapı aralığından başı uzanan cılız bir ihtiyarın koltuklanarak onlara . elverişli araziyi seçtikten.zafer kadar lanet de getirebileceğini açıkça söylemişler. Padişah'ın da artık kanıksadığım düşündüğü için. uğursuzluktan korktuğunu. zaferle bitirdiğimiz bir savaştan döner gibi tantanayla döner. Herkes sefere çıkmak için geç bir mevsim olduğunu düşünüyordu. ormana yayılmıştı. zengin köylerden. sıcak bir gün Edirne'den ayrıldık. Padişah Hoca'ya ve silaha güvendiğini belirtmiş. ordunun geçtiği köylerin ve kasabaların halinden. Ama işimiz bitmemişti. Saatler süren. Sultanın çadırından çağırılmca şaşırdık. ama zaferin alevi Padişah'ın korkulu bakışlarının görebileceği bir köşede parlıyordu da: Onu körüklemek için aklımızı kullanmalıydık.Hoca'dan çok. Eylül başında. Hoca bana anlatırken korkuya kapıldım. Av seferleri. bizlerin atlarımız ve silahlarımızla beklediğimiz köşeye sürsün diye. ahalisi ellerindeki tenekelere vurarak çıkarttıkları yaygarayla domuzları ve geyikleri. çirkinliğini. ama öğlene kadar hiçbir hayvana rastlayamamıştık. ihanetler ve sefaletle kaynaşan kıpır kıpır çirkin bir resim. Hoca yıllar önce Sultan'a verdiğimiz. uğursuzluk korkusuyla savaştığını yeni öğreniyordum. Biraz da öğle sıcağının etkisiyle. artık beni de üzüyordu. benim olduğumu da düşündüklerini. ne anlama geliyordu bunlar? Tabii ki Hoca hepsini iyiye yordu. Padişah'ın sefer gecelerinde korkulu. ya da tilkilerle tavşanların kaynaştığı bir ormana gidiyorduk. kimi zaman düşmandan da çok. Askerleri gibi çocuk' 1 l. yürüyüşümüzün haftasında başladı. bana bıkkınlık veren bu tatsız hikâyenin karanlığım. silkinmeliydik! Belki de. tartışma çıkmasın diye de. ordu Padişah'ı selamlarken bizler de onu hemen arkasından izlerdik. ya da düşmandan gelen son haberlerden çok." sonra. kendi kuvvetlerine bağlı olacağını söylemiş. bir Hıristiyan köyüne gelince durduk. Hoca'yla Padişah'ın boş köy evlerinden birini işaret ettiklerini. . akşamlan yürüyüşten.l HI I 145 laşmıştı Padişah. Padişah. yürüyüş kolundan ayrılarak. köylüleri harekete geçirdikten sonra. ama pek konuşulmuyordu bu konu: Sefer sırasında askerin düşman kadar. tıpkı askerleri gibi Hoca'ya gün boyunca olup bitenleri nelere yorduğunu sordu: Batan güneşin önündeki kızıl bir bulut. silahımızın zeminini inlettiği köprülerden geçerek kuzeye gittiğimiz ilk günün gecesi.
eliyle yüreğini gösteriyor. ama Lâtin kökenli bir dille konuşuyorlardı. sorgulama saatleri uzun ve eğlenceli av seferlerimizin ortasında düzenlenmiş küçük birer ortaoyunu gibiydiler. aynı hikâyenin gene başlamasına * gözyumdu. Hoca'nın sorduğu sorulardaysa pek fazla bir değişiklik yoktu. gerçek günahlarım soruyordu asıl. umutsuz gözlerle çev-. bütün bir gün boyunca ormanda koşturabilecek kadar sağlıklı değildi. gittikçe daha saçmalaşan bu çirkin şiddetle geçti. Tuna'yı geçmiştik bu sefer. iki gün sonra. En son getirilen bir topal köylü. o günlerde. bizlerden ayıran çok daha derin. işte "onlar" kötülükleri karşısında beyleydiler. Ondan sonraki günler.yaklaştırıldığını o sırada gördüm." kafalarının içlerinden 14'/ sözetmişlerdi. köylülerin her şeyi anlatmadıklarını. ona kötülüklerini yazdırmayı başardığım o şiddetini bana hatırlatan bu sorulardan ve onları soran. zamanında. bir iki vefasızlık. günahlarını ya da sahte günahlarını kekeleyerek anlatmadan önce. ben. "onlardan. oyunlarının orta yerine. relerinden. günahsız zavallı bir ihtiyarmış. ama Hoca. dayanıklılığımızı. Padişah'ı kandıracak. Kulağıma daha zarif ve hoş gelen bir dille anlatılan günahların ve suçların çoğu birbirine benziyordu: Basit yalanlar. Veba gecelerinin. vb. diye düşündüm. o da hayvanları kovalayan hemşerileriyle birlikte ava katılmalıydı. adsız bir günahkârın kötülüklerini anlatır gibi anlatırken. gene. ama hataydı. üniversitede okurken işlediğim cinsel günahları. İhtiyar ancak. küçük aldatmacalar. hoş görülebilecek bir iki kaba şaka sıkıştırıveren çocuklar gibiydik. dinlemekle bir şey kaybetmez insan. Evet. bu kitabı yazarken özlemle andığım o veba günlerimizi tiksinti ve utançla hatırlıyordum. suratlarmdaki merakı ve Hoca'nın ihtiyara çevirmen aracılığıyla birşeyler sorduğunu görünce. kendimi kardeşlerimden daha çok sevdirmek için attığım yalanlar. belki de anlatacaklardı. derede yıkanan kadınları gizlice seyrettiğini fısıldayarak itiraf edince Hoca yatıştı I4X biraz. af diliyordu ki. bir iki kalleşlik. ama kafalann içinde olup biteni artık bilmesi gereken bizler. ya da çirkin oyunun çekiciliğine karşı koyamayan Padişah'a içerliyordum. tutulup kalmıştı. Padişah'm pek de fazla etkilenmediğine inanmak istiyordum. en fazlası da. Tuhaf bir tiksintiye kapılmıştım. Sultan'm da Hoca kadar meraklı olduğunu gördükten sonra suçunu kabul etti: Evet. çevirmenimizin tekrarlayıp durduğu soruyu anlayacak gibi değildi. elini yüreğinin üzerine acıyla bastırıp. Hoca'dan çok. köy alanında toplattırılmış dişsiz ve yorgun ihtiyarları görüyordum. onu yüzleyebiliyorlardı. Bu ikincisine kolaylıkla olacak kötülük ve günah örnekleri diye benim çocukluğumun suçlarını. bizlerden yardım . bağırdı: Onu değil. Hoca. belki Hoca'nın ısrarına dayanamadığı için. o da bütün köyle birlikte evinden çıkmalı. kim olduğu belirsiz yargıçla. İlk başlarda her şey daha basitti. "onların. vb. ihtiyardan kendinden sözetmesini istiyordu. aklıma gelen şeyden korkarak onlara yaklaştım. işlediği en büyük kötülük neydi? Çevirmenin bize ağır ağır aktardığı bozuk bir Slav diliyle mırıldanıyordu köylü: Suçsuz. ama sonra sonra. onu sessizce destekleyen Sultan'dan korkan köylülerin cevaplarını önce dinlemek bile istemedim. ben çok daha ileri gitmiştim: Onları. birkaç küçük hırsızlık! Akşam Hoca. bu gerçekleri elde etmek. gerçeği sakladıklarını söyledi. tuhaf bir hiddetle üsteliyor. bütün istemimizi. kendilerinden istenilenin ne olduğunu tam bilseler. özürü vardı. gene bir Hıristiyan köyündeydik. çok daha gerçek günahları olmalıydı. belki de sorgulamadan sandığımdan daha çok hoşlandığı için. onlara yaklaştım. Getirdikleri bir başkası da aynı şeyleri söyleyince Hoca kıpkırmızı kesildi. hiç düşünmeden. Ama bu çirkin meraka benim de kapılmam çok da sürmedi. Hoca'nm sorularının ve nedeni anlaşılmayan öfkesinin dehşetiyle şaşkmlaşmış köylüleri görüyordum. ama köylü. geyiklerin peşinden koştuğumuz başka bir av sırasında. İhtiyan götürdüler. suçluydu. Hoca öfkelendi. sinir gücümüzü tüketen ve nedense bir türlü vazgeçemediğimiz törenlere dönüştü. Hoca. Ama meraklanmıştı. Az önce. hemen cevap vermesini isteyerek ihtiyara soruyordu: Hayatındaki en büyük günah. köylüye. ona kanan." sonra da i149 "bizlerin" nasıl olduğunu gösterebilmek için gerekirse şiddet de kullanacaktı. gittikçe daha artan.
köylülerin bir Slav diliyle konuştuğu ormanlık bir yöreye gelmiştik. Yağmurun bir türlü dinmediği o berbat günlerden biriydi. sırf merakla peşinden sürüklendiği şiddeti son bir umutla daha çok kullanmasından başka bir işe yaramadı. akşam. pek bir şey söyleyemeyen. Bir keresinde. artık Sultan'm da tanık olmaktan pek hoşlanmadığı. hepimize yarayacak bir bilgi: Sukan'a da göstermek istiyordu. artık neyi aradığını. ama başarılı olamadı bunda: Pek de sıkıştırmadan soruşturmasına rağmen.Daha derin bir gerçek olduğunu sürekli tekrarlıyordu. Arada bir. Bir ara. itirafları ve kötülükleri yeterli bulunmayarak hırpalanan. nasıl öyle biri olduğumu anlayamadığı için öfkeyle söylenerek kendi kendini yediğini hatırladım. Bu da öfkesini daha da arttırmaktan. onlar da. Hıristiyan komşuları gibi. Çamurlu bir köy alanında. zengin komşusunu kıskanan fakir köylülerin hikâyeleri ilgilendirmiyordu artık Hoca'yi. O zaman 150 gerçeklerin pek de derine inmediğini. Av seferleri de gittikçe sönükleşerek kısalıyordu. itiraflarım uzun uzun anlatan ilginç kurbanlarla da hiç karşılaşmadık değil. aynı hikâyeleri anlatmışlardı. ama kendisi de. sonra. . yeniden. bizler gibi. ama görüyordum. hazırlıklarına çok daha önceden başlanılan bu soruşturmalar vardı. sırılsıklam ıslanarak saatlerce sorguya çektiğini görünce umutlandık. Padişah'ı hüzünlendiren. annesine kötü davranan üvey babasından ve üvey kardeşlerinden 152 nefret eden bir delikanlıyı. buna ulaşacağımızdan zaman zaman şüpheye düşüyordu. küçük şirin bir köyde. ya da sırrını çözemedikleri." diyerek sırtıma bir yumruk indirdiğini. Bir başka seferinde sarımsı bir yağmurun içinde köylü kadınların. ama hepimizin aklında artık avın ayrıntıları değil. ama bırakmaya niyeti olmadığını. o köylüler gerçeği niye saklıyorlardı sanki? Sonra. bir çatı altına çekilerek konulduğumuz bir sağanağın altmda. Geceleri. ipleri bütünüyle eline almasına seyirci kaldık. bu sorgu gününü içten içe»bekliyormuş gibi. onun da unutulmaya değer sıradan bir delikanlı olduğunu söyleyerek konuyu kapadı. "seni seni. Olup bitenden. Hoca bana iç döküyordu. bizim kuşkumuzu sezerek öfkeye kapılırdı.dilenirlerdi. pek de kesin olmasa bile. gün boyunca yaptıklarından suçluluk duyar gibi. Kuzeye ilerleye ilerleye. Hikâyesinin köyden köye efsaneleşerek dolaştığını duyduğumuz şiddetimizin. ama. Padişah da seziyorduk. ama bir bilgiyi kanıtlamak istiyordu. hiddetinden yorgun gözüken Hoca'dan önce ilk sorulan çevirmenimizin kendisi sorardı. hangi sonuca ulaşmak istediğini daha iyi biliyordu. Bir türlü dinmeyen yağmurlar başladığında olup bitene artık ben de alışmış gibiydim. ama sonra. adamlarımızın kararlılıkla uyguladığı şiddete rağmen. Ama. ama birbirlerini aldatan karı-kocaların. İşlerinde ustalaşan adamlarımız da bıkmışlardı olup bitenden. Bazan da itirafçının sözünü başka bir arkadaşının onu yakaladığını belirterek keserdi. yüce bir adaletin korkusu ve şaşkınlığıyla yıllardır. itilip kakılan gençleri görüyordum: Masa başında yazdıklarını okuduktan sonra. Hoca onların gerçek Müslümanlar olmadığı yolunda birşeyler mırıldandı. güzel gözlü bir ceylanı. pek bir şey söylemeye de niyeti olmayan köylülerin saatlerce boş yere dövülerek sırılsıklam bekletildiklerini hatırlıyorum. Başka yöntemler de denedi: İkidebir itirafçının sözünü kesip yalan söylediğini ileri sürerdi. biz de. ya da iri bir yabandomuzunu vuruyorduk gerçi. belki de benim 151 gibi. beş yukarı aynı itirafları etmişler. Belki de bu yüzden. üç aşağı. onlan ikişer ikişer huzura çağırmayı denedi. bu gerçeğin Sultan'm gözünden kaçmadığını farketrhişti. bir Müslüman köyünde de aynı deneyi yaşamamız gerektiğini söyledi. köylülerin birbirlerinden utandıklarını görünce öfkelenirdi. erkeklerinin başına gelenlere uzaktan ağladıklarını görmüş gibiyim. o zaman adamlarımız suçluyu hırpalarlardı. şiddetten. tıpkı av gibi. kendi de huzursuzdu. bir çocukluk yalanından başka bir şey hatırlamayan yakışıklı bir delikanlıyı kendi elleriyle dövdüğünü gördük. akşam benim gereğinden de fazla bulduğum tuhaf bir suçlululk duygusuna kapıldı. bazan bizden önce gözlerine kestirdikleri itirafçıyı onlar seçip getirirler. sanırım. En azından. akşam olup biteni yorumlarken. Bir daha bunu hiç yapmayacağını söyledi.
