Kendisi 20. yüzyılın en özgün siyasi düşünürlerinden biri olarak anılmaktadır. Tarihçiler, “Akademik atıflar ve internet referansları herhangi bir yol göstericiyse, Machiavelli’den daha etkili olduğunu” belirtmektedir. Sosyal değişim süreçleri hakkındaki düşüncelerimiz üzerindeki etkisi ise “heyecan verici” olarak tanımlanıyor.
1891’de İtalya’da doğan Antonio Gramsci’nin başarıları, hayatının hem kısa hem de oldukça zor olduğu düşünüldüğünde daha da dikkat çekicidir: Çocukluğunda ailesi yoksuldu; hayatının büyük bölümünde hastaydı; yetişkinliğinin ilk yıllarını, kendi partisinin devrim girişimlerinin başarısız olmasının ardından Benito Mussolini’nin faşistleri tarafından hapse atılarak geçirdi; hapsedildiği süre boyunca sık sık kitaplara erişimi engellendi ve henüz 46 yaşındayken öldü. Buna rağmen, geniş çapta hayranlık uyandıran ve birçok kuşaktan ve birçok kıtadan örgütçüler tarafından ilham kaynağı olarak gösterilen bir teori bütünü üretti.
Tüm bu övgüler arasında, ölümünden seksen yıldan fazla bir süre sonra İtalyan düşünürün düşüncelerinin aktivistler için hala değerli olup olmadığını sormak doğru olacaktır. Gramsci’ye duyulan ilgi sadece akademik bir ilgiye mi dönüştü, yoksa toplumsal hareketlerin bugün verimli bir şekilde çıkarabileceği pratik dersler var mı?
İkinci durumun geçerli olduğuna dair iyi bir argüman var. Sosyalist çizgide çalışan örgütçüler için Gramsci önemlidir çünkü Marksist analizin, ne yazık ki geleneğe yapışmış olan dogmatizm ve geriye dönük ortodoksluktan arındırılmış bir versiyonunu sunmaktadır. Aynı zamanda, kapitalizmin neden doğası gereği sömürücü olduğu ve onu değiştirmenin neden sistemin akıllı politika fikirlerine sahip teknokrat reformcular tarafından başarılı bir şekilde kurcalanabileceği fikrine inanmak yerine, aşağıdan hareketlerin bir güç mücadelesine girmesini gerektireceği konusundaki temel içgörülerini koruyor.
1937’de ölmesine rağmen Gramsci 1970’lere kadar İtalya dışında, özellikle de İngilizce konuşulan dünyada pek tanınmadı.
Ancak kendini kişisel olarak sosyalist gelenekle özdeşleştirmeyenler için bile Gramsci’nin ve entelektüel mirasçılarının düşüncelerini anlamak, uluslararası hareketlerin stratejilerini nasıl geliştirdiklerini anlamayı sağlar: Brezilya’da toprak işgallerini canlı bir köy okulları ağının yaratılmasıyla birleştiren topraksız işçilerden İspanya ‘da yeniden dağıtım ve sosyal dayanışma lehine yeni bir “sağduyu” yaratmayı amaçlayan seçim stratejileri izleyen sol popülistlere kadar. Amerika Birleşik Devletleri’nde, New York’taki sol eğitimcilerin neden “konjonktürel analiz” üzerine bir atölye çalışması yürüttüklerini ya da Jonathan Matthew Smucker’ın örgütlenme rehberi gibi bir kitabın neden “Hegemonya Nasıl Yapılır” başlığını taşıdığını anlamak için Gramsci’nin farkında olmak gerekir.
O halde hareketler Gramsci’nin teorisinden hangi kavramları almıştır? Ve bu onların örgütlenme yaklaşımlarını nasıl etkiledi?
