On altıncı ve on yedinci yüzyıllar, Türklerin Büyük Almanya için tehlike yarattığı bir dönemdi. 1529 ve 1683 Viyana Kuşatmaları bu sıkıntının zirvelerini temsil eder. On birinci yüzyılda Orta Asya’dan kopup gelen ve savaşçı bir bozkır halkı olan Turan Türkleri, Batı’nın Doğu’ya yaptığı Haçlı Seferleri’ne karşılık olarak düzenledikleri seferlerle önce Bizans devletinin kalbi durumundaki Rum Küçük Asyası’nı Türk ülkesi “Anadolu”ya çevirdiler. Sonra cesur bir lider olan Osman’ın emrinde birleştiler ve on dördüncü yüzyılın ortalarında Çanakkale Boğazı üzerinden Balkanlara ve böylece Avrupa’ya geldiler. Bütün kıta artık gerginlik ve kuşku içinde yaşıyordu. Batı ordularını iki kez kanlı bir şekilde yenilgiye uğrattıktan sonra Türkler, 1453 yılının Mayıs ayında son özgür Rum şehri olan Boğaziçi’ndeki kutsal Konstantin’in şehrini fethettiler, adını İstanbul olarak değiştirdiler ve burayı başkent yaptılar. Venediklileri Ege adalarından uzaklaştırdılar, Adriyatik denizini tehdide başladılar, Mısır’ı fethettiler ve Hindistan’dan Akdeniz’e uzanan yolu kapattılar. Bundan sonra güneyde savaşmayı bırakarak kuzeye doğru yöneldiler. Türk padişahlarının en güçlüsü olan İkinci Süleyman, Macaristan’ı fethetti. Macar Kraliyet Ordusu, 1526 yılının Ağustos ayında Tuna nehri kıyısındaki Mohaç bataklıklarında yok edildi.
Ulu Önder Atatürk, 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'ni kurarken aynı anda Balkanlar'da, Türk karşıtı olan devletlerin bulunduğu bir coğrafyada yaşayan Türklere kardeşçe elini uzatmış, Osmanlı Devleti'ne çok büyük hizmetlerde bulunmuş, 630 yıl Osmanlı'nın saray ve hazine muhafızlığını yapmış; yeniçeriliğe, saldrazamlığa ve kaptan-ı deryalığa kadar yükselmiş olan Arnavutlarla ilişkilerin devam etmesi için bu önemli stratejik yarımadada, çoğunluğu Müslüman olan bu devletin kurulmasını istemiş ve bunu da sağlamıştır.
Marx, İngiliz hükümetinin asıl amacının savaşın batı cephesinde, Tuna boylarında Ruslardan taviz almak olduğunu, bu tavizlerin karşılığında bedel olarak Rusların Kars'ı almalarını sağladığını iddia eder ve şöyle der:
"Kars'ın düşüşü, Rusya'ya karşı yürütülen yapmacık, sahte savaşın tarihinde bir dönüm noktasıdır. Kars düşmeksizin (...) ne Paris Antlaşması ne de sahte barış olabilirdi. Şu halde (...) başında beri Kars'ın düşüşünü Lord Palmerston Hükümeti'nin planladığını ve planını sonuna kadar uyguladığını kanıtlayabilirsek peçe kaldırılacak, Doğu Savaşı, çevresine diplomatik olarak sarmalanan sis arasından şaşkınlık verici bütün olaylarıyla ortaya çıkacaktır. "
"Ne yazık ki üç asırdan beri çeşitli bozgun, acınacak durum ve cehalet aynası olan tarih levhalarımıza bakmayarak, durmadan altı yüz senelik şan ve şereften söz edip yüksekten uçarak kendimizi aldatmaktan bir an geri kalmadık. İlimden, sanayiden, ticaretten mahrum, yoksulluk ve sıkıntı içinde bulunan ve millet sözünün isnat edeceği esas şartlardan uzak, muhtelif unsurların topluluğundan meydana gelmiş, siyasi hayatını sürdürmesi diğer devletlerin birbiriyle rekabetine bağlı, arazisi büyük fakat kuvveti küçük bir devletçikten başka bir şey olmadığımızı anlamak istemedik."
