İran ile Suriye arasındaki kültürel, siyasi ve ekonomik alandaki ilişkilerin, geçmiş yüzyılların derinliklerine kadar götürülmesi mümkündür. Bu iki ülkenin sivil, kültürel ve sosyal ilişkileri, Sasâni kralının Şam'ı fethettikten sonra, Kıbrıs ve Yunanistan bölgelerinin bir kısmını Sasâni krallığına bağlamasıyla yoğunlaşmaya başlamıştır (Satlani ve Fayazi, 2017: 121). Bu nedenle, antik ve köklü medeniyetlere ev sahipliği yapmış bölgeler olan İran ve Suriye, özellikle İslam'ın gelişi ile birlikte ortak bir kültür ve tarihe sahip olmuşlardır. Paylaşılan kültür ve tarih, iki ülke arasındaki
yakın iş birliği alanlarıdır. Bununla birlikte, Suriye ile İran İslam Cumhuriyeti arasındaki ilişkiler, tarihsel olarak iniş ve çıkışlara da sahip olmuştur. Ayrıca İki ülkenin liderleri arasında, iyi ve dostane ilişkiyi sürdüren ortak noktalar vardır. Bunlar da diplomaside bölgesel bir strateji haline gelmiştir (Simber ve Kasımyan, 2014: 152).
İran ve Suriye arasındaki kültürel ilişkilerin yanı sıra, iki ülke arasındaki çağdaş siyasi ilişkilerin kökenleri, II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonraki döneme dayanmaktadır. II.
Dünya Savaşı'nın bitmesi, uluslararası toplum için önemli bir dönüm noktası olmuş, uluslararası ilişkiler ve uluslararası toplum yeni bir biçime bürünmüştür. Neredeyse tüm devletler ve uluslararası siyasal sistemler, Yeni Dünya düzeni çerçevesinde yeniden konumlanmıştır. Ayrıca II.
Dünya Savaşı'nın sona ermesi ile birlikte bazı ulusların ve ülkelerin kendi uluslaşma sürecini tamamlamış ve bunun sonucunda bağımsız devletlerini kurmuşlardır. Bölgede oluşan söz konusu ülkelerden birisi de Suriye’dir. Suriye, 1946 yılında Fransız güçlerinin geri çekilmesinden sonra resmen bağımsızlığını kazanmıştır. İran, kısa sürede Suriye’yi tanımış ve Şam’da konsolosluk açmıştır. Bunu müteakiben İran konsolosluğu, 20 Aralık 1949’da elçilik haline gelmiştir (Hamidi ve Kasımyan, 2015: 71). Suriye’nin bağımsızlığından önce, 1942 yılından 1943 yılına kadar Beyrut’taki İran Başkonsolosluğu, Abbas Forouhar'ın elçiliği döneminde, İran'ın Suriye’deki temsilcilik görevini de yürütmüştü. Suriye’nin bağımsızlığından sonra, Şam’da İran Konsolosluğunun kurulmasıyla birlikte, iki ülke arasında siyasi ilişkiler doğrudan kurulmaya başlanmıştır (Satlani ve Fayazi, 2017: 121). Böylece, İran ve Suriye arasındaki modern politik ilişkilerin ortaya çıkışının tarihi kökleri, II. Dünya Savaşı’nın sonuna ve Suriye’nin bağımsızlığının kazanılmasına kadar uzanmaktadır.
İran’ın İslam Devrimi öncesi döneminde, genel olarak Suriye ile İran arasında soğuk ilişkiler mevcut olmuştur. Siyasi sistemdeki farklılıklar ve uluslararası destek ayrılıkları, İslam Devrimi'nden önce iki ülke arasındaki soğuk ilişkilerin temel nedenleri sayılmaktadır. Bu anlamda, bu iki ülke, tüm Ortadoğu ülkeleri gibi, zıt kutuplu sosyalizm ve kapitalizm bloğuna bölünmüştür (Dewlatabadi vd, 2013: 40).
