Balzac’ın karakterleriyle dolu bir salon düşünün. Goriot Baba kızlarının saadeti için çırpınıyor, kızlarıysa hiç oralı değil, Madame Vauquer’nin pansiyonerleri bir masanın etrafında oturmuş sohbet ediyorlar, ötede Felix ile Henriette uzun bir sessizliği paylaşıyorlar, Eugenie Grandet taşra sıkıntısını yanında getirmiş etrafı seyrediyor... Bildiğiniz tüm Balzac karakterlerini bu salonda bir yerlere oturtabilirsiniz, orası size kalmış. Bu salon, Balzac’ın da haklı isimlendirmesiyle “İnsanlık Komedyası”nın bir önizlemesi olacaktır. Belki de, Balzac tek ve uzun bir roman yazmaya çalışıyordu ya da “Büyük İnsanlık Ansiklopedisi”nin maddelerini dolduruyordu bir bir. Her halükarda insanlık hallerini, insan ilişkilerini ve bu ilişkileri belirleyen dinamikleri çok iyi gözlemlediğini ve tasvir ettiğini itiraf etmemiz gerekir.
Séraphita ise çok ayrıksı bir yerde duruyor. Onun için ayrı bir fasikül açardı Balzac herhalde. Zaten kendisi de söylüyor bunu: “Séraphita benim ustalık eserim olacaktır. Bir Goriot Baba her gün yazılabilir ama Séraphita gibi bir yapıt bir ömürde ancak bir kez ortaya çıkar.” 1835’te bitirdiği Séraphita’dan sonra, bugün çok daha meşhur olan kitaplarını kaleme aldı Balzac. Ama yine de hiçbiri, Norveç fiyordlarında geçen bu romanın felsefi derinliğine erişemiyor.Norveç fiyordları demişken, Kuzey Denizi kıyılarının tasviriyle açılan kitap, sizi kitaplardaki uzun betimlemelerden sıkılıp yarıda bıraktığınız lise günlerinize götürebilir. Ancak biraz sabır lütfen; çünkü anlayacaksınız ki, olayların 1780 kışında ve Norveç’te geçmesinin haklı bir sebebi var. Balzac bizi İsveçli büyük mistik ve aynı zamanda bilim adamı Emanuel Swedenborg’la tanıştırmak istiyor. Bir çeşit Hıristiyan mistiği olan Swedenborg’un, bugün bile kendi adıyla anılan bir akımı ve takipçileri var. Onlarca teolojik kitabından en meşhuru olan Cennet ve Cehennem’den pasajlar, Séraphita’da yer yer arzı endam ediyor.
Bilirsiniz, pek meşhurdur, Hıristiyan teolojisi ortaçağlar boyunca meleklerin cinsiyetini tartışıp durmuştur. Balzac’ın meleği Séraphita ise, ona âşık olan köylü kızı Minna’nın gözünde yakışıklı bir erkek, eski asker Wilfrid’in gözündeyse çok güzel bir kadındır. İsterseniz androjeni diyelim, ister cinsiyetsizlik, bu meleksi varlığımız Séraphita/Séraphitus ne erkek ne kadındır.
Séraphita’nın Swedenborg’la bağlantısını ise, Minna’nın babası Rahip Becker’den öğreniyoruz: Swedenborg’un tilmizi olan Baron de Séraphitz, meleksi ruhlu kadınlardan biriyle evlenir. Bir çocukları olur, Rahip çocuğu vaftiz etmeye ve adını koymaya gittiğinde, Baron onu engeller. O gün, Swedenborg görünür. Çocuğun dünyada isimsiz kalacağını, asla yaşlanmayacağını söyler. Çocuğun hayatı mucizelerle geçer. On yaşındayken anne babasını kaybeder ama ağlamaz ve üzülmez. Neredeyse saydamdır, sürekli dua halindedir. Okuma yazma bilmemesine rağmen, bilgelikle doludur. Şimdiyse hem Minna hem de Wilfrid tarafından seviliyordur. Fakat Séraphita, ne Minna’nın ne de Wilfrid’in aşkına karşılık verir. O, ruh-beden dikotomisinde, neredeyse bedeni geçerek, pür ruh olmak sevdasındadır.