Hoca'yla Padişah'ı kandırarak bu uğur-t suzlukları tezgâhlayan bendim. lanet getireceğine ilişkin söylentiler bu sırada daha da arttı. Hoca'ya yoldan çıkmış. Kimse bu adı kullanmıyordu ama sanırım. geceleri zaferden. aynı soruları bir onlara. Hoca'nın elden ele dolaştırdığı yaldız çerçeveli koskoca bir aynanın ıslak yüzüne boşuboşuna bakıyorlardı. ama. bilmiyorum. her sabah ayrılıp. belirsizliği severdim. daha kuzeye çıkmıştık. Akşam da. silkinip harekete geçmemiz gerektiğinden sözettiği zaman. Hoca hastalıklı sesiyle onlardan. Hoca. gücü tükenmişti artık: Öksürüklü sesi eskisi gibi gür çıkmıyordu. her seferinde. çamura batıp kalması için dua edenlerin bakışları altında. yürüyüş kolu yüksek dağların arasında kıvrılarak derin ve karanlık ormanlar içindeki çamurlu yollarda çok yavaş ilerliyordu. hasta haliyle savaştı. Sultan'a çıkıp kırka yakın at buldu. düşmanın gücünden. vaktin geldiğine karar vererek. daha çok ben gâvuru suç154 İtiyorlardı. Bir keresinde. tiksinti ve öfkeyle sözederdi. silahımız yağmurdan balçıklaşmış bir çamura saplanarak yürüyüş kolunun orta yerinde kahverince. çocukluğumda babamın elinde gördüğüm kötü bir ressamın yaptığı Avrupa haritasında. ne düşündüklerini sordu. belki geceleri kapıldığı suçluluk duygusundan. biz gerçekten anlamadığımız için. bütün gün uğraştıktan sonra. dediği gibi. köylüleri yürüyüş koluna götürdü. sanki. Kimse adam vermiyordu bize. Her zamanki gibi. belki yalnızca hastalıktan. Padişah'm çadırında onu dinleyen paşalar. Bir başka seferinde. şaşkın birkaç Slav köylüsünü inançsızca sorguya çekerken gördüğümüzü hatırlıyorum. ama büsbütün de umut kesilmeyecek bir hasta gözüyle bakıyorlardı. şüphe uyandıran sisli sessizlikleri. artık Padişah'ı bile bıktıran o şiirsel gevezeliğe başlayıp. Yağmurlarda üşüten Hoca hastaydı. cevaplarını kâtiplere yazdırttı. Biz. ama belki de. Hoca'nm yaptığı deneylere katılan Yeni-çeriler'in dedikoduları da tuz biber ekiyordu buna. sanki hedefine daha geç varmak için kıvrılan yoldan. İki gün sonra. Hoca'yı değil. gelecekten. bir deney yapmak istedi. atları öfkeyle kırbaçlayarak dev böceğimizi kıpırdattı. bizler için hazırlanan köylüleri bekletmek içirr oyalanıyorduk! Sonra. Gene de. asıl suçlu. belki ordunun ve paşaların silah ve ormanda olup bitenler konusundaki homurdanmalarından usandığı için. onlar. Paşaların zaten sevmediği aracımızın uğursuzluğuna. topların zincirlerini söktürttü. aradığı cevheri bulamayan. ormanların içine giriyorduk. görüyordum. Gittikçe artan berbat yağmurun çamurlaştırdığı yollarda ilerleyeni ey en silahımız. sanki gittikçe kısılan kendi sesi de inanmıyordu. eski yıllarda aptallarından sözettiği gibi. artık dinlemek istemediğimiz için uzaktaydık. geyikler ve gotik şato resimleriyle süslenmiş Karpatlar'm eteklerindeydik. silkinip kurtulmamız gerektiğinden sözederken.Kuzeye. cevaplarım ezberlediği soruları eski heyecanıyla soramıyordu. akşama doğru. sabrı ve merakı beni şaşırtan Padişah. ama hırpalayıp dövdüklerini ve umutsuzluğunu unutmak için. yapacağımızı yaptıktan sonra da. asıl tehlikeli olan. En son. bir su kıyısında. ama gene de. bizim sahtekârlığımıza ve silahın uğursuzluğuna daha çok inanırlardı. o yıllarda ayakta tutabildiğimize inandığım neşe ve umut kalmamıştı artık. soluk bir kükürt dumanı rengindeki yağmurun içinde. at bile vermiyorlardı. ipin ucunu öyle pek kolay bırakacak gibi değildi. yağmurun silikleştirdiği hayâletsi bir ışığın içinde. belki boş şiddetinden kendi de yıldığı için. adam topladı. hemen. onu. Bir daha "av" seferlerine çıkmadık. ırmağı geçip Leh topraklarına girmiştik. silahın yalnız uğursuzluk değil. gibiydi artık. başka bir köye koşmamızı isteyen Hoca'nm peşinden sürüklenirdik. bir uçurumun kenarında geyik vurmak için değil. ben bütün umutlarımı kaybetmiştim. artık süratle hareket etmesi gereken yürüyüş kolunun hızını kesiyordu. silahın gerekliliğinden. Çam ve kayın ağaçlarıyla kaplı ormanlardan gelen o serin ve karanlık havayı. onlara çamurlu 153 yollarda Sultan'ın askerlerine yetişmek için tuhaf gıcırtılarla zorlanan aracımızı gösterdi. onun için yirmi Yeniçeri getirtti. Hoca. bir de evlerinin önünde şaşkın bekleyen sarışın köylülere sordu. Geceleri çadırımıza çe-* laleliğimiz zaman. Av seferleri unutulmuş. askerî güçlükler de getirdiğini söyleyerek . söylediklerine. yeniden başlayan. köylerden birine girer.
Padişah'a yaptığım gibi bir iki küçük uydurulmuş hikâye anlatınca. gelecekteki zaferden. onlara yaklaştıkça tutulup kalıyordu. elimde sefere giderken yanıma alıverdiğim ut vardı. huzursuzluktan usandığımı düşünüyordum. Sabah. elimden alıp bir kenara attı. gerçek ayrıntıları: Annemi. gülle delikleriyle parçalanmış (56 yaralılar. O gün akşamüstü bir türlü ele geçirilemeyen Doppio Kalesi'nin Padişah'ı öfkelendirdiğini öğrenince gene aynı coşkuya kapılarak Sultan'a çıktı. Ertesi günlerde. çirkin bir şey yapmasın diye. ateşe verilmiş bir köyün içinden ağır ağır geçiyorduk. bizlerden ve onlardan sözetti gene. İyimserliğini 157 değil. Gece çadırımızdaydık. Ertesi gün. günün olaylarını yorumlamaya gittiğinde. Gece. Niye söylemiş bunu? . sonra. ışıl ışıl aydınlatılmış sıcak odalar. sordu. ama artık zafere inanmadığını da hissediyordum. bunun vaktinin geldiğini. Bu cevaba. Utumu elime alınca da ses çıkarmadı. ama bir şey demedim. nedenini sezer gibiydim bu coşkunun. Padişah'm çadırına ben gitmiyordum artık. Padişah'm inanır gözüktüğü zafer ve mutluluk hikâyeleri anlatmayı başarmış. kafası hâlâ kopartılmamış bir yaralı gördüğü zaman yanma koşuyordu. ama kuşkulanacak şeyin ne olduğunu bilmiyor gibiydi de. her şeyi bir anda değiştirecek o derin gerçeği onlardan öğrenecekti. uzaktan onu seyrediyordum. aracı yıllardır bugün için hazırladığını söylemiş. nedense ona artık yakınlık duymadığımı. belki de düpedüz bayağı bir meraktan. benden öğrendiği İtalyancası'yla. sanki. Benim kellemi 155 istediklerini söyledi. onu ayakta tutmak için gösterdiği çabayı izleyerek^ onu dinledim. kendisine mi sorduğunu anlayamadığım sorulardan biriydi. Onu benim kandırdığımı düşüneceklerini bile bile. Bunu da seziyordum. son bir umutla. Uğursuz ve casus olduğum söylentileri çok yayıldığı için.bizlerden kurtulmak isteyen Paşalarla savaştı. beni tuttu. benim sandığınım tersine. ülkemi anlatmamı istedi. ama daha önce aynı iş için görevlendirdiği Sarı Hüseyin Paşa'yı beklemesi gerektiğini buyurmuş. ırmağın akışını istediğimiz yöne çevirince yaşayacağımız güzel günlerden sözediyordu. Önce onlara yardım etmek istediğim sandım. ama sesinde bu hikâyelere eşlik ettiğine hiç tanık olmadığım bir hüzün vardı. biliyor muymuşum bunu? Biliyordum. Çadırımıza döndüğünde. top ateşiyle delik deşik edilmiş ahşap duvarların arasında. bir duvarın dibinde can çekişen yaralıları görünce atından inip yanlarına koştu. yolun sağında. Hoca. yanında çevirmen olsaydı. nişanlımı. kardeşlerimi sordu. Ben "gerçek" ayrıntıları anlatırken araya girdi. onlara dertlerini soracaktı. onu acemice tıngırdatınca da: Gelecekte. onlara başka birşeyler soracaktı. en sonunda şeytanın bacağını kıracağına inanan birinin iyimserliğini takınmıştı. Sultan. San Hüseyin Paşa'nm kaleyi hâlâ alamadığını öğrendiğimiz ertesi öğleye kadar kendini inandırmak için bütün gücünü harcadı. anlamını pek de çıkaramadığım boğuk kelimeler. küçük hisarları görmeye gittiğimizde de aynı heyecan içindeydi: Yerle bir edilmiş yapıların. orayı. ölümün maskesini yüzlerine geçirmeden önce. ama ölümle haşır neşir olmuş o yüzlerdeki umutsuzluğu hemen kendi umutsuzluğuyla özdeşleştiriverdiğini görürdüm. Sultan'a silahını savaşa sürmek istediğini. ortaklaşa yaşadığımız için ikimizin de pek iyi bildiği bir çocukluk anımızdan sözediyordu sanki. akraba kalabalığıyla kaynaşan bir yemek masası . öncü kuvvetlerin ele geçirdiği yakıp yıkılmış düşman palankalarını görünce. Gerçeği istiyormuş. solunda temizlenmiş palankaları. kendi cevap verdi: Çünkü zaferden pay almasından korkuyorlarmış. peşinden gidiyordum. Benim yerime onun kellesini isteselermiş mutlu olurmuş. bir coşkuya kapıldığını anladım. Padişahla birlikte. ama ikimiz de biliyorduk geçmişten sözettiğini: Gözümün önünde sakin bir arka bahçenin huzurlu ağaçları. Gövdeleri mermilerle. kısa ve kesik cümleler mırıldandı. Utumu yeniden elime alacaktım ki. öfkelendi. onunla birşeyler çıkarmaya çalışıyordum. bazı tuhaf ve çirkin düşüncelere kapıldığını hissettim. ona bir şey söyleyeceklerdi sanki.' O eski hikâyeden. Döndüğünde kuşkuluydu.Yıllardır bana mı. Hoca söylesinler diye onlara sormaya hazırlanıyordu.