II. Dünya Savaşı sonrasında Suriye’nin durumu, Fransa’nın mandasından kurtulması sonrası elverişli ve istikrarlı değildi. Suriye kuruluşunda, sömürge kalıntılarının ortadan kaldırılması, yabancı tekellerin yabancılaşması, yurtseverlik endüstrisinin kurulması, feodalizmin kaldırılması, köktenciliğin tarıma dönüşümü, bağımsız dış politikanın izlenmesi ve sosyal demokrasinin yayılması dönemine rastlamıştır. Öte yandan, İran’ın iç durumu da Suriye'nin durumuna göre yeterince iyi değildi. Başka bir deyişle, II. Dünya Savaşı’nın sona ermesinden sonra müttefik kuvvetlerin varlığı nedeniyle İran’daki duruma da kargaşa ve dengesizlik hakimdi. Ayrıca ülke Azerbaycan’daki demokratik ayaklanmalarla ve Sovyet’in kuzey petrol iddiasıyla da karşı karşıya kaldı. Bu nedenle, bu sorunlar göz önüne alındığında, iki ülke arasında yaygın ve olumlu ilişkiler görülmemesi gayet doğaldı. Filistin sorunu bu koşullar altında ortaya çıkmış ve 1947 tarihinde BM
Genel Kurulunun olağanüstü toplantısında, Filistin sorununu çözmek için İran da dâhil olmak üzere on bir üyeden oluşan bir komisyon kurulmuştur. Mülteci kamplarına yapılan yerel soruşturmanın ardından bahsedilen komisyon, Genel Kurul’a iki rapor sunmuş, biri üyelerin çoğunluğu, diğeri ise Hindistan, İran, Yugoslavya ve Avustralya’dan azınlık temsilciler tarafından imzalanmıştır.
Çoğunluk raporu, Filistin’in iki Arap ve Yahudi devletine bölünmesini istiyordu. Bu rapor, 1948 yılının Kasım ayında Filistin topraklarının bölünmesine yol açan Genel Kurul tarafından onaylanmış ve Siyonistler tarafından, 1948 yılı Mayıs ayında İsrail devleti kurulmuştur. Buna karşı Arap ülkelerinin tepkisi çok şiddetli olmuş ve yeni kurulan İsrail devletine karşı saldırı gerçekleştirmişler ancak başarıya ulaşamamışlardır. Suriye’deki bu durum, Araplar ve İsrail arasındaki on yıllardır süren krizden etkilenmiştir. Bu arada Suriye, Arap - İsrail savaşı nedeniyle istikrarsız hale gelmiş ve bundan sonra yirmi yıl boyunca iç kriz durumu ve ardışık darbeler yaşamıştır (Satlani ve Fayazi, 2017: 122).
Genel olarak bu dönemde İsrail’e yönelik yapılan girişimlerin başarısız olması, Suriye sivil rejiminin çöküşüne, iç durumunun istikrarsızlığına ve ülkedeki ardışık darbelere neden olmuştur.
1949'dan sonra farklı aralıklarla üç darbe gerçekleşmiştir. Darbe liderlerinin ve hükümetlerinin her biri özel hedefler peşinde koşmaktaydı. Bu yıllarda, İran ve Suriye rejimlerinin farklı doğasından dolayı, iki ülke arasındaki ilişkiler düşük seviyede seyretmiştir. Ancak düşmanlık, çatışma emareleri ve politikalarının izi yoktu. 1950’de İran, İsrail'i fiili bir devlet olarak tanımış ve Kudüs’te bir konsolosluk açmıştır. İran’ın bu hareketi, genel olarak İran ile Arap dünyası ve özellikle İran ile Suriye arasındaki ilişkileri olumsuz yönde etkilemiştir (Satlani ve Fayazi, 2017:
123).
