1 MARMARA COĞRAFYA DERGİSİ SAYI: 5, İSTANBUL, 2002 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ* Importance Of The Maps In Geography Education And Instruction) Dr. Mehmet ÜNLÜ** Dr. Süheyla ÜÇIŞIK** Prof. Dr. Ramazan ÖZEY** ÖZET Haritanın sözlük anlamı; Coğrafya, tarih, dil, nüfus vb. olgularla ilgili yüzünün yada bir parçasının, belli bir orana göre küçültülerek düzlem üzerine çizilen taslağı olarak ifade edilir. Coğrafi anlamda harita ise; (Almanca:Karte, Landkarte, Fransızca: 1e, İngilizce: Map) Yeryüzünün bir bölümünün alınan ölçeğe göre bir lem üzerinde çizilmiş durumudur. Harita üzerinde doğal ve beşeri olguları tanıtmak, bunları açıklamaya çalışmak için haritadan faydalanmaya harita umak denir. Harita okuma, Coğrafya Eğitiminde oldukça önemlidir. E. C. Bentley; "Coğrafya, haritalar hakkındadır, Ama Biografi adamlar hakkındadır. " demektedir. Gerçekten de öyledir. Okullarda öğretilen coğrafya bilgilerinin haritalar üzerinde gösterilmesi adeta zorunlu bir hal almıştır. Bu edenle, haritalara "Coğrafyanın aletleri" denmektedir. Coğrafyanın aletleri olan haritaları tam anlamıyla kullanmak, coğrafya biliminin öğretilmesinde önemli bir aşamadır. Coğrafyada haritasız bir anlatım, öğrencilerin konuları anlamakta güçlük çekmelerine yol açmakta ve ezberciliğe yöneltmektedir. Bu nedenle haritalar, coğrafya konularının anlayarak öğrenilmesinde büyük rol oynamaktadırlar. Coğraffâ eğitimi ve öğretiminde, birinci derecede rol oynayan haritaların okunması kadar hazırlanması da önemlidir. Haritalar ne kadar iyi hazırlanmışsa, coğrafya o kadar iyi açıklanır. Haritalar ne kadar doğru kullanılırsa, coğrafya o kadar iyi anlaşılır. Bu bildiride, haritaların hazırlanması, çeşitleri, kullanılması araştırılacak ve Coğrafya Eğitimi ve Öğretiminde haritaların önemi ortaya konmaya çalışılacaktır. Bu makale, Dr. Mehmet Ünlü ve Dr. Süheyla Üçışık tarafından hazırlanmış, Prof. Dr. Ramazan Özey ise gözden geçirmiştir. "2000'li Yıllarda Öğrenme ve Öğretme Sempozyumu" Mayıs 2001 'de bildiri olarak sunulmuştur. **Marmara Üniversitesi, Atatürk Eğitim Fakültesi, Orta Öğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Bölümü, Coğrafya Eğitimi Anabilim Dalı'nda öğretim elemanıdır.
2 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK - RAMAZAN ÖZEY 10 Anahtar Kelimeler: Harita, Harita Çeşitleri, Harita Kullanımı, Haritanın Önemi, Coğrafya, Coğrafya Öğretimi, Coğrafya Eğitimi. ABSTRACT The dictionary meaning of the map; it is explained as the sketch of a part or whole of the surface, drawn on a plane by reducing it according to a certain ratio, related with the phenomenon's such as geography, history, language, population ete. The Geographical meaning of the map; (German: Karte, Landkarte, French: Carte, English: Map) It is the a part of the surface dravm on a plane according to a taken ratio. To show the natural and human phenomenons and making use ofthem to explain these is called mad reading. Map reading is very important in Geography Education. E.C. Bertley says that: "Geography is about maps, But the Biography is about chaps " It is in fact true. It has been almost a must to show the geographical knowledge thought in the schools, on maps. For this reason, maps are called "Tools of Geography". It is a very important rank in teaching geography selence to use the maps, which are tools of geography perfectly. Teaching without maps, students can not understand the subjects easily andforce them to memorisation. For this reason, maps play a big role in learning the geography subjects perfectly. Preparation of the maps are also important besides reading them, which plays a first degree role in geography education and instruetion. The explanation of geography is relatfd with the preparation of the maps. And geography can be understood of the maps. And geography can be understood well ifthe maps are used correctly. İn this announcement, besides putting fonvard the importance of maps in geography education, preparation of maps, their types and their way of use should be researehed. Keys Word: Map, types of maps, preparation of maps, importance maps, geography, geography instruetion, geography education.
3 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 11 A-GİRİŞ Öğretim etkinliklerinin sağlanabilmesi için değişik yöntem ve tekniklerin kullanılması gerekmektedir. Etkili öğrenim konusunda yapılan araştırmalar, öğretim-öğrenim eğer araç ve gereç ile oluyorsa, daha etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Eğitimde görsel ve işitsel araçların, öğrenmenin kalıcı izli olmasını sağlaması bakımından önemli olduğu anlatılmaktadır. Bir öğretme etkinliği ne kadar fazla duyu organına hitap ederse öğrenme olayı da o kadar iyi ve kalıcı olmakta, unutma da o kadar geç olmaktadır. Görsel ve işitsel araçlarla öğrencilerin daha çok duyu organına da hitap etmesiyle gerçek uygulamalar sınıf içerisine getirilerek öğrencilerin konulara pratik kazanmaktadır. Diğer yandan öğrenci, gözüyle, kulağıyla ve eliyle öğrenme ortamına çekilerek öğrenmenin daha kalıcı olması sağlanmaktadır. Öğrenilen bilgilerin % 83'ü görme, % işitme, % 3,5'i koklama, % 1,5 dokunma, % l'i tatma duyulan yoluyla elde edilir. 1 ABD Texas Üniversitesi'nde Philips tarafından yapılan bir araştırmada hatırlatma yüzdelerine bakıldığında; okunanlannın % 10'u, duyulanlannın % 20'sini, görülenlerinin % 30'unu hem görüp hem de duyulanlannın % 50'sini, görüp, işitip ve söylenenlerinin % 80'ini, görüp, işitip, dokunup söylenenlerinin % 90'ını hatırlanmaktadır. 2 Görülüyor ki öğrenmeyi % lo'lardan % 90'lara kadar çıkarmak mümkündür. Öyleyse; öğretme ve öğrenme çalışmalan görmeye, yapmaya ve yaşamaya imkan verecek araçlarla desteklemek gereklidir. Günümüzde okullarda öğretmen-ders kitabı ilişkisinin yanısıra, değişik kaynaklar sınıf içindeki çok ortamlı öğretimin sağlanmasına da yardımcı olmaktadır. Öğretmenin araç-gereç kullanarak yaptığı öğretim, öğrencilerin hafızasında daha fazla kalacak ve öğrenci bunlan daha fazla kullanacaktır. Çünkü öğrenci için sınıf içinde çok ortamlı öğrenme durumunun sağlanması gerekmektedir. Bunun için öğretmen, konulan işlerken bazı düşündüğü olaylan ve varlıklan açıklamak amacıyla birtakım araç ve gereçleri kullanır ve dersini zenginleştirir. 1 COBUN, T.C., -1968: Media and Puclic School Communication. In R. A. Weisberger. Instructional Process and Media Innovation. Rand Mc Nally and Company. Chicago. 2 KINDER, J.S., -1873: Using Instructional Media. Litton Educational pub. Inc. New York.
