İslam teolojisine ve hukukuna göre ise insanın ve insan aklının doğuştan gelen sınırları vardı. Dünya, bu ölümlü varlığın
tam olarak anlayamayacağı kadar karmaşıktı, bu yüzden aklın
nasıl kullanılacağı dikkatle belirlenmeliydi. Görüyoruz ki İslam din filozofları, Timaeus'taki rasyonel insan ve doğa anlayışını benimsememişlerdir.
liş'arî, otorite ve şeriatın, akılla karıştırılmasına ya da akla
tabi olmasına kesinlikle karşıydı. İnsanın bütün eylemleri
Tanrı kaynaklıdır, insan, eylemlerini gerçekleştirecek irade ve
gücü edinir (edinim doktrini). İslam teolojisi ve hukuku, Tanrı'nın bilgeliği ve âlimlerin fikir birliğinin, insanın etkinliğinden üstün olduğu fikrini yerleştirmiş ve insan aklının hukuk
ve etikten bağımsız bir kaynak olabileceğini kabul etmemiştir.
İçtihat kapıları kapatılarak, insanın dini ya da etik düşünceye
yenilik getirme yeteneği inkâr edilmiştir. Bu bağlamda dini güçlerin bilimsel ilerlemeye olumsuz etkisinin bir örneği, 12. ve 13. yy.da sosyal bir hareket olarak doğan mistisizmde bulunabilir. Mistik bilimler Yunan bilimlerinin ve rasyonel bilimlerin yerini almış, doğa bilimlerine ise
hoşgörüyle bakılmamıştır. Bu durumda, İslam'da, insanın muhakeme yetisinden, ahlaki, dini ve hukuki alanlarda yararlanılmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu ihmalin yansımalarını diğer kültürel alanlarda da
görmek mümkündür. Tanrı'nın emirleri Kur'an'da yazılı olarak
verilmişti. Mümin, kutsal metinleri ve hadisleri anlamak için,
ayrıca kıyas yapmak için muhakemeyi kullanabilirdi, fakat şüphe ve tereddüde düştüğünde bir otoriteye başvurması gerekiyor, böyle bir otorite bulamazsa âlimlerin uzlaşmasına dönmeliydi. Ondan yeni bir formül keşfetmesi ya da araması istenmiyordu. Dinde ve hukukta yenilik, sapkınlık demekti. Bu konuda Batı'dan ve Doğu'dan iki örnekle, aralarındaki zıtlığı belirginleştirebiliriz: Peter Abelard (ö. 1142) ve Gazali (ö. 1111).
Abelard akla çok güveniyordu ve aklın inanç ve akide çelişkilerini çözeceğine inanıyordu. Ona göre, kötünün bilgisi de dâhil tüm bilgi iyidir ve bilginin serbestçe edinilmesine sınır
getirilmemelidir. Üstelik böyle bir bilgi, Tanrı'mn hediyesidir.
Gazali ise, yalnızca mantıksal olarak kanıtlanabilen bilgiyi
kabul ediyordu. Tanrı bilgisini arama, yalnızca derinlemesine düşünmeyle olabilirdi. Dünyevi hâkim, yani halife, bütün
Müslüman toplumun lideri ve İslam hukukunun uygulayıcısıydı. Bu anlayışta, ruhani ile dünyevi, seküler ile kutsal arasında hiçbir kavramsal ayrım yapılmamıştı.
Neden geri kaldık - Kolektif sayfa 394-395