

İznik?in yerindeki ilk kent, İlkçağın erken döneminde kurulmuş, İ.Ö.4.yüzyılda yıkılmıştır. Nicea?yı yeniden kurup geliştiren, İskender?in ardıllarından komutan-kral Lymakhos?tur. Kentin adı da Lysimakhos?un eşinin adından gelmektedir. Ancak, Roma döneminin Hellenleşmiş halkı, Nicea adının kökenini tanrılara, tanrıçalara bağlamışlardır. Nicaea, Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde, çağının sosyal, kültürel ve dinsel özelliklerini yansıtan, şehir surları su yolları, tiyatro, kiliseler ve anıtsal mezarlarla imar edilmiş, Roma ve Bizans dönemlerinde (MS 325 ve 787) I. ve II. Konsül toplantıları yapılarak, tarihsel olaylara sahne olmuştur. Kent yakınlarındaki Karadin, Çiçekli, Yüğücek ve Çakırca Höyüklerinde M.Ö. 2500 yıllarına inen uygarlık izlerine rastlanmıştır. M.Ö. VII. yüzyılda Trak kavimlerinin göçlerinden önce burada kurulan yerleşim ?Helikare? adını almıştır. Kentte basılan sikkelerde Khryseapolis (Altın Şehir) adı okunmaktadır.
M.Ö. 293?te Bithynia Krallığı?na bağlanan kent, önemli mimari yapılarla süslenmiştir. Bir süre Bithynia Krallığı'nın başkenti olan Nikaia daha sonra Roma?nın önemli bir yerleşimi olarak varlığını sürdürmüştür. Nikaia, Bithynia havarilerden Petrus'un çabalarıyla Hıristiyanlık ile tanışmış, İmparator l. Constantinus döneminde Hıristiyanlık üzerindeki yasaklar kalkmış ve 325 yılında Nikaia, Hıristiyanlık için çok önemli bir olaya sahne olmuştur. Birinci Konsül, Senatus Sarayı'nda toplanır. İmparator Constantinus?un da katıldığı toplantıda iki önemli görüş tartışılır. İskenderiyeli din adamı Arius?un görüşü ".//hz. İsa'nın sadece bir insan olduğu ve tanrıdan dünyaya gelmediğidir." Kısa sürede taraftar toplayan bu teze, Piskoposlar karşı çıkmıştır. Hıristiyan dünyasınca bugün de savunulan "Hz. İsa?nın Tanrı nın oğlu olduğu" tezi uzun tartışmalardan sonra kabul görmüştür. Hıristiyanlıkla ilgili yortu günleri ve Nikaia Kanunları adı ile bilinen 20 maddelik metin bu Konsülden sonra kabul edilmiştir. XIV ve XV. yüzyıllarda XVI. yüzyılda İznik bir sanat merkezi olmuş, dünyaca ünlü çini ve seramikler burada üretilmiştir. İznik, Hellenistik çağdan kalma ızgara planlı kent yerleşimi, Roma, Bizans ve Osmanlı döneminden kalan anıtsal yapıları ile tarihi kent dokusunu bütün canlılığıyla korumaktadır.