Blog
Antik Persler, MÖ 2. binyılın sonlarında muhtemelen Kafkaslar veya Orta Asyadan İran Platosuna göç eden bir Hint-İran halkıydı.
Yaren Kırdök - www.arkeofili.com
Pers İmparatorluğu, dünyanın en büyük imparatorluklarından biriydi. Bu muazzam imparatorluk, yetenekli hükümdarları, başarılı savaşları ve çok kültürlülüğü ile tarih sahnesinde yerini aldı.
Günümüz İranının antik sakinleri olan Persler; antik dünyanın MÖ 550den MÖ 330a dek gelişen en büyük ve en güçlü imparatorluklarından birini kurdular. En güçlü döneminde -Akhamenid İmparatorluğu olarak da bilinen- Pers İmparatorluğu, Akdenizin doğusundan Hindistanın batı sınırına dek uzanıyor ve farklı farklı kültürler ile etnik gruplara ev sahipliği yapıyordu. İmparatorluk en sonunda MÖ 4. yüzyılda Büyük İskender tarafından Asya Seferi sırasında fethedildi.
Excavating an Empire: Achaemenid Persian in Longue Dureé(Bir İmparatorluğu Kazmak: Uzun Vadede Akhamenid Persleri) adlı eserin editörlüğünü de üstlenen Kaliforniya Üniversitesi Pers Araştırmaları ve Kültürü Merkezi Maseeh Kürsüsü Başkanı Touraj Daryaee, Akhamenid İmparatorluğu, seleflerinden keskin bir çizgiyle ayrılıyordu. diyor. Burada ilk dünya imparatorluğundan söz ediyoruz. Pers İmparatorluğu bir Afro-Avrasya imparatorluğuydu çünkü Afrika, Asya ve Avrupa kıtalarına ait bölgeleri kapsıyordu.
Antik Persler Kimdi?
Antik Persler, MÖ 2. binyılın sonlarında muhtemelen Kafkaslar veya Orta Asyadan İran Platosuna göç eden bir Hint-İran halkıydı. Esasen hayvanları ile birlikte bozkırlarda dolaşan çobanlar olan bu insanlar, etnik olarak Baktriyalılar, Medler ve Partlar ile akrabaydılar. MÖ 5. yüzyılda Yunan tarihçi Herodotus; bu insanların birkaç farklı kabileye bölündüğünü, bu kabilelerden en güçlüsünün Pasagard adlı kabile olduğunu ve Akhamenid klanının da bu kabileye mensup olduğunu yazmıştı.
Pers halkının varlığından ilk olarak Orta Doğu yerlisi bir etnik grup olan Asurluların kaynakları bahsediyor. diyor Daryaee.
Asurluların MÖ 9. yüzyıldaki kralı III. Shalmaneser, günümüzde Güneybatı İran olan bölgede yaşayan ve Parsua olarak adlandırılan bir halkla yaşadığı karşılaşmayı kayıt altına almıştı. Çivi yazısı ile yazılan bu kayıt, 1846 yılında keşfedilen ve III. Shalmaneserin başarıları ile askeri eylemlerini abideleştirip kaydeden Kara Dikili Taş üzerinde yer alıyor. Bilim insanları bu kireç taşından obeliskin muhtemelen MÖ 825 yılında oyulduğunu düşünüyorlar. Perslerden bahseden kayıtta şu cümleler geçiyor:
Namri diyarından yola çıktım ve Parsua diyarının yirmi yedi kralından haraç aldım. Parsua diyarını geçerek Mēsu, Media (Amadāiia), Arazia, (ve) Harhār topraklarına ulaştım ve Kuakinda, Hazzanabi, Esamul, (ve) Kinablila kentlerini etraflarındaki şehirlerle birlikte ele geçirdim.
Pers İmparatorluğunun Yükselişi ve Düşüşü
MÖ ilk binyıla gelindiğinde Persler, İran Platosundaki antik bir etnik grup olan Elamların eski şehri Anshanı başkent edinerek Güneybatı İrana iyice yerleşmişti. Persler, Akhamenid adlı yarı efsanevi bir kralın soyundan geldiğini iddia eden krallar tarafından yönetiliyordu. Asurlular ile onlardan sonra -İranın kuzeybatısına yerleşmiş bir Hint-İran halkı olan- Medler, birkaç yüzyıl boyunca Persleri hakimiyetleri altında tutmuşlardı. Fakat MÖ 6. yüzyılın ortalarında Kiros adlı hırslı ve yetenekli bir hükümdar başa geçti. Daha sonra Büyük Kiros olarak anılacak bu hükümdar; Medlere başkaldırdı, onları fethetti ve daha sonra Lidya Krallığı ile Elam ve Babil İmparatorluklarını gelişmekte olan imparatorluğuna katmak için fetih seferine çıktı. Kirosun öldüğü MÖ 530 yılında Akhamenid İmparatorluğu Avrupada Balkanlardan Hindistana dek yayılmıştı. Günümüzde bu imparatorluğun hem coğrafya hem de popülasyon bakımından antik dünyadaki en büyük imparatorluklardan biri olduğu kabul ediliyor.
