GSYİH makroekonomik performansı ölçmek için kullanılan temel bir veridir. Özet olarak, Gayri Safi Yurtiçi Hasıla bir ekonomide belirli bir dönem içinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin o dönemin fiyatları ile toplam değerini ifade ettiğini söyleyebiliriz. Bu tanıma göre GSYİH üretilen mal ve hizmetler üzerinden hesaplandığı gibi farklı şekillerde de hesaplanabilmektedir.
GSYİH Hesaplama Yöntemleri:
Gayri safi yurtiçi hasıla, üretim, harcamalar ve gelir olmak üzere üç farklı yöntemle hesaplanabilmektedir. Bu yöntemlere ilişkin hesaplama detayları aşağıda başlıklar halinde görülebilir;
1. Üretim (Katma Değer) Yöntemiyle GSYİH Hesaplaması:
GSYİH hesaplaması için ilk akla gelen hesaplama yöntemi "toplam üretim" yöntemidir. Ekonomideki bütün sektörler tarafından, örneğin tarım, sanayi ve hizmet sektörlerinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatı üzerinden değerlerinin toplamı Gayri Safi Yurt içi Hasıla'ya eşittir.
Bu durumda "P" her bir üretilen malın piyasa fiyatı, "Q" ise her bir üretilen mal ve hizmetin adedi olmak üzere GSYİH hesaplama formülü şu şeklide oluşturulabilir:
GSYİH = P1Q1+P2Q2+P3Q3+....+PnQn
Bu yöntem aynı zamanda firmaların üretim aşamasında oluşturduğu katma değerlerin toplamı olarak da ifade edilebilir.
Katma Değer Nedir?:
Katma değer, bir firmanın net çıktısı anlamına gelir, firma satışlarından üretim boyunca ödediği mal ve hizmet alımlarının düşülmesiyle hesaplanır. GSYİH hesaplamasında katma değerlerin dikkate alınmasının nedeni çift sayımları engellemek ve dolayısıyla hesaplamayı yalnızca nihai mallar üzerinden yapmaktır.
Örneğin;
- Bir buğday üreticisinin ürettiği buğdayı 100 TL'ye bir un fabrikasına satması; (100 TL üretim değeri)
- Un fabrikasının 100 TL ye aldığı buğdayı işleyerek una çevirmesi ve 150 TL'ye ekmek fabrikasına satması; (50 TL katma değer)
- Ekmek fabrikasının satın aldığı unu kullanarak yaptığı ekmekleri toplam 250 TL'ye satması (100 TL katma değer)
durumunda GSYİH, tüm aşamalardaki satış fiyatları toplamı olan 500 TL değil, her aşamadaki katma değerlerin toplamı olan 250 TL olarak hesaplanır. Dikkat edilirse nihai malın satış fiyatı (250 TL) bu üretimde sağlanan katma değerler toplamına eşittir.
2. Harcamalar Yöntemiyle GSYİH Hesaplaması:
Ekonomide bir yıl içinde nihai mal ve hizmetlere yapılan harcamaların toplamından GSYİH'ye ulaşılabilir. Harcamalar yönteminin genel mantığı bir ekonomide üretilen tüm malların satın alındığı prensibi üzerine kuruludur. Bu durumda üretilen malların toplamı (üretim yöntemiyle GSYİH) ile harcamalar toplamı eşit olacaktır.
Hesaplamada kullanılan harcamalar şu şekilde sıralanabilir;
GSYİH = C + I + G + ( X-M )
- Tüketim Harcamaları (C): Hanehalkı ve bireylerin yaptıkları tüm dayanıklı, dayanıksız mal alımları ( Araba, televizyon, giyim, gıda gibi) ve hizmet harcamaları (Eğitim, sağlık) Bu kategoride sayılabilir. Hanehalkının yapacağı finansal yatırım harcamaları ya da konut alımları bu liste dışında tutulur ve hesaplamaya katılmaz. Konut alımları da yatırım olarak değerlendirilir.
- Yatırım Harcamaları (I): Bu kalemde özel kesimin (firmalar) yaptığı sabit sermaye yatırımları (makina teçhizat gibi) ve stok yatırımları ile hanehalkının yaptığı yeni konut alım harcamaları bulunmaktadır.
- Kamu Harcamaları (G): Hükümetin yaptığı mal ve hizmet harcamaları, örneğin askeri harcamalar, personel ödemeleri, eğitim ve sağlık harcamaları bu kalem altında toplanmaktadır. Transfer harcamaları, yani hükümetin yapmış olduğu faiz ödemeleri, destek ödemeleri (sübvansiyonlar) ve sosyal yardım ödemeleri (Gazi, yaşlılık ve engelli ödemeleri) gibi harcamalar bu hesaplamaya dahil edilmemektedir.
- Net İhracat (X - M): İhracat ile ithalat arasındaki farka net ihracat denir. ithalat büyükse dış ticaret açığı, ihracat daha fazla ise dış ticaret fazlası vardır.
3. Gelir Yöntemiyle GSYİH Hesaplaması:
Bir ekonomide üretim faktörlerinin elde ettiği gelirlerin toplamından "Milli Gelir" büyüklüğüne ulaşılabilir. Milli gelir ifadesi, genelde GSYİH yerine kullanılmakta olup aslında ekonomi biliminde bu iki terimin farklı hesaplamaları bulunmaktadır:
w + i + r + p = Milli Gelir
GSYİH formulü; ücret (w) + faiz (i) + rant (r) + kar (p)+ diğer* şeklindedir.
GSYİH = Milli Gelir + (Dolaylı Vergiler + Amortisman - Sübvansiyonlar)*
TÜİK, GSYİH'yi güncel piyasa fiyatları ile (cari fiyatlarla) ya da sabit fiyatlarla (enflasyon etkisinden arındırılmış) harcama ve üretim yöntemlerini kullanarak hesaplamaktadır. Sabit fiyat hesaplamaları için 1998 yılı baz alınmaktadır. Aşağıda 2013 yılı ve 2014'ün ilk yarısına ait üretim yöntemiyle hesaplanan GSYİH değerlerini tablo halinde görebilirsiniz, bu tabloya göre 2013 'de Türkiye'nin yıllık büyüme hızı %4.1 olarak gerçekleşmiştir:
Sonuç olarak, gelirlerin, harcamaların ve üretimin birbirlerine eşit olacağı düşünülürse GSYİH hesaplamasında kullanılan üç yöntem de aynı sonucu verecektir. GSYİH tek başına önemli bir gösterge olmakla birlikte, ekonomik büyüme anlamına gelen yıllar itibariyle GSYİH'de değişim oranı, kişi başına milli gelir ve gini katsayısı ile ölçülen milli gelirin dağılımı gibi veriler de önemli birer ekonomik performans göstergeleridir.