Enlem nedir, Enlemin özellikleri nelerdir, Enlem etkisi nedir ve Enlem ne için kullanılır?
Enlem, Dünyadaki herhangi bir nokta ile onu ortadan bölen çizgi, yani ekvator arasındaki açısal mesafedir. Bu mesafe, söz konusu noktanın bulunduğu meridyen boyunca ölçülür ve karasal yarımküreye göre ikiye ayrılır: buna göre kuzey enlemi ve güney enlemi.
Enlem ve boylam, bir noktanın küresel koordinatlarını belirleyen ve altmışlı derece (°) cinsinden ölçülen açısal mesafelerdir. Alt bölümleri veya derece kesirleri ise altmışlı dakika (‘) ve saniye (”) olarak ölçülür. Bu şekilde, ekvator sıfır derece (0°) ve kutupların her biri doksan derece (kuzey kutbu için 90°K ve güney kutbu için 90°G) olarak kabul edilir. Kuzey yarımkürenin derecelerini pozitif (+90°) ve güney yarımkürenin derecelerini negatif (-90°) olarak göstermek de mümkündür.
Böylece, ekvatora göre dünya üzerindeki belirli bir noktanın konumu şu terimlerle ifade edilebilir: 19° 29’ 52” K, örneğin Mexico City enleminin ifadesidir. Tam konumuna sahip olmak boylama ihtiyacımız var.
Deniz seyrüseferi dilinde enlem, Yunanca Phi (Φ) harfi ile temsil edilir .
Enlemin özellikleri nelerdir?
- Toplam 180 adet paralelin 90 tanesi Ekvator’un güneyinde yer alırken, 90 tanesi kuzeyinde yer almaktadır.
- Ekvator’un enlem değeri 0’dır.
- Kuzey ve Güney kutup noktalarında enlem değeri 90 derecedir.
- Kuzey ve Güney Kutup daireleri 66 derecede yer alırlar.
- Her paralel aralığı bir enlem derecesidir.
- Bütün paralel dairelerinin arasındaki uzaklık 111 km ve birbirine eşittir.
- Ekvator dışındaki tüm paraleller kuzeyde ve güneyde birer olmak üzere çifttirler.
- Dünya’nın şekli nedeniyle Paralellerin çevre uzunlukları ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe kısalır.
- Başlangıç paraleli Ekvatordur. Ekvator Dünyayı Kuzey Yarım Küre ve Güney Yarım Küre olmak üzere iki eşit parçaya böler.
Enlem etkisi nedir?
Enlem değerlerine bağlı olarak bazı özelliklerin artması veya azalması olayına enlem etkisi denir.
Enlem etkisi nedeniyle aşağıdaki özellikler değişir:
1- Güneş Işınlarının Düşme Açısı:
Güneş ışınları dünyanın her yerine aynı şekilde gelirken, dünyanın şeklinden dolayı düşme açıları farklılık gösterir. Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının düşme açısı küçülür. Buna bağlı olarak güneş ışınlarının dik veya dike yakın açıyla düştüğü yerlerde aydınlanan alan dar olduğu gibi ısınma da fazla olur. Aynı şekilde güneş ışınlarının yatık açıyla düştüğü yerlerde aydınlanan alan geniş olurken ısınma az olur. Sonuç olarak sıcaklık Ekvatordan kutuplara doğru azalır. Bu durum “enlem etkisi” olarak ifade edilir.
2- Çizgisel Hız:
Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden dolayı çizgisel hız oluşur. Bu çizgisel hız değerleri Dünya’nın şekline bağlı olarak Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.
3- Yerçekimi:
Yerçekimi Ekvator’da az, kutuplarda fazladır, bunun nedeni de dünyanın şeklidir. Yerçekiminin Ekvator’dan kutuplara doğru değişmesi de enlem etkisiyle tanımlanır.
4- Gece-gündüz sürelerinin farklı olması:
Ekvator düzlemi ile ekliptik düzlemi arasındaki 23°27′ lık fark gece ve gündüz sürelerinin yıl için farklılık göstermesinin nedenidir. Yine enlem etkisi nedeniyle gece-gündüz süreleri Ekvatorda yıl boyunca eşittir. Kutuplara doğru gidildikçe gece-gündüz süreleri değişir.
5- Gölge Boyları:
Enlem etkisi nedeniyle Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe gölge boyları uzar. Güneş ışınlarının büyük açılarla düştüğü yerlerde gölge boyları kısa, eğik açılarla düştüğü yerlerde gölge boyları uzun olur.
