Çocuk gelişimi teorileri, çocukların çocukluk boyunca nasıl değiştiğini ve büyüdüğünü açıklamaya odaklanır. Bu tür kuramlar; sosyal, duygusal ve bilişsel gelişim dahil olmak üzere gelişimin çeşitli yönlerini ele alır. İnsan gelişiminin incelenmesi detaylı ve zengin bir konudur. Herkesin gelişim ile ilgili kişisel tecrübeleri olmasına rağmen çocukların gelişim süreçlerini, neden öğrendiklerini ve nasıl davrandıklarını anlamak bazen zor olabilir.
“Çocuklar neden belli şekillerde davranır? Davranışları yaşlarına, aile ilişkilerine veya bireysel mizaçlarına bağlı mıdır?” tarzındaki sorular gelişim psikologlarının ilgi alanına girer. Bu soruların yanı sıra gelişim psikologları, yaşam boyu ortaya çıkan davranışları anlamak, açıklamak ve tahmin etmeye gayret ederler. İnsan gelişimini anlayabilmek, insan gelişiminin çeşitli yönlerini açıklamak için bir dizi farklı çocuk gelişimi kuramı ortaya çıkmıştır.
Çocuk Gelişim Kuramlarının Arka Planı
Gelişim teorileri insan gelişimi ve öğrenimi hakkında düşünmek için bir bakış açısı sağlar. Peki “Neden bu gelişimi süreci araştırılıyor ve psikolojik gelişim teorilerinden neler öğrenilir?” gibi sorularında içinde yer aldığı, insan düşüncesini ve davranışını neyin motive ettiğini anlamak bireyler ve toplum için yararlı bilgiler sağlayabilir.
Çocuk Gelişimi Anlayışı Yıllar İçinde Nasıl Değişti?
Doğumdan erişkinliğe kadar ortaya çıkan çocuk gelişimi, insanlık tarihi boyunca büyük ölçüde göz ardı edildi. Çocuklara genellikle basit bir mantıkla bakılmış, onlar yetişkinlerin küçük dönemlerindeki insanlar olarak görülmüş, çocukluk ve ergenlik döneminde ortaya çıkan bilişsel yetenekler, dil kullanımı ve fiziksel gelişimdeki birçok gelişmeye çok az ilgi gösterilmiştir.
Çocuk gelişimi alanındaki ilgi, 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkmaya başlamasına rağmen bu ilgi anormal davranışa odaklanma eğilimindeydi. Sonunda araştırmacılar, tipik çocuk gelişimi ve gelişme üzerindeki etkileri de içeren diğer konulara giderek daha fazla ilgi duymaya başladı.
Çocukların nasıl büyüdüğünü, öğrendiğini ve değiştiğini incelemek önemlidir. Çünkü çocukların doğuştan ve erken yetişkinliğe kadar yaşadıkları bilişsel, duygusal, fiziksel, sosyal ve eğitsel büyümeyi tam olarak anlamamızı sağlar.
Çocuk gelişimi ile ilgili temel teorilerin bazıları büyük teoriler olarak bilinir. Genellikle bir sahne yaklaşımı kullanarak gelişimin her yönünü açıklamaya çalışırlar. Diğerleri ise mini-teori olarak bilinir ve bunun yerine sadece bilişsel veya sosyal gelişim gibi gelişimin oldukça sınırlı bir yönüne odaklanırlar.
Ana Çocuk Gelişim Teorileri
Aşağıda yer alan kuramlar, teorisyenler ve araştırmacılar tarafından önerilen birçok çocuk gelişim kuramından sadece birkaçıdır. Daha yeni teoriler, çocukların gelişim evrelerini özetlemekte ve bu büyüme aşamalarının meydana geldiği tipik yaşları tanımlamaktadır.
Freud’un Psikoseksüel Gelişim Kuramı
Psikanalitik teori, ilk defa Sigmund Freud’un eserleriyle ortaya atılmıştır. Akıl hastalığı olan hastalarla yaptığı klinik çalışma sayesinde Freud, çocukluk deneyimlerinin ve bilinçsiz arzuların davranışları etkilediğine inanmıştır.