Sarı Hüseyin Paşa'yı cezalandırmaktan sözediyormuş: Bütün ordu oraya gidiyormuşuz! Hoca'ya. yakıp yıkılan duvarlar arasında can çekişen bile yoktu. silahımızı denemek için yolumuzun yakınındaki küçük düşman palankalardan birinin üzerine yolladığımızda. bazıları birkaç isabetsiz atıştan sonra çamura budalaca saplanan aracın koruması dışında kalınca vuruldular. gittikçe kararan kayalık yamacın ve durgun ve karanlık ormanın görüntüsü gibi kusursuzdu: Yıllardır (60 rastlantı olarak yaşadığım birçok şeyin. ama bu talihe aslında inanmadığını. onun da. onu istemediğini. Yürüyüş koluna yetişen aracımızın palanka önündeki başarısızlığı. bayraklı kulelerine batan güneşin belli belirsiz kızıllığı vurmuştu. ama palankanın bütün nüfusu kılıçtan geçirilmişti. tepedekî aydınlık. bu sefer. Uğursuzluk korkusuyla kaçıp çekilen ço158 ğunluğunu ise toparlayıp yeni bir saldırıya hazırlaya-madık. ikimiz de aracın pek bir şey beceremeyeceğini tuhaf bir önseziyle biliyorduk. ama her an bitivereceğini sandığınız yol bir türlü bitmez. Yıllardır. Bu insanlar üzerine biraz düşündükten sonra. bizi buraya getiren yolu düşünüyordum ben. sonra. akşama kadar kale düşmezse. buradakileri sevdiğini. bembeyaz ve güzel. kaçırmak istemediğiniz bir mutluluk vardır. benim de pek iyi anladığımı sandığım bir umutla kanıtlamak istedi. şimdi zorunluluk olduğunu. bütün bir günde alamayan beceriksiz bir komutanın başını vurdurtmuş. onu aşabilen piyadelerin. kalenin beyaz kulelerine hiçbir zaman erişemeyeceklerini. yamacı bir türlü geçemediklerini öğrendiğimde. kuzeye çıkarken solumuzdaki ormanlık tepelerin arkasından batan güneşin benim kadar onda da sessizce ve dikkatle tamamlanmakta olan bir şeyin kusursuzluk duygusunu uyandırdığını biliyordum. O arada küçük bir palankayı. silahın ilk saldırısında dağılıp gitti. bir saatte alıverince.vardı. İkimiz de aynı şeyi düşünüyor olmalıydık. Şişman Hasan Paşa'nm adamları. belki çok yakındaki yeni hayatı ikiirftz de sezdiğimiz için. sizin de katılmak istediğiniz bir eğlence. Avusturyalıların. üzerinde kuşların uçuştuğu beyaz kalenin. Sonra. Macar ve Kazakların da yardım yetiştirdiğini öğrendikten sonra. Nedense. kaleden gelecek zafer haberinin son talihimiz olacağını düşün159 düğünü. ne kadar ileri gittiğini öğrenemedim hiç. sanki orada. Sanki iyimserliği takınılmış bir şey değildi. Hoca o derin bilgiyi. cesur papazın mırıldandığı duanın yeni bir hayatı çağrıştırdığını. meraka yenilerek yeniden baktığımda. dahası. aptallarını hatırlayarak öfkelenince de hak verdim ona. ilk defa bana huzur veriyordu. yamacın etekleri arasındaki düzlükte. ne düşündüğünü hemen anladım. Dop-pio'nun hâlâ alınamadığını söylediler. Bazılarını silahın kendisi ezerek parçaladı. bir türlü ele geçirilmeyen kalenin öfkesiyle yakıp yıkılmış bir köyün alevler içindeki küçük bir kilisenin ve yanan çan kulesinin. sık sık taşan ırmağın yaptığı pis bir bataklık olduğunu. palankayı pek de kayıp vermeden. sabahki saldırıya aracımızın da katılacağını söylemiş Padişah. beyaz yapıya yetişmek için telâşla koşarsınız. . kafaların yanından uzaklaşıyordu. askerlerimizin. Padişah'm bizi desteklesinler diye verdiği yüze yakın adam. Hoca. topçu ateşinin desteğine rağmen. zaferden alınacak paydan sözetmiyordu. Sultan öfke içindeymiş. ama beyazdı. Padişah'a götürülmek için bir kenarda toplanan kafaları görünce de. Az sonra. karanlık bir ormanın içinde kıvrılan bir yolda. ya da çocukluğumu ve çiftliğimizdeki hayvanları düşlerken onun da kafasından aynı şeyleri geçirdiğini biliyordum. O rüyada. ya da uğursuzluk dedikodularıyla da ilgilenmemiş bile. söylemiyordu. Ertesi sabah. Lehliler'den başka. bilmiyorum. merakına hak da verdim. ama bu kadarına tanık olmak istemiyordum artık: Ona sırtımı döndüm. Yüksekçe bir tepenin üzerindeydi. ayrılığın zor geleceğini söylediğinde ona hak verdim. belki onun yerinde olsam aynı şeyleri yapacağımı düşündüğüm için. ama biliyordum ne düşündüğünü: Bundan önceki müneccimbaşılarm sonunu. insanın böyle güzel ve erişilmez bir şeyi ancak rüyasında görebileceğini düşündüm. Güneş battıktan ve yalnız Sarı Hüseyin Paşa'mn başarısızlığını değil. kalenin kendisini gördük. Öğle vakti yürüyüş koluna döndüğümüzde. Sanki her şey. Karanlık ormanla. Doppio'ya. artık. yeniden.
kendi hikâyesine sevinçle inandığını biliyordum. yalnızca hayallerimi yansıttığını sandığım bu hikâyelere. Sonra. incir ağaçları arasından itişerek oynayan çocukları. İnsanları birbirinden ayıran bazı küçük. Çadırdaki paşalara. sonra. Anadolu'ya. annemi. o sırada inanıyordum da: Kızkardeşimin hafif kekeme olduğu da doğruydu. günü ve geleceği yorumlamasını isteyen Padişah'a ne söyleyeceğini çok iyi tahmin ettiğim için. karanlıkta beyaz duvarları parıldayan kaleye gittiğini. Bütün bunları. elbiselerimizin çok düğmeli olduğunu. Yoldan karda kışta pek geçen olmaz. bana haber vermeden. anladım. Duyduğum onca söylentiden. Cennethisar'dan kalkıp İstanbul'a giden küçük bir yelkenliyi. anlattıkça hatırlıyordum. sanırım sevdi onu. geldi. doğuya. bahçenin aşağılarında. yeni hayatımı düşünerek sabahı bekliyordum ki. tahmin ettiğim şeyleri söylediğini. Sessiz sisin içinde ağır ağır kayboluşunu seyrettim. ya da evimizin arka bahçesine bakan pencereden gördüklerim de. baharlarda ve yazları. babamı. yolculuğa çıkmadan önce telâşlanan biri gibi acele ediyordu.Hoca'nm da benim gibi düşündüğünü biliyordum. bu hikâyeyi unutmak istiyordum. Kitabımı bitirmek için başına geçtiğim eski masa163 mizdan. telâşa kapılmadan ve konuşmadan. aynı anda aynı şeyleri düşünme alışkanlığını geliştirdiğimiz bir çocukluk arkadaşımdan sözettiğimi hatırladım. uğursuzluk söylentisini. Gece geç vakit gittiği Sultan'm çadırından bir türlü dönmedi. belki de kaldıkları yerden. çadırdan çıkıp. bataklığı ve oraıam aşarak oraya çoktan ulaştığını düşledim. çok uykum wdı. Yıllar önce. ağır ağır ilerleyen o kırık dökük kağnılar geçer. İçinde anneannemin annesinin resmi ve nişanlımın kendi kendine beyazlaşan saçları vardı. ona daha önce de anlatmış olduğumu. bir ara. Bugün. nöbetçileri. Ama Padişah'a anlatırken. az sonra da bana geleceğini aklımdan geçirdim. İstanbul'dan Gebze'ye giren tozlu yolu görüyordum. bu hikâyelere. yaşadığım onca şeyden sonra. kendim için keyifle uydurduğum öteki hikâyelere. Bana bir şey anlatmadı. onun yatağına girip huzurla uyudum. 362 n Kitabımın sonuna geldim artık. Şam'a giden kervanları görürüm. aracımızın. ta küçük kardeşimin sırtındaki iri bene kadar. Empoli'de Floransa'da nasıl ta161 nındığımızı. Padişah için değil. Pek de fazla bir heyecan duyamadan. kardeşlerimi. kurt olup onlar arasına karışan bir tacirle. çok sonra. onu kendisini anlatmaya kışkırtmak için. boynuna taktı. bataklığa yatıvereceğini. ama iki hafta önce beni görmeye gelen bir konuğumun sözlerine kanınca kitabımı yeniden ortaya çıkardım. Dışarıda yoğun bir sis olduğunu söyledi. süreceklerine inandığım için kandığımı düşündüm. yıllar sonra. O sıralarda aklımı. Bir zamanlar ben de aynı şeyi düşünüyordum. içindeki ve yanındaki adamları ölüme ter-kederek. doğru. Hoca'nın da benim kadar gördüğünü çok iyi biliyordum. ya da şimdi bu kitabı yazarken. ta Bağdat'a. ona. en sevdiğim kitabımın bu olduğunu biliyorum artık. bazan da uzaktan kıyafetini seçemediğim . değiştirdik. Hoca'nm da aynı şeyi düşündüğünü. yıllar önce yazdığım bu sayfalan bir daha okumamak üzere bir köşeye tıkmıştım. Ça-dırdakilere. Elbiselerimizi. düşlediğim gibi bitireceğim. istediğim gibi. ülkemde bıraktıklarımı. Gün ışıyana kadar. Belki de akıllı okuyucularım aslında hikâyemin çoktan bittiğine karar vererek onu ellerinden atmışlardır bile. gerçeği değil. uzaktaki zeytinlikler içindeki bir değirmeni. Onun da aynı şeyleri düşündüğünden hiç kuşkum yoktu. hiç görmediğim ülkelerde ıssız çöller ve buzlu ormanlarda geçen aşk hikâyelerine vermek niye tindeydim. Sabah saldırıya geçtiğimizde. bir kere. huylarını anlattım. pek de kolay olmayacağını bildiğim bu işi başaracaktım da belki. kimi zaman. Sonra çadırdan çıkıp gitti. Ona yüzüğümü ve yıllarca ondan saklamayı başardığım madalyonumu verdim. Ortalık aydınlanıyordu. geç de olsa. onlarla dikkatle ve uzun uzun konuştuktan sonra öğrenebildim. bu kitabı. özel ayrıntılardan sözettim. evimi nasıl bulabileceğini. en çok. onu gerektiği gibi. korkuyu ve askeri yatıştırmak için onların önüne benim kellemi atmak isteyeceklerini de. Sabaha doğru. hemen oracıkta öldürüldüğünü ve cellatların.
