1 POSTMODERNİZME (ISRARLA) HAYIR: Felsefe ve Politikada Kurgusökümün 1 Hezeyanları Emrah Göker (Marksizm ve Gelecek, Yaz 1998) Sana 'Gerçek benim dışımdadır" diyen sapkına Yaradan Söylemin adıyla şöyle de: 'Kainatın bütün kurguları şahidim olsun ki, metnin dışın-da bir şey yoktur.' Postmodern Ahit (IV. Bap-12) İlksöz Son yıldır, dört bir yanda ölüm ilanları yayımlanıyor, bizler de cenazelere çağrılıyoruz: "İdeoloji'nin naaşı kabrine indirilirken gözyaşlanmızı tutamıyor, "tarihin o hazin ve kederli "son'unu boynumuzu bükerek izliyor, "toplumsal'ın ve "toplumbilimin mezarına çiçekler koyuyor, "yazar"ın tabutu postmodern omuzlarda götürülürken garip bir burukluk hissediyoruz. Ya da, daha doğrusu, birileri bizimle kafa buluyor. 1909'da, fütürist akımın öncüsü Marinetti, Fütürist Manifestoda şöyle yazıyordu: "Çalışmaya, zevke, isyana dalmış dev kala-balıkların şarkısını söyleyeceğiz: Modern büyük şehirlerde, devrimin rengarenk ve çoksesli dalgalarının şarkısını söyleyeceğiz. Gece tersanelerden yükselen tangırtıların ve sıcağın, vahşi yılanlar gibi kıvrılarak yükselen dumanların içinde parıldayan limanların şarkısını söyleyeceğiz, ve gökteki duman izlerinin dağınık sicimleriyle bulutlara asılmış fabrikaların şarkısını" (alıntılayan Rawson 1976: 245). Ne gariptir ki, neredeyse bir asır sonra postmodernistler repertuarlarını pek geliştirememiş gözüküyorlar. Jean-Francois Lyotard enformatik alanındaki son teknolojik gelişmelerin "merkezi iktidar ve denetimin baskıcı uygulamalarını eriteceğini", bilgi ağları yetkinleştikçe insanların 'mutlak meşrulaştırıcı sonuçlara" artık ihtiyaçlarının kalmayacağını söylerken tanıdık bir melodi mırıldanıyor. Çeliğe, fabrikaya, düzenlenen zaman akışına, çalışmaya karnaval coşkusu yükleyen fütürizmin 1920lerde İtalyan faşizminin ayakları dibine serdiği halı, yıllar sonra postmodern şüpheciler tarafından kullanılıyor: Simulasyona, metinselliğe, otomasyona, esnek üretime düzülen methiyeler2 neo-pragmatist, neo-liberal bir kapitalist hükümranlığı meşrulaştırıyor gibiler. İnsanın aklına şu tanıdık soru geliyor: Biz bu filmi görmüş müydük? 1 Yazı boyunca "kurgusöküm" sözcüğü Türkçe'ye "yapısöküm", "yapıbozum" veya "yapıçözüm" diye de çevrilen deconstructîon karşılık gelmektedir. 2 Burada yanlış anlaşılmalara yol açmamak için hemen şunu teslim etmek gerekir ki benzer kavramları kullanan bütün modernizm eleştirmenleri global kapitalizme "methiye" düzmezler. Bu yazıda, doğrudan olmasa da, eleştirilerinin kısırlığı ve çarpıklığı nedeniyle dolaylı yoldan konformist bir konum işgal eden "post" fikirler eleştirilecek. Öte yandan, örneğin Richard Rorty gibi bir yeni-faydacı (neo-pragmatist) liberalizmi olumlar, Daniel Bell veya Francis Fukuyama gibi yeni-sağ düşünürleri Yeni Dünya Düzeni'ni ayakta alkışlarlar. Ben Bell ve Fukuyama gibilerini buradaki tartışma dışında bırakırken Rorty'yi kurgusökümle olan ilişkisi nedeniyle eleştirime dahil ediyorum.
2 Başlangıç: Tükenen Bir Paradigmanın Kıskacında Felsefe ve Politika Bu makalede "postmodern zamanlar"da sosyolojik bilgi üretme pratiğinin ve (temel olarak) Batı akademilerinden çıkan "çözüm"lerin sorunlarını araştırırken bu zamanların ne kadar postmodern olduğunu sorgulayacağım. 3 Gerek "postmodernistler" kategorisi, gerek "postmodernizm" kategorisiyle çerçeve içine sadece belli yaklaşımları alıyorum. Yazıda takip edeceğim patika, önce "post" düşünürlerin felsefi ve sosyolojik duruşlarını sorunsallaştıracak, ikinci bölümde ise bu "post" duruşun politika alanındaki görünümlerini/iddialarını konu edineceğim. Önce belirtmeliyim ki felsefi bağlamda, Jacques Derrida'nın ele alacağım kurgusöküm kavramıyla "postmodernist" çözümlemelerin aynı kefeye konmaması gerektiğini düşünüyorum. Christopher Norris'i (1982; 1987; 1989; 1990) takiben, postmodernizmin pek çok argümanının son derece hastalıklı bir kurgusöküm yorumundan kaynaklandığını göstermeye çalışacağım. Bu Derridayı aklama çabası, ilk bakışta marksizmin içinden değilmiş gibi gözükebilir, ancak "Derridacı" bir duruşu sorunsallaştırmak için de bu duruşun ne olduğunu formüle etmek gerekiyor. Öte yandan, siyasi bağlamda, kurgusökümü doğru biçimde kullanarak 4 oluşturulmuş çözümlemelerin -bu yazıda ağırlıklı olarak Laclau ve Mouffe'un çözümlemelerinin- kurgusökümûn kendisine has sorunlan nedeniyle çürük olduğunu göstermeye çalışacağım. Postmodernizme karşı marksist bir duruş arayışı içinde hep kafamı kurcalamış olan bir şeye bana mantıklı gibi görünen cevabı kısa bir kitap eleştirisi yazısında Callinicos ta (1995) buldum: Callinicos postmodernizmi Kuhngil bir "olağan bilim" olarak okumayı öneriyordu. Hatırlatalım: Thomas Kuhn, bilimsel devrimleri inceleyen ve yıllarca yoğun tartışmalara neden olan The Structure of Scientifîc Revolutions (1970) adlı eserinde5 iki temel kavram kullandı: "paradigma" ve "olağan bilim". Buna göre kısaca, bir bilim adamlan ve kadınlan cemaati bir bilimsel kriz ve tıkanma anına ya da evresine kadar belli, üzerinde uzlaşılmış, önsel olarak kabullenilmiş bir önermeler, deneyler, yöntemler, geçici doğrular setinden, yani "paradigma"dan yararlanarak bilim yaparlar. Bu çerçeve içinde tanımlanan "olağan bilim", devrim noktasına dek, cemaatte köklü sapkınlıklar olmadan kendi ilgisine yönelik bilmecelerle uğraşır. Kuhn'un ağırlıklı olarak doğa bilimlerinden giderek yaptığı çözümlemeyi sosyal bilimlere taşırsak, 6 bugün birbiriyle boğazlaşan paradigmalann en arsızının postmodernizm olduğunu düşünüyorum; Dünya çapında yüzbin-lerce akademisyen bu paradigmanın diliyle konuşuyor ve yazıyor, ve maalesef azımsanmayacak bir kısmı -hele Türkiye örneğinde çoğu-, yeni bir şey üretmeden, kullanılan pek çok kavramdan asla kuşku duymadan sosyal bilimleri bir krizin eşiğine götürüyor. Bugün, Türkiye sosyal bilimi için konuşursak, sınıf analizini bir yana bırakın, "söylem le yatıp "metin le kalkan, "büyük anlatılar" diye 3 Yani, modernliğin sonu olarak, genel olarak bir "son"un ardından gelen "durum" olarak; içinden herhangi bir devrimci kalkışmayla çıkılması imkansız görülen bir kapitalist evre; şüpheci, nihilist, kaderci, görelilikçi bir epistemoloji ve ontoloji olarak "postmodernlik"i reddediyorum. 4 Burada "doğruluğu bizzat Derrida'nın onayını almak anlamında kullanıyorum, nitekim bir konferansta yaptığı konuşmada Derrida, Laclau'nun kurgusöküm yorumlarının hepsine katıldığını belirtir (Derrida 1996: 83). 5 Kitap Bilimsel Devrimlerin Yapısı başlığıyla Türkçe'ye de çevrildi. 6 Bunu yaparken, Kuhn'un savlarıyla topyekün bir uzlaşmaya gitmiyor, kitabının bilim tarihi literatürü içinde aldığı sayısız eleştiriyi tartışma dışı bırakıyorum.
3 burun kıvırıp geniş ölçekli kuramsal çabalara (açıklamaya ve bilmeye) prim vermeyen, tamamen "mikro" düzeyde çözümlemeler yapmaya meyilli bir paradigma pek revaçta. Bir krizin yaklaşması aslında iyi bir şey. Sosyal bilimlerde bir devrim yapılması, yüzyıllardır birbirinden kopuk olan ve bilgi üretme pratikleri giderek daha sık postmodern aşağılamalara maruz kalan disiplinlerin birleştirilmesine girişilebilir. İyi olmayan şey ise 90'larda postmodernizmin gurularının rahlelerinden geçtikleri "eski tüfekleri" keyiflerince yorumlamaları, bozmaları, ve toplumsal eleştiriyi içeriksizleştirmekte ortak bir zeminde buluşmaları. Hem kafalarında "daha iyi bir dünya" tahayyülleri taşıyan devrimcilerin, hem de "bu kokuşmuş dünyayı" açıklamaya çalışan sosyal bilimcilerin (ki bu iki kategori sık sık örtüşür) bu kriz ortamında yapmaları gereken unutturulmaya çalışılanları hatırlatmak olmalıdır. Bu yapılırken de, ister marksist siyasi stratejilerin gözden geçirilmesinde olsun, ister sosyal bilimlerin yeniden inşasında olsun, "post" eleştiriler "saçmalamışlar canım" diyerek bir kenara atılmamalıdır. Bugün, Laclau'yu ya da Castoriadis'i okuduktan sonra hiç bir şey olmamış gibi davranamayız sanırım. Ancak, "bir şeyler olmuş gibi davranmak" da yeni-liberalizmin "çoğul kimlikler", "anayasal yurttaşlık", "radikal demokrasi" gibi öğretilerini post-yapısalcı jargonla yoğurup Marx'la (ve "sınıfla) polemiğe girmeyi kapitalist dünya sistemiyle hesaplaşmaktan daha fazla önemsemek demek olmamalıdır. Eğer, postmodern paradigmanın sloganlaştırdığı gibi, tüm yorumlar yanlış yorumsa, eğer metnin içindeki dil oyunlan o metinden istediğimiz anlamı çıkarmamıza izin veriyorsa (ki hemen altını çizeyim, bu kurgusökümün okuyucu-merkezli, doğru olmayan, ama fazlasıyla yaygın bir yorumudur), o zaman yönteme ve yapıcı, ussal eleştiriye şımankça omuz silkebiliriz: "Sahada bilgi toplamak ve istatistikle çözümlemek mi? Modernist ayinler sadece!" Bu makalede bütün "post" düşünceyle hesaplaşmam mümkün değil, öyle bir iddiam da yok zaten. Seçici davranarak Jacques Derrida'nın Batı metafiziği eleştirisi ve kurgusöküm kav-ramlaştırmasıyla başlayacağım. Kurgusöküm üzerinden yine seçici davranarak ele alacağım faydacı ve nihilist sapmalara işaret edeceğim. Akabinde postmodernizmi reddeden bir kurgusöküm-cü duruşun marksist bir bakıştan eleştirisini yapmaya çalışacağım. İlk bölümde "ben" demekten, özneyi ve konum almayı savunmaktan çekinmeyen bir bilgi üretme pratiğinin yanında durmaya, ikinci bölümde de kurgusökümün siyasi anlamlannı ve politika alanında önerdiği olanakları eleştirmeye gayret edeceğim. I. Kurgusökümün Düşünsel Macerasına Giriş Derrida'nın her fırsatta vurguladığı gibi kurgusöküm yıkım değildir, kurgusöküm bir yöntem de değildir 7. Her şeyden önce bu iki nokta çok önemli, çünkü Amerikan yazınsal eleştiri alanını işgal eden kurgusöküm mekanik bir yönteme indirgenmiş ve 7 Burada Derrida'nın düşüncelerini aktarırken Norris'in kitaplarından -özellikle Morris (1982)- ve Kamuf tan (1991) yararlandım.