Herodotus, Kirosun yaşamı hakkındaki temel bilgi kaynaklarından biri. Tarih kitabının birinci kısmında Herodotus, Pers kralının erken yaşamını tasvir ediyor ve Medlerin kralı Astyagesin bir dizi rüya sonucu bebek Kirosu öldürme teşebbüsünü mitolojik çerçevede aktarıyor. Herodotusun aktardığına göre Kiros bu cinayet teşebbüslerinden sağ çıkmış, yetişkin olmuş ve Medleri alaşağı etmişti. Kirosun bebekliğine dair bu hikaye, muhtemelen Kirosun hükümdarlığının kaderinde yazılı olduğunu göstermek için oluşturulmuş uydurma bir rivayetti.
Yunan savaşçı ve yazar Ksenofon (MÖ 430-MÖ 350 civarı), Kirosun yaşamı hakkındaki önemli bilgi kaynaklarından bir diğeri. Kiros üzerine yaptığıCyropaediaadlı çalışmasında bu Pers kralını en yakışıklı, en cömert gönüllü, kendini öğrenmeye en çok adamış ve en hırslı kişi olarak tasvir ediyor ve bu özellikleri sayesinde her çeşit güçlüğe dayandığını ve övgü almak uğruna her türlü tehlike ile yüz yüze geldiğini belirtiyor.
Başarılı bir general olmanın yanı sıra Kiros, aynı zamanda başarılı bir yönetici olduğunu da kanıtladı; yardımsever doğası ve cömertliği ile tanınıyordu. diyor Daryaee. Kiros, fethettiği milletlere merhamet göstermesi ve diğer antik yöneticilerin çoğu gibi kendi kültürünü benimsemeleri için onları zorlamak yerine geleneklerini, dinlerini ve haklarını korumalarına izin vermesiyle ünlüydü. Örneğin İbranice kitaplar olan Yeşaya ve Ezra Kitaplarında Kiros, bir kurtarıcı olarak saygı görüyor ve Yahudileri Babillilerden kurtararak Kudüste İkinci Tapınakı yeniden inşa etmelerini sağlaması bakımından sorumlu görülüyor.
Daryaee, Bu adalet ve merhamet duygusu, Kirosun çocukluk tecrübelerinden ve büyüdüğü yerden kaynaklanmış olabilir. diye belirtiyor. Kiros, Anshan şehrinde çok kültürlü bir ortamda büyümüştü. Bu farklı dinlerin, kültürlerin ve dillerin hepsine aşinaydı. Bu durum ona insanlarla nasıl başa çıkılacağını öğretti.
Kiros, muazzam bir imparatorluğa başarılı bir şekilde hükmetmek isteyen bir yöneticinin belli bir seviyede cömert ve anlayışlı olması gerektiğini fark etmişti. Persler, Asur ve Babil İmparatorluklarından korkutma ve yıldırmanın uzun vadeli stratejilerde işe yaramadığını öğrenmişlerdi. Bunun yerine Persler, birçok insan anlamına gelen vispadana konseptini takip ediyorlardı. Vispadana yalnızca bir imparatorluğun birçok farklı kültürden meydana geldiğinin değil, aynı zamanda bu kültürlerin -insanlarının farklı becerileri ve kapasiteleri barındırması bakımından- aslında impatorluk için faydalı olduğunun da kabul edilmesidir.
Perslerden önceki imparatorluk olan Asur İmparatorluğu ile karşılaştırdığımızda Kirosun büyük bir fatih olarak betimlendiğini görüyoruz. diyor Daryaee. Fakat Persepolisteki kraliyet oymalarına baktığımızda işlerin nasıl yürümesi gerektiği hakkında tamamıyla farklı bir algı görüyoruz.
