Bilinçli bir tüketici olarak bilmeniz gereken ve merak ettiğiniz tüm soruların yanıtları bu yazıda…
Paketli gıda nedir?
Paketli gıda (ambalajlı gıda), ülkenin yasalarına ve gıdanın doğasına uygun şekilde ambalajlanmış gıdaları ifade eder.
Gıda ambalajının temel işlevi, gıdayı tüketiciye ulaşana sürece kadar fiziksel, kimyasal ve biyolojik olarak korumak; gıdaların kontamine olmasını (istenmeyen maddeler bulaşmasını) ve bozulmasını önlemek, içeriğini ve kalitesini muhafaza etmektir.
Paketlenmiş (paketli) gıdalar nelerdir?
Üreticisi ve markası üzerinde yazan, ilgili mevzuat ve yasalara uygun şekilde üretilen, yasal olarak süpermarketlerde veya e-ticaret sitelerinde satılan tüm ambalajlı gıdalar bu tanıma girer.
Genel olarak paketli gıda ürünleri ve kategorilerini şu şekilde sıralayabiliriz:
- Yoğurt ve peynir gibi süt ürünleri
- Pastörize süt, UHT süt, ayran, kefir, krema
- Su, meyve suyu, gazlı içecek, maden suyu, tüketime hazır çay ve kahveler
- Tüketime hazır ürünler ve yemekler (Mantı, köfte, şinitzel vb. beyaz et ürünleri; makarna, bakliyat kullanılan hazır yemekler, sandviçler)
- Cam ve tenekede konserve gıdalar, turşular
- Dondurulmuş gıda ürünleri (Sebzeler, köfte, soğan halkası gibi yiyecekler, dondurulmuş tatlılar, et ve beyaz et ürünleri, hamur işleri)
- Ambalajlı bakliyat ürünleri, makarna, şeker
- Paketli çiğ kırmızı et ve tavuk ürünleri
- Sıvı yağ ürünleri, tereyağı, margarin
- Salça, sirke
- Dökme ve poşet çay ürünleri, granül kahve
- Baharat çeşitleri, bulyonlar, hazır çorbalar ve mayonez, ketçap vb. sos ürünleri
- Tatlı ve pasta malzemeleri
- Çikolata, bisküvi, kek, gofret, kraker, şekerleme, cips ve tuzlu atıştırmalıklar
- Kuruyemiş çeşitleri, helva, sütlü hazır tatlılar
Paketli gıda (ambalajlı gıda) ifadesinin İngilizcesi nedir?
Paketli gıda, İngilizce’de packaged foods (çoğul) olarak ifade edilmektedir.
Paketli gıda alırken nelere dikkat etmeli?
Gıda ambalajı, gıdayı korumasının yanı sıra tüketicinin bilmesi gereken tüm önemli bilgilerin yer aldığı bir alandır. Gıda etiket bilgilerine dikkat etmenizin önemi büyüktür. Paketli (ambalajlı) gıda alırken dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
- Ürünün adı ve tanımı. Marka adının haricinde, her ürünün mevzuata göre bir tanımı vardır. Örneğin kaşar peyniri ve eritme peyniri; meyve suyu ve meyve nektarı farklı ürünlerdir. Paketli gıda alırken bilinçli tercihler yapmak için ürün ismini mutlaka kontrol edin.
- Ürünün miktarı. Tüm ürünler gibi gıdaların da fiyat artışından etkilendiği bu dönemde, ürünün fiyatı kadar bir ambalajın içerdiği miktar da önemlidir. Gıda fiyatları, miktardan bağımsız değerlendirilmemelidir. Bildiğiniz bir ürün olsa dahi mutlaka etiketi inceleyin. Zaman zaman ürünlerin miktarı farklılaştırılabilmektedir. 250 gramlık bir ürün ile 225 gramlık ürün arasında %10 fark söz konusudur. Bu nedenler alışveriş yaparken miktarlara her zaman bakmanızı öneriyoruz.
- Ürünün içindekiler.
- Besin değerleri. Kanuni yükümlülük nedeniyle ambalajlı gıda ürünlerinde karbonhidrat, yağ, protein, tuz, şeker, kalori gibi beslenme açısından temel nitelikteki ögelerin yanı sıra besinsel lif, ilave şeker, doymuş yağ, doymamış yağ bilgileri belirtilmektedir. Beslenmenize her zaman dikkat edin
- Son kullanma tarihi. Paketli gıda alırken bakılması gereken en önemli bilgilerden biri de budur. Son kullanma tarihi ve alacağınız gıdanın miktarını, tüketim sıklığınızı bir arada değerlendirerek gıda israfının önüne geçebilirsiniz. Son kullanma tarihi yakın bir ürünü alırken, miktarına da bakarak son kullanma tarihi gelmeden tamamını tüketip tüketemeyeceğinizi değerlendirmenizi öneririz.