Gramsci’nin siyasi düşüncesinden ve pratik stratejisinden, muhtemelen zamanla daha da belirginleşen bir dizi fikir ortaya çıkmıştır. Bunlar arasında: Devrimci değişimin tarihin önceden belirlenmiş yasaları sayesinde kaçınılmaz olarak gelmeyeceği. İlerici hareketler değişim yaratmak istiyorlarsa, halkın geniş kesimlerini dünya hakkındaki düşünce tarzlarına kazanmalıdırlar. Ve bu örgütlenme birden fazla cephede – kültürel, siyasi, ekonomik – gerçekleşmeli ve toplumun birçok farklı kurumuyla etkileşim gerektirmelidir.
1937’de ölmesine rağmen Gramsci 1970’lere kadar İtalya dışında, özellikle de İngilizce konuşulan dünyada pek tanınmadı. Hapishanedeyken yazdığı ve faşistlerin ulaşamayacağı yerlere gizlice kaçırılan ünlü “Hapishane Defterleri “nin gözden geçirilmiş çevirileri nihayet yaygın olarak bulunabildi. 1928’deki duruşmasında Gramsci’nin savcısı ünlü bir şekilde “Bu beynin 20 yıl boyunca çalışmasını durdurmalıyız!” demişti. Geniş kapsamlı “Hapishane Defterleri”, Mussolini rejiminin teorisyeni neden böyle bir tehdit olarak gördüğünü göstermektedir.
Parça parça yazmasına rağmen Gramsci, din, ekonomi, tarih, coğrafya, kültür ve eğitimi kapsayan geniş bir konu yelpazesinin derinliklerine dalar. Tarihçi Perry Anderson’a göre bu yelpazenin “solun teorik literatüründe eşi benzeri yoktur ve yoktur.” Gramsci’nin çalışmaları, siyasi strateji sorunlarının ötesinde, kültürel çalışmalar, madun tarihi ve kapitalizm altında “dünya sistemleri” çalışmaları gibi akademik alanlar üzerinde büyük bir etkiye sahiptir.
Gramsci’nin geniş ilgi alanı nedeniyle çalışmalarından çıkarılabilecek pek çok farklı ders vardır. Ancak örgütçüler için ilk önemli ders, teorisyenin kendi entelektüel geleneğinin unsurlarını reddetmesinden ortaya çıkan bir derstir.
İtalya Komünist Partisi’nin liderlerinden biri olan Gramsci, 1919 ve 1920 yıllarında Torino’daki Fiat otomobil fabrikalarında bir dizi cesur fabrika işgaline tanık oldu. Bu eylemler, Rusya’daki tarihi Bolşevik zaferinin hemen ardından gelebilecek bir işçi devriminin işareti gibi görünüyordu. Ancak daha sonra, faşizmin yükselişine tanık olduktan ve 1926’da hapse atıldıktan sonra, daha adil bir dünyanın nasıl şekillenebileceğine dair vizyonunu gözden geçirmek zorunda kaldı. Jamaika doğumlu İngiliz akademisyen Stuart Hall’un daha sonra açıklayacağı gibi, Gramsci “genel olarak Marksist paradigma içinde çalıştı. Ancak, … bu teorik çerçevenin pek çok yönünü kapsamlı bir şekilde gözden geçirmiş, yenilemiş ve sofistike hale getirerek çağdaş toplumsal ilişkilere daha uygun hale getirmiştir.” Bir kenara attığı en önemli hususlardan biri, geleneğin tarihsel kaçınılmazlık anlayışıydı.
Gramsci’nin zamanında, “bilimsel sosyalistler” için son derece determinist bir tarih vizyonunu açıklamak yaygındı. Bu görüşe göre, Karl Marx ekonomik gelişmede doğa yasalarına benzer eğilimleri ortaya çıkarmıştı: kapitalizm kendi iç çelişkileri tarafından krizler üretmeye mahkum edilmişti ve bu krizler kaçınılmaz olarak proletaryanın burjuva sömürücüleri üzerinde muzaffer yükselişine yol açacaktı.
