Makalesinde gördüğümüz gibi Dünyanın iç katmanları, dört karasal alt sistem vardır: Atmosfer, biyosfer, hidrosfer ve jeosfer. Jeosfer içinde gezegenimizin oluştuğu farklı katmanları buluyoruz. İnsan, ayaklarımızın altında olanı inceleyebilmek için sondalarla derinleşmeye çalışmıştır. Ancak sadece birkaç kilometre girmeyi başardık. Bir elmanın sadece ince kabuğunu yırttık.
Dünyanın geri kalanını incelemek için dolaylı yöntemler kullanmalıyız. Böylelikle, Dünya katmanlarının oluşumunu malzemelerin bileşimine ve takip eden dinamiklere göre açıklayan iki modele ulaşmak mümkün olmuştur. Bir yandan, Dünya'nın katmanlarının oluştuğu statik modelimiz var: Kabuk, manto ve çekirdek. Öte yandan, Dünya'nın katmanları olan dinamik modelimiz var: Litosfer, astenosfer, mezosfer ve endosfer.
Indeks
- 1 Statik model
- 2 Dinamik model
- 3 Litosfer
- 4 Kıtasal sürüklenme teorisi
- 5 Levha tektoniği teorisi
- 6 Dünyadaki litosferik plakalar
Statik model
Statik modeli biraz inceleyerek, yer kabuğunun ikiye ayrıldığını gördük. kıtasal kabuk ve okyanus kabuğu. Kıtasal kabuk, çeşitli kompozisyon ve yaştaki malzemeleri barındırır ve okyanus kabuğu biraz daha homojen ve daha gençtir.
Ayrıca, içinde bulundukları çok daha tekdüze olan karasal örtüye sahibiz. konveksiyon akımları. Ve son olarak, demir ve nikelden oluşan ve yüksek yoğunluğu ve sıcaklığı ile karakterize edilen Dünya'nın çekirdeği.
Dinamik model
Dinamik modele odaklanacağız. Daha önce bahsettiğimiz gibi, dinamik modele göre Dünya'nın katmanları litosfer, astenosfer, mezosfer ve endosferdir. Bugün litosfer hakkında daha detaylı konuşacağız.
Litosfer
Litosfer, statik modelde ne olacağı ile oluşturulur. Dünya'nın kabuğu ve Dünya'nın dış mantosu. Yapısı oldukça serttir ve yaklaşık 100 km kalınlığa sahiptir. Derinliğin bir fonksiyonu olarak sismik dalgaların hızı sürekli arttığı için bu tür derinliklerdeki rijitliği bilinmektedir.
Litosferde, sıcaklık ve basınç kayaların bazı noktalarda erimesini sağlayan değerlere ulaşır.
Litosferin içerdiği kabuk türüne göre onu iki türe ayırıyoruz:
- Kıtasal litosfer: Kıta kabuğu ve yeryüzü mantosunun dış kısmının oluşturduğu litosferdir. İçinde kıtalar, dağ sistemleri vb. Kalınlık sadece 120 km civarındadır ve daha eski bir jeolojik çağa aittir. 3.800 yıldan daha eski.
- Okyanus litosfer: Okyanus kabuğu ve dünyanın dış mantosundan oluşur. Okyanus tabanını oluştururlar ve kıtasal litosferden daha incedirler. Kalınlığı 65 km. Çoğunlukla bazaltlardan oluşur ve içinde okyanus sırtları vardır. Bunlar, okyanusun dibindeki kalınlığın sadece 7 km olduğu sıradağlardır.
Litosfer, Dünya'nın dış mantosunun geri kalanını içeren astenosfere dayanır. Litosfer, sürekli hareket eden farklı litosferik veya tektonik plakalara bölünmüştür.
