Kamu çalışanlarının çalışma gücünde kısmi kayıpların bulunması ya da çalışanların bakmakla yükümlü oldukları kişiler arasında çalışma gücü kaybı olanların bulunması halinde, çalışanların ücretlerinden kesilen gelir vergisine istisnalar uygulanmaktadır.
Engelli kimdir?
Doğuştan veya sonradan; bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılamada güçlükleri olan ve korunma, bakım veya rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişi, mevzuatta engelli olarak tanımlanmaktadır.
Engelli (sakatlık) indirimi
Çalışma gücünün kaybedilme oranına göre derecelendirilen çalışanlar ve bakmakla yükümlü oldukları kişilerden (eş, anne, baba ve yaşına bakılmaksızın çocuklar) dolayı, kamu çalışanlarının ücretlerinden, engellilik dereceleri itibariyle belirlenmiş miktarların indirilmesine engelli (sakatlık) indirimi denilmektedir.
193 sayılı Vergi Usul Kanununda engel dereceleri belirtilmiştir.
Bu düzenlemeye göre, çalışma gücü kaybı;
- %80 ve daha yukarı olanlar birinci derece engelli,
- %60 ile %79 arasında olanlar (%60 ve %79 dahil) ikinci derece engelli
- %40 ile %59 arasında olanlar (%40 ve %59 dahil) üçüncü derece engelli,
sayılmakta ve engel dereceleri itibariyle belirlenen aylık tutarlar, çalışanların gelir vergisi matrahına dahil ücretlerinden indirilmektedir.
Engelli indirimi tutarları
2016 yılında, engellilik indirimi ve gelir vergisi dilimlerini gösterir tebliğ yürürlüğe konuldu.
Buna göre, yüzde 15 vergi oranı 2015 yılında 12 bin liralık vergi matrahına kadar uygulanmaktaydı. 2016 yılında ilk vergi matrahı dilimi 12 bin 600 liraya çıkarılmıştır.
Bu şu anlama gelmektedir. Gelir vergisi matrahı 12 bin 600 lirayı aşınca 30 bin liraya kadar yüzde 20 gelir vergisi oranı uygulanacaktır.
2016 yılı gelir vergisi dilimleri şu şekildedir:
Oranın uygulandığı matrah Gelir vergisi oranı
12.600 TL'ye kadar Yüzde 15
30.000 TL'nin 12.600 TL'si için 1.890 TL, fazlası Yüzde 20
69.000 TL'nin 30.000 TL'si için 5.370 TL, (ücret gelirlerinde 110.000 TL'nin 30.000 TL'si için 5.370 TL),
fazlası Yüzde 27
69.000 TL'den fazlasının 69.000 TL'si için 15.900 TL, (ücret gelirlerinde 110.000 TL'den fazlasının 110.000 TL'si için 26.970 TL),
fazlası Yüzde 35
ENGELLİLİK İNDİRİMİ
2016 yılında uygulanacak engellilik indirimi miktarları ise şu şekildedir:
"Gelir Vergisi Kanununun 31 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan engellilik indirimi tutarları, 2016 takvim yılında uygulanmak üzere; birinci derece engelliler için 900 TL, ikinci derece engelliler için 460 TL, üçüncü derece engelliler için 210 TL olarak tespit edilmiştir."
Bu miktarlar 2015 yılında sırasıyla 880, 440, 200 liradır.
Asgari geçimini etkiler mi?
Engelli indiriminin asgari geçim indirimi ile herhangi bir ilgisi bulunmamakla birlikte, engelli indirimi bazı durumlarda asgari geçim indiriminden yararlanmayı kısmen ya da tamamen engellemektedir.
Engelli indirimi gelir vergisine esas matrah üzerinden düşülmekte, asgari geçim indirimi ise belirlenen matrah üzerinden hesaplanan gelir vergisinden indirilmektedir.