4 Derrida'nın tüm projesinin merkezinde yer alan 'mednsellik" kavramı, yani düz anlamıyla değil de geneueştirllmiş anlamıyla "yazma" pratiğinin tüm toplumsal dinamikleri 'okumada' kullanılması, sadece edebiyat metinlerinin "okunması;, la' sınırlı kalmıştır. Öyle ki Amerikan kurgusökümünden belki de Derrida'dan etkilendiğinden çok daha fazla etkilenen Baudrillard gibi bir isim, tüm toplumsal ilişkiler alanını, sınıf mücadelelerini kültürel ve ekonomik bütün üretim süreçlerini kelimeler, simgeler, işaretlerle eşitler ve kendi hipergerçeklik alanında kaybolur. Baudrillard'a az sonra döneceğiz. Gasche nin de (1994) belirttiği gibi, sorun, Derridacı bir konumdan bakıldığında tabii, her söylem türünü, her ilişkiyi bir metin, bir "edebiyat" biçimi olarak görme yanlışında ortaya çıkmaktadır (24). Metin olarak çözümlemeye alınacak ve kurgusöküme uğratılacak olan, bir kültürel ya da ekonomik üretim ediminin ürününün, bir ilişkinin, bir kurumun, hatta bir sınıfın "temsiliyet koşullandır", onlara atfedilen "metafizik" bulunuş halinin kökleridir. Öte yandan kurgusökümü yıkım olarak algılayan yeni-şûpheci, nihilist düşünürler de, basitçe söylersek, Derrida felsefesinin "maksatlanna" kör kalırlar. Örneğin Rorty'nin postmodern liberal demokrasi projesi ve bunun arkasındaki faydacı felsefe kurgusökümü benimserken onun Aydınlanma ve ilerlemeye yaptığı eleştiriyi Yeni Dünya Düzeni adına alkışlar ve Derrida'nın anti-kapitalist siyasi tutumuna soğuk bakar. Başka bir çizgide, kurgusökümün Türkiye'de İslamcı aydınlar tarafından kullanılmaya çalışılması da büyük bir aymazlık, maksatlı bir Makyavelizm örneğidir. Kemalist modernlik projesinin metinlerine postmodern araçlarla yönelen İslamcı intelligentsia asla arkasını dönüp aynı araçlarla kendilerini kuran o dev İslamiyet ideolojisine bakmaz. Zaten ne de olsa, bu türden bir düşünce pratiği herşeyin herşey kadar doğru olduğu postmodern bir dünyanın normudur. Kurgusöküm stratejisi, genel hatlanyla Derrida'nın çifte hareket diye tabir ettiği yaklaşımla açıklanabilir. Buna göre Batı metafiziği, ki Aristoteles'ten Descartes'a, Leibniz'den Marala ve günümüze uzanan bir çizgidir, öteden beri bulunuşa mutlak bir gerçeklik atfetmekte, ve dünyayı açıklamada kullandığı kavram ve kategorileri ikili karşıtlıklar halinde kurmaktadır. Derrida'nın kurgusökümle okuduğu en temel metinlerden biri Descartes'ın o ünlü "düşünüyorum, öyleyse varım" önermesiyle ilgili olandır. Buraca Descartes herşeyden şüphe ederek başlar, ve kendi varlığından emin olduğu kararına vararak düşünen benin hakikatine ulaşır. Derrida'ya göre ise dünyanın bilgisini üretme, hakikatini anlama, onu bilme iddiasında bulunan bütüncül bir 'ben", bir kendinde-şey olarak "özne" tarih içinde sabitemesi imkansız bir kurgudur. Bu metafizik kabul sadece tarih-dışı, zaman-ötesi, idealist bir Kartezyen özne için değil, tarih içinde, toplumsal dönüşümler sonucu, sinıf mücadelelerinin çetinliği içinde biçimlenmiş marksist özneler için de geçerlidir Derrida'nın eleştirisinde. Buradan hareketle "felsefe yapan özne"nin kurduğu tüm diğer ikili karşıtlıkların kurgulan da sökülür. Derrida okunması büyük bir çaba ve dikkat gerektiren o zor yazılannda ruh/beden, anlam/biçim, aşkın/görgül gibi birçok karşıtlığı sorunsallaştınr. Ben burada sadece o ünlü söz/yazı karşıtlığım ele alarak Derrida'nın kurgusökümü nasıl kullandığını göstermeye çalışacağım.
5 Çifte hareketin nerede başlatıldığına gelelim. İlk adımında söz ve yazı arasında Batı metafiziğinin kurduğu karşıtlık tersine çevrilir. Dil konusunda Derrida, Ferdinand de Saussure'ün bıraktığı noktadan devam eder. Buna göre dil, anlamların farklılaşmasından oluşan bir örüntüdür. Bu örüntüde anlam, gösteren (yani telaffuz edilen ya da yazılan kelime) ve gösterilen (yani kelimenin işaret ettiği kavram ya da nesne) arasındaki tamamen keyfi ilişkiden ortaya çıkar. Yani Saussure "ağaç" denen nesneyi göstermek için kullandığımız dört sesten oluşan sözcüğün yerine herhangi birinin de getirilebileceğini söyler. Ancak Derrida Saussure'ü konuşmayı/sözü, yazıdan ayncalıklı bir konuma oturttuğu için eleştirir. Derrida'ya göre o, dilbilimin nesnesinin konuşulanlardan ibaret olduğunu sanmış, yazıyı konuşmanın grafik olarak temsil edilmesi olarak kavramlaştırmıştır. Yazı, Batı metafiziğine göre konuşmada canlı olarak bulunan "yazar"ı sunamaz okuyucuya, o yüzden gerçekliğin sözden daha "eksik" bir tasviridir. Derrida önce bu karşıtlığı tersine çevirir: Dil, söz, yazı üçlüsünü yeniden kavramlaştırarak genelleştirilmiş yazı, vokal yazı ve grafik yazı üçlüsünü önerir. Kurgusökümün ikinci adımında Derrida ikinci ve daha aşağı konuma itilen yazının yüzyılların içindeki macerasını anlatır, ve aslında sözün de yazının da "gerçek" olan hakkında bir aktarım yaparken eşit konumda olduklannı gösterir. "Gerçek"in temsiliyetinde yazı ve konuşma birbirlerinden daha üstün değildirler. Bu noktada felsefenin konuşmayı hakiki bilgiye varmanın en güçlü aracı olarak gördüğünü, yalanlardan, çarpıtmalardan ve yoğun retorikten ibaret olarak görülen edebiyatın ise ikinci plana itildiğini anlatır Derrida. Batı metafiziği felsefenin sözde üstünlüğü üzerinde yapılanmıştır. Halbuki felsefe de kaçınılmaz olarak retoriğin içindedir. İşte kurgusökümün hezeyanları da felsefenin oturduğu o ihtişamlı tahtın yerine Derrida tarafından ahşap bir taburenin konmasıyla başlar (belki Derrida olacakları tahmin edememiştir): Kralın da sıradan bir insancık olduğunu, şeceresinin hiç de öyle tanrısal olmadığını anlayan şüpheciler, faydacılar, yeni-sağ ideologları vs. yağma için saraya doluşurlar. Burada sorun Derrida'nın felsefenin ayncalıklarını sarsması değil. Sorun, onun stratejisini yöntemleştiren, daha sonra da dogmatikleştiren bir kısım Amerikalı ve Fransız post-düşünürlerin (ki modayı belirleyen isimlerdir çoğu) bütün açıklama ve bilgi üretme pratikleri arasındaki aynmlan eritip usun dünyanın gidişatına karşı alacağı herhangi bir tavn felsefelerinin dışına atmaları. Felsefenin de diğer yazma biçimlerinden farksız bir biçim olduğu inancı8, 80 li ve 90 lı yılların sosyal biliminin kurama olan "güvensizliğini" beraberinde getiriyor. Derrida, belki de, Batı düşünce sistemlerinin ta köklerinde yaptığı derin kazılardan elde ettiği bulguları kendine özgü, şiirsel, retorik dolu bir felsefi dille okura aktardığı için, ya da belki de kendi felsefesinin "uçlan" siyasi anlamda her tarafa çekişebilmek anlamında fazlasıyla "açık" olduğu için, derdini tam anlatamadı. Derrida'ya bir daha döneceğim. Gelelim Mösyö Baudrillard'a. 8 Bunun için özellikle Norris (1989) ve Derrida (1996) incelenebilir.