Akhamenid İmparatorluğunun antik başkenti olan ve günümüzde İranın Şiraz kenti yakınlarında yer alan Persepolisin bazı bölgeleri, UNESCO Dünya Mirası Alanı olarak korunuyor. Persepoliste bulunan bazı duvar resimleri, Pers kralını bir birleştici olarak tasvir ediyor. Birçok farklı milletin ve kültürün temsilcisi niteliğindeki tebaası, esirler ya da kurbanlar olarak tasvir edilmek yerine kralın etrafında minnettar pozlarda dizilmiş şekilde gösteriliyor. Medler, Persler ve diğerleri gibi onun hakimiyeti altındaki halklar el ele tutuşuyor. diyor Daryaee. Bu, çok kültürlü ve çok dilli bir imparatorluğun göstergesi.
Kirosun oğlu II. Kambises, Antik Mısırı imparatorluğunun bir parçası haline getirdi fakat babasından daha az yetenekliydi. Mısır seferi sırasında yaşadığı bir kaza ile ilişkilendirilen ölümünden sonra Kambisesin küçük kardeşi Bardiya tahta çıktı. Fakat hükümdarlığı çok kısa sürdü çünkü kral olduktan hemen sonra, MÖ 522de Darius adlı bir Pers soylusu tarafından suikaste uğradı; tahtın sonraki sahibi Darius oldu.
Akhamenid İmparatorluğu doruk noktasına Dariusun hükümdarlığı sırasında ulaştı. Darius Mısır fetihlerine daha da önem verdi ve Hindistan ile Trakyanın bazı bölgelerini imparatorluk topraklarına kattı. Ayrıca imparatorluğun kanunnamesini yeniden düzenledi, birkaç devasa inşaat projesini başlattı, posta servisi oluşturdu ve Pers ağırlık, ölçü ve para birimi sistemini standartlaştırdı.
Pers Yunan Savaşları
Yine Dariusun hükümdarlığı sırasında meşhur Pers-Yunan savaşları başladı. Bunlar, Atina ve Sparta başta olmak üzere bir dizi Yunan şehir devletinin Pers İmparatorluğu ile karşı karşıya geldiği savaşlardı. Savaşların ilk safhası, Anadoludaki -Milet gibi- birkaç Yunan şehrinin Perslere başkaldırmasıyla başladı. Atina ve Eretria, ayaklanmayı destekledi fakat ayaklanma başarısızlıkla sonuçlandı. Buna karşılık olarak Darius, bu Yunan şehirlerini cezalandırmak için bir ordu gönderdi. Dariusun güçleri; Eretria şehrini yakıp yıktılar fakat MÖ 490da, Maraton Muharebesinde, sayıca az olmalarına rağmen Pers güçlerine üstünlük sağlamayı başaran Atinalı hoplitler (ağır silahlı piyadeler) tarafından yenilgiye uğratıldılar.
Dariusun oğlu Serhas, babasının başlattığı savaşı devam ettirdi; MÖ 480de muazzam bir savaş filosunu bir araya getirdi ve İkinci Pers-Yunan Savaşı olarak bilinen savaşta Yunanistanı istila etti. Fakat tıpkı ilk girişimdeki gibi bu istila da Pers yenilgisi ile sonuçlandı. Dariusun filosu, Salamis Deniz Muharebesinde Atinalılar tarafından yok edildi ve daha sonra karadaki kuvvetleri de Plataea Muharebesinde Sparta önderliğindeki müttefik Yunan şehirleri tarafından bozguna uğratıldı.
Pers İmparatorluğunun Sonu
MÖ 334 yılında genç Makedon hükümdarı Büyük İskender, Çanakkale Boğazını (Hellespont) geçti ve Pers İmparatorluğunu istila etti. Zekice planlanan ve gerçekleştirilen bir dizi savaş ile genç kral, Pers kralı III. Dariusun ordularını yendi. İskender Persepolisi yakmaya devam edecekti ki hayret verici bir fikir değişikliği ile mağlup krala muhteşem bir cenaze töreni düzenledi ve kralın kızı Stateira ile evlendi. O zamandan itibaren İskender, Pers kıyafetleri giymek gibi birçok Pers geleneği ve davranışını benimsedi. Bu durum pek çok Yunan ve Makedon vatandaşı ile arasının bozulmasına neden oldu. İskender ayrıca Pers idari sistemini bozmadı ve Makedon memurları ile subaylarının birçoğuna iki kültür arasında bir birlik sağlamak için Pers kadınları ile evlenmelerini emretti.
İskender MÖ 323te öldüğünde imparatorluğu generalleri arasında bölündü. Eski Pers İmparatorluğunun büyük bir kısmı, Ptolemaios ve Seleukos İmparatorluklarının nüfuzu altına girdi. Bununla birlikte yerli Pers yönetimi, en sonunda MÖ 2. yüzyılda Part İmparatorluğu hakimiyeti altında değişime uğradı.
Live Science. 2 Mart 2022.