Davranım Bozukluğu Nedir?
Davranım bozukluğu bireyi, aileyi ve toplumu olumsuz yönde etkileyen, diğer insanların temel haklarının çiğnendiği, yașa uygun toplumsal kuralların hiçe sayıldığı davranışlardan oluşan bir bozukluktur (Arkan ve Üstün, 2009).
Davranım Bozukluğu Belirtileri
DSM-5’e göre kişiye davranım bozukluğu denilebilmesi için kişinin son 1 yılda aşağıda sıralanacak olan 15 kriterden en az üçünü, en az birini son altı ayda olmak üzere karşılıyor olması gerekir:
İnsanlara veya hayvanlara karşı saldırganlık:
1. Sıklıkla başkalarına zorbalık eder, tehdit eder ve gözünü korkutur.
2. Sıklıkla fiziksel kavga başlatır.
3. Başkalarına ciddi bir fiziksel hasar verecek bir silah (bıçak, taş, sopa, silah gibi) kullanmıştır.
4. İnsanlara karşı fiziksel olarak acımasızca davranmıştır.
5. Hayvanlara karşı fiziksel olarak acımasızca davranmıştır.
6. Kurbanın gözü önünde hırsızlık (kapkaççılık, silahlı soygun vb.) yapmıştır.
7. Birini cinsel aktiviteye zorlamıştır.
Mala zarar verme:
8. Ciddi zarar verme amacıyla kasten yangın çıkarmıştır.
9. Kasten başka insanların malına zarar vermiştir (yakmak haricinde).
Dolandırıcılık veya hırsızlık:
10. Başkasının evine, yapısına, arabasına zorla girmiştir.
11. Sıklıkla bir şeyler elde etmek, çıkar sağlamak veya yükümlülüklerden kaçınmak için yalan söyler.
12. Gizlice değerli eşyalar çalmıştır (haneye tecavüz olmadan mağazadan çalma, sahtecilik vb.
Ciddi kural ihlal etme:
13. On üç yaşından başlayarak ebeveyn kısıtlamasına rağmen sıklıkla gece dışarıda kalır.
14. Ebeveynleri veya vasisiyle aynı evde yaşarken en az iki kez gece evden kaçmıştır, veya uzun bir süreliğine bir kez kaçmıştır.
15. On üç yaşından önce sıklıkla okuldan kaçmıştır.
Bu belirtilere ek olarak kişinin davranışlarındaki bozukluk sosyal, akademik veya mesleki işleyişinde klinik olarak anlamlı bir bozulmaya neden olmalıdır. Ayrıca eğer kişi 18 yaşından büyükse belirtilerin antisosyal kişilik bozukluğuyla örtüşmüyor olması gerekir.
Olası Eş Belirtiler
DSM-5’e göre dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ve karşı gelme bozukluğu, davranım bozukluğuna sıklıkla eşlik eder ve bu komorbid sunum daha kötü sonuçlar öngörür. Antisosyal kişilik bozukluğu da sık karşılaşılan bir eş belirtidir. Davranım bozukluğu ayrıca spesifik öğrenme bozukluğu, kaygı bozuklukları, depresif veya bipolar bozukluklar ve madde ile ilgili bozukluklardan biri veya birden fazlasıyla da bir arada ortaya çıkabilir.
Ayırıcı Belirtiler
DSM-5’te sıralanan ayırıcı belirtiler şu şekildedir:
1. Karşıt Gelme Bozukluğu: Davranım bozukluğu da KGB de hem yetişkinlerle hem de diğer otorite figürleriyle (öğretmen, işveren, ebeveyn gibi) çatışan bireyi getiren belirtilerle ilgilidir. KGB davranım bozukluğundan farklı olarak bireylere ve hayvanlara karşı saldırganlık, mala zarar verme veya hırsızlık ve dolandırıcılık kalıpları içermez. Dahası, davranım bozukluğu tanımına dahil olmayan duygusal düzensizlik (kızgın ve asabi ruh hali gibi) sorunlarını içerir.
2. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: DEHB’li çocuklar genellikle yıkıcı olabilecek hiperaktif ve dürtüsel davranışlar sergilese de bu davranışları toplumsal normları veya başkalarının haklarını ihlal etmediğinden genellikle davranım bozukluğu belirtilerini karşılamaz.
3. Depresif ve Bipolar Bozukluklar: Duygudurum bozukluklarıyla ilişkilendirilen davranış bozuklukları, davranım bozukluğunda görülenlerden genelde davranış problemlerinin seyrine göre ayırılır. Yani davranım bozukluğu olan kişiler tarihsel olarak (yani ruh hali bozukluğu başlangıcının öncesinden gelen) veya eşzamanlı olarak (yani dönemlerin dışında kalan dönemlerde de ortaya çıkan) ruh hali bozukluğunun olmadığı dönemlerde de belirgin düzeyde davranış sorunları gösterecektir.