Tüm mistik öğretiler bu ayrımdan bahsettiği için, burada ilginç olan bir şey yok gibidir. Ancak romanın kırılma noktası, Rahip, Minna ve Wilfrid’in Séraphita’yı ziyarete gittikleri sahnedir. Tanrıya ve dine inanmayı çoktan bırakmış olan şüpheci Rahip, Séraphita’yı sorguya çeker. Felsefenin kadim soruları üzerine uzun bir tartışma başlar. Bugün bile, bu tartışmaların felsefe kitaplarında bu kadar sistemli ve sarih bir biçimde ifade edilişine rastlayamıyoruz. Spiritualizm- Materyalizm ayrımı için Séraphita, “Maneviyatçı nesiller de maddeyi inkar için, maddiyatçıların ruhu inkar için sarfettiğinden daha az boş gayret sarf etmediler,” diyerek, evrende maddi ve manevi olanın birlikte bulunduğunu, ancak ikisinin de kaynağının bir olduğunu söyler. Séraphita burada Yeni-Platoncu sudur teorisine ve “Bir” fikrine yakın şeyler söyler. Daha sonra, yine ortaçağlar felsefesinin büyük tartışması olan maddenin ezeliliğine geçerler. Birbiriyle ilişkili olarak, bu tartışma Tanrının iradesi problemine sıçrar. Bu da, yine felsefeyi çokça meşgul etmiş teodise problemine açılır: Tanrı mükemmelse ve dünyayı mükemmel bir şekilde yarattıysa, kötülük neden var? Ah bu ezeli problemler!
Balzac’ın bu tartışmalardan haberdar olması bir yana, meşhur Balzac üslubuyla bu meseleler üzerinde yazabiliyor olması, ağdalı diliyle, aslında sıkıcı olabilecek bu tartışmaları akıcı hale getiriyor olması. İşte müthiş olan bu!
Sevgili realist Balzac’ı şimdiye kadar tarihçiler ve sosyologlar sıkça anmıştı, demek, Séraphita ile şimdi sırada felsefeciler var. Séraphita’nın Rahip’le tartışmalarını bir yana bırakırsak, tek başına Séraphita karakteri, felsefe tarihindeki otodidakt hikayeler arasında yer alabilir gibi görünüyor. Doğu felsefesindeki, İbn Tufeyl’in Hayy bin Yakzan’ı ve İbn’ün Nefis’in Fazıl bin Natık’ı ile Séraphita arasındaki paralellikler hayret verici. Gerçi bırakalım bunu felsefeciler düşünsün ama, Balzac, kitabının ithafında “Doğu’nun göz kamaştırıcı şiiri”ni anarak bize ipucu veriyor.
Kitabın özenli ve yetkin çevirmeni İsmet Berkan, Séraphita için, “Benim bugüne kadar çevirdiğim en sıra dışı ve ilginç metin,” diyor. Biz Balzac okurları için de öyle. (less)
kötücül ama naif, zeki, oyunbaz ve tüm Şule Gürbüz karakterleri gibi yaşamayı omzunda ağır bir yük gibi taşıyan, bulduğu en uygun yere bırakabilmek iç...morekötücül ama naif, zeki, oyunbaz ve tüm Şule Gürbüz karakterleri gibi yaşamayı omzunda ağır bir yük gibi taşıyan, bulduğu en uygun yere bırakabilmek için sağına soluna bakınan bir kamburun hikayesi.
şule gürbüz okumak enteresan bir deneyim, kalbinizi mengeneyle sıkıştırırlarken yelpazelerle serinletiyorlarmış gibi. (less)
pek güzel pek ala. hikaye anlatmayı biliyor. bizim sözümüz pas tutmaz dese inanırım yani. yozgatlı karakterleri var. hepsi çok iyi. öykülerin teknikle...morepek güzel pek ala. hikaye anlatmayı biliyor. bizim sözümüz pas tutmaz dese inanırım yani. yozgatlı karakterleri var. hepsi çok iyi. öykülerin teknikleri de kusursuz. bu kadar iyi öykülerle karşılaşacağımı ummuyordum doğrusu. çok iyi oldu. bizim taşra öyküleri çok azdır. olanlar da karakterini karikatürleştirir, bir sterotipe indirger ordan yürür. bu da sahiciliğe halel getirir. çiftçi o tuzağa düşmemiş.
fakat, o sahiciliğe binaen midir ne, öykülerde hep bir iş tutturamamış ya da küçük kalmış, ıncık cıncık satan esnaflar, onların halden anlamaz karıları, hayırlı/ hayırsız evlatları cirit atıyor. o yüzden, ufak bir eleştiri olarak, daha zengin daha geniş yelpazeli öyküler okumak istiyor insan.