- Mahmut Muhtar Paşa
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı ilk tepkiler, bölgesel ve kendiliğinden oluşan küçük ve örgütsüz direnişler biçimindeydi. İlk direniş ve Ulusal Kurtululuş Mücadelesinin ilk silahlı karşı koyuşu, Hatay'ın Dörtyol ilçesinde 19 Aralık 1918'de gerçekleşti. Batı Anadolu'da ise işgallere karşı ilk direniş için 15 Mayıs 1919'daki Yunan İşgali'ni beklemek gerekecekti. Bu tarih, aynı zamanda Batı Anadolu'da Kuva-yı Milliye'nin tarih sahnesine çıkışı ve modern Türkiye Cumhuriyeti'ne giden direniş yolunun açıldığı tarih de olacaktır.
Kendisini “Türkiye’yi anlamaya ve anlatmaya adayan” İtalyan tarihçi Fabio L. GRASSI Türk tarihi alanında büyük uzmanlardandır. Halen Roma Sapienza Üniversitesi’nde Doğu Avrupa Tarihi Bölümü’nde öğretim üyesi olan Grassi, “İran ve Türki Coğrafyaları Rektör Danışmanlığı” görevini sürdürmekte, Avrasya Tarihi, Türk Dili ve Çağdaş Tarih dersleri vermektedir.
Grassi’nin 60’ı aşkın bilimsel yayınları arasında en önemlileri, İtalya ve Türk Sorunu 1919-1923 – Kamuoyu ve Dış Politika, YKY, 2009; Atatürk, Turkuvaz Kitap, 2009; Türk – İtalyan İlişkilerinde Az Bilinenler, Tarihçi Kitabevi, 2014’dir.
“Neticede, uzun bir süreç olan Rus yayılmacılığının yapısal öğeleri, Rus asıllı olmayan halkların direniş, nihai yenilgi, teslimiyet ve çoğunlukla demografik yıkımıdır. Karadeniz’den Kafkasya’ya uzanan coğrafyaya baktığımızda ise önemli ve özel bir unsura dikkat çekmek gerekiyor: bu halkların çok büyük kısımlarının, az ya da çok zorunlu olarak Osmanlı İmparatorluğu’na doğru göç etmeleri… Bu zorunlu göçe bağlı olaylar ise Osmanlı yetkililer tarafından söz konusu kavimleri yerleştirme, Osmanlı topraklarında Müslüman nüfusun oranının artması ve modern anlayışta doğma sürecinde bulunan Türk ulusuyla mültecilerin kaynaş(tırıl)ması eylemleridir."
“Türk-Arap İlişkileri”nin konusu, iki ayrı toplumun dünyadaki birbirinden kopuk yaşamını gündeme getirmek değildir.
Aksine, dünyayı bir anlayışta birleştiren Türklerin ve Arapların birlikteliklerine 21. yüzyılın dünyasında nasıl bakıldığını göstermektir.
Konuya bir ırklar arası sorun şeklinde yaklaşmadığımızı peşinen belirtelim. 1500 yıla yakın bir süreden beri devam eden siyasi, sosyal ve kültürel ilişkiler konumuzu oluşturuyor. Üstelik sadece kendi aralarındaki ilişkilerle değil, bu alanlarda dünya tarihini etkileyen girişimleriyle Orta Asya’dan Avrupa ve Afrika kıtalarının en batısına kadarki alana da damgalarını vurmuşlardır. Bazen karşıt, bazen ortak girişimleri olsa da bugün bile İslami nitelik çerçevesinde birlikte anıldıklarına göre, geçmişin hiçbir zaman bütünüyle dışlanamayan ve etkisi hissedilen oluşumlarını anımsamakta yarar vardır. Geleceğin sağlıklı kurulması, tarihin gerçekçi ve duygusallıktan uzak sunulmasına bağlıdır.
Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasından hemen sonra, Ocak 1915'te İngiltere, Yunanistan'ın Antant safında savaşa girmesi halinde kendisine Anadolu'da "büyük bölgesel tavizler" önerdi. Bu teklifle harekete geçen bir dizi olay, trajik bir biçimde 1922'de Yunan Smyrna'sının (İzmir) yok oluşu ve Anadolu'daki Helenizm'in kökünden sökülmesi ile sonuçlandı.