Freud’a göre bu aşamaların her birinde meydana gelen çatışmalar, kişilik ve davranış üzerinde ömür boyu etkili olabilir. Freud’un psikoseksüel teorisine göre çocuk gelişimi vücudun farklı zevk alanlarına odaklanmış bir dizi aşamada gerçekleşir. Her gelişim aşamasında çocuk, hayatında önemli rol oynayacak olan çatışmalarla karşılaşır.
O, libido enerjisinin belirli aşamalarda farklı erojen bölgelere odaklandığını ileri sürer. Bir aşamada ilerlemenin başarısız olması, Freud’un yetişkin davranışları üzerinde bir etkiye sahip olabileceğine inandığı gelişim noktasında bir fiksasyon (sabitlenme) ile sonuçlanabilir.
“Eğer bir çocuğun gelişiminde belirli bir noktada yetersiz kalması sonucu ne olabilir? sorusuna cevap olarak eğer her aşamanın başarıyla tamamlanması, sağlıklı bir yetişkin kişiliğinin gelişmesine yol açar.” Belirli bir aşamadaki çatışmaları çözememek, daha sonra yetişkin davranışları üzerinde bir etkiye sahip olabilecek düzeltmelere yol açabilir.
Diğer bazı çocuk gelişim kuramları, kişiliğin tüm yaşam boyunca değişmeye ve büyümeye devam ettiğini öne sürerken Freud; gelişimin şekillenmesinde en büyük rolü oynayan erken deneyimlerin oynadığına inanır. Freud’a göre kişilik, beş yaşına göre büyük ölçüde yerine oturur.
Erikson’un Psikososyal Gelişim Kuramı
Psikanalitik kuram, yirminci yüzyılın ilk yarısında muazzam ölçüde etkiliydi. Freud’dan ilham alan ve etkilenenler Freud’un fikirlerini genişletmeye ve kendi teorilerini geliştirmeye devam etti. Freudyenlerden Erik Erikson’un fikirleri belki de en çok bilinenler haline geldi.
Erikson’un sekiz aşamalı psikososyal gelişim teorisi, farklı gelişim aşamalarında ortaya çıkan sosyal etkileşim ve çatışmalara odaklanarak yaşam boyunca büyüme ve değişimi tanımlar. Erikson’un psikososyal gelişim teorisi, Freud’unkine bazı benzerlikler gösterirken birçok yönden önemli farklılıklar içerir. Erikson, gelişmekte olan çocuğun cinselliğe odaklanmadığına, onun yerine sosyal etkileşim ve deneyimin belirleyici roller oynadığına inanıyordu.
Sekiz aşamalı insani gelişme teorisi, bu süreci bebeklikten ölüme kadar açıklamaktadır. Her aşamada, insanlar daha sonra işleyen ve daha fazla büyümeyi etkileyen gelişimsel bir çatışma ile karşı karşıyadır.
Diğer birçok gelişimsel teorinin aksine, Erik Erikson’un psikososyal teorisi, tüm yaşam boyu gelişim üzerine odaklanmaktadır. Çocuklar ve yetişkinler her aşamada, önemli bir dönüm noktası olarak hizmet eden gelişimsel bir krizle karşı karşıyadır. Her aşamanın zorluklarını başarıyla yöneterek yaşam boyu psikolojik bir erdemin ortaya çıkmasına neden olur.
Davranışçı Çocuk Gelişimi Kuramlar
Yirminci yüzyılın ilk yarısında, davranışçılık olarak bilinen yeni bir düşünce okulu, psikoloji içinde baskın bir güç haline geldi. Davranışçılar, psikolojinin daha bilimsel bir disiplin olmak için sadece gözlemlenebilir ve ölçülebilir davranışlara odaklanması gerektiğine inanıyordu.
