Yaşamı Kucaklamayı Engelleyici Bir Şeydir Her Gün Yazmak
Çetin Altan
İshak Reyna Çetin Bey, farklı türlerde azımsanmayacak sayıda ürünleriniz
olsa da siz daha çok ünlü bir köşe yazarı olarak tanınıyorsunuz. Oysa,
şiirler ve kısa düzyazılar içeren ilk kitabınız Üçüncü Mevkii'yi (1946)
henüz 19 yaşındayken büyükannenizden aldığınız para ile yayımlamıştınız. Bu
kitapsa, daha o yaşlarda idealinizin edebiyatçı olmak olduğunu ortaya
koyuyor.
Siz ne dersiniz?
Çetin Altan Kitabım 19 yaşında yayımlandı ama,
içindekilerin çoğu daha küçük yaşlarda yazılmıştı... Birincisi; sanıyorum
ortam: Baktığımızda benim okuduğum liseden (Galatasaray Lisesi) böyle yazıya
meraklı insanların sık sık çıktığını görüyoruz: Tevfik Fikret'ten, onun
hocası olan Recaizade Mahmut Ekrem'e, Ahmet Haşim'den, daha sonraki
dönemlerde Refik Halit ve Haldun Taner'e yazı dünyasının önde gelen adları
çıkmış bu okuldan. Sonraları merak ettim, niye böyle acaba diye... Efendim,
birincisi öksüzlük getiriyor bunu, yatılı olmak. Aynı zamanda Fransız
Edebiyatı ile ilişkide olduğunuz bir okul, kitaplığı çok zengin... Ünlü
Fransız yazarlarını okurken, insan, kendisinin de içinde yaşadığı
kimsesizliğe bir çare bulmaya çalışıyor. Ailesi yok yanında, bir kız
arkadaşı yok, kendi varlığını nerede ortaya koyacak ki; o da, işte kendi
derinliğinde yalnızlığını, kimsesizliğini kağıda dökmeye çalışıyor.
İSHAK REYNA Nitekim, Üçüncü Mevkii'deki şiirlerde
yalnızlık teması çok baskın durumda.
ÇETIN ALTAN Bu biraz da, belki biri kulak verir, "ne
kadar yalnız bu adam" diye, ama pek kimsenin aldırdığı yok...
İSHAK REYNA Kitaptaki şiirlere baktığımızdaysa karışık
etkiler görüyoruz: Bir yanda Ahmet Haşim, Necip Fazıl, Cahit Sıtkı'ya yakın
bir çizgi, diğer yandaysa Orhan Veli ve arkadaşlarının Garip' (1941)in kimi
etkileri.
ÇETIN ALTAN Gayet tabii. O sırada bir kristalizasyon
yok ki, bu şiir okulları, akımları konusunda. Benim için o şiirler daha çok
bir varlığını kanıtlama meselesi.
İSHAK REYNA Siz Hukuk Fakültesi'ni bitirdiniz Çetin
Bey, hatta, kısa bir dönem avukatlık da yaptınız. Buralardan gazeteciliğe
geçişiniz nasıl oldu?
ÇETIN ALTAN Aslında benim meselem, şiir yazmak, yazı
yazmaktı. Henüz kafamda gazetecilikle yazarlık birbirinden o kadar ayrılmış
da değildi. Lise'deyken, belki daha çabuk basarlar diye buralara da şiirler
yolladığım Yeşilay'ın, Kızılay'ın dergileri vardı; ben de liseden çıkar
çıkmaz belki Kızılay'ın dergisinde iş bulabilirim diye buraya başvurmuştum.
O sıralar Kızılay'ın başkanı Galatasaray'lı bir abimiz, Ali Naili Tarhan.
Beni kabul etsin diye de, yeni bastırdığım bir kartvizitin altına "küçük
Galatasaraylı kardeşiniz" diye yazmıştım. Kendisi beni kabul etti, bir de
kart yazarak "madem yazı çizi işini seviyorsun, bunu Ulusa götür" dedi.
Böylece, Ulus'ta buldum kendimi. Ne sevinç; birden gazeteci oldum falan gibi
hissettim. İlk haber için de beni muhabir olarak aygır deposuna gönderdiler.
Vilayet'teki Veteriner Müdürlüğü'nden bu yıl damızlık alınacak mı onu
öğreneceğim. Çok kısa sürdü görüşme; yetkili memur "yok; bu sene
almayacağız, çünkü elimizdeki aygırlar yeterli" dedi. Ben gazeteye döndüm,
haberi yazacağım ama bir türlü formüle edemiyorum; doğrusu hala da formüle
edebilmiş değilim. "Vilayette çok aygır bulunduğu için bu yıl yenisi
alınmayacak" mı diyeyim, ne diyeyim bulamadım.
