Attila veya Flagellum Dei (Tanrının Kırbacı) olarak da biliniyor. 434’ten 453’e kadar Hun İmparatorluğu’nu yönetti. Roma İmparatorluğu’na saldıran, güney Balkan vilayetlerini ve Yunanistan’ı, ardından Galya ve İtalya’yı işgal eden en büyük barbar yöneticilerden biriydi. Efsaneye göre Nibelungen’de Etzel adıyla ve İzlanda destanlarında Atli adıyla görünür.
Doğu İmparatorluğuna Saldırılar
Attila ve ağabeyi Bleda’nın miras aldığı imparatorluk, batıda Alpler ve Baltık’tan doğuda Hazar Denizi’ne yakın bir yere kadar uzanıyordu. Ortak yöneticiler olma konusundaki bilinen ilk eylemleri, Margus kentinde sonuçlanan Doğu Roma İmparatorluğu ile bir barış anlaşması müzakereleriydi. Antlaşma şartlarına göre Romalılar, Hunlara ödedikleri sübvansiyonları ikiye katlamayı ve gelecekte her yıl 700 pound (300 kg) altın ödemeyi taahhüt ettiler.
435’ten 439’a kadar Attila’nın faaliyetleri bilinmiyor, ancak egemenliklerinin kuzeyindeki veya doğusundaki barbar halklarını bastırmakla meşgul görünüyor. Doğu Romalılar, Margus antlaşmasında öngörülen meblağları ödememiş görünüyorlar ve bu nedenle 441’de, kuvvetleri batıda ve doğu sınırında işgal edildiğinde, Attila Doğu İmparatorluğu’nun Tuna sınırına ağır bir saldırı başlattı. Singidunum (Belgrad) da dahil olmak üzere bir dizi önemli şehri ele geçirdi ve yerle bir etti. Doğu Romalılar 442 yılı için bir ateşkes ayarlamayı başardılar ve Batı’dan gelen kuvvetlerini geri çağırdılar. Ancak 443’te Attila saldırısına devam etti. Tuna Nehri üzerindeki kasabaları alıp yok ederek başladı ve ardından imparatorluğun iç kısımlarına, her ikisini de yok ettiği Naissus (Niş) ve Serdica’ya (Sofya) doğru sürdü. Daha sonra Konstantinopolis’e döndü, Filibe’yi aldı, ana Doğu Roma güçlerini arka arkaya savaşlarda mağlup etti ve böylece Konstantinopolis’in hem kuzey hem de güneyinde denize ulaştı. Hun okçularının başkentin büyük duvarlarına saldırması umutsuzdu, bu yüzden Attila, İmparatorluğun Gelibolu yarımadasına çekilen kuvvetlerinin kalıntılarına saldırdı ve onları yok etti. Bunu izleyen barış anlaşmasında Doğu İmparatorluğu’nu 6.000 pound altın olarak hesapladığı haraç borcunu ödemeye mecbur etti ve her yıl 2.100 pound altın alarak yıllık haracı üç katına çıkardı.
Attila’nın 443 sonbaharında barışın sona ermesinden sonraki hareketleri bilinmiyor. 445 civarı kardeşi Bleda’yı öldürdü ve bundan sonra Hunları bir otokrat olarak yönetti. 447’de Doğu Roma İmparatorluğu’na ikinci büyük saldırısını yaptı, ancak kampanyanın ayrıntıları hakkında çok az şey biliniyor. 441-443 ölçeğinden daha büyük bir ölçekte planlanmıştı ve ana ağırlığı güneydoğu Avrupa’daki Aşağı İskit ve Mezya eyaletlerine, yani daha önceki saldırıdan daha doğuya yönelikti. Doğu İmparatorluğu’nun güçlerini Utus (Vid) Nehri’nde yakaladı ve onları mağlup etti, ancak kendisi de ciddi kayıplar verdi. Daha sonra Balkan vilayetlerini harap etti ve güneye doğru Yunanistan’a gitti ve burada yalnızca Termopylae’da durduruldu. İşgalden sonraki üç yıl, Attila ile Doğu Roma imparatoru II. Theodosius’un diplomatları arasında karmaşık müzakerelerle geçti. Bu diplomatik karşılaşmalarla ilgili pek çok bilgi, 449’da bir Roma büyükelçiliği eşliğinde Attila’nın Walachia’daki karargahını ziyaret eden Paniumlu Priskos Tarihi’nin parçalarında saklandı. Savaşı sona erdiren antlaşma 443’ünkinden daha sertti; Doğu Romalılar, Tuna’nın güneyindeki geniş bir bölgeyi boşaltmak zorunda kaldılar ve oran bilinmemekle birlikte, ödenecek haraç devam etti.