Michael Llewellyn Smith, İzmir'deki Yunan İşgali'ni ve Anadolu'daki savaşı, Yunanistan'ın "Megalo Idea"sı ile Büyük Güçlerin Ortadoğu'daki rekabetlerinin arka planına yerleştirir. Yunan devlet adamı Eleftherios Venizelos'un "İyonya Hayali"nin kökenlerinin izini, Lloyd George ile paylaştığı Doğu Akdeniz'de bir İngiliz-Yunan Anlaşması ile ilgili fikirlerinde takip eder. Bu sürükleyici öykü, modern Yunanistan'ın politikalarını ve toplumunu şekillendiren felaketin eksiksiz bir hikâyesidir.
"Ionian Vision, Thucydides'e layık bir temaya sahip... Bay Llewellyn Smith kaliteli, ihtiyatlı, ilginç bir çalışma üretmiş."
(International Affairs)
"1919-22 arasındaki Anadolu Seferi, her anlamda bir Yunan trajedisiydi. Bay Llewellyn Smith'in bu felaketi anlatan akademik versiyonunun hünerleri arasında, kitap boyu sürdürdüğü huzursuz bir telaş ve her şeye rağmen umudu yitirmemek algısı yer alır... Saf fakat eksiksiz bir hikaye."
(Times Literary Supplement)
"... durmaksızın okunabilen, büyük bir emekle araştırılmış ve ayrıntılı biçimde belgelenmiş... Bay Llewellyn Smith, savaş ve diplomasiyi anlattığı bu sürükleyici, dramatik ve melankolik destanda, büyük önem taşıyan büyülü bir tarihi çalışma sunuyor."
Birinci Dünya Savaşı arifesinde İngiltere Dış İşleri Bakanı Sir Edward Grey şöyle demekteydi: “Avrupa’nın her yerinde lambalar sönmekte! Yaşamımız boyunca onların yeniden yandığını bir daha göremeyeceğiz!”
Doç. Dr. Hüner Tuncer tarafından kaleme alınan bu kitapta; 1914-1918 yıllarında Avrupa cephelerinde yer alan muharebeler ile aynı yıllarda Osmanlı Devleti’nin farklı cephelerde yürüttüğü savaşlar üzerinde ana hatlarıyla durulmaktadır.
Hüner Tuncer, kitabını öncelikle Osmanlı İmparatorluğu’nun 20. yüzyılın başlarında içinde bulunduğu vahim durumu ve bir zamanlar askeri gücünün üzerinde başka bir güç tanımayan Osmanlı’nın, bu alanda dahi varlık gösterememesini gözler önüne sermek amacıyla kaleme aldığını belirtmektedir. Osmanlı’nın yeniden diriltilmesine ve saatin geriye döndürülmesine olanak yoktur! Türkiye Cumhuriyeti; laik, demokratik ve çağdaş bir devlet olarak, 21. yüzyıl dünyasında yerini almıştır. Bunu değiştirmeye kimsenin gücü yetmeyecektir.
"Amerika, İngiltere, Fransa ve İtalya devletlerinin temsilcilerinin oluşturduğu komisyon, 1919'dan 1921'e kadar süren dönemde Ege ve Marmara bölgelerinde yaptıkları araştırmalar sonucu ortak raporlar hazırlayıp kendi hükümetlerine sunmuşlardır. Bu raporlarda, Türklere karşı yapılan cinayetlerin ayrıntılı bilgilerini görüyoruz. Bu anlatılar sayfalar sürüyor. Bunlardan birkaç küçük örnek... Bugünkü kuşakların bilmesi, anlaması gerekli tarih..."
- Cahit Kayra Aydın, 1919
Yanmakta olan mahalleden dışarı çıkmaya çalışan çok sayıda Türk erkeği, kadını ve çocuğu, bu mahalleyi şehrin kuzeyi ile bağlayan tüm çıkış noktalarını tutmuş olan Yunan askerleri tarafından hiç sebepsiz yere öldürüldüler.