Gramsci, hem yaşlılar hem de çağdaşlar tarafından yayılan bu inançların nasıl kaderciliğe, pasifliğe ve aşırılıkçı duruşa yol açabileceğini gördü. Siyasi sorunların tarihin amansız yürüyüşüyle çözüleceğini düşünenlerin, vizyoner hedeflerle pragmatik eylemi dengeleyen düşünceli planlar yapma sorumluluğunu üstlenmelerine gerek yoktu. Bunun yerine, Gramsci’nin sözleriyle, “ilkesel olarak uzlaşmadan kaçınabilir” ve “ne kadar kötüye giderse o kadar iyi olacağı” inancını yayabilirlerdi. Onun ifadesiyle, “elverişli koşullar kaçınılmaz olarak ortaya çıkacağından ve bunlar oldukça gizemli bir şekilde” devrimi ilerleteceğinden, bu sosyalistler böyle bir değişimi proaktif olarak başlatmayı amaçlayan girişimleri “sadece yararsız değil, hatta zararlı” olarak gördüler.
Bu tür bir tarihsel determinizmin Marx’ın hatalı ve indirgemeci bir okumasından kaynaklandığı iddia edilebilir. Yine de farklı dönemlerde birçok radikal arasında yaygınlaştığına ve özellikle Gramsci’nin gençlik dönemine denk gelen 1889-1916 yılları arasında periyodik olarak toplanan işçi ve sosyalist partilerin sınır ötesi federasyonu olan İkinci Enternasyonal zamanında baskın olduğuna şüphe yoktur.
Gramsci, ekonomik güçlerin ve sınıf ilişkilerinin tarihin akışını şekillendirmede kritik öneme sahip olduğu fikrine sadıktı. Yine de toplumun temel yapılarının ancak kararlı bir örgütlenme ve insan iradesinin stratejik uygulaması yoluyla daha iyiye doğru değişebileceğine inanıyordu. Gramsci, “anlık ekonomik krizlerin kendi başlarına temel tarihsel olaylar yarattığı” fikrine karşı çıkmıştır. Bunun yerine, “sadece belirli düşünce biçimlerinin ve belirli örgütlenme türlerinin yayılması için daha elverişli bir zemin yaratabileceklerini” savunmuştur. Kapitalizmin tekrarlayan krizleri fırsatlar yaratır, ancak insanlar elverişli durumlardan yararlanmak için “iradelerini ve yeteneklerini” kullanmak üzere bir araya gelmelidir.
Gramsci için anahtar, ya ekonomizmin – ya da tarihsel gelişmelerin ardındaki maddi nedenlere aşırı vurgu yapmanın – ya da sadece iyi niyet ve gönüllü kararlılık ifadeleriyle nelerin başarılabileceğine dair abartılı bir görüşü içeren ideolojizmin kurbanı olmaktan kaçınmaktı. Bunlar arasında doğru dengeyi kurmak dikkatli bir gözlem ve tarihsel analiz gerektirir.
Hareketler mevcut “güçler ilişkisini” ya da farklı gruplar arasındaki sosyal, siyasi ve askeri güç dengesini incelemelidir. Toplumda meydana gelen değişikliklere bakmalı ve hangilerinin organik olduğunu, ekonomik yapıdaki derin değişimleri yansıttığını ve hangilerinin sadece konjonktürel olduğunu – “neredeyse tesadüfi” olabilecek ve “geniş kapsamlı tarihsel önemden” yoksun kısa vadeli olaylar – belirlemelidirler. Belirli bir toplumda dönüşüm için “gerekli ve yeterli koşulların” mevcut olup olmadığını ve belirli bir eylem planının uygulanabilir olup olmadığını ancak bu tür dikkatli bir hazırlık yoluyla belirleyebilirler.
Gramsci’nin argümanının önemli bir çıkarımı, sosyalizme giden yolda her ülkenin izleyeceği tek bir yol olmayacağıdır.
