rehberi
Yahudiler
Bergama Yahudilerinin 1898'de kurduğu Alliance İsraelite Universelle (Alyans Okulları) binası 1925 sonrasında farklı amaçlarla kullanılmaya devam edildi. Daha sonra yıkılan binanın arazisi bugün otopark olarak kullanılıyor.
Fotoğraf: Berksav-Belleten/20
Bergama’daki Yahudilerin varlığının başlangıç tarihi MÖ 2. yüzyıla kadar uzanıyor olsa da günümüzde Bergama’da yaşayan Yahudi bulunmamaktadır.
Yahudilerin yerleşim alanı, Yahudi Mahallesi olarak da bilinen Turabey Mahallesi’dir. Bu mahallenin adının 16. yüzyıla kadar izini sürmek mümkündür. 1573 tarihli temettuat defterinde kayıtlı 32 mahalleden biri olarak adı geçer. Bu tarihte yaklaşık 8 bin 600 olarak saptanan nüfusun 150 kadarı gayrimüslimdir. Fakat kayıtlarda detaya yer verilmemiştir. Bu dönemde canlı bir ticari faaliyete sahip olan kasabada Yahudilerin de yaşadığı tahmin edilmektedir. Zira bugünkü Kınık garajı karşısında yer alan havranın kitabesinin İspanyol İbranicesi ile yazılmış olması II. Bayezıd döneminde İspanya’dan kovulan Yahudilerin bir kısmının bu bölgeye yerleştirilmiş olduğunun bir göstergesi olarak kabul edilmektedir.
Osmanlı Dönemi’nde kentte Yahudi yaşamına ilişkin ilk bilgiler 1816 yılına aittir. Bu tarihte kente gelen W. Turner, Yahudilere ait 20 ev olduğundan bahseder. 1828 yılında ise kentin yaklaşık 15 bin olan nüfusunun 300 kadarını Ermeniler ve Yahudiler oluşturmaktadır.
19. yüzyılın sonlarında Bergama’nın toplam nüfusu 35 bin 236, Yahudi nüfusu ise bin kadardır. 1908 yılında, Bergama’da 605 Yahudi’nin yaşadığı bilinmektedir.
Dr. Georgios Nakracas’ın "Anadolu ve Rum Göçmenlerin Kökeni" isimli kitabının Bergama bahsinde, 1912 yılında Bergama kazasında 51.098 kişilik toplam nüfusun içinde 1000 Yahudi olduğu belirtilmektedir.
1913 ile 1923 yılları arasında devlet politikalara bağlı olarak yaşanan trajik etnik çatışma ve sürgünler sonrasında Bergama’nın nüfusu sadece Müslüman Türkler ve Yahudilerden ibaret hale gelmiştir. 1927 yılında toplam nüfus 64 bin 59 iken, Yahudi nüfus 852 olarak kaydedilmiştir.
1879 yılından itibaren Bergama’da, bir Yahudi okulu olan Alliance İsraelite Universelle (Alyans Okulları) açılması için mahalli bir komite oluşturulmuştur. Komite okulun açılışını ancak 1898 yılında gerçekleştirebilir.
Alliance İsraelite Universelle'in günümüze ulaşabilen giriş bölümü. Fotoğraf: Yücel Tunca-2018
Alliance İsraelite Universelle'in günümüze ulaşabilen giriş bölümü. Fotoğraf: Yücel Tunca-2021
Alliance İsraelite Universelle'in günümüze ulaşabilen giriş bölümünün iç kısmı. Fotoğraf: Yücel Tunca-2021
Alliance İsraelite Universelle'in günümüze ulaşabilen giriş bölümü. Fotoğraf: Yücel Tunca-2018
Bergama Yahudilerinin 1898'de kurduğu Alliance İsraelite Universelle (Alyans Okulları)
Fotoğraf: Berksav-Belleten/20
Alliance Israelite Universelle 1925 yılına kadar faaliyete devam etmiş, daha sonra farklı amaçlarla kullanılmıştır. Günümüzde sadece giriş bölümü ayaktadır. Fotoğraflar: Yücel Tunca-2018/2021
Fransız Devrimi sonrasında gelişen özgürlük ve aydınlanma düşüncesinden etkilenerek, evrensel normlara uygun programlar çerçevesinde eğitim ve öğretimin verildiği Paris merkezli bir çabanın ürünü olan Alliance İsraelite Universelle okulları 1860 yılından itibaren Fransız Yahudiler tarafından tüm Avrupa ve Osmanlı coğrafyasında açılmaya başlanmıştı.
Yabets Sinagogu
Fotoğraf: Yücel Tunca-2021
Bergama’daki okulun kurulduğu yer ise günümüzde Kınık Garajı’nın bulunduğu, eski Bergama Sinagogu’nun bahçesidir. Bergama’nın bu en eski sinagogu defalarca yıkılmış ve yeniden inşa edilmiştir. Galante, sinagogun son inşa tarihini 1862 olarak vermektedir. İşte bu sinagogun bahçesine inşa edilen okul 1925 yılına kadar eğitime devam eder; cemaatin büyük bir kısmının İzmir’e göç etmesi nedeniyle Bergama Yahudi nüfusu azalınca kapanır.
Günümüze ulaşabilen diğer sinagog, Yabets Sinagogu’dur ve Kınık Garajı’nın karşısında yer alır. Bergama’nın ikinci sinagogu olan Yabets Sinagogu, Efrayim Bengiat tarafından babası İtsak Bengiat’ın ruhu için 1875 yılında inşa edilmiştir.
Geçirdiği yangından sonra 11 Mayıs 2014 Pazar günü, dini bir törenle yeniden açılır fakat artık dini bir mekândan ziyade turistik bir ziyaret ve kültürel etkinliklerin yapıldığı bir sergi mekânı haline gelmiştir. Sinagog binası Bergama Belediyesi’ne tahsis edilmiş durumdadır.
Bergama kültürünün, ticaretinin ve sosyal hayatının önemli unsurlarından olan Bergama Yahudilerinden geriye, restore edilmiş Yabets Sinagogu, yok edilmiş Eski Bergama Sinagogu ile onun bahçesinde faaliyet göstermiş Alliance Israelite Universelle Okulu’nun büyük kapısının kalıntıları ile bir çeşmeye ait İbranice-Osmanlıca yazıt ve Yahudilere ait mezar taşları kalmıştır.