Bergama-Menemen 1919
17 Haziran'da Bergama'nın boşaltılmasından sonra Menemen'de toplanmış olan Yunan birlikleri, savunmasız Türklere karşı haksız ve gerçek bir katliama giriştiler. Belediye yetkilileri, 1000'den fazla Türk yöre sakininin öldüğünü belirtiyorlar. Ertesi gün bir Fransız subayı, yaptığı bir inceleme sonucunda 200 Türk'ün öldürüldüğünü ve 200 Türk'ün de yaralandığını kesin olarak saptadı.
"Emily Greble II. Dünya Savaşı sırasında, kentin gelenekleri ve sadakat duygusu bölücü şekilde sınandığı dönemde, çoklu kültürlü Saraybosna'nın tarihini son derece ustalıklı bir biçimde kaleme almış. Yerel tarihi araştırmayı ve fazlasıyla sistemli tarih yazınında genelde atlanılan mantıksal bağları temize çıkartan muhteşem bir eser bu. Fazlasıyla ihmal edilen Bosna, bu güzel eserin sayfaları arasında bütün o haşin güzelliğiyle ışımakta."
Ivo Banac, Emeritus Profesör, Yale Üniversitesi Tarih Kürsüsü
"Emily Greble bu inanılmaz ayrıntılı araştırmasıyla savaş dönemi Saraybosnası'nın muazzam bir tanımını yapıyor, son derece kompleks kent toplumunun yaşadığı travmatik çalkantıyı analiz ediyor. Bu sıradışı kitap, Bosna ve Yugoslav tarihiyle ilgilenen herkes açısından elzem bir eser niteliğinde olmasının yanı sıra Avrupa tarihçilerine 2. Dünya Savaşı'na dair yepyeni bir bakış açısı da veriyor."
Araştırmaya ve tarih yazınına adanmış yaklaşık altmış yılın verdiği bakış açısıyla, J. H. Elliott çalışmalarından bir adım uzaklaşıp tarih biliminin ilerleyişini değerlendiriyor. İspanya, Avrupa ve Amerika Anakarası tarihçisi olarak edindiği şahsi tecrübelerden yola çıkarak, tarihçilerin çalışmaları ve bu alanın 1950'lerden bu yana geçirdiği değişim üzerine ustalıklı ve keskin bir analiz yapıyor. Profesyonel tarihçiler, tarih öğrencileri ve zevk için tarih okuyanlar, Elliot'un bu zevkli eserinde, tarihi çalışmaların şekillenmesine dahil olan şeylere ve bu çalışmaların karşılığında fikir ve eylem dünyasını nasıl değiştirdiğine dair yeni bir anlayış bulacaklardır.
"Bu kitap 1950'lerden bu yana, büyük önem taşıyan erken modern tarih yazımı ilgi alanlarının geniş çaplı bir panoramasını içeriyor. Eserin zamanlaması mükemmel, edebi yanı güçlü ve değerlendirmeleri de dengeli. Nispeten genç tarihçilerden oluşan yeni nesil açısından son derece değerli bir yol haritası olacaktır."
İngiliz Yıllık Raporları'nda Türkiye (1920-1926) kitap dizisinden sonra şimdi Irak ile ilgili bir raporu yayınlıyoruz. İngiltere Devlet Arşivi'nde çalışmamız sırasında bulduğumuz bu rapor, Dışişleri Bakanlığı belgeleri arasında FO 371/4148 XC1236 referans numarası ile yer alıyor. Orijinal başlığı; "Review of the Civil Administration of the Occupied Territories of Al Iraq 1914-1918". Kasım 1918'de Bağdat 'taki İngiliz sivil komiserlik ofisinde hazırlanmış ve Bağdat'ta hükümet matbaasında 80 sayfa olarak basılıp hizmete sunulmuştur. 1914-1918 savaş döneminde İngiltere'nin Irak'ı işgali ve bu bölge ve burada kurulmaya çalışılan İşgal İdaresi hakkında kapsamlı bilgiler vermektedir.