Bu fikirler, toplumsal hareket stratejistlerine eylem planlarını değerlendirirken “Dünyanın saati kaç?” diye sormalarını tavsiye eden Detroitli yazar, örgütçü ve aktivist akıl hocası Grace Lee Boggs gibi diğer radikallerin düşünceleriyle örtüşmektedir. Ve bu fikirler, hem becerilerin hem de koşulların rolünü vurgulayan sivil direniş alanı gibi diğer örgütlenme geleneklerinden gelen kavramlarla paraleldir – yani, tarihsel koşulların ve insan eylemliliğinin her birinin bir hareketin başarısını veya başarısızlığını belirlemede nasıl bir rol oynadığı.
Gramsci’nin argümanının önemli bir çıkarımı, sosyalizme giden yolda her ülkenin izleyeceği tek bir yol olmayacağıdır. Bunun yerine Gramsci, siyasi manzara değişkenlik gösterdiği için araziye dikkatle bakılması gerektiğini savunmuştur – Gramsci’nin “her bir ülkenin doğru keşfi” olarak tanımladığı şey.
Bu fikir özellikle Küresel Güney’deki aktivistler için ilham verici olmuş ve bu aktivistler radikal teorinin kendi bölgelerinin özgün tarihleriyle ilişki kuran versiyonlarını yaratmaya yönelmişlerdir. Akademisyenler Nicolas Allen ve Hernán Ouviña, Gramsci’nin zamanından bu yana Latin Amerikalı sosyalistlerin onun çalışmalarını “Marksist teoriyi ortodoks Marksizm tarafından büyük ölçüde göz ardı edilen bir bölgenin sosyal gerçekliğine uyarlamaya çalışan daha geniş bir entelektüel projeye” dahil ettiklerini yazıyor. “Hapishane Defterleri” onları, yerel komünist partilerin daha önce “Komünist Enternasyonal’in (Komintern) tek tek ulus-devletlerin özelliklerini önemsizleştiren tarih yorumuna” saygı göstererek göz ardı ettikleri “bir dizi bölgesel gerçeklikle doğrudan ilgilenmeye” teşvik etti.
Elbette Gramsci için, herhangi bir ülkedeki koşulların incelenmesinin pratik eylemle el ele gitmesi çok önemliydi. Birisi “yalnızca geçmiş tarihin bir bölümünü yazmayı” amaçlamıyorsa, tüm siyasi analizlerin “kendi içinde amaç olamayacağını ve olmaması gerektiğini” kabul etmelidir. Gramsci bunun yerine, bu analizlerin “ancak belirli bir pratik faaliyeti ya da irade girişimini meşrulaştırmaya hizmet ettikleri takdirde önem kazandıklarını” yazmıştır. İrade gücünün en verimli şekilde uygulanabileceği en az direnç noktalarını ortaya çıkarırlar; acil taktik operasyonlar önerirler” ve “bir siyasi ajitasyon kampanyasının en iyi nasıl başlatılabileceğini gösterirler.”
Gramsci’nin bakış açısı sadece ortodoks Marksistleri çürütmek için değerli olsaydı, bugün pek kalıcı bir değeri olmazdı. Ancak önemi çok daha büyüktür. Her ne kadar Gramsci’nin zamanında yaygın olan işçi sınıfının tarihsel kaderine olan inanç günümüzde yaygın olmasa da, ana akım akademisyenler, siyasi yorumcular, liberaller ya da ultra-radikaller olsun, hala kendi determinist inançlarını taşıyan pek çok insan var. Bu insanlar toplumsal hareketlerin tarihi etkileme kabiliyetinin çok az olduğunu, büyük ayaklanmaların yalnızca bizim kontrolümüz dışındaki tarihsel koşullar nedeniyle ortaya çıktığını ya da teknolojik yeniliklerin ilerleme ve değişimin tek önemli itici gücü olduğunu düşünüyorlar.
