Millî Mücadele'de Protesto ve Mitingler / Doç. Dr. Mehmet Şahingöz
Giriş
Birinci Dünya Savaşı sonunda mağlûp sayılan Osmanlı Devleti Mondros Mütarekesi'ni imzalamak mecburiyetinde bırakılmıştı. İtilâf Devletleri Mütareke'nin mahut 7. ve 12. maddelerine dayanarak Kasım 1918 başlarından itibaren memleketin çeşitli bölgelerini işgal etmeye başladılar. Bu işgal hareketlerine karşı Türk milleti, kendisine reva görülen mezalim ve haksızlıklara karşı bir tepki olarak memleketin en ücra köşelerine kadar her tarafta protesto mahiyetinde toplantılar düzenlemiştir. Bu toplantıların sonunda çeşitli makamlara protesto telgrafları gönderilerek, hâdiseler karşısında tavır ve düşünceleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Meselâ, güney bölgelerinde yapılan her işgal ve değişiklikler, Ali Rıza Paşa Hükûmeti'nin istifası, Sevr Antlaşması'nın imzalanması, herhangi bir devlet adamının millî menfaatlere uymayan sözleri ve davranışları veya yabancı bir devlet adamının Türkiye hakkında beyanatı, Osmanlı İstiklâl Günü münasebetiyle, herhangi bir cephede kazanılan galibiyet veya mağlubiyet üzerine, İzmir'in, İstanbul'un, Maraş'ın işgali üzerine, Kuvâ-yı Milliye'nin tanınması, Sivas Kongresi kararlarına iltihak edilmesi gibi, sayısı daha da artan pek çok mevzu üzerine mitingler yapılmış, miting sonunda alınan kararlar ilgili makamlara protesto telgrafları ile duyurulmuştu. Anadolu'nun birçok yerinde halk bu tür toplantılar yapmış ve çeşitli makamlara protesto telgrafları göndermiştir. Bunlar içerisinde hiç kuşkusuz en önemlisi İzmir'in Yunanlılar tarafından işgali hâdisesidir.
Yunan kıt'aları 15 Mayıs 1919 tarihinde İzmir rıhtımına çıkmaya başladılar. Şehrin yerli Rum ahalisi Efzun taburlarını coşkun gösterilerle karşıladı; İzmir metropoliti, sevinç gözyaşları arasında, gelenleri takdis etti. Bu gelenler, asırların rüyasını gerçekleştiren son hamlenin müjdecisi olarak selâmlanıyorlardı. Bütün davranışlar, işgalin geçici bir süre için değil, aksine daimi olduğunu, bir ilhak niteliği taşıdığını gösteriyordu.
Bu suretle başlayan İzmir'in işgali, başından sonuna kadar, sözün tam anlamıyla, tüyler ürpertici facia sahneleri ile doludur. 15 Mayıs'ta karaya çıkan Yunan askerleri ile İzmirli Rumların birlikte Türklere nasıl davrandıklarını gösteren çok sayıda belge vardır.
Yunan işgal ve faciası sadece işgal günüyle kalmadı. Yunanlılar 16 Mayıs ile 12 Haziran arasında Urla, Çeşme, Torbalı, Menemen, Manisa, Bayındır, Selçuk, Aydın, Ayvalık, Tire, Kasaba, Ödemiş, Nazilli, Akhisar ve Bergama'yı işgal ettiler. 17 Haziran'da Menemen'de bir katliam yaptılar. Hulâsa, ünlü Tarihçi Toynbee'nin dediği gibi "15 Mayıs 1919'da yıkıcı bir kuvvet Batı Anadolu'ya bir anda volkan dehşetiyle saldırmıştı. Birinci Dünya Savaşı'nın sona erişinden altı ay sonra sivil halk ve silâhsız Türk askerleri İzmir sokaklarında katledilmiştir. İzmir'in köyleri de tahrip edilmiş ve kan deryası hâline sokulmuştur."1
I. İzmir'in İşgaline Karşı Gösterilen Tepkiler
İzmir'in işgali ve sonrası ortaya çıkan faciaya karşı Türk milletinin tepkisi de büyük olmuştur. Tamamen haksız ve Mondros Mütarekesi'nin ruh ve maksadına aykırı olarak yapılan bu işgalin, bilhassa Yunanlılara yaptırılması, onların da İzmir'e ayak basar basmaz, katliam ve mukaddesata tecavüze girişmeleri, Türk milletinin millî duygularına çok büyük ölçüde tesir etmişti.
Türk basını da genellikle, askerî işgal ve politik baskılara rağmen milletin duygularına tercüman olarak, İtilâf Devletlerine karşı millî ve medenî cesaretle mücadele ve halkı uyanıklığa, vatanları için ellerinden geleni yapmaya davet ediyordu.2 Zaten İzmir'in işgal sabahı "Redd-i ilhak Heyet-i Millîyesi" tarafından bütün yurda gönderilen telgraflar bir bomba gibi patlamış, daha işgal anından itibaren, memleketin her tarafından pek çok telgrafla ilgili makamlara gönderilmeye başlanmış, yapılan mitingler sonucunda alınan kararlar da yine telgraflarla ilgili makamlara ulaştırılmıştı.
Daha sonraları da İzmir katliamından kaçabilen Türklerin anlattıkları ve işgalin genişlemesiyle ortaya çıkan facianın bütün yurtta öğrenilmesiyle birlikte milletin ruhunda nefret fırtınaları büsbütün kabarıyor, bu heyecanla da art arda mitingler tertip olunarak, yapılan tecavüz ve mezalim şiddetle protesto ediliyordu.
A. Mustafa Kemal'in İzmir'in İşgali Üzerine Mitingler Yapılmasını Tavsiye Etmesi
Mustafa Kemal Paşa Samsun'a çıktığı günden itibaren memleket meseleleri ile yakından ilgilenmeye başladı. Özellikle İzmir'in işgali hâdisesinin memlekette yarattığı umumî heyecan, onun çalışmalarına değişik bir yön ve kuvvet kazandırdı. Tevfik Bıyıkoğlu'nun dediği gibi; "Yunanlıların İzmir'e çıkışının, Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişiyle aynı günlere rastlaması, pek garip olduğu kadar hayırlı bir tesadüf olmuştur. Çünkü, Yunan darbesi en miskin ruhlarda bile; Bu kadar da olmaz isyanını yaratmıştı. Bütün gönüller ıstırap içinde sanatını bilen basiretli bir lider için bundan daha büyük cesaret ve kuvvet kaynağı olamazdı. Mustafa Kemal, milyonların gönül ıstırabından, millî mukavemet iradesini yoğuracaktı.3
Mustafa Kemal, işe, önce Yunan tecavüz ve mezalimi hakkında fedakâr ve kahraman Anadolu halkını aydınlatmak için, İstanbul'da olduğu gibi Anadolu'nun her yerinde mitingler tertip ettirmekle işe başladı.4 Bu vaziyeti Nutuk'ta kendisi şöyle anlatır:
"Dikkate değer bir noktadır ki, İzmir ve onun arkasından Manisa'nın ve Aydın'ın işgali ve yapılan tecavüz ve zulümler hakkında henüz millet aydınlanmamış ve millî varlığa vurulan bu feci darbeye karşı açıkça, herhangi bir şekilde tepki ve şikâyet gösterilmemişti. Milletin bu haksız darbeler karşısında sessiz ve hareketsiz kalması, elbette milletin lehinde tefsir olunamazdı. Onun için milleti uyandırıp harekete geçirmek lâzımdı. Bu maksatla 28 Mayıs 1919 tarihinde, valilere ve müstakil mutasarrıflıklara, Erzurum'da 15. Kolordu, Ankara'da 20. Kolordu ve Diyarbakır'da 13. Kolordu komutanlıklarına, Konya'da Ordu Müfettişliği'ne bir genelgeyle şu yolda tebligatta bulundum.
İzmir'in ve maalesef bunu takip eden Manisa ve Aydın'ın işgali, ilerideki tehlikeyi daha açık olarak hissettirmiştir. Yurt bütünlüğümüzün korunması için milletçe daha canlı olarak tepki gösterilmesi ve bunun devam ettirilmesi lâzımdır. Millî hayat ve istiklâlimizde gedikler açan işgal ve ilhak gibi hâdiseler bütün millete kan ağlatmaktadır. Istıraplar zapt olunamıyor. Hazmedilmesi ve dayanılması mümkün olmayan bu duruma derhâl son verilmesinin bütün medenî milletler ile büyük devletlerin adalet ve nüfuzlarından sabırsızlıkla beklendiğini göstermek gayesiyle, önümüzdeki hafta içinde ve muhtelif vilâyetlere göre pazartesi başlayıp çarşamba günü müracaatın arkası alınmak üzere büyük ve heyecanlı mitingler yapılarak, millî nümayişlerde bulunulması, bunun bütün kasaba ve köylere kadar genişletilmesi, bütün büyük devletlerin temsilcileriyle, Bâbıâli'ye uyarıcı telgraflar çekilmesi, yabancıların bulunduğu yerlerde yabancılar da uyarılmakla beraber millî nümayişlerde terbiye ve sükûnetin korunmasına son derece dikkat edilmesi, Hıristiyan halka karşı bir tecavüz ve nümayiş ve düşmanlık gibi tavırlar alınmaması zarurîdir.
Zâtıâlilerinin bu fikirler etrafında hassas ve müessir bulunmaları dolayısıyla işin iyi idare edileceği ve başarıya ulaşacağına acizlerinde tam bir güven vardır. Neticesinden haberdar buyurulmamı rica ederim"5
Bu tamim üzerine, zaten işgal gününden beri devam eden mitingler ve protesto telgraflarının sayısı gittikçe artmıştır. Üstelik bu davetin resmî bir ağızdan yapılmış olması daha büyük bir mana ifade ediyordu; çünkü Mustafa Kemal o zaman padişah ve hükümet adına bu vazifeyi ifa etmiş oluyordu.
İzmir'in işgali milletin hayatında gerçekten bir dönüm noktası olmuştu. Öyle ki o güne kadar, Mütareke pek çok defa ihlâl edilmiş, Mütareke şartları hilâfına işgaller ve davranışlar olmuştu. Fakat İzmir'in işgali halk üzerinde büyük bir tesir bırakmıştı. İzmir Anadolu'nun en önemli şehirlerinden biri ve miting kararlarında geçtiği şekliyle milletin can damarıydı. Denize açılan en önemli kapısıydı. Üstelik İzmir, diğer şehirler gibi İngiliz, Fransız veya İtalyanlar tarafından değil, -ki onlarda olsa tepki yine bundan az olmazdı- Yunanlılarca yapılmıştı.
O Yunanistan ki eski bir Osmanlı vilâyeti idi ve Anadolu'da da birçok soydaşları vardı. Üstelik tarihî deneyler göstermiştir ki, Balkanlı milletler, Osmanlı hâkimiyetine son verdikleri yerlerde, çoğu kez Müslümanlık ve Türklük eserlerini silip süpürürcesine barındırmamakta, en azından pek ağır bir baskı altına almaktadır. Şimdi bu işlem, düşman ordularının birkaç kez çiğnedikleri Doğu Trakya gibi bir bölgeye değil, Ege bölgesine uygulanıyordu.6 Bu uygulama da gelen haberlere göre korkunç boyutlardaydı. İnsanlık âlemine yakışmayan bir mezalim uygulanıyordu. Bu vaziyet Türk milletini derinden yaralıyordu. Millî Mücadele'nin başlamasında İzmir'in işgalinin küçümsenmeyecek bir yeri olmuştur.
Mustafa Kemal, Türk milletinin bu duygularını, millî menfaatler doğrultusunda harekete geçirmek için, milletin daha çok aydınlatılması icap ettiğini iyi biliyordu. Bu da ancak mitinglerle mümkün olabilirdi. 28 Mayıs 1919 tarihli tamimi ile de bunu yapmak istemişti. Gerçekten de bu tamim üzerine her yerde mitingler yapılıyor, halkın heyecanı ve hissiyatı ortaya konuyordu.
B. İstanbul Mitingleri
Memleketin her yerinde yapılan bu protesto ve mitinglerin en kalabalık ve heyecanlı olanları, İtilâf Devletlerinin gözleri önünde İstanbul'da yapılmış olanlardı. Yapılan mitingler içerisinde İstanbul mitinglerinin ayrı bir yeri vardır; çünkü bu mitingler resmen olmasa bile fiilen İtilâf Devletlerinin işgalleri altında bulunan bir yerde yapılıyordu. Limanda demirlenmiş bulunan büyük düşman donanmasının şehre çevrilmiş olan toplarının korkunç namluları ne de İstanbul sokaklarında tüfeklerin ucunda parlayan süngüleriyle dolaşan müttefik askerleri, vatanlarından bir parçanın kopup gitmesi karşısındaki duygularını dile getirmek isteyen İstanbul halkını, coşkun bir sel hâline gelmekten men edebildi.
