Cihan ABİ / İNTELL4
Salgından önce bile küreselleşmenin başı dertteydi. On yıllardır dünya ekonomisine hâkim olan açık ticaret sistemi, finansal çöküş ve Çin-Amerikan ticaret savaşı nedeniyle zarar görmüştü. Şimdi ise karantinaların sınırları kapaması ve ticareti bozmasından ötürü sarsılıyor. Heathrow'daki yolcu sayısı yıllık bazda yüzde 97 oranında azaldı; Meksika otomobil ihracatı Nisan ayında yüzde 90 oranında düştü; Mayıs ayındaki trans-pasifik konteyner seferlerinin yüzde 21'i iptal edildi. Ekonomiler yeniden açılacak, üretimler düzelecek, ancak serbest dolaşım ve serbest ticaretin kaygısız dünyasına hızlı bir dönüş gerçekleşmeyecek. Salgın, seyahat ve göçü siyasileştirecek ve kendine güvene karşı bir önyargıyı güçlendirecek. Bu içe dönüklük toparlanmayı hızlandıracak, ekonomiyi savunmasız bırakacak ve jeopolitik istikrarsızlığın yayılmasına neden olacak.
Dünyada entegrasyon birkaç dönem olmuştur, ancak 1990'larda ortaya çıkan ticaret sistemi her zamankinden daha ileri gitti. Dünyanın fabrikası olan Çin, sınırlarını insanlara, mallara, sermaye ve bilgiye açtı. Fakat Lehman Brothers 2008 yılında çöküşünün ardından çoğu banka ve bazı çok uluslu firmalar geri çekildi. Sonra Başkan Donald Trump'ın ticaret savaşları geldi, mavi yakalı işler ve Çin'in otokratik kapitalizmi ile ilgili endişeleri daha geniş bir şovenizm gündemi ve ittifaklara saygısızlık ile karıştırdı. Virüsün geçen yıl Wuhan'da yayılmaya başladığı şu anda, Amerika'nın ithalattaki tarife oranı 1993'ten bu yana en yüksek seviyesine geri döndü ve hem Amerika hem de Çin teknoloji endüstrilerini ayırmaya başladı.
Ocak ayından bu yana Asya'dan batıya doğru yeni bir bozulma dalgası yayılmaya başladı. Fabrikaların, mağaza ve ofis kapatmaları talebin düşmesine ve tedarikçilerin müşterilere ulaşmasını engelledi. Hasar evrensel değil. Gıda üretimi hala devam ediyor, Apple üretim yapabilmek için ısrar ediyor, Çin ise tıbbi ekipman satışlarıyla ekonomisini ayakta tutmaya çalışıyor. Ama genel etkisi vahşi. Dünya mal ticaretinde bu yıl yüzde 10-30 oranında küçülme gerçekleşebilir. Mayıs ayında bir ticaret merkezi olan Güney Kore'den yapılan ihracat, yıllık bazda yüzde 46 oranında azalarak, kayıtların başladığı 1967'den bu yana ki en kötü düşüş oldu.
Küresel yönetişimin altında yatan anarşi açığa çıkıyor. Fransa ve İngiltere karantina kuralları konusunda tartışırken, Çin Avustralya'yı virüsün kökeni hakkında soruşturma talep ettiği için cezai tarifelerle tehdit ediyor ve Beyaz Saray ticaret konusunda savaş yolunda kalmaya devam ediyor. Salgın sırasında Federal Rezerv'in diğer merkez bankalarına verdiği krediler gibi bazı işbirliği durumlarına rağmen, Amerika dünya lideri olarak hareket etmekte isteksiz davranıyor. Zira ABD içindeki kaos ve bölünme ülke prestijini zedeledi.
Tüm dünyada kamuoyu küreselleşmeden uzaklaşıyor. İnsanlar sağlıklarının koruyucu ekipman ithal etmek için bir kavgaya, bakım evlerinde çalışan ve tarımsal göçmen işçilere bağlı olduğunu görmekten rahatsız olmuş durumdalar.
Bu sadece başlangıç. Bilgi akışı büyük ölçüde Çin dışında ücretsiz olmasına rağmen, insanların hareketi, mal ve sermaye değildir. Önce insanları düşünün. Trump yönetimi, işlerin Amerikalılara gitmesi gerektiğini savunarak göçü daha da azaltmayı öneriyor. Bunu diğer ülkeler de takip edecek gibi görünüyor. Uluslararası seyahat ve iş bulmak sınırlanacak gibi duruyor. Pek çok hükümet sadece benzer sağlık protokolleri olan ülkelere açılacaktır: Avustralya ve Yeni Zelanda’nın ya da Tayvan ile Singapur’un bu tür bir ‘seyahat koridoru’ üzerinde çalıştığı biliniyor. Havayolu sektörü, seyahatteki aksamanın kalıcı olacağının sinyallerini vermekte. Airbus üretimi üçte bir oranında azalttı ve küreselleşmenin sembolü olan Emirates 2022 yılına kadar toparlanma beklemiyor.
Ülkelerin, nereden gelirlerse gelsinler, firmalara ve mallara eşit muamele edildiği fikrinden vazgeçmeleri nedeniyle ticaret zarar görecektir. Hükümetler ve merkez bankaları vergi mükelleflerinden teşvik paketleri aracılığıyla ulusal firmalara sigorta yapmalarını isteyerek, bu şirketler lehine büyük ve sürekli bir teşvik oluşturuyorlar. Ve esneklik adına tedarik zincirlerini eve getirme hamlesi hızlanıyor. 12 Mayıs'ta Hindistan Başbakanı Narendra Modi ulusa seslenişinde ekonomik özgüvende yeni bir dönemin başladığını dile getirdi. Avrupa Birliği yetkilileri "stratejik özerklik"den bahsediyor ve firmaların hisselerini satın almak için bir fon oluşturuyorlar. Amerika, Intel'i evde bitki üretmeye çağırıyor. Dijital ticaret gelişiyor ama ölçeği hala mütevazı. Amazon, Apple, Facebook ve Microsoft'un yurtdışı satışları dünya ihracatının sadece yüzde 1,3'üne eşit.
Uzun vadeli yatırımlar batarken, sermaye akışı da acı çekiyor. Çin'in Amerika'daki girişim sermayesi yatırımları bu yılın ilk çeyreğinde iki yıl önceki seviyesinin yüzde 60 altına düşerek 400 milyon dolara düştü. Çokuluslu firmalar bu yıl sınır ötesi yatırımlarını üçte bir oranında azaltabilirler. Amerika Çin’in hisse satın alımlarını durdurmak için federal emeklilik fonuna talimat verirken, şimdiye kadar dünya GSYİH'nin yüzde 59’unu temsil eden ülkeler bu yıl dış yatırım kurallarını sıkılaştırdı. Hükümetler yeni borçlarını vergilendirerek vergilendirerek ödemeye çalışırken, bazı ülkeler sınır ötesi sermaye akışını daha da kısıtlamak isteyebilirler.
***The Economist dergisinden Türkçeye İntell4 tarafından tercüme edilmiştir.