Gramsciyan analiz, ister umutsuzluktan, ister kinizmden, ister tekno-düzeltmelere odaklanmaktan, isterse de iktidara gerçekten talip olma korkusundan kaynaklansın, bu tür bir ilgisizliği reddetmek için yararlı araçlar sağlar. Bunun yerine hareketleri, uygun anlar ortaya çıktığında harekete geçmeye hazır olabilecek bir insan tabanını örgütleme, eğitme ve hazırlama sorumluluğunu kabul etmeye teşvik eder. Ne de olsa Gramsci’ye göre tarihsel koşullar ancak “onlara etkili bir şekilde müdahale edebilecek somut bir imkana” sahip olanlar tarafından gerçekten elverişli olarak değerlendirilebilir. Başka bir deyişle, talih örgütlü olanlardan yanadır.
Gramsci, Marksist gelenekte toplumun “üstyapısını” oluşturan kültürel, siyasi ve ideolojik unsurların önemini detaylandırarak yeni bir çığır açmıştır. Bu süreçte, hareketlerin adil bir toplum vizyonunu kalıcı bir şekilde nasıl başarılı bir şekilde aşılayabileceklerine dair yeni bir teori geliştirilmesine yardımcı oldu.
Gramsci, devrimin Rusya’da neden başarılı olduğunu ancak kendi ülkesi de dahil olmak üzere diğer ülkelerde neden başarısız olduğunu analiz ederken, egemen grupların kontrolü nasıl elinde tuttuğuna dair genişletilmiş bir vizyondan yararlandı. Gramsci’ye göre kapitalist devlet, yalnızca mahkemeler, polis ve askeri güçler aracılığıyla uygulanan zorlama yoluyla iktidarı sürdüren bir dizi hükümet kurumu olarak görülemezdi. Bunun yerine, devletin gücü, okullar, medya, kiliseler ve diğer kurumlar da dahil olmak üzere sivil toplum kurumlarına sızarak çok daha geniş bir alana yayıldı.
Popüler mesaj verme ve koalisyon kurma gibi siyasi sanatlar ana akım liberallere bırakılmamalı, aynı zamanda daha dönüştürücü bir değişim arayanların alanı olmalıdır.
Egemen bir düzen ancak hegemonyanın sürdürülmesi yoluyla bozulmadan kalabilir. Gramsci ile en çok ilişkilendirilen kavram olan hegemonya, yalnızca güç kullanımı ve “yasal” disiplini içermez, aynı zamanda egemen fikirlerin topluma yayılma yollarını da içerir ve egemen grubun yönetimi için meşruiyet ve rıza yaratır.
Bu kavramları akılda tutarak Gramsci, Rusya ve Batı ülkelerindeki koşullar arasında bir ayrım yaptı. Rusya’da devletin resmi kurumlarının baskın olduğunu, sivil toplumun ise “ilkel ve jelatinimsi” olduğunu belirtmiştir. Oysa “Batı’da devlet ile sivil toplum arasında düzgün bir ilişki vardı.” İkinci durumda, sivil toplum yönetici grupları kolayca devrilmekten koruyordu: “devlet titrediğinde,” diye açıklıyordu Gramsci, “sivil toplumun sağlam yapısı hemen ortaya çıkıyordu. Devlet sadece bir dış hendekti; arkasında bir devletten diğerine az ya da çok sayıda güçlü bir kale ve hafriyat sistemi vardı.”
Bu koşulların farkında olan Gramsci, Rus Devrimi tarafından modellenen doğrudan saldırı yoluyla iktidarı ele geçirme türü olan “manevra savaşının” ileri kapitalist ülkelerde yerini farklı bir mücadele türüne bırakacağını savunmuştur. Batı’da örgütlenme “mevzi savaşına” odaklanmak zorunda kalacaktı – yani toplumsal yaşamın birçok alanında yürütülen uzun vadeli bir hegemonya savaşına girmek.