İzmir'in işgalinin duyulmasıyla birlikte şehirde "millî matem" ilân edildi ve mitingler yapılması için faaliyete geçildi. Faaliyetin merkezi de umumîyetle Türk Ocakları oldu. İlk umumî toplantı 18 Mayıs'ta Darülfünûnda yapıldı. Darülfünun bilumum fakülteleri, müderris ve talebeleri, Darülfünûn konferans salonunda toplanarak İzmir'in işgalini protesto ettiler. Saat on bir sıralarında yapılan toplantı Tıp Fakültesi Meclisi müderrislerinden Akil Muhtar (Özden) Bey'in başkanlığında başladı. Müderrislerden Muslihittin Adil Bey, Dr. Akil Muhtar (Özden) Bey, Rıza Tevfik (Bölükbaşı), Yusuf Razi (Bel) Bey, Sırrı Bey ve bütün gençler namına söz alan Servet Bey'de konuşmalarında; İzmir'in işgalini şiddetle reddettiklerini ifade eden konuşmalar yaptılar.7
Darülfünun toplantısını müteakip Türk Ocaklı gençler tarafından 19 Mayıs 1919 tarihinde Fatih Parkı'nda da bir8 miting yapıldı. Saat ikiden itibaren Vezneciler'den Fatih Belediyesi önüne kadar büyük bir kalabalık toplandı. Kadın, erkek, çoluk-çocuk yetmiş beş-seksen bin arası olduğu tahmin edilen kalabalık siyah bayraklarla donatılmış meydanda oldukça heyecanlı bir kitle meydana getirmişti. Mitinge katılanların pek çoğunun göğsünde siyah kenarlı "İzmir kalbimizdir" etiketini taşıyorlardı. Siyah zemin üzerine beyaz ay yıldızlı bayrağın konmuş olduğu hitabet kürsüsüne ilk olarak Halide Edip (Adıvar) Hanımefendi olmak üzere pek çok kişi İzmir'in işgali ile ortaya çıkan vaziyeti anlatarak bu işgali kabul edemeyeceklerini belirten konuşmalar yaparak protestolarını ifade ettiler.9
Fatih'te yapılan mitingden bir gün sonra 20 Mayıs 1919'da Dârülfünûn gençliği Üsküdar'da bir miting tertip etti. 10 Yine Fatih mitinginde olduğu gibi siyaha boyanmış bayraklar donatılmış meydanda otuz bin kişi kadar insan toplanmıştı. Mitingde ilk konuşmayı Üsküdarlı Şair Talat Bey yaptı. Talat Bey'in konuşmasını müteakip diğer konuşmacılar da işgali te'lin eden konuşmalar yaparak halkı birlik ve beraberliğe çağırdılar.11
İstanbul'da art arda yapılan kapalı salon ve açık hava toplantıları devam eder. 22 Mayıs 1919 tarihinde havanın muhalefetine rağmen üçüncü açık hava toplantısı Kadıköy'de yapılır. Mitingin hazırlanışında Tıbbiyeli öğrenciler önemli rol oynarlar. Sürekli yağan yağmurun altında toplanan yirmi bin kişi İzmir'in işgalini protesto eder.12
İzmir'in işgali üzerine İstanbul'da 18 Mayıs'tan itibaren başlayan millî galeyan, 23 Mayıs 1919'da Sultanahmet Meydanı'nda büyük bir tezahür olarak kendini gösterdi. O zamana kadar yapılan mitinglerin en muazzamı olan bu mitinge tahminen 200.000 kadar kişi katıldı.13
Saat on birden itibaren meydan kadın, çoluk çocuk dolmaya başladı. Namazı müteakip meydan hıncahınç dolmuştu. Mektep talebeleri de ellerinde pankartlarla mitinge iştirak etmişlerdi. Çocuklar "millî matemi" temsil eden kokartları mitinge gelenlerin göğüslerine takıyorlardı. Sultanahmet Meydanı'ndaki parkın her tarafı siyah bayraklarla donatılmış, çeşitli yerlere pankartlar asılmıştı. Bu pankartlarda: "Yaşamak isteriz", "Müslümanlar ölmez, öldürülemez", "Hak isteriz", "İki yüz bin Müslüman Türk, iki yüz yirmi Ruma feda edilemez", "Yaşamak isteriz, Müslümanlar öldürülemez", "İzmir Türktür, Türk kalacaktır" cümlelerini yazmışlardı. Meydanın Sultanahmet Cami şerifi tarafındaki duvarın kenarına hitap kürsüsü yerleştirilmiş, kürsünün önüne de siyah bir çerçevenin içerisinde Wilson Prensiplerinin 12. maddesi yazılmıştı.14
23 Mayıs'ta Sultanahmet'te yapılan muazzam miting İtilâf Devletlerini ve hükûmet çevrelerini rahatsız etmişti. Bu tarihten sonra İstanbullu vatanseverlerce Beşiktaş ve Beyazıt'ta yapılması düşünülen mitinglere hükûmetçe izin verilmedi. Yayımlanan bir tebliğ ile de mitinglerin yapılması yasaklandı. Fakat bu yasaklama kararı İstanbul vatanseverlerini durdurmaya yetmedi. İzinsiz ve değişik bir usulle 30 Mayıs 1919'da Sultanahmet'te ikinci büyük miting yapıldı. Cuma gününe rasgelen bugünde yayımladıkları davetiye ile milleti Sultanahmet Camii'ndeki Cuma namazına çağırdılar. Bu Cami'de toplanan 100.000 kişi namazı müteakip dağılmayarak miting yaptılar.15
30 Mayıs 1919 Cuma günü binlerce ahali adı geçen camilerde toplanarak vatanın kurtuluşu ve İzmir şehitleri için dua ettiler. Namazı müteakip halk, toplu olarak Sultanahmet Meydanı'na doğru bölük bölük toplanmaya başlamıştı. Mitingi tertip edenler meydanda gerekli tedbirleri almışlardı. Meydanda siyahlarla örtülü bir kürsü yerleştirilmiş, kürsünün etrafını ellerinde çeşitli pankartlar bulunan mektep talebeleri çevirmişti. Konuşmacılar İzmir'in işgali hakkında bilgiler vererek bundan sonra gelişecek olaylara da dikkat çektiler. Mitingin sonunda alınan kararlar başta padişah ve hükümet yetkilileri olmak üzere İtilâf Devletleri temsilcilerine gönderildi.16
C. Anadolu'da Yapılan Mitingler
İzmir'in işgali sözün tam anlamıyla başından sonuna kadar tüyler ürpertici facia sahneleri ile doludur. İzmir'in işgali sabahı "Redd-i İlhak Heyet-i Milliyesi tarafından memleketin her tarafına gönderilen telgraflar17 bir bomba gibi patlamış, daha işgal anından itibaren pek çok sayıda protesto telgrafı ile ilgili makamlara gönderilmeye başlanmıştı. Daha sonraları da İzmir katliamından kaçan Türklerin anlattıkları ve işgalin genişlemesiyle ortaya çıkan fecayiin öğrenilmesiyle milletin ruhunda kopan nefret fırtınaları büsbütün kabarmış, bu heyecanla art arda mitingler tertip edilerek, yapılan tecavüz ve mezalim şiddetle protesto edilmiştir. Mitinglerin büyük heyecan içerisinde yapılmasında mutlaka Mustafa Kemal Paşa'nın 28 Mayıs 1919'da Havza'dan çeşitli makamlara göndermiş olduğu tamimin de büyük tesiri olmuştur. Mitinglerde milletçe çeşitli kararlar alınarak ilgili makamlara telgraflarla duyuruluyordu.
İstanbul'daki İngiliz temsilcisi Webb işgalden hemen bir gün sonra gönderdiği raporunda, "memleketin her tarafından hadsiz hesapsız protesto telgrafları aldığını, umumî efkârın her tarafta galeyana gelmiş görüldüğünü"18 bildirir. Amiral Calthorpe da birkaç gün içinde 675 yerden şahsı adına protesto telgrafı aldığını yazar.19 Bu mitingler İtilâf Devletleri üzerinde hemen tesirini gösterir. İngilizler ilk olarak da hükûmete baskı yaparak, mitinglerin yapılmasını yasaklama kararı aldırırlar.20 Fakat bu karara rağmen memleketin her tarafında mitingler yapılmasına devam edilmiştir.21
II. Maraş ve Havalisindeki Ermeni Mezalimine Karşı Gösterilen Tepkiler
Mondros Mütarekesi'nin imzalanması ile Osmanlı Devleti fiilen savaşı bitirmiş oluyordu. Bundan sonra İtilâf Devletleri ile yapılacak olan bir sulh antlaşmasıyla, Türkiye'nin geleceği tayin edilmiş olacaktı. Mütarekenin yapılması ile, Osmanlı ülkelerinden hiçbirisinin işgal edilemeyeceği ve Mütareke tarihinden itibaren ileri hatların "Mütareke hattı" olarak kabul edileceğine inanılıyordu. Mütareke, Osmanlı Devleti ile İtilâf Devletleri arasındaki düşmanlığa son veren bir mukavele sayılıyordu. Fakat, İtilâf Devletleri bu fiilî vaziyetten faydalanmak suretiyle, sonunda kârlı çıkmanın yollarını arıyorlardı. Mütarekenin hemen akabinde, Mütareke şartlarını istedikleri gibi tevil ederek Osmanlı memleketini yavaş yavaş işgale başladılar.
Harp içinde İtilâf Devletleri arasında Petersburg'da imzalanan Sykes-Picot Antlaşması'na (9-16 Mayıs 1919) göre Musul vilâyetiyle Urfa, Maraş ve Ayıntap bölgeleri Fransızlara bırakılmıştı. Bununla beraber Mondros Mütarekesi'nden sonra İngilizler, Fransa'ya karşı bir pazarlık konusu olarak ellerinde bulundurmak amacıyla petrol sahası Musul vilâyetiyle birlikte Kilis, Cerablus, Birecik, Urfa, Maraş ve Ayıntab'ı da işgal etmeyi tasarladılar.22 1919 Ocak ayında Antep'i az bir zaman sonra da (22 Şubat 1919'da) Maraş ve Urfa'yı işgal ettiler.23
İngilizlerin işgalinden sonra başka yerlere göç etmiş olan Ermeniler de tekrar Maraş'a dönmeye başladılar. Fransız ve İngilizlerin desteğinden cesaretlenen Ermeniler bazı yerli halka hakaretlerde bulunmakta ve fırsat buldukça saldırmaktaydılar. İngilizler, Ermenilerin bu gibi şımarıklıklarının ve tecavüzlerinin gittikçe arttığını ve Türkler üzerinde, İngilizlere karşı devamlı bir reaksiyon yarattığını gördükçe, Türklerin ayaklanmasına sebep olacağı düşüncesiyle tedbir almak zorunda kaldılar.24
Bu arada İngilizler kendileri için riskli olmaya başlayan bu bölgeyi bir an evvel Fransızlara devretmeyi plânlıyorlardı. Fakat devretmeyi yaparken de, bundan azamî ölçüde faydalanmayı düşünüyorlardı. Bir kere devamlı olarak kaynayan bir bölgenin sorumluluğunu Fransızlara devretmek suretiyle onları Türklerle karşı karşıya bırakmışlardı. Sonra bölgeden çekilmek kararı ile büyük ölçüde kuvvetlerinin serbest kalmasını sağlamışlardı. En önemlisi, Türklerin ana vatanına dahil olan bu toprakları nasıl olsa yabancılara bırakmayacaklarını anladıklarından, Fransızları bu bölgede meşgul ederek dikkatlerinin Arap ülkeleri üzerinden dağılmasını sağlamış olacaklardı. 15 Eylül 1919'da İtilâf Devletlerinin Paris'te yaptıkları toplantıda İngiliz kuvvetlerinin Kilikya'dan çekilerek buraların Fransızlara devri kararlaştırıldı.25 "Suriye İtilâfnamesi" diye bilinen bu antlaşmayla Güney Anadolu Fransızlara teslim edildi.
Maraşlılar, hâdiselerin bu minval üzere seyrine rağmen, hâlâ ümit var idiler. Ana vatana olan bağlılıklarını Mütareke ve İngilizlerin bu uzun işgal yıllarında göstermişler ve yurtlarının boşaltılacağı günleri güven içinde beklemişlerdir. Türk topraklarının yabancı işgalinden temizleneceğinin beklendiği bir sırada bölgeye bu defa Fransızlar tarafından el konması Türk halkını ciddî surette düşündürmüş, Barış Konferansı'na ve Wilson Prensiplerine ümit bağlayanları hayal kırıklığına uğratmıştı.
Fransız Yüksek Komiserliği'nin karakol değişikliğinden başka bir şey olmadığını söylediği bu işgal hareketi Ermenilerin de kışkırtmaları ile iyice çığrından çıkmaya başlamıştı. Üstelik karakol vazifesi görecek kuvvetin çok üzerinde Maraş'a asker ve mühimmat toplanmıştı. Bu arada saldırı ve tecavüzler arttı. Fransızların, Maraş'a gönderdikleri kuvvetler yolları üzerindeki köylerde ırza tecavüze kadar varan hareketlerde bulunuyorlardı. Bu vaziyet de Türklerin sabrını tüketmeye yetiyordu. Nihayet 20 Ocak 1920'de bu gerilim doruğa ulaştı ve Türkler ile Fransızlar arasında kanlı bir mücadele başladı.
Bu mücadele esnasında Maraş şehrinin yarısı yanmış ve üçte biri de top mermileriyle yıkılmıştı. Yapılan tahminlere göre en büyük mahallelerden on kadarı tamamen harap olmuştu. 7-8 cami, 15 okul ve Maraş kışlası yakılmıştı. Yapılan araştırmalara göre çarpışmalarda Maraşlılar 200 şehit ve 500 yaralı vermişlerdi.26
Maraş'ta hâdiselerin başlaması üzerine "Elbistan Heyet-i Merkeziyesi" 23.1.1920 tarihinde "Umûm Heyet-i İdarelere" bir telgraf göndererek Maraşlılara yapılan mezalimin protesto edilmesini istedi.27 Aynı mealde Mustafa Kemal de Heyet-i Temsiliye namına bir tamim yayımladı.28
İstanbul Hükûmeti de ilgili makamlar nezdinde hâdiseyi şiddetle protesto eder. Mustafa Kemal hükûmetin protestosunu İstanbul'da bulunan Rauf Bey'den öğrenir,29 ve 29.1.1920 tarihinde "malum adreslere tamim" ederek; "Maraş katliamı hükûmet-i merkeziyece şediden protesto edilmiş ve edilmekte bulunmuştur"30 diye bildirir.
Ayrıca Mustafa Kemal Paşa aynı tarihle 25.1.1920 tarihli tamimine "zeyl" olarak şu tamimi de ilgili makamlara gönderir.
"Maraş'ta Fransız ve Ermeniler tarafından Müslümanların katliamı insanlığı tedhiş edecek surette devam ediyor. Her tarafta derhâl mitingler yapılarak hükûmet-i merkeziyeye ve ecnebi mümessillere bu mezalime bir nihayet verilmesi için müracaat olunması ve bilfiil müdafaa ile meşgul olan felâketzede Maraşlı dindaşlarımızın yapılan teşebbüsattan doğrudan doğruya haberdar edilmesi ehemmiyetle rica olunur".31
Maraş hâdiselerinin duyulması üzerine, Anadolu'nun her tarafında derin bir teessür ve galeyan meydana gelir. Hâdiseyi protesto etmek için büyük mitingler yapılır ve ilgili makamlara protesto telgrafları gönderilerek Maraş'ta Fransızlar ve onların desteğindeki Ermenilerce yapılan katliam protesto edilir.32
Pek çok şehir ve kasabada yapılan bu mitinglerde Maraş ve havalisinde Ermenilerce uygulanan mezalim karşısında Türk milleti hissiyatını ortaya koymuş, bu hissiyat Millî Mücadele'nin verilmesinde önemli rol oynamıştır. Bu ruh ile hareket eden millet, çeşitli mahallerde kurdukları "Kuvâ-yı Milliye" birlikleri ile Maraşlıların yardımına koşmuşlar ve kurtuluşta mühim rol oynamışlardır.
Mitingler tertip edenler İtilâf Devletleri ile tarafsız devletlerin temsilcilerine gönderdikleri telgraflarda haksızlığı açık şekilde ortaya koymuşlar, sadaret ve saltanat makamı ile Heyet-i Temsiliye'ye gönderdikleri telgraflarla da milletçe birlik ve mücadeleye devam etme azminde olduklarını göstermişlerdir.
III. Ali Rıza Paşa Hükümeti'nin İstifası Sebebiyle Gösterilen Tepkiler
Mütareke sonrası kurulan Damat Ferid Paşa hükümetleri, ülkenin içine düştüğü kötü durumun sorumluluğunu İttihatçılara yükleyerek, onlardan sorulacak hesapla İtilâf Devletlerini, özellikle İngiltere'yi memnun edeceklerini umuyorlardı. Damat Ferid'in önderliğini yaptığı gerek Hürriyet ve İtilâfçılar, gerekse tarafsız addedilenler savaşarak elde edilecek bir şey yoktur kanaatini taşıyor ve Sulh Konferansı'nda İngiltere'nin desteği alındığı takdirde en az zararla kurtulabileceklerini düşünüyorlardı.