bir atlıyı görerek heyecanlanırım, ama yaklaşınca yolcunun bana gelmediğini anlarım: Son zamanlarda kimse gelmiyor, gelmeyeceklerini de biliyorum artık. Ama şikâyetçi değilim; yalnızlık diye bir derdim yok: Müneccimbaşılık yaptığım yıllarda çok para biriktirdim, evlendim, dört çocuğum var; belki de, mesleğimin bana kazandırdığı bu sezgiyle yaklaşmakta olan felâketleri öngörerek işimi zamanında bıraktım: Sultan'm orduları Viyana'ya gitmeden, yenilgilerin öfkesiyle çevresindeki soytarıların, benden sonrakiJvlüneccimbaşı'nm boynu vurulmadan, hayvanlara düşkün Padişahımız tahttan indirilmeden çok önce, buraya Gebze'ye kaçtım; bu konağı yaptırıp, sevdiğim kitaplarım, çocuklarım ve bir iki adamımla yerleştim. Müneccimbaşı'yken evlendiğim karım benden çok küçük, ev işlerinden çok iyi anlıyor, bütün evi, başka ufak tefek işlerimi o çekip çeviriyor, yetmişine merdiven dayayan beni de kitaplarımı yazayım, hayâl kurayım diye bütün gün bu odada yalnız bırakıyor. Böylece hikâyeme ve hayatıma uygun bir son bulmak için doya doya O'nu düşünüyorum. Oysa ilk yıllarda bunu hiç yapmamaya çalışırdım. Bir 164 iki kere Padişah, O'ndan sözetmek istediğinde, benim bu konudan hiç hoşlanmayacağımı görmüştü. Sanırım o da memnundu bundan; yalnızca merak ediyordu; ama neyi, ne kadar merak ettiğini hiçbir zaman çıkaramadım. Bana O'ndan etkilendiğim, O'ndan öğrendiğim için utanmamam gerektiğini ilk başlarda söylemişti. Ona yıllarca sunduğum bütün o kitapları, takvimleri, kehânetleri O'nun yazdığını baştan beri biliyormuş; ben evde bataklığa saplanarak kalan silahımızın tasarılarıyla uğraşırken de, O'na söylemiş bunu; O'nun da bana, tıpkı benim O'na her şeyi söylediğim gibi, bunu anlattığını da biliyormuş. Belki, o sırada, ikimiz de ipin ucunu daha tam kaçırmamıştık, ama Sultan'm ayaklarının yere daha iyi bastığını seziyordum. Padişah'ın benden daha zeki olduğunu, bilinmesi gereken her şeyi bildiğini, beni avucunun içine iyice almak için oyun oynadığını o sıralarda düşünürdüm. Belki de, bataklıkta biten o bozgundan ve uğursuzluk söylentisiyle kuduran askerlerinin öfkesinden beni kurtardığı için ona duyduğum minnetin etkisi de vardı bunda. Gâvurun kaçtığını öğrendiklerinde askerlerinden bazıları benim kellemi istemişlerdi çünkü. İlk yıllarda açıkça sorsaydı, sanırım Sultan'a her şeyi anlatırdım. O zamanlar daha benim ben olmadığım yolundaki söylentiler de çıkmamıştı, olup biteni birileriyle konuşmak istiyordum, O'nu özlüyordum. Yıllarca birlikte oturckığumuz evde tek başıma yaşamak sinirlerimi daha da bozdu. Ceplerim para doluydu, esir pazarına ayağım o sırada alıştı; aradığımı bulana kadar aylarca oraya gittim geldim. Sonunda, bana da, O'na da, aslında pek de fazla benzemeyen bir zavallıyı satın alıp J65 eve getirdim. Gece, ona, her şeyi bana öğretmesini, ülkesini, geçmişini anlatmasını, dahası kötülüklerini ortaya dökmesini söylediğimde, aynanın karşısına geçirdiğimde korktu benden. Berbat bir geceydi, acıdım zavallıya, sabah azat edecektim, pintiliğim tuttu, götürüp köle pazarına geri sattım. Sonra, evlenmeye karar vererek mahalleye haber saldım. En sonunda beni de kendilerine benzeteceklerini, sokağa huzur geleceğini düşündükleri için sevinçle geldiler. Ben de onlara benzemekten memnundum, iyimserdim, söylentilerin bittiğim, yıllarca Padişahım'a hikâyeler uydurup huzurla yaşayacağımı düşünüyordum. Kapımı dikkatle seçtim; geceleri bana ut da çalardı. Söylentiler yeniden başladığında, önce, bunun Padi-şah'ın bir oyunu olduğunu sandım, çünkü endişemi gözlemekten, beni şaşırtan sorular sormaktan hoşlandığım sanıyordum. İlk başlarda, bana durup durup, "kendimizi tanıyor muyuz, insan kim olduğunu iyi bilmeli," gibi sözler ettiğimle çok da fazla telâşlanma-mıştım; bu sinir bozucu soruları, çevresine yeniden toplamaya başladığı o soytarılar arasındaki Yunan felsefesine meraklı ukalâdan öğrenip inandığını düşünürdüm. Bu konuda birşeyler yazmamı istediğinde, ona, kendileri üzerinde hiç durmadıkları ve kim olduklarını hiç bilmedikleri için mutlu olan ceylanlardan ve serçelerden sözeden en son kitabımı sundum. Kitabı ciddiye alarak keyifle okuduğunu öğrenince rahatladım biraz, ama söylentiler benim kulaklarıma da geliyordu: Sultanı aptal yerine koyuyormuşum, çünkü yerine geçtiğim kimseye benzemiyormuşum bile, O daha zayıf ve inİ66
ceymiş, bense şişmanlamışım; O'nun bildiği her şeyi bilemeyeceğimi söylediğim zaman yalan söylediğimi anlamışlar; bir gün, bir savaş sırasında ben de uğursuzluk saçtıktan sonra kaçacak, O'nun yaptığı gibi, savaş sırlarını da düşmana vererek yenilgiyi kolaylaştıracakmışım, vb. vb! Sultan'm çıkardığını sandığım bu söylentilerden korunmak için elimi ayağımı eğlenceden çektim, ortalıkta pek görünmez oldum, zayıfladım ve o son gece Padişah'm çadırında konuşulanları dikkatle soruşturarak öğrendim. Karım birbiri ardından çocuklar doğuruyordu, gelirim iyiydi, söylentileri, O'nu, geçmişi unutup huzurla işime devam etmek istiyordum. Yedi yıla yakın da dayandım; belki sinirlerim daha sağlam olsaydı, dahası, Sultan'm çevresinde yeni bir temizlik yapılacağını sezmeseydim, sonuna kadar da giderdim; çünkü Padişah'm bana açtığı kapılardan geçe geçe unutmak istediğim eski kimliğime, onu unutarak bürünüvermiştim. İlk zamanlarda beni tedirgin eden kimlik sorularına da pişkinlikle cevap veriyordum artık: "İnsanın kim olduğunun ne önemi var," derdim, "önemli olan yaptıklarımız ve yapacaklarımızdır." Padişah aklımın dolabına sanının bu kapıdan girdi! Benden, O'nun kaçtığı ülkeyi, İtalya'yı anlatmamı istediğinde, pek fazla bilgim olmadığını söyleyince öfkelendi: O, bana her şeyi anlattığını Sultan'a da söylemiş, hem niye korkuyormuşum, O'nun anlattıklarını hatırlamam yeterliymiş bunun için. Böylece O'nun çocukluğunu ve bir kısmını bu kitabıma aklığım güzel anılarını, Sultan'a bir bir yeniden anlattım. İlk başlarda sinirlerim o kadar bozulmamıştı, Sultan beni gerektiği gibi, başkasından dinlediğini anlatan birini 107 dinler gibi dinliyordu, ama sonraki yıllarda daha ileri gitti; anlattıklarımı O'nu dinler gibi dinliyordu artık: Ancak O'nun bilebileceği ayrıntıları sorduktan sonra benden korkmamamı, aklıma hemen geliveren cevabı söylememi isterdi: Kızkardeşinin kekemeliği hangi olaydan sonra başlamıştı, Padua Üniversitesi'ne niye alınmamıştı, Venedik'te seyrettiği ilk fişek gösterisinde ağabeyi hangi renk elbise giyiyordu? Bu ayrıntıları, kendi başımdan geçmiş gibi Padişah'a anlatırken, ya bir sandal gezintisinde, ya kurbağalarla kaynaşan nilüferli bir havuzun başında, ya edepsiz maymunların gümüş kafesinin önünde, ya da bir zamanlar birlikte gezdikleri için ortak anılarıyla kaynaşan o bahçelerden birinde olurduk. O zaman, hikâyelerden ve belleklerimizin bahçesinde açan çiçeklerin oyunundan hoşlanan Padişah, bana daha da yakınlaşır, bize ihanet eden eski bir arkadaşı arar gibi O'ndan sözederdi: O'nun kaçmasının iyi olduğunu, yoksa kendisini o kadar eğlendirmesine rağmen küstahlığına dayanamayıp onu öldürtmsyi çok düşündüğünü bu sıralarda söyledi. Sonra, hangimizden sözettiğmi pek kestiremediğim için, beni korkutan bazı açıklamalar yaptı, ama hiddetle değil sevgiyle konuşuyordu: Kendini bilmezliğine dayanamayıp öfkeyle onu öldürteceğini diye korktuğu günler olmuş, son gece de az daha cellâtları çağırıyormuş! Sonra, benim küstah olmadığımı söyledi; kendimi dünyanın en akıllı, en becerikli insanı da san-mıyormuşum; vebanın dehşetini kendi çıkarım için yorumlamaya kalkmazmışım; kazığa oturtulan çocuk kralların hikayeleriyle geceleri kimsenin uykusunu kaçırmazmışım; Sultan'm rüyalarını dinledikten sonra eve koşup alay ederek onları anlatacağım kimsem de yokmuş, onu kandırmak için birlikte saçma ve eğlenceli hikâyeler yazacağım kimsem de! Bunları dinlerken, bir rüyadaki gibi kendimi ve ikimizi dışardan gördüğümü sanır, ipin ucunu kaçırdığımızı korkuyla sezerdim, ama son aylarda Sultan sanki beni delirtmek için daha da anlatırdı: Ben O'nun gibi değilmişim, O'nun gibi, aklımı, onlarla bizleri ayıran safsatalara da kaptırmamışım! Ta yıllar önce, birlikte düzenlediğimiz ve Padişah'm sekiz yaşında, bizleri tanımadan önce, karşı kıyıdan seyrettiği fişek gösterisinde, O'na karanlık gökteki şeytanı zafere ulaştıran benim şeytanım, şimdi O'nunla birlikteymiş, O'nunla birlikte huzur bulacağını sandığı ülkeye gitmiş! Sonra, birbirini tekrar eden o bahçe gezilerimizin ortasında Sultan dikkatle sorardı: İnsanların, dört iklim yedi bucakta, hep birbirlerine benzediğini anlamak için acaba Padişah mı olmak gerekiyormuş? Korkuyla susardım; sanki son direncimi de kırmak için bir daha sorardı; insanların her yerde birbirinin aynı olduğumm en iyi kanıtı onların birbirlerinin yerine geçebilmesi değil miymiş? İşin çivisi çıkmıştı artık. Bir gün, Sultan'm, benimle birlikte O'nu unutmayı başaracağını umduğum, daha çok para biriktirmeyi düşündüğüm için belki bunlara da sabırla katlanacaktım;
belirsizliğin korkusuna alışmıştım çünkü; ama Sultan bir tavşanın peşinden at sürerken yolumuzu kaybettiğimiz bir ormanda, gelişigüzel gezinir-gibi, aklımın kapılarını acımasızca açıp kapıyordu; üstelik, herkesin önünde yapıyordu artık bunu; çevresine gene o soytarıları doldurmuştu, yeni bir temizlik yapılacağını, hepimizin 169 malına mülküne elkönulacağmı düşündüğüm, yaklaşan felâketleri sezdiğim için korktum. Bana Venedik'teki köprüleri, O'nun çocukluğunda kahvaltı ettiği masanın örtüsündeki dantelleri, Müslüman olsun diye, az daha kafasının vurulacağı sırada hatırladığı, evinin arka bahçesine bakan pencereden gördüklerini anlattırdığı gün, bütün bunları, sanki kendi başımdan geçmiş kendi hikâyelerim gibi, bir kitapta yazmamı buyurduğunda, en kısa zamanda İstanbul'dan kaçmaya karar verdim. O'nu unutmak için Gebze'de başka bir eve yerleştik. İlk zamanlarda saraydan adamların gelip beni götürmelerinden korkardım, ama arayan soran olmadı, gelirlerime de ilişmediler; beni ya unutmuşlardı, ya da Padişah'm gizli gözetimi altındaydım. Aldırmadım, işlerimi yoluna koydum, bu evi yaptırdım, arka bahçeyi içimden gelen dürtülere uyarak, istediğim gibi düzenledim; vaktimi kitaplarımı okumakla, kendi keyfim için eğlenceli hikâyeler yazmak ve eski bir Müneccimbaşı olduğumu öğrenip danışmaya gelen konuklarımı, daha çok parası için değil, eğlencesi için, dinlemekle geçiriyordum. Çocukluğumdan beri içinde yaşadığım ülkemi, belki de en çok bu sırada tanıdım: Sakatlara, oğlunu, kardeşini kaybeden şaşkınlara, çaresiz hastalara, evde kalmış kızların babalarına, boyu bir türlü uzamayanlara, kıskanç kocalara, körlere, gemicilere, gözü dönmüş kara sevdalılara geleceklerini söylemeden önce, uzun uzun hayatlarını anlattırır, geceleri, tıpkı bu kitapta yaptığım gibi, sonraları hikâyelerime sokmak için dinlediklerimi defterlere yazardım. Odama, kendisiyle birlikte derin bir hüzün getiren o 170 ihtiyarı da o yülırda tanıdım. Benden on, onbeş yaş büyük olmalıydı. Evliya'ymış adı, yüzündeki kederi görür görmez derdinin yalnızlık olduğuna karar verdim, ama öyle demedi: Bütün ömrünü