13 Ağustos 1961 Pazar, Berlin. Sovyet işgali altındaki bölgede yaşayan bir emekli olan Helmut ve karısı Ursula, oğullarının ailesini ziyaret etmek ve torunlarıyla oyun oynamak için çalışmayan günlerden yararlanmak istiyor. Oğlunun evi uzakta değil, aynı caddenin tepesinde. Ancak, zaten bir Fransız işgal bölgesi olarak kabul ediliyor. Ancak seyahat neredeyse ücretsizdir.
O gün çift sadece yarı yolda yürüyebildi. Onları Sovyet işgal bölgesinin sonunda gözaltına aldılar ve ilerleyemeyeceklerini söylediler. Berlin’de hareket artık özgür olmayacaktı. Berlin’in Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Fransa tarafından işgal bölgesi olarak kabul edilen kısmı ve Batı Berlin olarak adlandıracağımız kısmı sınır bariyerleriyle Alman Demokratik Cumhuriyeti’nin diğer bölgelerinden ayrıldı. Böylece düne kadar aynı sokakta yaşayan aile bir günlüğüne dikenli tel ve duvarla ayrıldı.
Yukarıdaki olayla eş zamanlı olarak, Berlin’in Sovyet işgali altındaki bölgesinde yaşayan bir başka kişi, Klaus Taube, Batı Berlin’e taşınmak istedi. Futbol kulübü “Hertha” nın ana golcüsüydü ve “Waker 04” takımıyla maça koştu. Ancak şehrin ortasında sınır muhafızları tarafından karşılandı ve geri gönderildi.
Bu, Taube’nin ciddi spor kariyerine son verdi. Doğu Almanya’da hiçbir güçlü takım Batı Berlin ile bağı olan oyuncuyu eklemek istemedi. Taube, Berlin Duvarı kaldırıldıktan sadece 29 yıl sonra tuttuğu takımın maçını canlı olarak izleyebildi.
***
12 Eylül 1944 gibi erken bir tarihte, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Sovyetler Birliği temsilcileri tarafından imzalanan Londra Protokolü, Almanya’nın savaştan sonra işgal altındaki üç bölgeye bölünmesini sağladı. Üçüncü Reich’in başkenti Berlin, Sovyet işgal bölgesine girdi. Ancak Londra Protokolüne göre, Sovyetler şehri tek başına kontrol edemezdi.
Bunun karşılığında Berlin, üç işgal bölgesine bölünecekti. Kuzeydoğu Sovyetlere, kuzeybatı İngilizlere ve Amerikalılara ulaşacaktı. Şubat 1945’te Yalta’daki “Büyük Üçlü” (Churchill, Russell, Stalin) konferansında hem Almanya hem de Berlin dördüncü bir Fransız işgal bölgesi kurmayı kabul ettiler.
Almanya’ya karşı kazanılan zaferin ardından, 1945 yazında Berlin yakınlarındaki Potsdam’da müttefik ulusların katıldığı bir konferansta işgalin siyasi ilkeleri kabul edildi. Bu ilkeler “Dört D” olarak biliniyordu: denasifikasyon – tüm Nazi örgütlerinin kaldırılması; askerden arındırma – Almanya’nın tamamen silahsızlandırılması; demokratikleşme – sivil özgürlüklerin restorasyonu, çok partili seçimler ve kuvvetler ayrılığı; ademi merkeziyetçilik – yetkilerin merkezi hükümetten yerel makamlara devri.
Her işgal bölgesinde, o devlet tarafından atanan başkomutan en yüksek güce sahip olacaktı. Dört komutan birlikte Müttefik Denetleme Kurulu adında bir birim oluşturdu. Almanya’nın sınırlarını ve yasal statüsünü tanımlayan bir barış anlaşması imzalanana kadar MNS ülkeyi kontrol etmek zorundaydı. Ancak ilerleyen yıllarda yaşanan siyasi süreçler nedeniyle Almanya ile hiçbir zaman barış anlaşması imzalanmadı.