Bu fikrin karşısında olanlar ise, Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde Anadolu'da örgütlenmiş, silâhlı ve fiilî bir mücadeleyi başlatmışlardı. Onlar da milletin kurtuluşunu ancak kendi "azim ve kararında" görüyor, her türlü mandacılığı ve himayeyi reddederek, tam bağımsız bir politika takip etmeye çalışıyorlardı.
Bu siyasî ortam içerisinde, hükümetler bu iki görüşün kuvvet kazanması veya zayıflamasına bağlı olarak sık sık değişiyordu. Mütareke sonrası mağlubiyet psikolojisinin getirdiği yılgınlık ve bu durumdan kurtulmak için İngiltere'ye umut bağlanması, bu politikaların takipçisi Damat Ferid Paşa'yı sadarete getirmiştir. Kuvay-ı Millîye'nin Anadolu'daki belirgin üstünlüğü, işgallere karşı Batı Anadolu'da ve Çukurova'daki başarıları Damat Ferid yerine Kuvay-ı Millîyecilerin kabul edebileceği Ali Rıza Paşa ve Salih Paşa hükümetlerinin gelmesini sağlamıştır. Fakat kısmen de olsa milliyetçi karakterli olan ve Mustafa Kemal'in de desteğini alan bu hükümetler ne İtilâf Devletlerince ne de onların sesi olan muhâlefetçe kabullenilemedi. Bu hükümetlerden kurtulmak için siyasî oyunlar ve padişah nezdinde yapılan baskılarla bu hükümetlerin iktidarına son verdirildi. Bu hükümetlerden Salih Paşa Hükümeti sadece yirmi sekiz gün iktidarda kalırken, Ali Rıza Paşa Hükümeti 2 Ekim 1919'dan 3 Mart 1920'ye kadar iktidarda kalmıştı. Milliyetçilerin hissedilir bir güce ulaşmasının da, bu hükümet zamanındaki gelişmelerden fazlasıyla faydalandıklarından kaynaklandığı söylenebilir.
Ali Rıza Paşa'nın istifasından sonra, istifadan çok, sadaret makâmına kimin geleceği merak uyandırdı. Bu sebeple tepkilerde iktidarı elinde bulundurmak isteyen güçler arasındaki mücadele ön plâna çıktı. Damat Ferid Paşa'nın taraftarları bu istifayı, Damat Ferid Paşa'yı tekrar iktidara getirmek için bir fırsat olarak görürken, Damat Ferid Paşa'nın tekrar iktidara gelme endişesi milliyetçileri oldukça huzursuz etmiş ve mâni olmak için çok fazla gayret göstermeleri gerekmiştir.
Ali Rıza Paşa kabinesinin İtilâf Devletlerinin tazyikiyle istifaya mecbur bırakılması ve yerine Damat Ferid Paşa veya onun emsali bir hükümetin kurulması ihtimâli özellikle Anadolu ahalisini tedirgin etmiştir. Ali Rıza Paşa kabinesi döneminde elde ettikleri kazanımları kaybetmek ve başından beri destek verdikleri ve son umutları hâline gelmiş olan Kuvâ-yı Milliye hareketine son verilebileceği endişesiyle ve özellikle Mustafa Kemal'in vaziyeti açık bir şekilde anlatan 4 Mart 1920 tarihli "dakika fevt edilmeyerek, gayet şedît bir lisânla" ve aynı gece padişaha, Meclis-i Meb'usân Reisliğine ve matbuâta telgraflar gönderilmesi ve kendisine de bilgi verilmesini isteyen tamiminde33 tesiriyle kimi yerde Müdafaa-i Hukük Cemiyeti, ahali ve eşraftan çeşitli zevat ile bazı din adamlarının imzalarıyla sadece protestonameler gönderilmiş, kimi yerlerde halk galeyanını mitingler ve mitingler sonunda gönderdiği telgraflarla protesto ederek, bu emr-i vakiyi kabul edemeyeceklerini, kendilerini tatmin edecek bir hükümet olmazsa karşı koyacaklarını belirtmişlerdir.
Ülkenin hemen hemen her bölgesinden katılımın görüldüğü, Mustafa Kemal'in de tabiriyle tam bir "telgraf fırtınası"na dönen hareket etkili olacaktır. Gönderilen telgraflar da Mustafa Kemal'in tamiminde geçen ifadeler genellikle aynen alınmış, bazıları da bölgelerini alâkâlandıran millî taleple ve işgallere dikkat çekmeye çalışmışlar, padişaha ve saltanat makâmına bağlılıklarını bildirmiş olmakla beraber, milliyetçi harekete de inandıklarını açık ifadelerle ortaya koymaya çalışmışlardır. 201 yerleşim yerinden gönderilen protesto telgrafları34 arzulanan sonucu verir. Öyle görünüyor ki bu kadar telgraf saraya ulaşınca, daha ilk günlerden itibaren padişah, Ali Rıza Paşa'nın yerine yine ona benzer birini sadarete getirmek, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının kabullenebileceği bir iktidar oluşturmak zorunda olduğunu anlamıştı. Bu telgraflar, Damad Ferid Paşa ve emsali birinin iktidara gelmesini engellemiş ve Mustafa Kemal'le Amasya görüşmelerini yapan Salih Paşa'ya iktidar yolunu açmıştır.
IV. İstanbul'un İtilâf Devletlerince İşgali Üzerine Yapılan Protesto ve Mitingler
İstanbul, Mondros Mütarekesi'ni müteakip 13 Kasım 1918'den beri gayri resmî olarak İtilâf Devletlerinin işgali altında bulunuyordu. Resmen işgal fikri ise 1920 yılının ilk aylarında ortaya atılmaya başlandı. Bunda Anadolu'daki milliyetçi hareketin güçlenmesinin oldukça önemli bir rolü vardı. Hele milliyetçilerin Maraş ve havalisindeki Fransızlara karşı başarıları İtilâf Devletlerini oldukça tedirgin etmişti. Bu arada sadarette bulunan Ali Rıza Paşa ve hükümeti de milliyetçilerle iyi geçiniyor, âdeta onlara yardım ediyordu.
Amasya'da yapılan görüşmelerle o zamana kadar kanun dışı telakki edilen milliyetçi hareket meşruluk kazanmıştı. Böylelikle Ankara ile İstanbul arasında bir yakınlık doğmuş oluyordu ki bu da İtilâf Devletleri için tehlikeli sonuçlar doğurabilirdi. İtilâf Devletleri, Ali Rıza Paşa iktidarı zamanında, Türk düzenli birlikleri ile Kuvay-ı Millîye'nin birbirlerine daha çok yardım etme durumuna girdiğini görmekte de gecikmediler. Onlara göre Harbiye Nazırı Cemal Paşa ile Genelkurmay Başkanı Cevat Paşa'nın Kilikya'da Fransızlara, İzmir'de Yunanlılara karşı direnen Kuvâ-yı Milliye'yi desteklediği bir gerçekti. Gerçekten de Cemal Paşa, Kuvâ-yı Milliyenin ihtiyaçlarını karşılamak üzere 12. Kolordu emrine para bile göndermişti.35 Paşaların hareketinden tedirgin olan İtilâf Devletleri temsilcileri hükümete baskı yaparak 21 Ocak 1920'de bu paşaları istifaya mecbur etmişti.
Bu arada seçimler yapılmış ve Anadolu'da yapılan seçimlerde mebusların çoğunluğunu milliyetçiler kazanmıştı. Mustafa Kemal'in dışında bütün mebuslar İstanbul'a gelmiş ve 12 Ocak'ta açılan mecliste güçlü bir grup kurmuşlardı. Bu mebuslar İtilâf Devletleri temsilcilerinin gözleri önünde milliyetçi nutuklar atıyor ve İtilâf Devletlerinin menfaatlerine dokunan kararlar alıyorlardı. Hele 28 Ocak 1920'de kabul edilen "Misak-ı Milli" ile İtilâf Devletlerinin arzuladıkları Türkiye Antlaşması'nın tahakkuku mümkün görünmüyordu. Bu kararlara göre İtilâf Devletleri Mütareke'den sonra işgal ettikleri yerlerden çıkarılıyordu. Misak-ı Millî Beyannamesi ile her şeyden önce, millî ve bölünmez bir Türk ülkesinin sınırları çiziliyordu. Osmanlı Meclis-i Mebusanı bu kararlarla müstakil bir Türkiye'nin kabul edebileceği en son şartları tespit etmiş oluyordu. Hâliyle bu kararlardan memnun olmayan İtilâf Devletleri bu kararı alan meclisi cezalandırmak yolunu seçecekti.
Ayrıca Anadolu'da başlayan ve gelişen milliyetçi hareket gittikçe güçleniyordu. İstanbul devre dışı bırakılmış, Türk milletinin temsilcisi Ankara olmuştu. Milliyetçilerin güneyde verdikleri mücadele büyük bir muvaffakiyetle neticelenmiş, hareket moral kazanmıştı. Güneyde mücadeleyi kaybeden Fransızlar, bazı iktisadî menfaatler sağlanması şartıyla, Mustafa Kemal'le anlaşma yoluna gitmişti. Zaten İzmir meselesinden dolayı küskün olan İtalyanlar da bu yolu takip etmişlerdi. Bu vaziyet karşısında tedirgin olan İngilizler ise barış şartlarını kendi menfaatlerine uygun olarak yaptırabilmek, kendileri için büyük bir tehlike teşkil eden milliyetçileri durdurabilmek için en tesirli yolun saltanat ve hilâfet merkezi olan İstanbul'un işgal edilmesi olacağını düşünüyorlardı. Böylelikle Anadolu'daki milliyetçi hareket üzerinde bir baskı kurarak, milliyetçilerin direncini kırabilecek ve istedikleri şartlarda bir antlaşma imzalatabileceklerdi.
Böylelikle Londra Konferansı'nda kararlaştırılmış olan İstanbul'un işgali hâdisesi 16 Mart 1920 tarihinde gerçekleştirildi. Türk Millî Mücadelesi tarihinde pek mühim bir yeri olan bu işgal hâdisesi, İtilâf Devletlerince Türklere kabul ettirilecek olan antlaşma için bir baskı unsuru olarak kullanmak üzere tasarlanmış idi. Fakat bu hâdise karşısında galeyana gelen Türk milleti, Mustafa Kemal Paşa ve daha sonra Ankara'da faaliyete geçen Büyük Millet Meclisi'nin etrafında kenetlenerek istiklâlini korumak için büyük bir mücadeleye girmesine vesile olmuştur. Bu hâdise umulanın aksine dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi Anadolu'da da büyük bir tepkiyle karşılanmış ve işgali yapanlar şiddetle protesto edilmişlerdir. İşgalin memlekette duyulması üzerine umumî bir heyecan meydana gelir. Bunun üzerine memleketin pek çok yerinde mitingler yapılır ve ilgili makamlara protesto telgrafları gönderilir. Bunda Heyet-i Temsiliye'nin gönderdiği tamimlerin de önemli rolü olur.
Hey'et-i Temsîliye, İstanbul'un işgal edildiği gün, ilk iş olarak İstanbul'daki İngiliz, Fransız, İtalyan, Amerika siyasî temsilcisine, bütün tarafsız devletler dış işleri bakanlıklarına ve Fransa, İngiltere, İtalya Millet Meclislerine verilmek üzere Antalya'da İtalya temsilciliğine gönderdiği telgrafta, yapılan bu işgalin Wilson Prensiplerine dayanan Mütareke'ye aykırı olduğunu açıklayarak protesto etti. Heyet-î Temsiliye adına Mustafa Kemal imzasıyla gönderilen bu protestonamede şöyle deniliyordu: "Millî istiklâlimizi temsil eden Meclis-i Mebusan'da dahil olmak üzere, İstanbul'da bütün resmî daireler, İtilâf Devletleri askeri kuvvetleri tarafından resmen ve zorla işgal edilmiş ve millî dava için çalışan birçok vatanseverin tutuklanmasına da teşebbüs olunmuştur. Osmanlı milletinin siyasî hâkimiyet ve hürriyetine indirilen bu son darbe hayatını ve varlığını ne pahasına olursa olsun savunmaya azmetmiş olan biz Osmanlılardan çok, yirminci yüzyıl medeniyet ve insanlığının kutsal saydığı bütün esaslara, hürriyet, milliyet, vatan duyguları gibi bugünkü insan cemiyetlerinin temel saydığı bütün prensiplere ve prensipleri meydana getiren insanlığın umumî vicdanına indirilmiş demektir.
Biz haklarımızı ve istiklâlimizi savunmak için giriştiğimiz mücadelenin kutsallığına ve hiçbir kuvvetin bir milleti yaşamak hakkından mahrum edemeyeceğine inanıyoruz. Tarihin bugüne kadar kaydetmediği bir suikast teşkil eden ve Wilson Prensiplerine dayanan bir Mütarekename ile milleti savunmak imkânlarından mahrum etmiş olmasından doğan bir hileye de dayanması itibariyle, ilgili milletlerin şeref ve haysiyetleriyle de bağdaşmayan bu hareketin mahiyetinin takdirini, resmî Avrupa ve Amerika'nın değil, ilim, kültür ve medeniyet Avrupa ve Amerikası'nın vicdanına bırakmakla yetinir ve bu hâdiseden doğacak büyük tarihî sorumluluğa son olarak bir daha dünyanın dikkatini çekeriz.