6 Jean Baudrillard ve Hisseli Harikalar Kumpanyası Dünyamız Baudrillard'a göre, 1) artık hakikatin kurgusal, retorik, hayali bir inşa olduğu gösterildiğinden kuram gereksiz bir girişimdir, 2) bu bizi herhangi bir usçu tartışma, ya da ideoloji eleştirisi yapmaktan alıkoyan, 3) ve böylece mistikleşmiş, bozundurulmuş ideolojik temsiliyet ile "gerçek" arasında bir aynm yapmak saçmalık demek olur (Norris 1990: 171). Baudrillard'ın "postmodern" bir "hipergerçeklik" dünyasında yaşadığımıza olan inancı tamdır, buna göre bizlerin "hakikat" ve "gerçek" dediği şey, medya ve benzeri geri-besleme mekanizmalarının döngüsel imge üretimleri ile belirleniyor. Etrafta gördüklerimiz, bizlere anlatılanlar, okuduklanmız, yani algılanmıza temas eden herşey bir simulasyon, benzeşlerin (yani simulacrumların, yani tekrarların) bir ürünü. Öyle ki, tüm imgeler dört evreden geçiyorlar: 1) İmge öncelikle temel gerçekliğin yansıması. 2) Sonra bu gerçekliği saptınyor ve maskeliyor. 3) Ardından temel gerçekliğin yokluğunu da maskeliyor. 4) Nihayet imge saf benzeş haline geliyor, artık hiçbir gerçeklikle ilişkisi kalmıyor (Bogard 1990: 7). Böylece temsiliyet ikinci ve üçüncü derece benzeşlerle yapılır hale geliyor. Artık sorunumuz gerçekliğin yanlış (ne kadar modernist bir laf!) temsil edilmesi, bununla ilintili olarak ideoloji değil, sorunumuz (sosyolojinin vefaündan sonra sorunumuz kalmışsa tabii) gerçeğin artık gerçek olmadığı (ya da gerçeğin fazlasıyla "gerçek" olduğu, yani "hipergerçek" olduğu). Özetle artık yanlışı doğrudan ayıran hiç bir argüman, kapitalizmin eleştirisi de dahil olmak üzere, tutarlı ve geçerli olamaz. Algımıza çarpan ikinci ve üçüncü el benzeşler yüzünden bizim dışımızda olup biten, değişen, bulunan bir gerçeklik nesnesinden bahsedemiyoruz. Böylece "oralarda" yanlış giden bir şeylerin olduğu, insanlığı mahveden bu sürece müdahale etmenin gerekliliği, hatta bu tip bir müdahalenin imkanlılığı tamamen tartışma dışı. Aslında Baudrillard'da ağır bir tüketim toplumu, metalaşma, yabancılaşma, kapitalizm eleştirisi bulunur, ama onun doğrusunu ortaya koymaktan kaçındığı için radikal olarak yanlışlamadığı sisteme karşı önerdiği en "devrimci' eylem düzene karşı vurdumduymazlık, boşvermişlik, kaderciliktir. Ucuna dek zorladığı "metinsellik" ve "sözcüklerin serbest oyunu" kavramlan bu postmodern Evliya Çelebi'nin Amerika başlıklı seyahatnamesinde onu iyice absürd yerlere götürür. Arthur Vidichin (1991) kitabı incelediği makalesinde işaret ettiği gibi: Birleşik Devletlerin tamamını bomboş bir çöl metaforuna dönüştürerek Baudrillard'ın Amerikstsı, fabrikaları, mahkeme salonlarını, borsa merkezlerini, hapisaneleri, kitapları, aydınları, üniversiteleri, futbolu ya da beyzbolu, alt sınıfları, üst sınıflan ve dilencileri dışarıda bırakır. Bu Amerika özgül bireyleri de içermemektedir, sadece ne idüğü belirsiz bir suratlar topluluğu vardır. Onunki tüm ilgisini yoğunlaştırdığı benzeşler ile görülebilecek tekrenkli bir Amerika bileşiğidir. (137) Baudrillard çok Hollyvvood filmi seyretmiş gibidir, gerçek stüdyolarla karşılaşınca çok bozulur: "Aslında size stüdyolarda sunulan bozundurulmuş bir sinematografik gözbağı, sahtekarlık, aynen Disneyland'da görülenin imgelem dünyasının bir parodisi olması gibi. Yıldızlann ve imajlann rüküş çağı, kalabalığın kendilerini fazla
7 hayal kırıklığına uğramış hissetmemek için aldanmış göründüğü birkaç yapay fırtına efektine, titrek sahte binalara ve çocuksu numaralara indirgenmiş durumda" (Baudrillard 1989: 55-56). Sonra bir sinema salonunun içinden konuşmaya devam ediyor: "Sinema nerede? Dışanda her tarafınızda, tüm şehirde filmlerin ve senaryolann muhteşem, durmadan gösterimi var. Her yerde, bir tek burada değil... Sinema salonunun dışında bile tüm şehrin sinemasal olması Amerikanın en çekici yanlanndan biri" (56). Baudrillard ısrarla yıldızlann ötesindeki bir Amerika'ya inanmak istiyor, Hollywood'un sömürüyle dolu, can sıkıcı günlük çalışma pratikleri, ya da dünya sisteminin kültür endüstrisi sektörüne verdiği hizmetler umurunda bile değil. Baudrillard'ın akademiye sırtını çevirip ölümünü ilan ettiği sosyoloji, bana kalırsa, Bourdieu yü takiben, hem kuran, hem kurulan aktörleri, ve bunların içlerine girdikleri yapılanmış ve yapılayan habitusları araçsal kategoriler olarak kulandığunızda tekrar anlamlı hale gelecektir.9 Artı, Marx ve Engels i izleyen bir kapitalizm eleştirisiyle desteklenen bir bilgi üretme pratiği bize gerçek ve varolan deneyimsel olgular gösterecektir: Kim ne derse desin, eşitsizlik, yoksulluk, yoksunluk, işsizlik, aşm birikimle sefalet arasındaki uçurum, tüm bunlar Baudrillardçı nihilizmin göstergelerin keyfi, temelsiz, sonsuz devridaimi türünden abuklamalarını kuramdan sepetlememizi gerektirir. Ancak heybenizi omuzlayıp Amerikan çöllerinde aydın havası çalmak istiyorsanız, siz bilirsiniz. Arada The Guardian'a Körfez Savaşının asla gerçekleşmediğine dair makaleler yazar,10 ekmek paranızı çıkanr, belki senede bir-iki kez Yeni Yüzyıl tarafından İstanbul'a davet edilirsiniz. Rorty ve Lyotard: Yeni-liberal Postmodernizm Toplumsal alanın tüm koordinatlarını yanlış anlaşılmış bir kurgusökümle ve katıksız "metinsellik" mantığıyla okuyan iki pragmatist daha var: Richard Rorty ve Jean-François Lyotard. Onlann düşünceleri de bir yandan statükocu (yeni-liberal) yananlamlar taşırken öte yandan sosyolojik pratiğin, büyük ölçekli "açıklama"nın imkansızlığına işaret ederler. Rorty'e göre sosyal bilimlerin, bağlantılı olarak felsefenin bize söyleyecek önemli hiç bir şeyi yoktur. Felsefeye açık tutulan tek kapı, gelişen teknoloji insanlığı daha "özgür" kıldıkça, daha eşitlikçi toplumsal yapıların önü açıldıkça insanlara mantıklı, işe yarar telkinler sunmaktır. Norris (1989) Rorty'nin pragmatizmini yeni-liberal serbest pazar söylemine benzetir: Süregiden bir kültürel diyalogun parçası olarak kurulan nosyonlara kuramın karışma, eleştirme, müdahale etme hakkı yoktur. Hakikate dair bir şey söyleme hakkı olmayan kuram, bırakınız yapsınlar mantığını kırıp bir de kültürel bir geleneği ayakta tutan kontrol ve dengelere soyutlamalar kanştırırsa, (Rorty ve burjuvazi tarafından) hiç istenmeyen kopmalar olur (110). 9 Bourdieu'den söz ettlğim yerlerde onun The Logic of Practice (1990) adlı eserinden yararlandım. 10 Bu olayın en güzel yorumunu, söz konusu makaleyle birlikte Norris'te (1992) bulabilirsiniz. Norris'in en çok eleştirdiği nokta Baudrillard'ın CNN ve diğer medya makinelerinin işleyişini benzeşlerle açıklaması değil, emperyalizm ve petrodolar hakkında hiç bir şey söylememesidir.
8 Öte yandan Lyotard, bizlere dinsel eğilimler taşıyan reçeteler sunan tüm siyasi ve bilimsel içerikli büyük anlatıları taviz vermez bir şüphecilikle reddeder. "Postmodern durum"da entelektüel yetkinlik ve hakikat iddiaları imkansız hale gelmiştir. Artık bilginin satışları artırmak ve performans maksimizasyonunu sağlamak için üretildiği bir dünyada kimlere yer olduğunu Lyotard pek güzel açığa vurur: "Eklektizm çağdaş genel kültürün sıfır derecesidir. Reggae dinlenir, bir Western seyredilir, öğle için McDonald's ve akşam için yerel mutfaklar tercih edilir, Tokyo'da Paris parfümü kullanılır ve Hong Kong'da 'retro' elbiseler giyilir. Bilgi, TV oyunlarının konusudur" (Lyotard 1984: 76). Burada Lyotard'ın rahatsız edici pragmatizmi iyice belli oluyor. Alıntıdaki gizli özne kim? Postmodern bir çağ fikri hangi öznenin kurulmasına yardım ediyor? Callinicos'un cevabı çok güzel: "Bu sorunun bariz bir cevabı var. Gelişmiş ekonomilerde bu yüzyılın en önemli toplumsal gelişmelerinden biri üst-seviye beyaz yaka işçilerinin 'yeni orta sınıfının büyümesi oldu" (Callinicos 1989: 162). Yuppilerin, cep telefonlarının, Coca Cola veletlerinin devri. Haşa huzurdan, kesinlikle sınıf çatışmasının şiddetlendiği bir devir değil. Unutun canım şu modernist saçmalıkları!.. Derrida, Dil ve Kurgusökümün Sorunları Tekrar Derrida'ya dönelim. Derrida "genelleştirilmiş yazı" kavramını bir ilginç kavramla, differance11 ile genişletir. Ferdinand de Saussure,12 dildeki anlam dizgelerinin sonsuz olanaklarına işaret ecier, ama aslında bir yapı, bir konsensüs ürünü olarak dilin sınırlarını çizmiştir: Bazı sesler bazı nesnelere atfedilirken gelenekler, uzlaşmalar, tarihsel süreçler etkili olmuştur. Dil, de Saussure'e göre cemaatin ve zamanın içinde zincirlenmiştir. Bir kelimenin anlamı ise hem başka anlamlara benzeyişiyle, nem de başka anlamlardan farklı oluşuyla varolabilir. Derrida da differance ile dildeki farklılıkların hem anlam ayırılıklarıyla (terimin işaret ettiği birinci anlam, differ, farklılık), hem de anlamın sürekli ertelenmesiyle (ikinci anlam, defer, ertelenme) sonsuz bir süreçte olduklanna işaret eder. Böylece herhangi bir anlamın bulunuşuna dair olan doxa ve gösterilene bir gösteren atfedecek "özne'nin varlığına olan inanç sonsuz farklılıklar oyunu içerisinde yanlışlanır. Derrida, de Saussure'ün Batı metafiziği geleneğini sürdürdüğünü düşünmektedir. Halbuki burada Derrida'nın metafizik diye reddettiği Saussure'ün ise şeylerin adlarının onlara içkin olduğunu savunan nominalizme karşı çıkarken savunduğu bir nokta var: Sesle olsun, grafik gösterimle olsun "yazan", gerek edebiyatta, gerek toplumsal ilişkiler alanında metinselliği mümkün kılan, metinlerarası dinamikleri harekete geçiren "özneler" vardır. Bu özneler topluluğunun tarih boyunca yapbkları ve değiştirdikleri uzlaşmalar dil, ya da genelleştirilmiş yazı dediğimiz yapıyı sınırlar. 11 Bu Derrida'nın Fransızca "farklılık" anlamına gelen difference kelimesini değiştirmesiyle ortaya çıkmış, onun "kavram olmayan kavram" dediği bir sözcüktür. Kelimenin yazılışı, Derrida'nın kattığı "a" harfi yüzünden değişirken okunuşu yine aynıdır. Böylece Derrida yazının sözden daha aşağı bir konuma itilmesini eleştirir. Yazının "gerçeği temsiliyet" kabiliyeti sözden ne az ne de fazladır. 12 Bu yazıda Derrida'nın Saussure eleştirisi için Norris'ten (1982: 18-41) yararlandım.