En önemlisi de bu, fikirler savaşını kazanmak anlamına gelecektir. Eleştirmen Raymond Williams hegemonyanın “bir toplumun bilincini sıradan ideoloji kavramlarından çok daha derin bir düzeyde doyuran merkezi bir uygulamalar, anlamlar ve değerler sisteminden” oluştuğunu ve sürekli olarak “yenilenmesi, yeniden yaratılması ve savunulması” gereken bir şey olduğunu yazmıştır. Gramsciyen çizgide çalışanlar, mevcut düzeni dönüştürmek isteyen aktivistlerin, insanların dünyadaki yerlerini anlayabilecekleri yeni bir “sağduyu” yaratmaktan başka bir şey hedeflememeleri gerektiğini iddia etmektedir.
Grassroot Policy Project’te aktivist ve eğitimci olan Harmony Goldberg’in açıkladığı gibi, “Gramsci, sosyalizmin sadece dar bir işçi sınıfı tabanına sahip olması halinde ne kazanılabileceğini ne de sürdürülebileceğini savunmuştur. Bunun yerine, işçi sınıfı kendisini, değişim için birleşik bir vizyona sahip olan ve tüm üyelerinin çıkarları için mücadele eden daha geniş bir çok sınıflı ittifakın (Gramsci tarafından ‘tarihi blok’ olarak adlandırılır) öncü gücü olarak görmelidir.” Birleşik bir ittifak yaratmak, insanların inançlarını toplumdaki ekonomik konumlarına göre mekanik bir şekilde oluşturmadıklarını kabul etmek anlamına gelir.
Bunun yerine, ideolojik oluşum, Stuart Hall’un yazdığı gibi, “ırk, etnik köken, milliyet ve toplumsal cinsiyet etrafında ortaya çıkan toplumsal bölünmeler ve çelişkilerden” de etkilenmektedir. Hall’un başka bir yerde belirttiği gibi, bir sosyal grubun çıkarları “verili değildir, ancak siyasi ve ideolojik olarak inşa edilmelidir.”
Bu fikirlerin önemli çıkarımları vardır: Popüler mesaj verme ve koalisyon kurma gibi siyasi sanatlar ana akım liberallere bırakılmamalı, aynı zamanda daha dönüştürücü bir değişim arayanların alanı olmalıdır. Kazanmak isteyen hareketler, sadece benzer düşünen aktivistlerden oluşan kendi içine kapalı gruplara hitap eden sloganları dolaşıma sokmakla yetinemezler; mevcut tabanlarının ötesine ulaşmaya ve daha geniş bir potansiyel müttefik grubuna hitap edebilecek mesajlar hazırlamaya özen göstermelidirler.
Yeni bir sağduyu inşa etmek, insanları kayıtsız bırakan fikirlerle mücadele etmeyi gerektirir. Goldberg, şu anda baskın olan grupların bireyci ve bölücü ideolojisinin son derece demobilize edici olabileceğini belirtiyor. Şöyle yazıyor: “Çıkarlarımızın kapitalizmin yıkımlarından ziyade başarısıyla uyumlu olduğuna inanmaya başlayabiliriz (örneğin ‘Yükselen dalga tüm tekneleri kaldırır’); olduğu haliyle sisteme alternatif olmadığına inanabiliriz…; yanlış üstünlük veya aşağılık duygularını içselleştirebiliriz (örneğin yoksul beyazları sosyal ayrıcalıklarıyla kendilerini rahatlatmaya teşvik eden beyaz üstünlüğü); ve daha fazlası.”
