HÂRÛNÜRREŞÎD
Nahide Bozkurt 01 Ocak 1970
Yaygın görüşe göre Muharrem 149da (Şubat-Mart 766) veya 30 Zilhicce 145te (20 Mart 763) Reyde doğdu. Babası Halife Mehdî-Billâh, annesi Hayzürân bint Atâ olup Hz. Abbasın yedinci göbekten torunudur. Küçük yaştan itibaren sarayda iyi bir eğitim görerek büyüdü. Mürebbisi, muhtemelen oğlu Fazl ile sütkardeşi olmasından dolayı baba diye hitap ettiği İran asıllı Yahyâ b. Hâlid el-Bermekî idi. Hamza b. Habîb ez-Zeyyâttan Kurân-ı Kerîm, Ali b. Hamza el-Kisâîden nahiv ve fıkıh, Mufaddal ed-Dabbîden edebiyat, İmam Mâlikten hadis ve fıkıh okudu. Ayrıca Basrada Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdînin derslerine devam etti. Hocalarından on dört yaşına kadar düzenli bir şekilde ders alan Hârûnürreşîd daha sonra da ilimden kopmadı.
Hârûn genç bir delikanlı iken 163 (779-80) ve 165 (781-82) yıllarında Bizanslılara karşı düzenlenen iki seferde Yahyâ b. Hâlid el-Bermekî, Abdülmelik b. Sâlih, Îsâ b. Mûsâ ve Hasan b. Kahtabe gibi ünlü kumandan ve devlet adamlarının da yer aldığı orduyu sevk ve idare etti. Bu seferlerin sonunda Semâlû ve Dülûk dahil birçok kale ele geçirildi ve İstanbul Boğazının doğu yakasındaki Khalkedona (Kadıköy) kadar varılıp Bizanslılar her yıl 90.000 dinar vergi vermek şartıyla barış yapmak zorunda bırakıldı. Bu başarıları üzerine 166da (782-83) babası tarafından Reşîd lakabı verilerek kardeşi Mûsâ el-Hâdîden sonra halife olmak kaydıyla veliaht tayin edildi. Mehdî-Billâh, daha sonra Mûsânın yerine onu birinci veliaht yapmak istediyse de bu isteğini gerçekleştiremeden 169da (785) öldü. Bunun üzerine Hârûnürreşîd, babasının ölümünü ve kardeşi Mûsâ el-Hâdîye biat edildiğini bildiren mektuplar yazıp her tarafa göndererek devlet içinde bir karışıklık meydana gelmesini önledi. Bu sırada Mûsâ Cürcânda ayaklanan isyancılarla savaşmaktaydı. Ancak Mûsâ el-Hâdî idareyi ele alınca kardeşi Hârûnun yerine henüz bulûğa ermemiş olan oğlu Caferi veliaht tayin etmek istedi; bunu kabul etmeyen Hârûnu da hapse attırdı. Yahyâ el-Bermekî kendisini bundan vazgeçirmeye çalıştıysa da başaramadı. Fakat annesi Hayzürân tarafından zehirlendiği ileri sürülen Hâdînin hilâfeti kısa sürdü ve yerine resmî veliaht olan Hârûnürreşîd geçti (170/786). Hârûnürreşîdin ilk icraatı, kâtibi ve mürebbisi Yahyâ el-Bermekîyi geniş yetkilerle vezir tayin etmek oldu. Bununla birlikte devlet işlerinde annesine de danışılmasını istemiş ve böylece onu eski itibarlı günlerine tekrar kavuşturmuştur.