Galya’nın işgali
Attila’nın bir sonraki büyük seferberliği 451’de Galya’yı istila etmekti. Şimdiye kadar, şu anda Batı’nın gerçek hükümdarı olan Romalı general Aetius ile dostane ilişkiler içindeymiş gibi görünüyor ve Galya’ya saldırmak için bir neden kaydedilmedi. Batı’daki amacının Tolosa (Toulouse) merkezli Vizigot Krallığı (iki Roma imparatorluğunun bazı kısımlarını fetheden bir Germen halkı) olduğunu ve Batı imparatoru III. Valentinianus ile hiçbir tartışması olmadığını açıkladı. Ancak 450 baharında, imparatorun kız kardeşi Honoria yüzüğünü Attila’ya göndererek onu kendisi için ayarlanmış bir evlilikten kurtarmasını istedi. Attila bunun üzerine Honoria’yı eşi olarak iddia etti ve Batı İmparatorluğu’nun yarısını çeyiz olarak talep etti. Attila Galya’ya çoktan girdiğinde, Aetius, Vizigotlar kralı I Teoderik ile güçlerini Hunlara direnmek için birleştirmek üzere bir anlaşmaya vardı. Sonraki kampanyayı birçok efsane çevreliyor. Bununla birlikte, Attila’nın müttefikler gelmeden önce Aurelianum’u (Orléans) işgal etmeyi neredeyse başardığı kesindir. Nitekim, Aetius ve Theodoric onları geri çekilmeye zorladığında Hunlar zaten şehrin içine bir adım atmışlardı. Belirleyici savaşlar, Katalunya Ovaları Muharebesi veya bazı otoritelere göre Maurica idi. Vizigot kralın öldürüldüğü şiddetli çatışmalardan sonra Attila çekildi ve kısa bir süre sonra Galya kampanyasını bitirdi. Bu onun ilk ve tek yenilgisiydi.
452’de Hunlar İtalya’yı işgal etti ve Aquileia, Patavium (Padua), Verona, Brixia (Brescia), Bergomum (Bergamo) ve Mediolanum (Milano) dahil olmak üzere birçok şehri yağmaladı; Aetius onları durdurmak için hiçbir şey yapamazdı. Ancak o yıl İtalya’da şiddetlenen kıtlık ve salgın hastalık, Hunları Apenninler’i geçmeden ayrılmaya zorladı.
453’te Attila, yeni imparator Markiyan’ın selefi II. Theodosius tarafından kararlaştırılan sübvansiyonları ödemeyi reddettiği Doğu İmparatorluğu’na saldırmayı planlıyordu. Ancak evliliğini takip eden gece Attila uykusunda öldü. Onu ve hazinelerini gömen Hunlar, mezarı asla başka birileri tarafından keşfedilmesin diye öldürüldü. İmparatorluğunu aralarında paylaştıran oğulları onun yerine geçti.
448’de kampını ziyaret ettiğinde Attila’yı gören Priskos, onu kısa, çömelmiş, iri başlı, derin gözlü, düz burunlu ve ince sakallı bir adam olarak tanımladı. Tarihçilere göre Attila, sinirli, tehditler savuran ve acımasız bir mizacına sahip olmasına rağmen, çok ısrarcı bir müzakereciydi ve acımasız değildi. Priskos, kendisi tarafından verilen bir ziyafete katıldığında, Attila’nın tahta tabaklardan servis edildiğini ve sadece et yediğini, buna karşılık baş teğmenlerinin tatlılarla dolu gümüş tabaklarda yemek yediğini fark etti. Bir general olarak niteliklerinin hiçbir tanımı hayatta kalmaz, ancak Galya’nın işgalinden önceki başarıları onun olağanüstü bir komutan olduğunu gösterir.