gezilere ve bitirmek üzere olduğu on ciltlik bir seyahatnameye vermiş, ölmeden önce, Allah'a en yakın yer olan Mekke'ye ve Medine'ye gidecek, oraları da yazacakmış, ama kitabında onu huzursuz eden bir eksiklik varmış, çeşmelerinin ve köp-^ rülerinin güzelliğini çok duyduğu İtalya'yı da okuyucularına anlatmak istiyormuş, acaba İstanbul'da ününü duyduğu için görmeye geldiği ben, ona anlatabilir miymişim? İtalya'yı hiç görmediğimi söylediğimde, bunu herkes gibi kendisinin de bildiğini belirtti, ama bir zamanlar oradan gelmiş bir kölem varmış, o bana her şeyi anlatmış; ben de ona anlatırsam, Evliya da karşılığında bana eğlenceli şeyler anlatırmış: Hayatın en hoş yanı hoş hikâyeler uydurup hoş hikâyeler dinlemek değil miymiş? Çantasından çekine çekine bir harita çıkarmıştı, gördüğüm en berbat İtalya haritasıydı, anlatmaya karar verdim. Bir çocuğunkini andıran tombul eliyle haritasındaki bir şehri işaret ediyor, adını heceleyerek okuduktan sonra, anlattığım düşlerimi dikkatle kâğıda geçiriyordu. Her şehir için, bir de, tuhaf hikâye istiyordu. Böylece, kuzeyden güneye onüç gece, onüç şehirde hayatımda ilk defa gördüğüm bütün bu ülkeyi geçtik. Bütün bir sabahı alan bu işten sonra, Sicilya'dan gemiyle İstanbul'a döndü. Anlattıklarımdan çok memnun olduğu için o da beni sevindirmeye karar vererek, Akka göklerinde kaybolan cambazları, Konya'daki fil doğuran kadınla oğlunu, Nil 171 kıyısındaki mavi kanatlı boğaları, pembe kedileri, Vi-yana'daki saat kulesini, orada yaptırıp bana gülümseyerek gösterdiği ön dişlerini, Azak kıyısındaki konuşan mağarayı, Amerika'daki kırmızı karıncaları anlattı. Nedense, bende tuhaf bir hüzün uyandırıyordu bu hikâyeler, içimden ağlamak da geliyordu: Bütün güneşin kızıllığı odama vurmuştu; Evliya, bende de böyle şaşırtıcı hikâyeler olup olmadığını sorduğunda, onu gerçekten şaşırtmak isteyerek, adamlarıyla gece yatısına kalmasını söyledim: Birbirinin yerine geçen iki insan üzerine sevebileceği bir hikâyem vardı. Gece, herkes odasına çekildikten, eve ikimizin de beklediği o sessizlik çöktükten sonra, yeniden odaya döndük. Bitirmekte olduğunuz bu hikâyeyi ilk o
Sonra. o tür hikâyeleri yaza yaza. ikimizin de bir zamanlar olmak istediğimiz ve olduğumuz şeylerin hüzünlü anılarıyla dopdoluydu. hikâyem bittiğinde uzun bir sessizlik oldu. tuhaflığı kendi içimizde araya 173 araya. yaşadığım ve düşlediğim her şeyden gurur da duyuyordum: İçinde oturduğumuz oda. Kendi hayatını düşündüğünden hiç kuşkum yok! Ben de kendi hayatımı. ben. gün doğarken adamlarını toplayıp. ikimizin sinir bozucu anısından kurtulmak. sanki. Belki de. hikâyemi sevdiğimi düşünüyordtım. insanın kendisinden -hele duygu taşkınlıklarına kapılarak. tuhaf ve şaşırtıcı olanı. kendi oğlumun arsızlığına öfkelenir gibi. ama benimkinden bambaşka bir O vardı Evliya'nm kafasında. ünümüzü duyup. hemen oturup kitabımı yazdım. bitkin saçlarımı. bazı şeylere karşı çıkacağını da ekledi. Mekke'ye gitmek için. Ama elimden çok da gelmediğini.. en çok böyle: Elimin kolumun bir böcek gibi boşuboşuna kıpırdanışma alıştığım. bu görüntünün utancı. aklımın duvarlarında her gün yankılanarak sönen düşüncelerimi bildiğim. bir günde sevi verdiğim bu ufak tefek ihtiyar. bu yüzden bütün ömrünü gezilerde. konuğum hikâyemi çok sevdiğini söyleyerek beni mutlu ettikten sonra. kendi kışkırttığı bir esnaf kavgasında bir . okuyucularımız da. bitip tükenmeyen yollarda hikâyeler arayarak geçirmiş. Seziyordum. inanıyor muymuşum? Sustum. kendi tuhaflıklarından sözettiği.sözetmesinden hoşlanmayan okuyucularımdan özüür dileyerek bu sayfayı kitabıma ekliyorum: Seviyordum O'nu. yola çıkınca. hayatta dört duvar arasına kapanmayı aklına bile getirmemiş. bundan yararlanmak isteyenlerin oyunlarına kanmadım hiç! Kahire'de bir paşanın koruyucu kanatları altında yeni bir silahın tasarılarını yapıyormuş! Viyana bozgununda şehrin içindeymiş. geceyansı odanın içine. hep aynı şeylerin tekrarlandığı o çocukluk ve okul yıllarından beri bildiği için. öfkesi. sordu bana: "Bu hikâyede olup bitenin gerçek olduğunu düşünelim. O'nu düşünüyorduk. bu yüzden hep bir başkası olmak istiyorlarmış." * Geceyarısmdan çok sonra. sanki bütün bu kelimeleri bana başka birisi usulca fısıldıyormuş gibi. kitabıma kendimi ve kendimden ayıramadığım O'nu elimden geldiği kadar çok koydum. suçu ve hüznüyle boğulur gibi kederle ölen yabani bir hayvan karşısında utanca kapılır gibi.. Kitabımı yazıp O'nu unutmak için bir kenara attıktan 174 sonra. açması gövdemden çıkan nemin benzersiz kokusunu. konuğum da. Sabaha doğru. çıkan bütün o söylentilere. dünyanın bu bıkkınlık verici sıkıcıhğma karşı yapabileceğimiz belki de tek şey buymuş. bir an önce yeni hayatıma dönmek için ilgiyle dinledim onu. Benim hikâyemde insanların başına gelen de buymuş işte: Bu yüzden kahramanlar kendileri olmaya bir türlü katlanamıyor. nedense bana hikâyemdeki bir ayrıntıyı hatırlattı: Kolu kopuk bir İspanyol kölesinin umutlarına kendimizi kaptırmamalıymışız! O zaman. Belki de. kendi içimizde değil! Kendi içimizdekini aramaktı. açması görüntümü sevdiğim gibi. Bunun için. kendimi aptalca bir tiksinti ve aptalca bir sevinçle tanır gibi seviyordum." dedi. bizler de başka biri olurmuşuz. onaltı yıl önce bir kenara atıverdiğim bu kitabı. geleceğin o korkunç dünyasının insanlannı daha iyi düşleyebilmek için. Hikâyemdeki gibi tuhaf ve şaşırtıcı olanı aramalıymışız. ben de.zaman düşledim! Anlattığım. O'nu bir daha unutamayacağımı. ikimizi de meraklandırarak tedirgin eden çekici bir hayaletin gölgesi vurmuştu. evet. kitapların ve hikâyelerin de hep bunu anlattığı o korkunç dünyayı düşünmek bile istemiyormuş. sanki uydurulmuş değil de. belki de. İnsanların hep kendilerinden. Ben istiyordum! Bu yüzden. bugünlerde yeniden okurken düşündüm. dünyada aramalıymışız. "Birbirlerinin yerine geçen o insanların yeni hayatlarında mutlu olabileceklerine. çirkin ağzımı. Allah korusun. O'nu rüyamda gördüğüm kendi çaresiz. Türk gemileri yolumuzu kesti. hiçbir zaman tek başıma yaşayamayacağımı biliyordum artık: Hikâyemle birlikte. bir an önce yenilmemiz için düşmana akıl veriyormuş! Edirne'de dilenci kılığı içinde görmüşler O'nu. kendi üzerimizde o kadar uzun boylu düşünmek mutsuz edermiş bizleri. O'nu. Sonra. bunu da beni hayatımın sonuna kadar mutsuz edeceğini de o 172 zaman açık seçik anladım. kalemimi tutan pembe elimi tanıdığım gibi: Bunun için aldatamadılar beni. tüy gibi. cümleler birbiri ardından ağır ağır diziliyordu: "Venedik'ten Napoli'ye gidiyorduk. bunu. Ama.
O'nun Türkler'in özellikleri üzerine zekice yazdığı kişisel yorumlarıyla desteklenerek meraklı İtalyan okuyucusuna sunulmak üzereymiş. saralı efsane bir papaz gibi el üstünde tutularak bunalımlı kitaplar . hayatın simetrisini ortaya çıkarı-veren bir dil sürçmesi! Şimdi en çok bunları özlüyorum işte! Ölümünden yıllar. bazı sayfalarını okuduğu kitaptan ayrıntılar hatırladı: Çocukluğumda. başka bir hikâye düşlemeye çalışırken İstanbul tarafından gelen bir atlıyı gördüm. bir muvakkithane kurmuş. işte o sırada sözetmiş: "Yakından Tanıdığım Bir Türk" başlığıyla. O'nu o sakalsız haliyle Paşa'mn kapısında ilk gördüğüm zaman sırtımda duyduğumu sandığım ürpertiyi yeniden düşlemek için. benim bütün hayatım. bundan sonra geleceklerini de pek sanmıyordum. ikimiz de. yazdıklarının heyecanına kapılan eski nişanlısı. Yüzümü ekşittiğimi. günlük hayat içinde. gene masamızda oturup. ya da saraydan bir türlü gelmeyen bir çağrıyı beklerken. budala padişahları alaşağı edeceğini söyleyerek. Odama girmeden önce duymuştum. benim üzerime bir kitap yazıyormuş. belki de onlara ketum davrandığım için. Bütün bunları biliyormuş konuğum. Benden de uzun uzun. Türkler arasında geçirdiği inanılmaz serüvenleri üzerine. onları yeniden düşlemek gerektiğini herkes bilir: Ben hikâyeme inandım! Kitabımı. bir de saat kulesi için para toplamaya başlamış! Vebanın peşinden gittiği İspanya'da kitaplar yazarak zengin olmuş! Zavallı Padişahımız'ı tahttan indiren siyasî dolapları O'nun çevirdiğini bile söylediler! Slav köylerinde. bunu anlatan yeminler ediyordu. Aristokratlar ve özellikle kibar hanımefendiler arasında yeni yeni yaygınlaşan o büyülü Doğu merakı yüzünden. gelecekteki o korkunç insanların. sorularım cevaplamış. konuğuma bütün bir gününü vererek. Sonra anlattı: Adımı.yazıyormuş! Anadolu'da geziyormuş. benim. Ülkesine döndükten 176 sonra O. kimse okumasa da pek fazla aldırmayacağım ve bunun için de O'nun adını çok da derine olmasa da gizleyerek gömdüğüm gölgemin kitabına bunun için döndüm: Veba gecelerini. yazdıkları ilgiyle karşılanmış. Son zamanlarda O'ndan haber getirmek için kimse gelmiyordu bana. akıllıymışım. kehânetleri ve şiirleriyle büyülediği bir güruhu peşinden sürüklüyor. mahalle arkadaşlarımdan birini acımasızca dövdükten sonra. Sonra. Dahası. bir konaktan. bazan da karşılıklı gülüşerek Padişahımız için bir risale daha yazarken. eli şemsiyeli yolcuyu görür görmez bana geldiğini anladım. Edirne'deki çocukluğumdan. evi. en sonunda ulaşabildiği gerçek itirafları dinleye dinleye. ayrılış gününe kadar. yaşma bakmadan kocasından ayrılmış. zengin olmuş. bir küçük ayrıntıya takı175 lıverirdik: Sabah birlikte gördüğümüz ıslak bir köpek. kitaplarında yazdığı serüvenleri bir daha anlatmış. çünkü kitaplarına hayran olduğu için O'nu evinde ziyaret etmiş. kim olduğumu O'ndan öğrenmiş. bazan birbirimizden keyifle nefret-ederken. hayâllerimin tadını çıkarmak için hikâyeler yazdığım o onaltı yılda bu söylentilerin daha başkalarını da duydum. Kaybettiğimiz hayatı ve düşleri yeniden ele geçirmek için. Bilmiyorum. aslında. kitapları çok okunmuş. yanma beni de çağırıyormuş! O'nu unutmak. beni şaşırtmak için. Çok nazikmiş O. Haliç sırtlamadaki o dört duvan birbirimize zindan ederken. iki ağaç araşma asılmış çamaşır dizisinin renk ve biçimlerindeki gizli geometri. O'nun bana öğrettiği bütün astronomiyi altı ayda kavramışım. Edirne'deki çocukluğumu. yaptığımdan utanarak üzüntüyle ağlamışım. bazan. O'nun kadar olmasa bile. bir an. Padişah'm bahçelerinde geçirdiğim güzel saatleri. saray ve savaş kurallarımız üzerine bir yığın kitap yazmış. ama odama girer girmez İtalyanca'ya çevirdi. Türkler ve veba üzerine. o korkunç dünyalarıyla oyalanabilmek. eski hâline sokmuşlar. "Kendinizi ne kadar da çok anlatmışsınız O'na!" dedi konuğum. ama hiçbirine inanmadım. hiç cevap vermediğimi görünce. kızkardeşimi çok se- . dağılıp satılan eski aile evini yeniden alıp yerleşmişler. bahçeyi. evlenmişler. başkalarına da oluyor mu: Bazan. biraz olsun İtalyanca bildiğimi sandığını söyledi. ama o tuhaf pelerinli. onu bitirmeye karar verdiğim günü anlatarak bitireceğim: İki hafta önce. belki de yüzyıllar sonra bir meraklının bizden çok kendi hayatını düşleyerek okuyacağını sandığım. O'nun yanlışlarıyla Türkçe konuşuyordu. bozuk Türkçesi'yle. Türklerin hayvanları seven en son Padişah'ı ve rüyaları üzerine. akademilerde dersler vermiş.yorgancıyı bıçaklayıp kayıplara karışmış! Uzak bir Anadolu kasabasında mahalle camimde imamlık yapıyormuş.