4 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK - RAMAZAN ÖZEY 12 Eğitim kurumlarında coğrafya konularının kavratılmasında kullanılan araçlardan birisi de coğrafyanın özü olan haritalar, coğrafyanın görselleşmesini sağlar. Bd sayede eğitim öğretim işi kolaylaşır. Haritalar en kolay bulunabilen araçlardandır. Bunların sayesinde öğrenciler sembolleri okuyup yeryüzü şekilleri, iklim, yerleşim ve uzaklık arasındaki ilişkiyi kolayca öğrenebilirler. Ülkelerinin büyüklükleri ve konumlarını rahatlıkla gözleyebilirler ve birbirleriyle olan ilişkilerinin farkına varabilirler. Diğer yandan haritaların kullanılması sadece sınıfta olmayıp, evde güncel hayatta da; haberlerde, dergilerde, gazetelerde... fazlaca kullanıldığı görülür. Bu anlamda haritalar, yaygın ve örgün eğitim-öğretim aracı olarak yer alır. Sınıf ortamında kullanılan bütün çizimler harita değildir. Harita olabilmesi kuşbakışı görünüm, bir ölçek dahilinde küçülmesi ve bir düzleme aktarılması gerekir. B-HARİTA VE ÇEŞİTLERİ Haritanın sözlük anlamı; (İng. Map, Fr. Carte, Alm. Karte, Landkarte) yeryüzünün bir bölümünün bir ölçeğe göre bir düzlem üzerine aktarılmasıdır. Daha geniş bir ifadeyle harita; yeryüzünün veya bir parçasının kuşbakışı görünümünün matematik yöntemlerle istenilen ölçeğe göre küçültülerek, özel işaretleriyle bir düzleme çizilmiş örneğidir. Haritaya çizilecek bilgiler genel olarak deniz, göl, akarsu, dağ, tepe, mağara vb. doğal şekillerle yol, baraj, sulama kanalı, bina vb. suni tesislerdir. Yapılan ayrıntılar özel işaret, şekil ve çizgiler renklerle gösterilir. Haritası yapılan yeryüzü parçasının üzerindeki ayrıntılar gerçek şekil ve orantılı olarak gösterilirse ideal harita hazırlanmış olur. Harita arazi üzerindeki bütün ayrıntıları içermez, önemli olanları veya istenilenleri gösterir. İstenmeyen bilgiler ihmal edilebileceği gibi önemli görülen bilgiler daha belirgin olarak gösterilir. Harita Çeşitleri; Haritaları hazırlanış ve kullanım maksatlarına, ölçeklerine ve tiplerine göre üç ana başlık altında toplamak mümkündür. 1-Hazırlanış ve Kullanım Maksatlarına Göre haritalar ikiye ayrılır. a-genel Haritalar: Topografya haritalan, şehir haritalan coğrafya 3 İZBIRAK, R., -1992: Coğrafya Terimleri Sözlüğü. MEB. Yayınlan, s. 153, İstanbul.
5 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 13 haritaları, atlas haritaları, duvar haritaları, jeoloji haritaları, turist haritaları, motorist haritaları, hava uçuş haritaları, deniz haritaları,... vd. b- Özel Haritalar: Jeomorfoloji haritaları, hidrografya haritaları, toprak haritaları, bitki örtüsü haritaları, nüfus haritaları, yerleşme haritaları, ekonomi haritaları,... vd. 4 2-Ölçeklerine Göre haritaları üçe ayrılır. a-büyük Ölçekli Haritalar; ölçekleri 1/000 ila 1/ arasında değişmektedir. Bunlardan 1/1000 ila 1/ ölçekli haritalar şehir plânlan, kadastro, sanayi tesisleri ve çeşitli yol inşaatlannda kullanılır. Ölçekleri 1/ ila 1/ arasında değişen haritalar topografya, turist, ulaşım, jeomorfoloji, jeoloji haritalannın yapımında kullanılır. b-orta Ölçekli Haritalar; Ölçekleri 1/ ila 1/ arasında değişmekte olup, ikinci sınıf topografya haritalan, duvar haritalan, hava uçuş haritalan, karayolu...vb haritalardır. c-küçük Ölçekli Haritalar veya coğrafya haritaları: Ölçeği 1/ ila 1/ arasında olup daha çok atlaslarda ve duvar haritalan olarak kullanılır. 5 3-Tplerine Göre; Plânimetrik haritalar, topografik haritalar, plastik kabartma haritalan, fotoğraf haritalan, müşterek haritalar olarak saymak mümkündür. C-COĞRAFYA VE HARİTA İLİŞKİLERİ Coğrafyanın tanımı; Yeryüzüne bağlı çeşitli olaylann, dağılışını, sonuçlanm açıklayan, bunlann canlılarla olan karşılıklı etkileşimlerini ortaya koyan bir bilimdir. Coğrafya öğrenmenin temel amacı dünyayı ve özellikle onun üzerinde yer alan ülkemizi tanımaktır. Kalkınmamız için en doğru kararlann alıp, sağlıklı bir çevrede yaşamamızın coğrafi bilgilere bağlı olduğu unutulmamalıdır. Coğrafyanın öğrencinin çevresine uyum sağlamasında temel becerilerinin öğretilmesinde önemli bir katkısı olmaktadır. Yurt sevgisi, yurt savunması ve yönetiminde 6 gerekli olan coğrafya biliminin 1 BİLGİN, T., -1986: Genel Kartoğrafya II. İst. Üniv. Yayını 1676, s. 118, İstanbul. 5 BİLGİN, T., -1986: A.g.e., s DOĞANAY, H., -2002: Coğrafya Öğretim Yöntemleri, s 177, Aktif Yayınevi. Erzurum.