Hârûnürreşîd, İslâm devletiyle Bizans İmparatorluğu arasında müstahkem kalelerle takviye edilmiş bir sınır bölgesi oluşturmak istedi. Bu amaçla Mansûr devrinden itibaren çok büyüyen Cündikınnesrîni, merkezi Menbic olmak üzere Cündilavâsım veya kısaca Avâsım adıyla müstakil bir bölge haline getirdi. Bizanslıların Tarsusu ele geçirip burada bir kale inşa etmek istediklerini öğrenince 171de (787-88) Herseme b. Ayen kumandasında bir ordu göndererek şehrin yeniden imarını ve tahkimini emretti; ertesi yıl da buraya yeni yerleşmeler oldu. Hârûnürreşîd, özellikle Bizansla yapılan mücadelelerde ve sahillerin savunmasında büyük yararlıklar gösteren donanmanın güçlenmesine önem verdi. Nitekim güçlenen donanma 174 (790-91) yılında Kıbrıs ve Giriti vurmuş ve Antalya açıklarında karşısına çıkan Bizans donanmasını mağlûp edip kumandanını esir almıştır.
Hârûnürreşîd, hilâfetinin başlarında daha önceki yıllardan intikal eden bazı iç meselelerle uğraşmak zorunda kaldı. Hâdî döneminde isyan eden Ali evlâdından Ebû Abdullah Hüseyin b. Ali Fah Savaşında öldürülürken (169/786) bu savaştan kurtulmayı başaran aynı aileden Yahyâ b. Abdullah Deyleme, İdrîs b. Abdullah ise Kuzey Afrikaya kaçmıştı. Hârûnürreşîdin hilâfete geçince Ali evlâdına karşı aldığı tedbirler onları rahatsız etti ve Yahyâ b. Abdullah 176 (792-93) yılında ayaklandı (İbn Kesîr, X, 167-170). Çok sayıda insan kendisine katıldı; hatta bunlar arasında Taberistan dışındaki bölgelerden gelenler de vardı. Hârûn, Vezir Yahyâ el-Bermekînin oğlu Fazlı 50.000 askerle Deylem üzerine gönderdi. Fazl, Yahyâ b. Abdullahı isyandan vazgeçirdi ve Yahyâ bizzat halifenin el yazısı ve mührünü taşıyan bir emanla teslim olmayı kabul etti. Hârûnürreşîd onu kısa bir müddet hapiste tuttuktan sonra serbest bıraktı; ayrıca kendisine 100.000 dinar verdi.
Fah Savaşından sonra Kuzey Afrikaya giden İdrîs b. Abdullah el-Mağribül-aksâya yerleşti ve burada etrafına topladığı Berberîlerle devlete baş kaldırdı. Hârûnürreşîd, bölgenin uzak olması sebebiyle İdrîsin üzerine ordu göndermek yerine onu, Abbâsîlere isyan ederek kendisine sığınmış gibi görünen Süleyman b. Cerîr adlı adamına zehirletti. Ancak İdrîsin ölümüyle Berberîlerin bağımsızlık istekleri sona ermedi; onun hamile câriyesinin doğum yapmasını beklediler ve doğan çocuğa babasının adını vererek İdrîsîler Devletini kurdular. Ayrıca İfrîkıyede sık sık vali değiştirilmesi ve 177de (793-94) tayin edilen Fazl b. Ravh el-Mühellebînin sert tutumu sebebiyle isyan çıktı ve Fazl isyancılarla yaptığı savaşta öldü; ancak Herseme b. Ayenin valiliğe getirilmesiyle sükûnet sağlandı. Hersemenin Filistin valiliğine nakledilmesi üzerine yerine getirilen Muhammed b. Mukatil el-Akkînin kötü yönetimi halkı yeniden isyana yöneltti ve Akkî görevden alınarak hapsedildi; yerine de İbrâhim b. Ağleb et-Temîmî gönderildi (Belâzürî, s. 335). Çok geçmeden Hârûnürreşîd, yılda 40.000 dinar vergi vermek şartıyla İbrâhim b. Ağlebe, valileri tayin etme yetkisini de elinde tutacak şekilde iktidarının babadan oğula geçmesi ayrıcalığını tanıdı. Böylece halifelik topraklarında iç işlerinde serbest bir hânedan kurulmuş oldu (bk. AĞLEBÎLER). Aslında halifenin takip ettiği bu siyaset, Berberîlerin Mısır yönünde bir saldırı yapmalarını engellemeyi amaçlamaktaydı.