gördü de: Pencerenin çerçevesi içinden gördüklerine bakıyordu bu sefer. yüzü allak 178 179 bullaktı. Bu O'nda şeytani bir kötülük olmadığı anlamına gelmezmiş. sandığım kadar aptal değilmiş. arka bahçeye bakan çalışma odama çıktık. resmimi istemedi. arada bir gözümün ucuyla onu süzerek. ama çok istemiş. arıyordu. Türkçe'yi. bahçeye çıktım. kitabımı onu dün bırakmışım gibi tıktığım yerde buldum. bizleri kurtarmayı çok. dinlenmek için dönüp pencereden dışarı dalgın dalgın baktı. Bitirirken anlamıştı. Çok heyecanlandı. çok merak ettiğini belirtti. Korktuğum gibi. Yukarıya. tıpkı fırtınada kayalara oturan korkunç bir korsan gemisinin leşi gibi. orada. ilk başta. Bütün dâhiler böyleymiş işte! Portremi eline almış yakından dikkatle bakıyor. bundan sonra. Keyifle görüyordum. tabii ki çok iyi biliyordum: . Onu yalnız bıraktım. ağır da olsa okuyabiliyordu. tabii ki. açık pencereden onu görebileceğim bir yere. dinime düşkünmüşüm. evimin arka bahçesine bakan o pencereden görebileceklerine baktı. Beklediğim gibi. aslında. O'nun için söylenen ve aklında kalmayan bir-iki çirkin parasal dedikoduyu anlattı. boyuneğ-diklerimizi taklit etmekten başka bir şey yapamayacağımızı söylüyormuş. hep namaz kılarmışım. yüzyıllarca. "Ama O bizleri kurtarmak istiyordu. Türkçe okuyabildiğini. üvey babamın mesleği olan 177 yorgancılığa özel merakım vb. Sonra ekledi: Evet. böyle durumlarda insanların hep yaptıkları gibi. Bütün gezginlerde gördüğüm ve beni öfkelendiren. Sonra. saplandığı iğrenç bir bataklıkta kahvermiş. boşlukta sonsuz bir noktaya. anlayamıyormuş. şaşkınlığını hazmetmek. benimle boş yere İtalyanca konuşmaya bile kalktı. Sonra yeniden. ama anlamamışız biz O'nu. onaltı yıl sonra. bana sordu: Yorganlan da görebilir miymiş? "Hangi yorganlan?" dedim boş boş. kitabıma gömüldü. Ne gördüğünü. Şaşkınlıkla sordu: Boş vakitlerimi yorgan dikerek geçirmiyor muymuşum? Onaltı yıldır elime almadığım kitabı ona göstermeye o sırada karar verdim. araç sisli bir sabah. O'nunla ilgili bir kitabı. kurtulmamız için bir an önce onlara boyuneğmekten başka çaremiz yokmuş." deyiverdim. ama sonra sonra. öğleden sonra ona bahçemizi. bunun için bir de silah yapmış. gene o pek sevdiği kötülük konusuna döndü. okuduklarını. sevmiş. kafalarımızın içinden eski püsküyle dolu pis bir dolaptan sözeder gibi şözediyormuş. beklediğim gibi. akıllı okuyucularım anlamışlardır. vb." dedi sonra. olmayan bir odağa bakıyordu. hırsla kitabımın sayfalarını çevirmeye başladı. "Tuhaf olan.vermişim. pencereden bana seslendi: "İtalya'ya adımınızı atmadığınız nasıl da belli oluyor!" Sonra ama. Sonra bahçede arkadaşlarıyla oynayan küçük oğullarımın oyunlarıyla ilgilendi. "sizin O'ndan hiç etkilenmemeniz!" Beni tanımış. Pek merak ettiği kilerimizde reçel ve turşu kavanozları. hemen söyledi: Evet. Önce neşeliydi. Başka yapacak bir şey olmadığı için. bu budalaya soğuk davranamayacağını ve böylelerinin meraklı olduklarını bildiğim için ona. üç saat bahçenin içinde oturup kitabı bitirmesini bekledim. iflah olmazmışız. hasır sedire oturdum. zeytinyağı ve sirke güğümleri arasında dikkatle yürürken. hayretini belirtti: Onca yıl birlikte yaşayan iki kişi nasıl olur da birbirine bu kadar benzemezmiş. kendi sağlam ve güvenli dünyasından ayrılmadan şaşırtılmak isteğiyle. Bir Türk dostu olduğunu o sırada söyledi. aldığı yere bıraktıktan sonra. biraz daha ileri giderek. önüne açıp koydum. unuttu beni. silahımızı yutan bataklığın arkasındaki beyaz kalenin adını söyledi bağırarak. Masamıza oturdu. Türkler için çirkin şeyler yazdığım sır verir gibi söyledi: Bizim artık yokuşu inmeye başladığımızı yazıyormuş. oda oda evimizi gösterdim. vişne reçeline bayılırmışım. Bana gösterdiği bunca ilgiden sonra. Venedikli bir ressama yaptırdığım yağlıboya portremi görünce. Daha fazla uzatmasın diye. O'nun gerçek bir Türk dostu olmadığını. Sonra. sonunda aradığım bulup okudu. yalnızca çelik çomağın değil. bir iki kere. Hayır. sonra Gebze'yi ve O'nunla yıllar önce kaldığımız evi ~i gösterirken de aynı şeyi söyledi. ben de keyifle bulmasını bekliyordum. birdirbir ve pek de sevemediği uzun eşeğin kurallarını bir deftere yazdı. onlara anlattırdığı körebe. bir yandan da deha üzerine birşeyler mırıldanıyordu: Bizlere esir düşmeyip de ömrünü ülkesinde geçirseymiş onyedinci yüzyılın Leonardo'su bile olurmuş O.
Gerisim bilmiyordum. hafif hafif kıpırdanıyordu. fuhşa âlet oldukları düşünüldüğü için Azapkapı'daki maymuncu dükkânlarından alınarak ağaçlara asılan biçare maymunların hikâyesini okurdum. üç tarihî hikâye yazmıştım. aklıma gelip dut an bu 'tarihî' konulardan çekindiğim. imgeler.5 doluşan yeni düşünceler. düşünceyle onu harekete geçirebilecek kadar ilgilenmedim: Niye tarihî romanlar yazıyorsunuz? Daha önce. Böylece her gün saatlerce tozu alman karanlık apartman katında tozlar gölgeler gibi gene birikirken. Kitabın adı da buydu o zamanlar. okuyucuların. Amerika'dan hiç dönmeyen doktor amcamın tozlu tıp kitaplan ve sararmış eski gazeteler arasında Reşat Ekrem Koçu'nun hazırladığı büyük ve resimli bir kitap geçti elime. mavi sokaklardan çağrılı olduğu saraya yürüyen bir kâhin. Yazdığım ilk tarihî . sekiz yaşındayken." "Raza-rov'un işleri sonunda düzeldi. Cevdet Bey için de 'tarihî' diyorlardı. ben sabırsız bir korkuyla. Kitap. Kurulmuş bir dünyayı yeniden kurmanın tuzaklanna düşmek istemeyen başkalarıysa. romanlarının sonuna kahramanlarının olası geleceklerini acele acele tüketen bir bölüm eklerler. yazarın aklına /cS. daha arkada kenarına bir serçenin konduğu kuyuyla zeytin ve kiraz ağaçlarım görüyordu. 'bilimle işe başlayan Kâhin'im. anılar ve başka bazı tasanlar yüzünden yazarın kafasında değişir durur. 19. okuruz: "Yıllar sonra Dorethea iki kızıyla Alkingstone'daki çiftliğe geri döndü. kendimin de. üzerinde pencerenin yeşil çerçevesiyle aynı renkte kuştüyü yastıklar konmuştu. pek bir heyecanla karşılanmayan bu bilgisini saraya kabul ettirebilmek için hiç de sevmediği. bunlar yazarlarının hayalindeki yeni yaşamlarını kahramanlarının yeni serüvenleri aracılığıyla değil. yakın dostların tepkileri. karanlık mobilyaların kararttığı 184 babaannemin katma çıktığım bir gün. Sonunda yazarın kafasındaki kitap imgesi. ve 3. sorular. İyi niyetle. diye sanki açıklamam gerekiyordu. O sıralarda. onları sevip okşayarak yazacak kadar akıllı yazarlar bilirler: Kimi romanlar vardır. vebaya yakalanarak cezalanan Melek Girmez Sokağı'nm fahişelerinin karakalem resimlerine bakardım. sonra da kehânetlerinin getirdiği güç ve iktidarla başı dönünce dolaplar çevirmeye başlıyordu. yazarlarını ne kadar mutlu eden. kolları bacakları kmlarak bir topun ağzına yerleştirilip bir gülle gibi göğe fırlatılarak idam edilen suçlunun hikâyesine dalardım." Bir de başka tür kitaplar vardır. kaçırılmış bazı fırsatlar. yetmişine merdiven dayamış ben orada oturuyordum. ama astronomi merakı yüzünden kolayca öğrendiği müneccimlik sanatını önce istemeyerek uyguluyor. düpedüz kitapların kendi hikâyeleri yüzünden sürdürürler. kahramanları. yazar elinden kaçıp gitmekte olan bu yeni ucubeye onu nasıl ortaya çıkarttığını hatırlatmak ister. 1984-85 Beyaz Kale Üzerine Orhan Pamuk SON 180 Şu diyeceklerimi. bu sorunun cevabı sanki benim edebi zevklerimle değil de ruhsal eğilimlerimle ilgili olmalıydı: Küçükken. ben. belli belirsiz bir rüzgârda.Bir masanın üstündeki sedef kakmalı tepsinin içinde şeftaliler ve kirazlar duruyordu. yüzyıl yazarlarından bazıları bu hayâlleri 2. Koridordaki sarkaçlı saatler yeni bir saat başını sabırla beklerken. kitaplarını. Beyaz Kale'nin hayâletimsi ilk hayâli. Onların arkasındaki ceviz ağacının yüksekçe bir dalma uzun iplerle bağlanmış bir salıncak. vb... Öfkeli çamaşır makinesiyle birlikte herkesin bir kaynar su ve arapsabunu öfkesine kapıldığı çamaşır günlerinde bir deliğe sıkışır. yayımlanan kitap dışında serüvenlerine yazarın hayâllerinde devam ederler. sanırım Cevdet Bey ve Oğulları bittiği zaman aklımda vardı: Bir geceyarısı. her şeyin birbirini tekrar ettiği ve radyonun hep aynı zırıltıları çaldığı bizim kattan. artık iyi bir geliri var. masanın arkasında hasırdan örülmüş bir sedir y^ardı. yerli yerinde bir 'son'la biterlerse bitsinler. başkalarının da sık sık sorduğu şu sorudan tedirgin olduğum için. 23 yaşımdayken. ciltlerde anlatmayı denemişlerdir. kitapçı dükkânlarında satılan ve yazarın niyet ettiği kitaptan bambaşka bir şey olmaya başlayınca. sanki kitabın sürüp gidebilecek bu yeni ve tehlikeli yaşamını bitirmek için.