6- Kuzey ve Güney yarımkürelerde Kutuplardan Ekvatora doğru esen rüzgarlar sıcaklığı azaltırken, Ekvatordan Kutuplara doğru esen rüzgarlar sıcaklığı artırır. Bunun nedeni rüzgarların oluştukları yerlerdeki sıcaklığı taşımalarıdır.
Enlem ve Boylam
Enlem, ekvatorun hayali yatay çizgisine göre dünya üzerindeki bir noktanın konumunu ifade ediyor, boylam ise uzayan hayali dik bir çizgiye göre dünya üzerindeki herhangi bir noktanın konumunu belirtir. Boylam, Dünya ve iki kutbu birleştirir. Geleneksel olarak 0 meridyeni veya Greenwich meridyeni ile başlangıç kabul edilir.
Enlem ekvatorunda olduğu gibi, bu meridyen (Londra, İngiltere’de aynı adı taşıyan kasabadan geçer), gezegeni iki yarım küreye bölerek 0° boylamına göre doğu veya batı olarak belirler. Mexico City’ninki 99° 7′ 37” B’dir.
Boylam, deniz seyrüsefer dilinde Yunanca Lambda (λ) harfi ile ifade edilir.
Enlem ve boylam ne için kullanılır?
Enlem ve boylam, gezegenimizi coğrafi olarak ikiye böldüğümüz belirli hayali çizgilere göre bir noktanın küresel konumunun bir biçimine sahip olmamızı sağlayan niceliklerdir.
Her iki kriter, enlem ve boylam, Koordinat Sistemi olarak bildiğimiz ve GPS gibi uydu konumu için bir model görevi gören bir ızgara oluşturur. Bu şekilde, enlem ve boylam, navigasyon (hava, deniz ve kara) ve coğrafi konum için yararlı kriterlerdir.
Enlem boylam harita bilgisi ile kullanılırsa adres bulma, koordinat belirleme, ada parsel bulma, konum bulma ve yer bulma gibi çok önemli işleri kolaylaştırır.
Enlem ve iklim arasındaki ilişki
Dünya, güneş etrafındaki yörünge düzlemine göre eğik bir eksen etrafında dönme hareketi gerçekleştirir. Bu nedenle enlem konumuna bağlı olarak güneş ışınımını benzer şekilde alan farklı bölgeler vardır.
Böylece, dünyanın eksen eğikliği nedeniyle ekvatora yakın olan bölgeler güneş ışığını daha sürekli, homojen ve doğrudan alırlar. Bu durum ekvatora yakınlık uzaklık durumuna göre farklılık gösterir.
Kuzey ve güney yarım kürede tam olarak zıt olan mevsimlerin var olmasının ve kutuplara yakın bölgelerde neredeyse kesintisiz altı aydan oluşan gece ve gündüzlerin olmasının nedeni budur.
Enlem, gezegeni aşağıdaki üç iklim bölgesine ayırmamızı sağlar:
- Ekvator veya intertropik bölge:Tropiklerin hayali çizgilerine uzanan her yarım kürede ekvator çevresindeki bölgedir. Kuzey yarımkürede Yengeç (23°K) ve güney yarımkürede Oğlak (23°G). Sıcak ve sabit bir iklim ile karakterize edilir mevsimsiz (veya güney enlemi arttıkça artan az belirgin mevsimler). Orman, savan veya çöl ekosistemleri baskındır.
- Ilıman bölge:İlgili kutup dairelerine (66° 33′ 46” K ve 66° 33′ 46” G) kadar uzanan Yengeç ve Oğlak Dönencelerinden sonraki enlemdir. Belirgin mevsimler ve iki iklim bandı ile daha fazla termal çeşitliliğe sahip bir iklim ile karakterize edilir. Tropiklere yakın subtropikal ve kutuplara yakın subpolar. Ormanlar, çayırlar ve çöller hakimdir.
- Kutup veya soğuk bölge:Her yarım kürenin kutup dairesinden (kuzeyde Arktik ve güneyde Antarktika) Dünya’nın hayali eksenine kadar uzanan son iklim bölgesidir: kuzey kutbu ve güney kutbu. Sert kışlara ve soğuk yazlara adapte olmuş büyük buz katmanları ve yaşam ile soğuk, rüzgarlı bir iklim ile karakterizedir.
Enlem koordinat örnekleri
Dünyadaki bazı şehirlerin enlem tanımları örnek teşkil edecektir:
- Ankara 39° 55′ 38” K
- İstanbul 41° 0′ 44” K
- New York 43° 06′ 19” K
- Buenos Aires. 34° 36′ 47” G
- Rio de Janerio. 22° 43′ 23” G