Hârûnürreşîd zamanındaki iç olaylardan biri de 176da (792-93) Havranda Nizârî ve Yemânî kabileleri arasında meydana gelen çatışmadır. Hârûnürreşîd onlara karşı yumuşak bir siyaset takip ederek aralarını bulup barıştırdı. Ancak çatışma birkaç yıl sonra yeniden alevlendi. Bunun üzerine Hârûnürreşîd, meselenin halli için Cafer b. Yahyâ el-Bermekî kumandasında bir ordu gönderdi ve Cafer halkın elindeki bütün savaş araçlarını toplayarak karışıklığı bastırmayı başardı (180/796). Hâricîler, 178de (794-95) Velîd b. Tarîf eş-Şârînin başkanlığında isyan ederek el-Cezîre bölgesini idareleri altına aldılar. Birkaç defa üzerine gönderilen kuvvetleri yenen Velîd, nihayet devrin ünlü kumandanlarından Yezîd b. Mezyed eş-Şeybânî tarafından mağlûp edilerek öldürüldü (179/795). Hâricîler, aynı yıl içerisinde Kirmanda bu defa Hamza b. Abdullah eş-Şârînin liderliğinde baş kaldırdılar ve önce Herata, ardından Sîstana hâkim olarak otoritelerini Farsa kadar yaydılar. Hârûnürreşîd bu isyanı bastıramamıştır. Onun hilâfetine kadar herhangi bir karışıklık görülmeyen Umanda da Îsâ b. Caferin vali olarak tayininden sonra kendisiyle birlikte giden Basralıların halkın malına ve ırzına sataşmaları ve eğlenceye dalmaları yerli halkı isyan ettirdi (Belâzürî, s. 111-112). 180 (796) yılında Hârûnürreşîd oğlu Emîni Bağdatta vekil bırakarak Rakkaya gitti ve burada bir saray yaptırdı. Aynı yıl, kırmızı elbiseler giyen ve bunun için kendilerine Muhammere denilen bir grup zındık Cürcânda isyan etti. Ayaklanma şehir nâibince bastırıldı ve elebaşıları öldürüldü; ancak bir yıl sonra tekrar ayaklandılar ve Cürcâna hâkim oldular.
Hârûnürreşîd Bizans İmparatorluğuna karşı daha önce başlatılmış olan seferleri devam ettirmiştir. 181de (797) bizzat yönettiği orduyla Safsâf Kalesini aldı; kumandanlarından Abdülmelik b. Sâlih Ankaraya kadar ilerledi. İmparatoriçe İrene barış isteğinde bulundu ve Hârûnürreşîd, Hazarların İrmîniye-Azerbaycan sınırından saldırmalarını da göz önünde tutarak bu isteği kabul etti (798); ancak I. Nikephorosun imparator olmasıyla antlaşma bozuldu (802). Hârûnürreşîd, 187 (803) ve 190 (806) yıllarında büyük bir orduyla Bizans topraklarına girdi. 190 yılındaki seferde Herakleia (Ereğli), Iconium (Konya), Tyana (Tuvâne, Niğde) ele geçirildi ve Nikephorosun barış isteği, hem kendi hem de oğlu adına cizye vermesi şartıyla kabul edildi.