ama 'iyiliğin'. birbirlerinin yerine geçen çiftler temasına atlayabilmek için benim öyle Çok fazla hayâl kurmam gerekmediğini. son bölümde. Bu ikili arasındaki ruhsal ilişki ve gerilim bir anda hikâyemin temel noktası oluverdi. kendi iç mantığının zorlamalarının ya da benim hayâl gücümün tembelliği yüzünden beni de heyecanlandıran bambaşka bir biçim alıverdi. işittikleri sözler ve başkalarına duydukları hayranlıklarla değiştirdiği bir ülkede yaşadığımız için. Böylece Kâhin'im için bilim ve astronomi kitaplarına keyifle gömüldüm. Sessiz Ev'i bitirdikten sonra. eğlendirecek bir nuvel. kölesinin birbirlerine her şeyi anlatacaklarını. Biriktirdiğim renklerle allayıp pulladığım bu hayâl ve hikâye parçacıklarının kahramanlarına. kahramanı harekete geçiren bütün o bilgi ve buluş heyecanının kaynağını bulamıyordum bir türlü. Belki de hayâl gücümün bir anlık tutukluğundan." Bütün siyasetçiler gibi Başmüneccim Hüseyin Efendi'nin de bu kehânet ilkesini can havliyle uygulamaya çalıştığını. yarısına da hayranlıkla gözyaşı dökerek («6 okudukları o romanlarda iyilik dolu bu iyi kahramanı kötüler haince engeller. yazarken beni dinlendirecek. Bir başka kitapta ise astroloji konusunda şöyle yazıyordu: "Bir düzenin yıkılacağı tahminini yürütmek o düzeni devirmek için fena bir yol sayılmaz. Uzun romanlar arasında kısa bir şey yazayım. Kâtip Çelebi'nin çaresiz kitap kurtluğu (çevrelerinde acılarını ve nazlarım paylaşacak kimse olmadığı zamanlar daha da hüzünlü bir güzelliğe bürünen bu hastalan sevgiyle selâmlıyorum). Hoffmann'ın çift teması üzerine kurulu kitapların farkmdaydım tabii. edebiyatı severek tanıyan okuyucularım hemen karar vereceklerdir. Leonardo da Vinci'nin çocuksuluğu ve inanılmaz bir silah yapma tutkusu (ötekilere yetişmek ve onlara derslerini vermek için yanıp tutuşanların vazgeçilmez hayâli). belki ben de buna benzer birşeyler yazacaktım. benim günün önemli sorunlarından kaçmak için tarihe sığındığımı söylemiş. bir özdeşlik düşüncesi doğdu.hikâyelerden birini okuyan bir eleştinrıen. dünya edebiyatında. özellikle bizim edebiyat ve hayatımızda çok görülen bir tema vardı: İyilik yapmak. Hocamla. Slav köylerindeki saralı papaz efsanesiyle selâmladığım . Süheyl Ünver'in İstanbul Rasathanesi adlı kitabında varlığını öğrendiğim Takiyüddin'in kuyruklu yıldız hakkında Padişah'a takdim ettiği. O uzak ülkelerden gemiler dolusu gelen köleler bu iş için biçilmiş kaftandı. uzun uzun konuşmaları gerekiyordu. Ünlü Osmanlı astronomu Takiyüddin'i bana tanıtan Prof. hikâyenin ön planda olduğu.T. Hikâyemin renklerini bir yanda biriktirmekten başka pek de kesin bir amacı olmayan bu okumalardan yorulduğumda elimde. bugün kayıp olan muhtıra-i ilmiyeyi kahramanıma buldurup yorumlatmayı tasarlarken astronomiyle astroloji arasındaki sınırın belirsizliğini biliyordum. kahramanlarıma ister istemez bulaştı. bir odada başbaşa kuruyordum. değiştirildiğini okuruz. gene gözümün önünde tarihî hayâller cirit atmaya başlayınca. Hegel'i hatırlatan o efendi-köle ilişkisi işte böyle çıktı ortaya. onları karanlık şehrin içinde. kitabımdaki dünyanın sayfalan arasında onları gezindirecek birer gövde de bulmaya karar verdiğim zaman Hoca ile İtalyan kölesini görsel olarak öyle pek fazla birbirlerinden ayıramadığımı farkettim. Belki de. yavaş yavaş karşı çıktıkları kötülükler tarafından yu-tulduğunu. Adnan Adıvar'm o eğlenceli ve eşsiz Osmanlı Türklerinde İlim'i bana aradığım atmosferin renklerini verdi (Evliya Çelebi'nin de bayıldığı tuhaf hayvan hikâyelerini anlatan Acaib-ül Mahlûkat türünden 785 kitaplar. böylece. 187 Böylece hikâyem. Kendinden hoşnut olmadığı. benzerler. başka kitaplardan değiştirilerek uyarlanmış coğrafya risalelerinin olmayan ülkeleri vb. bilimi 'Batı'dan gelen birisinden öğrenmesine karar verdim. bana doğru gözüktü. Doğrusu bu düşünce.A. Bu noktadan sonra edebiyat tarihi denilen hazinenin o ünlü. insanların kendilerini. daha sonraları Naima tarihinde okudum. okudukları kitaplarla değil. Kimbilir. Arthur Koestler'in Uykudagezerler'deki Kepler yorumu (Niye benim ben?). Edgar Allen Poe'nun sinir bozucu hikâyelerinin de. ikizler.). Daha iyi romanlardaysa iyilerin. birbirlerini eğiteceklerini düşünüyordum. müzisyen olmak istediği için öykündüğü Mozart'ın adını kendi adına ekleyiveren E. başkalarına yararlı olmak için yanıp tutuşan bir kahraman! Okuyucuların kahramanların yarısına diş bileyerek. diyordum. Kâhin'imin.
İyiniyetli. İstanbul'a onlardan kırk yıl önce gelen bir Fransız'ın. Sessiz Ev'in kahramanlarından tarihçi Faruk'a duyduğum yakınlığı. kitabın sonunda bir de benim konuşmaya kalkışmamdan çıkan karışıklığa benzediğini haklı olarak bazı okuyucularım söyleyeceklerdir. ama daha önceki ve sonraki yüzyıllarda yaşanmış birçok küçük hayat parçacığı da. ama sözlü sınavlarda biri ötekinin yerine geçerdi onların. (yazardan çok kahramanına inanmak bizim roman geleneğimizin önemli halkalarmdandır) bir Türk'ün bir İtalyan'ın ağzından kitap yazmasının sakıncalarından sözettiler. Bu arada tıpkı Faruk gibi benim de arşivlerde çalıştığımı. bulunmuş elyazması yöntemiyle Faruk'a yazdırdığım giriş bölümüne serpiştirdim. Dr. ama böyle 188 şeylere inanmadığını bir yerde okuduğumu söyleyerek onu susturdum ben. Arap tarihçi Cide Hameta Benengeli (Seyyit Hamit bin Engeli)'nin bir elyazmasından yararlanarak yazdığı Don Kişot'u kendisine maletmek için boş yere kelime oyunlarına başvurur. Onun aracılığıyla çözdüğüm bir üslûp ve teknik sorunu: Kahramanlardan birinin öğüdünü tutarak kitabı sonuna kadar okumayan bazı okuyucular.hizmetimde çalıştırmaya alıştırıyordum. Küçükken. okurlarıma benim ikizler burcundan olduğumu hatırlatmaya da kalkışırdı. Kitabımın ilk ve son bölümlerinde selâmladığım Cervantes de zamanında aynı endişelere kapılmış olmalı ki. zorunlu bazı tarihsel bilgileri aktarmak vb. Böyle durumlarda ferahlamak için insanın kendinden çıkardıklarını hatırlaması belki en iyisidir. ilk tarihî hikâyelerimi yazarken severek okuduğum Stendhal'in İtalya Hikâyeleri'nden öğrendiğim o eski. Cervantes'le aynı yıllarda Osmanlı gemilerinde kürek köleliği yapan Baron W. Benim yaptığım. Önce Şarlo'nun Büyük Diktatör filminin taklitlerini görüp sevdim. Hikâyemi. sonraysa aslını görüp sevmedim.) sakınmak için kullanmaya karar verdim.tehlikelerinden kurtuluyordum. Beyaz Kale yayımlandıktan sonra bu listeyi daha ne kadar uzatabilirim diye eşelendiğim bir Amerikan üniversitesinin kütüphanesinde. yalnızca Faruk'un bulduğu bazı ayrıntılardan yararlanmak oldu. Jekyll ve Mr.seyahatnameler aracılığıyla kitabıma sızdı. İtalyan kölenin mi. Böylece hem belki. Faruk'un yaptığı işleri üzerime almak istemediğimi belirtmek isterim. Bu karışıklığın kitabımı bulup ona önsöz yazan Faruk'tan sonra. Onları.Dostoyevski'nin Öteki adıyla çevrilen isyan ettirici romanının da. Beyaz Kale'yi yazarken karşıma çıkan bazı teknik zorluklardan (okuyucu için gerekli bazı açıklamalar. Hyde'da Hoffmann'dan çok Robert Louis Stevenson'un kendi ruhsal durumunun yansımaları vardır: Gündüz vatandaş. Wratislaw'in zindan günleri kölemin hücre hayatına örneklik etti. yüzyılın ortalarına oturtmaya karar verdim. açıklamaya çalışayım. Busbecq'in mektuplarından veba günlerini (alelade bir çıban bile veba korkusu verirdi!) ve İstanbul 190 . kütüphanelerin tozlu raflarında elyazmalan arasında 189 eşelendiğimi düşünen okurlarıma. bu ikiz-benzer temasıyla kimlerin neler yaptığını biraz okuduktan sonra boğulur gibi oldum. Sessiz Ev'i bilenlerin hatırlayacağı Gebze arşivinde bulduğu elyazmasını Faruk da tıpkı Cervantes gibi vatandaşlarının diline aktarırken başka kitaplardan da metne birşeyler eklemiş olmalı. iyimser İtalyan'ımı Hoca'mn kölesi yapabilmek için (gemiyle esir düşme ve sahte hekimlik günleri) bir yüzyıl önce tıpkı Cervantes gibi Türkler'e esir düşen adsız bir İspanyol'un İkinci Filip'e sunduğu bir kitaptan yararlandım. bir başka zaman yazacağım öteki tarihî hikâyelerim için Faruk'u tıpkı dedesi Selâhattin Bey'e yaptırdığım gibi. Ortaokuldayken biyoloji hocamız sınıfımızın çirkin ikizlerini birbirinden ayırdetmekle övünürdü. Evliya Çelebi ve Kâtip Çelebi'nin yazdıklarından yararlanabilsinler diye 17. edebiyatta. hem de okuyucuyu damdan düşer gibi bir kostümlü baloya sokmanın -tarihî romanın en zor yeri. gece yazar! Belki yerime geçen benzerim. Osmanlı Hoca'nm mı yazdığını ben de bilmiyorum. yalnızca tarihsel olarak uygun düştüğü ya da renkli ve civcivli bir dönem olduğu için değil. Amacımız açıklık olduğuna göre. Beyaz Kale'nin elyazmasmı. bir resimli romanın sürekli kılık değiştiren Binbirsurat adlı kahramanına hayrandım: Benim yerime geçseydi ne yapardı acaba? Amatör bir psikologun yerine geçerek belki de söylerdi: Aslında bütün yazarlar bir başkası olmak isterler. aynı zamanda kahramanlarım Naima..
