Dünyanın dört bir yanındaki ekipler, Covid-19’a karşı etkili olacak bir aşı geliştirmek için çalışıyor. Başbakan Boris Johnson bunu “yaşamlarımızın en acil ortak çabası” olarak nitelendirdi.
Ancak, kazanan bir formül bulma konusundaki ileri teknoloji biliminden uzakta, dünya çapında yedi milyar insana bir aşı sunmanın lojistiğine ne dersiniz?
Birleşik Krallık’ta, bu çabanın kalbi Oxfordshire’daki eski bir RAF hava üssündeki Harwell Bilim Kampüsü’ndedir. Planları Covid-19 tarafından öne sürülen Birleşik Krallık Aşı Üretim ve İnovasyon Merkezi (VMIC) olacak. VMIC CEO’su Matthew Duchars, “Zaman çizelgesini gerçekten neredeyse yarıya indirdik. Bu nedenle 2022’nin sonunda hazır olmasını beklerken, şimdi 2021’de çevrimiçi olmasını umuyoruz,” diyor.
Bay Duchars henüz yaz tatiline çıkmadı çünkü buranın Oxford Üniversitesi aşısını üretebileceğini biliyor. Oxford’da yolun hemen aşağısında, Jenner Enstitüsü’ndeki ekiple sürekli iletişim halinde. Bunun ağır bir sorumluluk olduğunu söylüyor.
“Bu tür aşıları hızlı ve etkili bir şekilde üretebilmek, sadece ülke için değil, küresel olarak kritik önem taşıyor,” diyor.
“Bir benzetme yapmak – evde pasta pişirmek gibidir. Mükemmel pastayı hazırlamak için saatler harcayabilirsiniz ve şimdi dışarı çıkıp 70 milyon tanesini pişirmeniz gerekiyor ve hepsinin mükemmel olması gerekiyor, bu yüzden oldukça zorlu . “
Oxford Üniversitesi, küresel denemelerinin sonuçlarını bilmeden önce, aşısını şimdi üretmeye başlamak için yeterli geçici laboratuvar alanını zaten sağlamak zorunda kaldı. Nihayetinde, insan ırkının milyarlarca dozda birkaç çeşit Covid-19 aşısı yapması gerekecek. Hepsi dünya çapında üretilmeli, dağıtılmalı ve yönetilmelidir. Uluslararası aşılar ittifakı – Gavi – ülkeleri şimdi aşı uygulamalarını düşünmeye başlamaya çağırıyor.
Ancak uluslararası işbirliği kurmak kolay değil çünkü birçok zengin ülke, sihirli formül bulunursa malzemeleri güvence altına alabilmelerini sağlamak için ilaç şirketleriyle zaten ikili anlaşmalar yapıyor.
Kişisel çıkarların üstesinden gelmek
Gavi’nin CEO’su Seth Berkley, karşılaştığı en büyük engellerden birinin sözde “aşı milliyetçiliği” olduğunu söylüyor.
“Bence tüm ülkelerin bunu küresel olarak düşünmesine ihtiyacımız var, kısmen yapılması doğru olan şey olduğu için ama aynı zamanda kişisel çıkar meselesi olduğu için” diyor.
“Çevre ülkelerde dolaşan büyük bir virüs rezervuarınız varsa, normal ticaretinize, seyahatinize veya insanların hareketine geri dönemezsiniz. Bu zihniyete sahip olmak gerçekten önemlidir: Herkes güvende olmadığı sürece güvende değiliz.”
Berkley, gelişmekte olan ülkelerin doğru aşılara erişimini sağlamaya çalışmanın yanı sıra, dünyada yeterince cam flakon olup olmadığı da dahil olmak üzere aşı uygulamasının daha basit yönlerini düşünmek zorunda. Tıbbi cam üretiminde potansiyel bir darboğaz olduğuna dair raporlar var.
“Bu konuda endişeliydik,” diye itiraf ediyor Bay Berkley, “biz de iki milyar doza yetecek kadar şişe satın aldık, bu 2021 sonuna kadar hazır olmasını umduğumuz doz sayısı.”
Cam şişeler potansiyel bir sorunsa, buzdolapları da öyledir, çünkü çoğu aşının düşük sıcaklıklarda saklanması gerekir.
Soğuk tutmak
Birmingham Üniversitesi’nde soğuk zincir lojistiği uzmanı olan Prof Toby Peters, Gavi gibi kuruluşların gelişmekte olan ülkelerdeki mevcut soğutma kapasitesini nasıl en üst düzeye çıkarabileceklerini düşünmelerine yardımcı oluyor.
Diyor ki: “Bu sadece bir aşı dolabı değil, aslında diğer tüm parçalar da: onu uçaklarda hareket ettiren paletler; onu yerel mağazalara götüren araçlar ve ardından motosikletler ve onu doğru şekilde çıkaran insanlar topluluklara. Tüm bunların sorunsuz çalışması gerekiyor.
Prof Peters, bu devasa projeye yardımcı olmak için soğuk zincir depolarını ödünç almayı keşfetmek için küresel yiyecek ve içecek şirketleriyle görüşüyor.
Aşı uygulamasının daha yönetilebilir hale getirilmesi için, ülkelerin kendi popülasyonlarında kime öncelik vereceğini belirlemesi gerekecektir.
İlk sırada kim var?
Birleşik Krallık’taki Wellcome Trust aşı başkanı Dr. Charlie Weller, ülkelerin bazı samimi sorular sorması gerektiğini söylüyor.
“Bu aşıya kimin ihtiyacı var? En yüksek risk grupları hangileri? Ve en yüksek önceliğe sahip olanlar? Çünkü bizim oldukça net olduğumuz şey, herhangi bir ilk aşının tedarikten daha fazla olacağı, bu yüzden seçimlerin yapılması gerekecek.”
Gerçek aşıları yapmak bile zor olacaktır.
Örneğin İngiltere, nüfusu işlemenin bir yolu olarak sandık ağını kullanan bir şablona bakıyor. Ancak fakir ülkeler için daha da korkutucu. Dr Weller, hedef grupları aşılamak için doğru teknik becerilere sahip sağlık çalışanları ile güçlü sağlık sistemlerinin anahtar olacağı konusunda ısrar ediyor.
Bilim adamlarının hepsi bir çeşit aşı bulunacağını düşünüyor. Ancak çoğu, milyarlarca insana ulaştırmak için yapılması gerekenlerin büyüklüğüne göre geceleri uyanık tutulduğunu söylüyor.