14 Mart 2018’de bir siyasi suikaste kurban giden Brezilyalı politikacı, feminist ve insan hakları aktivisti Marielle Franco, bu tür aktiviteler nedeniyle dünyanın birçok coğrafyasında hedef haline gelen ve katledilen kadınlardan bir tanesiydi. Eğitimli olmanın yanısıra belediye meclis üyeliğini kazanmış ilk ve tek siyahi kadındı. Bu konumu ve devlet şiddetini sorgulayan mücadelesi onu karanlık güçlerin hedefi haline getirmişti.
Küçük yaşta yaşam mücadelesi
Marielle Franco, 27 Temmuz 1979’da Brezilya’nın Rio de Janeiro kentinin yoksul gecekondu mahallelerinden biri olan Maré’de doğdu ve yaşamının önemli bir bölümünü orada geçirdi. Aile bütçesine katkı sunmak için 1990’da, daha on bir yaşındayken çalışmaya başladı. On dokuz yaşındayken dünyaya getirdiği ilk ve tek çocuğu olan kızını düşük bir maaşla okul öncesi eğitim öğretmeni olarak çalışarak ve onun babasının desteği olmadan tek başına büyüttü. 2000 yılında üniversite öncesi eğitimine başladı. Aynı yıl bir arkadaşının nereden geldiği belli olmayan bir kurşunla yaşamını yitirmesi üzerine bir insan hakları aktivisti olarak çalışmaya yöneldi.
2002 yılında Rio de Janeiro Papalık Katolik Üniversitesi’ne burslu olarak giren Marielle Franco bir yandan sosyal bilimler dalında diploma alırken diğer yandan da hem çalışıp hem de kızını büyüttü. Daha sonra Fluminense Federal Üniversitesi’nde kamu yönetimi dalında master yaptı. Master tezinin konusu; ‘kentin gecekondu mahallelerinin kontrolünün çetelerden alınması için yasalara itaatin sağlanması programı’ydı.
Siyahi kadınların temsilcisi
Franco, 2007’den başlayarak milletvekili Marcelo Freixo’ya danışmanlık yaptı ve parlamentodaki Savunma, İnsan Hakları ve Yurttaşlık Komitesi’ni koordine etti. Ayrıca, aralarında Brezilya Vakfı, Dayanışma Çalışmaları ve Eylem Maré Merkezi gibi kurumların da olduğu sivil toplum örgütlenmeleri için çalıştı.
2016’daki belediye seçimlerinde Franco, Rio de Janeiro belediyesi meclis üyeliği için Sosyalizm ve Özgürlük Partisi-PSOL adayı oldu. Gecekondudan gelen yalnız bir anne ve siyahi bir kadın olarak Franco, kendisini yoksul siyahi kadınların ve gecekondu halkının savunucusu ve temsilcisi olarak konumlandırdı. Bin beş yüzden fazla aday arasında beşinci sıradan seçilerek, belediye meclisine giren elli bir kişiden biri oldu ve toplamda kırk altı bin beş yüz oy aldı. Bu görevi, Ocak 2017’den öldürüldüğü tarihe kadar sürdürdü.
Cins şiddetine karşı mücadele
Marielle Franco belediye meclis üyesi olarak, cins şiddetine karşı ve üreme hakları ile kenar mahalle sakinlerinin hakları için mücadele etti. Kadınların Savunma Komisyonu’na başkanlık yaptı ve merkezi hükümetin Rio de Janeiro’ya müdahalelerini gözlemleyen bir komisyona dahil oldu. Kendisi de bir lezbiyen olan Franco, Rio de Janeiro Lezbiyen Cephesi ile birlikte çalışarak, belediye meclisine, lezbiyenlerin görünürlüğü için bir gün belirleme amaçlı önerge sundu ancak önerge iki oy farkla reddedildi.
13 Mart 2018’de Franco, Rio de Janeiro’daki polis şiddetine karşı Twitter’da şöyle bir açıklama yaptı: “Polise mal edilebilecek bir genç adam cinayeti daha. Matheus Melo öldürüldüğünde kiliseden çıkıyordu. Bu savaşın bitmesi için daha kaç kişi ölmek zorunda kalacak?”
Ertesi gün, “Siyahi Delikanlılar (Politik) Yapılanmaları Harekete Geçiriyor” başlıklı bir yuvarlak masa tartışmasına katıldıktan sonra, şoförü ve basın sözcüsü ile beraber araçlarıyla giderlerken iki kişinin bulunduğu bir başka arabadan üzerlerine ateş açıldı. Sıkılan dokuz kurşundan üçü Franco’nun başına, biri de boynuna isabet etti. Marielle Franco ile şoförü Anderson Pedro Gomes yaşamını yitirirken basın sözcüsü de yaralandı. Suikastte kullanılan mermiler polise aitti. Halk Güvenliği Bakanı, mermilerin postanenin bir deposundan çalınmış olduğunu iddia etti. Yapılan inceleme sonucu polislik, mermilerin yönünün, Franco’nun doğrudan hedeflendiğini gösterdiği açıklamasını yaptı.
Marielle Franco’nun katledilmesi Brezilya’nın her tarafında binlerce kişinin katıldığı gösterilerle protesto edildi. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları Gözlemevi cinayeti kınadı.
“Bu bir mesajdı!”
Franco’nun, polisin yasadışı saldırılarına ve cinayetlerine karşı cesur ve yorulmak bilmez aktivizminin, askeri müdahale karşıtlığının ve hepsinden de önemlisi, kenar mahalleden gelen, eşcinsel ve siyahi bir kadın olarak giderek artan gücünün Brezilya’nın güç yapılanmasına uymaması, aksine onu darbelemesinin kendisini hedef haline getirdiği ifade edilmiştir onu tanıyanlarca. Katledilmesini protesto eylemlerinde adeta ağız birliği etmişcesine insanların dilinde şu sözler vardı: “Bu bir mesajdı!” Onu hedef alarak kitlelere, “Siz sakın sisteme sorun çıkarmaya cüret etmeyin!” denmişti.
Ocak 2019’da Franco cinayeti şüphelisi olarak bir kişi tutuklandı, bir kişi hakkında da arama kararı çıkarıldı. Her ikisi de Brezilya Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlundan 2000’lerin başlarında şeref payesi almışlardı.
Maré Müzesi’nde sergilendi
Ölümünden sonra Marielle Franco’nun anısını yaşatmak için kimi etkinlikler yapıldı. Kenya’nın başkenti Nairobi’de, “Marielle’nin Portreleri: Kenya ile Brezilya Arasında Köprüler Kurmak” başlığıyla bir dijital sanat atölyesi gerçekleştirildi; yaratılan sanat eserleri Rio de Janeiro’daki Maré Müzesi’nde 10 Kasım 2018’de sergilendi.
Uluslararası Af Örgütü, Marielle Franco’nun adını, haklarında kampanya yürüttüğü, insan hakları için yazan ve yaşamını yitiren kişiler listesine dahil etti. Gelişmede Kadın Hakları Derneği, kadınlar için insan hakları savunuculuğu yapan 400’ü aşkın kişinin olduğu listeye Franco’nun adını da ekledi.