Davranışsal bakış açısına göre, tüm insan davranışları çevresel etkiler açısından tanımlanabilir. John B. Watson ve BF Skinner gibi bazı davranışçılar, öğrenmenin yalnızca örgütlenme ve pekiştirme süreçleriyle gerçekleştiğinde ısrar ettiler. Çocuk gelişimi ile ilgili davranış teorileri, çevresel etkileşimin davranışları nasıl etkilediğine odaklanır ve John B. Watson, Ivan Pavlov ve BF Skinner gibi kuramcıların teorilerine dayanır. Bu teoriler sadece gözlemlenebilir davranışlarla ilgilidir. Gelişim sürecinde ödüller, cezalar, uyaranlar ve etki-tepki olarak kabul edilir.
Bu teori, diğer çocuk gelişimi teorilerinden önemli ölçüde farklıdır, çünkü içsel düşüncelere veya duygulara hiçbir önem vermez. Bunun yerine, deneyimin kişinin kim olduğunu nasıl şekillendirdiğine odaklanır. Bu yaklaşımdan kalkınma için ortaya çıkan üç önemli öğrenme türü vardır. Klasik öğrenme, edimsel öğrenme ve sosyal öğrenme.
Piaget’in Bilişsel Gelişim Kuramı
Bilişsel teori, bir kişinin düşünce süreçlerinin gelişimi ile ilgilidir. Ayrıca bu düşünce süreçlerinin kişinin dünyayı nasıl anladığını, etkileşimde bulunduğunu ve etkilendiğine bakar. Piaget’in fikirleri çocuk gelişimi hakkında ne düşünüldüğü konusunda devrim yaratmıştır ve Piaget “Çocuklar yetişkinlerden farklı düşünüyorlar.” demiştir.
Piaget daha sonra çocukların entelektüel gelişiminin adımlarını ve sırasını açıklamak için bilişsel gelişim teorisini önermiştir. Piaget’in dört aşama gelişimi şu şekildedir;
Sensorimotor Aşama: Bir bebeğin dünya hakkındaki bilgisinin, onun duyusal algıları ve motor aktiviteleri ile sınırlı olduğu, doğum ve iki yaş arasındaki bir süredir. Davranışlar, duyusal uyaranların neden olduğu basit motor tepkileriyle sınırlıdır.
Ön Hazırlık Aşaması: Bir çocuğun dilini öğrenmeye başladığı 2 ile 6 yaş arası dönemdir. Bu aşamada çocuklar, henüz somut mantığı anlamayıp bilgiyi zihinsel olarak manipüle edemezler ve başkalarının bakış açısını alamazlar.
Somut Operasyonel Aşama: Çocukların zihinsel operasyonları daha iyi anlayabildikleri 7-11 yaş arası bir dönemdir. Çocuklar somut olaylar hakkında mantıklı düşünmeye başlarlar, ancak soyut ya da varsayımsal kavramları anlamada zorluk çekerler.
Formal Operasyonel Aşama: İnsanlar soyut kavramlar hakkında düşünme yeteneğini geliştirdiklerinde yaşları 12 ile yetişkinlik arasındaki dönemdir. Mantıksal düşünce, tümdengelimle akıl yürütme ve sistematik planlama gibi beceriler de bu aşamada ortaya çıkar.
Bowlby’nin Ekleme Kuramı
Bowlby, bakıcılar ile erken ilişkilerin çocuk gelişiminde önemli bir rol oynadığına ve yaşam boyunca sosyal ilişkileri etkilemeye devam ettiğine inanıyordu.
Bowlby’nin bağlanma teorisi, çocukların doğuştan donanımları oluşturma ihtiyacıyla doğduklarını öne sürer. Bu tür donanımlar, çocuğun bakım ve koruma almasını sağlayarak hayatta kalmalarına yardımcı olur. Sadece bu da değil, bu bağlar açık davranışsal ve motivasyonel kalıplarla karakterize edilir. Başka bir deyişle hem çocuklar hem de bakıcılar, yakınlığı sağlamak için tasarlanmış davranışlarda bulunurlar. Çocuklar, güvenli bir sığınak ve keşif için güvenli bir ortam sağlayan, yakınlarını örnek almaya ve bakıcılarına bağlı olmaya çalışmaktadır.