9 Önünde sonunda, anlamın kaynağı ayırt etme sistemidir: Dilin gönderme yapabildiği tüm olgular sonlu bir kategoriler öbeği içinden yapılan seçimlerle mümkün olur (Ellis 1997: 59). Evet, iş kelime yaratmaya gelince imkanlar ve keyfiyet sınırsızdır, ancak Derrida'nın silmekte bu kadar ısrarcı olduğu özneler bu sonsuzluğu etkin bir biçimde basitleştirir, sınırlandırırlar. Derrida'nın felsefesinin en büyük sorunu, bence, materyalist tarih yorumunun araçlarıyla yaklaştığımızda, zaman kategorisinin madde üzerindeki etkilerini, tarih içerisinde tartışılmaz biçimde vücuda gelen düzenlilikleri, nedensellikle açıklanabilir olan olay ve ilişkileri açıklayamamasıdır. Elbette olumsallıklar, rastlantılar, şaşırtıcı çıkışlar görülecektir tarihte, zaten kurgusöküm bir bulunuş içinde sabitlenip mutlaklaştırılan kavramlara, ilk ilke sanrılarına ve tarihe bir erek atfedilmesini eleştirmektedir. Öte yandan bizim dışımızda (ama bizim etkilerimizle) gelişen siyasi, kültürel, ekonomik makro süreçlerin bilinebilirliği post-yapısalcılık tarafından reddedildiğinden siyasi anlamda "zayıf" bir stratejidir kurgusöküm. Buradan hareketle Derrida'nın toplumsal ilişkiler alanına atfen dillendirdiği "metindışı diye bir şey yoktur" önermesi de sorunludur. İki olasılık var: Ya Derrida metnin dışında ontolojik bir "yokluk" varsayıyor, ya da söylem-dışı nesneleri bilebilecek yeteneğimizin olmadığını söylüyor. Eğer ikincisi doğruysa, o zaman Kant ın çizgisinde kalmış oluyor: ding an sich leri, kendinde-şeyleri bilemeyiz, ancak deneyimin temellediği aşkın bir öznellik yapısına içkin olan algı dışavurumlannı bilebiliriz. Derrida'da ding an sichin yerini differance alır (Callinicos 1989: 75-6). Özünde kurgusöküm parazitik bir stratejidir, eleştiri nesnesi olarak kurduğu sistemin içine yerleşir ve o sistemin araçlannı kendisine karşı kullanır. Bir siyasi proje kurmasının beklenemeyeceğini ikinci bölümde göstermeye çalışacağım. Kısaca geçersek, sistem-karşıtı, radikal ve örgütlü bir mücadele için yaptıklarından sorumlu olacak siyasi özneler fikri, Derridacı stratejiye yabancı bir fikirdir. İkincisi, faillerin meçhulleştirildiği kurgusökümcü bir sosyolojik pratik, içinde baskı ve sömürüye yol açan ilişkilerin sınıfsal karakterinin gizlenmesi durumunu barındırır (zaten post-marksizm "sınıf" kategorisini de reddeder). Herşeye rağmen postmodernizmden bağımsız bir Derrida yorumlaması onu nihilist, apolitik, tekbenci olarak okumamalıdır. Derrida her zaman belirli bir dilin kurallan içinde yazdığını, ister istemez Batı, metafiziği ve Aydınlanma geleneği içinde konumlandığını, felsefecinin tek yapabileceğinin kurguya karşı, kurgunun içinden, kurgunun araçlanyla savaşmak olduğunu söyler. Metnin içinden çalışır, eleştiri nesnesinin aşkın ötesine geçmek ve "ilahi" reçeteler vermek gibi niyetleri yoktur. Aslında Norris'e (1992) göre, kurgusöküm mantıksal tartışma protokollerine saygılıdır. Derrida şöyle yazar: "hakikatin değeri nosyonu ve hakikatle ilgili tüm diğer değer nosyonlan benim yazılarımda asla rekabet içinde değillerdir, hakikat kategorisi de metinlerimde yok edilmez, sadece daha güçlü, daha katmanlı bağlamlar tarafından yeniden yazılır" (alıntılayan Norris 1992: 35). Derrida her zaman felsefeyi edebiyat metinlerinden hiç de farkı olmayan bir konuma indirgediği suçlamasına karşı çıkar:
10 Farklı kurgu rejimlerini asimile ettiğimden değil, kurumlan, anayasaları, insan hakları bildirgesini, grameri ya da ceza hukukunu romanlarla bir tuttuğum da yok. Sadece bunlann romansı kurguların ve yalancı icatların varolmasına izin veren ve aynı yapısal iktidara bağımlı olan "doğal gerçeklikler" olmadıklannı hatırlatmak istiyorum. (alıntı s. 37) II. "Bu Kış Hegemonya Gelecek": Post-Marksist Strateji Bu bölümde, ele aldığım "post" eleştirisini politika alanına taşımaya çalışacağım. Felsefe eleştirisinde olduğu gibi tartışmanın sınırlarını çizmek gerekecek: Burada "postmodern politikalar" ile kastettiğim şüpheci postmodernizm (Baudrillard da gördüğümüz türden) değil, olumlayıcı postmodernizm (Rosenau 1992). Yani hem kuramsal pratiklerinde, hem de aktif politikada alternatif dönüşüm projeleri önerenler. Bu kategoriye dahil ettiğim Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe'un postmarksist çizgideki "radikal demokrasi" projesini "olumlayıcı postmodern politika" kategorisine güzel bir örnek kabul ettim. Derrida'nın kurgusöküm stratejisinin politika alanındaki en yetkin kullanımı kanımca bu iki akademisyen tarafından yapılmış, elbette çok derin sorunlar içeren bir proje bu. Tartışmaya girişmeden marksizmden bu çok önemli kopuşu (özellikle Türkiye solu için Laclau ve Mouffe'un metni (1992) bir dönüm noktasıdır) incelerken iki çok kritik noktanın sadece uçlarını açık bırakmakla yetineceğimi belirtmek isterim. Birincisi 21. yüzyılda Marksist dönüşüm projesinin ne anlama geldiği, ikincisi de bununla bağlantılı olarak "yeni toplumsal hareketler"in Marksist kuram ve pratikle ilişkisi. Bunlar ayn bir yazıda tek başlarına ele alınması gereken konular. Neden "Bu Kış Hegemonya Gelecek?" Bunu açmak istiyorum. Hegemonya kavramı, Antonio Gramsci'nin en yetkin olarak sınıf mücadelesi alanına uyarladığı, Laclau ve Mouffe'un (kısaca LM) yeniden ele alarak radikal demokratik projenin göbeğine yerleştirdikleri temel bir kavram. Gramsci, "hegemonya"yı Komünist Partinin hem politika, hem de kültür alanında toplumsal güçlerin nzasını kazanmak, burjuva iktidar üzerinde baskı yaratmak, işçi sınıfı önderliğinde bir cephe oluşturmanın yollannı araştınrken kullandı. Post-marksist stratejide "bu kış hegemonya gelecek" aforizması bir gerilimi anlatıyor: Bir taraftan LM, Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Doğru (1992) adlı bu tartışmaya temel olan kitaplannın hemen girişinde "posttan sonra gelen "marksist'in altını çizerek siyasi renklerini belli ediyorlar (10). Bu, kendilerince sistem karşıtı bir duruşları olduğunu gösteriyor, dahası, radikal demokrasi projesiyle de önerdikleri büyük bir amaç var: halkın demokratik hegemonyası. Ancak öte yandan, bu sefer "post"un altını çizerek metin boyunca yanlış okuduklan bir siyasi geleneği (ve jargonu) reddediyorlar. Metnin sonlarına doğru da "sosyalizm" yerine ikame ettikleri "radikal demokrasi" kavramının nihayetinde sosyalist tasarıyı da içerdiğini iddia ediyorlar. Her kış beklenen sosyalizm hiç gelmeyecek, çünkü artık radikal demokrasi var. Kitap üzerine zamanında çok şey yazıldı, ben burada bunlara ek olarak, Türkiye'de kitap etrafında dönen tartışmalara bakarsak, kurgusöküm etrafında bir şeyler ileri süreceğim. Argümanın geliştirildiği üç ana eksen etrafında eleştirilerimi sunmaya
11 çalışacağım: 1) Post-marksizmin kendinden önceki marksist geleneği yorumlayıp onunla hesaplaşması; 2) Ardından tamamen yenilenen bir siyasi kuramın postyapısalcı/psikanalitik kavramlarla yoğrulması; 3) Son olarak da bu yeni kavramlaştırmalar etrafında önerilen radikal demokrasi projesi. Gelenekle Düello Birinci eksende LM üzerlerinden "özcü", "determinist" ve "ekonomist" marksizmin ölü toprağını silkmek için amansız bir düelloya girişiyorlar. Kuramın tarih içinde girdiği krizleri çok tanınmış Luxemburg, Kautsky, Bernstein, Sorel, Trotsky gibi isimler üzerinden inceliyor, bu arada hegemonya kavramının kuramdaki "yerinden çıkmaları" "dikişlemede" nasıl kullanıldığını, ekonominin belirleyiciliği nosyonunu, göreli özerklik meselesini, sınıf savaşımı ve devrim sorunlannı kurgusökümcü bir yaklaşımla irdeliyorlar. Doğal olarak Derrida'yı çok yakından izleyen bir kurgusöküm stratejisi eleştiri nesnesi olarak ikili karşıtlıklar arayacaktır. Kuşkusuz haklı oldukları yerler olsa bile, tüm eleştirmenlerin de üzerinde anlaştığı gibi LM, inceledikleri karşıtlıkları çoğu kez inşa etmişler, ve sırf bu karşıtlıkları bulabilmek için seçici, eksik bir marksizm okuması yapmışlardır. Geras'ın (1987) işaret ettiği gibi, kurdukları sistem, basit ile karmaşık, kapalı ile açık arasında inşa edilen bir ikilikte, yani marksizmle post-marksizm arasındadır, elbette ikincisinden yana olarak (44). Metafiziğin bataklığına itilen marksizm temel olarak "özcülük" ile suçlanır. Örneğin LM kurgulan sökülecek birer "öz" diye nitelendirdikleri Parti, Sınıf, Devrim, Genel Grev gibi kavramları/nesneleri büyük harfle yazıp tekilleştirerek tarihsel-toplumsal bağlamlanndan, tekabül ettikleri herhangi bir gerçeklik halinden kopartırlar. Marksist kuramın kendi içinde var göstermeye çalıştıkları ikili karşıtlıklar vardır: Tarihsel zorunluluğa tekabül eden alanı genişlettiğimizde sonuç iyi bilinen bir alternatiftir: Ya kapitalizm zorunlu yasaları uyannca proleterleşmeye ve krize götürür, ya da bu zorunlu yasalar bek- -lendiği gibi işlemez... (Laclau ve Mouffe 1992: 21) Öte yandan kendi radikal demokratik kriterlerini ikame edebilmek için vülger bir marksizm ile onun değilini karşı karşıya getirirler: Burada alternatif açıktır: Ya bu çelişkili çoğulluğun ortadan kalkacağını ve mutlak olarak birleşmiş bir işçi sınıfının proleter "tann hükümranlığı" momentinde kendi kendisine karşı saydam hale geleceğini öngören bir tarih teorisine sahip olunur ki bu durumda işçi sınıfının "nesnel çıkarlar"ı ta baştan belirlenebilir; ya da bu teori ve onunla birlikte de failin "nesnel çıkarlarının" bir bütün olarak belirlenmesinde belli özne konumlarına diğerleri karşısında ayncalık tanıyan her türlü temel terk edilir ki bu durumda "nesnel çıkarlar" nosyonu anlamsız hale gelir. (aynı eser, 109)