Davamızın meşruluğu ve kutsallığı, bu güç zamanlarda Cenab-ı Hak'dan sonra, en büyük yardımcımızdır."36 Ayrıca Mustafa Kemal Paşa yayımladığı bir beyanname ile milleti hayat hakkını ve istiklâlini savunmaya davet etti. Bu beyanname de şöyle deniliyordu:
"Bütün Komutanlara, Vali ve Mutasarrıflara ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerine, Belediye Başkanlıklarına, Basın Cemiyetine,İtilâf Devletlerinin şimdiye kadar, memleketimizi bölüşmeye yol bulmak için başvurdukları çeşitli tedbirler bilinmektedir. Önce Ferit Paşa ile anlaşarak milleti savunmasız bir hâlde yabancı idaresine esir etmek ve memleketin birçok önemli kısımlarını galip devletlerin sömürgelerine ilâve etmek düşünülmüştü. Kuvâ-yı Milliye'nin milletin top yekün desteği ile istiklâli savunmak hususunda gösterdiği azim ve kararlılık, bu tasavvuru altüst etti. İkincisi, Kuvâ-yı Milliye'yi aldatmak ve onun müsaadesiyle doğuda bir üstünlük kurma siyaseti takip etmek için Hey'et-i Temsîliye'ye başvuruldu. Heyet,milletin istiklâli ve vatanın bütünlüğü garanti edilmedikçe ve bilhassa işgal bölgelerinin boşaltılmasına teşebbüs olunmadıkça, hiçbir şekilde görüşmelere yanaşmadı. Üçüncüsü, Kuvâ-yı Milliye ile birlikte hareket eden hükümetlerin çalışmalarına müdahale etmek ve cür'etlerini artırmak yolu takip olundu. Millî birliğin yarattığı kuvvet ve dayanışma karşısında bu saldırılar da eridi. Dördüncüsü, vatanın mukadderatı hakkında endişe verici kararlar alındığından bahsedilmek suretiyle, umumî efkâra baskı yapılmağa başlandı. Namusunu ve vatanını savunma uğrunda her fedâkarlığı göze almış olan Osmanlı milletinin azim ve iradesi önünde, bu tehditler de fayda vermedi. Nihayet bugün İstanbul'u zorla işgal etmek suretiyle, Osmanlı Devleti'nin yedi yüz yıllık hayat ve hâkimiyetine son verildi. Yani, bugün, Türk milleti, medenî kabiliyetinin, hayat ve istiklâl hakkının ve bütün istikbalinin, savunulmasına çağrıldı. İnsanlık dünyasının takdirlerini kazanmak ve İslâm dünyasının kurtuluş emellerini gerçekleştirmek, hilâfet makamının yabancı tesirlerinden kurtarılmasına ve millî istiklâlin şanlı mazisine layık bir imanla savunulup kazanılmasına bağlıdır. Giriştiğimiz kutsal istiklâl ve vatan mücadelesinde Cenab-ı Hakk'ın yardım ve esirgeyiciliği bizimledir."37
Millete yayımlanan bu beyannameyle birlikte aynı tarihte yine "Hey'et-i Temsîliye Namına Mustafa Kemal" imzası ile bütün vali ve komutanlara gönderilen bir talimatname ile, sivil ve askeri makamların Hey'et-i Temsîliye ile bağlarını muhafaza etmelerini, müttefik ve tarafsız bütün devletlerin, dış işleri bakanlıkları ile pârlamentolarına protesto telgrafları gönderilmesini istedi. Bu talimatnamede şöyle deniliyordu:
"İstanbul'un ve resmî dairelerin bilhassa Meclis-i Meb'üsân'ın İtilâf Devletleri tarafından ve zorla işgal edilmiş olmasından ve bu hareketin, Mütareke ile milleti silâhından mahrum ettikten sonra yapılmasından bahisle, İtilâf Devletleri temsilcilerine ve bütün tarafsız devletler dış işleri bakanlıklarıyla, İtilâf Devletlerinin millet meclisi başkanlıklarına protesto telgrafları çekilmek üzere mitingler yapılması lüzumlu görülmektedir.
Protesto telgraflarında bilhassa, yapılan saldırının, Osmanlı hâkimiyetinden ziyade, yirmi asırlık bir medeniyet ve insanlığın eseri olan hürriyet, milliyet ve vatanseverlik prensiplerine bir darbe olacağı ve Osmanlı milletinin hayat ve istiklâlini savunma hususundaki azim ve imanına, bu hâdisenin hiçbir tesir yapmayacağı, yalnız medenî milletlerin bu saldırıyı kabul etmekle, büyük bir tarihî sorumluluk altına girmiş olacakları belirtilmelidir.
Tarafsız devletlerin dış işleri bakanlıklarıyla millet meclisi başkanlıklarına çekilecek telgraflar, İstanbul'da ait oldukları makamlara verilmekle beraber Antalya'da İtalyan temsilcisi vasıtasıyla da verilmelidir. Protesto telgraflarının birer suretinin de buraya gönderilmesini rica ederiz."38
Bu beyanname üzerine memleketin pek çok yerinden yukarıda bahsedilen esaslara uygun olarak mitingler yapılarak, protesto telgrafları gönderilmiştir.39 Gönderilen metinler hemen birbirinin aynının olması, Mustafa Kemal'in bu beyannamesine uyulduğunu göstermektedir.
V. İstiklâl-i Osmanî Günü Münasebetiyle Yapılan Protesto ve Mitingler
20. yüzyılın başında Osmanlı Devleti'nin içine düştüğü menfî durumdan kurtulmak için millete yeni heyecan ve millî şuur kazandırmak gayretlerinden biri olarak faydalanılan milli gün ve bayramlar, özellikle Balkan Harbi mağlubiyetinin ortaya çıkardığı sıkıntılı günlerde, milli birlik ve beraberliği sağlamada önemli rol oynamıştır. Balkan Harbi'ni müteakip daha büyük bir savaşın içinde kendini bulan Osmanlı Devleti yöneticileri, resmen kabul edilmemiş olmasına rağmen "İstiklâl-i Osmânî Günü"nü en yüksek seviyede kutlanmasını sağlamışlardır.
Birinci Dünya Savaşı'nın ilk yıllarında ülkenin her tarafında yoğunlaşan, son yıllarında ise azalan bugünün kutlanması daha çok Darülfünün talebeleri ile Türk Ocaklı gençler tarafından tertip edilmiştir.
Mondros Mütarekesi ile savaşın biteceği, sulh ve sükün döneminin başlayacağı ümidini besleyen Türk milleti Mütareke'nin şartları hilâfında uygulanması karşısında kendini yeniden uzun ve kanlı bir mücadelenin içinde bulmuştur. Bu savaş, Türklerin elinde kalan son vatan parçası üzerinde istiklâlini koruma savaşı hâline dönmüştür. İşte bu ortamda "İstiklâl-i Osmânî Günü"nün anlamı, Osmanlı Devleti'nin kuruluş gününü kutlamaktan ziyade devletin ve milletin istiklâlini koruma anlamını taşımaya başladı. Millet bugün de tarihinin ve milletinin haşmetini görüyor, yeniden o günlere dönülebilecek ruhu ve içine düştükleri kötü vaziyetten çıkışın yollarını arıyordu.
Millî Mücadele'nin lideri Mustafa Kemal Paşa'nın özellikle 1919 yılında bugünün kutlanması tamimini yayımladığı günler, Osmanlı hükümeti tarafından hakkında tutuklama kararının çıkarıldığı ve saltanat makamı ile ilişkisinin kesildiği döneme rastlamaktadır. Buna rağmen, Mustafa Kemal Paşa'nın başlattığı milletin istiklâlini koruma mücadelesini kazandıracak ruhu Türk tarihinin derinliklerinde aradığı ve buna önem verdiği görülmektedir. Pek çok şehir ve kasabada yapılan törenlerde yapılan konuşmalar ve sonunda gönderilen telgrafların muhtevasına bakıldığında bunu görmek mümkündür.
A. Mustafa Kemal Paşa ve İstiklâl-i Osmânî Günü Kutlamaları
Mustafa Kemal Paşa, millî heyecanı diri tutmak, işgallere karşı milleti hazırlamak, millete millî şuur kazandırabilmek için onu harekete geçirebilecek her türlü gelişmeden faydalanmaktadır. Bunlardan biri de bayramlardır. Böylece bugünlerin heyecanından istifade ederek milletin büyük toplantılar yapmasının ve sonunda da, başta İtilâf Devletleri olmak üzere çeşitli devletlere protesto telgrafları göndererek, haklarını aramalarını, istiklâl için kararlılıklarını duyurmalarını istiyordu. Bu sebeple Meşrutiyet'in yıl dönümleri, şehitler için okutulan mevlitler, çeşitli dinî40 ve millî günlerin kutlanmasından da bu mânâda istifade ediyordu. Bu tür toplantıların vatanperverane tezahürata vesile olmasını istiyordu. 21.7.1335 tarihinde bütün vilâyetlere, belediyelere ve kolordu kumandanlarına gönderdiği bir telgrafta;
"Rüh-ı millînin kudretini bilhassa bu aralık cihana göstermek, vatanımızın halâsı ve selâmetine medâr olduğu cihetle iş bu iyd-i millînin parlak merâsim ve vatanperverâne tezâhürâta vesîle olması ve her tarafa münasip suretle tamim ve tebligât î'ta buyurulmasını... niyâz ederim" demektedir.41
Kânünuevvelin 17'sinde kutlanan İstiklâl-i Osmânî Günü42 Mütareke sonrasının zor şartları altında da kutlanmaya devam edildi. Bu kutlamalar oldukça büyük toplantılarla memleketin her tarafında icra edildi. Mustafa Kemal Paşa 30.12.1335 tarihinde "bilumüm" kayıtlı tamiminde bugünün kutlanmasını istemiştir. Bu tamimde şöyle denilmektedir:
"Bu gün eyyâm-ı İstiklâl-i Osmânî olmak münasebetiyle arz-ı tebrikât eder bu vesîle ile vatanın temadiî halâsını ve devlet ve milletimizin altı asırlık şanlı İstiklâl ile mazhar-ı sa'âdet etmesini cenâb-ı Hakdan diler ve bu yevm-i mübeccelin sa'âdetini idrâk eden, bil'umüm milletdaşların yek diğerini tebrike şitâb eylemelerini temennî eyleriz.
Hey'et-i Temsiliye Nâmına Mustafa Kemal"43
Mustafa Kemal Paşa'nın bu tamimi üzerine Anadolu'nun birçok yerinde mitingler ve törenler yapılmış; bu toplantıların sonunda başta İtilâf Devletleri temsilcileri olmak üzere çeşitli makamlara telgraflar gönderilmiştir.44 Ayrıca Hey'et-i Temsiliye Reisi Mustafa Kemal Paşa'ya da gönderilen telgraflarda İstiklâl-i Osmânî Günü kutlanmış,45 Mustafa Kemal Paşa da telgrafların çoğuna cevabî teşekkür telgrafları göndermiştir.46
Sadece 1919 yılı kutlamalarında, ülkenin değişik bölgelerinde seksene yakın şehir ve kasabada törenler yapılmış ve bu törenlerin sonunda çeşitli makamlara telgraflar gönderilmiştir.
Meselâ 30.12.1335 tarihinde Kuvâ-yı Milliye'nin merkezi olan Balıkesir'de çok büyük bir merâsim düzenlenmiştir.47 Bugün vesilesiyle Türkün silâh ve vazife başına çağrıldığı bu toplantıda mülkî ve askerî yöneticiler birer konuşma yaparak toplantının sonunda "Ankara Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Hey'et-i Temsiliyesine" 30/31 Kânün-ı evvel 1335 tarihinde "Balıkesir'de İzmir Şimâlî Mıntıkası Müdafaa-i Hukuk Cemiyet-i Hey'et-i Merkeziyesi Nâmına Vâsıf" imzasıyla gönderilen telgrafta şöyle denilmektedir:
"Bugün büyük hakan Osman Gazi'nin ilân-ı istiklâli sene-i devriyesi olmak itibariyle fevkalâde muhteşem millî tezâhürat icrâ edildi. Memleketin çiftçi, esnaf, sanatkârı gibi her türlü sınıf-ı içtimâîyesi kendilerine mahsüs sancaklarıyla tezâhürata iştirak etmiş ve mukaddes hilâlimiz, Kuvâ-yı Milliye'den dört yüz müsellah süvarinin önünde Kemal-i iclâl ile dalgalanmıştır. Yirmi bini mütecaviz fevkalâde azîm bir kalabalık teşkîl eden alay, memleketin muhtelif mahallerini dolaşmış ve âteşîn nutuklar îrâd edilmiştir. İstiklâl-i mübeccelimizi hiçbir zaman fedâ edemeyeceğimizden bâhis olan bu nutuklar binlerce kişinin ahd-ü peymân sadâlarıyle karşılanıyordu. Geceleyin Kuva-yı Millîye karargâhında meş'aleler yakılarak mızıkalarla şenlik yapılmaktadır. Galeyân ve azm-i millî şâyân-ı şükrân bir derecededir.
Hey'et-i merkeziyemiz, hey'et-i muhteremenizin bu millî bayramını tes'îd eder ve Türkün ecdâdından mevrüs, sarsılmaz azmi karşısında bütün düşmanların makhür kalarak mukaddes istiklâlimizi süngülerimizle daima muhafaza edeceğimiz ümîd-i kâvisini iblâğ eyleriz efendim."48
Millî Mücadele döneminde Kuvâ-yı Milliyeyi destekleyen Anadolu gazetelerinden Yeni Gün, Açıksöz, Hâkimiyet-i Millîye gibi gazetelerde "İstiklâl-i Osmânî Günü" için sütunlarında geniş yer ayırılmış ve köşe yazarları konu hakkında makaleler yazmışlardır. 31 Aralık 1920 tarihli Yeni Gün Gazetesi bugünün kutlamaları için "halkın itibar edebileceği bir âdettir" böyle bir günü mensup olduğu millet ve devletin büyüklük ve şanından söz etmeye sebep olacağı için önemli bulurken, köşe yazarı Yunus Nadi Bey de yazısında şöyle demektedir:
". Tarihin Türkü esir diye kaydettiği bir zaman yoktur. Bütün dünyaya meydan okuyan bir mücadele içinde olan Anadolu'da herhangi bir bağımsızlık bayramı yapılabilirdi. 600 yıl kadar önceye uzanan bir olayı değil, Türklüğü Ergenekon'dan çıkaran efsane tercih edilmektedir. Osmanlı Devleti'nin kuruluşu, asırlarca süren iniş çıkışlarıyla insanlık dünyasına kök salmış bir devletin, aynı cinsten bir anlayışın, Türklüğün devamıdır. Öncesi bağımsızlık olan Türklüğün, bağımsızlık vadisinde yol almasıdır. Anadolu'da mücadele eden insanlar, aynı bağımsızlığın devamı için uğraşmaktaydı.
Anadolu, Osmanlı'dan önce de Türktü, şimdi de Türk, yarın da Türk olacaktı. Bu millet Bağdat'ta ne idiyse, Karacahisar'da adına hutbeler okuttuğu, Viyana surları önünde görüldüğü zaman da o idi. Şimdi millî bağımsızlık ve İslâmiyet'in onurunu savunan kutsal bir mücadele içinde de odur. Bugün Osman Gazi'nin şahsında Türklüğün an'ane, şeref ve izzetini selâmlamamız daha uygundur."49
VI. Miting ve Protestoların Ortak Özellikleri
Millî Mücadele başlarında yapılmış olan mitingler ve çeşitli makamlara gönderilmiş olan miting kararları ile protesto metinleri pek çok yönden birbirine benzemektedir. Aynı usul dairesinde icra edilen bu mitingler, Türk toplum hayatına daha çok II. Meşrutiyet ile girmiş bir hareket tarzı idi. O dönemde cereyan eden siyasî hâdiseler karşısında fiilî hareketlerde bulunamayan Osmanlı Devleti'nde Avrupa'da devlet aleyhinde cereyan eden siyasî gelişmeler ancak mitingler ile protesto ediliyordu. O günleri anlatan Fethi Okyar bu konuda şunları söylüyor: "İstanbul'da bize ihanet gibi gelen, fakat aslında beklenmesi tabiî olaylar hayal kırıklığı yaratmış ve devletin elinde olup bitenlere karşı fiilî kudret olmadığı, olsa da hangi birisiyle başa çıkılacağı meselesi ortada olduğu için sadece protesto mitingleri düzenlenmişti. Böylelikle siyasî hayatımıza yeni bir, hislerini açıklama tarzı giriyordu."50
Yirminci yüzyılın ilk çeyreği Türk milleti için en zor günler olmuştu. Pek çok müessesesi zamana göre kifayetsiz kalan ve özellikle de askerî ve siyasî gücünü çeşitli dış tesirler ve iş çekişmeler sonunda kaybeden devlet, hâdiseler karşısında kesin bir tavır koyamıyordu. Hâl böyle olunca halk tavrını mitingler ile ortaya koyuyor ve ilgili makamlara seslerini ancak böyle duyurabiliyorlardı. Ahmet Emin Yalman da bu vaziyeti şöyle anlatır; "Sesimizi duyurmaktaki imkânsızlık sık sık mitingler yapmaya bizi sevk ediyordu". 51
Millî Mücadele başlarında da gelişen hâdiselere karşı hislerini ve düşüncelerini mitinglerle ortaya koyan Türk milleti, İtilâf Devletleri ve tarafsız devletlere kararlılıklarını mitinglerde yapılan konuşma ve alınan kararlarla göstermişlerdir. Dağılan devletin içerisindeki son grup olan Türkler, artık kendilerini kurtarmaları gerektiğini anlamış idiler. Bu sebeple mitingler Türk Milliyetçiliği fikrinin aksiyon hâline geçişinin bir ifadesi olmuştur. Bu fikir böylelikle sadece aydınların inandıkları bir fikir olmaktan çıkıp -zaten asırlardır bir his olarak içinde bulunan- Türk milletine şamil olmuştur.