Kıtasal sürüklenme teorisi
1910. yüzyılın başlarına kadar volkanlar, depremler ve kıvrımlar gibi karasal olaylar hiçbir açıklaması olmayan gerçeklerdi. Kıtaların şeklini, sıradağların ve dağların oluşumunu vb. Açıklamanın bir yolu yoktu. XNUMX'dan itibaren Alman jeolog sayesinde Alfred WegenerKıtasal sürüklenme teorisini öneren, bir açıklama yapmak ve tüm bu kavram ve fikirleri ilişkilendirmek mümkün olmuştur.
Teori 1912'de önerildi ve 1915'te kabul edildi. Wegener, çeşitli testlere dayanarak kıtaların hareket halinde olduğunu varsaydı.
- Jeolojik testler. Atlantik Okyanusu'nun her iki yakasındaki jeolojik yapılar arasındaki korelasyona dayanıyorlardı. Yani, kıtalar bir zamanlar bir araya geldiklerinden beri birbirine nasıl uyuyor gibi görünüyor. Pangea, bir zamanlar birleşmiş olan ve gezegendeki tüm flora ve fauna türlerine ev sahipliği yapan küresel kıta olarak adlandırılıyordu.
- Paleontolojik kanıt. Bu testler, şu anda okyanuslarla ayrılmış kıtasal alanlarda çok benzer fosil flora ve faunanın varlığını analiz etti.
- Paleoklimatik testler. Bu testler, şu anda bulundukları yerden farklı iklim koşulları sunan kayaların konumunu inceledi.
İlk başta, kıtaların hareketini açıklayan bir mekanizma olmadığı için, kıtaların sürüklenmesine yönelik bu yaklaşım bilim camiası tarafından reddedildi. Kıtaları hangi güç harekete geçirdi? Wegener bunu, kıtaların yoğunluk farkıyla hareket ettiğini ve daha az yoğun olan kıtaların bir odanın zeminine halı gibi kaydığını söyleyerek açıklamaya çalıştı. Bu devasa tarafından reddedildi sürtünme kuvveti Varolan.
Levha tektoniği teorisi
Plaka Tektoniği Teorisi, 1968'de bilim camiası tarafından tüm verilerle birlikte önerildi. İçinde litosfer, Dünya'nın üst katı tabakasıdır (kabuk ve dış manto) ve adı verilen parçalara bölünmüştür. plakaları hareket halinde. Plakların boyutu ve şekli değişir ve hatta kaybolabilir. Kıtalar bu levhalar üzerindedir ve Dünya mantosunun konveksiyon akımları. Plaka sınırları, sismik hareketlerin ve jeolojik süreçlerin meydana geldiği yerdir. Plakanın alt sınırı termaldir. Plakaların çarpışması kıvrımları, fayları ve depremleri oluşturur. Plakaların hareketini açıklamak için farklı hareketler önerilmiştir. Plakalar hareket ettikçe, aralarındaki sınırlarda üç farklı tipte kenardan kaynaklanan üç tür gerilme meydana gelebilir.
- Farklı kenarlar veya yapım sınırları: Plakaları ayırma eğiliminde olan çekme gerilmelerinin olduğu alanlardır. İnşaat sınırlarının alanı okyanus sırtlarıdır. Okyanus tabanı yılda 5 ila 20 cm genişler ve içten ısı akışı vardır. Sismik aktivite yaklaşık 70 km derinlikte gerçekleşir.
- Birleşen kenarlar veya yıkıcı sınırlar: Sıkıştırma kuvvetleri ile birbirine bakan plakalar arasında oluşurlar. Daha ince ve daha yoğun olan plaka, diğerinin altına dalar ve mantoya girer. Yitim bölgeleri olarak adlandırılırlar. Bunun sonucunda orojenler ve ada kemerleri oluşur. Plakaların aktivitesine bağlı olarak birkaç çeşit yakınsayan kenar vardır:
- Okyanus ve kıtasal litosfer arasındaki çarpışma: Okyanus plakası, kıtasal olanın altına düşen plakadır. Bu gerçekleştiğinde, bir okyanus hendeği oluşumu, büyük sismik aktivite, büyük termal aktivite ve yeni orojenik zincirlerin oluşumu meydana gelir.