Bu nedenle, kamu çalışanlarının ücretlerine engelli indirimi uygulanacak ise;
- Önce, gelir vergisi matrahı hesaplanacak ve bu matrahtan engelli indirimi tutarı düşülecektir.
- Sonra, engelli indirimi düşülmek suretiyle bulunan gelir vergisi matrahına, ilgili hakkında uygulanması gereken gelir vergisi uygulanmak suretiyle bulunacak miktardan, kişinin durumuna göre hak ettiği asgari geçim indirimi miktarı düşülecektir.
Bu hesaplama sırasında, engelli indirimleri düşüldükten sonra bulunan matraha uygulanan gelir vergisi oranı sonucunda bulunacak rakamın asgari geçim indiriminden daha düşük olması halinde, çalışan kişi asgari geçim indiriminin tamamından yararlanamayacaktır. İndirim sonrası oluşacak Gelir Vergisi matrahının sıfır (0) veya eksi (-) olması halinde ise, asgari geçim indirimi uygulanacak bir unsur söz konusu olamayacağından, çalışanlar asgari geçim indiriminden yararlanmamış olacaktır.
Engelli indiriminden yararlanma başvurusu
Engelli indiriminden yararlanmak isten çalışanlar, ikamet ettikleri yerde bulunan şu kurumlardan birine;
- Vergi Dairesi Başkanlığına,
- Defterdarlık Gelir Müdürlüğüne,
- Vergi Dairesi Müdürlüğüne
- Mal müdürlüğüne
çalıştığı işyerinden alacağı çalışmakta olduğunu gösterir belge, TC Kimlik numarası ve 3 adet vesikalık fotoğrafla birlikte müracaat ederek, bu yerlerde bulunan matbu dilekçeyi doldurmak suretiyle başvuruda bulunurlar. (Çalışanın bakmakla yükümlü olduğu kişinin engelli olması halinde, hem engelli kişinin ve hem de çalışan kişinin TC Kimlik numarası ile 3er adet vesikalık fotoğraf ibraz edilir.)
Başvurulan kurumlar, engelli olduğu belirtilen kişiyi, engelli sağlık raporu almak üzere ilgili engelli sağlık kuruluna sevk eder. Bu sağlık kurulunda düzenlenecek rapor üzerinde yapılacak işlemlerden sonra, engellilik dereceleri sakatlık indirimi kapsamında bulunanlara ilişkin raporların bir örneği kamu personelinin işyerine gönderilir.
Genel uygulama bu şekilde olmakla birlikte, yukarıda belirtilen kurumlara başvuru sırasında, başka bir sebepten dolayı alınmış olan sağlık raporlarının gerekli diğer belgelerle birlikte sunulması halinde, bu rapora istinaden yapılacak değerlendirmeler neticesinde, yeni rapor alınmasına gerek görülmeyen durumlar da olabilmektedir.
Engelli indirimi uygulaması farklılaştırılamaz mı?
Engelli indiriminden yararlanan kamu çalışanları için belirlenmiş tutarlar, engelli kişi sayısının birden fazla olması halinde, özellikle düşük ücret alanlar açısından herhangi bir anlam ifade etmemektedir. Ücreti düşük olan çalışanın gelir vergisine esas matrahı da düşük olacağından, 1 inci derece bir engelli ya da 2 nci derece iki engellinin olması durumunda, engelli indirimi matrahı aşabilmekte ve aşan kısımdan dolayı da çalışana herhangi bir ödeme yapılmamaktadır.
Öte yandan, asgari geçim indiriminin hesaplanan gelir vergisinden düşülmekte olması nedeniyle, engelli indiriminden dolayı ödenen gelir vergisi miktarı düştüğünden, asgari geçim indiriminden düşük miktarlarda ya da hiç yararlanamamaktadırlar. Bunun önlenmesi ve engelli indiriminin anlamlı olabilmesi için, asgari geçim indiriminden çalışanların doğrudan yararlandırılmasını sağlayacak bir uygulamaya gidilmesinin uygun olacağı düşünülmektedir.