lassalle'nin kapitalistlere saldırması fakat bunu yaparken toprak sahiplerini es geçmesi hatta "yâlnızca" kapitalizmi hedefe alması sonucu marx ve engels tarafından eleştiri yapılan program. bu programın taslağı için yapılan eleştirilerde engels de tıpkı marx gibi kullanılan sözcüklerin ne kadar hatalı olduğu üzerinde duruyor. alman işçi partisi'ne "devlet" kelimesinin programdan çıkartılması ve yerine gemeinwesen (topluluk) kelimesinin kullanılması öneriliyor.
marx bracke'ye mektubunda eleştiriyor, engels ise bebel'e 18-28 mart 1875 tarihindeki mektupta eleştiriyor. engels eleştirisi bebel tarafından auf meinem leben
'in ikinci cildinde yayınlanıyor.
engels'in bu eleştirilerinin bir kısmına, lenin de devlet ve ihtilâl
de yer veriyor. şöyle ki; "gramer açısından bakıldığında özgür devlet, kendi yurttaşlarına karşı özgür olan, dolâyısıyla despotik bir hükümete sahip olan devlettir." diyor engels. bunu derken "devlet" tanımının yapılmasına karşı çıkıyor. yani engels diyor ki "sen sosyalist devleti kurdun tamam. e komün devleti karşılamaz ki sen hâlâ devlet diyorsun, niye devlet diyorsun haspam?" diyor.
"halk devleti" diyoruz örneğin, bu hatalıdır. "özgür halk devleti" tanımı da hatalıdır. proletarya, devleti mücadelede hasımlarını baskı altında tutmak için kullanır. devlet ile özgür olmak olanaksızdır, ancak devlet düşmanı baskı altında tutma aracı olarak proletaryayı özgürlüğe götürebilir. sonrasında ise (sich auflöst) almanca karşılığı olarak erime yani tam karşılığı sönümlenme
dediğimiz olay gerçekleşir. demem odur ki pek çok kez kullanılan "halk devleti", "özgür halk devleti" ifadelerinin yerine türkçe'de "halk iktidarı" ifadesi kullanılabilir. buradaki "halk iktidarı" ifadesi "proletarya diktatörlüğü" ifadesini karşılayabiliyor. engels de gotha programı eleştirisinde "devlet" sözcüğü yerine "komün"ü kullanıyor ve bebel'e eski almanca bir kelime olup "komün"ün karşılığı olan gemeinwesen
(topluluk) sözcüğünü kullanmasını tavsiye ediyor. seviyorum ben bu adamı.