- Okyanus ve okyanus litosferinin çarpışması: Bu durum ortaya çıktığında, bir okyanus hendeği ve su altı volkanik aktivitesi üretilir.
- Kıtasal ve kıtasal litosfer arasındaki çarpışma: Bu, onları ayıran okyanusun kapanmasına ve büyük bir orojenik dağ silsilesinin oluşmasına neden olur. Bu şekilde Himalayalar kuruldu.
- Nötr kenarlar veya kayma gerilmeleri: İki levha arasındaki ilişkinin, aralarındaki yanal yer değiştirmeler nedeniyle kayma gerilmesi nedeniyle oluştuğu alanlardır. Bu nedenle ne litosfer yaratılır ne de yok edilir. Dönüştürme fayları, plakaların zıt yönlerde hareket ettiği ve çok sayıda deprem ürettiği kayma gerilmeleri ile ilgilidir.
Dünya içerisinde depolanan ısının neden olduğu bir itici güç vardır, depolanan ısının ısıl enerjisi mantodaki konveksiyon akımları ile mekanik enerjiye dönüştürülür. Manto, düşük hızlarda (1 cm / yıl) akma özelliğine sahiptir. Bu nedenle kıtaların hareketi insan ölçeğinde pek takdir edilmiyor.
Dünyadaki litosferik plakalar
Avrasya plakası
Atlantik Sırtı'nın doğusundaki bölge. Atlantik Sırtı'nın doğusundaki deniz tabanını, Avrupa'yı ve Asya'nın çoğunu Japonya takımadalarına kadar kapsar. Okyanus bölgesinde Kuzey Amerika levhası ile farklı bir teması vardır, güneyde Afrika levhasıyla (sonuç olarak Alpler oluşmuştur) ve doğuda Pasifik ve Filipin levhaları ile çarpışır. Bu bölge, büyük faaliyeti nedeniyle Pasifik ateş çemberinin bir parçasıdır.
Hindistancevizi ve Karayip Tabakları
Bu iki küçük okyanus levhası, Kuzey Amerika ve Güney Amerika arasında yer almaktadır.
Huzurlu tabak
Diğer sekiziyle temas eden devasa bir okyanus tabakasıdır. Yıkıcı sınırlar, Pasifik ateş çemberini oluşturan kenarlarında bulunur.
Indica plakası
Hindistan, Yeni Zelanda, Avustralya ve ilgili okyanus bölümünü içerir. Avrasya levhasıyla çarpışması Himalayaların yükselişine neden oldu.
Antarktika plakası
Temas ettiği farklı sınırlar oluşturan büyük plaka.
Güney Amerika plakası
Batı bölgesinde yakınsak sınırı olan büyük plaka, sismik ve volkanik olarak çok aktif.
Nazca Tabağı
Oceanic. Güney Amerika plakasıyla çarpışması And Dağları'ndan kaynaklandı.
Filipin Levhası
Okyanusa özgü ve en küçüklerinden biridir, okyanus siperleri ve ada kemerleri ile yitim dalgaları ile ilişkili yakınsak sınırlarla çevrilidir.
Kuzey Amerika plakası
Batı bölgesinde Pasifik plakasıyla temas ediyor. Bu, aynı zamanda yangın kuşağının bir parçası olarak kabul edilen dönüştürücü bir fay olan ünlü San Andrés hatasıyla (California) ilgilidir.
Afrika tabağı
Karışık tabak. Batı sınırında okyanusun genişlemesi gerçekleşir. Kuzeyde Avrasya levhası ile çarpışarak Akdeniz ve Alpleri oluşturdu. İçinde, Afrika'yı ikiye bölecek olan kademeli bir yarık açılması var.
Arapça tabak
En yeni okyanus olan Kızıldeniz'in açıldığı batı sınırında küçük bir tabak.