6 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK - RAMAZANÖZEY 14 öğretiminde haritaların önemi büyüktür. Haritalar yer kürenin bilinen yerlerinin tasvir etmek üzere coğrafyacıların kullandıkları en önemli araç ve tekniktir. Haritalar insanoğlunun ilk ortaya çıktığı dönemden itibaren dünyayı nasıl gördüğünü yansıtan ve bu görüşü biçimlendiren güçlü araçlar olmuştur. Coğrafyanın tarihini yazanlar eski Yunan ve eski Mısır'a kadar geriler ki, bunlar toplumda coğrafya olarak hatırlanan bilgileri haritalar olmuştur. Çoğu araştırmacılara göre binlerce yıldır coğrafyacılar tarafından araştırılmış ve geliştirilmiş tüm fikirler içinde harita, önemini korumuştur. Eski dönemden beri etkin bir öğretim için coğrafyada haritaların kullanıldığı bilinmektedir. Eski haritalar zaman ve mekanı birlikte göstermiştir, yani hem mekan hem de halkın yaşam biçimi haritalar üzerinde sunulmuştur. İlk haritalar bilinen dünyayı tasvir şeklinde olmuş, bilinmeyen dumanlı, karanlık kalmıştır. Geçmişin haritalan, söz konusu yerlere ait imajlann oluşmasında, belirli kültür özelliklerinin ortaya çıkmasında ve toplumsal yapılan anlamada rol oynamıştır. Örneğin; Piri Reis'in 1513 yılındaki haritasında Güney Amerika kıtasındaki efsanevi yaratıklar, yılanlar, sembolik papağanlar gösterilmiştir. İlk dönemlerde insanlann dinsel bilgilerinin yer aldığı harita ve atlaslar, XV-XVI yüzyılda sömürge amaçlı çalışmalann gerçekleşmesinde kullanılmış ve kabul görmüştür. XIX-XX yüzyılda geleneksel olarak siyasi coğrafyada büyük ölçekte devlet olmak ve bunu haritalamak kabul gördü. Daha sonraki dönemde ise coğrafyada harita dinsel bilgilerden sıynlıp kendi bilimsel anlama kavuşmuştur. 1950'lerden sonraki dönemde ise coğrafya temel öznesinin yaşam kalitesindeki toplumsal ve mekansal çeşitleri haritalamak ve bunlann refahı arttırma siyaseti oluşturma yolundan planlama yapmak olmuştur. Refahın artması, çevre sorunlan beraberinde getirmiş ve haritalama çevre kirlenmesi ve korunması anlamında gelişmiştir. Doğal ve beşeri olaylar arasındaki ilişkiyi incelemeyi konu alan coğrafya dağılış, nedensellik ve bağıntı prensipleri çerçevesinde olaylan en kolay haritalar üzerinde somut hale getirir. Coğrafya öğretiminde 7 ÖZGÜÇ, N., -TÜMERTEKİN, E., -2000: Coğrafya, s , Çantay Kitabevi, İstanbul.
7 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 15 ritalar genelleme yapmak, veri toplamak, analiz ve sentez yapmak için ıllanılır. 1-Doğal Coğrafya Ve Harita Coğrafya öncelikle yeryüzünü ele aldığından yeryüzünde bulunan ığlann, platoların ve ovaların, akarsuların göllerin, denizlerin oluşumu özelliklerini açıklar. Bunun yanında atmosferde meydana gelen zgar, sıcaklık, basınç gibi hava olaylarını oluşum ve özellikleri de jğrafya konusu içindedir. Coğrafya hava olaylarını inceleme ve ^ıklamakla kalmaz, bunların yerşekillerin meydana gelişi ve rklılaşmasındaki rollerini de aktarır. Fiziki coğrafyanın konularının öğretilmesinde yardımcı olan ritalar, yüzey şekillerine ait litolojik ve tektonik yapı haritalan, jeoloji italan, iklim haritalan, bitki örtüsü haritalan, toprak haritalan, deniz göllerle ilgili hari talan dır (Harita : 1). Fiziki haritalar, tarama (Kolapet), eşit-çizgi (isoplet, isoline), ıkli, kabartma şeklinde hazırlanırlar. İlk ve Orta öğretim kurumlannda yaygın olarak kullanılan kabartma haritalar coğrafya öğretimi için ayn bir önem taşır. Bu haritalar sayesinde yüzey şekilleri üç boyutlu bir hal alır ve daha da görselleşir. Yüzey şekillerinin yatay ve dikey doğrultuda gösterildiği fiziki coğrafya haritalan, öğrencilere yeryüzü şekillerinin tanıtılmasında daha fazla yardımcı olur. Kabartma haritalar gerçeğe yakın haritalardır. Fizikî haritalardan renkli, izohipsli haritalara nazaran daha görseldir. Bununla birlikte kabartma haritalann taşıma zorluklan vardır. Yine bu haritalar dikey yöndeki ölçeklerinin kullanılmasında dikkat etmek gerekir. Mevcut şekiller ölçeğe göre daha büyük olursa abartı olur, küçük olursa bu defa da yüzey şekilleri silik bir görünüm alır ve gerçeği tam anlamıyla yansıtmayabilir.