Potsdam Anlaşması şöyle diyordu: “Müttefiklerin Alman halkını yok etme veya köleleştirme gibi bir niyeti yok. Müttefikler, Alman halkının hayatlarının demokratik ve barışçıl bir şekilde yeniden inşasına hazırlanmasına izin verme niyetinde. Dünyanın özgür ve barışsever halkları arasında yer alması mümkün olacak. ”
Anlaşılan müttefikler Almanya veya Berlin’i bölmeyi planlamadılar. Barış antlaşmasının imzalanmasından sonra birleşik bir Alman devleti kurulacaktı. Ancak bunu yapmak mümkün olmadı. Çünkü Almanya’yı işgal eden iki kuvvetin her biri onu “kendi suretinde ve benzerliğinde” görmek istiyordu. SSCB Almanya’da “daha adil ve daha ilerici” bir sistem, başka bir deyişle komünist bir diktatörlük yaratmak isterken, Batı çok partili sistem ve özgür seçimler üzerine kurulu bir sistemi tercih ediyordu.
Sonuç olarak, 1949’da iki Alman eyaleti kuruldu. Önce Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Fransa’nın işgal bölgesinde Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı Almanya), ardından Sovyet işgal bölgesinde Alman Demokratik Cumhuriyeti (Doğu Almanya) kuruldu. Bundan sonra, eski müttefikler arasındaki ana çekişme noktası Berlin meselesiydi. Ancak Berlin sorunundan bahsetmeden önce okuyucuların ilgisini çekebilecek bir konuya değinmek istiyorum.
***
İlginç bir şekilde, SSCB tarafından kontrol edilen diğer ülkelerden farklı olarak, Doğu Almanya’da tek partili bir sistem yaratmadı. Almanya’nın Marksist yanlısı Birleşik Sosyalist Partisi’ne ek olarak ülkede dört parti daha vardı: Hıristiyan Demokrat Birlik, Liberal Demokrat Parti, Demokratik Köylüler Partisi ve Ulusal Demokrat Parti.
Ancak ülkede alternatif seçimler olmadı. Tüm partiler ve sosyo-politik örgütler, parlamento (Halk Meclisi) seçimlerinde seçmenlere tek ve birleşik bir seçmen listesi sağlayan Ulusal Cephede birleşti. Başka alternatif aday veya aday listesi yoktu. Elbette buna özgür ve rekabetçi bir seçim denemez.
Bu seçimlerde her örgütün önceden ayrılmış bir kontenjanı vardı. İktidardaki Birleşik Sosyalist Parti’nin 1968’den sonra 500 üyesi olan Halk Meclisinde 127, diğer partilerin her birinde 52 kota vardı. Ayrıca, Serbest Sendika (68), Hür Gençlik Birliği (40), Demokratik Kadınlar Birliği (35) ve Kültür Birliği (22) meclis kotalarına sahipti. Tüm bu örgütler komünizm yanlısıydı ve böylece parlamentoda istikrarlı bir çoğunluk sağladılar.
Siyasi partiler bağımsız olarak seçimlere katılma hakkına sahip değildi ve kota ödemek zorunda kaldılar. Bunun için 1950’deki ilk seçimlerden önce onlara acı bir ders verildi. Liberal Demokrat Genel Sekreter Günter Stempel, alternatif seçimleri ve şiddetli koalisyonu eleştirdiği için tutuklandı ve 25 yıldan az olmamak üzere hapis cezasına çarptırıldı. Ama Berlin meselesine geri dönelim.
***
İki Alman devletinin kurulmasından sonra Doğu Almanya’dan batıya ciddi bir göç yaşandı. Nedense insanlar, yıllarca bize “en adil ve en ilerici” sistem olarak sunulan komünist yönetim altında yaşamak istemiyorlardı. İki ülke arasında ciddi sınır engellerinin olmaması bu göçü kolaylaştırdı. 1950’de 187.000, 1951’de 165.6 bin ve 1952’de 182.4 bin kişi Doğu Almanya’yı terk etti. Bu durum, SSCB ve Alman Demokratik Cumhuriyeti liderliğini Almanya ile sınır bariyerleri oluşturmaya zorladı.