Mitingler sadece bazı hâdiselere karşı tepki olarak ortaya çıkmamıştır. Aynı zamanda millî ruhun ve heyecanın oluşturulmasında da önemli rol oynamıştır. Bu ruh ve heyecan Kuvâ-yı Milliye'nin ortaya çıkmasında ve kuvvetlenmesinde büyük tesiri olmuştur. Ayrıca, mitinglerin yapılmasında önemli gayelerden birisi de halkı gelişen hâdiselere karşı uyandırmak ve teşkilâtlandırmaktı. Millî Mücadele başlarında en büyük eksiklik halkı aydınlatmaktı. Bunun için de eldeki imkânlar oldukça sınırlı idi. Sadece mükemmel şekilde işleyen telgraf şebekesi ile matbuat sayesinde gelişen hâdiseler hakkında bilgi alınabiliyordu. Mütarekeden sonra İstanbul matbuatı üzerinde uygulanan sansür sebebiyle de arzu edilen açıklıkta haber alınamıyordu.
Bu sebeple millete doğru haberler ancak mitingler vasıtasıyla veriliyordu. Telgraf şebekesiyle ulaşan haberler hemen yapılan mitinglerle halka anlatılıyor, mitingde ortaya çıkan tavırda protesto telgrafları ile ilgili makamlara duyuruluyordu.
Bu sebeple mitingler Millî Mücadele başlarında mühim rol oynamıştır. Üstelik mitinglerde kitle psikolojisi icabı ortaya çıkan umumî heyecan milletin üzerindeki bıkkınlık ve yılgınlığı atmasına ve büyük moral kazanmasına sebep oluyordu. Aynı zamanda dünya kamuoyuna da Türk milletine yapılan mezalim ve haksızlıklar anlatılarak, Türkler lehinde bir ortam yaratılmaya çalışılıyordu.
Anadolu'da başlayan milliyetçi hareketin teşkilâtlanması ve aksiyon hâle gelmesinde mühim bir mevkii olan mitingler şekil ve muhteva bakımından da pek çok yönleriyle birbirine benzemektedir.
A. Şekli Bakımdan Ortak Özellikler
II. Meşrutiyet'in ilânından sonra gelişen hürriyet ortamı ile birlikte, halka toplanma ve cemiyet kurma hakkı tanınmıştı. 8 Ağustos 1909 tarihinde Kanun-i Esasi'de yapılan tadille, 20. maddede "Kanun-u mahsusuna tebaiyet şartı ile Osmanlılar hakkı içtimaa maliktir."52 deniliyordu. Böylelikle Kanun-u Esasi'ce tanınan bu hak, bundan sonra sıkça kullanılmaya başlandı. Mitinglerin hazırlanışı ve yapılışında şeklî bakımdan şunlar yapılmıştır:
1. Miting Heyetlerinin Teşkili
Mitinglerin yapılabilmesi için bulunulan mahallîn mülkî amirliğinden izin alınması icap etmektedir. Bu izni alabilmek için de bir heyet teşkil olunarak müracaat edilir. "Miting Heyeti" diye bilinen bu tertip komitesi umumîyetle mahallîn ileri gelen şahıslarından olmaktadır. Bu heyetler, umumîyetle belediye reisi, müftü, ulemâ ve eşrafdan teşkil edilmektedir. Maraş ve İstanbul'un işgali üzerine yapılan mitinglerde ise çeşitli yerlerde yukarıda bahsedilen gruplar olduğu gibi, daha çok "Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri" reis ve azalarından teşkil edildiğini görülmektedir. Bu da İzmir'in işgalinden itibaren Türk milletinin sür'atle teşkilâtlandığının önemli göstergelerinden biri olarak kabul edilebilir. Ayrıca İzmir'in işgali üzerine İstanbul'da yapılan mitinglerin tertip heyetlerinde "Türk Ocakları" üyeleri ile "Darülfünün Talebeleri"nin faal rol aldıkları da görülmektedir.
2. Mitinglerin Yapılması İçin Müracaat ve İzinler
Teşkil edilen miting heyetleri bir dilekçe ile mahallîn mülki amirine müracaat ederler.53 Bu müracaatlar ilgililerce incelenerek mitingin yapılmasına karar verilir. Bu karar miting heyetine bildirilir.54 Bunun üzerine bildirilen yerde miting yapılır. Millî Mücadele döneminde İstanbul Hükümeti'nin tesirinde olan bazı mülkî amirlerce izin verilmediği de olmuştur. Meselâ, 25 Mayıs'ta İstanbul'da Beşiktaş ve Beyazıt'ta yapılacak mitinglere hükümetçe izin verilmedi.55 Afyon'un Rum asıllı mutasarrıfı Ali Ulvi Bey de mitingler yapılmasına karşı çıkarak izin vermemektedir. Ona göre miting yapılması "menfaat-i devlete muzırdır". Kayseri'de mitingler yapılmasının, Antalya ve İzmir'e hiçbir nef'i dokunmayacağından başka, burada az miktarda da olsa Rumlar ve Ermeniler var ki, ufak şeyi izam ile (İslâmlar ayaklandı, korkuyoruz) tarzında şikâyetlere müheyyadır"56 diyor.
Mitinglerin yapılmasının zaman zaman İstanbul Hükümeti'nce yasaklanmasına rağmen (25 Mayıs 1919 ve 31 Mayıs 1919 tarihli resmî tebliğler), mahallî idarecilerin ve halkın bu yasağa uymadığı bu tarihlerden sonra yapılan mitinglerden anlaşılmaktadır.
3. Miting Davetiyeleri ve Programları
Mitingler için idari makamlardan izin alındıktan sonra mahallî basın57 veya matbu58 ilânlar ile halk mitinge davet edilmektedir. Bu davetiyelerde mitingin ne için yapıldığı, nerede ve saat kaçta yapılacağı, miting esnasında uyulacak kurallar ve miting süresince yapılacak işler belirtilerek, halkın mitinge iştirak etmesi istenilmektedir. Meselâ 22 Mart'ta Konya'da İstanbul'un işgali üzerine yapılan mitingin programı mahallî gazetede yayımlanmış,59 mitingde de bu programa riayet edilmişti. Kastamonu'da da Lloyd George'un beyanâtı üzerine 12 Ocak 1920'de yapılan miting programı da 11 Ocak tarihli Açıksöz gazetesinde yayımlanarak60 halka duyurulmuştu.
4. Dualar
Hemen hemen bütün mitinglerde duanın önemli bir yeri var. Mitinglerin açılışı mahallîn önde gelen din adamlarından biri ve yahut müftüsü tarafından yapılan dua ile başlamaktadır. Aynı şekilde mitingin bitiminde de bir kapanış duası yapılmaktadır. Özellikle bu duada memleketin içine düştüğü vaziyetten bahisle Cenab-ı Hak'tan içine düştükleri musibetlerden kurtulmaları için yardım istenmekte, memleketin selâmeti ve kurtuluşu için niyazda bulunulmaktadır.
5. Mitinge Katılanlar ve Konuşmacılar
Mitinglere her görüş, parti, yaş ve her kesimden insanlar katılmakta idi. Çoluk, çocuk, genç-ihtiyar, kadın-erkek, hatta zaman zaman gayrimüslimler bile mitinglere iştirak ediyorlardı. Hepsinin de ortak gayesi memleketin kurtuluşu idi. Bunun için de bir noktada birleşilmek icap ettiğinin farkında idiler. Öyle ki iktidarı elinde bulunduran Hürriyet ve İtilâf Fırkası umumîyetle teslimiyetçi bir politika takip ediyor olmasına rağmen şubeleri ve mensuplarının da mitingler ve protesto telgraflarına iştirak ettikleri görülüyor. Milliyetçilerden farklı düşünmediklerini ortaya koymaya çalışıyorlardı. Meselâ, 18 Mayıs 1919'da Edremit'ten,61 17 Mayıs 1919'da Kandıra'dan,62 16 Mayıs 1919'da Keskin'den,63 16 Mayıs 1919'da Nevşehir'den64 gönderilen miting kararları ve protesto telgraflarının altında "Hürriyet ve İtilâf Fırkası" mensuplarının da imzaları bulunmaktadır. Mitinglerde konuşma yapanlar daha çok din adamları, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti mensupları, ulema ve müderrisler olmaktadır. Bazı mitinglerde kadın konuşmacıları da görüyoruz ki bu da Millî Mücadele dönemi mitinglerinin enteresan özelliklerinden biri olmuştur. Konuşmacılar daha çok memleketin içine düştüğü vaziyeti anlatarak, halkın millî ve dinî hislerine hitap etmişler, millî şuurun güçlenmesine çalışmışlardır.
6. Miting Kararları ve Gönderildiği Makamlar
Mitinglerin sonunda alınan kararlar, miting kararları olarak ilgili makamlara duyurulur. Umumiyetle bu kararlar miting heyetince önceden hazırlanmakta ve mitingde halka okunarak tasvibi alınmaktadır. Daha sonra bu kararlar telgraflarla çeşitli makamlara gönderilmektedir. İstanbul'daki İtilâf Devletleri temsilcileri, Amerika temsilcisi, tarafsız devletlerin temsilcileri, padişah,sadaret makamı, Hariciye ve Dahiliye Nezaretleri, Meb'üsân ve Âyan Meclisi Riyaseti, Hey'et-i Temsîliye, ayrıca yukarıda bahsedilen devletlerin, devlet başkanı ve başbakanları, Meclis ve Hariciye Nezaretleri... Bunlardan başka kadınların yaptıkları mitinglerde alınan kararlar bu makamlara gönderildiği gibi çeşitli devletlerin başkan ve başbakanlarının eşlerine de gönderilmektedir.
Bu kararlar ilk önceleri normal yollardan telgraf şebekesi kullanılarak ilgili yerlere gönderiliyordu. Protesto telgraflarından tedirgin olan İtilâf Devletleri temsilcilerinin baskısı üzerine hükümetin yasaklama kararı alması ve İstanbul'un işgali ile de telgraf merkezlerine el konulması üzerine, İtalya'nın Antalya temsilcisi vasıtasıyla gönderilmeye başlanmıştır.
B. Muhteva Bakımından Ortak Özellikler
Yapılan mitinglerde, duygu ve fikir birliği vardı. Türk milleti gelişen hâdiseler karşısında hemen hemen aynı şeyleri düşünüyorlardı. Bu sebeple mitinglerde muhteva bakımından pek çok ortak özellikler görülmektedir. İlk olarak İzmir'in işgali üzerine yapılan mitingler belli yerlerden direktif alınmadan yapılan mitingler olması hasebiyle büyük bir ehemmiyet arz etmektedir. Bu mitinglerde, mitingi yapanlar daha çok kendi duygu ve düşüncelerini açıklıkla ifade etmektedirler. Maraş hâdiseleri ve İstanbul'un işgali üzerine yapılan mitinglerde ise, ekseriyetle Hey'et-i Temsîliye'nin gönderdiği tamimin esaslarına uyularak, miting kararları kaleme alındığı görülmektedir. Pek tabiî ki bu da Hey'et-i Temsîliye'nin Anadolu'da tam bir hâkimiyete sahip olduğunu ve millet tarafından kabul gördüğünü göstermektedir. Mitinglerde yapılan konuşmalar, miting kararları ve gönderilen protesto telgraflarında pek çok mevzuya temas edilerek milletin haklarının verilmesi talep edilmektedir. Daha çok üzerinde durulan mevzular ise şunlardır:
1. Millî İstiklâl Fikri
Binlerce yıldan beri müstakil yaşamaya alışmış olan Türk milleti, gelişen hâdiselerle istiklâlini kaybetmek üzere olduğunu görmektedir. Bu sebeple Millî Mücadele aynı zamanda istiklâlini koruma mücadelesi olmuştur. Mitinglerde ortaya çıkan ilk fikirde bu olmuştur. Özellikle, İstanbul'un İtilâf Devletlerince işgal edilmesi üzerine yapılan mitinglerde bu bariz olarak görülmektedir. İstanbul'un işgali ile Osmanlı Devleti'ne son verilmek istendiği ve istiklâllerinin elinden alınacağını anlayan millet, yaptıkları mitinglerde ve gönderdikleri protesto telgraflarında, yapılan hareketleri, varlıkları tarihe karışmış olan milletlerin bile yeniden canlandırılmaya çalışıldığı bir sırada yedi yüz senelik bir saltanat ve bin beş yüz senelik bir hayata malik olan milletin imhasına müsaade etmeyeceklerini, millî haklar ve istiklâllerinin açıkça ayaklar altına alınmasının büyük heyecana sebep olduğunu belirterek millî istiklâllerini korumak için sonuna kadar savaşmaya kararlı olduklarını bildirirler. Mitinglerde ortaya çıkan bu istiklâl fikri, Millî Mücadelenin verilmesinde en önemli amillerden birisi olmuştur.