8 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK- RAMAZANÖZEY 16 2-Beşeri Coğrafya Ve Harita Coğrafya konusu içinde yer alan bir diğer unsur ise canlılardır. Coğrafya yeryüzü ve doğa olaylarını incelerken başta insan olmak üzere bütün canlılar üzerindeki etkilerini de inceler. Örneğin insanlar ilk çağlardan günümüze kadar çoğunlukla ılıman iklim bölgeleri ve su kenarlarında verimli topraklar üzerinde yerleşmişlerdir, insanlar, yer şekilleri ve doğa arasındaki ilişki tek taraflı değildir. Bir taraftan insanların yaşamı etkilenirken diğer taraftan yer şekilleri ve doğa olayları da etkilenir. Örneğin insanlar tarafından yapılmış bir baraj, o bölgenin bitki örtüsünü ve iklimini değiştirebilir. Yine bir bölgede ağaçların kesilerek yok edilmesi yer şekilleri ve bitki örtüsünün değişmesine neden olabileceği gibi o bölgedeki erozyonu da hızlandırır. Beşeri coğrafya nüfus, tarımsal faaliyetler, ulaşım, sanayi, kırsal ve şehirsel yerleşme gibi antropojen süreçler ile çevre üzerinde yapılmış ve yapılmakta olan değişiklikler ve kültürel süreçleri inceler. Yani yeryüzünün insan tarafından değiştirilmiş ve değiştirilmekte olan görünümünü analiz etmektedir. 8 İnsan topluluklarının yeryüzü ile 8 DOĞANAY, H., -1994: Türkiye Beşeri Coğrafyası, s. 3-4, Gazi Büro Kitabevi. Ankara.
9 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 17 münasebetleri ve bu toplulukların karşılıklı aksiyon ve reaksiyonları bağıntılı ve nedensellikle inceler. 9 Fiziki coğrafya temelleri üzerine kurulan beşeri coğrafya olguları sebep ve bağıntı bulma yolunu öğrencilere öğretim araçlarıyla yapılabilir. Bu araçların başında beşeri coğrafya konularını ele alan haritalar gelir. Beşeri coğrafi olaylarının açıklanması ve sonuçlarının analiz ve sentez haritalardan yararlanmak suretiyle kolayca yapılabilir. Beşeri coğrafya konularında hazırlanmış nüfus haritalan (Harita:2), yerleşme haritalan, idari bölünüş haritalan, siyasi haritalar, keşif haritalar... gibi haritalan saymak mümkündür. Beşeri haritalar hazırlanırken Fiziki haritalardan yararlanılır. Ancak hazırlanan haritalarda beşeri unsurlar tarama, renklendirme ve semboller ifade edilir. Beşeri haritalann sembollerle ifade edilmesine bağlı olarak daha fazla bir Hanla t iline 901» Tuıkiy»*rrtmatik mıhı* yoğunluğu hamasi 11990ı görsellik dikkati çeker. 3-Ekonomik Coğrafya Ve Harita İnsanlann hayatlannı devam ettirebilmek için yaptıklan faaliyetlerin dağılış ve nedenleri sonuçlan ekonomik coğrafyanın konusunu oluşturur. Bu anlamda coğrafya üretim, tüketim, pazarlama, sanayi, ulaşım doğal ve beşeri kaynaklan ele alır ve inceler (Harita:3). 9 TANOĞLU, A., -1966: Nüfus ve Yerleşme, s. 2, İst. Üniv. Yay. no 1183, İstanbul.
10 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK - RAMAZAN ÖZEY 18 Ekonomik coğrafya konumlarının açıklanmasında ve anlaşılmasında haritalar önemli veri kaynaklandır. Bu özelliklerine dayanarak dağılışları gösteren çeşitli haritalar oluşturmak mümkündür. Hariıa: 3 -Türkiye Karayolları Ulaşım Haritası Nitekim bu konuda hazırlanmış: tarım ürünleri haritaları; tarla ve bahçe kültürü (buğday, arpa, çavdar, yulaf, mısır, pirinç, baklagiller...), endüstri bitkileri ( pamuk, tütün, şeker pancarı, zeytin, çay, ayçiçeği, haşhaş, soya fasulyesi, susam keten-kenevir...), sebzecilik (domates, patates, soğan...), meyve (fındık, elma, turunçgiller, incir, üzüm, Antep fıstığı, muz... ) seracılık..., hayvancılık (büyükbaş küçükbaş, kümes, arıcılık, ipek böcekçiliği, balıkçılık...), ormancılık, gıda sanayi, dokuma, deri-giyim sanayi, kimya, madencilik (demir, cıva, boksit, bor mineralleri, barit, tuz...) (Harita:4), enerji kaynaklan (taşkömürü, linyit, petrol, doğalgaz, hidroelektrik, jeotermal, güneş, rüzgar...), turizm, ithalat ve ihracat...gibi coğrafyanın pek çok konulannı kapsayan haritalar oluşturulmuştur. Bu haritalar sayesinde ekonomik coğrafyaya ait pek çok konu haritalanarak incelenebilir.
11 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 19 Harita: 4 - Türkiye Maden ve Endüstri Haritası Ekonomik haritalarda temelde beşeri haritalar gibi hazırlanırken fiziki haritalardan faydalanılır. Ancak unsurları ifade eden semboller ekonomik coğrafyaya ait verileri temsil eder. D-COĞRAFYADA HARİTA ANALİZLERİ Haritaları verimli kullanabilmek için kendine özgü özelliklerinin bilinmesi gerekmektedir. Bilindiği gibi en basit araçlar dahi dersin niteliğini büyük ölçüde etkilemektedir. Coğrafyanın bir mekan bilimi oluşu onun mekan analizinin de iyi yapılmasını gerektirir. Bu bakımdan haritaların iyi analiz yapılması şarttır. Çünkü coğrafi fenomenlerin mekansal dağılışı en iyi haritayla gösterilebilir. Oysa öğrencilerin kendi başlarına haritayla başbaşa kalmaları oldukça soyut bir durumdur. Fakat bunların bir öğretmenin hem göstererek hem de açıklayarak kullanması daha açıklayıcı somut öğrenme ortamı oluşturur. Bunu için de haritaların işaretlerinin önceden ne anlama geldiğinin verilmesi gerekir. Örneğin bir haritadaki renklerin, izohipslerin, yerleşme yerlerini ve yollan gösteren işaretlerin ne anlama geldiğini bilmeden bu araçlann bir öğrenme durumunu oluşturması oldukça zordur ve imkansızdır. Haritalann gözleyerek öğrenilmesi, öğrencilerin kullanılan sembollerin ve işaretlerin anlamlannı daha önceden öğrenmiş olmaları onlara haritayı analiz yapma imkanı verir. Bu çeşit öğrenme durumlan oluşturulacak öğretim
12 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK - RAMAZAN ÖZEY 20 davranışlarının bilinmesi bu konudaki verilen çok iyi bilinmesi ve öğrencilerin haritayı okuma derecesine bağlıdır. Haritayı iyi analiz yapmak için haritada bulunan bazı unsurların bilinmesi gerekmektedir. Bunlar; Harita Başlığının Adı: Genellikle haritaların üst kısmında yada haritanın bütünün oluşturan parçaların (pafta) kenar ortalarına yazılır. Harita İşaretleri (Lejand): Haritada veya paftada kullanılan işaretler olup, haritada ne anlama geldiğini ifade eder. Haritanın veya paftanın uygun bir yerinde bulunur. Semboller kualitatif (unsurlar çeşitleri) ve kuantitatif (unsurların çeşit ve miktarı) semboller olmak üzere ikiye ayrılır, haritanın kullanılış amaçlarına kullanılan sembol tercih edilir. Ölçek: Yeryüzü veya parçasının düzlem üzerine geçirilme sırasındaki küçültme oranına denir. Kesir veya grafik olarak gösterilir. Ancak çizilen haritanın baskı esnasında büyütme-küçültme yapıldığından daha ziyade çizgi ölçek tercih edilir. Yön İşareti: Haritanın kuzey yönünü gösteren işaret olup, daha çok bir okun ucuna K (Kuzey) veya N (North) harfleriyle ifade edilir. Ekvator, Paralel ve Meridyenler: Ekvator; Kutuplardan aynı uzaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle oluşturulmuş çemberdir. Paralel; ekvatordan kutuplara doğru birer derecelik aralıklarla geçirilen çemberlerdir. Meridyen ise; kutup nokralarını birleştiren ve ekvatora dik olan yay parçalandır. Paralel ve meridyenler coğrafi mevkii tayin etmeye yarar. «* Lokasyon Haritası (Anahtar Harita): Haritalan belirli bir köşesine konulan küçük haritadır. Bu haritalar kullandığımız haritanın dünya, kıta, ülke veya bölge içindeki yeri ile bütün içindeki parçanın nerede olduğunu gösterir. Coğrafyada harita analizlerinin kavranıp-kavranmadığının anlaşılmasında dilsiz haritalar ayn bir önem taşır. Bu haritalar coğrafya konulannın öğretilmesi, uygulama yapılması, ölçme ve değerlendirmesinde önemli yer tutar. Dilsiz haritalar, coğrafya öğretimin amaçlanna göre hazırlanmış ve sadece sınırlan çizilen fiziki, beşeri veya ekonomi haritalardır. Bu haritalara öğrencilere daha önceden öğretilen
13 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 21 veya öğretildiği kabul edilen coğrafi imgelerin öğrenciler tarafından şaretlenmesi, yani dillendirilmesi istenilir. Öğrenci bu işi yaparken ğretmek coğrafi nesnenin yerlerini de öğrenmiş olur. Bu metod hem ölçme değerlendirmede hem de öğretim metodu olarak kullanılır. Bu tip aritalarda ışıklandırma yapıldığında öğrenme daha etkili hale gelir. Coğrafyada etkili öğretimi sağlayıcı araçlardan olan haritaların, öğretmenler tarafından ne kadar sınıfta kullanıldığı, bunlar kullanıldığında öğrencilerin öğrenmesinin ne ölçüde kolaylaştığını ve öğrencilerin bu konuyla ilgili olarak öğrendiklerini tespit etmek ancak dilsiz haritalar sayesinde yapılabilir. Örneğin; sınırlan çizilmiş bir Türkiye haritası üzerinde yerleri etlenmiş şehirlerin, dağlann, akarsulann, madenlerin...ve diğerlerinin simlerinin yazılması istenilebilir. Yada isimleri verilen coğrafi nesne ve laylann yerlerinin işaretlenmesi söylenir. Bu sayede öğrencinin ilgisinin ölçülmesi yapılmış, yanlışlannın hemen düzeltme imkanı ulunmuş olur. Yine öğrencilerin hazırlamış olduğu veya öğretmen afindan hazırlanan fotokopi dilsiz haritalanyla yapılan çalışmalarla da a fazla tekrar, alıştırma yapma imkanı olacaktır. Bu alıştırmalar yesinde öğrenme daha da pekiştirilmiş olacaktır. G-Harita Kullanımında Dikkat Edilecek Hususlar İyi bir öğrenme sadece göze kulağa hitap etmesi yeterli değildir, ers esnasında araçlann kullanımı ayn bir önem taşır. 1-Sınıflarda kullanılacak haritalar sınıf ortamına göre yarlanmalıdır. Bütün sınıfın görebileceği bir yere aşılmalıdır. 2-Hariialar mümkün olduğunca açık, okunaklı, alıcılık vermek istenilen mesajla etkileşimi artıran ve dikkatleri mesajın önemli oktalanna çeken bir tasanma sahip olmalıdır. 3-Sınıfa götürülen harita sınıfın seviyesine uygun olmalıdır, A rneğin Orta öğrenim öğrencilerine 1/ ölçekli topografya aritalannda çalışması istenilmemelidir. 3-Kullanılacak araç kavrayışı kolaylaştıracak şekilde olmalıdır. 4- Anlatılan dersin konusuyla sınıfa götürülen haritanın konusu irbiriyle uyuşmalıdır. Örneğin; Türkiye akarsulan, dağlan ve ovalan onusunda Türkiye'nin idari bölünüş veya bölgesel haritası, maden aritası götürülmemeli onun yerine Türkiye fiziki haritası tercih edilmelidir.