Okuyucuların dikkatlerini bir kez daha çekmek isteriz ki elinizdeki rapor, siyasi bir rapordur. Savaşın hemen akabinde, hatta bazen çatışmalar devam ederken kaleme alınmıştır. Dolayısıyla "Türk", "Osmanlı", "Müslüman" ve "Doğu" hakkında tarafsız bir yaklaşım beklemek doğru değildir. "Batılı", "Emperyalist" ve "Düşman" bir ülkenin tüm önyargısıyla, düşmanca tutum ve davranışlar içinde hazırlanmış olduğunu akılda tutmak gerekiyor. Bu bağlamda raporun pek çok yerinde Irak'taki Türk idaresi hakkında olumsuz tespitler yapılmaktadır. Fakat ilginç bir şekilde, raporun birçok yerinde de Osmanlı düzeni eleştirildikten sonra İngilizlerin de o uygulamayı devam ettirdikleri, çünkü Osmanlı uygulamasının iyi bir çözüm olduğu ifade edilmektedir.
Bu çalışmanın amacı, 1. Dünya Savaşı'ndan önce İngiliz kamuoyunun Türklere ilişkin düşünceleri konusunda sahip olunan bilgi ve algıya katkıda bulunmaktır. Çalışmada 1908-1914 dönemi seçilmiştir, çünkü bu dönemde çok önemli ve tartışmalı meseleler Osmanlı'yı savunmada bırakmıştı ve ortam, ilgili tarafların tamamının ortak savaş alanı gibiydi.
Bu çalışmada iki önemli uluslararası kriz döneminde İngiliz kamuoyu incelenmiştir: Bosna Hersek (1908-1909) ve Balkan Savaşları (1912-1913). Çalışmada bu iki krizin seçilmesinin nedeni, Avusturya Macaristan'ın Bosna Hersek'i ilhak etmesinin "Osmanlı İmparatorluğu'nun bölünmesine yol açan ilk önemli adım" olmasıdır. Son adım ise Avrupa'da Türk egemenliğine son veren Balkan Savaşları'dır.
9 Eylül 1922 tarihi; özgürlüğü ve bağımsızlığı için yola çıkan Türk Ulusu'nun Mustafa Kemal'in gösterdiği hedef doğrultusunda, zaferle taçlandırdığı bir gün olması nedeniyle Türk Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nda özel bir yere sahiptir...
İşte bu önemli olayın, Türk Ordusu'nun İzmir'i yeniden ele geçirişinin hemen dört gün sonrasında, 13 Eylül 1922'de meydana gelen ve yabancı kaynaklarda 'Büyük İzmir Yangını' (Great Fire of Smyrna) olarak adlandırılan felaket, İzmir'in tüm ekonomik, sosyolojik ve fiziksel görüntüsünü değiştirmiştir. İzmir'in Türk ve Yahudi mahalleleri dışındaki üçte ikisinin yanması ile sonuçlanan bu olayın ne şekilde başladığı ve yangının sorumluluğunun kime ait olduğu günümüzde bile tartışılan, üzerinde incelemeler yapılan bir konudur. Bu konuda Amerikan arşiv belgeleri, Fransız kaynakları ve basını ile İngiliz basını araştırmacılar tarafından incelenerek soru işaretlerine yanıt aranmıştır.
Bu çalışmada; dönemin Amerikan kaynakları ve basını temel alınarak incelenmiş ve 'İzmir Yangını'nın ayrıntıları ile birlikte yangın sonrası İzmir'in ve mültecilerin durumunun Amerika tarafından ne şekilde gözlemlendiğine ışık tutulmaya çalışılmıştır.
İnsanlık tarihi savaşlar ve savaşlar üzerine yazılmış destanlar, romanlar, araştırmalar, şiirlerle, senfonik yapıtlarla doludur. Ancak bütün bu değerli çalışmalar içinde önemsenmemiş ya da gözden kaçmış bazı konular ve sorunlar vardır. Biz bunlara belirleyici ve niteleyici bir önad olarak "Marjinal" dedik. Her şey gibi savaşın da marjinali olabilir. Marjinal savaş olunca onun marjinal teorisi de olacaktır. Mesela iki ordunun siperleri karşı karşıya gelse, ama iki tarafın askerleri de savaşmak istemeseler... Olabilir mi? İşte marjinal bir durum! Bu duruma marjinal çözüm yolları bulmak gerekir. Biz böyle sorunları çözmeye çalıştık. Bu kitapta da bu marjinal savaşlarla, marjinal savaş teorilerini bulacaksınız.