2. Vatanın Bütünlüğü Fikri
Mitinglerdeki ortak fikirlerden birisi de "vatanın bütünlüğü" kavramı olmuştur. Devlet Mütareke'yi imzaladıktan sonra, siyasete hâkim olan güçler İtilâf Devletlerine karşı açık bir tavır koyamamışlardı. Üstelik İtilâf Devletlerinin hemen hemen her arzularını yerine getirebilecek bir halet-i ruhiyeye sahiptiler. Özellikle İngiliz te'sirinde olan Damat Ferit Paşa, verdiği beyanâtlarda Doğu'da bir Ermenistan devletinin kurulmasını bile kabul ettiği görülüyordu. Fakat Türk milleti buna en manalı cevabı mitinglerde vermişti. Meselâ Diyarbakır'da yapılan bir mitingin sonunda kendisine gönderilen telgrafta "Vilâyat-ı Şarkiyye Arnavut babanızdan kalmış mülk-i mevrusunuz değildir ki Ermenilere peşkeş çekiyorsunuz"65 deniliyordu. Millet her ne kadar mağlubiyet gerçeğini kabul etmiş, bir kısım vatan toprağının elinden çıkmış olduğunu anlamış ise de, Türklerin ekseriyette bulunduğu kısımların bütünlüğü hararetle savunulmuştur. Mitinglerde özellikle buna da dikkat ederek Mütareke'den sonra ellerinde kalan toprağın alınamayacağını ilgili makamlara bildirirler. İzmir'in işgalinden itibaren yapılan mitinglerle ortaya konulan bu istek, önce Erzurum Kongresi kararlarında ifadesini bulur, daha sonra da son Osmanlı Meclis-i Meb'üsân'ında "Misak-ı Millî" olarak şekillenir.
3. Mütareke Şartlarının İhlâli
Bilindiği gibi Mondros Mütarekesi bir sulh antlaşması değil, ateşkes antlaşması idi. Mütarekenin imzalandığı günden itibaren işgal ve savaş duracaktı. Fakat Mütareke şartları öylesine yoruma müsait hazırlanmıştı ki, ilk bakışta diğer mağlup devletlere nazaran daha iyi şartlarda bir Mütareke imzalandığı zannedilirken, uygulamada korkunç bir vaziyetle karşı karşıya kalındı. Özellikle de Mütarekenin 7. maddesi bahane edilerek, çeşitli yerler işgal edilmeye başlandı. Buna rağmen yıllardır savaşan millet, ilk başlarda bu uygulamaya karşı sessiz kaldı. Çünkü bu işgalleri geçici olarak kabul ediyor, İtilâf Devletlerinin bir gün çekilip gideceğini zannediyordu.
Fakat İzmir'in Yunanlılara işgal ettirilmesi, güney bölgesinde de Ermeni askerlerin kullanılması, milletin başına gelecekleri anlamasına vesile oldu. Bu sebeple yapılan mitinglerde bu konuya sıkça temas edildi. Özellikle de Mütareke'nin 7. maddesinin bu bölgelerin işgalini icap ettirmediğini, bunun açıkça Mütareke'yi ihlâl demek olduğunu, şayet böyle bir zaruret var idiyse de bunu, Yunanistan ve Ermenilere yaptırmak yerine İtilâf Devletlerince yapılması gerektiğini bildirdiler. Çünkü ortaya çıkan gerçek şu idi ki, Yunanlılar ve Ermeniler intikam hissi ile bu topraklarda büyük katliamlara girişecekler, ayrıca bu vatan toprakları Türklerin çoğunluğuna rağmen ellerinden alınarak Yunan ve Ermenilere verilecekti. Protesto telgraflarında ve miting kararlarında bu vaziyet açıkça anlatılarak Mütareke şartlarının ihlâl ve haklarına tecavüz edilmemesini istemektedirler.
4. Wılson Prensiplerinin Uygulanması
Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Wilson'un 8 Ocak 1918'de Kongreye sunduğu 14 maddelik programının 12. maddesinde "Osmanlı Devleti'ne ait topraklarda Türk olan kısımların kayıtsız şartsız Türklere bırakılacağı, Türkten gayrî unsurlara inkişaflarını temin için muhtariyet verileceği"66 şeklindeki beyanatı, memleket dahilinde gayrimüslim unsurlar hiçbir vilâyette ekseriyet teşkil edecek miktarda olmadıklarından, Türk'ten gayrî unsurlar tabiri sadece Araplara münhasır kalması icap ediyordu. Zaten Mütareke'nin imzalandığı sırada da bu topraklar Türklerin ellerinden çıkmış bulunuyordu. Hatta bu prensiplere göre Balkanlar'da milliyet esasına dayanan bir arazi taksimi husüle gelirse, büyük çoğunluğu Türk olan Batı Trakya'nın da Türklere verilmesi imkân dairesine girecekti.
İşte bu sebeplerden dolayı adilane bir fikir olarak görülen bu prensipler Türk milletince şayan-ı kabul gördü. Türk milleti siyasette riyayı kendinde görmediği için "Wilson Prensipleri" diye bilinen ve Türkün yaşama hakkını kabul eden bu prensiplere samimiyetle inanmıştı. Fakat zamanla, özellikle de İzmir'in Yunanlılarca işgaliyle de görüldü ki bu prensipler, Batılı devletlerin kendi menfaatleri için kullanmaya çalıştıkları bir stratejik program olmuştur. Öyle ki İzmir'in Yunanlılarca işgal edilmesine muvafakat eden devletlerin siyaset adamları içinde Başkan Wilson'un da olması kendi prensiplerine ne kadar sadakat gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Türk milleti İzmir'in işgali ile Wilson Prensiplerinin "serap mahiyetinde" bir fikir olduğunu gördü. Daha sonraları Maraş ve havalisinde cereyan eden hâdiselerde, bu düşünceyi pekiştirdi. Bu sebeple yapılan mitinglerin hemen hemen hepsinde bu prensiplerden bahisle, esaslarının yerine getirilmesi istenildi. Bunun içinde bizzat prensipleri ortaya atan Wilson'dan bu prensiplerin tahakkuku için elinden geleni yapması talep edildi. Miting neticesinde alınan kararlarda, Wilson'a ve İtilâf Devletleri temsilcilerine gönderilen protesto telgraflarında benimsenen ortak fikir şu şekilde ifade edilmektedir:
"Wilson cenaplarının insanlık prensiplerine inanarak silâhını terk eden Türkler, Wilson Prensiplerinin on ikinci maddesiyle Türklerin çoğunlukta olduğu topraklarda hâkimiyet ve mülkiyet haklarını tasdik etmiş iken bugün bu hak ve adalet kaidelerine muhâlif olarak, Osmanlı memleketlerinden bazılarına asker gönderilmesi, İstanbul'da asayişi bozan hiçbir hareket görülmediği hâlde işgal edilmesi, mütarekenamede asla mevzubahis olmayan bir devlete İzmir'e asker çıkarttırılması ve neticesinde medenî milletlere yakışmayacak cinayetlere göz yumulması, Adana, Maraş, Ayıntab ve Urfa'da yerli Ermeniler ileri sürülerek İslâmların aleyhinde imha siyaseti takip edilmesi, Maraş'ta Müslüman ahalinin katliam edilmesini Wilson Prensipleri ile izah etmek mümkün değildir. Bu sebeple, prensiplerde vadedilenler yapılmadığı takdirde vatanın her parçasını müdafaa için tek bir fert kalıncaya kadar çalışılacaktır".
5. Millî Birlik ve Beraberlik
Türk milleti Millî Mücadele döneminde en karanlık günlerini yaşamakta idi. Gelişen hâdiseler ve umumi harbin neticesinde mağlup addedilmeleri, 1911 yılından beri devam eden aralıksız savaşlar, millet üzerinde bir bıkkınlık yaratmıştı. Mustafa Kemal Paşa'nın Nutku'nun giriş kısmında da izah ettiği gibi: Büyük Harbin uzun yılları boyunca millet yorgun ve fakir bir hâlde idi. Memleketin her tarafında Hıristiyan azınlıklar gizli, açık, millî emel ve maksatlarını gerçekleştirmek için, devletin bir an evvel çökmesine çalışıyorlardı.67 Türk milleti ise psikolojik olarak moralini kaybetmişti. Millî birlik ve beraberliğe büyük ihtiyaç vardı. İstanbul'daki hükümet ise bunu sağlamaktan çok uzak olduğu gibi, üstelik teslimiyetçi tavrıyla mevcut birlik ve beraberliği de bozuyordu. Bu sebeple, Anadolu'da gelişen milliyetçi hareketin yapacağı ilk işlerden birisi de bu birlik ve beraberliği sağlamak idi. Bunun içinde mitingler bir araç olarak kullanılmıştı. Daha öncede bahsedildiği gibi mitinglere her kesimden ve siyasî görüşten şahıslar iştirak ederek, bu birlik ve beraberliğin tahakkukunda önemli bir adım atmışlardır. Mitinglerde yapılan konuşmalar ve alınan kararlarda şahsî ve nefsî her türlü düşünce bir kenara bırakılarak, düşülen vaziyet karşısında birlik ve beraberlik içinde olunması istenilmiş ve bu yönde çalışılmıştır. Miting kararlarında da görüleceği üzerine bu fikir de tahakkuk ettirilmiştir. Özellikle Hey'et-i Temsîliye'nin gönderdiği tamimlerin aynen uygulanması ve onların direktifi doğrultusunda protesto telgraflarının kaleme alınması da, Hey'et-i Temsîliye'nin etrafında bu birlik ve beraberliğin sağlanmış olduğunu göstermektedir. Böylelikle mitingler, milletin bir araya gelmesinde ve kaynaşmasında önemli rol oynadığı anlaşılmaktadır.
6. Manda ve Himaye Kabul Etmemek
Millî Mücadele başlarında kurtuluş çaresini çeşitli devletlerin himayesinde arayan bazı aydınlar ve siyaset adamları vardı. Hatta Anadolu'daki milliyetçi hareketin içerisinde de manda taraftarı olan şahıslar bulunmaktaydı. Ümitsizliğin getirdiği bir hisle bu fikre sarılan bazı aydınlara rağmen, halkta böyle bir düşünce mevcut değildi. Asırlarca hür ve müstakil yaşamış bir millet böyle bir fikri içerisine sindiremiyordu. Tespit edebildiğimiz miting kararları ve protesto telgraflarının hiçbirisinde başka bir devletin himayesi ve mandasının istenildiği görülmemektedir. Sadece Sinop mitinginde böyle bir vaziyet ortaya çıkıyorsa da miting kararlarını kaleme alan zat, daha sonra Mustafa Kemal Paşa'ya gönderdiği bir telgrafta, kendilerinin yanlış anlaşıldığından bahisle, manda ve himaye istemediklerini açıklamaya çalışmaktadır. Diğer miting kararlarının büyük çoğunluğunda manda ve himaye isteyen ibareler olmadığı gibi, özellikle manda ve himayeyi kabul etmeyeceklerini bildiren ifadeler görülmektedir. Meselâ Denizli'nin Çal ilçesinden gönderilen miting kararlarındaki şu ifade, Anadolu'nun diğer yerlerindeki halkın bu konudaki duygularını da bir anlamda ortaya koymaktadır. Bu kararlarda şöyle denilmektedir:
"Türkler altı yüz seneden beri müstakil olarak yaşamış olmak hasebiyle memleketi idare etmekteki liyâkatleri ve bu hususda haiz olmaları icab eden rüştü haiz olduklarını bütün dünyanın önünde ispat ettiklerinden, millî istiklâlimizi eksik edecek hiçbir kaydı kabul edemeyeceğimizi, bütün cihana ilân ederiz. Devletlerden herhangi birinin iktisadî ve ilmî yardımlarını memnuniyetle kabul ederiz."68
Bir kısım aydın ve şahıslara rağmen milletin manda ve himayeye karşı olması, Sivas Kongresi'nde Mustafa Kemal Paşa'nın mandacılara karşı daha güçlü olarak çıkmasını sağlamıştır. Öyle ki İstanbul'da bulunan bir kısım aydınlar kendi aralarında hangi devletin mandaterliğini tartışırken Anadolu'nun en ücra köşelerinden gönderilen miting kararları ve protesto telgraflarında bundan bahsedilmiyor. İtilâf Devletlerinden böyle bir istekte de bulunulmadığı gibi açıkça bu tür fikirlere de karşı olduklarını kesin bir dille ifade etmektedirler.
7. Saltanat ve Hilâfetin Devamlılığı
Bu mesele daha çok İstanbul'un işgal edileceği haberlerinin ortaya çıkması, daha sonrada bu fikrin tahakkuk ettirilmesi üzerine çıkar. O zamana kadar yapılan işgallerle doğrudan doğruya saltanat ve hilâfetin tehlikeye düşeceği fikri olmadığından olsa gerek, yapılan mitinglerde saltanat ve hilâfete bağlılıklarını bildirmelerine rağmen, herhangi bir tehlikeden bahsedilmemektedir. Fakat yukarıda bahsedilen vaziyetin ortaya çıkması üzerine, yapılan mitingler ve gönderilen protesto telgraflarında, hilâfet ve saltanat merkezlerinin tazyik ve tehdit altında kalmasına tahammül edemeyeceklerini, İslâm âleminin hilâfet ve saltanat merkezi olan İstanbul'un işgal edilmesinin izzet-i nefislerine ve dinî hislerine bir tecavüz olacağını, bu durum karşısında ise milletin sükût etmesinin mümkün olamayacağını bildirirler. Hatta bu uğurda güçleri yetmeyecek olursa hilâfet kürsüsü etrafında intihar etmek suretiyle tarihin takdir ve tenkitlerine bırakacaklarını söylerler.
Türk milleti için hilâfet ve saltanat merkezi büyük bir mana ifade etmektedir. Burasının işgali ile Devletin siyasî hayatına tamamen son verilebilirdi. Bunun için miting kararlarında hilâfet ve saltanat makamının masuniyetinden bahisle, buradaki işgale bir an evvel son verilmesi istenilmektedir.
8. Yapılacak Olan Sulh Şartları
Osmanlı Devleti'nin İtilâf Devletleri ile Mütareke imzalamasından sonra, kendi aralarında çeşitli toplantılar yapan İtilâf Devletleri bu toplantılarda Osmanlı Devleti'ne kabul ettirecekleri sulh antlaşmasının esaslarını tespite çalışıyorlardı. Fakat bunda da bir türlü anlaşamıyorlardı.
Türk milleti ise Mütareke imzalandığı sıradaki hududlar dahilinde ve Wilson Prensipleri esaslarına uygun bir sulh antlaşmasını kabule taraftardı. Fakat İtilâf Devletleri kendi aralarında Osmanlı sulhu üzerinde anlaşamadıkları gibi, geçen zaman içerisinde, Mütareke şartları hilâfına işgallere devam etmektedirler. Türk milleti, İtilâf Devletleri temsilcilerine gönderdikleri miting kararları ve protesto telgraflarında bu vaziyet şöyle açıklanmaktadır:
"Umumi Harb neticesinde mağlup devletler kendileri için çok ağır şartlar ihtiva eden antlaşmalar imzaladılar. Fakat bu antlaşmalar o devletlerin bir kısım topraklarının gitmesine sebep oldu. Millî istiklâllerine ağır müeyyideler getirmedi. Oysa Osmanlı Devleti için düşünülen sulh şartları Türk milletini tarih sahnesinden silecek bir tarzdadır ki, millet bunu kabul edemez. Bu sebeple Türkler için düşünülen sulh şartlarında Wilson Prensipleri ve milletler arası hukuka riayet edilmelidir. Bu şartların Türk milletince de kabul edilebilir şekilde olması talep edilmekte, aksi hâlde bütün imkânsızlıklara rağmen mücadele edeceklerini bildirmektedirler. Miting kararlarında ifadesini bulan bu düşünceler İtilâf Devletlerince dikkate alınmaz ve Sevr Antlaşması gibi Türk milletince kabul edilmesi mümkün olmayan bir antlaşmayı, millete kabule çalışırlar. Ama millet, miting kararlarında ifade ettiği gibi böyle bir antlaşmayı kabul etmektense sonuna kadar mücadeleyi tercih edeceklerini ilân etmişlerdir.
