This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
Paşalar. Kemal. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil. Bir kere M. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M. Çünkü kendisi araziye yabancıdır.1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. Benim eserim. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir. Selanik'te hep beraber Sayfa 3 . Onun hareketini doğru bulmayanlar. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. ''Bana yardım ediniz'' diyor. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Bir de. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde.Canım. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. Mustafa Kemal. Selanik'te mahalle arkadaşı. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır. Mareşal'in bulunduğu salona giderken. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir. Ertesi gün. Mareşal'in hakkı vardır. M. O günün gecesinde. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak. sonra Askeri Rüştiye'de. bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. Ancak. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. Salona giriyorlar. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. Mustafa Kemal. Doğuda Muş cephesinde. onu âdeta tahtie ediyorlar: . Đstanbul Harbiye mektebinde. Almanyalı Mareşal'in tenkidi. Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda.1. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde. Arkadaşı Binbaşı M. bir hasbihal havasını vermektedir. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. Kemal'in kanaatine göre. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir. Onunla şakalaşmaları. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır.kitap yazıdır. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir.Efendim. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür. diyorlar. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek. Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket. bizzat Mustafa Kemal'dir. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. Atatürk. bu olur. diyor. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. Erkân-ı Harbiye Reisi. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir. Arnavutluk harekâtında. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel.'' (*) Đşte bu hatıra M. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. 11. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: . Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Mustafa Kemal. bir davet alıyor. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde. Hareket Ordusunda. kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir.1. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar.Büyük âlim. filozof. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. Selanik'e gelecektir. fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. bunun aksi ayıptır. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun.bu sözlere şu cevabı veriyor: . bize ders vermek için geliyor. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. Manastır idadisinde. O. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil.
Ordu kumanda sicilleri için. Kitabın gayesi. 3) Fikr-i taarruz.'' Arkadaşlarından biri. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. Bu çok adamların yerine. Ben. ben son limit olarak. kâfi sayılmaz.Sizler de göstereceğiniz değer. şu cevabı vermiştir: . Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları. Harp. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır. Mustafa Kemal. O zaman için. Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: .51.67. büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek. üst tarafını yaktıracağım. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. Bu. Biz bunu yapabiliriz. 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz. S. Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir.. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar.'' (S. bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . 1908'in kış aylarından bir gece.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: . s.. Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . 67-78. Harita. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım.Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında. kaybetmeyiz. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. onun için. En çok prova edilen oyunlar.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: . tereddüt etmeden.Bundan sonra ne olacağını. Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir. Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal. ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor.Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu.Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları.kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4 . 78-101. bu suale sarih cevap vermeden. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile . Kitap. 52. Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M. bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. şaşırmayız. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s.Seni düşünüyorum da. benim için yoktur. binbaşıyı kabul ediyorum.Evet inkılap yapacağız. 10) Kitap.. Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. 17 . Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine. 5) diyor. Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. s. çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir. Fazlasını yapacağız. derhal soruyorlar: . benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman. 2) Zâbitanın.'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. 101 sahifedir. mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur.. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer. bunu yapacağım. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz. S. kroki ve resim yoktur. kahkahasını bir türlü yenemeyen. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim. kendisine daima hatırlatırdı. Bugüne kadar yapılan inkılap.
Kemal'' yazılıdır.Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. A. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. O. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır). şu meydana çıkıyor ki. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi. XX. Atatürk Sofya'da. Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. Meselâ: ''Đnsanlar. ancak emelleri. Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. Çünkü bu yazılar. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber. Atatürk. Fenne. Nihayet onun.'' S. yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır. 32 sahifedir. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir. Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür. ''6'' bölüme ayrılmıştır. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir. Okuyucular. Ben de Nuri. senenin mayısında okuyabildim. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir. Đlki M. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. Sıra ile satır satır. Dr. Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959 Sayfa 5 . 17). 11 Atatürk.'' Bu küçük kitaplar. Prof. Doğduğu. Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir. Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Broşür. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. okumuş. insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. Fakat merak etme. ilme. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. kuvve-i maneviye. bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. M. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır. (S. Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. Đçinde altı tane resim vardır.
Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini. .Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım.. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun. Ben. bizi utandırmak. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. Bir ordunun. KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap. M. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli. Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla.. ''önümüzde. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. harbin. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak. Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım. bu sanihatın müessiri olabildiğinden.kitap Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. 1330 tarihinde yazılmıştır. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6 . içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı. teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir. Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum.
Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle . 5. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki..Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret... Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. pek acı bir hakikattir. alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı.. .. Devre-i Meşrutiyetin. fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı. Şimdi. o kumanda etmiyordu. (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu..Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan... Ceplerini karıştırdı. dedi... evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu. aldığı emrin manasını anlamamıştı.. Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri.. istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir. 2. ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir. bu hiyanetle tevsim olunur.. yine cevap yok! Sebep?! Sebep. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu.kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor. alayı gidiyordu. 6.rica edildi.. Biz hakem idik. bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından. edemezdi. Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları.zevat oturuyordu.. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu. Fakat. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık.. zevahire rağmen o fırkaya. adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor. beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim. Bu emirleri gözden geçirdim.. Sebep. 3.. birini sabahleyin. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.. Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri. Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak..hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 ... dedi. Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir..... Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü. Sebep... Bizden daha büyük hakemler de vardı. hâlâ.. çünkü. Fakat. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. Sebep. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''..... mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için.. 4.. alayını takip Sayfa 7 . birini gece aldım. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir. Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına. Đşte iki emirname... Evet. alay kumandanının kendisi de bilmiyor. Sukut-ı hayale uğranıldı.'' Evet. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir. alay kumandanı. vazifesinin cahilidir.. Niçin?! Çünkü... nereye ve ne için?! Bunu. müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği.. Halbuki... Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır..'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu.. Bir alay kumandanına.
evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. Bir gün. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi. bir gün. o gidişlerinin muhakkak felakete. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. kezalik. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti.. bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu. burada. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. Ve demiştik ki. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin. kolordularında... riyadan muarradır.'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi. O feryat.'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı.. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. ''bugün için teşebbüs.. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı..'' Sonra ne olduğu sizce malumdur.'' Ve istirham etmiştik ki. o zaman.. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik. ''Harpte. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının. Mesela. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. Filhakika. kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. hacalete doğru bir gidişti. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Yalnız.. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir. Yok... ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi. Ne garip halet-i ruhiyedir..kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu. kılıcını çekip. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil. Bir gün. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak.. felakete. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı. Biz. sulh ve asayişte. Đşte. Sayfa 8 . Ve en nihayet. cahil. Nuri. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar.. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu.. ancak. Alayın topçu ateşi altında. faal. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında. Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem.düşmana hibe edilmiştir. Yok..'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. dedik. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir. muktedir. işte. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. Ben de. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. halin. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat. müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. eser-i cinnet değildir. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. kardeşim. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. işte.. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam. senin yaralandığın bir muharebede. vaziyetin. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum.. O halde. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini... Fakat merak etme.. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu.
hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. -3Sayfa 9 ... burada hitam bulan mukaddemeni. Ordu mekteb-i amelisi. o kahraman arkadaşlar.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. şanlı. hakiki feyiz verebilecek. makamının ehli tabur. . biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır.'' ''Bir zâbit. ancak bu suretle. Bence. makamının ehli bölük kumandanları. genç mülazımın. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır. iddia ederim. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman. bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. senin kaziyyeni berakis yaparak. pekâlâ okunabiliyordu. kıtaattır. mekteb-i asli. sanatı namına.. birkaç satır daha ilave ederek. milletin evlatları bir sürü gibi değil. mülâzım'ın gözlerinde. muharebede yağan mermi yağmuru. Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. kumandan olmaya hazırlanacaktır. Bingazi'de. intisabettiği bölüğün efradı önünde. asıl ruh-ı sanatını.Kitabının 24'üncü sayfasında. .Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu.. ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir.. kumandan olacaktır. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. Derne'de.Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine. o. ürkenlerdeh daha az ıslatır. Filhakika. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit. Hatta. -2. Tobruk'ta. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. Çünki bence. asıl. orada. Ve fakat. talim-i sanat edecek. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit. son safhalarında olsun. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim. Halbuki. alay. bana. mün fail olmuştur. bence. zâbit nedir? sual-i zımnisine. pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. Evvela. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim.bir mülâzım bindi. ben. asl'olan! Bunlar.Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında. Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak. ''Muktazay-ı namus'' budur. Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir. Balkan muharebesinin de. başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun.Talimnamelerin. Genç mülâzım. mektep sıralarında. o yağmurdan ürkmeyenleri. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. Humus'ta. Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. senin. diyeceğim. Mesut tesadüfle. Ve fakat. ancak -o dediğin. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu. Çünki. mefkûr netayiç vermez.kitap . Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. Bu iddianda ne kadar haklısın. ona. Bununla muarefe peyda ettik. ancak her vakit emin. bir takıma! Ve sonra. .
Zâbit. matlup şekle tahavvüle müstaittir. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. Musa. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Napolyon. Şimdi. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. bin yeis. Bu ruh-ı taarruz. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. onlarda bir ruh. ancak.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. ancak. Đsa. Hülâsa.. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. bizim seciyemize. Bu kalkış. Bu ruh-ı taarruz. bir emel. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Sayfa 10 . -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri. hiçbir netice hasıl olamaz!. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi. sizden de haber istemem!'' diye yazan.. Eğer. Bu ruh-ı taarruz. emelleri. kalb. Bu ise. ancak. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. gaye-i hayalinin. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür. ''Bin keder. Sasebu limanından harbe çıkarken. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde. 1904 senesinde. Amiral Togo'larda. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. o zaman. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. Derhal (Đnisiyatif)in. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. fikirleri. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. -5Đnisiyatif Nuri. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum. (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . Ve böyle olduktan sonradır ki. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Fakat binefsihi olmak şartiyle!. hariçten. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. Ruh'ı taarruzundan sonra. başka muhakemelerin hükmü olamaz. familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan.. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. elbette yerinde durmak için değil. familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi.
bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. Tarih dahi diyor ki ordular. cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri.her şeye rağmen . bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur.. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. güzel bir yürüyüş emri veriyor. fikirleri. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11 . tüfek. son safhasına kadar. ilk temas eden. hayat-ı umumiyeleri. Filhakika. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi.Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. bu bilgilerin. Hatta. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. görülecek iş için adım başında emre. Harekâtı. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda. Büyük. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da. Denilebilir ki . bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. Fakat ileri gitmek. bilakis ifratından endişenâk idiler. beklemekten iyidir. gürbüz.sair yerlerde olduğu gibi . bir kıtanın en büyük kumandanı değildir. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. Đtalya muharebesinde. muharebe ihtimali mevcuttur. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur. bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar. Đşte. Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. elbette gaflet olur. felakettir. cüzütam kumandanı.Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet.fikirlerini. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler.'' Talimnamelerimizin.. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. bir huruçları haber alınır alınmaz. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir. top. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor. bunu yapmaktan geri durmayalım. bunun eczası. meraktan çıkarız. iyi idare edilmiş görüyoruz. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Fakat. kurunuvustadan numune .numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi.. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. serbesti-i hareketleri ezilmemiş. hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. Düşmanla temas vukuunda da. kezalik. neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede. kuvvetini anlar. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça. adet. Filhakika. bu hassanın fıkdanından değil. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. . tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel. O halde. mafevkler. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. nasıl gitmek. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar. insanı sanatkâr yaptığına. Yoksa. Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri. Mesela. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki. alâmeratibihim. yapabileceğine kaani'olmak. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. onu uzaktan karşılamak ahsendir.kitap Hakikaten talimnamelerimiz.
