Comandante Ramona, hikâyesi Meksika’nın her yerinde binlerce maıjinalleştirilmiş insana ilham ve umut veren, devrimci lidere dönüşmüş bir yerli bir sokak satıcısıdır. Güney Meksika’da dağlık Chiapas’ın Tzotzil (Maya Kızılderilileri) topluluğunda dünyaya gelmişti. Ramona, yaptığı nakışlan, San Cristobal de las Casas’taki turistlere satarak geçimini sağlıyordu.
İnsanlannın içinde yaşadığı yoksulluğun bir mücadele vermeksizin düzelmeyeceğini anladıkça yavaş yavaş politize oldu. Kendi bereketli topraklan üzerinde ihracat ürünleri yetiştirmeye zorlanan insanlann %60’tan fazlası yetersiz beslenmekten muzdaripti. “Mücadele ederek ölmenin açlıktan ölmekten çok daha iyi olduğuna inanıyorum.” Ramona, EZLN’e (Zapatista Ulusal Kurtuluş Ordusu) katılıp, İspanyolca konuşmayı öğrenmiş ve Chiapas’daki kadmlann politik bilinçlenmesi için çalışmaya başlamıştır. 1 Ocak 1994 günü Zapatistalar, Chiapas’daki önde gelen yerleşim yerlerini ele geçirmek üzere Lacandona ormanındaki karargahlanndan yola çıktılar. Ramona bu eylemlerin liderlerinden biriydi. Resmi makamlann tepkisi çok şiddetli oldu. Ne var ki yaşadıklan tüm gerilemelere rağmen Zapatistalar, işgal ettikleri devlet topraklannda özerk bir yerli yönetimi kurmak için hâlâ mücadele etmekteler.
Ramona, EZLN’i yöneten Gizli Devrimci Yerel Komite’nin yedi kadın komutanından biriydi. Kadınlar, Zapatista ordusunun yaklaşık üçte birini oluşturuyorlardı ve çoğunlukla destek çalışmaları, yemek yapma, güvenlik, dikiş, silah imalatı, örgütlenme ve halkın seferber edilmesi üzerine yoğunlaşmaktaydılar.
Ramona, EZLN’in devrimci hukukunun bir parçası olan Kadınların Devrimci Yasası’nın oluşumuna katkıda bulunmuştu. Kadın haklarının başında gelen maddeler şunlardı: çocuk sayısına karar vermek, adil bir ücret karşılığı çalışmak, devrimci mücadeleye ve topluluk çalışmalarına katılmak, siyasi görev ve askeri rütbe sahibi olmak, sağlıklı bakım, beslenme ve eğitime erişme hakkına sahip olmak, partnerini seçebilmek ve evliliğe zorlanmamak, fiziksel istismar ya da tecavüze boyun eğmemek.
Ramona, yerli topluluklarındaki kadınlarla birlikte, yaşanan değişim sürecini etkilemek ve kendi taleplerini oluşturmak için çalıştı. “Kadınlar, eğer bu mevcut kötü durum değişecekse, kendi katılımlarının çok önemli olduğunu anladılar. Her ne kadar tümü dahil edilmemişse de, silahlı mücadeleye kadınlar da katıldı. Adalet aramanın başka yolu yoktu ve bu kadınların çıkarmaydı.” Kadınların talepleri arasında, doğum klinikleri, gündüz bakım merkezleri, mısır değirmenleri, kadınlar için eğitim okulları ve sürdürülebilir küçük işletmeler oluşturmak için destek ve malzeme de yer almaktaydı. Ramona’ya 1994’te kanser tanısı konuldu ve 1995’te, ömrünü on yıldan fazla uzatacak olan bir böbrek nakli ameliyatı yaşadı. Ramona son olarak, neoliberalizme karşı birleşik bir muhalefet oluşturmayı ve Meksika genelinde örgütlü bir direniş inşa etmeyi amaçlayan “Öteki Kampanya” adındaki mitingin hazırlıkları sırasında görüldü.
“Meksika’nın bizleri insan olarak dikkate almasını, saygı göstermesini ve onurumuzu tanımasını istiyoruz. Küçük Zapatista’mızın sesini, yeni Meksika için mücadele eden herkesin sesiyle birleştirmek istiyoruz. Bizsiz bir Meksika’nın asla olmayacağını birlikte haykırmak için buraya geldik”. 1996’da Mexico City’deki konferansının sonunda Zocalo meydanı, “Ramona, Ramona, Ramona, Ramona” diye inledi. “Umudumuz, bir gün durumumuzun değişeceği ve biz kadınların saygı, adalet ve demokrasi içinde muamele göreceğidir”.