Tükenmişlik sendromu, fiziksel yorgunluk ve yetersizlik duygularını ölümcül bir izolasyon duygusuyla birleştiren, uzun süreli ve derin duygusal stresten kaynaklanan, ahlaki ve zihinsel fakültelerin edinilmiş bir bozukluğudur. 150.000’den fazla sağlık çalışanının bundan muzdarip olduğu bildirilmiş olan Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nde günümüzün tıp ve paramedikal mesleklerini rahatsız ediyor.
Tükenmişlik sendromu, basitçe hastanın tavrını gözlemleyerek kolayca tanınabilen, açık ve bulaşıcı bir patolojik davranış biçimidir. Danimarka’daki Kopenhag Üniversite Hastanesi’nde Stres Araştırma Merkezi tarafından yürütülen büyük bir çalışmada, hastane iş gücünün yüzde 2’sinde belirgin semptomları nedeniyle tükenmişlik sendromu teşhisi kondu.
Sendrom ölümcüldür ve erken bir aşamada tedavi edilmezse intihara veya fiziksel çöküşe yol açacaktır. Etkilenenlerin yüzde 15’inden fazlası sonunda intihar etse de, aşırı çalışma, kişisel ilişkiler eksikliği, zihinsel baskı ve yetersizlik hissine karşı önlem alınabilir.
Yazının Alt Başlıkları
Tükenmişlik sendromu Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
Tedavi, temel olarak, çeşitli gevşeme teknikleri ve artan eğlence etkinlikleri yoluyla iş baskısını azaltmak ve yaşam temposunu gevşetmekten oluşur. Hastanın durumunun kendi kendini yok edecek kadar ağırlaştığı durumlarda, suçluluk, kaygı, depresyon ve diğer olumsuz duyguları azaltmak için psikoterapi ve ilaç tedavisi ile tedavi yoğunlaştırılmalıdır. Tükenmişlik sendromunun tedavisi, bazen iki veya daha fazla yıl sürebilen uzun ve kalıcı bir süreç gerektirdiğinden zordur. En etkili tedavi aslında yukarıda bahsedilenler gibi bireysel risk faktörlerine karşı mücadele ederek sendromun kendisinin önlenmesidir.
Tıbbi ve psikolojik tedavi de dahil olmak üzere kapsamlı bir tedavi planı hazırlanmadan önce hasta tıbbi olarak değerlendirilmelidir. Bu terapi, sendromun başlangıcından hemen sonra yapılmalı ve en az bir yıl, tercihen iki veya daha fazla süre devam etmelidir.
Tükenmişlik Sendromu ilk olarak 1986 yılında Polonya’da Jaroslaw Zielinski ve diğerleri tarafından aşırı iş yükünden fiziksel ve duygusal stres yaşayan hastane personelini etkileyen bir bozukluk olarak tanımlanmıştır. İlk kez 1987’de Amerika Birleşik Devletleri’nde teşhis edildi. Tükenmişlik sendromunun ilk kez 1978’de sendrom için teorik bir model geliştiren Nicole ve Henri Ey tarafından tanımlandığı bildirildi, ancak on yıl sonraya kadar rapor edilmedi.
Tükenmişlik Sendromu Nedenleri Nelerdir?
Bu hastalığın kesin kaynağı henüz belirlenmemiştir, ancak uzun süreli strese maruz kalan sağlık personeli üzerinde bir etki olarak tıbbi uygulamanın kendisinden kaynaklanmış olabileceği sonucuna varılmıştır. Sürekli strese maruz kalmanın, vücudun savunma mekanizmalarının işlevlerini artık yerine getiremeyecek duruma gelene kadar zarar görmesine neden olduğu ve bunun sonucunda vücudun belirli hastalıklara ve hatta ölüme karşı savunmasızlığının artmasına neden olduğu genel olarak kabul edilmektedir.
Uluslararası İş Sağlığı Konseyi’nin verilerine göre tükenmişlik sendromu ilk olarak uzun süreler boyunca fiziksel ve psikolojik strese maruz kalan ağır işlerde çalışan kişilerde görülmüştür. Sendrom ayrıca kolluk kuvvetleri, hukuk firmaları ve hukuk sisteminde çalışanlar gibi aşırı zihinsel baskı altındaki işçilerde de tanımlanır.
Tükenmişlik sendromu, önce duygusal bir bozulma ile başlayan, kademeli bir motivasyon kaybıyla başlayan ve sonunda depresyona yol açan şiddetli fiziksel yorgunluk ve ciddi zihinsel işlev bozuklukları ile karakterize patolojik bir durumdur.
Bu duruma genellikle uygunsuz çalışma koşullarına uzun süre maruz kalma neden olur. Polonya’da ilk olarak 1986’da hastane personeli arasında patolojik bir risk faktörü olarak rapor edildi. Sendrom genellikle aynı kişi için aile ve mali sorunlar, kişisel özgürlük eksikliği, iş arkadaşları ve üstlerle zor ilişkiler gibi birden fazla sorun karşısında ortaya çıkıyor.