187 (803) yılında Hârûnürreşîd ile Bermekîlerin arası açıldı ve Cafer öldürülürken Yahyâ ile Fazl hapse atıldı (bk. BERMEKÎLER). Ancak Hârûnürreşîd, bu olayı takip eden halifeliğinin son altı yılında onların yokluğunu daima hissetmiş, hatta Yahyâ el-Bermekîye hapiste iken dahi akıl danıştığı olmuştur. Nitekim bu dönemde Horasanda da birtakım karışıklıklar meydana geldi. Buraya vali olarak tayin edilen Ali b. Îsâ b. Mâhân müstebit bir idare kurdu ve halka zulüm yaptı. Şikâyetler üzerine Hârûnürreşîd onu tedib için bizzat Reye kadar gitti (189/805). Ancak rivayete göre halifeye ve saray erkânına çok kıymetli hediyeler sunan vali yerinde kaldı ve bunlar Bağdata dönünce zulmünü sürdürdü. Ali b. Îsânın valiliği sırasında bölgede meydana gelen önemli bir olay da Râfi b. Leysin isyanıdır. İsyanın son derece tehlikeli bir hal alması üzerine halife yanına iki oğlu Memûn ve Sâlihi alarak sefere çıktı (192/808). Tûs şehrine varınca hastalandı; 3 Cemâziyelâhir 193te (24 Mart 809) burada vefat etti ve aynı yerde toprağa verildi.
Hârûnürreşîd mûsikiyi severdi; sohbet meclislerini Enûşirvân ve Erdeşîri örnek alarak belli bir düzene koymuş, sâzende ve hânendeleri derecelerine göre sınıflandırmıştı (Câhiz, s. 37-38). Sohbet meclisleri sâhibüs-sitâre tarafından yönetilirdi. Şarkıları genellikle perde arkasından dinleyen Hârûnürreşîd mûsiki sanatına özel bir önem vermiştir. İbn Haldûn, Ebül-Ferec el-İsfahânîye ait el-Eganî adlı eserin esasını, şarkıcılarının onun için seçmiş oldukları 100 melodinin oluşturduğundan söz eder (Mukaddime, II, 1333). Edebiyata ilgi duyan Hârûnürreşîd beğendiği şiirleri büyük bahşişlerle ödüllendirir, şair ve âlimleri himaye ederdi. Birçok şiir ve özdeyişi ezbere bilirdi; kendisinin de güzel şiirleri vardı (bk. Cebrâil Süleyman Cebbûr, s. 110-116). Hitabeti ve ses tonu düzgündü. Karakter olarak duygulu bir yapıya sahipti. Maskarası İbn Ebû Meryemin şaka ve nükteleriyle güler, bazan bir şiirin veya yaptığı bir hatanın etkisiyle uzun zaman mahzun olur ve ağlardı. Câhiz onun karakterini anlatırken başkalarında görülmeyecek şekilde şaka ve ciddiyeti bir arada sergilediğini söyler.
Mühründe el-azametü vel-kudretü lillâh yazılıydı; bir rivayete göre de kün maallahi alâ hazer ibaresi yer alıyordu (Kalkaşendî, Me?âs_irül-inâfe, I, 193). Kaynaklar tarafından hakkında, Çok hacca gider ve çok cihad ederdi şeklinde bilgi verilen Hârûnürreşîdin dindar bir insan olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim dönemin Bizans İmparatoru VI. Konstantinosa (780-797) İslâma davet mektubu göndermiştir (Ahmed Ferîd Rifâî, II, 188-236). İçki içtiği yolunda bazı rivayetler varsa da açıktan içtiği görülmemiştir. Hacca giderken 100 kadar fakihi aileleriyle birlikte götürür, haccedemediği seneler ise yerine 300 kişi gönderirdi. Cömert bir insandı; her gün kendi malından 1000 dirhem sadaka verirdi. Halkın durumunu araştırır, onlara yardım eder ve işlerini halletmek için gayret gösterirdi. Mütevazi bir insandı ve özellikle âlimlere büyük hürmeti vardı; derslerine katıldığı gözlerini kaybetmiş bir âlim olan Ebû Muâviye Muhammed b. Hâzimin ellerine su dökmüştür. Eğitime büyük bir değer verirdi. Oğlu Muhammed el-Emînin hocası Halef b. Ahmer görevine başlayacağı zaman ondan oğluna hocaya itaati, Kuran ve Sünneti, tarihi, şiiri, konuşma âdâbını, münasebetsiz gülmemeyi öğretmesini istemiş, öğretirken de orta bir yol izlemesini tavsiye etmiştir (İbn Haldûn, II, 1301-1302). Kuran okumaya ve hadis dinlemeye büyük önem verir, kariü emîril-müminîn olarak anılan (İbn Kuteybe, el-Ma?ârif, s. 533) Saîd el-Allâfın kıraatini severdi. Kendisinden hadis de rivayet edilmiştir.