9. Adalet, Hürriyet, Medeniyet, İnsaniyet ve Millîyet Fikirleri
Harbin sona ermesinden sonra hak, adalet ve medeniyetin tekrar yerleşmesi için harp ettiklerini ilân eden İtilâf Devletleri, Osmanlı Devleti'nin mütareke imzalamasından sonra, sağlamlaştıracaklarını iddia ettikleri esasların hilâfında, Anadolu'da uygulanan işgal ve tecavüzlere karşı sükut etmektedir. Kendilerini medenî dünyanın temsilcileri olarak kabul eden bu devletler, söz konusu Türk milleti olunca bu vasıflarını unutuyorlar. Bu vaziyeti en iyi şekilde tespit eden millet miting kararları ve protesto telgraflarında bunu açıkça ifade ederek, iddia ettikleri esaslara kendilerinin uymalarını talep ediyorlar. Bu kavramları Hıristiyanlar için başka, Müslümanlar için başka manada olmadığını, oysa İtilâf Devletlerinin uygulamasında bu düstûrların Müslümanlar için zulüm ve vahşeti ifade ettiğini belirterek, Müslümanların ve Türklerin tabiî hakları olan hayat hakkının çok görülmemesini, yirminci asırda gerçek manasını bulan adalet, hürriyet, medeniyet, insaniyet ve millîyet esaslarına bağlı kalarak Türk milletinin de hakkının teslim edilmesi talep edilmektedir
Sonuç
Uzun süren harpten sonra bir mütâreke yapmak mecburiyetinde kalan Osmanlı Devleti, mütâreke ile silâhını terk etmesini fırsat bilen İtilâf Devletlerince yer yer işgal edilmeye başlanmıştı. Türk milleti bu vaziyeti mağlubiyetin faturası olarak görüyor ve sabırla yapılacak sulh antlaşmasını bekliyordu. Fakat Türklerle yapılacak sulh antlaşmasının esaslarını tespit etmek için Paris ve Londra'da toplanan komisyonlar, bu esasları tayin etmeden, Osmanlı Devleti toprakları üzerinde istedikleri faaliyetleri yapıyorlardı. Meselâ, Birinci Dünya Savaşı sonunda Orta Doğu ve Türkiye'nin geleceğini tayin etmek üzere ağırlıklarını koyan İngiltere ve Fransa, Amerika'yı da kendilerine ayak uydurarak, Akdeniz'deki bir İtalyan üstünlüğüne mâni olmak için İzmir'e Yunan askerini çıkarmışlar ve Yunanistan'a destek olmuşlardı. O güne kadar İtilâf Devletlerinin hareketlerine ses çıkarmayan Türk milleti, İtilâf Devletlerinin er geç bu toprakları terk etmek mecburiyetinde kalacağından emin olarak, sabırla bekliyordu. Fakat 15 Mayıs 1919'da Yunan askerinin İzmir'e çıkarılması Türklerin beslediği iyi niyetin ortadan kalkmasına sebep oldu.
İzmir'in işgali ve Türk halkına yapılan tecavüzler, Mütareke'den beri Wilson Prensiplerine beslenen son ümitleri de ortadan kaldırmıştı. Türkler bir kere daha anlamışlardı ki, masa başında haklarını almak mümkün olmayacaktır. Bütün güçlüklere rağmen, haklarını ancak savaş meydanında alacaklardır.
İzmir'in Yunanlılara işgal ettirilmesi, Türk milleti üzerinde büyük bir heyecan yaratmıştı. Çünkü eski bir Osmanlı vilâyeti olan ve Anadolu'da birçok soydaşı olan Yunanistan, kurulduğu tarihten itibaren bütün topraklarını Türklerden almıştı. Şimdi de Anadolu'dan parça koparmaya çalışıyordu.
Üstelik tarihî deneyler de göstermişti ki, Yunanlılar Osmanlı hâkimiyetine son verdiği yerlerde, alabildiğine bir mezalim uygulamakta, Müslümanlık ve Türklükle alakalı her türlü eseri ortadan acımasızca kaldırmakta idi. Mora, Girit, Makedonya ve Teselya faciaları halkın hafızasından henüz silinmemişti. Bu işgali her ne kadar İtilâf Devletleri muvakkat olarak yapıldığını söylüyorsa da, millet Yunanın bu topraklardan kendi isteğiyle bir daha çıkmayacağını çok iyi biliyordu. Bu sebeple bu hâdiseye karşı büyük bir tepki gösterdi. Memleketin en ücra köşelerinde bile yapılan mitingler ve telgraflarla bu haksız tecavüz protesto edildi.
İşgal üzerine yapılan mitinglerle millî şuuru ve heyecanı galeyana gelen halk her tarafta, taarruza uğrayan vatanın kurtarılması için fiilî mücadeleye girişti. Bu mücadele Ankara'da Millî Meclisi'nin açılışından sonra kurulan düzenli ordu birliklerine kadar her cephede devam etmiş, Türk milletinin, Millî Mücadele diye adlandırdığı bir nev'i destan devri yaşanmıştır. Bu miting ve protesto hareketlerinden, mahallî mukavemet teşkilâtları, bunlardan Erzurum, Balıkesir ve Sivas kongreleri doğmuştur. Bu kongrelerde Anadolu'daki milliyetçi hareketin temelini teşkil ederek vatanın kurtuluşunda en müessir bir amil olmuşlardır.
İzmir'in işgalini müteakip teşkilâtlanmaya başlayan Türk milleti için, ikinci bir tehlikede Güney bölgesinde Fransızların tavırları olmuştu. O zamana kadar bu bölgedeki Fransız işgalini Mütareke şartlarına göre kabul etmek mecburiyetinde kalan Türkler, Fransızların da er geç kendi memleketlerine dönmek mecburiyetinde kalacaklarını düşünerek yine tevekkül gösteriyorlardı. Fakat İngilizlerin İzmir'de yaptıkları hatayı bu seferde Fransızlar güney vilâyetlerinde yaptılar. Aralarında tarihî bir husumet olan Türklerle Ermenileri karşı karşıya getirdiler. Fransız üniformasıyla çevrede dehşet saçan yerli Ermeniler Türklerin huzurunu kaçırmıştı. Üstelik Ermeniler millî gayelerini tahakkuk ettirebilmek için çeşitli faaliyetlere girişiyorlardı. Çünkü Mütareke'nin 24. maddesinde "karışıklık vukuunda" altı Ermeni vilâyetinin Osmanlı idaresinden alınacağı hükmü vardı. Güneydeki Ermeniler de meydana getirecekleri kargaşalıklarla kendi ifadeleriyle "Küçük Ermenistan Krallığı'nın toprakları olan Kilikya"yı da bu maddeye teşmil etmek istiyorlardı.
Fakat Fransızlar İngilizlerin Kars'ta düştükleri hatayı kendileri de yapmıştı. Ocak ayı sonunda başlayan Ermeni intikam hareketleri Şubat ayı başlarına kadar öylesine çoğaldı ki, Fransızlar bile bundan rahatsız olmaya başladılar. Türkler ise bu hareketler karşısında süratle teşkilâtlanarak, arkalarına Türk milletinin de desteğini alıp, destani bir mücadeleye başladılar. Aynı zamanda memleketin her tarafında yapılan mitingler ve protesto telgrafları ile Maraşlıların yanında olduklarını bütün dünyaya ilân ettikleri gibi maddî ve manevî bakımdan da tam destek oldular. Daha sonra etraftan yetişen Kuvâ-yı Milliye'nin yardımları sayesinde Maraşlılar Fransız ve Ermenileri Maraş'tan çıkararak, ümitsiz bir anda bile büyük muvaffakiyetler elde edilebileceğini göstermiş oldular. Fransızlar da bundan sonra sür'atle Mütareke öncesi hudutlarına çekilerek Anadolu'daki milliyetçi hareketle anlaşma yoluna gittiler. Sonucunda da 20 Ekim 1921'de "Ankara İtilâfnamesi" yapılarak, Ermenilerin heveslerine son verilmiş oldu.
Maraş ve havalisinde Kuvâ-yı Milliye'nin muvaffakiyetleri, Anadolu üzerinde büyük emeller besleyen İngilizler için tehlikenin başladığını göstermişti. Bir an evvel Türkleri mecbur bırakarak kendi menfaatleri doğrultusunda bir antlaşma imzalatmanın yollarını zorlamaya başladılar. Bunun için de diğer İtilâf Devletlerini de razı ederek, başından beri yaptığı hatalara bir yenisini daha ekledi. 16 Mart 1920'de Türkler ve Müslümanlar için kutsal olan hilâfet ve saltanat merkezi İstanbul'u işgal ettiler. Böylelikle Türkleri anlaşmaya mecbur edeceklerini düşünüyorlardı.
Oysa İstanbul'un işgaliyle milletin her kesiminde tereddütler tamamen ortadan kalktı. Artık gerçek ortaya çıkmıştı. Wilson Prensipleri, hak, adalet, insaniyet, milliyet gibi esaslar tamamen sözde kalıyordu. Güya İstanbul'un işgali ile Türklere gözdağı vererek bir an önce istedikleri antlaşmayı imzalattıracaklarını sanan İngilizler, karşısında yek vücut olmuş bir milleti buldular. Üstelik bu hareketle Anadolu'daki milliyetçi hareketi durduracaklarını zannederlerken, bütün milletin Mustafa Kemal'in etrafında birleşerek yeniden büyük bir mücadeleye başladıklarını gördüler. Memleketin her tarafından kendilerine gönderilen pek çok miting kararları ve protesto telgraflarının muhtevası da bütün milletin Hey'et-i Temsîliye'nin kararlarına riayet etmeye başladığını gösterdi.
Böylelikle, İzmir'in Yunanlılarca işgali, Ermenilerin Maraş'taki mezalimleri ve nihayet, Türklerin millî istiklâlini ortadan kaldırmaya yönelik İstanbul'un işgal hareketi, Türk Millî Mücadelesi'nin verilmesinde umulanın tersinde oldukça etkili bir rol oynadı. Bu mücadele Türk milletine dayanarak ve Türk milleti için girişilmiş ve başarılmış bir mücadele oldu. Türk milletinin kendi varlık, şeref ve istiklâli için topyekûn seferber olduğu; milletin her ferdinin kendi çap ve seviyesinde, kendine düşen rol ve görevini yaptığı bir mücadele olmasına yol açtı. Bu mücadele haklı, meşrû, haklılık ve meşrûiyyet çizgisini titizlikle korumuş bir millet hareketi olarak tarihte yerini almıştır.
Türk millî mücadelesi, bir müstemlekelikten kurtuluş mücadelesi değildir. Tarih boyunca istiklâl tatmamış, devlet nedir bilmemiş bir kavmin ilk defa istiklâl kazanma ve devlet olma hareketi de değildir. Batı Türklüğü târihi boyunca, hür ve müstakil yaşamış; fetrete düşmüş, dolaylı olarak iktisaden sömürülmüş fakat bir tek gün yabancı esaretine düşmemiş ve müstemleke olmamıştır. Bu itibarla, târihin en büyük ve medenî varlıklarından biri olan Osmanlı Devleti'nin varisi bulunan Türkler, bu son ve en büyük devletlerinin XX. asır başında talihsiz bir şekilde tasfiyesi esnâsında, yeniden organize olarak millî devletlerini kurmak, ölümle bir saydıkları istiklâlsizliği reddetmek, vatanlarında yabancı işgaline anında karşı durmak ve mümkün olan en kısa zamanda son vermek üzere Millî Mücadele denilen mukaddes cihada girişmişlerdir.
Bu mücadelenin sonucu, Türk milletini yok etmenin, Avrupa'dan tamamen tart etmenin tarihî fırsatı doğdu zanneden emperyalist Batı'nın harp ederek ilk dize getirilişidir. Türk milleti bu mücadeleyi mitinglerden, silâhlı mücadeleye kadar her safhada birlik ve beraberlik içerisinde, kendisinin tarih sahnesinden silmenin mümkün olamayacağını en iyi şekilde ispatlamıştır.
1 Selâhattin TANSEL, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, C. I-IV. Ankara, 1973, s. 201.
2 Türk İstiklâl Harbi. C. II. K. I. Ankara. 1963. s. 63.
3 BIYIKOĞLU Tevfik, Atatürk Anadolu'da 1919-1921, Kent Basımevi, 1981. s. 117.
4 BIYIKOĞLU, a.g.e., s. 117-118.
5 ATATÜRK, Mustafa Kemal, Nutuk, C. I, İstanbul, 1973, s. 26-28, ATASE, K1. 1, D. 335/1, F 4-1, Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Yı1: 30, Mayıs 1981, Sayı: 79, Belge: 1731, ATATÜRK, ATASE, s. 162.
6 AKŞİN Sina, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, İstanbul, 1976. s. 275.
7 ARIBURNU, Kemal. Milli Mücadele'de İstanbul Mitingleri, Ankara, 1975. s. 5; İzmir Fecayi. (basım yeri ve tarihi belli değil Osmanlıca olup 1919 yılında Osmanlı istihbarat dairesince yayınlandığı zannedilmektedir.) s. 59. İstiklâl Gazetesi, Memleket Gazetesi, İkdâm Gazetesi, Vakit Gazetesi, Yeni Gazete, Sabah Gazetesi, 19 Mayıs 1919.
8 Yapılacak miting için şu davetiye yayımlandı:.
"Kardeşler !
Kalplerimizde pek derin hürmetlerle takdis ettiğimiz camilerimiz, medreselerimiz, bütün mukaddesatımız, sevgili İzmirimiz hepsi, hepsi işte bugün yalancı bir hak ve adâlet nâmına zorla elimizden alınıyor, boğazlanıyoruz. Dinimiz, ırzımız, namusumuz çiğneniyor. Yaşamak hakkımız gasp olunuyor.
Ey Türk!
Yedi yüz senelik saltanatın kalbine indirilmek istenilen paslı hançer; seni tarihî ve millî vazifene davet ediyor. Pekâlâ bilirsin ki İzmir; dedelerinin bir beşiği, bir yatağı ve nihayet bir mezarıdır. Bugün İzmirsiz bir Anadolu ruhsuz bir cesettir. Vatan bugün için senden sükûnet, yarın için hayat, hareket bekliyor.
Kardeşler! bugün düşmanlarının yaygaralarından sakın kederlenme ve belki seni felakete, inkıraza sürükleyecek kadar sakın bedbin olma!....