Eğer hareketler bu tür inançları kendi hegemonyalarıyla değiştirmek istiyorlarsa, alternatiflerini ikna edici bir şekilde dile getirmelidirler. Ancak bu yalnızca ilk adımdır. Ayrıca hangi sosyal grupların bu alternatifi desteklemek üzere birleşebileceğini belirlemeli ve ardından bu birleşmenin siyasi gücünü dikkatlice inşa etmelidirler. Çağdaş Gramsci’cilerin dediği gibi amaç, sadece ara sıra seçimleri kazanmak için değil, aynı zamanda insanların kendileri ve başkalarıyla olan bağlantıları hakkındaki düşüncelerini değiştirmek için yeterince büyük bir “biz” yaratmaktır. Eylem için kolektif iradeyi inşa etmektir.
Gramsciyan düşünce stratejik çeşitliliği teşvik eder. Yaklaşımlar, belirli bir ülkenin kendine özgü koşullarının analizine dayalı olarak geliştirileceğinden, hareket stratejileri farklı coğrafyalarda değişiklik gösterir. Mevzi savaşı birçok farklı cephede verilen uzun vadeli bir çaba olduğundan, sosyal ve ekonomik adalet mücadelesine çok çeşitli katkılar yardımcı olabilir.
Yakın zamanda Gramscici akademisyen Michael Denning ile “The Dig” programında yapılan bir söyleşide, podcast sunucusu Daniel Denvir, Gramsci’nin düşüncesinin solun “seçimcilik”, karşılıklı yardımlaşma ve işyeri örgütlenmesini birbirini tamamlayabilecek yaklaşımlar olarak görmek yerine birbirini dışlayan yaklaşımlar olarak gören bayat tartışmalardan kurtulması için bir yol olduğunu öne sürdü. Denning cevaben şunları söyledi: “Solda hepimiz, insanları yetenekli olmadıkları şeyleri yapmaya zorlamak yerine, kendi yetenek ve becerilerini takip ederek birbirimize karşı daha şefkatli olabiliriz.” Sözlerine şöyle devam etti: “Bence Gramsci, bir pozisyonun merkezi pozisyon olmasının garanti olduğunu düşünmemeye yönlendiriyor. İnsanlar en etkili ve en güçlü olabileceklerini düşündükleri ve kendi yeteneklerinin olduğu mücadelelerde yer almalıdır.”
Bir mevzi savaşının en iyi nasıl yürütüleceği tartışmaya açıktır. 1960’ların sonunda Alman öğrenci aktivist Rudi Dutschke solun “kurumlar arasında uzun bir yürüyüş” gerçekleştirmesi gerektiğini savunmuştur. Bu, okullar ve üniversiteler, siyasi partiler, medya kuruluşları, sağlık hizmeti sağlayıcıları, toplum örgütleri, sendikalar ve meslekler de dahil olmak üzere yerleşik toplumsal kurumlara, onları radikalleştirmek ve dönüştürmek amacıyla girmek anlamına geliyordu. Pek çok kişi böyle bir yürüyüşü Gramscici çizginin bir uzantısı olarak görmüştür.
Brezilya topraksız işçi hareketi (Portekizce’de Movement dos Trabalhadores Rurais Sem Terra ya da MST olarak bilinir) bu yaklaşımı benimseyen gruplardan biridir. Latin Amerika’daki en büyük toplumsal hareketler arasında yer alan MST, 350.000’den fazla ailenin topraklarını talep eden kırsal işgalleri sürdürürken, aynı zamanda geniş bir okul ağı, toplum sağlığı klinikleri ve gıda işleme merkezleri kurmak için hükümetle eleştirel bir etkileşim içinde olmuştur.
Gramsci, karşı karşıya olduğumuz güncel zorluklara kolay cevaplar vermiyor.
Akademisyen Rebecca Tarlau bu çabaları “çekişmeli ortak yönetim” olarak tanımlıyor. Burada aktivist çiftçiler sadece girdikleri ana akım kurumların doğasını değiştirmekle kalmıyor; aynı zamanda bu kurumları hareketlerinin meşruiyetini ve örgütlenme kabiliyetlerini genişletmek için kullanıyorlar. “Daha da önemlisi,” diyor Tarlau, “MST sadece bu Gramscici stratejiyi somutlaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda aktivistler Brezilya devletiyle sürekli ilişkilerini meşrulaştırmak için açıkça Gramscici teoriden yararlanıyor.”