Araştırmacılar ayrıca Bowlby’nin orijinal çalışmasının yanı sıra bu çalışmayı genişletmiş ve bir dizi farklı bağlanma stilinin var olduğunu öne sürmüşlerdir. Tutarlı destek ve bakım alan çocukların güvenli bir bağlanma stili geliştirmesi daha olasıdır; ancak daha az güvenilir bakım alan kişiler; kararsız, sakıncalı veya düzensiz bir stil geliştirebilirler.
Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı
Sosyal öğrenme teorisi psikolog Albert Bandura’nın çalışmalarına dayanır. Bandura, çevre ve pekiştirme sürecinin tüm insan öğrenimini yeterince açıklayamayacağına inanıyordu.
Sosyal öğrenme teorisine göre davranışlar, gözlem ve modelleme yoluyla öğrenilebilir. Ebeveynler ve akranlar dahil başkalarının eylemlerini gözlemleyerek, çocuklar yeni beceriler geliştirir ve yeni bilgiler edinir.
Bandura’nın çocuk gelişimi teorisi, gözlemin öğrenmede kritik bir rol oynadığını, ancak bu gözlemin mutlaka bir canlı modelin izlenme biçimini alması gerekmediğini ileri sürer. Bunun yerine, insanlar, bir davranışın nasıl yapılacağını kitaplarda ya da filmlerde gerçek ya da kurgusal karakterlerin sergilendiği davranışları gözlemleyerek sözlü talimatlar dinleyerek öğrenebilirler.
Vygotsky’nin Sosyokültürel Teorisi
Lev Vygotsky, özellikle eğitim alanında çok etkili olmaya devam eden bir seminal öğrenme teorisi önermiştir. Vygotsky Piaget gibi, çocukların aktif olarak ve uygulamalı deneyimler yoluyla öğrendiklerine inanıyordu. Onun sosyo-kültürel teorisi; ebeveynler, bakıcılar, akranlar ve genel olarak kültür düzeyi yüksek kişilerin fonksiyonlarının çocuğun gelişiminde etkili olduğunu ileri sürüyordu.
Vygotsky’ye görüşüne göre öğrenme, doğal ve sosyal bir süreçtir. Başkalarıyla etkileşime geçerek öğrenme, bireyin dünyayı anlamasına entegre olur. Bu çocuk gelişimi teorisi, bir kişinin yardımla neler yapabileceği ile kendi başına ne yapabileceği arasındaki boşluk olan proksimal gelişim, yani bölgesi kavramını da ortaya koyar. Bu kuram; daha bilgili başkalarının da yardımıyla, insanların yeteneklerini ve anlayış kapsamını kademeli olarak öğrenip yükseltebilmesidir.
Görülebildiği gibi psikolojinin en iyi bilinen teorisyenleri, çocuk gelişiminin farklı yönlerini keşfetmeye ve açıklamaya yardımcı olacak teoriler geliştirmiştir. Bütün bu teorilerin tümü bugün tam olarak kabul edilmese de hepsinin çocuk gelişimi anlayışımız üzerinde önemli bir etkisi vardır. Günümüzde çağdaş psikologlar, çocukların nasıl büyüdüklerini, davrandıklarını ve düşündüklerini anlamak için sıklıkla çeşitli teori ve bakış açıları geliştirirler.
Bu teoriler, çocuk gelişimi hakkında farklı düşünme yöntemlerinden sadece birkaçını temsil eder. Gerçekte, çocukların çocukluk döneminde nasıl değiştiklerini ve büyüdüklerini tam olarak anlamak, fiziksel ve psikolojik büyümeyi etkileyen birçok farklı faktöre bakmayı gerektirir. Genler, çevre ve bu iki güç arasındaki etkileşimler çocukların fiziksel ve zihinsel olarak nasıl büyüdüklerini belirler.
Kaynakça:
Berk, LE. Çocuk Geliþimi . 8. ed. ABD: Pearson Education, Inc; 2009.
Shute, RH ve Slee, PT. Çocuk Gelişimi Kuramları ve Eleştirel Perspektifler, İkinci Baskı . New York: Routledge; 2015.
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu