PSA, prostat spesifik antijen kelimelerinin baş harflerinden ismini alan ve sadece erkeklerde bulunan prostat bezinden salgılanan bir maddedir. Günümüzde erkeklerde özellikle 50 yaşından sonra riski çok artan prostat kanseri taramasında adeta çığır açmıştır.
PSA yüksekliği çok spesifiktir yani sadece prostat bezi hastalıklarında artar. Örneğin yaşlılıkla beraber sık görülen BPH yani benign prostat hipertrofisinde 10 hatta 15 ng/ml'ye varan PSA artışları olabilir. Prostat bezinin akut hastalıklarında da PSA yükselebilirse de rutinde;
PSA değerlerinin 4 ng/ml'yi geçmesi araştırma yapmayı gerektirir ve 10 ng/ml üstü değerler ise prostat kanserini düşündürür. Bu durumda serbest PSA'nın totale oranına bakılır. Ayrıca doktor gerekirse biyopsi isteyecektir.
Serbest PSA, PSA'nin kan dolaşımında serbestçe dolaşan formudur. Normalde PSA'nın az bir kısmı Free PSA'dır. Serbest PSA'nin ölçülmesi Serbest /Total PSA oranının hesaplanmasını sağlar. Bu oranda olayın kanser mi yoksa iyi huylu mu olduğunu anlamaya yardım eder.
Serbest PSA düzeyinin BPH'li hastalarda daha yüksek olduğu saptanmıştır. Genellikle prostat kanseri varsa sPSA/tPSA oranı % 15'den azdır. Eğer Free PSA/Total PSA'ya oranı % 20'nin altındaysa ve Total PSA düzeyi de 4-10 ng/ml arasındaysa, prostat kanseri olması güçlü olasılıktır.
Serbest PSA serum düzeyleri mesane kateterizasyonu, rektal muayene, prostat biyopsisi , prostat hipertrofisi, üriner retansiyon, akut prostatit, prostat infarkti gibi kanser dışı durmlarda da artabilir.
Bir de taramada PSA velositesi yani artış hızınıda kullanırız. Burada genel olarak yıllık % 20 veya 0.75 ng/ml üstü artışlar yine prostat kanseri açısından araştırma gerektirir.