İSHAK REYNA Peki, fıkra yazarlığınız nasıl başladı?
ÇETIN ALTAN Ben mektepteyken Yeşil Giresun gazetesine
fıkralar yazıyordum zaten. Okul arkadaşım hikayeci Naim Tirali'nin
gazetesiydi Yeşil Giresun. Her mektepte edebiyata meraklı çocukların böyle
kendi aralarında bir dünyası vardır... Sonra Hürses diye bir gazete çıkmaya
başladı. Cavit Oralın bana orada "uzun fıkra" yazma olanağı tanıdılar...
Gerçi gazete 500 basıyordu ama Cavit Oral Parlamentoda olduğu için Halk
Partililer gazeteyi okuyorlardı, dolayısıyla benim yazıları da. Ben aynı
zamanda Ulus'tayım ya; orada da bana "küçük fıkra" yazmayı teklif ettiler. O
sıralar "küçük fıkra" çok modaydı. Bedii Faik yazıyordu, daha önce de
1949'da gazetesinde Doğan Nadi başlatmıştı; bizdeki yergi geleneğinin bir
uzantısı olarak ortaya çıkan, sonu küçük bir espri ile biten bir tarzdı bu.
Ben de Ulusta bunlardan yazmaya başladım. 6000 basıyordu Ulus o sırada.
Yavaş yavaş gazetelerin Ankara temsilciliklerini de almaya başlamıştım,
Akşamın, Dünyanın... Derken temsilcileri olduğum için Akşama haftada iki
uzun sohbet yazmayı önerdim, 5er liraya, kabul ettiler. "Ankara Mektupları"
başlıklı bu yazılarım Akşamın sütunlarında kaldı, yazık ki. 1951/52
yılları... Sonra Tan gazetesinde kısa fıkralar yazmaya başladım, sonra
askerlik. Ama yazmaya devam ettim tabii imzasız olarak. Çünkü askerken
hiçbir faaliyet gösteremezsin, askerlik de para vermez; e nasıl bakacaksın
çoluk çocuğuna? İşte burada bir tıkanıklık başlar insanın hayatında.
Sonra, Demokrat Parti iktidara gelince Ulus'u aldı;
Nihat Erim de kendi adına bir gazete çıkarmaya başladı. Ben de Ulus'tan
oraya geçtim Bülent Ecevit'le birlikte. Sonra Erimle Menderes'in arası
iyileşti, bense orada yergiler yazıyordum; artık ne yazacaktım ki! Anlaşma
sağlanmıştı aralarında; ben de ayrıldım.
İSHAK REYNA Sonra Akşam'da Şeytanın Gör Dediği" kadar
ünlü sütununuz "Taş"ı başlattınız galiba.
ÇETIN ALTAN 1959'da Peyami Safa yeniden Tercüman'a
geçti. Ali Naci Karacan ölmüş, Ercüment Karacan işin başına geçmişti. Peyami
Safa hayli büyüktü kendisinden, fıkra yazarı olarak da Babı alide hayli
ünlüydü. O yüzden pek patron gibi davranamıyordu Ercüment ona karşı;
kendisinden genç bir fıkra yazarı arıyordu. Kendisinden genç bir fıkra
yazarı ise Babı ali'de yoktu. Benim Hürses'teki yazı işleri müdürüm ve bugün
hala süren "Şeytanın Gör Dediği" sütununun isim babası olan Turhan Aytul
kendisine benden bahsetmişti. Ben de tekliflerine olumlu cevap verdim ve
İstanbul'a geldim, 1959'da. Bundan evvel ama, Akşam'da çıkan, sözünü
ettiğiniz sütundaki yazılar Refik Halit'in dikkatini çekmiş, kendisi beni
çağırtmıştı. Ben Refik Halit'e hayranım, ama tanımıyorum kendisini. Ankara
Palas'taki buluşmaya gittim, beni beğensin diye de arapça marapça, terkipli
bir şeyler söylemeye çalıştım "Efendim zatı alileri her ne kadar tevazu
gösterip bana..." gibi abuk sabuk şeyler, adamın canı sıkıldı... Sonraları
Refik Halit'le ahbap olduk biz; ilerki yıllarda kendisine bu olayı
hatırlattım da ben. Şaşırdı; "evet ama sen miydin o? Arapça marapça
anlamadığın bir şeyler söylemeye çalışmıştın" dedi. Sonra, Reşat Nuri'nin
dikkatini çekmişti o yazılar, beni aramıştı: "Sizde bir üslûp var, herhalde
gelecekte çok ileriye gideceksiniz" diye. Bense o zamanlar parmak kadar
çocuktum. Sonra tekrar Akşam'a ve oradan da, Milliyet'e geçtim. Bundan sonra
hep uzun fıkralar yazmaya başladım. Dolayısıyla, günlük yazılar deyince,
küçüğü, büyüğü, aralara rağmen 50 senede yazdıklarım 20.000'i aşmıştır...