Bu yaklaşım için kritik olan, hareket katılımcılarının kurumlara reformcu olarak değil -ki bu onları kooptasyona karşı savunmasız bırakabilir- ilerici bir projenin hegemonya kazanması için gereken “entelektüel ve ahlaki liderliği” inşa etme çabasının bir parçası olarak girdikleri fikridir. Gramsci’nin zamanının İtalya’sındaki köy öğretmenleri ya da kilise rahiplerine benzeyen “organik entelektüeller”, daha iyi bir toplum yaratmaya yönelik alternatif fikirlerin gerçek dünya pratiğine dönüştürülmesinde hayati bir rol oynamaktadır.
Geleneksel akademisyenlerden farklı olarak, bu yerel hareket katılımcıları ideolojiyi akademik teori geliştirme yoluyla değil, toplum işlerinde ve kurumlarında fiilen liderlik yaparak yaymaktadır. Tarlau, bu kişilerin eylemleriyle “siyasi ve ekonomik hedeflerini desteklemek için sürekli olarak sivil toplumun rızasını almaya çalıştıklarını” ve “yeni toplumsal ilişki biçimleri için bir gerekçe” yarattıklarını belirtmektedir.
Siyasete ana akım yaklaşımlar çoğu zaman tüm gücün hükümette, özellikle de federal düzeyde olduğunu düşünür ve kazanılabilir merkezcileri göreve getirmeyi ilerlemeyi teşvik etmenin anahtarı olarak görürler. Gramsci bize gücün her yerde olduğunu ve makam sahibi olmanın ancak kalpleri ve zihinleri gerçekten ilerici bir vizyon etrafında toplamak için daha büyük bir hareket stratejisinin parçası olarak değerli olduğunu söyler. Yelpazenin diğer ucunda, hükümet dışında çalışan pek çok kişi, çabalarını daha kapsamlı bir değişim projesine bağlamadan tek bir alanda – tek bir işyeri, okul, kilise, gıda kooperatifi veya mahalle girişimi düzeyinde – değişim peşinde koşmaktadır. Gramsci hareketleri geniş kapsamlı müdahaleler yapmaya, ancak bunları her zaman toplumu dönüştürmeye yönelik ortak bir programın parçası olarak birleştirmeye teşvik eder.
Stuart Hall 1980’lerde “Özellikle bugün,” diye yazmıştı, “eski siyasi kimliklerin çöktüğü bir çağda yaşıyoruz.” Aynı şey günümüz için de söylenebilir. Adalet hareketleri kazanmak istiyorsa, insanların hayatlarını oluşturan çeşitli kurumlar ve siyasi çatışma alanlarıyla ilişki kurarak yeni kimlikler ve ittifaklar inşa etmek için çalışmalıdır.
Gramsci, karşı karşıya olduğumuz güncel sorunlara kolay yanıtlar vermiyor. Yine de “hegemonya” ve “organik entelektüeller”, “mevzi savaşı” ve “tarihsel blok”, “konjonktürel analiz” ve “sağduyu” mücadelesi gibi kavramlarla toplumsal hareketlere zenginleştirilmiş bir stratejik kelime dağarcığı sunuyor. Determinizmi reddetme ve toplumun en derinde yatan inançlarıyla ilişki kurma konusundaki ısrarıyla da radikal siyasete, krizler -ve dönüşümler- boyunca geçerliliğini koruyacak kadar dinamik bir yaklaşım sunuyor.
Çeviri : ;DeepL + Haluk Ünal
Araştırma yardımı Sean Welch tarafından sağlanmıştır.