Gıdalar neden ambalajlanıyor?
Gıda paketleri ve ambalaj üzerindeki etiketlerin birçok işlevi ve faydası vardır. Gıdaların ambalajlanması en başta ürünü korur, tüketicilerin gıda ürünlerine en iyi, sağlıklı ve besleyici haliyle ulaşabilmesini sağlar, gıda zehirlenmelerinin önüne geçer.
Öte yandan gıdaların kayıtlı, devlet kurumları ve bağımsız kuruluşlar tarafından denetlenebilir olmasını sağlar. Ambalaj, bir markanın ve firmanın o ürünle ilgili tüm sorumluluğu alması anlamına da gelir.
Üreticiler için adil bir rekabet ortamı sağlarken, tüketiciler için ürünlerin standart hale gelmesini, denetimden geçerek sofraya ulaşmasını sağlar. Ayrıca israfı azaltarak ürünlerin kaybını engeller, israf nedeniyle yaşanacak maliyet artışlarının önüne geçer.
Gelin gıda ambalajlamanın işlevlerini tek tek inceleyelim…
Fiziksel koruma
Ambalaj içerisinde kapalı durumdaki gıda; bakteri, sıcaklık, sıkışma, titreşim gibi birçok açıdan korunmaya ihtiyaç duyar.
Bariyer koruması
Oksijen, su buharı, toz gibi maddelerden gıdaların korunması gerekir. Geçirgenlik de tasarımdaki önemli bir etkendir. Başlıca işlev içeriği raf ömrü süresince temiz, taze ve güvenli hale muhafaza etmektir. Bazı ambalajlı gıda ürünlerinde modifiye atmosfer veya kontrollü atmosfer de sağlanmaktadır. Bazı ambalajlarda raf ömrünü uzatmak için desikant (nem çekici), oksijen emici veya etilen emiciler bulunmaktadır.
Çevreleme veya bir arada tutma
Taşıma ve işlemeyi verimli hale getirmek için küçük ürünler genellikle bir arada gruplanmaktadır. Sıvılar, tozlar ve granüler ürünlerin çevrelenmesi gerekmektedir.
Bilgi aktarımı ve bilgilendirme
Ambalaj ve etiket, ürünün veya paketin nasıl kullanılacağı, taşınacağı, geri dönüştürülebileceği veya atılacağı ile ilgili bilgi taşımaktadır. Bazı bilgilerin devlet kuruluşları tarafından talep edilmektedir.
Pazarlama
Gıda ambalajları ve etiketler, pazarlamacılar tarafından potansiyel müşterileri ürünü satın almaya yönlendirmek için kullanılabilmektedir. Estetik olarak hoş, cazip görüntüye sahip gıda sunumları, tüketicilerin dikkatini çekmektedir. Özellikle son 20 – 30 yıllık dönemde ambalaj tasarımının önemi artmış, sürekli değişen bir alan haline gelmiştir.
Pazarlama iletişimi ve grafik tasarım ambalajın dış yüzeyine ve görünür ön yüzüne uygulanmaktadır. Ambalajın rengi de tüketicilerin satın almaya ikna eden duyguları tetikleme konusunda önemli bir rol oynamaktadır.
Güvenlik
Paketleme, nakliyat sırasındaki güvenlik risklerinin azaltılmasına önemli bir rol oynayabilir. Paketler, tahrifata dirençli şekilde yapılarak gıda ürünlerine yapılacak müdahaleler engellenebilir. Aynı zamanda tahrifatı gösteren ambalajlar ile, pakete müdahale edilmiş olması durumunda bunu görmek mümkün olabilir.
Paketler, aşırma riskini azaltacak şekilde de tasarlanabilir. Bazı paketler aşırmaya karşı dayanıklıyken, bazıları aşırma durumunda bunu gösteren mühür benzeri yapılara sahiptir. Paketlerde, paket ve içeriğinin sahte olmadığını gösteren tasdik/orijinallik mührü de bulunabilir.
Bunun yanında boya paketleri, RFID etiketleri veya ürün koruma/güvenlik sistemleri kullanılabilir. Ambalajlarda bu tür önlemler, perakende kaybının önlenmesi amacıyla alınmaktadır.
Kolaylık
Gıda ambalajları işleme, dizme, gösterim, satış, açma, tekrar kapatma, kullanım ve tekrar kullanım gibi kolaylık sağlayan birçok özelliği paketli gıda ürünlerine kazandırabilmektedir.