Sonra, Milliyet'te bir yazımı basmadılar benim, ben de ayrıldım. Akşam'a
geçtim tekrar. Bir taraftan da hayli dava açılmıştı hakkımda. 1965
seçimlerinde İşçi Partisi listesinden bağımsız aday oldum... Sonrasını da
biliyorsunuz işte: kimi yine basılamayan bir yazım yüzünden ayrılarak
80lerin başından bugüne Milliyete, Güneşe, Hürriyet'e, tekrar Milliyet'e
ve Sabah'a geldim. 50 yıldır sürdürüyoruz işte...
İSHAK REYNA Peki Çetin Bey, biraz önce inanılması güç
bir rakamı 20.000' i aştığını söylediğiniz günlük fıkralarınızın. Bir
taraftan insan ister istemez düşünüyor doğrusu nasıl yazılır bunca yazı
diye... Nedir bu tuhaf türün farklılığı, niteliği sizce? Hem yer, hem zaman
sınırlaması altında bir pranga mahkûmiyeti midir bu, yoksa bir düşünce
antremanı, disiplini mi sizin için ? Eğer daha fazla ilki ise, basın
sektörünün ve okurun buna koşullanmışlığında köşe yazarı bu duruma karşı ne
yapabilir?
ÇETIN ALTAN Pek de fazla bir şey yapamaz aslında.
Çünkü, yazarın emeğinin karşılığını halk ödememektedir Türkiye'de. Tek
başına yazarlıkla geçinmek hala mümkün değildir. O zaman da geriye iki
seçenek kalmaktadır, yazar için: Ya kendisine, överse mebusluk da
sağlayabilecek olan siyasetçiye yakın durmak, ya da gazete patronajı, yani
her an işini kaybetme riski. Özerk yazarı olmayan yerde de demokrasi tam
olamaz nitekim. Çarpıtmaları yutar toplum, ipnotize olması kolaylaşır...
Yaratıcılık donar.
Günlük fıkra ise, haberi düz anlatmak yerine, haberle,
oyuncaklı bir anlatımın, bir edebiyatçı ile gazetecinin biçimini aynı potada
birleştiren bir türdür. Bir havuzu sürekli dolduran bir musluk gibi her gün
aynı performansın beklenemeyeceği, toplama bakılması gereken bir tür. Aldığı
vakit yüzünden ise yaşamayı kucaklamayı, onunla bütünleşmeyi engelleyici bir
şeydir. Olsa olsa yaşamı seyretmeyi sağlayabilir... Okurlarınız, gazeteci
arkadaşlarınız, bazen patronlarınız, sizi, yazılarınızı çok sevdiklerini
söylerler, oysa tuhaf bir sevgidir bu; ailenizde, günlük hayatınızdaki
ilişkilerde bile aslında kıskançlık duygusu yaratır.
İSHAK REYNA Çetin Bey; siz, çoğu bir kısa mesafe
koşucusunu andıran yazılarımızla ele aldığınız konuları evrensel hatta zaman
zaman kozmik ölçülerle kantara vurdunuz. Tabulaşmış, ya da geleneksel köşe
yazarlarının pek el atmadığı konuların farklı açılardan üzerine gitmekle
tanındınız. Kısacası, ister doğru ya da haklı bulunsun yaklaşımınız, ister
tuhaf ya da saçma sayılsın, köylüler, bağırsak kurtlan, kurduğumuz ve
batırdığımız devletler, neşe ve enerji vb... konuların üzerine gidiş
şekliniz mutlaka ilgi çekti. Sizce temelde bu ilgiyi doğuran neydi?