Monarşik bir rejim yapısına sahip olan İran, ABD’nin desteğini alıp bölgede ABD’nin politikalarını ve emellerini benimsemeye başlamıştı. Ayrıca İran, İslam ülkeleri arasında Amerika’nın Ortadoğu’daki en büyük destekçisi ve ekonomik ortağı haline gelmişti. İran ve İsrail, Ortadoğu’daki Sovyet gücünün ve hegemonyasının genişlemesini engellemek için, ABD ile ittifak halindeydi. İran Şahı’nın, İsrail ile olan ilişkisi bu stratejik çıkarları yansıtıyordu. Öte yandan, Suriye devleti bu tür siyasi manevralara karşıydı. Çünkü Suriye, Sovyetlerin Ortadoğu’daki politikalarından büyük ölçüde etkilenen ve destekleyen bir ülkeydi. Ortadoğu’daki ikili ilişkilere bakıldığında; İran - Suriye ilişkileri, Suriye - Irak ilişkileri ve İran - Irak ilişkilerinin uluslararası diplomasi ağı içerisinde İkinci Dünya Savaşı sonrasında, küresel sistemde meydan gelen iki kutuplu bloktan büyük ölçüde etkilendiği görülmektedir (Satlani ve Fayazi, 2017: 123).
Suriye, genel olarak bu dönemde İran’ı ABD’nin Ortadoğu’daki politikalarının ve çıkarlarının destekçisi olarak görüyordu. İran’ı ABD’nin hizmetçisi olarak tanımlıyor ve ABD - İran strateji ittifakını, İsrail ve İran’ın Arap dünyasına egemenliğinin bir parçası olarak değerlendiriyordu (Massoudnia vd, 2018: 130).Başka bir deyişle, Suriye açısından mevcut durumu
değerlendirdiğimizde İran’ın, Arap bölgesindeki hegemonyasını ABD ve İsrail ile olan ilişkileriyle genişletmeye çalıştığını söyleyebiliriz.
II. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ile birlikte, özellikle 1950 - 1960 yılları arasında, dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta, eski Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin ideolojik çabalarından türetilen Pers emperyalist milliyetçiliği fikriyle, Suriye dâhil olmak üzere doğu Arap ülkelerinde Arap milliyetçiliği ideolojisinin hüküm sürdüğüdür. Genel olarak, dış politikası Arap ülkelerine yöneliktir (El-Fatih: 2011). 1960’lara kadar Suriye, ‘Irak ve Ürdün’ ile ‘Suudi Arabistan ve Mısır’ın iki Arap ekseninden etkilenmiştir. Örneğin, Suriye’nin Cemal Abdülnasır’ın önderlik ettiği radikal Arap eksenine katılması, bölgenin siyasi alanındaki değişimlere karşı çıkan bölgenin gerici cephesi, ‘Muhammed Rıza Şah- el Suud’, için gerçek bir tehdit olarak görülebilir (Satlani ve Fayazi, 2017: 123).Son yüzyılda, Ortadoğu ülkelerinde Sovyet etkisi hızla artmıştır. Sosyalist ideolojinin ruhu, bölgedeki emperyalizme doğru genişlemiştir. Bu nedenle, Mısır ile ABD arasındaki ilişkiler, 1952’den 1954’e kadar zayıflamaya başlamıştır. Öte yandan Mısır, Sovyetler Birliği’ne daha yakın olmuştur (Erdem, 2017: 78).1955’te ABD; İran, Irak, Türkiye ve Pakistan arasındaki Bağdat anlaşmasını tamamlamada başarılı olan SSCB’nin hegemonyasına karşı durmak için Orta Doğu’da bir savunma anlaşması imzalamaya çalışmıştır (Satlani ve Fayazi, 2017: 123).
19 Ağustos 1953 darbesinden ve Dr. Muhammed Mussadık’ın ulusal ve yasal hükümetinin devrilmesinden sonra Muhammed Rıza Şah, ülkeye geri dönmüş ve başbakan olarak Baş General Fazlullah Zahedi’yi seçmiştir. Darbenin İran’daki en büyük sonuçlarından birisi, İngiltere’nin egemenliğinin ve etkisinin ABD’ye devredilmesiydi. Yalnızca iktidar değişikliği değil, İran’ın politik, ekonomik, sosyal ve hatta kültürel temellerinde de büyük değişiklikler oldu. Darbeden sonra, ABD, İran’ın dış politikasında belirleyici bir güç haline geldi (Cahfari ve Abaddi, 2012:
183).
