Avrupa Konseyi, Ukrayna’nın Avrupa Birliği (AB) üyelik başvurusunun durumunu görüşmek üzere bu hafta toplanacaktır. Bazı AB Üyesi Devletler, AB fonlarının yolsuzlukla bilinen eski bir Sovyet ülkesinde düzgün bir şekilde kullanılacağından şüphe ederken, diğerleri Ukrayna’nın AB üyeliğinin AB parasına erişimleri üzerindeki etkisinden endişe duyuyor. Bu kaygılara somut çözümler getirilmediği takdirde Ukrayna’nın AB üyelik hedefi AB genelinde kamuoyunun tepkisiyle karşı karşıya kalabilir.
Peki, Ukraynalı ve AB politika yapıcıları Ukrayna ekonomisini savaş sırasında ve özellikle savaş sonrasında başarıya giden yola koymak için savaş zamanı finansmanına ilişkin hangi tarihi dersleri öğrenebilirler?
1. Savaşlar Nasıl Finanse Ediliyor?
Hükümetler uzun vadeli savaşları finanse etmek için dört temel yöntem kullandı:
- Mevcut vergi oranlarının yükseltilmesi veya yeni vergilerin uygulanması;
- Savaş tahvilleri çıkarılması veya satılması yoluyla borç finansmanı;
- Savunma dışı harcamaların azaltılması,
- Para basılması veya savaştan etkili bir şekilde para kazanılması[1].
Çoğu hükümet bu dördünün birleşimine güvenmiştir. Ukrayna çoğunlukla ilk adım olan vergileri artırmaktan kaçınmış ve borçlanmaya, savunma dışı harcamaları kısmaya ve para basmaya bel bağlamıştır. Farkı müttefiklerden gelen finansal yardım yaratmıştır.
2. Ukrayna Neyi Doğru Yaptı?
Ukrayna düşük oranlı gelir vergilerini korumakta haklıydı. Avrupa tarihi, savaşların artan oranlı vergi sistemleri için bir katalizör olduğunu göstermektedir. Örneğin, Birinci Dünya Savaşı’nda mütevazı, çoğunlukla tek haneli gelir vergileri yüksek oranda artan oranlı vergi rejimlerine dönüştürüldü. İkinci Dünya Savaşı’nda ise, alt ve orta sınıf işçilerin sisteme dâhil edilmesiyle bu artan oranlı “sınıf vergileri”ni “toplu vergiler”e (class taxes into mass taxes) dönüştürüldü. Savaştan sonra birçok Avrupa ülkesi, savaş zamanı borçlarını ödemek yerine, büyüyen refah devletini finanse etmek için bu yüksek vergileri sürdürdü.
Ukrayna savaş zamanı kârlarını vergilendirmekten akıllıca kaçındı. Her iki dünya savaşı sırasında da birçok ülke, hükümet sözleşmelerinden ve savaş zamanı üretiminden kazanılan “fazla” kârları (excess profits) elde etmek için işletmelere “savaş zamanı kârları” vergileri (wartime profits taxes) uyguladı. Ancak bu vergiler yenilikçiliği bastırdı ve “aşırı” kârları (excess profits) en aza indirmek için gereksiz işletme harcamalarına yol açtı.
Enflasyon savaşın kaçınılmaz bir sonucudur ve barış zamanında bu ekonomiden kurtulmak zordur. Çoğu ülke, ücret ve fiyat kontrolleri uygulayarak savaş zamanı enflasyonunu durdurmaya çalışmış; neyse ki Ukrayna bu tür önlemlerden kaçınmıştır. Avrupa’nın İkinci Dünya Savaşı sonrası toparlanması, ülkeler komuta ve kontrol rejimlerini gevşetinceye kadar başlamamıştır. Ve Ukrayna’da enflasyon ılımlı seyrediyor; Uluslararası Para Fonu (International Monetary Fund-IMF), enflasyonun bu yıl %18’in altına düşeceğini ve gelecek yıl yaklaşık %13’e düşeceğini söylemektedir.
3. Ukrayna Neyi Yanlış Anladı?
Ukrayna’nın borcunun gayrisafi yurtiçi hâsılaya (GSYH) oranı hızla yükseldi ve bunun büyük bir kısmı diğer ülkelere veya bankalara borçluydu. Savaş zamanındaki büyük borçlar vatandaşlara yük oluşturabilir ve savaş sonrası ekonomik büyümeyi yavaşlatabilir. Bir anlatıma göre, İkinci Dünya Savaşı Britanya’yı “dünya tarihinin en büyük borçlusu” (the greatest debtor in the history of the world) haline getirdi ve Almanya’nın borcu milli gelirinin dört katıydı. Savaşın amacı bir ülkenin egemenliğini korumaktır ama dışarıdan borç almak o egemenliği zayıflatır.
Donör ülkeler Ukrayna’ya daha fazla borç vermekten kaçınmalı, bu da Ukrayna’nın savaş sonrası toparlanmasını yavaşlatmaktan başka bir işe yaramayacaktır. Hibeler daha iyi bir seçenektir.
Ukrayna, hükümeti finanse etmek için “savaş tahvilleri”ni (war bonds) yeterince kullanmıyor. Vatandaşlarından ve eski vatandaşlarından fon toplamak için büyük bir kampanya başlatmayı düşünmelidir.