ÇETIN ALTAN Benim yazmaya çalıştığım günlük fıkralar,
sanırım kalıplar dışına çıkmanın, güncel olaylara yazarlık açısından, bir
başka yerden bakmanın çabalarıdır. Belki bundandır. Bunlar, sorunlar daha
iyi ifade edilebilsin diye tanımlamaya, düşünceyi dürtmeye, ufku
genişletmeye yöneliktir. Donmaya karşıdır. Şinasi'nin mezarını bilmeyen,
Bizans'ı unutmuş gözüken, Lozan'ı kıyaslamayan, Çanakkale'ye yeniden
bakamayan bir toplumda bunlara "bir de bu açıdan bakılsa" çabalandın
İSHAK REYNA Romanlarınıza ve oyunlarınıza
baktığımızdaysa, bunların çoğunun gerçeküstü ya da soyut öğelere ya da akışa
dayalı, kozmos'un içindeki insanın hallerini vermeye çalıştığını görüyoruz.
ÇETIN ALTAN Ben aslında romanlarımda sanırım şunu
yapmaya çalıştım: 1) Çok sayıda, birbiri ardına dizilen sürükleyici olaylara
dayanmadan 2) Son, başta söylenerek modern bir roman nasıl yazılır, bunu
yapmaya çalıştım. Gerek filme de çekilen Bir Avuç Gökyüzü, gerek Büyük
Gözaltı, gerekse, bir anlamda topluma hazırlanan kişinin linç edilişini
anlatan Viski'de yapmaya çalıştığım buydu.
Beckett, Brecht, kadın derinliğini çizen bir İbsen, çok
yavaş hareket eden bir dünyayı ustalıkla işleyen bir Çehov gibi ustaların
olduğu bir türde de yapılmışa değil değişik ne yapılabilire bakmaya
çalıştım. Örneğin, Islıkçıda simgesel bir anlatımla, dışardan hep aynı
olarak duyulan kalıplaşmış sözlerle, karşıt olarak bunlara inanmayan bir
tipi işledim... Oysa... bir piyes yazarının eserlerinin hayat bulacağı sahne
ve sahneleme imkanları hep bir tuhaf olmuştur Türkiye'de. Tiyatro devlet
kökenlidir bir kere; burada repertuar kurulu, yargı gücü elinde olan bir
askeri bürokrasi gibi bekletmeyi, bununla kendini önemli kılmayı seçmiştir
sanki.
İSHAK REYNA Bildiğimiz kadarıyla, özellikle de
romanlarınız 70'lerin sonundan başlayarak farklı dillerde de yayımlandı.
Buralardan aldığınız tepkiler, yansımalar nasıldı?
ÇETIN ALTAN Fransa'da dört romanım da basıldı.
Arjantin'de, Kuzey Ülkelerinde, Yunanistan'da da birer ikişer yayımlandılar.
Haklarında, ülkelerin önemli yayın organlarında hayli şey yazıldı çizildi
de. Fakat, uluslararası yayın piyasasında önemli olan şeylerden biri, belki
de en önemlisi sürdürmek. Yani, arkasını getirmek lazım.
İSHAK REYNA Peki Çetin Bey, sayısı on'a varan
oyunlarınız, bunların sahnelenmesi, romanlarınız ve bunların çevirileri,
günlük yazının kısıtları olmadan yazılacak denemeler, anılar; tüm bunlar,
Türkiye'de uluslararası yayın piyasası standartlarında yazarın yaşamasını,
geçinmesini sağlasaydı hala gazetelerde günlük yazılar yazar mıydınız?
ÇETIN ALTAN Yazmazdım tabii. Belki o zaman on yerine
otuz piyesim olurdu, dediğiniz gibi romanlar, çevirileri, piyeslerin
sahnelenmesi ile yaşanabilirdi. Ama yazarın kendi yazdıklarının geliriyle
geçinemediği bir yerde, tiyatro sayısının siyasi parti sayısının onda biri
olduğu, bu, koşullanmalarımızı kıran, ünvanların değil insan olarak
ölçülerin meydana çıktığı, kişiyi özgür düşünceye doğru açan bir türün bunca
az olduğu bir yerde evrensel ölçüler nasıl yakalanacak ki? Bu kadar ürün
ABD'de, Finlandiyada, Danimarka'da, yazara iyi bir düzeyi yakalatmaya
yetiyorsa burada da yeterli olmalı. Yoksa, nasıl bir çağdaşlık olacak
bizimkisi; değerlerimiz nasıl evrensel ölçülerde olacak? Oysa, buradaki
koşullar bu hedeflere dönük insanları bile engelliyor; o insanların kendi
sınırlarını özgürce aramalarının önünü kapatıyor... İnsan, belki de hayatı
boyunca kendi tavrını dilediğince deneyememiş olmanın burukluğunu taşıyor...