Göç esas olarak ekonomik nedenlerden kaynaklanıyordu. ABD’nin Marshall Planı kapsamında sağladığı yardım ve doğal kaynaklarının ağırlıklı olarak batıda olması, Batı Almanya için daha elverişli koşullar yarattı. Ama temel fark ekonomik sistemdeydi.
Batı Almanya’nın ekonomi bakanı, Ludwig Erhard’ın serbest piyasa ekonomi politikası, 1960’ların sonlarına kadar sürecek ve “Alman mucizesi” olarak anılacak bir sıçramanın temelini attı. Savaş tarafından tamamen yıkılan ülke, 1960’ların başında dünyanın önde gelen ekonomilerinden biri haline geldi.
Bunun yerine, Doğu Almanya’da sosyalist bir ekonomi, tarımda kollektifleşme ve serbest girişim vardı. 17 Haziran 1953’te, ücret artışları ve ücretleri aynı tutan diğer popüler olmayan önlemler, Doğu Berlin de dahil olmak üzere Doğu Almanya’daki birçok yerleşim yerinde halk ayaklanmasına yol açtı. Komünist hükümet ancak Sovyet birliklerinin müdahalesiyle kurtarıldı.
Göç etmenin ekonomik olduğu kadar siyasi nedenleri de vardı. Doğu Almanya’da totaliter bir sistem kuruluyordu ve komünist Stasi gizli polisi, Nazi Gestapo’dan daha az acımasız olmayan insanları kontrol altında tutuyordu. Bu nedenle Almanlar, kendilerini daha özgür ve güvende hissettikleri Batı Almanya’da yaşamayı tercih ettiler.
İki Almanya arasında sınır tahkimatı kurulduktan sonra göç yolu Batı Berlin’den geçti. Yalnızca 1953’ün ilk yarısında 226.000’den fazla insan Batı’ya kaçtı. Tüm yıl boyunca bu rakam 331.000 idi. 1954’te 184.000’den fazla ve 1955’te 252.000’den fazla Alman Batı Almanya’ya göç etti.
Hem savaş sırasında hem de “Üç Büyükler” in savaş sonrası anlaşmalarında Berlin ayrı bir bölge olarak kabul edildi. Sonuç olarak belirsiz bir durum ortaya çıktı. Bir yandan Berlin (de jure all Berlin, de facto East Berlin) 1949’da Alman Demokratik Cumhuriyeti’nin başkenti ilan edildi.
Öte yandan, Berlinlilerin diğer Doğu Almanlardan farklı kimlik belgeleri vardı. 1968’e kadar Doğu Berlin’den parlamentoya seçilen 66 milletvekili yalnızca istişari oy hakkına sahipti. Doğu Almanya’dan Berlin’e kadar kontrol noktaları vardı.
Şehrin kendisinin göreceli hareket özgürlüğü vardı. Pek çok insan bir bölgede yaşarken başka bir bölgede iş buldu. İşgal altındaki bir bölgede, metroya binip başka bir bölgede çıkabilirsiniz. Yabancı turistler de şehir içinde serbestçe dolaştı.
Bölgeleri ayıran çizgi binalar, evler, su kanalları, sokaklar ve metro hatlarından geçiyordu. Sovyet bölgesinden girişi olan birçok bina vardı, diğer yandan pencereler başka bir işgal bölgesine açılan veya tam tersi. İnsanlar evlerinden geçerken bir bölgeden diğerine taşındı. Böyle bir durum elbette Doğu Almanya’dan kaçmak isteyenlerin işini kolaylaştırdı.
1950’lerin sonlarına doğru, iki Almanya’nın ekonomik performansı ile yaşam standartları arasındaki uçurum daha da keskinleşti. Batı Almanya bir “ekonomik mucize” yaşarken, Doğu Almanya şiddetli kolektifleştirme, sanayi kuruluşlarının kamulaştırılması, düşük ücretler ve açıklar yaşıyordu.
Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Fransa’nın işgali altındaki Batı Berlin resmi olarak Almanya’nın bir parçası olmasa da ekonomik patlamasının meyvelerini gördü ve sakinlerinin yaşam standartları yükseldi. Serbest dolaşıma sahip böylesine müreffeh bir toplum, komünist propagandanın önünde büyük bir engeldi.
Bu nedenle, 1958’de Sovyet lideri Nikita Kruşçev, Batı Berlin’in Alman Demokratik Cumhuriyeti ile birleşmesi için altı ay içinde müzakerelere başlamak için üç Batı ülkesine bir ültimatom gönderdi. Sovyetler Birliği ve Doğu Almanya’nın liderliği, şehrin ADR topraklarında bulunduğu için bu devletin yargı yetkisine devredilmesi gerektiğine inanıyordu. Batılı ülkeler, Potsdam Anlaşmalarını gerekçe göstererek ültimatomu reddettiler.
Bu yıllarda Batı Berlin’e oradan da Batı Almanya’ya göç yeniden başladı. 1961’in ilk yedi ayında 207.000 kişi taşındı. Temmuz’da her gün ortalama 1.000 kişi (ayda 30.000) Doğu’dan Batı’ya kaçmaktadır. Toplamda, bazı kaynaklar 1949 ile 1961 arasında 3 milyondan fazla insanın Batı’ya kaçtığını iddia ediyor. Bu durumda Doğu Alman liderliği, insanların “mutluluk arama” hakkının ancak ciddi fiziksel sınır tahkimatı ile engellenebileceğini fark etti.
12-13 Ağustos 1961 gecesi, Berlin’in Amerikan, İngiliz ve Fransız işgal bölgelerini Sovyet işgal bölgesi ile Alman Demokratik Cumhuriyeti’nden ayıran hat, ordu, polis ve işçi tugayları tarafından kontrol altına alındı ve trafik durduruldu. İki gün boyunca sınır çizgisi dikenli tellerle çevrildi ve ardından kötü şöhretli Berlin Duvarı’nın inşasına başlandı. Böylece bir günde binlerce aile parçalandı ve milyonlarca Berlinli için memleketlerinin bir kısmı yabancı bir bölge haline geldi.
Altyapı göz önüne alındığında, bir şehri ikiye bölmek kolay olmadı. Berlin’de tek bir su kanalı ve kanalizasyon hattı, metro ve elektrikli tren vardı. Su kanalları ve kanalizasyon hatlarından sızıntıları önlemek için sağlam korkuluklar kaynaklandı. Elektrikli tren hattı iki bölüme ayrıldı. Metro meselesi daha karmaşıktı.
Durum, Berlin metrosunun hatlarının ve istasyonlarının çoğu batı kesiminde olacak şekildeydi. Hat bazı yerlerde Batı’dan geldi, Doğu’dan geçerek Batı’ya döndü. Bu tür hatların çalışır durumda tutulmasına karar verildi, ancak üzerlerindeki istasyonlar kapalıydı ve orada trenler artık durmuyordu. Daha sonra “hayalet istasyonlar” olarak adlandırıldılar. Yalnızca Friedrichstrasse istasyonu, özel izinlere sahip insanların hareketleri için bir kontrol noktası görevi gördü.
Diğer bir sorun, Sovyet işgal bölgesinden erişimi olan ve diğer işgal bölgesine açılan pencereleri olan konut binalarıydı. Sınırın kapatılmasının ilk günlerinde birçok insan bu binalardan kaçtı. Ancak kısa süre sonra bu binalar kontrol altına alındı ve pencereler tuğladan yapıldı. Sonraki yıllarda bu binalar yıkıldı ve sınır duvarı devam etti.
