eskiden elektrik yokken kullanılan aydınlatma araçları aciiiiiiiiiiiiiiiiil ödev yarına ve uzun cevap lazım ltfn yazınnnnnnngönderen Cango7
Şamdan,mum ve gaz lambasıdır.
Antikçağ’da aydınlatma amacıyla ocak alevi ışığından, sacayaklar üzerine yerleştirilen korlardan, elde taşınan meşalelerden ve ilk örnekleri Fenikeliler’e değin uzanan yağ kandillerinden yararlanılırdı.
Daha Roma döneminde mineral yağ biliniyordu; klasik dönemde içyağından yapılan mumlar ortaya çıktı; ardından boynuz, hayvan mesanesi ya da yağlı bezle rüzgâra karşı korunan, taşınabilir fenerler yaygınlaştı. Romalı zenginler, sokakta aydınlanmak için laternarii denilen fenerler kullanırdı. Aydınlatma yöntemleri, Ortaçağ’da pek değişmedi. Toplantılarda çoğunlukla uşakların taşıdığı meşalelerden, balmumu ya da içyağı tüketen kandillerden yararlanılıyordu; kimi törenlerde (prens düğünleri) meşale dansları yapılırdı. Şamdanların kullanımı IV. yy.’a değin iner.
Yağ lambaları ise Cardan’ın getirdiği birkaç yenilik dışında uzun süre Antikçağ’daki biçimlerini korudu. 1784′te Argand’ın geliştirdiği çift hava akımlı lambayı, daha sonra Quinquet kullanıma sundu. 1787′ye doğru, Lebon havagazını buldu; ancak bunun ilk uygulaması, 1805′te İngiltere’deki sanayi kuruluşlarında gerçekleştirildi. Osmanlıdöneminde havagazı, İstanbul’da önceleri yalnız sarayları aydınlatmada kullanıldı. 1853′te, bu amaçla kurulan ilk gazhaneden, Dolmabahçe Sarayı’nı, 1865-1870 arası Kuzguncuk’ta kurulan gazhaneden ise, Beylerbeyi Sarayı’nı aydınlatmada yararlanıldı.
Elektrikle aydınlatma, 1840′a doğru ark lambalarının (Davy, 1813) ortaya çıkışıyla başladı; ama yaygınlaşması için Edison ve Swan’ın 1879′da akkor lambayı geliştirmelerini beklemek gerekti.
Şamdanlarda uzun süre, bitkisel yağlarla birlikte, balmumu ve hayvan içyağları kullanıldı. Chevreul’ün çalışmalarıyla önemli ölçüde gelişen yağlı maddeler kimyası, değişik kökenli hayvansal yağlardan mum üretimine olanak verdi; daha sonra, doğal hidrokarbonlar (petrol, şist yağı), dönüşüm (benzin, aydınlatma gazı) ya da bireşim (asetilen) hidrokarbonları aydınlatma sorununa gittikçe yetkinleşen çözümler getirdi. Nitekim XIX. yy.’ın ikinci yarısında gelişen hidrokarbonlarla aydınlatma, nadir toprakların ve akkorluğun bulunmasıyla dev bir adım attı.
Bu sırada, elektrikle aydınlatma da gelişiyordu: elektrik boşalımı ve akkor lamba. Bu lamba, ısıya dayanıklı bir filaman yerleştirilmiş cam bir ampulden oluşur; filaman elektrik akımıyla akkor hale gelerek ışık verir. Filaman olarak, önce karbon, sonra osmiyum ve tantal, nihayet tungsten kullanıldı; ampul azot, argon ve kripton gibi kimyasal bakımdan etkisiz bir gazla dolduruldu.
940′tan sonra, boşalımlı lambalar, akkor lambaların yerini almaya başladı. Bu lambalarda ışık, cıva ve sodyum gibi bir metal buharının ışıldamasından doğar. Değişik tipte boşalımlı lambalar vardır; örneğin flüorışıl lamba düşük basınçta tek- renkli ve yüksek basınçta daha geniş tayflı sarı bir ışık yayar.
kaynak:Büyük Larousse Ansiklopedisi-Milliyet Yayınları