Hârûnürreşîd devletin idarî yapısında bazı yenilikler yapmıştır. Dîvân-ı Harbe bağlı olarak Dîvân-ı Arzı kurmuş, böylece askerî uzmanların orduyu her zaman teftiş ederek her an savaşa hazır tutmalarını sağlamıştır. Bu dönemde bölge valileri geniş yetkilere sahipti; ayrıca sorumlulukları daha sınırlı valiler de vardı. Halife bunların yanına, çeşitli malî ve idarî işleri yönetmekle yükümlü âmiller tayin ederdi. Vali, bizzat halifenin görevlendirdiği bu âmilleri azletme hakkına sahip değildi. Hârûnürreşîd dönemindeki vilâyetler şunlardı: Kûfe, Sevâd, Basra (Dicle, Bahreyn ve Uman dahil), Hicaz (Yemâme dahil), Yemen, Ahvaz (Hûzistan ve Sicistan dahil), Fars, Horasan, Musul, el-Cezîre, İrmîniye, Azerbaycan, Şam (Suriye), Filistin, Mısır (Afrika dahil) ve Sind. Cündikınnesrîni Avâsım adıyla müstakil bir bölge haline getirmiş, daha sonra Kuzey Afrikayı Mısırdan ayırmış ve Sıkılliyeyi (Sicilya) Afrika vilâyetine bağlamıştır. Akdeniz sahili boyunca çeşitli yerlerde kuvvetli haberleşme teşkilâtının kurulması onun dönemine rastlar. Yine Abbâsî-Türk ilişkilerinin de Hârûnürreşîd devrinde başladığı kabul edilebilir. İbn Abdürabbihin naklettiği bir rivayete göre onun saray muhafızlarının en azından bir bölümü Türklerden oluşuyordu (el-?İkdül-ferîd, II, 73). Bu dönemde idarî sistem iş bölümü bakımından mükemmel bir hale gelmişti. Dîvânüz-zimâm, Dîvânür-resâil, Dîvânül-harâc, Dîvânüt-tırâz, Dîvânül-cünd, Dîvânül-berîd, Dîvân-ı Mezâlim ve Dîvânüş-şurta devlet dairelerinin en önemlileriydi. Ayrıca gayri müslimlerin menfaatlerini korumakla görevli bir daire daha vardı ve başkanına cehbez deniliyordu. Hârûnürreşîd kadılkudâtlık müessesesini kuran kişidir. Hilâfetinin ilk günlerinde Ebû Yûsufu bu makama tayin etmişti; daha sonra Ebül-Bahterî Vehb b. Vehb ile Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî bu görevi yürütmüşlerdir.
Devlet gelirlerinin hakkaniyet ölçüleri içerisinde tahsil edilmesine önem veren Hârûnürreşîd, Kadılkudât Ebû Yûsuftan bu hususta takip edilecek siyaseti ve buna ilişkin şerî ahkâmı ortaya koyan bir kitap yazmasını istemiştir. Dîvânül-harâcdan ayrı olarak iktâ ve tume arazilerinin vergilerini toplayan Dîvânüd-dıyâ ve ayrıca Dîvânül-harâcda yenilik yapılarak Eskûdâr Meclisi ihdas edilmiştir. Bu meclisin görevi Dîvânül-harâca gelen her şeyi ilgili cetvellere kaydetmekti. Bu kayıtlar divan reisine arzedildikten sonra ilgili meclise gönderilirdi (Aykaç, s. 212). Hârûnürreşîdin hilâfet yılları Abbâsîlerin en zengin dönemidir ve bu dönemde beytülmâle giren senelik gelirin 7500 kıntâr (yaklaşık 268 ton altın) değerini bulduğu rivayet edilmektedir.