14 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK- RAMAZAN ÖZEY 22 5-Ders sırasında harita üzerindeki bilgiler açıklanırken bir gösterici vasıtasıyla (sopa, çubuk, veya lezar ışık...) gösterilerek yapılmalıdır. Bu sayede öğrenciler ilgili yerleri daha rahat görebileceklerdir. 6-Haritalarda kullanılan işaretlerin öğretiminde öğrencilerin seviyelerine hitap edecek şekilde olmalıdır. Harita işaretlerinin büyük çoğunlukla ezberletilmesinden ziyade bunların nasıl kullanılacağının veya neyi ifade ettiğinin öğretilmesine çalışılmalıdır. 7- Kullanılacak haritalar öğrencilerin görebileceği kadar büyük, öğretmenin taşıyabileceği kadar hafif olmalıdır. 8- Haritalar tekrar kullanılacağı zaman kolaylıkla bulunabilmesi için dışta kalan kısmına hangi konunun haritası olduğunu gösteren bir etiket yapıştınlmalı ve ilgili bölüme konulmalıdır. Haritanın yıpranmasını önlemek amacıyla katlama işi içe doğru yapılmalıdır. F-Coğrafya Öğretiminde Haritaların Kullanılmasının Faydaları ve Önemi Coğrafya dersleri için harita kullanmanın pek çok nedeni ve faydası vardır. Bunlardan kısaca bahsedecek olursak; + 1-Soyut coğrafi olayların somutlaştırılmasını sağlar. Belli bir fikrin göz önünde canlanmasına yarar. Karmaşık fikirleri basite indirger. 2-Coğrafyanın konularını nazari olmaktan çıkarır, elle tutulur, gözle görülür hale getirir. 3-"Bir resim bin kelimeye bedeldir" ifadesi uyarınca zamandan ve sözden tasarruf sağlar. Örneğin Türkiye'nin konumu bir harita sayesinde kolayca öğretilebilir. + 4-Öğrencilerin ilgilerini ve dikkatlerini uyandırır. 5-Güvenli gözlem yapma olanağı sağlar, tehlikeli veya sınıfa getirilmesi mümkün olmayan olaylar, haritalar sayesinde kolayca ve güvenli olarak gözlenmesi yapılabilir. 6-Farklı zamanlarda birbirleriyle tutarlı içeriğin sunulması sağlanır. Örneğin; öğretmenin diğer sınıfta anlattıklarıyla tutarlı bilgi aktarmayı sağlar. 7-Öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarının karşılanmasına yardımcı olur. Öğrenciler farklı öğrenme stil ve öğrenme ihtiyaçlarına sahiptirler. Araçların sayısı arttıkça her öğrencinin bireysel öğrenme ihtiyaçlarına uygun kanalın bulunacağı ihtimali vardır.
15 COĞRAFYA EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 23 8-Tekrar takrar kullanılabilir. Bu sayede zamandan ve maliyetten tasarruf sağlar. 9-Slayt, tepegöz ve epidiyaskop gibi araçlara nazaran taşıması kolaydır. 10-îçeriği basitleştirerek anlaşılmasını kolaylaştırır. 11-Öğretimi canlı ve açık hale getirir. 12- Sürekli kullanılan sözel iletişimin yapıldığı sınıflarda yeni bir ders aracının girmesi öğretimi zenginleştirir. Bu anlamda motivasyonu da arttırır. 13-Öğrenilecek konu üzerinde pratik yapma imkanı sağlar. 14-Bu araçlar verilmesi düşünülen bilgilerin duyular yolu ile benimsenmesine, kolay ve doğru öğrenilmesine ve öğretilmesine yardım eder. 15-Öğretimin aktifleşmesi sağlar. Dersi ezberci, klasik, hazırcı, can sıkıcı olmaktan çıkar, çekici ve heyecanlı hale getirir. 17-Fikir, işlem ve süreçleri basamaklanyla göstermede yardımcı olur 18-Eğitim ve öğretim ilkelerinden birisi de ekonomik olmasıdır. Diğer görsel araçlara göre haritalar son derece ekonomiktir. H-SONUÇ VE ÖNERİLER Haritalar sayesinde öğrenme daha fazla duyu organına hitap edecek öğrenme artacak, unutma azalacaktır. Haritaların öğretmen ve öğrenci tarafından ustalıkla kullanımı öğretim ve öğrenim işlevini daha kolay, ilgi çekici ve yararlı hale getirecektir. Coğrafya dersi işlerken haritaları verimli bir şekilde kullanarak uygulamalı bir öğretim imkanı verecek, çok sayıda benzeri dersler oluşturmak mümkündür. Harita öğrenmeyi sağlamak için bir araçtır. Onun başarısı, kullanılma becerisine bağlıdır. Kullandığı yöntem ve tekniklerin içini dolduracak onlara ruh verecek olan öğretmenin kendisi olduğu unutulmamalıdır. O halde öğretmen haritanın özellikleri, sınırlılıklarını iyi bilmeli onun kendine özgü özelliklerini bilmesi, haritanın verimli kullanımını ve öğretim işlevini arttıracaktır. Coğrafyada etkin bir öğretim için yöntem haritaların kullanılmasının artması gereklidir. Coğrafya öğretimi için gerekli araçları
