Size, tüm insanlığın elele çok üstün ve mükemmel bir bakteriyel hastalık geliştirdiğini söyleseydik, nasıl bir tepki verirdiniz? Yüzlerce milyon insanı öldürebilecek bir bakteriyel hastalık?
Bakteriler bu gezegende ki en eski canlılardandır. Hala en küçük canlılar olarak kabul ettiğimiz, hayatta kalma ustalarıdırlar ve etrafımızdaki her yerde bulunuyorlar. Pek çok bakteri bizim için zararsızdır.
Vücudunuz trilyonlarca bakteriye ev sahipliği yapıyor ve bakteriler sizin hayatta kalmanıza yardımcı oluyor. Ancak diğer bakteriler vücudunuzu ele geçirebilir, hızlıca yayılabilir ve sizi öldürebilir.
Eskiden, bakteriyel hastalıklar nedeni ile milyonlarca insan ölüyordu. Taki üstün bir silah geliştirilene kadar: Antibiyotikler
Antibiyotikler, aşılar ile birlikte tıp bilimini kökten değiştirdi ve milyonlarca hayat kurtardı. Antibiyotikler, dirençsiz bakterilerin çok büyük bir kısmını oldukça hızlı öldürür, geriye sadece ufak bir grup hayatta kalır. Kalan bakterileri de vücudun bağışıklık sistemi halleder.
Antibiyotikler bunu nasıl yapar?
Bakteriyi hayatta kalmasını sağlayan binlerce işlem yapan çok komplike bir makine olarak düşünün. Antibiyotikler bu komplike makinenin işleyişini durdurur. Örneğin metabolizmalarını karıştırır, büyümelerini engelleyerek daha az zararlı tehditler olmalarını sağlarlar.
Diğer antibiyotikler DNA'ya saldırarak çoğalmasını engeller. Buda bakterinin üremesini durdurup, sonunda ölmesini sağlar. Veya basitçe bakterinin dış katmanlarını parçalayarak, içindekilerin dışına dökülmesini ve hızlıca ölmelerini sağlar.
Tüm bunlar vücut hücrelerini rahatsız etmeden yaparlar. Ancak şimdi evrim bazı işleri karmaşıklaştırmakta. Tamamen gelişi güzel şans sayesinde vücudumuzu istila eden küçük bir grup bakteri kendilerini korumak için evrim geçirmiş olabilir.
Örneğin antibiyotikleri durdurarak ve molekülleri değiştirerek zararsız hale getirmek gibi veya daha fazla zarar vermeden önce antibiyotikleri dışarı atacak pompalara daha fazla enerji harcayarak.
Bir kaç dirençli bakteri büyük bir sorun değildir, çünkü bağışıklık sistemi bunlarla başa çıkabilir. Ancak kurtulabilirlerse bu dirençlerini yayabilirler.
Bir bakteri nasıl direncini yayar?
Öncelikle bakteri iki tip DNA taşır: Kromozom ile plazmitler Bakteriler birbirine temas ederek bu plazmitleri birbirlerine aktarabilir ve yararlı özelliklerini birbirlerine geçirebilirler.
Bu sayede dirençlerini geniş bir gruba hızlıca yayabilir veya değişim denilen bir işlem ile bakteriler, ölü bakterilerin atıklarını ve beraberinde DNA’larını da alabilirler.
Bu değişim işlemi farklı tür bakteriler arasında da oluşabilir ve bu işlem pek çok antibiyotiğe dirençli mükemmel bakterilerin oluşmasına neden olabilir. Dünyada pek çok mükemmel bakteri halen bulunuyor. Özellikle hastaneler üremeleri için çok uygun ortamlardır.
İnsanlar kısa süreli bir hafızaya sahip. Antibiyotik öncesi çağların dehşetleri unutuldu. Bugün biz bu güçlü ilacı yenilikçi bir bilim ürünü olarak değil, basitçe alınıp satılan bir ticaret ürünü olarak görüyoruz. Bu da bizi garip bir kopukluğa sürüklüyor.
Diğer bir ciddi sorun ise antibiyotiklerin et üretiminde kullanılıyor olmasıdır. Herhangi bir zamanda insanlık elinde 20 ile 30 milyon canlı hayvan bulunduruyor. Daha ucuz et üretmek için pek çok hayvan çok kötü koşullarda, dar ve hijyenik olmayan alanlarda tutuluyor ve bu alanlar hastalıkların yayılması için çok uygun yerler.
Beklenildiği gibi bu sistemin bir sonucu olarak antibiyotiklere dirençli olan çok ama çok daha fazla bakteri yarattık. Bunu engellemek içi farklı antibiyotikler kullanıyoruz ve gizli bir silahımız daha var.
Özel antibiyotikler direnç gösteren bakterileri yok etmek için kullanılıyor. Mükemmel bakterilerin oluşumunu engellemek için bunların kullanımında katı kurallar var. Ve ya biz öyle olduğunu düşündük.
2015 sonlarında Çin’den bazı korkutucu haberler geldi. En son çare olarak kullanılacak bir antibiyotik olan Colistin'e karşı dirençli bakteriler bulundu.
Colistin eski ancak karaciğere zarar verdiği için nadiren kullanılan bir ilaç. Bu sebeple Colistin’e dirençli bakteri sayısı azdı ve hastaneler de oluşan diğer ilaçlara karşı direnç gösteren kompleks bakterilere karşı savaşmak için son çare olarak kullanılıyordu.
Bakterilerin Colistin’e karşı direnç göstermesi çok ama çok kötü bir haber. İnsanlığın son savunma noktasını da yok edip pek çok insanın ölmesine neden olabilir.
Peki bu nasıl oldu?
Yılardır Çin’de ki domuz çiftliklerin de milyonlarca hayvana Colistin verildi. Bakteri direnç kazandıktan sonra, önce hayvandan hayvana, daha sonra da fark edilmeden insanlara yayıldı.
Ortalama bir günde 100.000’den fazla uçuş yapılıyor ve bir bakıma tüm insanlığı birbirine bağlıyor. Modern medeniyeti yaratarak, aynı zamanda çok tehlikeli bir salgının altyapısını da yarattık. Yine de henüz panik olmamıza gerek yok.
Bakteriler evrim geçirir, insanlar yeni çalışmalar yapar, eski antibiyotikler etkisiz oldukça yeni antibiyotikler geliştirilir ve teknoloji ilerlemeye devam eder. Bu sorun oldukça gerçek ve ciddi ancak henüz mücadele bitmekten çok uzakta.