Hârûnürreşîdin zamanında ilim ve kültür hayatında önemli gelişmeler olmuştur. Nitekim Bermekî saraylarında felsefî ve kelâmî tartışmalar yapılmaktaydı. Halife Beytülhikmenin (Hizânetül-hikme) zenginleşmesi için büyük çaba harcamış ve bazan cizye olarak kitap almıştır (Hızır Ahmed Atâullah, s. 30). Bu dönemde Süryânîce, Grekçe ve Sanskritçe birçok eser Arapçaya çevrildi. İbnün-Nedîm, Ebû Sehl Fazl b. Nevbahtın hayatını anlatırken onun Hârûnürreşîd devrinde Hizânetül-hikmede görevli olduğunu ve Allân el-Verrâk eş-Şuûbînin de Beytülhikmede Hârûnürreşîd, Memûn ve Bermekîler için kitap istinsah ettiğini, İbn Ebû Usaybia ise İbn Mâseveyhin Hârûnürreşîd tarafından Ankara, Ammûriye ve Anadolunun diğer yerlerinde ele geçirilen kitapları tercüme etmekle görevlendirildiğini söyler. Tercüme yapanlardan biri de Hârûnürreşîd adına Öklidin Elementlerini U?ûlül-hendese adıyla Arapçaya çeviren Haccâc b. Yûsuf b. Matar idi. Bu dönemde Bağdatta Cündişâpûrdaki gibi bir de hastahane kurulmuştur.
Hârûnürreşîd devrinde nüfusu 1 milyonu aşan Bağdat, Dicle nehrinin iki yakasına kurulmuş halifeye ve Bermekîlere ait pek çok saray ve köşklerle dünyanın en güzel şehirlerinden biri haline gelmişti. Bahçeler içerisindeki bu saraylara genel olarak Kurandaki cennet tasvirlerinde geçen isimler veriliyordu. Bütün dünyada tanınan binbir gece masallarının bir bölümü Bağdatta ve Hârûnürreşîdin çevresinde yaşanan olayları konu edinmektedir. Ayrıca onun zamanında birçok kale ve şehir imar edildi, birçoğu da yeniden kuruldu. Hanımı Zübeydenin adıyla anılan Kûfe ile Mekke arasındaki kervan yolu ve konaklama tesisleri bu dönemdeki çeşitli imar faaliyetlerinden biridir (bk. DERBİZÜBEYDE).
Abbâsî hânedanının İslâm dünyası dışında en fazla tanınan siması Hârûnürreşîddir. Onun zamanında Çinden ve Avrupadan Bağdata elçiler gelmiş ve rivayete göre halife, Kudüste hıristiyan hacılara iyi davranılması konusunda istekte bulunan Charlemagnea (Büyük Karl) çeşitli hediyeler göndermiştir. Bunlar arasında bulunan bir saat o zamanın Avrupasında büyük ilgi uyandırmıştır. Bu konuda İslâm kaynaklarında bilgi bulunmamakla birlikte Batı kaynakları rivayeti doğrulamaktadır (Loban, s. 215; Sarton, I, 527). Bu iki hükümdarın kendilerine rakip olarak gördükleri Bizans ve Endülüs Emevîlerine karşı birbirlerini destekledikleri anlaşılmaktadır (DİA, I, 37).
Hârûnürreşîdin eşlerinden ve câriyelerinden birçok evlâdı olmuştur. Bunlardan Zübeydenin oğlu Muhammedi Emîn, Merâcil adlı câriyeden halife olduğu gece doğan Abdullahı Memûn, Kasr adlı câriyeden doğan Kasımı da Müstemen lakaplarıyla sağlığında veliaht tayin etmiş ve bunu bildiren bir belgeyi 186 (802) yılında gittiği hac sırasında Kâbenin duvarına astırmıştı. Ancak bunlardan Kasım halife olamadan ölmüş, onun yerine Mâride adlı câriyeden doğan Ebû İshak Muhammed Mutasım halife olmuştur.