12 LM un düşüncesine göre tarih yerinden çıkmalar, olumsallıklar, rastlantılar, kararsızlıklar, devamsızlıklardan ibarttir, sabitlemeler asla uzun ömürlü olamazlar ve kimlikler de bu kaotik akışkanlıklardan devamlı değişerek nasiplerini alırlar. Böylece bir "işçi sınıfı" kategorisi dev bir imkansızlıktır, toplumsal dönüşümün ontolojik önceliğe sahip faili olarak düşünülemez. Çünkü bu, sınıf-dışı farklılıkların baskı altına alınması anlamına gelir. Allen Hunter (1988) buna şöyle cevap veriyor: (Laclau ve Mouffe) sadece proletarya kavramına değil, bu kavramın ayrıcalıklı konumunun üzerine kurulduğu tekil bir tarihsei özneye dair Hegelgil varsayımlara da saldırırlar. Yeni toplumsal hareketlerin büyümesi kadar işçi sınıfı politikalarının dramatik gerileyişi de bu görüşün günümüzde ne kadar önemli bir görüş olduğunun altını çizmektedir. Ne var ki, (LM) pratik olanı ontolojik olana indirgiyorlar, "pratik anlamda" ayrıcalıklı öznelerin ortaya çıkabileceği koşulların varoluş ihtimalini reddediyorlar. Özcü, tekil bir öznenin gerekliliğini varsaymakla ortak siyasi eyleme geçmiş insanlar arasındaki tarihsel, geniş ve derin birlik anlarının varlığını tanımak arasında fark vardır. (889) Burada kurgusökümün zaman-madde ilişkisini açıklayamama sorunu tekrar karşımıza çıkıyor. Bugün, açıktır ki kapitalizmin bütün toplumlannda tarih, emekle sermayeyi her zamankinden daha çetin bir biçimde karşı karşıya getirmektedir. Ellen Meiksins Wood'un (1992) gösterdiği gibi LM şu temel fikirleri yanlış olarak Marx a atfederler, ardından da bu tipte önermeler üzerinden özcü ve monist diye tanımladıklan bir marksizm eleştirisine girişirler: 1) Üretici güçler nötrdür ve nötr bir süreç içinde gelişirler. 2) Burjuvazi ve proletarya arasındaki karşıtlık bu gelişme sürecinin yansımasıdır. 3) Proletaryanın tarihsel görevi kapitalizmin geliştirdiği üretim güçlerine el koyup teknolojiyi ve dolayısıyla rejimi buyruk altına almaktır. (66) Açıktır ki Komünist Manifesto dan Kapital in birinci cildine kadar Marx ve Engels in yazdığı bir çok şey üretici güçler hakkındaki bu komik önermeleri yanlışlamaktadır. En basitinden şunu söyleyebiliriz: Sınıfsal sömürü ilişkileriyle ve sınıfsal çıkar uzlaşmalarıyla içice geçen ekonomik alan, asla nötr bir teknolojik buyruk tarafından değil, bizzat bu yoğrulmuş ilişkiler sayesinde vardır. Wood'dan alıntılıyorum: Marx a göre, kesinlikle maddi üretim sınıfsal olarak çarpıtılmış şekillerde örgütlendiği için, ekonomik ilişkiler, aynı zamanda, sadece ekonomik alanda ortaya çıkmakla kalmayıp başka toplumsal alanlarda ve politika arenasında da kendini açığa vuran iktidar, çatışma ve mücadele ilişkileridir. (69) Tarihi "yerinden çıkma" (dislocation) ile açıklayan Laclau, daha sonraki bir derlemede (1990) tarihsel olayların "yerinden çıkma" halinin birbiriyle doğrudan bağlantılı üç farklı boyutta mümkün olduğunu anlatır. Buna göre yerinden çıkma; 1) zamansallığın biçimidir, tekrar ve ardarda gelme sonucu yerini mekansallaşmaya bırakır; 2) olanaklılığın biçimidir, değişimi yöneten bir erek yoktur, olan bir şey bir
13 çok olanak yaratır; 3) özgürlüğün biçimidir, tarihte hiç bir belirlenme yoktur (41-3). Böylece marksizmin karşısına herşeyin mümkün olabileceği idealist bir tarih anlayışı çıkarılır. LM açıkça marksist geleneği işlerine geldiği gibi yorumlamaktadırlar. Best ve Kellner'e (1991) göre de indirgemecilik, özcülük, tarihe erekbilimsel bakış gibi nosyonlar zaten öteden beri marksist külliyat içinde ele alınmış, tartışılmış nosyonlardır. Onlara göre LM'un getirdikleri yegane yenilik marksist bir söylemin dışında bir söylemsel konumdan aynı eleştirileri tekrarlamalarıdır. Yoksa Kursch, Gramsci, Lukâcs gibi isimler İkinci ve Üçüncü Enternasyonallerle temsil edilen marksizme benzer eleştiriler getirirler (201). Söylem analizi ve Post-Marksist Epistemoloji Ele alınması gereken, ve gerçekten çok dolambaçlı yollardan geçen ikinci eksen radikal demokrasinin post-yapısalcı ve kurgusökümsel dilidir. Foucault'nun söylem analizi, Derrida'nın anlatmaya çalıştığım kurgusöküm stratejisi, ve Lacan'ın "ben ve öteki"ne dair psikanalitik çözümlemesi LM'un temel kuramsal araçlan olmuştur. Buna göre, çok genel olarak, sonsuz dil oyunları içinde kimlikleri ve siyasi özne konumlarını inşa eden söylemler çeşitli yerinden çıkmalara, zemin kaymalarına, olumsallıklara tepki olarak yaratılmaktadır. Söylemin içeriğini oluşturan bütün toplumsal ilişkiler sürekli değişime uğramaktadırlar, böylece özcü öznelerden değil sadece sallantılı özne konumlarından bahsedebiliriz. Hunter, önerdikleri söylem analizi için, "toplumsal olguları inceleyebileceğimiz bir yöntem sağlamaz; eğer her şey daimi olarak eklemlenme yoluyla kurulma süreci içinde, farklılaşmamış bir akışsa, o zaman herhangi bir şeyin nasıl olup da höristik olarak daha sabit ya da belirlenmiş sayılacağı açık değildir" (893) diye yazıyor. Bu naif formülasyonlara yöneltilecek eleştirilerden birkaçına değinmek istiyorum. Sorulacak ilk soru öznelerin, nesnelerin, deneyimin, kimliğin, süreçlerin ve mücadelelerin, kısacası herşeyin indirgendiği ve LM tarafından telaffuz edilen "söylemin olanaklılık koşulları" diye bir şeyin mümkün olup olamayacağıdır (Geras 1988: 56). Bu koşullar LM tarafından hiç tanımlanmazken tüm toplumsal ilişkiler bu koşullar üzerinden, yani söylemle tanımlanır. Çok basit bir örmek: Farklılıklar sisteminin ucu açıktır, yani toplumsala dair, kapatmaya yol açacak bir şey söylemek tutarsızlıktır, bu açıklık mantığı içinde "özne" diye bir bulunuş yoktur, söylem tarafından kurulan özne konumları vardır. Bu mantık dizisinin ucundaki açıklık tamamen "söylemin olanaklılık koşulları"nın öyle kıldığı bir durumdur. O zaman, bu koşullar nedir? Nereden gelirler? Sessizlik. Derridacı kurgusöküm, gerçekliğin, bir nesneye söylemin (metnin) içinde yöneldiğimizde (yani onu düşündüğümüzde, onun hakkında konuştuğumuzda, vs.) yaratıldığını söylerken marksist epistemolojinin bahsettiği dünyadan bahsetmemektedir. Kelimeler diyarında praksis yoktur. Hemen akabinde "söylemsel indirgemecilik" diye adlandıracağım bu tutum, tarihe ve siyasi süreçlere atfettiği rastlantısallık yüzünden şuna asla açıklık getiremez: Radikal demokrasi en nihayetinde halk güçlerinin hegemonyası demektir. Bu halk
14 güçleri farklı farklı pratikler ve taşıyıcıların biraradalığından ibarettir. Öyleyse, devlete (ya da baskı güçleri nerede odaklanmışsa oraya) karşı oluşturulacak hegemonya için gerekli eklemlenmeler esnasında merkezi konum alabilecek, öne çıkabilecek taşıyıcılar ve pratikler yok mudur? Post-marksizm, bırakın ekonomik göstergeleri, kültürel, siyasi, her türlü bağlamda hiyerarşisi en bariz siyasi grupları (örneğin, büyük burjuvazi ile lümpenproletarya) aynı düzleme indirir. Öte yandan, söylemsel indirgemecilik, bana gayet söylem-dışı alanlar gibi gelen dünyasisteminin ekonomik mekanizmalannı ve siyasi kurumsallaşma süreçlerini sorunsallaştırmaz. Söylem analizinin eleştirisindeki son nokta farklılıkların (yani farklı kimliklerin, siyasi projelerin, temsiliyetlerin) eklemlenmesinden hegemonyaya varılırken yaratılan korkunç muğlaklıkla ilgili (Geras 1987: 69-72; 1988: 50). Önce tanımları aktaralım, sonra somut bir örnekten giderek postmodern hezeyanın bizi nerelere getirdiğine bakıp gülelim (ya da ağlayalım mı?) Tanımlarda doğrudan Hegemonya ve Sosyalist Stratejiye başvuruyorum: Bu tartışma bağlamında, eklemleyici pratiğin bir sonucu olarak kimlikleri değişecek şekilde öğeler arasında bir ilişki kuran herhangi bir pratiğe eklemlenme diyeceğiz. Eklemleyici pratikten doğan yapılaşmış bütüne söylem diyeceğiz. Bir söylem içinde eklemlenmiş durumda ortaya çıktıkları ölçüde, farklılık konumlarına moment diyeceğiz. Bunun tersine, söylemsel olarak eklemlenmemiş bir farklılığa öge diyeceğiz. (130) Önce, radikal demokrasi mücadelesinde ortaya çıkabilecek hayali bir siyasi durum yaratalım. Diyelim ki, ülke çapında etkililiği olan bir çevreci örgüt var, programı insan-merkezci olsun ve sürdürülebilir kalkınma modellerini savunsun. Yer yer baskı güçlerini karşısına alsın, zaman içinde de, kurama uygun olarak çeşitli eklemlenmeler sonucu değişken kimliklere sahip olmuş olacak. Soldaki gidişatın radikal demokrasiye doğru olduğunu varsayarak, diyelim ki ikinci, ama görece küçük ve zayıf bir örgüt bu çevreci örgüte eklemlenmek istiyor. Bu daha küçük örgüt de evrensel barış ve özgürlük ilkeleri etrafında bir araya gelmiş ve hepsi bir azınlık olan X etnik grubundan insanlar olsunlar. Şimdi, LM'a göre, hegemonyanın kuramcıları oturup düşüneceklerdir: Şu anki söylemimize eklemlenmek isteyen bu minik barışseverler örgütünü nasıl bir entite olarak anlayacağız? Onu eğer bir öge olarak algılar ve eklemlersek söylemimizin dışına çıkmış oluruz, sözkonusu grubun konumunu dışsal ve olumsal olarak anlanz. Aman Tannm! O zaman söylem-dışı bir "öz" kabul etmiş oluruz! Düşünmesi bile korkunç. Öbür taraftan, bu etnik barışseverler grubunu bir moment olarak kurarsak, onlann kimlikleri ve temsil ettikleri herşey, bizim mevcut söylemimizin içinde belirlenmiş olur. Ne var ki, bizim örgüt daha önce banşsever ve X etnik kökeninden gelen bir söylemle eklemlenmediğinden zorunlu olarak söylem-içi ilişkiler tanımlamada devreye girer, bu da... Aman Tanrım! Bu küçük grubun o çok değerli farklılığını yutmak, silmek, bastırmak, bizim söyleme tabi kılmak anlamına gelir!
15 Bu noktada LM tarafından önerilen çıkış yolu, hegemonik formasyonun bileşenlerinin ne öğeler, ne momentler olduğunu, ikisinin ortası bir şey olduğunu söyler. Alıntılarsak: "'Öğelerden momentlere geçiş hiçbir zaman tamamlanamaz. Böylece, eklemleyici pratikleri olanaklı kılan bir no man's land (hiç kimsenin ülkesi) ortaya çıkmaktadır (138). Bunu çevreci örgütün merkez komitesine aktaran teorisyenler yönetim kurulu üyelerinin anlamsız bakışlanyla karşılaşacaklardır herhalde. Çünkü bu aradaki muğlak bölgede istediğiniz gibi davranabilirsiniz: Kurgusökümcü tarih anlayışının "kararlaştırılamazlık anlarında karar lar herhangi bir şekilde verilebilir. Ne de olsa postmodern bir dünyada yaşıyoruz. Ertesi hafta barışsever örgütün temsilcileri yapılacak "ortak platform" mitinginde Nlasyonel Sosyalist sloganlar atmak istediklerini söylerlerse... neyse, daha fazla zorlamayalım, LM'un kuramları "dikiş" tutmuyor. Radikal Demokrasi İnceleyeceğim son eksende, yazarlar kendi alternatiflerini iyice formüle etmektedirler; yani sosyalizmi de içinde eritecek, pragmatizme, neo-liberallere ve tutuculara karşı diş bileyen, özgürleşmenin önünü açacak, radikal çoğulcu demokrasi. Çoğulculuk, LM'ta homojen bir bütünün, tek bir mantığın farklı görünümleri demek değildir. Hiç değilse bu yönüyle burjuva parlamentarizminin tektipleştiriciliğinden farklı olduğu söylenebilir. Her kimlik, her mücadele, kendi geçerliliğinin ilkesini kendi içinde bulur, bu anlamda çoğulculuk radikaldir. Kimliklerin oluşumu da eşitlikçi bir yapı içinde gerçekleştiğinde bu radikal çoğulculuk demokratik olur. Burada en önce anlamamız gereken, bize sunulan projenin, "yeni toplumsal hareketler" denilen çıkışların eşitsizliklere, baskı güçlerine ve ilişkilerine karşı farklı direniş konumlan oluşturmaları, bunları eklemleyerek antagonist güçler üzerinde (devlet, ordu, vs.) bir "halk gücü hegemonyası" kurmalarından ibaret olduğudur. Sorular sürüyledir. Bu hegemonik formasyonun içinde hangi sermaye gruplan, hangi iktidar biçimleri olacak? Baskıcı güç odaklanna karşı ortak tavır alınabilecek mi? Hangi konumdan? vs. LM'un kavramlaştırdıkları radikal demokrasi metnin hiç bir yerinde rejim değişikliğinin kapitalist sömürü mekanizmalannda ne gibi değişiklikler getireceğini anlatmaz bize. Radikal demokratik kalkışma mevcut düzenin içinden başlayacak, ama düzenin hangi eski yapılanm dönüştürecektir? Yazarlar marksist jargondan tamamen koptuklan için bir an bile burjuva demokrasisiyle sosyalist demokrasi arasında aynm yapmayı düşünmezler. Ortaya çıkacak pek çok çatışma çeşidi öngörülür, ve ileri sanayi ülkelerine özgü çatışma türlerinin işçi-patron çatışmasını önemsizleştirdiği anlatılır. Ancak direniş sorununda ayrım kriterleri muğlaktır. Örneğin, belli bir konjonktürde, verili koşullarda radikal demokrasiye varmada daha ön plana kamu emekçilerinin sendikal hareketi mi, yoksa hayvanseverler derneği üyeleri mi çıkacaktır, bu soru postmodern bir durumda lüzumsuz bir sorudur. "Ne tuhaftır ki", der Wood, "işçi sınıfını devrimci potansiyele sahip bir sınıf olarak değerlendiren 'özcü', ekonomist',
