19 Ağustos 1953'te CIA ve MI6, İran'ın demokratik olarak seçilmiş hükümetine ve lideri Muhammed Mossadegh'e karşı bir darbe düzenleyen AJAX operasyonunu başlattı.
Ortadoğu'daki diğer liderlerin aksine, Mosaddeq İran parlamentosu 'Meclis' tarafından göreve seçildi. Kendisi aynı zamanda İran'da demokratik değerlere, hukukun üstünlüğüne ve insan haklarına da derinden bağlı, eşsiz bir 'sömürgecilik karşıtı' orta doğu popüler siyaseti ve lideriydi.
Her şey, darbeden iki yıl önce, 1951'de Mossadegh'in Anglo-İran Petrol Şirketi'ni (şimdi BP olarak biliniyor) kamulaştırmasıyla başladı. Mossadegh ilk olarak bir İngiliz şirketi (şu anda BP'nin bir parçası) olan Anglo-İran Petrol Şirketi'nin (AIOC) belgelerini denetlemeye ve şirketin İran petrol rezervleri üzerindeki kontrolünü sınırlamaya çalıştı. Bunun sebebi, Anglo-İran Petrol Şirketi'nin İran devletine neredeyse hiç ödeme yapmamasına rağmen, onlarca yıldır İran petrolünden büyük kazançlar sağlamasıydı. AIOC'nin İran hükümeti ile işbirliği yapmayı reddetmesi üzerine, parlamento (Meclis) İran petrol endüstrisini kamulaştırmaya ve yabancı şirket temsilcilerini ülkeden ihraç etmeye karar verdi. Winston Churchill MI6'yı (İngiliz gizli servisi) İran'da bir darbe başlatması için görevlendirdi.
İran hükümeti İngiltere'nin darbe planlarını öğrendi ve tüm İngiliz kişisel ve diplomatik personeli ülkeden tahliye edildi. Churchill, bu başarısızlıktan ötürü öfkeliydi. Mossadegh'ten kurtulacaksa Amerikan yardımına ihtiyacı olduğunu fark etti.
İlk başta Truman yönetimi Churchill'in Mossadegh'i görevden alma planlarını reddetti, ancak başkan Eisenhower 1953'te göreve seçildikten sonra, CIA'ya İngiltere ile çalışmasını ve İran'ı rejimi değiştirmesini emretti. 1953'te CIA ajanlarını İran'a gönderdi.
Darbe planlarını gerçekleştirmek için CIA, İran basını, parlamentosu ve MI6 ve İngiltere'nin onlarca yıldır İran'da inşa ettiği ordudaki İranlı hainlerin, muhbirlerin ve casusların geniş bir altyapısına ve ağına güveniyordu. Ağustos ayının 15'inde başlatılan ilk darbe girişimleri başarısız oldu, ancak CIA ajanları hatalarından çabucak ders aldılar ve 1953 Ağustos'unda başarılı bir ikinci girişim başlattılar.
Birkaç İran faşisti ve Nazi sempatizanı darbe sonrası rejimde önemli roller oynadı. Nazi yanlısı bir hükümet kurma girişimi nedeniyle II. Dünya Savaşı sırasında İngilizler tarafından tutuklanan ve hapsedilen General Fazlollah Zahedi, 19 Ağustos 1953'te darbe sonrası hükümette Başbakanlığa getirildi. CIA, Zahedi'ye darbeden önce yaklaşık 100.000 dolar ve darbeden sonraki gün 5 milyon dolar daha vererek darbe desteğini sağlamlaştırdı.
Darbe bittikten sonra İran Şah (İran kralı) Muhammed Rıza Pehlevi tarafından yönetilen bir diktatörlüğe dönüştürüldü. Şah temelde görevi pahalı batı silahları satın almak (ABD silahlarına her yıl milyarlarca dolar harcamak) ve batıya ucuz petrol tedarik etmek ve yönettiği gibi diktatörlüğe karşı çıkmaya cesaret eden herkese zulmetmek olan bir batı kuklasıydı. İran'daki tüm milliyetçi, laik, cumhuriyetçi ve laik güçleri yıktı. Gizli servisi 'Savak' ile, insanları takibe aldı, otokratik kuralına tehdit olan herkesi işkence ve öldürmede kullandı.
Altmış yıl sonra Ağustos 2013'te, ABD hükümeti, İran'ın rüşvet vermesi de dahil olmak üzere darbenin hem planlanmasından hem de infazından sorumlu olduğunu gösteren hükümet belgelerinin çoğunu yayınlayarak ABD'nin darbedeki rolünü resmen kabul etti. CIA, darbenin 'CIA yönetimi altında' ve 'ABD dış politikasının bir eylemi olarak gerçekleştirildiğini, en yüksek hükümet seviyelerinde tasarlandığını ve onaylandığını' kabul ediyor.
Bir ulus devletin liderine karşı ilk başarılı CIA darbesi olan Ajax'ın başarısı, tüm dünyada bu tür taktikleri kullanmak için CIA'ya kapı açtı. 1953 İran darbesi, ABD hükümetleri tarafından, ABD'nin ülkelerindeki çıkarlarına karşı çıkan tüm dünyadaki devlet başkanlarının rejim değişikliğinin nasıl değiştirileceği ve kaldırılacağı konusunda nispeten ucuz ve etkili bir plan olarak kabul edilir. En önemli pratak etkisi ise mevcut molla rejiminin İran'a hakim olmasına sağlayan siyasi atmosferi sağlamasıdır.
dispropaganda.com/single-post/2020/01/08/How-the-US-and-the-UK-turned-Iran-from-a-democracy-into-a-dictatorship