Öte yandan, Dr. Mussadık’ın ulusal hükümetinin çöküşünün bir başka sonucu da İran ile İsrail arasındaki ilişkide yeni bir aşamaya girilmiş olması ve yeni faktörlerin iki ülkenin ilişkilerinin oluşumunu ve derinliğini etkilemesiydi. Bu yeni aşama, bölgedeki Arap köktencileri ve Sovyet hegemonyasının, İran ve İsrail rejimleri arasında temkinli bir anlayışla dengelenmesi gerektiğini işaret ediyordu. Bu temelde, iki rejimin birbirlerini Ortadoğu'daki devrimci güçlere karşı mücadelede stratejik müttefikler olarak gördükleri ortaya çıkmıştır. Mussadık hükümetinin devrilmesinden sonraki yıllarda İran dış politikası, Suriye'nin düşmanlığını ateşlemiştir. Nitekim 1957’de İran kabinesi, Bahreyn’i İran’ın 14. eyaleti olarak kabul ettiğini parlamentoya sunduğunda, Suriye hükümeti derhal İran’ın bu eylemlerini kınamış ve Bahreyn’in Arap topraklarının bir parçası olduğunu yeniden beyan etmiştir. İran hükümeti ise, Suriye makamlarının tepkisine ‘İran, Bahreyn üzerindeki egemenliğini pekiştirmek için gerekli gördüğü adımları atacaktır’ şeklinde bir açıklama yaparak cevap vermiştir (Satlani ve Fayazi, 2017: 124).
Genel olarak, Mısır, Irak ve Suriye’deki milliyetçi Arap rejimleri arasındaki hâkim görüş;
Şah’ın yönetimi altındaki İran’ın, bölgedeki milliyetçi Arap dalgasını engellemek ve yenmek isteyen büyük Batı ve İsrail stratejik planlarının önemli bir unsuru olduğu yönündeydi. 1958’de,
‘Suriye ve Mısır’ın Birleşik Arap Cumhuriyeti (BAC) oluşumunu kurması nedeniyle, Suriye ve İran arasındaki ilişki en düşük seviyeye inmiştir. İran büyükelçiliği bu dönemde kapatılmış ve 1960 yılı ağustos ayında Şam’da bulunan başkonsolosluk ile sınırlı kalmıştır. Bu temelde Nasır, sosyalizm ve Pan - Arabizm ideolojisi politikaları ile İran’ın milliyetçi ve batı dış politikasına karşı çıkmıştır. Ancak çok geçmeden, 28 Eylül 1961 darbesiyle Suriye ordusu subayları; Mısır - Suriye ittifakının Abdülkerim Nehlevi’nin öncülüğünde ortadan kaldırıldığını, İran ise Suriye’de yaşanan bu gelişmeyi memnuniyetle karşıladığını ifade etmiştir. İran, Suriye’deki bu gelişmeleri takiben kendi elçilik temsilcisini yeniden Şam’a göndermiştir. Suriye’deki darbeyi müteakip Hafız Esad, bir kez daha Baas Partisi üzerindeki siyasi faaliyetlerini yoğunlaştırmış ve diğer askeri komite üyeleriyle birlikte Baas Partisi’ni Suriye'de iktidara getiren 8 Mart 1963 darbesini planlamıştır.
Suriye’deki aşırılık yanlısı Arap solcularının yükselişiyle iki ülke arasındaki ilişkiler en düşük seviyelere ulaştı. Bir yandan Basra Körfezi'ndeki Arap aşırılıkçı fikirlerinin yayılması konusu, öte yandan Arap Birliği'nin oluşması endişesi, İran’ın Suudi Arabistan’a yakınlaşmasına neden oldu.