16 'sınıfsal indirgemeci' marksist görüşü (karşılıklı ilişkisizlik ilkesine dayanarak) ütopyacı sayıp reddetme gereği duyan (Yeni Hakiki Sosyalizm) gerçekçileri, birbirine ve sosyalizm hedeflerine, sadece 'söylemin çürük bağlanyla bağlanmış olan şekilsiz bir halkın, topluma dönüştürme rolü üstlenebilecği yolundaki inançta (yine aynı tekabüliyetsizlik ilkesine dayanarak) hiçbir gerçekdışı ya da ütopyacı yan görmüyorlar" (120). Ne kadar doğru. Post-marksist anlayış, sınıf kategorisinin mekanik olarak, temelde ücret hiyerarşisi ve bol miktarda metafizikle tanımlandığını, kapitalist toplumun gerçekliğiyle hiçbir bağı olmadan salt söylemin ürünü olduğunu düşündüğü ölçüde çok sevimsiz iki konuma kayar. Birincisi, anti-olmasa bile a-sosyolojik bir konumdur, sınıfın gerek mikro, gerek makro düzeyde, kültürel, siyasal ve diğer alanları da katarak, yapılandığını ve aynı zamanda kendini yapıladığını anlamaz. İkincisi, ekonominin işleyişinin hayatın hangi alanlarına ne ölçüde etki ettiğine kör kalır ve geri-besleme mekanizmalarına algısını kapalı tutar. Öyle ki, sivil toplumcu bir formasyona söylemin açık noktalarından, öğelerle momentler arasındaki bölgeden, günümüz Türkiye'sine dönersek, İslamcı sermaye gruplanndan yuppilere, Kemalist generallerden Fethullahçı derneklere, lümpen-milliyetçilerden metalci gettolarına kadar "ipini koparan herkes" eklemlenir ve bu postmodern karnavala katılır. Bu arada çarklar eskisi gibi dönecektir. Bu noktada son bir kez daha bize sınıf politikasının önemini anlatan Wood'a dönelim: Sınıf politikası, bütün kurtuluş mücadelelerini birbirine bağlayan birleştirici güç haline gelmedikçe, "yeni toplumsal hareketler", varolan toplumsal düzenin sınırlarında dolanıp durmaktan öteye geçemezler; en çok dönemsel ve anlık popüler destek gösterileri üretebilirler, insanın kurtuluşuna ve "evrensel insan değerleri'nin gerçekleştirilmesine karşı tüm savunmaları ile kapitalist düzene dokunamazlar. (231) Bugün, Türkiye sosyalist solunun yeni "hakiki" üyeleri, sınıf politikasını çok eski, naif, dinozorca buluyorlar. Yeni toplumsal hareketlere ve STK'lara "mevzi savaşı" vermek üzere yöneliyor, bu uğurda çoğu Makyavelist dürtülerle post-düşünürlere yönelmiş İslami intelligentsia ile akademik bir zeminde eklemlenmeyi "sosyalist etik" açısından rahatsız edici bulmuyorlar. Yine de, görünürde yerli post-marksistlerimiz liberal-radikal demokratik stratejiyi tam anlamıyla kabullenebilmiş değiller, 'sosyalizm" hala birşeyler ifade ediyor. İster İslamcı, ister sosyalist olsun, LM un argümanlarını yönlendirici ve ümit verici bulan bir siyasi özne, zorunlu olarak LM anlatısının post-yapısalcı/psikanalitîk boyutunu da kavramalıdır ve benimsemelidir. Zira radikal demokrasi projesi, marksizmin sınıf indirgemeciliği sorunlarına çözüm getiren bir başka marksizm değildir. Eleştiri ve önerilerin elbette yapıcı olduğu, ders alınması gereken yerleri vardır, ancak projenin sınıfsal /Avrupa-merkezci/elitist karakteri de bellidir. Beri yandan kavramlarının sürekli gözden geçirildiği, yeni eğilimlere göre sınıf politikasını yeniden tanımlayacak, geçmişten Ne Yapmalı'dan başka Ne yapmamalı dersini de çıkarmasını bilen bir marksist konum alışın yanında olanlar da şunu bilmelidirler: Avrupa ve Amerika akademilerinde kurgusökümcüler kendilerini, Derrida'nın 1993 te yayımlanan kitabı Marx'ın Hayaletleri nde gösterdiği gibi
17 marksist isyan ruhunun (ama asla marksizmin kendisinin değil) gerçek mirasçıları ilan etmekteler (Ahmad 1994; Callinicos 1996). Gözardı edilmemesi gereken ise Derrida, Laclau, Spivak gibi kurgusökümü kuramsal çalışmaların her noktasına (hatta belki siyasi pratiğe) taşıyan düşünürlerin sol bir çizgide durduklan, iyice vahşileşen kapitalizmin karşısında ol-duklarıdır. Ancak Ahmad'ın çok güzel işaret ettiği gibi (1994: 103-6), Derrida'nın (ve takipçilerinin) Marx'ın hayaletlerine yolladığı selamlar kurgusökümün aşın şüpheciliğini marksizme yaklaştırmak, ya LM'ta olduğu gibi "radikal demokrasi", ya da Derrida'nın önerdiği, iler tutar bir yanı olmayan, "Masonik" bir "Yeni Enternasyonal" tipinde ürünler verecekür. LM'un kitabın sonlarına doğru söyledikleri şu söze katılmamak mümkün değil, öte yandan kurgusökümcü politikanın niyetlerini de belli ediyor: "(Ü)topya" olmadan, bir düzeni onu tehdit etmeye muktedir olduğumuz noktanın ötesinde olumsuzlama olanağı olmadan, radikal bir tasavvur - demokratik olsun başka bir tipte olsun- mümkün değildir. (233) Öte yandan 1990'da İngiltere eski başbakanlanndan John Major'ın kehaneti de şöyle olabiliyordu: "İnsanlann, başlangıç noktalan ne olursa olsun, kabiliyetleri ve talihlerinin onlan taşıyacağı herhangi bir seviyeye kadar yükselebildikleri, dürüst, sınıfsız bir toplum." Bilmem anlatabiliyor muyum? Bitiş: Postmoderaliğin Durumu ve Bizim Durumumuz Ne ilginçtir ki, hemen ilk bakışta Derrida, Foucault, Baudrillard ve Lyotard'ın oluşturduğu Fransız post-düşünürleri kuarteti (ki eski bir radikal marksist olarak rahatlıkla Laclau da bu gruba katılabilir -Fransız değil Arjantinlidir ama olsun-) 50'li ve 60'lı yıllarda aktif siyasi özneler olarak sosyalist hareketin içinde yer almışlar, en azından sol politikayla yakın ilişkileri olmuş. Yani ucundan kenarından, Wallerstein'ın 13 kapitalist dünya-sisteminde bir devrim olarak gördüğü 1968 (ki bu da sembolik bir tarihtir) ruhuna bulaşmışlar. Post-yapısalcı fikirleri de aynı dönemde olgunlaşmaya başlamış. Wallerstein, 1968 in, Eski Sol'un ve geleneksel liberalizmin modernitenin teknoloji kanadına verdikleri önem yüzünden, modernitenin özgürleşmeci yanına yapılan bir vurgu olduğunu söyler. Dünyasisteminin "tehlikeli sınıfları" artık teknoloji modernitesinin ilerleme ve gelişme masallanna inanmaz hale gelmişlerdir. Bunalım, 1973 Petrol Krizi ile yerini dünyasisteminde yeni bir ekonomik sıkışma fazına bırakır ve ta 1989 a kadar etkilerini sürdürür, ve nihayet Eski Sol cephe dağılır. Böylece 1960'larda hızla akademik alana giren Aydınlanma, ussallık, bürokrasi, yabancılaşma, disiplin, vs. karşıtı kuramsal üretim özünde dünya-sisteminin ideolojik matrisini tanımlayan üç büyük ideolojiye (liberalizm, sosyalizm, tutuculuk) karşı özgürlükçü bir tepkidir. Wallerstein'ın yorumunun inandırıcılığı bir yana, ben post-yapısalcı ve postmodern eleştirinin çıkış noktasındaki haklı ve savunulması gereken kapitalizm karşıtı, faydacı us karşıtı duruşun, ardından gelen dört bir yana savruluş nedeniyle çığrından çıktığına inanıyorum. Örneğin Vidich'in Baudrillard eleştirisine dönersek, 13 Wallerstein'ın kavramlaştırmaları için iki temel metninden yararlandım (1989; 1995).
18 böyle bir retorik ustasının nihilist sürüklenmelerini sanırım daha sağlam bir zeminde açıklayabiliriz: Şöyle yazıyor: "Baudrillard'ın Kennedy'e yaktığı ağıt ve Reagan'dan ve Yuppie'lerden nefreti bana onun 1960 ların genç ve orta yaşlı, orta sınıf radikallerinin taptaze beklentileri ve iyimserliklerinden beklenmedik bir yere savrulan bir dünyaya karşı yaktığı ağıtı ve beslediği nefreti yansıtıyormuş gibi geliyor. Bazılan mevcut toplumsal gerçekliğin çok bedbaht bir durumda olduğunu düşünse de, böyle bir gerçeklik, pratiğe yönelik olmayan göstergebilim ve temelsiz metafor araçlarını kullanan soruşturma ve açıklama yöntemleriyle sosyolojik anlamaya kapalı kalacaktır" ( ). Aslında tam da bu yüzden, postmodernizme hayır! Bugün, ussallığın yokedilmeye çalışılan temellerine karşı ikili bir tepki koymamız gerektiğini düşünüyorum. Çünkü "marksizmin durumu" "postmodernliğin durumu"ndan fazlasıyla ve zarar görerek etkileniyor. Birinci tepkiyi sosyal bilimler alanında devrimci çıkış yolları arayarak, ikincisini ise Feuerbach Üzerine 11. Tezi takiben, toplumsal dönüşüm alanında, marksizmi "yeniden düşünerek" yapmamız gerekiyor. Bu tepkileri iki büyük marksistle paylaşarak bitiriyorum. Sosyal bilim liberal ideolojinin entellektüel incisi olarak doğdu. Eğer böyle kalırsa, liberalizm ölürken o da ölecek. Sosyal bilim kendini toplumsal iyimserlik üzerine inşa etmişti. Toplumsal kötümserlikle damgalanacak bir çağda söyleyecek bir şeyleri olabilir mi? Ben, biz sosyal bilimcilerin kendimizi tamamen dönüştürmemiz gerektiğine inanıyorum, yoksa toplumsal olarak gereksizleşeceğiz ve küçük bir akademinin küçük bir köşesinde, unutulmuş bir tanrının son rahipleri olarak anlamsız ayinlerimizle vakit öldürmeye mahkum olacağız. İnanıyorum ki kurtuluşumuzun anahtar öğesi substantif ussallık kavramını entelektüel ilgimizin merkezine geri getirmektir. (Wallerstein 1995) Eğer, dönüştürülmüş bir dünyâda insanların potansiyel yeteneklerinin ortaya çıkarılmasını gerçekleştirecek devrimci değişim için çalışmazsak, yapacak çok az şeyimiz kalmış olur, Lyotard ve Baudrillard gibi Roma yanarken keman çalmak dışında. (Callinicos 1989: 174) Referanslar Ahmad, Aijaz (1994) "Reconciling Derrida: 'Spectres of Marx' and Deconstructive Politics", New Left Review, 208, Baudrillard, Jean (1989) America, Verso, London. Best, Steven ve Kellner, Douglas (1991) Postmodern Theory: Critical Interrogations, Macmillan, London vd. Bogard, William (1990) "Closing Down the Social: Baudrillard's Challenge to Contemporary Sociology", Sociological Theory, 8, no. 1, Bourdieu, Pierre (1990) The Logic of Practice, Stanford Univer-sity Press, Stanford ve California. Callinicos, Alex (1989) Against Postmodernism: A Marxist Criti-que, Polity Press, Oxford.
