Geçen yüzyılın sonunda Artsakh meselesi Ermeni halkını gerçekten birleştirdi. Karabağ hareketinin oluşumu ve Şubat 1988’de Yerevan’a hakim olan durumu hakkında şayet bilgi edinmek istiyorsanız Sputnik Armenia köşe yazarının makalesini okuyun.
İnsanlar, 20 Şubat 1988’den önce Yerevan’ın Spendiaryan adlı Devlet Opera ve Bale Tiyatrosu meydanına neden gidiyordu? Eğlenmek için, çocukları tekerlekli sandalyede gezdirmek ya da bisiklete binmek için, yaşlılar tavla ve satranç oynamak, gençler iki büyük Ermeni’nin heykelleri önünde buluşmak için.
20 Şubat 1988’de meydanın adı “Azatutyun” (Kurtuluş) olarak değiştirildi ve çocuk bisikletleri, eski tavla ve sevgililer için neredeyse hiç yer kalmadı. 20 Şubat 1988’de Sovyet Ermenistan’ın tarihinde ilk izinsiz miting bu meydanda gerçekleşti.
Hükümetin kafası karıştı․ Bunu kendi gözlerimle gördüm. Mashtots Caddesi’nden tiyatronun resmi girişinin önünde Yerevan Şehir Komitesi birinci sekreteri Levon Sahakyan, Ermenistan SSR İçişleri Bakan Yardımcısı Karlos Ghazaryan, Merkez Komitesi propaganda bölümü başkanı Anatoli Mkrtçyan duruyorlardı. Ne yapacaklarını, nasıl bir çözüm bulacaklarını merak ediyorlardı.
Peki meydanda neler oluyordu? Liderlerden birkaç adım ötede bir grup insan değil, Sevan Gölü’nün durumu, Metsamor nükleer santralinin çevresel tehlikesi ve “Nairit” kimya fabrikası ve hava kirliliğinden şikayet eden binlerce kişi toplandı.
Görünüşe göre insanlar temiz hava ve sağlıklı beslenmeye yönelik endişelerini dile getiriyorlardı, ancak aniden “Karabağ Ermenistan’ın tarihi toprağıdır” yazılı bir poster ortaya çıktı. Bu tür posterlerin sayısı ertesi gün arttı. Hükümet ona katlanabilirdi ama meydanda toplananların sayısı artmaya başladı.
80’lerin not defterimde bırakılan notlardan. “22 Şubat. Artık yüz bin kişiden bahsediyorlar. Çevre hakkında neredeyse hiç bir söz edilmiyor (meydanda ancak Tigran Petrosyan’ın dünya satranç şampiyonu unvanı için savaştığı ve bu unvanı kazandığı 1963 yılında daha fazla insan vardı).
1988’de insanlara kim ilham verdi ve heyecanlandırdı? Aynı defterden:”Ekonomist İgor Muradyan ,şair Silva Kaputikyan , gazeteci Zori Balayan. Daha sonra bilim insanı Rafayel Ghazaryan ve oyuncu Sos Sarkisyan katıldı.
Hareketin liderlerinin profesyonel seviyesinden ve toplumdaki yüksek itibarından bahsetmeye değer mi? 2018 mitinglerinin liderlerinin zihinsel seviyesinden ne kadar farklı olduğunu yorumlamalı mıyız?
Meydan, sözünü söyledikten sonra Ermenistan liderlerinin ardından tüm SSCB’nin mikrofona çıkmasını istedi. Onlar çok uslu geldiler. Önce Demirçyan, ardından yerine atanan Suren Harutyunyan, ardından Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro üyesi Vladimir Dolgikh çıktı. Demirçyan dürüsttü, gücünün ötesinde olduğunu itiraf etti. Harutyunyan, “ne bundan ne şundan” şekli türünde oynadı. Dolgich, Gorbaçov’un “yeni düşüncesi” hakkında konuşmaya başladı, ancak ona kulak vermediler.
Silva Kaputikyan müdahale etmek ve yurtdışından Moskova’dan bir adama saygı duymak zorunda kaldı.
Yerevan’daki gösteriler barışçıldı ama korkutucu ivme kazanıyordu. Karabağ komitesi üyesi Rafael Ghazaryan’ın anılarından bir alıntı: “Biliyorsunuz, bütün millet ayağa kalktı. Biz onları ayağa kaldırmadık, halk bizi ayağa kaldırdı. Biz sadece bir dalgadaydık. Mitinge, otuz kırk kilometre uzaklıktan insanlar yürüyerek gelip katılıyordu, ve meydanda yüzbinlerce insan toplandı ki bu inanılmaz bir şey. Hatta, Opera binasının çevresinde toplanan insan sayısı birkaç yüz bine ulaştı. “
İşte protestocuların barışçıl doğası ve davranışları için en güçlü argüman: Yerevan sakinleri başkentin konuklarına, “Bakın kaç kişi toplandı, ancak tek bir çiçek bile ezilmedi, asfaltta sigara izmariti yok.” Sigara konusunda emin değilim ama çiçekler için bu tamamen doğru.
Aşot Manuçaryan, daha sonra “Karabağ” komitesinin üyesi olan bir öğretmendi. Opera binasının herkesi çeken bir manyetik alan olduğunu söyledi.
Ona göre,”Atmosfer büyüleyiciydi … Durum harika derken, Aziz Petrus Meydanı’nda Papa inançlı halka hitap ettiğinde orada halkim olan duruma benziyordu. Burada ona benzer bir şeyimiz vardı.Dostlarımıza duyulan sevgi. Genel olarak sıcak bir atmosfer. Birisi fenalaşınca bütün meydan ona yardım etmeye koşuyordu. Doktorlar çekilip güçlü insanlar kendi elleriyle yardım ederdi. Biri ilaç diğeri su getiriyordu. ”
Su ayrı bir hikaye. Opera meydanı yetmediğinde insanlar apartmanların önünde toplanırdı, vatandaşlar pencerelerden ve balkonlardan iplerle su şişeleri indiriyordu.
“İzvestia” gazetesi genel yayın editörü Laptev’in Ermenistan’da çalışan muhabire talimatı: “Değerlendirmelerden ve yorumlardan kaçının. Olası sonuçları hesaba katarak makalelere tarafsız ve doğru bir yaklaşım geliştirin. Sakin olun. Göreviniz gördüğünüz her şeyi bize iletmektir. Sizin için ne kadar zor olduğunu anlıyoruz, yanınızdayız. “
“Gördüğünüz her şeyi bildirin” : Bu, Moskova gazetelerinin gazetecilerini ülkelerine karşı istihbarat yıkıcı faaliyetlerde bulunmakla suçlamanın temeli oldu. Moskova gazetelerinin ve Merkez Televizyonun neredeyse tüm muhabirlerinin daha sonra kardiyolojik yardıma ihtiyacı vardı, ama bu önemli bir şey değildi.