16 MEHMET ÜNLÜ - SÜHEYLA ÜÇIŞIK - RAMAZAN ÖZEY 24 kapsayan uygun biçimde döşenip donatılmış özel öğretme yerleri, coğrafya odaları hazırlanmalıdır. Bunlar hem derslik hem de labaratuvar işini görebilecek derslikler» olmalıdır. Harita ve diğer öğretim araçlarının yalnızca coğrafyada kullanılacak olanları bu sınıflarda diğerleri ise ortak merkezlerde bulundurulmalıdır. Harita coğrafya öğretiminde vazgeçilmez en önemli araçtır. Okullarda bazı konulara ait haritalar olmadığı takdirde öğretmen tarafından farklı atlas veya kaynaklardan saydamlara alınmalı ve opak projeksiyon makineleriyle perdeye yansıtılmalıdır. Bu şekilde yeni harita koleksiyonları da oluşturulabilir. Ders esnasında her öğrenciye içinde çok fazla haritayı içinde içeren atlas bulundurulması şart koşulmalıdır. Bunun yanında mevcut ders kitaplarındaki haritalardan faydalanmak mümkündür. Coğrafya dersinde kullanılacak haritalar bazı kez okulda bulunmayabilir bu durumda haritaların büyük kısmı Aletleri Yapım Merkezi (DAYM) ve Milli Savunma Bakanlığı (MSB) tarafından yapılmakta olup buralardan temin edilebilir. DAYM ve MSB den başka çeşitli yayıncı kuruluşlar tarafından çeşitli duvar haritalan ve atlaslar hazırlanmaktadır. Coğrafyanın özü olan haritalar, bilgileri daha görsel hale getirerek onlann öğrenilmesinde en güçlü lisan olmuştur. Bunun için coğrafya konulannın haritalanması mecbur hale gelmiştir. Yukanda fayda ve önemine kısaca değinilen haritalar her dönemde adeta coğrafyanın kalbi olmuştur. Coğrafyayı ifade edebilmek ancak haritalarla olmuştur. Teknocoğrafyadaki gelişmelere paralel olarak farklı tip ve boyuttaki haritalar hazırlanmasını kolaylaşmıştır. Bu sayede coğrafya öğretimi kolay ve zevkli hale gelmiştir.
17 COĞRAFYA EĞMMVE ÖĞRETİMİNDE HARİTALARIN ÖNEMİ 25 KAYNAKÇA ALKAN, C, KURT, M : Özel Öğretim Yöntemleri. Anı yayınlan, Ankara. BİLGİN, T., -1986: Genel Kartoğrafya II. İst. Üniv. Yayını 1676, I İstanbul. COBUN, T.C., -1968: Media and Puclic School Communication. In R. A. Weisberger. Instructional Process and Media Innovation. I Rand Mc Nally and Company. Chicago. ÇİLENTİ, K., -1985: Fen Eğitimi Teknolojisi. Ankara. DOĞANAY, H., -2002: Coğrafya Öğretim Yöntemleri. Aktif Yayınevi. I Erzurum. DOGANAY, H., -Türkiye Beşeri Coğrafyası. Gazi Büro Kitabevi, Ankara. EFE, R., -1997: Coğrafyada Yeni Yaklaşımlar Coğrafya Eğitiminde Çağdaş Yöntem ve Teknikler. Marmara Coğrafya Derg. Sayı 1, s , İstanbul.,! GARDNER, W. E., vd : YÖK-Dünya Bankası, Sosyal Bilimler Öğretimi. Ankara. [GÖRDÜ, E., -2002: Coğrafyada Öğretim Yöntemleri. Nobel Yayın Dağıtım, Ankara. i IRAK, R., -1992: Coğrafya Terimleri Sözlüğü. MEB. Yayınlan, Öğretmen Kitaplan Dizisi no 157. İstanbul. stjer, J.S., -1873: Using Instructional Media. Litton Educational pub. Inc. New York. ILUKISA, E.A., -1996: Coğrafya Öğretimi. Ankara. JRTER, A.,»HOŞGÖREN, M.Y., -1986: Jeomorfoloji Tatbikatı. İst. Üniv. Edb. Fak. Yay. No 1944, İstanbul. Y, R.,-1998: Türkiye Üniversitelerinde Coğrafya Eğitimi ve Öğretimi. Özeğitim yayınlan 33, İstanbul. rüç, N., 1994: Beşeri Coğrafyada Veri Toplama ve Değerlendirme Yöntemleri. İst. Üniv. Yay. no 3849, İstanbul. ÜÇ, N., -TÜMERTEKİN, E., -2000: Coğrafya, Geçmiş, Kavramlar, Coğrafyacılar. Çantay Kitabevi, İstanbul..NOĞLU, A., -1966: Nüfus ve Yerleşme, s. 2, İst. Üniv. Yay. no 1183, İstanbul.