3,6 metre yüksekliğindeki Berlin Duvarı’nın toplam uzunluğu 155 kilometre idi. Bunun yaklaşık 43 km’si Batı Berlin’i doğudan ve geri kalanı Demokratik Almanya Cumhuriyeti’nden ayırdı. Her geçen yıl, Berlin Duvarı daha karmaşık, daha sıkı korunan bir sınır tahkimatı haline geldi. Bununla birlikte, duvarın varlığının 28. yılında 5.000’den fazla insan “komünist cennetinden” çeşitli şekillerde kaçmayı başardı. Binlerce girişim başarısızlıkla sonuçlandı, çoğu hapsedildi ve yüzlercesi silahla öldürüldü.
Batı Almanya, sınırı geçmeye çalışırken muhalif faaliyetler nedeniyle tutuklanan ADR vatandaşlarından zorla para almak için geniş çaplı bir kampanya başlattı. İki ülke arasında diplomatik ilişkilerin olmaması nedeniyle bu çalışma kilise ve bağımsız avukatların yardımıyla gerçekleştirildi. 34.000 tutuklunun serbest bırakılması ve Batı’ya gönderilmesi karşılığında Doğu Almanya’ya 3,5 milyar mark değerinde para veya çeşitli ürünlerin ödendiği tahmin ediliyor.
Makalenin başında sunulan Helmut ve Ursula çifti, (futbolcu Klaus Taube’nin aksine) hayal gücünün ürünü. Ama bu isimde olmasa da bu kaderi yaşayan insanlar olduğundan şüphem yok. Çünkü internette arama yaparken, genç bir ailenin çocuklarını yeni inşa edilmiş bir duvardan kaldırıp Doğu’da yaşayan ebeveynlerine gösteren bir resmini bulabilirsiniz.
Neyse ki, emeklilerin (60 yaşındaki kadınlar ve 65 yaşındaki erkekler) Batı Berlin’e özgürce seyahat etmelerine izin verildi. Artık çalışmayan ve devlete fayda sağlamayan, sadece emekli maaşı alan bu insanların geri dönmemesi trajedi olmazdı. Sonuç olarak, yaşlı ebeveynler, eğer ölürlerse çocuklarıyla veya diğer yakın akrabalarıyla yeniden bir araya gelebilir.
***
Sosyalist sistemin bu açık yarışı kaybettiğini düşünen Margaret Thatcher, Berlin Duvarı hakkında şunları söyledi: “Her taş toplumun ahlaki iflasına tanıklık eder.” Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Dean Rusk, Berlin Duvarı’nı “komünist iflas anıtı” olarak nitelendirdi.
ABD Başkanı John F. Kennedy, 1963 yılında Batı Berlin’de daha sonra “Ben Berlinim” başlıklı ünlü bir konuşmasında, “Bu duvar, komünist sistemin başarısızlıklarının en açık ve en açık göstergesidir” dedi. Bu görüşler Batılı figürlere ait oldukları için önyargılı görünebilir.
Bununla birlikte, SSCB’nin 1958’den 1962’ye kadar Doğu Almanya büyükelçisi olan Mikhail Pervukhin, Berlin Duvarı inşa edilmeden önce Moskova’ya gönderilen bir raporda şunları yazdı: ve bu karşılaştırma maalesef her zaman Demokratik Almanya lehinde değildir. ”
Berlin Duvarı, bu açık karşılaştırma olasılığını ortadan kaldırmak için inşa edildi. Çünkü sosyalist sistem, hem özgürlükler hem de refah açısından spor açısından kapitalizme yeniliyordu. Berlin Duvarı, bu korkunç yenilginin hem bir itirafı hem de sembolü idi.
***
1980’lerin ikinci yarısında komünist sistemin çöküşü, Berlin Duvarı’nın kaderini de etkiledi. 9 Kasım 1989’dan itibaren Batı Berlin’e gidiş geliş ücretsizdi. 3 Ekim 1990’da Doğu Almanya ve Batı Berlin, Federal Almanya Cumhuriyeti ile tek bir devlette birleştirildi. Berlin Duvarı yıkıldı, sadece küçük bir kısmı tarihi bir anıt olarak korundu.
Yadigar Sadigov