bir de, olmayan bir şey üzerine eleştiri inşa edilmez elbet ancak, çiftçi'nin öykülerinde hiç radikal kötü yok. ufak tefek kusurları olan ama bunların farkında, kendini düeltmeye çalışan ya da vicdan azabı çeken tipler bunlar. belki taşralılığa dair yorumu budur çiftçinin, belki kutlu gibi sakin öyküler anlatmayı seviyordur (gerçi son kitaplarında kutlu bir coştu ki sormayın, kan gövdeyi götürüyor), yine de belki bı kitap üzerinden de olsa, çiftçi'nin insana ve ahlakiliğe dair bir tavrı, duruşu olduğu söylenebilir.(less)
Salah Birsel alışveriş listesi yazsa okuruz, eyvallah. Ama bu kitap, İstanbul'un kahvelerini, muhitlere göre kahve müdavimlerinin ahvalini ve kahve kül...moreSalah Birsel alışveriş listesi yazsa okuruz, eyvallah. Ama bu kitap, İstanbul'un kahvelerini, muhitlere göre kahve müdavimlerinin ahvalini ve kahve kültürünü öğrenmemizi de sağlıyor. O yüzden kültür tarihçiliği ve şehir tarihçiliği açısından da önemli.(less)
Şu La Manchalı yaratıcı asilzadenin başımıza açtığı işler bitmek bilmiyor. Modern romanı başlattığı yetmezmiş gibi, şimdi de postmodern romana el atmak niyetinde. Malumunuz Don Quijote’nin sonunda Cervantes elyazmalarını bulur ve hikayenin bundan sonrasını Seyyid Hamid Badincani’nin anlatacağını söyler. Elyazmalarının Ferhat Uludere’nin eline geçmesi 400 yıl sürmüş olsa da, Seyyid Hamid Badincani’nin Yeni Bulunmuş Elyazmalarından: Don Quijote’nin Üçüncü Cildi geçtiğimiz ay okurla buluştu. Elyazmalarının Ferhat Uludere’ye ulaşmasının da hayli keyifli bir hikayesi var gerçi ama onu meraklı okura bırakalım.
Bakthin, Batı romanının, bilinçli olmasa da, eski metinlerin özgür çevirilerinden ve yorumlarından doğup şekillendiğini söyler. Modern romanın doğuşu için söyledikleri Don Quijote ile örtüşüyor elbet. Ferhat Uludere’nin kitabı ve post-modern roman geleneği içinse aynı tespiti küçük bir şerhle kullanabiliriz: “Post-modern batı romanı, eski metinleri, bilinçli olarak kullanır ve dönüştürür.” Post- modern romanda yazar, bile isteye, başka bir metne gönderme yapar ya da tutup devamını yazar. Geçtiğimiz yıllarda zombi furyasından nasibini alan Aşk ve Gurur da olabilir bu, Uludere’nin Don Quijote’ye yazdığı üçüncü cilt de.
Gezgin karakterler
Uludere’nin yazdığı üçüncü cilt, yalnızca Don Quijote ile Sancho Panza’nın yeni maceralarını içermiyor. Oblomov ile Zahar’ı, Coşkun Ermiş’i, Vladimir’i ve Estragon’la birlikte bekleyen Hancı’yı da anlatısına dahil ediyor.
Godot’yu bekleyenlerin üçüncüsü olan Hancı, bir yanda da hanı inşa eder. Sonra bekleyiş, hana Oblomov ile Zahar’ın, Coşkun Ermiş’in ve Don Quijote’nin biricik prensesi Dulcinea’nın gelişiyle devam eder. Don Quijote ile Sancho Panza’nın hana gelişi, yeni bir sayfanın açılışıdır. Sevgili Dulcinea ve asil hancı için Godot’yu bulup getirmek, Don Quijote’nin boynunun borcu olur. Hedefine ulaşır da. Godot’nun hana gelmesi, kitabın kilit sahnelerinden birini oluşturur. Kitap, bekleyiş, ümit ve insanlık durumuna dair kısa bir inceleme olarak da okunabilecek bu bölümle sonlanır.
Post-yapısalcılık tartışmalarında, metnin diğer metinlerle kurduğu ilişkilerden oluştuğu çokça tartışıldı, söylendi. Don Quijote’nin Üçüncü Cildi de kendini tam olarak burada konumluyor. Metin, diğer metinlerin karakterlerinin aynı masaya oturması üzerine kurulu. Diğer kitaplardan karakterler bir araya gelip metni üretiyor, sonra da dağılıp kendi yollarına devam ediyorlar. Bu hâliyle metnin anlamı, ön-okumalara bağlı. Buradan hareketle edebî lezzetin de bu ön-okumalara bağlı olduğu tartışılabilir. Don Quijote’yi, Oblomov’u, Godot’yu Beklerken’i, Oyunlarla Yaşayanlar’ı henüz okumamış genç bir okur düşünün, doğrudan bu kitapla muhatap olduğunu. Bunun nasıl bir deneyim olduğunu tahmin etmeye çalıştım, aklıma Tehlikeli Oyunlar'ın son sahnesi geldi: Hava kararıyordu. Köşeden bir genç kızla bir genç adam göründü kol kola. Delikanlı bir şeyler anlatıyordu, genç kız da başını sallıyordu. "Bana kalırsa film biraz karışıktı," dedi genç adam. "Bazı yerini anlamadım." "Canım," dedi genç kız, "Sonunda çocuk ölüyor işte." "Aptal," dedi delikanlı, "O kadarını biz de anladık."