İran, Basra Körfezi şeyhleriyle ilişkilerini geliştirmeye çalıştı. Bu gelişmeler neticesince yavaş yavaş Ortadoğu’da, bir yandan Mısır, Suriye ve diğer müttefiklerin oluşturduğu grup, diğer yandan İran ve Suudi Arabistan’ın temsil ettiği grup olmak üzere küçük iki kutuplu sistem ortaya çıkmıştır.
İran’ın Suudi Arabistan’la olan ihtilaflarını hızlıca çözüme kavuşturmasında, İngiltere’nin Basra Körfezi’nden ayrılması ve ABD ile İngiltere’nin iki ülkeye baskı uygulaması önemli ölçüde etkili olmuştur. Bu tarihten itibaren İran, bölgede daha aktif bir dış politika izlemeye başlamıştır (Satlani ve Fayazi, 2017: 125).
Aynı dönemde Suriye’nin durumuna bakıldığında, ülkenin çok karmaşık ve istikrarsız olduğu görülmektedir. 1963’te Baas darbesinin bir sonucu olarak, Suriye ve Ortadoğu siyasi tarihinde yeni bir dönem başladı. Fakat Baas Partisi’nin darbesinden üç yıl sonra 1966 yılında, bu sefer aynı şekilde Baas Partisi içinde başka bir grup darbe gerçekleşti (Okur ve Salık, 2016: 342).
İsrail ile Araplar arasında 1967’deki altı günlük savaşın bir sonucu olarak Golan Tepeleri, İsrail tarafından işgal edildi. Bu işgal harekâtı aynı zamanda birçok soruna yol açtı ve Suriye siyasetinde Baas militan hiziplerinin nüfuzuna ve etkisine neden oldu. Bu, aynı zamanda Hafız Esad için de iyi bir fırsattı. Çünkü bir yandan Baas Arap Sosyalist Partisi kongresini Kasım 1970’te gerçekleştirmiş ve kongre neticesinde Hafız Esad partinin başkanlığına seçilmiştir (Arafat, 2013:
189). General Hafız Esad, bu dönemde Fedaiyan hareketinin savunmasından ve liderliğinden sorumluydu. Aynı zamanda hükümette çok büyük bir etkiye sahipti. 1970 yılında ordunun desteğiyle iktidarı ele geçirmiş ve 1971'de anayasada değişiklik yaptıktan sonra yedi yıl başkan seçilmiştir. Suriye’de Hafız Esad önderliğinde gerçekleşen bu siyasi hareketler, Suriye’nin siyasi
tarihi için bir dönüm noktasıydı. Dolayısıyla Suriye’nin istikrarsız ve darbelerle sekteye uğrayan siyaset sahası istikrarlı bir yapıya sahip olmaya başlamıştır (Satlani ve Fayazi, 2017: 126).
Hafız Esad’ın yönettiği Baas rejimi ile Pehlevi liderliğindeki İran yönetimi arasındaki ilişkiler ivme kazanmış olsa da genel olarak durgunluk göstermiştir. 1973 Arap - İsrail Savaşı’nda İran’ın, Arap devletlerine sağladığı tıbbi ve lojistik yardımlar sayesinde İran ve Suriye arasında dostane ilişkiler, gelişme fırsatı bulmuştur. Bu bağlamda, Rıza Şah hükümeti Suriye’ye maddi yardım göndermiştir. Bu dönemde, Hafız Esad’ın önderliğindeki kabine, Tahran ve Şam hükümetleri arasında diplomatik ilişkilerin gelişmesi için çağrıda bulunmuştur (Okur ve Salık, 2016: 344).
Hafız Esad iktidara geldikten sonra, Pan - Arabizm düşüncesi zayıfladı. Bu durum, Suriye ile İran arasındaki ilişkilerin daha da gelişmesine olanak sağladı. Tuğgeneral Muhammed Pour görev mektubunu Hafız Esad’a sunduktan sonra İran’ın Suriye büyükelçisi olarak çalışmaya başladı.