4. Marshall Planından Dersler
İkinci Dünya Savaşı’nı takip eden Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Marshall Planı, savaştan sonra Avrupa’nın yeniden inşası için sıklıkla itibar edilir. Ancak araştırmalar, Marshall Planı’nın etkisinin birçok Amerikalı ve Avrupalıya öğretilenlerden çok daha incelikli olduğunu göstermektedir.
Avrupa’da savaş sonrası yeniden yapılanmaların çoğu kendi kendini finanse etmiştir. Avrupa’nın karşılaştığı sorun, enflasyon ve fiyat kontrollerinin üretimi caydırması, karaborsa yaratması ve gıda ile temel mallarda kitlesel kıtlığa yol açmasıydı. Marshall Planı fonlarının yaptığı şey, hükümetlere ekonomik aktiviteyi felce uğratan fiyat ve ücret kontrollerini kaldırmak için ihtiyaç duyulan likiditeyi sağlamaktı.
Üstelik Marshall Planı hibeleri mütevazıydı ve dört yıl süreyle sınırlıydı. Çoğu ülkede yardım, GSYH’nin kabaca %2,5’ini oluşturuyordu ve ticaretin serbestleştirilmesi ve ekonomik bütünleşmesine bağlıydı. ABD parasal ve mali hedefleri uygulamakta zorlandı, ancak açık pazarları ve ticareti teşvik etmenin Avrupa’nın toparlanması için daha önemli olduğu ortaya çıktı.
AB’den alınacak dersler, Ukrayna’nın toparlanmasını mikro düzeyde yönetmek değil, savaş sonrası mali yardımın süresini sınırlamaktır. Ukrayna’nın basit ve rekabetçi bir vergi sistemi üzerine kurulu işleyen bir piyasa ekonomisi yaratması için ulaşılabilir hedefler belirlemelidir.
5. Ukrayna Ne Yapmalıdır?
Ukrayna acil mali yükleri ele alırken toparlanmaya da hazırlanmalıdır; çünkü savaşın gerçek maliyeti, ateş kesildiğinde sona ermiyor. Yeniden yapılanma, yaralı gazilerin bakımı, gazilerin işgücüne entegrasyonu ve mültecilere yardım edilmesinin önemli maliyetleri olacaktır. Bu maliyetleri ödemek, büyüyen ve canlı bir ekonomiyi gerektirecektir.
Ukrayna büyümeyi, rekabet gücünü ve daha yüksek yaşam standartlarını gelirleri en üst düzeye çıkarmanın önüne koymalıdır. Yani özel sektörün büyümesini kamu sektörünün ihtiyaçlarının önüne koymalıdır. Bu, IMF ve diğer uluslararası kuruluşların, ekonomik büyüme yerine “kaynak seferberliği”ne (resource mobilization) öncelik veren tavsiyelerinin göz ardı edilmesi anlamına geliyor.
Bulgaristan, Estonya, Letonya ve Slovakya gibi ülkelerin öncülüğünü yaptığı çeşitli sabit vergi modelleri, Ukrayna’nın ihtiyaçlarına Batı Avrupa vergi sistemlerinden daha uygundur. Bu vergi sistemleri basit ve hem yönetilmesi hem de bunlara uyulması kolay olduğundan, yolsuzluk fırsatlarını en aza indirir, ticareti ve kaçakçılığı etkiler. Aynı zamanda büyüme yanlısıdırlar.
Ukrayna şu anda, 10-10-10 reform planı olarak adlandırılan, Bulgar sabit vergisini örnek alan bir plan üzerinde düşünüyor. Önerilen rejim, %10 oranında kişisel gelir vergisi, kurumlar vergisi ve katma değer vergisi uygulayacaktır. Ekonomist Simeon Djankov’a göre, Bulgar sabit vergisi kayıt dışı ekonomiyi üçte iki oranında küçültmüş, vergi sistemini daha adil hale getirmiş ve yönetimi kolaylaştırmıştır.
Ukrayna, Polonya’nın uygulama sürecinde olduğu Estonya dağıtılan kâr vergisini de dikkate alabilir. Her iki yaklaşım da Ukrayna’nın karşılaştığı karmaşık zorlukları çözebilir. Bu basitleştirilmiş vergi sistemleri, girişimciliği, sermaye yatırımını ve yenilikçiliği ödüllendirerek Ukrayna ekonomisini güçlendirecektir.
Ne yazık ki Ukrayna, savaş zamanlarında zor mali dengeler kuran ilk Avrupa ülkesi değildir. Ancak devlet gelirlerini artırmanın ve ekonomik büyümeyi teşvik etmenin daha iyi ve daha kötü yolları vardır. Eğer Ukrayna savaşı kazanacak ve gelecekte Avrupa Birliği’ne katkıda bulunacak bir üye olarak gelişecekse, yolsuzluk fırsatlarını azaltmak, yatırımları artırmak ve savaş sonrası toparlanma için istikrarlı bir hükümet geliri oluşturmak için büyüme yanlısı bir vergi reformu şarttır.
[1] Bu metnin İngilizcesi şöyledir: [“Raising current tax rates or implementing new taxes; Debt financing through borrowing or selling war bonds; Reducing non-defense spending; Printing money, or effectively monetizing the war”]