Peki, Uludere yalnızca gezgin karakterlerin bu buluşmasından mı bir orijinallik üretiyor, yoksa yeni bir şeyler söylüyor mu? Bunlar birer eğlencelik metin mi, yoksa bundan başka bir değerleri var mı? Bu tip post-modern metinler, metinlerarası şenliklerindeki göz alıcı, renkli ama kısa süreli gelgeç balonlara dönüşme riski taşıyor.
Bu metinler için ölçü olabilecek birtakım kıstaslar var elbet. Göndermelerin açıklığı, göndermelerin büyük kurgu içindeki yeri, göndermeyi başka bir yere / bir yoruma dönüştürmesi gibi. Don Quijote’nin Üçüncü Cildi'nin bu kıstaslara göre başarılı olduğunu rahatça söyleyebiliriz. Kitaptaki Hancı üzerinden de bir bekleyiş - umut gerilimi yaratılması Beckett’in, Godot gelecek dertler bitecek yorumunu tersyüz edip umudu kişinin kendiliğine taşıması ile insanlık durumuna dair söyleyecek bir sözü olduğunu da gösteriyor Uludere.
Kurmaca, ah kurmaca
Post-modern metinlerde karşımıza en çok çıkan şey kurmaca elbet. Genette’in kavramsallaştırmasıyla bir altmetinsellik (hypotextuality) ile, yani kaynak olarak kullandığı metnin bir devamı olarak kuruluyor roman. Büyük bir kurcama olan Don Quijote’nin Üçüncü Cildi, içinde bir de üst-kurmaca barındırıyor. Seyyid Hamid Badincani’nin elyazmalarının anlatıcının eline geçişi ile sağlanan bu üst-kurmaca, Oblomov, Coşkun Ermiş ve Hancı’nın imkansız buluşmasıyla yıkılan zaman - mekan bütünlüğü, üst-kurmacanın ikna ediciliğiyle birleşip yeni bir oyuna dönüşüyor. Kurmacanın kurmacası.
Bizzat kendileri olarak gelen karakterlerin, kendileri gibi konuşturulması da, Uludere’nin üslup taklidinde mahir olduğunun kanıtı. Özellikle Coşkun Ermiş’in tiradı oldukça başarılı. Ayrıca, anlatıcının notuyla açılan, Badincani’nin el yazmalarının bir çevirisi olduğu iddia edilen, roman anlatısı olarak başlayıp tiyatro formuna dönen, hatta bunların bir kısmının da anlatıcının yazdığını bildiğimiz bu -sözde- üçüncü cilt, türler arası geçişlerle de, post-modernliğinin altını çiziyor. Bu hâliyle, romanın ders kitaplarına girecek bir post-modern metin örneği olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
Saf ve düşünceli romancı
Ferhat Uludere, röportajlarından birinde kitabın hikayesini anlatırken, Don Quijote, Oblomov ve Coşkun Ermiş’i aynı masaya oturtma fikrinin, son geceye bırakılmış bir ödevden çıktığını söylüyordu. Ardından yazarın 14 yıl boyunca üzerinde çalışacağı bir oyuna dönüşmüştü. Bu oyun, aynı masaya oturttuğu karakterleri ile bir yazı antrenmanı olarak görülebilir, aynı zamanda entelektüel bir performans sanatı olarak da. Ama Don Quijote’nin Üçüncü Cildi'ni insanlık durumuna, amacı ve ümidi kendinden başkasında görmeye, kurgu ile gerçek üzerine düşünmeye iten bir roman olarak da görmek mümkün. Fakat ne olursa olsun, edebiyatçokseverlerin aşkla bağlı oldukları Don Quijote’yi, Oblomov’u, Coşkun Ermiş’i bir romana doldurup okurları memnun etmenin ne kadar zor olduğu şüphe götürmez.(less)
Açıkçası, Atila Ataman'ın, şayet ruh ve akıl sağlığını korur ve ürün vermeye devam ederse, hem kurguda hem de felsefede olağanüstü eserler vereceğine...moreAçıkçası, Atila Ataman'ın, şayet ruh ve akıl sağlığını korur ve ürün vermeye devam ederse, hem kurguda hem de felsefede olağanüstü eserler vereceğine inanıyorum.(less)