4. Aralıklı Patlayıcı Bozukluk: Aralıklı patlayıcı bozukluğu olan bireylerde saldırganlık dürtüsel saldırganlık ile sınırlıdır, önceden planlanmış değildir ve somut bir hedefe (örneğin para, güç, sindirme) ulaşmak amacı taşımaz. Ayrıca, aralıklı patlayıcı bozukluğun tanımı, davranış bozukluğunun agresif olmayan belirtilerini içermez.
5. Uyum Bozuklukları: Uyum bozukluğu, başlangıcı açıkça bir psikososyal stres kaynağıyla bağdaştırılabilen ve bu kaynağın (veya sonuçlarının) ortadan kalkmasından sonra 6 ay boyunca devam eden, klinik olarak belirlenmiş ve başka bir spesifik bozukluğun belirtilerini karşılamayan davranış problemleri olduğunda koyulabilir. Davranım bozukluğu olabilmesi için davranış problemlerinin sosyal, akademik veya mesleki hayatı kalıcı ve tekrarlayıcı bir biçimde etkiliyor olması gerekir.
BDT ile Davranım Bozukluğu
Friedberg ve Mcclure (2015) çocuk ve ergenlerde bilişsel davranışçı terapinin klinik uygulamalarını anlattıkları kitapta, davranım bozukluğunu da kapsayan yıkıcı bozukluklarla çalışırken nasıl bir yol izleneceğini çoklu modelli iyileşme paketi ile açıklıyor. Friedberg ve Mcclure’a göre birçok davranış probleminin oluşturduğu davranış bozukluklarıyla çalışmanın yolu aşamalı ilerleyen ve pek çok farklı modeli kapsayan bir iyileştirme olacaktır.
Yıkıcı davranış bozukluğuna sahip çocuklar kendilerini sorumluluk ve hesap vermekten kurtarmaya çalışır ve sebep oldukları durumlar için başkalarını suçlama eğilimi gösterirler. Onlara göre değişmesi gereken onlar değil diğerleridir. Bu yüzden de seans sürecine onları dahil etmek oldukça zordur. Sürecin ilk aşaması bu algıyı kırmayı ve kişileri iyileşmeye dahil etmeyi amaçlayan eğitim, sosyalleşme ve kendini izleme çalışmalarından oluşur.
İkinci aşamada çocuklara ve ebeveynlerine davranış/başa çıkma becerileri ve problem çözme eğitimleri verilir. Burada çocuğun hangi spesifik yıkıcı davranış bozukluğuna sahip olduğu belirleyici bir faktördür. Ebeveynlere de genelde çocuğun agresif ve yıkıcı davranışlarını yatıştırabilmesi için basit olan çocuk idare etme yöntemleri öğretilir.
Üçüncü aşamada gittikçe daha gelişmiş hale gelen teknikler kullanılır. Çocuklara kışkırtıcı iç diyaloglarını sakinleştirici iç telkinlere dönüştürecek kendi kendine öğretim becerileri öğretilir. Buna ek olarak saldırgan davranışları olan yıkıcı gençler genelde empatiden yoksun olduğundan empati eğitimi de bu aşamaya dahil edilir.
Dördüncü aşamayı oluşturan teknikler bilişsel olarak son derece karmaşıktır. Akılcı analiz yordamlarıyla gençlerin düşmanca özelliklerini azaltıp bunlara birer alternatif oluşturmak hedeflenir. Bu aşamada ayrıca, gençlere ahlaki ikilemler sunulur ve bu ikilemlere ve kendi kararlarının ahlaki gerekçelendirilmelerine dair tartışmalar yürütülür.
Her aşamada gösterilen performans başarısı bir takım özel kazanımları getirir. Performansa dayalı egzersiz, aktivite ve ödevlerle gençlere öğretilenlerin pekişmesi ve deneyimlenmesi sağlanır.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5). Washington:DC: American Psychiatric Publishing. 469-475.
Arkan, B. ve Üstün, B. (2009). Davranım bozukluğu olan çocuklara psikiyatrik yaklașımda anne-baba eğitim programları: İki örnek bağlamında bir değerlendirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 1, 155-174.
Friedberg, R. D. ve McClure, J. M. (2015). Clinical practice of cognitive therapy with children and adolescents: The nuts of bolts. New York : The Guilford Press.