Fakat. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. -6Bizim. ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. Malumdur ki bir orduyu terkibeden. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. O vasıta-i tahrik. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. Görülüyor ki. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. her fert. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. Harbde. buharla müteharrik motorlar değildir. parçalarıdır. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur. Fakat. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. zihayat bir makinenin. ki bu hususta kolordulara. her parçasını harekete getiren vasıta. Halbuki kumandan. dimağda. canlı uzuvları. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. yapılacak talimlerin gayesini. büyük. zabitlerinde. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. Son asır ordularını teşkil eden efrat. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12 . Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. Fakat. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. Amir. Kendiliğinden hareket hassasiyle. tatbik olunacak terbiye usullerinin. sinni. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. Her hareketin. Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. taş. kuvveimaneviye. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler. madun. zabit. o da. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. her uzviyeti. henüz o makama geçmek için. orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. Ve nokta-i tatbiki. Ve tutulmalıdır. kalpte aranır. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. Vakıa. Bu sebeple bugünkü mafevkler. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. Bu makineyi işleten. hududu lazime dahilinde olanıdır. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek.. alelûmum. madun yoktur.. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir.kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. Daha düne kadar. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması.
Rabat. birinci tabur. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. O. Düşman ricate mecbur edilmiştir. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine.. Bugün. her kabileden mürekkeptir. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir. mitralyöz bölükleri. Mümtaz'lar. Ölürsem. Berveçhiâti bir kaç satırı.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. Hacı Emin. Dirse kolu. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık. üzerimize ateş açtı. Halim'ler.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. şark cihetine bir bölük çıkardı.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. istihkar-ı hayat.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Eşref'ler. Kasım. Rusuhi'ler. Đki kişimiz mecruh oldu.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. el ile imla olunuyor. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı. Bunlardan bazılarının. Düşmanı takibe devam ediyorlar. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Beraase kolu. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır. Ahmet Hamdi'ler.. topçu taburu. Ali'ler. benim de kuvvetimi idare eder. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. Suse müfrezeleri. Onlar da ilerliyorlar.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor. Fuat'lar ve bunların arkadaşları. garp cihetine bir tabur. Hase kolu. Seyit Abdullah sırtlarına. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Taarruz için emrinize intizar ediyorum.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı. ikinci tabur. bu yazılarımız.'' ''Düşman. Çıkamadı. bazı cümlelerini. Nurettin. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. notlarıma bakıyor ve orada. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. Tümsekit. Kıtamız karıştı. ''Hacı Emin'ler. Ben. Đsmail Hakkı'lar.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13 . Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. takrirler buluyorum. Ubeydat kolu.kitap semasında pervazile başlar. Ve bunların başlarında. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Saffet'ler. Reşit'ler. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim.'' ''Askerî. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Fakat. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. Topçusu yol üzerindedir. Ethem yaralandılar. bu saydığım imzalar üstünde. yanımda Remzi Efendi vardır. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. Şimdi de. Hüseyin'ler. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim. Ailet-i Mensur kolu. Rusuhi. istihkâmlara çekildi. Đstihkâmet. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim. Fehmi'ler. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Nurettin'ler. Şevket'ler.
Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. kesin bir kararla. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği. hürriyet kahramanlarından. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. çok büyük değerdedir.. Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını. ''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14 . Fakat Mustafa Kemal'e. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir.kitap M. Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. Berlin'e ataşemiliter giden. eleştirilmeli. Uyandırdığı ilgi. Fakat taşıdığı mana bakımından. hürriyet kahramanlarından. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. kültürü. Baş hürriyet yiğidi tanılan. belki de en ufağı. böylece. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır.. Mustafa Kemal'in sezişi. Arnavutluk'ta. milletseverlik. yenileşmiş bulunsa dahi. güveni. KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. elejiyak. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. Kitap. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor. hiç değişmez. inanı. Libya'da. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir. kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. mağlup orduyu. esefle söyleyeyim ki okumadım. kavrayışı. 1913-1914 tarihi de. Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi. Paris ataşemiliteri. ''Sehl-i mümteni''in. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. olanca lirik.. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. şüphesiz ki. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. Makedonya'da. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır. mesleksever genç subayın. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey. Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan. . Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. Bulgaristan'da.. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. 1908-1909 tarihi. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. Bu değer. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. Onun. ihtilaller. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. On Đki Ada'da. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. benlikleri sürgünler. köklü ders konuları vardır. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. satirik. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. . yorumlanmalıdır. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne.
Bu fasıl Mustafa Kemal'in. hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15 . en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl. Sakarya. sonraları Çanakkale. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor. mukavemeti. dertlerini bilmek. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. daha Kolağalığından beri. fennin. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. öylesine isabetli kestirip atış. onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur.. insanların maddece değil. ancak bu suretle makamının ehli tabur. gene büyüklükler kaynağı olur.altı fasıl sığdırabilmek. meziyetleri sayılmakla kalmıyor... bence. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları. halin. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle.. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor. Halbuki. kimseye baş eğmez bir adam. sanatı namına. durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. kahramanlığı şuurlu bilgili. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter. Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde. ordu mektebinde. Mustafa Kemal. bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak. fedakârlık ve kahramanlık gibi. emirde. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. şu bu kayıtlar konmaksızın. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. görüşteki doğruluk. doğrusu.. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. ''Ordu mekteb-i amelisi. Eli palalı. ancak. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir.. meslek sanatının. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. Namık Kemalvari olan. kumandada. Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. Fakat takdir edilerek değil. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. hiç vakit geçirilmeksizin. rütbesindeki küçüklüğe bakmadan.. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur. Tenkitler de. Herhalde. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. mertlik haslatlarını. itaatta. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak. . Bitlis. . Nuri Conker'in: ''Bir zabit. bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır.. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık. Rapor. olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını. gayeye dayanır istiyor. Mustafa Kemal gibi. -bir tek sahifede başlayıp biten. bir genç kolağası şöyle dursun.. atı önde. öylesine halis uyarış. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek. öylesine yüreği kanayarak haykırış.. alay vs. gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır. kendi tarzında. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup. subayın ere.. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır. kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek. Cesareti. hatta bunun son satırlarında. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. şükran borcudur. Muş. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. O'nun. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir.. Tasviri. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek. . fedakârlık duygularını. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek.
matluk şekle tahavvüle müstaittir. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor. başka muhakemelerin hükmü olamaz. o mütâreke içindeki şaşkınlık.. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. bir emel. Sakarya. Sayfa 16 . kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. .. ona. milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil.'' ''.. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır. ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması.. bütün insanlık için. onu uzaktan karşılamak yeğdir. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü. bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Bu kalkış. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi.. ''Muharebede yağan mermi yağmuru. Sıvas Kongreleri. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin. hareketini ağırlaştırırız. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin. Fakat binefsihî olmak şartıyla.kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti.Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye.. Hasbihal'in. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için. yerinde durmak için değil. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması.. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin. milli ayaklanma. yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke.. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. yerden göğe kadar hakkı vardır.. fikre.. Birinci Cihan Savaşı. bence bütün okul kitaplarına alınacak. şanlı şerefli insanlar olarak şana. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi.. en iftihar duyurucudur. makbul derecesinin ölçüsünü... Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir. Onun manasını beynine hakketmelidir. Ve böyle olduktan sonradır ki.. Çerkez Ethem ihaneti. gerekirse biraz geriye çekiliriz. elbette. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor. iç vilayetler ayaklanmaları. Ve bilinmelidir ki. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir. Eğer bizim seciyemize. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!.. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru.. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. kazandığı zaferle. belkemiği saydığım üçüncü faslı. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir. o mütâreke. . Erzurum. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu. Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin. Milli Misak. isyan gözü ile bakması. Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor. yabancı baskısına uyarak. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay. hareket serbestliğinin ezilmemesine. .
Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. Đnebolu'ya geçerken. Nihayet.. Daha sonra da. . Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. kalpte arıyor. Hâsılı. yıllar yılı. kültürlü. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş.. Ümit vapuru. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri.kitap kuvvetini anlar. Bununla beraber. Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul. Dediğim gibi. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. Hatta tehâlük gösterdiler. bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. çuval aranıp taranmak. gün gibi açık gösteriyor. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!. kimsenin dikkatini çekmedi. bu konuda keyfiyeti kemiyete. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra. işte. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan. . Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. izzetinefsini hiç incitmeden. Mustafa Kemal'in. görülecek iş için adım başında bir emre. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır. Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında. Yanılmıyorsam. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17 . kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. ya doğrudan doğruya. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor. ondan ilk bahseden ben oldum.. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. Başvurduklarım arasında yalnız. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. kavrayışlı. Geriye kalanı da.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay. Đşte.
M. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim.. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır.Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz. ''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18 . şüphe yok ki. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''. ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum.. ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. Onun üslubundaki ağır. demiştik''. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim. doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Mesela.1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim. içinde yaşadığımız yurt. mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz. Okurları. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır. Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum. Bizim yolumuzu çizen. Çünkü bu çapı küçük. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı. Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın.. o üzerine aldı. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları.. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti. Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I .. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum. . Bahtiyarım ki. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık. . Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim..
Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir. 2. 5. istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor... Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik.. ordunun ataletine. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur.'' Evet.. binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu.. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım. ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun. tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir.. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri. Vazifesinin cahilidir. münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir.. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım.... Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı.Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret. Selanik'te.kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm. harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir.'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da.. adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor.Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken.... Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak.... kıymetsiz kalmasına.. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. Bizden daha büyük hakemler de vardı.. serapta su aramak gibidir. Sukut-ı hayale uğranıldı. neticesi emir ve kumandada. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu.Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise.Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra.. müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri. her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir. şüphesiz. bizi utandırmak. sen on yıllık askerlik hayatının. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1.... pek acı bir hakikattir. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun.. Biz hakemdik.. 3... 4.. Sayfa 19 . Orduda talim ve terbiye. 6. zamanı gelince.. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile. .. Binaenaleyh. Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. Meşrutiyet devresinin.
Evet.. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken. Sayfa 20 .. nereye gidiliyordu? Bu gidiş. Bir gün.. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak.'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir.. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil.. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum. yine cevap yok! Sebep?!. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. edemezdi. dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar. görünüşe rağmen o tümene. O halde. elbette felakete.'' Sonra. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi. Halbuki. ne olduğu sizce malumdur.. hacalete doğru bir gidişti. Çünkü.. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu. aldığı emrin manasını anlamamıştı.'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin. işittim ki. -sormak yetkisini haiz zat tarafından. Yalnız. ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. Tümen komutanı. Đkincisi. Ceplerini karıştırdı. çünkü.. teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler.. Alay Komutanı. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. birini sabahleyin. O feryad cinnet eseri değildi.. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu. Ve.. birincisinin hükmünü iskat ediyordu.. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. alayı gidiyordu. Sebep. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. bir gün. alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu. iki emirname!'' dedi. nereye ve niçin? Bunu. vatanım Selanik ve orada anam.rica edildi. Niçin..'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. Filhakika. o kumanda etmiyor. o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik.. mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi. Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte... Yok. Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!. beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim.'' Yok...'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil. Sebep. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek.düşmana hibe edilmiştir.. Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir..kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan... gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında.. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu. kardeşim. numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. Bir Alay Komutanı'na. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Biz. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. kudretli. ''Đşte.. ''Birini gece aldım. bütün akraba ve taallûkatım. Sebep.. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır. Sebep. ''Şimdi'' dedi. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur. beyan etmek isterim ki. faal.. Fakat.'' Bu emirleri gözden geçirdim....'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili.