19 Callinicos, Alex (1995) "Postmodernism as Normal Science", British Journal of Sociology, 46, no. 4, Callinicos, Alex (1996) "Messianic Ruminations: Derrida, Stirner and Marx", Radical Philosophy, 75, Ocak/Şubat, 37/41. Derrida, Jacques (1996) "Remarks on Deconstruction and Pragmatism", Chantal Mouffe (der), Deconstruction and Prag-matism içinde, Routledge, Londra ve New York. Ellis, John M. (1997) Postmodernizme Hayır, Doruk Yayıncılık, Ankara. Gasche, Rodolphe (1994) Inventions of Difference: On Jacques Derrida, Harvard University Press, Carnbridge vd. Geras, Norman (1987) "Post-Marxism?" New Left Review, 163. Geras Norman (1988) "Ex-Marxism Without Substance: Being A Real Reply to Laclau and Mouffe", New Left Review, 169. Hunter, Ailen (1988) "Post-Marxism and the New Social Movements", Theory and Society 17. Kamuf, Peggy (der) (1991) A Derrida Reader: Between the Blinds, Columbia University Press, New York. Kuhn, Thomas (1970) The Structure of Scientific Revolution of Our Time, Verso, Londra ve New York. Laclau, Ernesto ve Mouffe, Chantal (1992) Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik bir Politikaya Doğru, Birikim Yayınları, İstanbul. Lyotard, Jean-François (1984) The Postmodern Condition, Manc-hester. McGown, John (1991) Postmodernism and Its Critics, Cornell University Press, Ithaca ve Londra. Norris, Christopher (1982) Deconstruction: Theory and Practice, Routledge, Londra ve Mevv York. Norris, Christopher (1985) The Contest of Faculües, Londra. Norris, Christopher (1987) Derrida, Harvard University Press, Carnbridge and Massachusetts. Norris, Christopher (1989) "Philosophy, Theory and the Contest of Faculties': Saving Deconstruction from the Pragmatists", Rajnath (der), Deconstruction: A Critique içinde, Macmillan, Londra. Norris, Christopher (1990) VJhat's Wrong VJith Postmodernism: Critical Theory and the Ends of Philosophy, Harvester Whe-atsheaf, Mevv York vd. Norris, Christopher (1992) Uncritical Theory: Postmodernism, Intellectuals and the Gulf War, The University of Massachusetts Press, Amberst. Rawson, J (1976) "Italian Futurism", M. Bradbury ve J. McFarlane (der), Modernism içinde, Harmondsworth. Rosenau, Pauline Marie (1992) Post-Modernism and the Social Science: Insights, Inroads and Intrusions, Princeton University Press, Princeton ve New Jersey. Vidich, Arthur (1991) "Baudrillard's America: Lost in the Ultimate Simulacrum", Theory, Culture & Society, 8, Wallerstein, Immanuel (1989) "1968, Revoluüon in the World-System", Theory and Society, 18, Wallerstein, Immanuel (1995a) "Social Science and Contemporary Society: The Vanishing Guarantees of Rationality" başlıklı tebliğ, Convegno Internazionale di Studi of Associazione Italiana di Sociologia, Palermo, Ekim
20 Wallerstein, Immanuel (1995b) The End of What Modernity?", Theory and Society, 24, Wood, Ellen Meiksins (1992) Sınıftan Kaçış: Yeni 'Hakiki' Sosyalizm, Akış Yayıncılık, İstanbul.
Yeni bir dönem açılıyor: Mali çöküş, depresyon, sınıf mücadelesi Devrimci Marksizm Yayın Kurulu Uzun vadede bu felâket konusunda suçun nasýl daðýtýlacaðý çok þeyi belirleyecektir. Ýþte bu, önemli bir entelektüel
Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 de
Kitap Eleştirisi: Üretken Emek, Üretken Olmayan Emek ve İşçi Sınıfı: Poulantzas Kitabı Üzerine Düşünceler 67 Kitap Eleştirisi Üretken Emek, Üretken Olmayan Emek ve İşçi Sınıfı:Poulantzas Kitabı 1 Üzerine
Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İletişim Bilimleri Anabilim Dalı İletişim Bilimleri Doktora Programı Ders İçerikleri İLTB 601 İletişim Çalışmalarında Anahtar Kavramlar Derste iletişim çalışmalarına
1. Kisisel Bilgiler (Ad,Soyad) : H. Tülin Öngen (Hoşgör) Doğum yeri ve tarihi: Ankara, 1949 Mezun olduğu okullar: İzmir Kız Lisesi (İzmir, 1964-1967) W. Groves High School (Birmingham, Michigan, A.B.D.
Russell ın Belirli Betimlemeler Kuramı Russell ın dil felsefesi Frege nin anlam kuramına eleştirileri ile başlamaktadır. Frege nin kuramında bilindiği üzere adların hem göndergelerinden hem de duyumlarından
DEMOKRASİ, LİBERALİZM VE SINIRLI DEVLET 1 Prof.Dr.Coşkun Can Aktan Liberalizm ve demokrasi birbirleriyle uyuşabilmelerine rağmen aynı şey değildirler. Liberalizm devlet gücünün kapsamı, demokrasi ise bu
Hazırlayan: Prof.Dr.Çiler Dursun 01.09.2014- A.Ü.DTCF 2.Atölye email@example.com 1 Henüz araştırılmamış bir alanda yeni bir bilgi ortaya koymak yada Çalışılmış bir alanında farklı bileşenler, öğeler,
Kamu Yönetimi Bölümü Ders Tanımları PA 101 Kamu Yönetimine Giriş (3,0,0,3,5) Kamu yönetimine ilişkin kavramsal altyapı, yönetim alanında geliştirilmiş teori ve uygulamaların analiz edilmesi, yönetim biliminin
KİTAP TANITIM VE DEĞERLENDİRMESİ Devrim ERTÜRK Araş. Gör., Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyoloji Bölümü. Kadir CANATAN, Beden Sosyolojisi, Açılım Yayınları, 2011, 720 s. İstanbul. Beden konusu, Klasik
Prof. Dr. OKTAY UYGUN Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi DEMOKRASİ Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER...v GİRİŞ... 1 Birinci Bölüm Antik Demokrasi I. ANTİK DEMOKRASİNİN
SANAT FELSEFESİ Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni Estetik güzel üzerine düşünme, onun ne olduğunu araştırma sanatıdır. A.G. Baumgarten SANATA FELSEFE İLE BAKMAK ESTETİK Estetik; güzelin ne olduğunu sorgulayan
MEDYA VE KÜLTÜREL ÇALIŞMALAR TEZLİ, TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2016-2017 DERS İÇERİKLERİ GÜZ DÖNEMİ (I. YARIYIL) MKC501 MKC503 (Zorunlu) DERS İÇERİKLERİ Kültürel Çalışmaların Kuramsal Temelleri: Kültürel
Bourdieu den Sonra Ekonomik Sosyoloji Haz: Emrah GÖKER, 4 Mayıs 2007 Ekonomi insanların nasıl tercih yaptıklarıyla ilgili ise, sosyoloji insanlara nasıl yapacak hiçbir tercih bırakılmadığıyla ilgilidir.
1999 dan 2007 ye Seçmen Tercihleri ve Değişim Türkiye de 2007 genel milletvekili seçimlerine ilişkin değerlendirme yaparken seçim sistemine değinmeden bir çözümleme yapmak pek olanaklı değil. Türkiye nin
SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER Modern Siyaset Teorisi Dersin Kodu SBU 601 Siyaset, iktidar, otorite, meşruiyet, siyaset sosyolojisi, modernizm,
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ (TAR222U) KISA
10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK) Estetik, "güzel in ne olduğunu soran, sorguluyan felsefe dalıdır. Sanatta ve doğa varolan tüm güzellikleri konu edinir. Hem doğa hem de sanatta. Sanat, sanatçının
GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ I.SINIF I.YARIYIL FL 101 FELSEFEYE GİRİŞ I Etik, varlık, insan, sanat, bilgi ve değer gibi felsefenin başlıca alanlarının incelenmesi
HİKÂYE ETME BİLİMİ 1 : Temel Bilgiler Hazırlayan : Prof. Dr. Rıza FİLİZOK Bir anlatıyı (récit ), hikâyeyi yazan kişidir. YAZAR = Yazar, yaşayan yahut yaşamış olan gerçek bir şahıstır! Yazarın hitap ettiği
POPÜLİST AKIL ÜZERİNE Ernesto Laclau; (Arjantin,1935 ) Essex Üniversitesi nde İdeoloji ve Söylem Çözümlemesi Programı nın ve Kuramsal Çalışmalar Merkezi nin başkanlığını yürüten Laclau, ayrıca New York
DÜŞÜNCE KURULUŞLARI: DÜNYADAKİ VE TÜRKİYE DEKİ YERİ VE ÖNEMİ Furkan Güldemir, Okan Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Tarihsel Süreç Düşünce Kuruluşları genel itibariyle, herhangi bir kâr amacı ve partizanlık
ÜRETİMDE İNOVASYON BİLAL AKAY Üretim ve Planlama Direktörü 1 İleri teknolojik gelişme ve otomasyon, yeni niteliklere ve yüksek düzeyde eğitim almış insan gücüne eğilimi artıyor. Mevcut iş gücü içinde bu
Mirbad Kent Toplum Bilim Ve Tarih Araştırmaları Enstitüsü Kadına Şiddet Raporu 1 MİRBAD KENT TOPLUM BİLİM VE TARİH ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ KADINA ŞİDDET RAPORU BASIN BİLDİRİSİ KADIN SORUNU TÜM TOPLUMUN
FELSEFE BÖLÜMÜ LİSANS PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ I.YARIYIL DERSLERİ FEL-101 Felsefeye Giriş Felsefenin temel problem, kavram, akım ve alt disiplinlerine genel bir giriş. FEL-103 Eskiçağda Felsefe Kredi (Teorik-Pratik-Lab.)
SCA Davranış Kuralları SCA Davranış Kuralları SCA paydaşları ile değer yaratmaya, çalışanları, müşterileri, tüketicileri, hissedarları ve diğer iş ortaklarıyla saygı, sorumluluk ve mükemmelliğe dayanan
Çağdaş Siyaset Kuramları (KAM 401) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Çağdaş Siyaset Kuramları KAM 401 Güz 3 0 0 3 6 Ön Koşul Ders(ler)i - Dersin
Uluslararası Ekonomi Politik (IR502) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Uygulama Laboratuar Kredi AKTS Saati Saati Saati Uluslararası Ekonomi Politik IR502 Seçmeli 3 0 0 3 7.5 Ön Koşul Ders(ler)i
Dr. A. Tarık GÜMÜŞ Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kamu Hukuku Anabilim Dalı Sosyal Devlet Anlayışının Gelişimi ve Dönüşümü İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... vii İÇİNDEKİLER...xi KISALTMALAR... xvii GİRİŞ...1 Birinci
İSTANBUL AYDIN ÜNİVERSİTESİ SİYASET AKADEMİSİ ANKARA TÜRKİYE DEKİ İFADE ÖZGÜRLÜĞÜNÜ VE STK LARIN DURUMUNU TARTIŞTI! Türkiye nin gündemine damgasına vuran önemli toplumsal ve politik konularının tartışıldığı
Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi tarafından tam algılanmadığı, diğer bir deyişle aynı duyarlılıkla değerlendirilmediği zaman mücadele etmek güçleşecek ve mücadeleye toplum desteği sağlanamayacaktır.