MARMARA COĞRAFYA DERGİSİ SAYI: 23, OCAK - 2011, S. 373-388 İSTANBUL ISSN:1303-2429 copyright 2010 http://www.marmaracografya.com FİZİKİ COĞRAFYA DERSİ ÖĞRETİM METODUNA FARKLI BİR YAKLAŞIM: GEZİ- GÖZLEM
Marmara Coğrafya Dergisi. Sayı: 3, Cilt: 2, s. 59-70, İstanbul, 2001 ORTA ÖĞRETİM COĞRAFYA ÖĞRETMENLERİNİN MESLEKİ SORUNLARI HAKKINDA BİR ARAŞTIRMA (A Survey About The Professional Problems Of Geography
TÜRKÇE EĞİTİMİNDE KELİME HAZİNESİNİN ÖNEMİ Prof. Dr. Murat ÖZBAY Arş. Gör. Deniz MELANLIOĞLU Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü ÖZET Bireyler arası iletişimde kelimeler, önemli
BİR ÖĞRETİM STRATEJİSİ OLARAK KAVRAM HARİTALARININ KULLANIMI Uzm. Ahmet KILINÇ Ahi Evran Üniversitesi email@example.com ÖZET Bu makalenin amacı, yenilikçi öğrenme stratejilerinden birisi olan kavram haritalarının
T. C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ GÜZEL SANATLAR EĞİTİMİ ANA BİLİM DALI RESİM-İŞ ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI EĞİTİMDE VE ÖĞRETİMDE BİR ARAÇ OLARAK GÖRSEL SANATLAR EĞİTİMİNİN ÖĞRENCİLERE SAĞLADIĞI
Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Journal of Social Sciences Cilt / Volume: 2010-1 Sayı / Issue: 20 İLKOKUMA YAZMA ÖĞRETİMİNDE ÇOKLU ORTAM UYGULAMALARININ OKUMA BECERİSİ
YAZ KUR AN KURSLARINDA MEVCUT VE OLASI ÖĞRETİM MATERYALLERİ 1. GİRİŞ 1.1. Problem 1.2.Yaz Kursu Öğrenci Profili (Potansiyeli) Ve Öğretim Ortamı Çerçevesinde İhtiyaç Duyulan Materyaller 1.3. Öğretim Materyali
GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 24, Sayı2 (2004) 183-202 Türkiye de Fen Bilimleri Eğitimi Alanındaki Program Geliştirme Çalışmalarına Genel Bir Bakış A General Look at the Science Curriculum Development
DURU / Uyum Zorluklarını Yordamada Yalnızlık, Sosyal Destek ve Sosyal Bağlılık Arasındaki... 1255 Coğrafi Bilgi Sistemlerinin (CBS) Coğrafya Öğretimine Katkısı ve Ortaöğretim Öğrencilerinin CBS ye İlişkin
Bilgisayar Destekli Eğitime Tabi Tutulan Ortaöğretim Öğrencileriyle Bu Süreçte Eğitici Olarak Rol Alan Öğretmenlerin BDE e İlişkin Görüşleri Öğr.Gör.Berrin ARSLAN GİRİŞ Yirminci yüzyılın ikinci yarısında
Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD) Cilt 12,Sayı 4, Aralık 2011, Sayfa 277-301 Tarih Öğretmeni Eğitiminde Tarihsel Romanların Kullanımı: Bir Eylem Araştırması İbrahim Hakkı
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ KULLANIM FONKSİYONLARINA GÖRE ORMAN YOLLARININ PLANLANMASI VE TASARIMI ÜZERİNE İNCELEMELER KANLICA DEVLET ORMAN İŞLETMESİ ÖRNEĞİ Or. Müh.
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/9 Summer 2014, p. 367-380, ANKARA-TURKEY YABANCILARA TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE EŞADLI SÖZCÜKLERİN DOĞRU SESLETİMİNDE
D um lupınar Ü niversitesi Sayı: 1 Sosyal Bilim ler Dergisi Ocak 1999 YÖK/DÜNYA BANKASI ENDÜSTRİYEL EĞİTİM PROJESİ UYGULAMALARININ DEĞERLENDİRİLMESİ Doç. Dr. Gülsün ATANUR BAŞKAN ÖZET Bu araştırma, YÖK
MESLEKLER REHBERİ MESLEK SEÇĠMĠ Meslek : Meslek en genel anlamda yaşam boyu yapılan faaliyetler bütünüdür. Yaşam boyu yapılan bir faaliyetten insanın mutlu olabilmesi için seçtiği mesleği severek ve isteyerek
BİR MODERN YÖNETİM TEKNİĞİ OLARAK ALGILAMA YÖNETİMİ VE İÇ GÜVENLİK HİZMETLERİ Mehmet Akif Özer Özet Algılama yönetimi daha çok fayda sağlayan ve belirsizliği daha az olan bilgileri sağlayabilmek için dış
ÜSTÜN ve ÖZEL YETENEKLİ ÇOCUKLAR ve EĞİTİMLERİ Prof.Dr. Necate BAYKOÇ DÖNMEZ Özel Gereksinimli Çocuklar ve Özel Eğitim 283 284 Özel Gereksinimli Çocuklar ve Özel Eğitim ÜSTÜN ve ÖZEL YETENEKLİ ÇOCUKLAR
HATAY DA ON SICAK GÜN EDĐTÖR YAŞAR ERGÜN MUSTAFA KEMAL ÜNĐVERSĐTESĐ YAYIN NO:19 ISBN:975-7989-25-8 Yaşar Ergün, 1969 da Gaziantep te doğmuştur. Aydın Ortaklar Öğretmen Lisesi ve Ankara Üniversitesi Veteriner
Türkçe Dersi Öğretim Programındaki Ara Disiplin Alan Kazanımlarına İlişkin Bir Araştırma Arş. Gör. Hasan Basri Kansızoğlu Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi ABD firstname.lastname@example.org
E-DIŞ TİCARET VE GİRİŞİMCİLİK ÜZERİNE ETKİLERİ ELEKTRONIC FOREIGN TRADE AND EFFECTS OF IT ON ENTREPRENEURSHIP Nedret ERBOY Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Özet Dış ticaret ile
Bakanlık Yayın No : 335 Müdürlük Yayın No : 49 AÇIK MADEN OCAKLARININ DOĞAL FORMUNUN ORİJİNAL TESVİYE EĞRİLERİNE UYGUN OLARAK TASARLANMASINDA COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİNİ KULLANMA OLANAKLARI (ÇEŞME GERMİYAN
Akademik Bilişim 10 - XII. Akademik Bilişim Konferansı Bildirileri 10-12 Şubat 2010 Muğla Üniversitesi Hizmet İçi Eğitime Farklı Bir Yaklaşım: E-Hizmet İçi Eğitim Hakan Yılmaz 1, Muharrem Düğenci 2 1 Karabük
T. C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI SAYISAL YÖNTEMLER BİLİM DALI DOKTORA TEZİ TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ UYGULAMALARININ YAPISAL EŞİTLİK MODELİ İLE ANALİZİ ERGÜN EROĞLU
TÜRKÇE EĞİTİMİNDE BİR ÖĞRETİM YÖNTEMİNİN GELİŞTİRİLMESİNE KAYNAKLIK ETMESİ BAKIMINDAN SORU GİRİŞ Arş. Gör. Ferhat ENSAR * Emmek, emer gibi görünmek anlamına gelen sor- fiil kökünden türeyen soru sözcüğü