Genç teğmen.. lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim.. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir. Bunlar. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım.. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. Bu cesaretin hayranıyım.. kıt'alardır.. orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım. Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil. . orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır. makamının ehli tabur. şanlı. Bu iddianda ne kadar haklısın. intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı. fakat. ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. Mes'ut tesadüfle.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır.. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte. Ordu mekteb-i amelisi. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. Çünkü. Ben de. bir Takıma!. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez. bana gücenmişti. Bir gün sonra. komutan olacaktır.. Fakat merak etme.'' Yüzbaşının. idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde.kitap . Fakat. ve daha sonra yayılması. ancak bu suretle. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. vaziyetin. atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini. san'atının asıl ruhunu.. komşu kıt'alarla irtibatı sevk. ve ancak. makamının ehli bölük komutanları. iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır. halin. komutanları yetiştirmek sayesinde. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık.''Harpte.. Hatta. Ve fakat. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi. alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı. Girit'ten. kılıcını çekip.s. alayın topçu ateşi altında. bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu. bir Bölüğe!. alay.. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. senin kaziyeni ber-aks ederek.. . asl olan. o zaman. milletin evlatları bir sürü gibi değil. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda. II Sayfa 21 . yâni karakter. v. ve bunun için avcı hattının önünde değil. senin burada son bulan başlangıcını. mermilerini istihkar ederek. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam.. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta. mektep sıralarında. senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem.. ben. genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder. ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu. maksada ve araziye uygun olarak açılması.. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o. Bence. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. .. Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede. pala yerine dürbün bulundurulsaydı.Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun.Ne garip ruh haletidir. Önce. Bununla tanıştık. Bence asıl. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. perişan olmasını da önleyemedi.
mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. ve böyle olduktan sonradır ki. Eğer bizim seciyemize. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. hiçbir netice hasıl olamaz!. . vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek.'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. Napoleon. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. ancak gaye-i hayalinin. Bingazi'de. Bu ise. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. Ve filhakika böyle olmasaydı. emelleri. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. Bu kalkış. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Hülasa. bir emel. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. ancak.'' Mukteza-yi namus budur. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22 . Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Derne'de. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. sanatı nâmına. maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. Hunus'ta. Đsa. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir.'' ''Zabit. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. yerinde durmak için değil. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Fakat binefsihî olmak şartıyla!. ancak. -o dediğin. Ve bilinmelidir ki. ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir.'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek.Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru. fikirleri. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum.kitap ... Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir. Musa. .metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi.. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir. ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda. matlûp şekle tahavvüle müstaittir. Şimdi. Halbuki. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için.. insanları istediği gibi kullanan kuvvet.'' ''Bir zâbit. kalp. o yağmurdan ürkmeyenleri. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri.. elbette. Zâbit.. Şüphe yok ki.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine.
bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük. Uç kumandanı. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. felakettir. hüküm verebilecek miyiz ki. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor.. onu uzaktan karşılamak yeğdir. Đşte bu. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır. bir yeis. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa.. ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz. yapacağı iş tayin ediliyor. muharebe ihtimali vardır. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz.'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki. fakat her şeye rağmen ileri. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar. yapacağına kani olmak. 1904 yılında: ''Bin keder. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek. talimnamelerimiz. hareket serbestlikleri ezilmemiş. Hatta. Bu taarruz ruhu.. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik. fikirleri. Cenab-ı Hakkın emeli. bir askeri kıt'anın.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. . Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar. O halde. gürbüz. O halde. emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir.'' Hakikaten. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri.. Fakat.fikirlerini. Büyük. Bu taarruz ruhu. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23 . o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki. Đşte bu sebepledir ki. Bu taarruz ruhu. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir. elbette gaflet olur.kitap getirecek milletin. bir çıkışları haber alınır alınmaz. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden.