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Makro İktisat SPRI 272 2 3 + 0 3 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Fransızca Lisans Zorunlu Dersin Koordinatörü Dersi Verenler
TÜSİAD YÖNETİM KURULU BAŞKANI HALUK DİNÇER İN İŞ DÜNYASI BAKIŞ AÇISIYLA TÜRKİYE DE YOLSUZLUK SEMİNERİ AÇILIŞ KONUŞMASI 26 Kasım 2014 İstanbul, Sabancı Center TÜSİAD İş Dünyası Bakış Açısıyla Türkiye de
Yrd. Doç. Server ACİM İnönü Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Bir Besteci'nin Gözünden Özgür Yazılım ve Özgür Yaşam NOTA YAZISI Müziğin Kodları Kendine özgü bir kod sistemi olan, her işaretin bir anlamı
ENDÜSTRİYEL VE POST-ENDÜSTRİYEL DÖNÜŞÜM Bilgi, Ekonomi ve Kültür Prof. Dr. Veysel BOZKURT İstanbul Üniversitesi EKİN 2012 ÖNSÖZ ii Endüstriyel dönüşümün toplumsal sonuçlarını en iyi anlatan yazarlardan
T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 1.1.216 Diploma Program Adı : SOSYOLOJİ, LİSANS PROGRAMI, (AÇIKÖĞRETİM) Akademik Yıl : 21-216 Yarıyıl
KİTAP İNCELEMESİ Özge ÖZKOÇ (2008), Suriye Baas Partisi: Kökenleri, Dönüşümü, İzlediği İç ve Dış Politika (1943-1991) (Ankara: Mülkiyeliler Birliği Yayınları, 223 s.). Türkiye de Uluslararası İlişkiler
Siyaset Psikolojisi (KAM 318) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Siyaset Psikolojisi KAM 318 Her İkisi 3 0 0 3 6 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili
HESAP Hesap soyut bir süreçtir. Bu çarpıcı ifade üzerine bazıları, hesaplayıcı dediğimiz somut makinelerde cereyan eden somut süreçlerin nasıl olup da hesap sayılmayacağını sorgulayabilirler. Bunun basit
Praksis 8 Sayfa: 9-28 Marx ve S n f Tülin Öngen Sınıf konusu, gerek Marksizm içi tartışmaların gerekse Marksizme dönük eleştirilerin odak noktasını oluşturur. Örneğin Marksizmin bilim olmadığı iddiasının
KEMAL KILIÇDAROĞLU NUN KONUK KONUŞMACI OLDUĞU TOPLANTI YÖNETİM KURULU BAŞKANI MUSTAFA GÜÇLÜ NÜN KONUŞMASI 1 ARALIK 2014 İZMİR Cumhuriyet Halk Partisi nin çok değerli Genel Başkanı ve çalışma arkadaşları,
BURCU ŞENTÜRK Bu Çamuru Beraber Çiğnedik BURCU ŞENTÜRK 1984 yılında Eskişehir de doğdu. Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü nü bitirdi. ODTÜ Sosyoloji Bölümü nde yüksek
Lecture 1 A Framework for an Emancipatory Social Science Erik Olin Wright University of Wisconsin - Madison November, 2007 Çerçeveeve I. Ö Özgürleştirici Sosyal Bilim nedir? II. Üç Vazife III. Sosyalizm'in
T.C. ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTİSÜ SOSYOLOJİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS DERS PROGRAMI VE DERS İÇERİKLERİ Zorunlu Dersler I. Dönem SOS 501 Sosyal Bilimlerde Metodoloji 3 0 3 8 SOS
3. SINIFLAR BU AY NELER ÖĞRENECEĞİZ? 04 22 OCAK TÜRKÇE ÖĞRENME ALANI: DİNLEME 1. Dinleme Kurallarını Uygulama 1. Dinlemeye hazırlık yapar. 2. Dinleme amacını belirler. 3. Dinleme amacına uygun yöntem belirler.
Billy (Vince Vaughn) ve Nick (Owen Wilson) dijital dünyaya yeni adım atan iki eski kafalı satışçıdır. Senelerdir emek verdikleri şirketin artık teknoloji karşısında ayakta duramaması nedeniyle kapatılması,
T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 11.10.2016 Diploma Program Adı : HALKLA İLİŞKİLER VE TANITIM, LİSANS PROGRAMI, (UZAKTAN ÖĞRETİM)
EKİM 5. SINIF TÜRKÇE İ KURS I VE LERİ 3 4 5 Ön bilgilerini kullanarak okuduğunu anlamlandırır. Çok anlamlılık (temel, yan, mecaz ve terim Metinde verilen ipuçlarından hareketle, karşılaştığı yeni kelimelerin
Bu sayfaları okuduğunuza göre bir şekilde bilgisayarlar ve bilgisayar ağlarıyla ilişkiniz olduğunu biliyorum. Ancak yine de en başta niçin bilgisayar ağı kullanıyoruz sorusunun cevabını vermekle işe başlayabiliriz.
Avrupalı liderler baskıcı, Türk liderler ise dostane Dünyada yaşanan ekonomik kriz liderlik stillerinde de değişikliğe yol açtı. Hay Group'un liderlik stilleri üzerine yaptığı araştırmaya göre, özellikle
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Genel Kamu Hukuku I Law 151 1 2+0 2 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler Lisans Zorunlu
KIŞILIK KURAMLARı GİRİŞ Doç. Dr. Halil EKŞİ Kişilik Nedir? Psikolojide kişilik, kapsamı en geniş kavramlardan biridir. Kişilik kelimesinin bütün teorisyenlerin üzerinde anlaştığı bir tanımlaması yoktur.
15 Mart 2012 Perşembe günü işlerinden atılan Asilçelik işçileri Bursa nın Orhangazi ilçesi cumhuriyet meydanında basın açıklamasıyla İşimizi İstiyoruz talebini dile getirdikleri ve işlerine geri dönene
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri resmi Bölüm 1 BİLİMSEL YÖNTEM ve BİLİM FELSEFESİ Sait Gürbüz - Faruk Şahin Öğrenim Kazanımları * Bu bölüm tamamlandığında; Sosyal bilim araştırmalarının neden önemli
İİş Hayattıında İİlliişkii ve İİlliişkii Yönettiimiiniin Arrttan Önemii ZZeyynnep TTuur ra vve Mehhmet t SSoyyer r Sözlükler ilişki kelimesini öncelikli olarak iki insan arasındaki bağlantı olarak tanımlamaktadır.
KAVRAMLARIN ANLAMINI KARŞITLARI BELİRLER Rıza FİLİZOK Kastım odur şehre varam Feryad ü figan koparam Yunus Emre Büyük dilbilimci Saussure ün dilin bir sistem olduğunu ve anlamın karşıtlıklardan (mukabil/opposition)
19 EYLÜL MÜHENDİS, MİMAR, ŞEHİR PLANCILAR DAYANIŞMA GÜNÜ BASIN AÇIKLAMASI 19.09.2014 Bugün 19 Eylül. Bugün bu ülkenin mühendis, mimar ve şehir plancılarının örgütü TMMOB nin mücadele dolu tarihi açısından
11.12.2015 Cuma İzmir Basın Gündemi Edebiyattan sinemaya, sinemadan sosyolojiye Türkiye de sosyal bilimler İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Akademik Düşünce Konferansları
Küreselleşme devam ediyo mu? Küreselleşme-ulus devlet ilişkisine ilişkin görüşler 1.Küreselleşme modern ulus devleti zayıflatmış, yerine DÜZENLEYİCİ DEVLETi ikame etmiştir görüşü 2.Küreselleşmenin ulus
GÜZ YARIYILI YÜKEK LİAN DERLERİ DER KODU ZORUNLU/ EÇMELİ DERİN ADI KREDİİ ELIT 709 Z Edebiyat Teorisi ve Eleştirisi ELIT 711 Araştırma Yöntemleri ELIT 735 Uygulamalı Dilbilim: Yabancı Dil Öğretimi ve Öğrenimi
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS İŞLETMEYE GİRİŞ SPRI 250 2 3 + 0 3 4 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Zorunlu Dersin Koordinatörü Dersi Verenler
KİTAP GÜNCESİ VIII. GELENEKSEL KİTAP GÜNLERİ SAYI:3 Issue #: [Date] MAVİSEL YENER İLE RÖPOTAJ 1. Diş hekimliği fakültesinden mezunsunuz. Bu iş alanından sonra çocuk edebiyatına yönelmeye nasıl karar verdiniz?
İKTİSADÎ DÜŞÜNCENİN EVRİMİ (Başlangıcından Neoklasiklere) (İktisada Giriş I dersi için yardımcı kısa notlar) Merkantilizm: 15. ve 16. yüzyıllardaki coğrafî keşiflerde birlikte Avrupa ülkeleri dünyaya açılmaya
Çocukları günlük bakımcıya veya kreşe gidecek olan vede başlamış olan ebeveynlere Århus Kommune Børn og Unge Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi Tyrkisk, Türkçe 9-14 aylık çocuklar hakkında durum ve
Engin Deniz İpek 21301292 Üniversite Üzerine Eğitim adı verilen şeyin aslında sadece ders kitaplarından, ezberlenmesi gereken formüllerden ya da analitik zekayı çalıştırma bahanesiyle öğrencilerin önüne
İkinci Basımın Ön Sözü Bu basım kısmen eleştirilerin sonucunda, kısmen öncekindeki belli boşluklardan dolayı ve içinde yer aldığım etkinliğin doğasına -eğitime ve özellikle eğitimde araştırmaya felsefenin
SORU : Yediemin deposu açmak için karar aldım. Lakin bu işin içinde olan birilerinden bu hususta fikir almak isterim. Bana bu konuda vereceğiniz değerli bilgiler için şimdiden teşekkür ederim. Öncelikle
1.Giriþ ANAYASA MAHKEMESÝ KARARLARINDA SENDÝKA ÖZGÜRLÜÐÜ Dr.Mesut AYDIN* Toplu olarak kullanýlmasýndan dolayý kolektif sosyal haklar arasýnda yer alan sendika hakký 1 ; bir devlete sosyal niteliðini veren
ABD - AB SERBEST TİCARET ANLAŞMASI Ve TÜRKİYE ÜZERİNE ETKİLERİ ÇERÇEVE SUNU Gülçiçek ÖZKORKMAZ Başkanlık Baş Danışmanı Mukim Özel Temsilciler Direktörü ABD - AB SERBEST TİCARET ANLAŞMASI ve TÜRKİYE ÜZERİNE
TÜSİAD YÖNETİM KURULU BAŞKANI CANSEN BAŞARAN SYMES IN " TÜRKİYE DE ENFLASYON DİNAMİKLERİ: FIRSATLAR VE RİSKLER KONFERANSI AÇILIŞ KONUŞMASI 10 Nisan 2015 İstanbul, Martı Otel Sayın Misafirler, Değerli Katılımcılar
B. ÇOK DEĞERLİ MANTIK İki değerli mantıkta önermeler, doğru ve yanlış olmak üzere iki değer alabilir. Çünkü özdeşlik, çelişmezlik ve üçüncü hâlin olanaksızlığı ilkelerine göre, önermeler başka bir değer
İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ İKTİSDİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ ULUSLARARASI İLİŞKİŞLER BÖLÜMÜ LİSANS PROGRAMI I. ULUSLARARASI İLİŞKİLER I (3.0.3) Uluslar arası sistem/ Temel Kavramlar/ Devlet/ Sivil Toplum Örgütleri/
MİLLÎ EĞİTİM BAKANI SAYIN ÖMER DİNÇER İÇİN DEMOKRATİK VATANDAŞLIK VE İNSAN HAKLARI EĞİTİMİ PROJESİNİN AÇILIŞ KONFERANSI KONUŞMA METNİ TASLAĞI Sayın Katılımcılar, değerli basın mensupları Avrupa Konseyi
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : MAKRO İKTİSADİ ANALİZ Ders No : 0020060027 Teorik : 3 Pratik : 0 Kredi : 3 ECTS : 3 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili
EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATININ OLUŞUMU KAZANIMLAR.Osmanlı Devleti ni güçlü kılan sosyal, siyasi düzenin bozulma nedenlerini.batı düşüncesine,
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. SOSYOLOJİDE ARAŞTIRMA YÖNTEM VE TEKNİKLERİ
İŞLETME 2020 MANİFESTOSU AVRUPA DA İHTİYACIMIZ OLAN GELECEK Daha kapsayıcı bir toplum için sözlerini eyleme dökerek çalışan iş dünyası ve hükümetler AVRUPA DA İHTİYACIMIZ OLAN GELECEK Avrupa da önümüzdeki
Prof. Dr. Şener Üşümezsoy daşı Türk entelijansiyasının ana söylemidir. Bu gruplar birkaç yıl evvel ABD'nin Irak'ı işgali öncesinde savaş söylemlerinin en ateşli taraftarı idiler. II. Körfez Savaşı öncesi
Böyle buyurdu ekonomi, iş adamına. Nasıl? Fark etmez! Ne kadar? Sonsuza kadar! Niçin? Çünkü böyle mutlu olabilirsin! Çok kazanacak, çok büyüyeceksin. Başkalarından geri kalmayacaksın. Bir eksiğin olmayacak.