Soğuk kış sabahlarında benle kardeşimi götürdüğü bir gezintinin dönüşünde annem bize bir yiyecek alırsa (helva değil. ama görmedim. kitap okuyucularının da Doğu-Batı ayrımıyla ilgilenir görünmeleri şaşırtıcıdır. yalnızca.. bulutlu ve kimsesiz bir bahar sabahı karımla ben ürpererek ve hüzünle gördük. bir Türk yazarı. Orhan Pamuk bize Proust'u hatırlatıyor. tabii ki Beyaz Kale'nin konusu değildir. birisi de Ja-ponlar'm böyle bir kol saati yaptıklarını söyledi. Avcı Mehmet'in gördüğü ve kahramanlarımın yorumladığı rüyalardan bazılarını aslında ben düşledim (eli çuvallı karanlık adamlar). bir barbarla bir Fransız romancısının yer değiştirmesine ilişkin bir romandan da sözediliyor) ilişkin bazı ayrıntıları da-hikâyemin geçtiği dönemin değil. Kötü bir üslûp ve sıradan gözlem ve heyecanlarla kaleme aldığı o giriş yazısıyla Faruk'un hiçbir okuyucuyu kandıramayacağı düşünüldüğünde. sırlarının birazını vermeye çalıştığım bir kurgu serüveni sırasında yararlanılabilecek bir renktir. Belki yazarına sevdiği bir geçmişi ve kitabı hatırlatmaya yarayabilir. Tabii şunu da eklemek gerek: Bu ayrımın heyecanıyla yüzyıllardır yapılmış onca kuruntu olmasaydı bu hikâye de kendini ayakta tutacak renklerin birçoğunu bulamazdı. uzun bir süre kurulup ayarlanmadan namaz saatlerini gösterecek bir saat yapma düşüncesinin benim ergenlik hayâllerimden biri olduğunu sanırdım. ordunun Lehistan seferine (Ahmet Ağa'mn Viyana Kuşatması Günlüğü). Üzerlerine ölü toprağı serpilmiş nice uykulu ülkeyi yaşanılır kılan kitap kurtlarının da keşfedemeyeceği ve kitabı bir ikizimizin yazabileceği bir kitap olmaktan çıkaran noktalardan bir ikisi: Edirne'deki Beyazıt Camii külliyesindeki tımarhanenin ve hastalar için çalınan sihirli müziğin tanığı tabii ki Evliya Çelebi'dir. benim için bir saçmalık ya da bir bilgelik kırıntısı değil. Fişek gösterisine. üstünü başını paraladığı için ağabeyime giydirdiler. Padişahı heyecanlandıran leyleği de. başka bazı devirlerin tanıklarından derledim. yanılmışım. mavi beyazdı.." Kitaptaki kırmızı saçlı cücenin. Belki sırası gelmiştir: İnsanoğlunu. Orhan Pamuk. kitaba adını veren Beyaz Kale'ye (Tadeutz Trevanian'm Transilvanya'da Yolculuklar adlı gravürlü kitabında kalenin tarihçesinden başka kütüphanesindeki. ama renklerin nasıl bulunduğu ve biraraya getirildiği anlatmakla bitmez. Doğu-Batı ayrımı için bir turnusol kâğıdı gibi kullanılması da eski bir düşüncedir. Lady Montagu." New York Times Book Review "Avrupa'nın ve Amerika'nın edebiyat çevreleri ve eleştirmenleri üçüncü dünya ülkesinden gelen bir yazarı böylesine pek az övmüştür. Temmuz 1986 193 ORHAN PAMUK VE ROMANLARINA DÜNYADAN ÖVGÜ "Doğu'da yeni bir yıldız yükseldi. Çok zekice. Tıpkı İtalyan köleme çocukluğunda yapıldığı gibi benim de 191 yeni elbisemi. Hoca'nın tasarladığı. yalnız kitap kahramanlarının değil. çocukluğumuzun klâsiği Kırmızı Saçlı Çocuk'la ya da yazdığım ve yazacağım kitapların cüceleriyle ilgisi yoktur: 1972 yılında Beşiktaş Çarşısı'nda gördüm. çocuk padişahın kimi rüyalarına (Babaannemin evindeki kütüphanede okuduğum Reşat Ekrem Koçu'nun aynı malzemeyle yazdığı başka bir kitap: (Tarihimizde Garip Vakalar). Hâlâ gerçekleştirilmemesine şaştığım bu tasarıyla çok ilgilenen çıktı. bir frenge ıstırap çektirir!" Böyle bir gözlem. Baron de Tott) Padişah'm sevgili aslanlarına ve aslanhanesine (Ahmet Refik). anılarının 192 bir yerinde şöyle der: "Veba bir Türk'ü öldürür." Jornal de Brazil. Vebanın. İstanbul'un başıboş köpeklerine. ama kitaptaki gibi kırmızı değil.adalarına sığman Hıristiyanlar'ı yazarken yararlandım. acıbadem kurabiyesi) Hoca'nın annesi gibi söylerdi: "Kimse görmeden şunları yiyiverelim." . vebaya karşı alınabilecek önlemlere (Helmut von Moltke'nin Türkiye Mektupları). Rio de Jenerio "İçe dönük düşüncesinin arabeskleriyle. Baron de Tott. kültürleri birbirlerinden ayırmak için yapılmış ve yapılabilecek olası sınıflamalardan biri olan Doğu-Batı ayrımının gerçekliğe ne kadar uygun düştüğü. ama bu güzelim yapıyı basan çamuru. kimi İstanbul manzaraları ve gece eğlencelerine (Antoine Gallant.
. bir yandan da bu araştırmaları değişik işaretler ve tuhaf hikâyelerle tamamlayan Celâl'in köşe yazılarıyla karşılaşır Eski cellâtların hikâyelerinden Boğaz'm sularının çekileceği felâket günlerine. Galip. Norveç 196 CEVDET BEY VE OĞULLARI Orhan Pamuk bu ilk romanında İstanbullu bir ailenin çevresinde. hem de hayatımızın içine gömüldüğü kayıp esrara doğru çekecektir. pek çok yabancı dile çevrilmiş. biri devrimci. Çocukluğundan beri yazılarım hayranlıkla okuduğu yakın akrabası gazeteci Celâl'in köşe yazıları. Biri tarihçi. The New Yorker "Bütünüyle edebi ve edebiyatın bir zaferi." Selim İleri "Büyük bir başarı. çetin ve esrarlı bir işaretler girdabı. Yayımlandığında heyecanla karşılanmış. belki de birincisi oldu. Okuyucu." Aftenposten. Çok nadir bir şey. Yüzyıl basında.." Corriere delta Sera. en çarpıcı romanlardan biri." Fethi Naci "Ne yazsa ilgiyle okunur." Sidney Morning Herald. "Örneğine kolay rastlanmayacak bir çağ romanı. yurt içinde ve yurt dışında ödüller almıştı. Şimdi. Bu sürede. bu şaşırtıcı kitap İngilizce'den İtalyanca'ya." ORHAN KEMAL ROMAN ARMAĞANI MİLLİYET YAYINLARI ROMAN ÖDÜLÜ Cemal Süreya 197 SESSİZ EV Sessiz Ev. amcasının kızı. yakın tarihimizden günlük hayatımızın unutulmuş ve şaşırtıcı ayrıntılarına kadar uzanan bu araştırma. arkadaşı. İsveççe'den Almanca'ya bellibaşlı bütün Batı dillerinde yayımlanmak üzere.. babaannelerinin doksan yıllık anılarla yüklü geçmişi ağır ağır aralanırken. Avustralya "Olağanüstü yetenekli. her sokağı. Galip'i hem kayıp karısına. bu arayışta ona işaretler yollayacak ve eşlik edecektir. İtalya "Orhan Pamuk birinci sınıf bir hikayeci. dedelerinin yetmiş yıl önce siyaset yüzünden süıgün edildiğinde yaptırdığı evde bir hafta kalırlar." Lire. her insanı başka bir esrarlı âlemin işaretine dönüşen İstanbul'da Galip'in araştırmalarım ve karşılaştığı kişileri izlerken. Ab-clülhamit'in son günlerinde İstanbul'da. Bitmeyen bir enerji." Tfte New Republic. Doğu ile Balı arasındaki uçurumu bir . Şimdiden Türk romanına köşebaşı açıyor. İstanbul'un ücra ve karanlık köşelerinden gülünç ve tuhaf kişilerine.John Updike.. Londra "Romancı Orhan Pamukrun evreni büyüleyici.. karlı gecenin aşk hikâyelerinden yüzlerimizin üzerindeki anlamın sırlarına. biri de zengin olmayı aklına koymuş üç torun İstanbul yakınlarındaki Cennethisar kasabasındaki babaannelerini ziyaret eder. çocukluk aşkı. en çok övülen ve en çok yerilen kitaplarından biri. Hiç duraksamadan en beğendiğim yirmi Türk romanı arasına alırdım. dedenin. en çok tartışılan. New York "Yerellik endişeleriyle evrenselliği böylesine güçle az yazar birleştirmiştir... kılık değiştiren paşalardan kültür tarihimizden kalmış esrarlı cinayetlere. bir yandan her bacası. Vefa'daki bir evde açılan roman. ağır ağır ilerleyerek modernleşme tarihimizi yaşanan anlar dizisi olarak ustalıkla canlandırıyor ve Nişantaşı'nda bir apartman çevresinde sonuçlanıyor. "Günümüz dünya edebiyatının çıkarabileceği en ilginç. Orhan Pamuk'un ikinci romanı. Türkiye'nin son yüzyıllık macerasını anlatıyor." The Times Literary Supplement.. sevgilisi ve kayıp karısı Rüya'yı karlı bir kış günü İstanbul'da aramaya başlar. Paris 195 KARA KİTAP 1990 yılında yayınlanmasından bugüne Kara Kitap modern Türk edebiyatının en çok okunan.
Ölüm'ün." Nicole Zand.çırpıda kapatacağım sandığı büyük bir ansiklopediyi yazışı hatırlanır. ispanya "Ustaca kurulmuş paradokslarla örülü. Evde sessiz gözlemleriyle kuşaklar arasında köprü kuran tanıklar. Paris 198 YENt HAYAT "Bir gün bir kitap okudum ve bütün hayatım değişti.com Merhabalar Buraya Yüklediğim e-kitaplar Aşağıda Adı Geçen Kanuna İstinaden Görme Özürlüler İçin Hazırlanmıştır Ekran Okuyucu. 'ben neden beıita' sorusuna götürecektir.. kaybolan eski eşyaların şiirine ve taşranın öfkesine uzanıyor. çağdaş dünya romanının en özgün yaratıcılarından biri olduğunu bir kere daha kanıtlıyor. Hikâyeleri ve serüvenleri. trafik kazalarına... Londra "Orhan Pamuk.. kölesinden.. Paris "Önemli sorular soran değişik bir kitap ." The Independent. Köle sahi-vbi. Londra "Keyifle okunan enteüektüel bir oyun. gölgeler yavaş yavaş yer değiştirirler. lirik ve sihirli romanı Yeni Hayat bu sözlerle başlıyor. onları. "Bu güzel ve hüzünlü kitap. anlamak ve anlatmak için. Orhan Pamuk'un. hayranlık uyandıran zarif bi= postmodern hikâye. Şaşırtıcı bir başarı. inanılmaz bir silahın yapımına. Zürih "Başka hiçbir şeye indirgenemeyecek kadar tuhaf ve değişik. Hikâyelerin günden geceye doğru ilerlemesiyle. birbirlerini tanımak. bahçe duvarlarının ötesinde ise aile ile ilgilenen tutkulu gençlerin hareketleri vardır." 17. Garip bir benzerlik vardır bu iki insan arasında. elendi ile köle." The Times Literary Supplement..kitapsevenler." Publishers Weekly. Astronomiden. konuşurlar. zengin ayrıntılar. bir yandan da çocukluğun lesimli romanlarına. Venedik'i ve Batı bilimini öğrenmek ister. bayi örgütlerine. Rilke'nin şiirlerine açılan bu sarsıcı roman. bir belirip bir kaybolan bir meleğe ve Dante'nin. Bana Çehov'un Vişne Bahçesin hatırlatıyor. siyasî kumpas ve cinayetlere. Büyüleyici. Yeni Hayal. hem modern. aynı masanın iki ucunasotlırur. felsefi ve tarihî bîr düşünme.hem klasik.. saat kadar dakik muhbirlere. New York "Doğu ve Batı üzerine ustaca inceliklerle işlenmiş şık ve zarif. topografya. Orhan Pamuk _ Beyaz Kale www. Le Monde. Bir yandan Hayat'ın. paranoyakça kuramlara.. video seyredilen otobüslere. Yazı'mn. "Kitapçı dükkânlarında gelmiş geçmiş satıian en mükemmel haya! ürünlerinden." Orhan Pamuk'un benzersiz bir ilgiyle karşılanan coşkulu. yüzyılda Türk korsanlannca tutsak edilen bir Venedikli. üç mutsuz kardeşin. 7 99 Bellibaşlı bütün Batı dillerine çevrilen Beyaz Kale Avrupa ve Amerika'da olağanüstü ilgi ve heyecanla karşılandı. Rüya kadar güze! bîr doğu masalı." Abidin Dino. sayfalardan neredeyse fışkıran ışığa bütün hayatını veren ve kitabın vaat ettiği yeni hayatın peşinden koşan bir kahramanın bu olağanüstü hikâyesi Türkiye'de hiçbir romanın ulaşmadığı bir hızla okundu ve yaygınlaştı. İstanbul'a getirilir. imgeler... doksan yaşındaki babaannelerinin evinde geçirdiği bir haftayı anlatıyor. gerçek bir romanın belirtisi olan dilsel bir yoğunlukla değişik açılar ve perspektiflerden bir olaylar dizisi kuruyor: Renkler. Kaza'nın sırlarına." Suddeutsche Zeitung.. Le Monde Diplomatique. siyah beyaz televizyonlu kahvelere. İstanbul yakınlarındaki küçük bir kentte. Braille 'n Speak Sayesinde Bu Kitapları Dinliyoruz Amacım Yayın Evlerine Zarar Vermek Değildir Bu e-kitaplar Normal Kitapların Yerini Tutmayacağından ." ' abc Cuitura. Okuduğu bir kitaptan sarsılarak etkilenen. Çocuk Sultan'ın düşsel/bahçelerine ve hayvanlarına. Eşsiz Anlar'm. Bu iki kişi. veba salgınının kol gezdiği istanbul sokaklarına.. aynı ilgileri paylaşan bir Türk taralından satın alınır. Halic'e bakan karanlık ve boş bir evde.. fizikten ve resimden anladığına inanan bu köle.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?