kuvvetini anlar. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. O tahrik vasıtası. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet. tüfek. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!. umumiyetle her fert. maiyet yok. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da. Görülüyor ki. Filhakika. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda. erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü. Bu sebepledir ki. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı. buharla müteharrik motorlar değildir. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. bir orduyu terkip eden. Bu makineyi işleten. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. Fakat büyük. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu. subaylarında. nasıl gitmek. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki. Yoksa. Fakat ileri gitmek. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. isabetle gösterilmiş olsun. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. Arzusu olan da. üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. gereken haddi aşmamış olanıdır. görülecek iş için adım başında bir emre.. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. bu hususta Kolordulara. Görülüyor ki. Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. beklemekten iyidir. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer.. demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi.. meraktan çıkarız.. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur. top. Denilebilir ki. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. sayı. Malumdur ki. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. her uzvunu. bunun eczası. Bunların her biri. üstler bu hassanın yokluğundan değil. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. her parçasını harekete getiren vasıta. ordular. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24 .. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş. Tarih dahi diyor ki.kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz..'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir. parçalarıdır. Son asır ordularını teşkil eden efrat. Âmir. kalpte aranır. ileri veya geri harekette nereden gitmek. yaşar bir makinenin canlı uzuvları.
bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. Mümtazlar. Eşrefler. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. Hacı Emin. Kıt'amız. Kasım. istihkamlara çekildi. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Aliler.. Halimler. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Đkinci Tabur. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. er yetiştirmekte takip olunacak esasların. takrirler buluyorum. Ethem yaralandılar.'' Askeri. Halbuki komutan. Reşitler. Bugün.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. Ahmetler. (Mecmuu zaten iki idi). taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. her kabileden mürekkeptir. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır. tatbik olunacak terbiye usullerinin.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim. Rabat. Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. Hamdiler.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Hase kolu.'' ''Düşman. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o. Onlar da ilerliyorlar. Mitralyöz Bölükleri. Topçusu yol üzerindedir. Aile-i Mansur kolu. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur. Topçu Taburu. Temessükiyet. Đsmail Hakkılar.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Nurettinler. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Suse Müfrezeleri. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık. subay. Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. el ile imla olunuyor. yapılacak talimlerin gayesini. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. Fakat.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Ubeydat kolu. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz. Hüseyinler. Birinci Tabur. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır. Đki kişimiz yaralandı. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. Fuatlar ve bunların arkadaşları. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. Dirse kolu. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu. Rüsuhîler. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Rüsuhî. Ehemmiyete değer bir şey yoktur. Ben. Çıkamadı. Saffetler. Beraasa kolu. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. Fehmiler. bu yazılarımız. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar. VI Bizim. ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Fakat. Nurettin. Şark cihetine bir bölük çakırdı. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum. Aşağıdaki birkaç satırı. itiraf olunmalıdır ki. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25 . ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım.
'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Đ. Niyazi Berkes c Batıcılık. Düşman ricata mecbur edilmiştir. Dr. yanımda Remzi Efendi vardır. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim. Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı. Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof. Dr.'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Dr. Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S. Saat 10. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Benim de kuvvetimi idare eder. Dr. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26 . Dr. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. Ölürsem. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim. 500 metreye kadar yaklaştım.
19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan Sayfa 27 . Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı .I c Đslamcılık Cereyanı . Dr. Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof.II c Đslamcılık Cereyanı . Dr. Dr.III M.kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof. Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Lo hemos llevado donde lee en su other device.
Obtenga el título completo para seguir escuchando desde donde terminó, o reinicie la previsualización.