Aynı yıl İran ve Suriye havacılık temsilcileri arasında Tahran - Şam Hava Yolları'nı açmak için görüşmeler yapıldı. 1974 - 1975 yılları arasında İran ile Suriye arasındaki dostane ilişkiler siyasi, ekonomik ve kültürel alanlarda daha da genişledi ve gelişmeye başladı (Satlani ve Fayazi, 2017:
127). Alevi itikat ve mezhebine mensup olan Hafız Esad’ın iktidara gelmesinden sonraki bir diğer önemli nokta, İran - Suriye ilişkilerinde oynadığı ideolojik faktördür. Nitekim Lübnan’daki Şii lideri Musa Sadr’ın, Alevilerin on iki Şii imamlığının bir parçası olduğunu kanıtlamasından sonra iktidara gelmiştir. Bu bakımdan Suriye; İran’ın Lübnan Şiileri ile stratejik temas noktasıdır. Aynı politika doğrultusunda 1970’lerin başından itibaren Hafız Esad, İran ve Suriye’deki Şiilerle olan bağlarını güçlendirmek için Lübnan’daki Musa Sadr ile yakın ilişkiler kurdu (Mzuzi, 2012: 13).
İran ve Suriye'nin iki hükümeti arasındaki politik ilişkilerin ilerlemesinin başlangıcı, her iki ülkenin ekonomik ve finansal ilişkilerine bağlıydı. Bazı uzmanlara göre, İran ve Suriye arasındaki ekonomik ilişkilerin başlangıcı altmışlı yılların sonlarına ve yetmişlerin ilk yarısına kadar uzanmaktadır. Suriye Yatırım Teşkilatına göre iki taraf arasındaki ilk ekonomik anlaşma 21 Ağustos 1969’da imzalandı. Ancak İran Ticaret Geliştirme Şirketi (İTGŞ), iki taraf arasında ilk ekonomik anlaşmanın Temmuz 1974’te imzalandığını ve ilk ekonomik anlaşmanın Ocak 1975’te yürürlüğe girdiğinden bahsetmektedir. İlk ülke Bakanları tarafından yapılan bir dizi üst düzey ziyaretin ardından yapılan anlaşma gereği İran, Suriye’ye 150 milyon dolar borç verdi. Buna ilaveten İran, 1974’te tarımsal ve endüstriyel projeleri finanse etmek için 50 milyon dolar ve ertesi yıl için ise Suriye’ye 300 milyon dolar destek sağladı (Badavi, 2015: 3). Bu bağlamda, Aralık 1975’te Hafız Esad, dört günlük bir resmi ziyaret için İran’a gitti. Resmi ziyareti sonucunda iki ülke arasındaki ekonomik ve politik ilişkiler en ideal seviyeye çıktı (Okur ve Salık, 2016: 344).
Sonuç olarak, İkinci Dünya Savaşı’ndan ve Suriye’nin Fransız emperyalizminden kurtarılmasından sonra, iki ülke arasındaki ilişki yelpazesinin çok geniş olmadığını söyleyebiliriz.
Bir yandan Suriye’nin siyasi iç durumu çok karmaşıktı ve Suriye’de zaman zaman darbeler yaşandı, öte yandan, İran ve Suriye arasındaki ilişkiler, uluslararası dengeler ve özellikle de Ortadoğu’daki güç dengesi çerçevesinde bir kısır döngü içerisinde idi. Başka bir deyişle, Soğuk Savaş döneminin konjonktürsel etkisi altında SSCB bloğu ile ABD bloğu arasındaki çatışma, genel olarak tüm bölge devletleri üzerinde ve özellikle İran ile Suriye arasındaki ilişkiler üzerinde derin etkileri olmuştur.
1.3. İran İslam Devrimi Sonrası Dönemde İkili Stratejik İttifak Bağlamında İran -