Tükenmişlik sendromu genellikle depresyonla karıştırılır çünkü her iki durum da belirli bir düzeyde duygusal stres içerir ve benzer duygular içerir. Bununla birlikte, psikolojik açıdan aralarında önemli farklılıklar vardır. Depresyon, hiçbir şey yapma veya herhangi bir hedefe ulaşma motivasyonunun olmadığı bir durumdur. Tükenmişlik sendromunda, yavaş yavaş pasifliğe dönüşen ve aynı zamanda duygusal tükenme ile birlikte duygusal bir çöküşe neden olan ajitasyon vardır. Hasta duygusal olarak yorgun hisseder, ancak yine de dış uyaranlarla kolayca uyandırılabilir. Hastanın genel durumu, enerji eksikliği, halsizlik ve uyuşukluk ile zayıflar.
Tükenmişlik sendromu çeşitli mesleklerde ve iş pozisyonlarında rapor edilmektedir. Polonya hastanelerinde, sendromun en sık olarak, uzun süreler boyunca işyerinde strese maruz kalan 25-40 yaş aralığındaki genç personel üyeleri arasında meydana geldiği rapor edilmiştir. Bazı vakalarda, daha önce psikiyatrik geçmişi olmayan hemşireler, doktorlar ve diğer sağlık personeli arasında 20’li yaşların başında meydana gelen tükenmişlik sendromunun da görüldüğü bildirilmiştir.
Doktorlar tükenmişlik sendromuyla karşı karşıya kalma açısından yüksek risk altındadır; Doktorların yaklaşık yüzde ikisinin aktif kariyerleri boyunca strese bağlı rahatsızlıklardan muzdarip olduğu tahmin edilmektedir. Amerika Birleşik Devletleri’nde tükenmişlik sendromu en çok doktorlar, hemşireler, psikologlar ve sosyal hizmet uzmanları tarafından rapor edilmiştir.
Tükenmişlik sendromu, çeşitli ülkelerde çok çeşitli bireyleri etkileyen yeni bir salgın olarak giderek daha fazla tanınmaktadır. Tükenmişlik sendromunun yaygınlığı İngiltere, Danimarka ve Norveç’te rapor edilmiş olup, benzer yaygınlık tahminleri Fransa, İtalya ve Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunmuştur. Tükenmişlik sendromu İsrail toplum sağlığı çalışanları ve psikiyatri hemşireleri arasında da yaygın olarak rapor edilmektedir.
Tükenmişlik Sendromu Teşhisi Nasıl Konulur?
Pratikte tükenmişlik sendromunun teşhisi ve sınıflandırılması yukarıda bahsedilen klinik durumlara dayanmaktadır. Sendrom çeşitli mesleklerde ve iş pozisyonlarında ortaya çıksa da çoğunda tanımlanmıştır. Bu durumun nedenleri iyi anlaşılmamıştır, ancak kişinin işyerinde uzun süreli stresin tükenmişlik sendromunun ana nedeni olabileceğine inanılmaktadır. Sendrom genellikle genç ve aktif, tipik olarak 25 ila 40 yaş arasındaki insanları etkiler. Bozukluk genellikle, zorlu bir işte veya çok sayıda sorumluluk gerektiren bir kariyerde on yıllık sürekli iş deneyiminden sonra ortaya çıkar. Büyük zihinsel baskı altındaki çalışanların tükenmişlik sendromu yaşama olasılığı daha yüksektir.
Tükenmişlik sendromu tanısı, aşağıdaki semptomları içermesi gereken hastanın klinik tablosuna dayanır;
Belirtiler 1, 2 ve 3, depresyondan mustarip hastalarda oldukça yaygın olarak bulunur. Dolayısıyla bu semptomların aynı etiyolojiyi paylaştığı varsayılmaktadır. Her iki durum için önerilen tedavi benzerdir ve ilaç tedavisi ile psikoterapiyi içerir.
Yukarıda belirtildiği gibi tükenmişlik sendromu, işle ilgili yorgunluk ve bitkinlikten mustarip tüm insanların %9’unda teşhis edilir. Çoğu aktif, yüksek eğitim düzeyine sahip genç çalışanlar olma eğilimindedir. Sendromun ayrıca doktorların, hemşirelerin ve diğer sağlık personelinin %30’undan fazlasında meydana geldiği bildirilmektedir.
İşe bağlı tükenmişlik sendromunun temel nedeni, aşırı çalışma, kişisel özgürlük eksikliği, iş arkadaşları veya üstlerle kötü ilişkiler gibi zor çalışma koşulları dahil olmak üzere psikolojik ve fiziksel stres faktörlerinin yarattığı stresli bir ortam olarak kabul edilir. Bu streslerin, vücudun savunma mekanizmalarının fonksiyonlarını yerine getiremeyecek duruma gelene kadar zarar görmesine neden olarak, vücudun belirli hastalıklara ve hatta ölüme karşı savunmasızlığının artmasına neden olduğu düşünülmektedir.
İşyeri ile ilgili fiziksel ve psikolojik nedenlerin neden olduğu stres faktörlerinin yanı sıra, diğer dış faktörler de işle ilgili tükenmişlik sendromu yoluyla sağlığa zarar verebilir. Bu faktörler ailevi yükümlülükler, mali baskı, sağlık sorunları ve kişisel ilişkilerdir.