Porsiyon kontrolü
Tek porsiyonluk paketli gıda ürünlerinin besin ve kalori değerlerinin net olması ile kişilere kontrollü beslenme imkanı sunar.
Paketli gıda zararları
Bu aslında oldukça hassas bir başlık. “Paketli gıdaların zararları” ifadesi, tek başına oldukça yanıltıcı.
Hiçbir gıda ürünü, paketlendiği veya ambalajlı olarak satıldığı için zararlı hale gelmez. Ambalaj, bir ürünün olduğu gibi kalmasını sağlamak, dış etkenlerden korumak için kullanılan bir araçtır.
Beslenmede esas olan ölçülü olmak, sağlıklı beslenme prensiplerine uymak, dengeli ve çeşitli beslenmektir.
Ambalajlı gıdalar, açıkta satılan gıdaların aksine denetlenmekte, üreticisi bilinmekte, yasalarla belirlenen koş
Gıda ambalajlamanın tarihi
Gıdaların ambalajlanmasının tarihi oldukça eski. Gıda paketleri ve ambalajları taş devrinden endüstri devrimine dek önemli değişimler geçirmiş:
- Ö. 7000: Çömlek ve cam kapların gıda ambalajı olarak kullanılması. M.Ö. 1500’lü yıllarda bu uygulama büyük ölçeğe taşındı.
- 1800: Fransız ordusu için yiyeceklerin raf ömrünü uzatma taleplerinden yola çıkan Nicolas Appert, cam şişelerle birlikte ısıl gıda işlemini uygulamaya başladı. Bu uygulamanın yerini büyük oranda metal konserveler aldı.
- 1870: Karton ve oluklu karton ürünleri kullanılmaya başladı.
- 1880’ler: İlk kahvaltılık gevrek ambalajlandı.
- 1890’lar: William Painter, cam şişeler için taç şişe kapağının patentini aldı.
- 1939 – 1945: Selüloz nitrat, stiren ve vinil klor gibi plastik ambalaj üretiminde kullanılan malzemeler 1800’lü yıllarda keşfedilmiş olsa da plastik ambalajlar 2. Dünya Savaşı sırasında kullanılmaya başlandı.
- 1960’lar: Tetra Brik aseptik karton ambalaj ile çek aç kapaklı teneke ile günümüzde kullanılan teneke konserveler piyasaya girdi.
- 1970’ler: Perakende ve imalat endüstrisinde barkod sistemi uygulamaya girdi. PET plastik şişe teknolojisi uygulanmaya başladı.
- 1990’lar: Gıda ambalajları üzerine dijital baskı uygulaması yaygın bir şekilde kullanılmaya başladı.
Türk Gıda Kodeksi’nde ambalajlı gıda tanımı
Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği de ambalajlı gıdaları detaylı şekilde tanımlamaktadır. Yönetmeliğe göre;
Dış ambalaj
Hazır ambalajlı gıdaların gıda işletmecileri arasında taşınması veya bu yerlerde depolanması sırasında koruma veya taşıma amacıyla içine konulduğu ambalajı ifade eder.
Hazır ambalajlı gıda
Tüketicinin talebi doğrultusunda satış yapılan işletmede ambalajlanan gıdalar veya doğrudan satış için hazır ambalajlı hale getirilen gıdalar hariç olmak üzere; her durumda açılmadan veya değiştirilmeden içeriği değiştirilemeyecek şekilde, ambalajı gıdayı tamamen veya sadece kısmen kaplayan, son tüketiciye ve toplu tüketim yerlerine bu şekilde sunulan gıda ve satışa sunulmadan önce içine konulduğu ambalajdan oluşan herhangi bir tek birimi ifade eder.
Hazır ambalajlı hale getirilen gıda
Son tüketiciye veya toplu tüketim yerlerine doğrudan satış için,
1. Fırıncılık ve pastacılık ürünleri dışındaki gıdalar ile ilgili olarak; perakendeci tarafından ambalajlandığı tesiste veya bu perakendeci tarafından kullanılan mobil bir araçta ya da hareketli bir tezgâhta satılmak üzere, aynı perakendeci tarafından ambalajlanarak,
2. Fırıncılık ve pastacılık ürünleri ile ilgili olarak;
- (1) numaralı alt bentte belirtildiği şekilde satılmak üzere, perakendeci tarafından ambalajlanarak,
- Üreticisi tarafından üretildiği tesiste satılmak üzere, yine üreticisi tarafından hazır ambalajlı hale getirilerek, sunulan gıdayı ifade eder.