9 İzmir Fecayi., s. 71-73; ARIBURNU, a.g.e., s. 13-14; ADIVAR, Halide Edip, Türk'ün Ateşle İmtihanı, İstanbul, 1982, s. 28-30. İstiklâl Gazetesi, Sabah Gazetesi, Alemdar Gazetesi, İkdam Gazetesi, İleri Gazetesi, Vakit Gazetesi, Tasvir-i-Efkâr Gazetesi, Memleket Gazetesi, 20 Mayıs 1919. İzmir Fecayi, 73-78. ARIBURNU, a.g.e., s. 15-16; MERAY, Seha, L. Lozan'ın Bir Öncüsü Ahmet Selahattin Bey (1878-1920), Ankara, 1976, s. 66.
10 "Darülfünun Gençleri" imzasıyla yayımladıkları bir davetiye ile halkı mitinge çağırdılar. Bu davetiyede şöyle deniliyordu.
"Memleketimizden her gün bir parça düşman ayakları altında çiğnenirken biz Türk ve Müslümanlar bu aziz topraklarımızı kurtarmak çareleri düşünüyoruz. Bunun için bütün İslâm namını taşıyan kardeşler ve hemşirelerimizin bu gün saat üçte Üsküdar Parkı'na gelmelerini bekleriz".
11 İzmir Fecayi. s. 69-84. ARIBURNU, a.g.e., s. 12-25. İstiklâl Gazetesi, Vakit Gazetesi, Memleket Gazetesi, İleri Gazetesi, İkdâm Gazetesi, 21 Mayıs 1919.
12 İzmir Fecayi. s. 104-111, ARIBURNU, a.g.e., s. 34-37. İstiklâl Gazetesi, İleri Gazetesi, Vakit Gazetesi, Memleket Gazetesi, Sabah Gazetesi, Yeni Gazete, 23 Mayıs 1919.
13 Altı yüz senelik Türk ve Osmanlı saltanatının hakkını tanıttırmak için yüz binlerce Müslümanı Sultanahmet Meydanı'na toplayan mitingin davetiyesinde şöyle deniliyordu:
"Müslüman!
Yedi asırlık bir saltanatın taksim olunduğunu görüyorsun! şu hicranlı günlerimizde birleşmeğe, anlaşmağa her hususta ihtiyacın var.
İşini, gücünü bırak; Cuma namazından sonra Sultanahmet'teki içtimaa koş! Kadın, erkek, çoluk, çocuk orada bulun!" (2).
14 ARIBURNU, a.g.e., s. 19-42. İzmir Fecayi, s. 113-127. Yeni Gazete, İstiklâl Gazetesi,
Alemdâr Gazetesi, İleri Gazetesi, Sabah Gazetesi, Vakit Gazetesi, Memleket Gazetesi, İkdam Gazetesi, 24 Mayıs 1919. ADIVAR, a.g.e., s. 34-35;.
15 Bu mitingin davetiyesinde şöyle deniliyordu:
"Müslüman!
Önümüzdeki cuma günü resmî dua günüdür. Yevmi mezkûrda Fatih Sultanahmet, Beyazıt Camilerinde Cuma namazından sonra Müslüman ve Türk, yurtlarının halâsı için dua edecektir. Vatanını seven her Müslümanın bu içtimalarda bulunması vecibe-i diniyedir.
Camilerde, evlerde tazarru et! Duadan sonra Allah'a yükselen kalbinle Sultanahmet'e bütün Türk ve Müslümanların koşacağı büyük ve umumî içtimaa gel!. Sevgili vatanın parçalanıyor, öldürücü felaketler yağıyor. Camilerini, mukaddesatını çiğneyecekler! Gözlerini aç, dindaşlarını, milletini düşün! İzmir facialarını öğren! Anadolu senin kararını bekliyor. Haksızlıklara karşı feryat et !. Alemin vicdanına hitap eden heyecanlarınla hakkını müdafaaya ve parçalanan vatanının imdadına koş!. Bu mitingde kurtarıcı kararlarını ver ve hâlâsın için çalışmaya yemin et!"
Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi, K. 102/19216; İzmir Fecayi, s. 131-141, ARIBURNU, a.g.e., s. 53-60; İstiklâl Gazetesi, 30 Mayıs 1919; Bu gazetede davetiyelerin "Allah'a yükselen kalbinle Sultanahmet'e bütün Türk." kısmı sansür edilmiş olarak yayınlanmıştır. İstiklâl Gazetesi, Yeni Gazete, Vakit Gazetesi, Tasvir-i Efkâr Gazetesi, Memleket Gazetesi, Alemdar Gazetesi, 31 Mayıs 1919.Bu mitinge iştirâk etmiş olan Enver Behnan Şapolyo Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü arşivine bu mitingde taktıkları "İzmir Türk kalacaktır" rozetinin bir örneğini vermiş olup, arşivde K. 102/28957'de bulunmaktadır. Bu rozet 23 Mayıs'ta yapılan mitingde de kullanılmıştır.
16 ARIBURNU, a.g.e., s. 53-60; İstiklâl Gazetesi, Yeni Gazete, Vakit Gazetesi, Tasvir-i Efkâr Gazetesi, Memleket Gazetesi, Alemdar Gazetesi, 31 Mayıs 1919.
17 Bu telgraflar için bkz. Hadisat Gazetesi, 19 Mayıs 1919. KARABEKİR, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul, 1969, s. 27. TÜRKEŞ, Ünal, Kurtuluş Savaşı'nda Muğla, İstanbul, 1973, s. 252253. TAÇALAN, Nurdoğan, Ege'de Kurtuluş Savaşı Başlarken, Milliyet yayınları, 1971, s. 238.
18 JAESCHKE, Gotthard, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, çev: Cemal Köprülü, Ankara, 1971, s. 81.
19 A.g.e., s. 80.
20 Alemdar Gazetesi, 26 Mayıs 1919.
21 Anadolu'da yapılan mitingler hakkında daha geniş bilgi için bkz. ŞAHİNGÖZ, Mehmet, İzmir, Maraş ve İstanbul'un İşgali Üzerine Yapılan Protesto ve Mitingler, (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara, 1986.
22 Türk İstiklâl Harbi, C. I. Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, Haz. Tevfik Bıyıkoğlu, Ankara, 1962, Ankara, s. 77.
23 ABADİ, Türk Verdünü Gaziantep-Antep'in Dört Muhasarası, Çev. Kur. Yzb. Necmettin, Gaziantep, 1959, s. 17.
24 Türk İstiklâl Harbi, C. IV, Güney Cephesi, Ankara, 1966, s. 51.
25 Osman OLCAY, Sevr Antlaşmasına Doğru-Çeşitli Konferans ve Toplantı Tutanakları ve Bunlara İlişkin Belgeler, Ankara, 1981. s. LXVII.
26 Türk İstiklâl Harbi, C. IV, Güney Cephesi, Ankara, 1966, s. 89.
27 Bu telgrafta şöyle deniliyordu:.
"Maraş'taki kardeşlerimiz üç gündür Fransızların, Ermenilerin top ve mitralyöz ateşleri altında kanlı müsademeler layen-kati devam ediyor. Memleketten eser kalmamaktadır. Ahvalden bahisle protesto edilmesini rica eyleriz". ATASE, KL 24, D. 1336/13-4, F. 3-13.
28 "Heyet-i Temsiliye Namına Mustafa Kemal" imzasıyla gönderilen bu telgrafta şöyle deniliyordu:
"Maraş'ta Fransızlar ve Ermeniler Müslümanları katliam etmektedirler. Her yerde ahalinin derhal mitingler yaparak makam-ı Sadarete ve mümessillere telgrafla protesto etmeleri ve âlem-i insaniyetten bir katliama nihayet verilmesini talep eylemeleri tamim olunur" ATASE, K1. 24, D. 1336/13-4, F. 3-1.
29 ATASE K1. 24, D. 1336/13-4, F. 3-26.
30 ATASE K1. 24, D. 1336/13-4, F. 3-27.
31 ATASE K1. 24, D. 1336/13-4, F. 3-112. ARSAN, a.g.e., s. 174. Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi 10/2711.
32 Maraş'ta meydana gelen olaylar üzerine yapılan mitingler hakkında daha geniş bilgi için bkz. ŞAHİNGÖZ, Mehmet, İzmir, Maraş ve İstanbul'un İşgali Üzerine Yapılan Protesto ve Mitingler, (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara, 1986.
33 ATATÜRK Mustafa Kemal, Nutuk, C. 1, İstanbul, 1970, s. 399.
34 Bu tegrafların tam metni için bkz: ŞAHİNGÖZ. Mehmet, Ali Rıza Paşa Hükümetinin İstifası ve Tepkileri, Ankara, 2001.
35 TANSEL, Selâhattin, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar c. III, Ankara, 1973. s. 19.
36 ATATÜRK, M, Kemal, Nutuk, C. 1. s. 508-509. KANSU, Mazhar Müfit, Erzurum'dan Ölümü'ne Kadar Atatürk'le Beraber. C. II. Ankara, 1968, s. 557.
37 ATATÜRK, a.g.e., 511-513. İrade-yi Milliye Gazetesi, 18 Mart, 1920. Öğüt Gazetesi, 17 Mart 1920. Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı; 13, Belge No: 331. KARABEKİR, Kâzım, İstiklâl Harbimiz, İstanbul, 1969. s. 507-508.
38 ATATÜRK, a.g.e., 510-511.
39 Bu protesto telgraflarıyla ilgili olarak bkz: ŞAHİNGÖZ, Mehmet, İzmir, Maraş ve İstanbul'un İşgali Üzerine Yapılan Protesto ve Mitingler, (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara, 1986.
40 Meselâ 1919 yılının Aralık ayında yani İstanbul hükümeti ve saltanat makamıyla resmî ilişkisinin kesildiği günlere rast gelen Mevlîd günü münasebetiyle, başta padişah ve sadrazam olmak üzere, Hey'et-i Merkeziyeler, valiler, kumandanlar ve müstakil mutasarrıflıklara Sivas'tan gönderdiği 5.12.1335 tarihli telgraflarda şöyle denilmektedir:
"Hey'et-i Merkeziyelere,
Hulüliyle bütün muvahhidînin müşerref ve mübâhî olduğu mevlîd-i nebevî-i hazret-i risâlet-penâhîmizin vatan ve millet hakkında mutmain ve mübârek olmasını tazarru' eyler arz-ı tebrîkât ederiz.
Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukük Cemiyeti Hey'et-i Temsîliyesi Nâmına Mustafa Kemal".
ATASE. K. 29, D. 1336/26, F. 3-1.
''Atabe-i Felek-Mertebe-i Hazreti Tâcidar-ı A'zamîye.
Makam-ı akdes-i hilâfet penâhîlerine cân-ı dîlden merbüt bütün âlem-i İslâmın ve tebaa-i sâdıkları bilumüm muvahhîdînin şeref ve idrâkiyle mes'ud ve mübâhî olduğu mevlîdi nebevî-i hazret-i risâlet-penâhînin başta zât-ı şevket-sümat-hazret-i tâcidârîleri ve hânedân-ı celilüşşânları olduğu hâlde vatan ve millet hakkında mes'ud ve mübârek olmasını Cenâbü'r-Râhmanü'r-Rahîm'den tazarru' eder tebrîkât-ı ubudiyetkârânemizi kemâl-i ta'zîm ve hürmetle sidd-i şubelerine arz eyleriz.
Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukük Cemiyeti Hey'et-i Temsîliyesi Nâmına Mustafa Kemal".
"Sadrazam Devletlü Fahametlü Ali Rıza Paşa Hazretlerine.
Şeref-i idrâkiyle mübâhî olduğumuz mevlîd-i nebevî-i hazret-i risâlet penâhînin vatan ve millet hakkında mutmain ve mübârek olmasını Cenâb-ı Haktan tazarru' eyler Hey'et-i celîleye arz-ı tebrîkât ederiz.
Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukük Cemiyeti Hey'et-i Temsîliyesi Nâmına Mustafa Kemal".
ATASE. K. 29, D. 1336/26, F. 3-3.
"Valilere, Kumandanlara ve Müstakil Mutasarrıflara,
Şeref-i idrâkiyle mes'üd ve mübâhî olduğumuz mevlîd-i nebevî-i hazret-i risâlet-penâhînin vatan ve millet hakkında mutmain ve mübârek olmasını tazarru' eyler arz-ı tebrîkât ederiz.
Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukük Cemiyeti Hey'et-i Temsîliyesi Nâmına Mustafa Kemal".
ATASE. K. 29, D. 1336/26, F. 3-4.
41 ATASE K. 29. D. 1336/26 F. 1.
42 1 Mart 1917 tarihinde kullanılan takvimde yapılan değişiklikten dolayı, bugün 30 Kânün-i evvel gününe tekabül etmiştir.
43 ATASE K. 29. D. 1336/26 F 4-4. İzmir'e Doğru Gazetesi, 3 Kânün-ı sânî, 1336. Kâzım ÖZALP, Millî Mücadele, 1919-1922. C. 1. Ankara, 1988. s. 80.
44 Bu telgraflar için bakınız: ATASE K. 29. D. 1336/26 F 4. Bu dosyada seksen adet belgede çeşitli şehir ve kasabalarda yapılan törenler hakkında bilgiler verilmekte, tören yapılmayan yerlerden ise Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukük Hey'et-i Merkeziyesine kutlama telgrafları gönderilmiştir. Bu telgrafların altında valiler, mutasarrıflar, kumandanlar, belediye reisleri, Müdâfaa-i Hukük Cemiyeti reis ve üyeleri ile eşraftan ve halktan imzalar bulunan bu telgraflarda günün ehemmiyetini ifade eden millî birlik ve beraberlik düşüncelerini ortaya koyan hâlihazırdaki durumu protesto eden ifadeler bulunmaktadır.
45 Bunlardan bir tanesi ATASE K. 29. D. 1336/26 F 4-77. deki belgede Kâzım Karabekir tarafından 6 Kânünusânî 1336 tarihinde Erzurum'dan gönderilen telgraftır. Bu telgrafta şöyle denilmektedir:.
"Ankara'da Hey'et-i Temsîliye Riyâsetine,
Yevm-i istiklâl-i millîmizi mütekâbileten tebrîk eder ve altı asırlık necîp ve pâk hamiyetli bir kan, milletin bugünkü evlâtlarına tamamiyle müntekil olduğundan yine şeref ve sa'âdetli günler idrâk edeceğimiz emsilesini ta'zimâtımızı terdifen arz eyleriz.
15. Kolordu Kumandanı Mirliva Kâzım Karabekir. ".
46 ATASE K. 29. D. 1336/26 F 4-83'teki belgede, Sürmene'den gönderilen telgrafa Mustafa Kemal Paşa. 1. 1336 tarihi ile "Sürmene Kaymakamı Şevket Beyefendiye" gönderdiği cevabî telgrafında şöyle demektedir: "Sürmene ahalî-i muhteremesinin İstiklâl-i Osmâni münasebetiyle icrâ ettikleri tezâhürât-ı vatanperverâneye teşekkür eder, vatanımızın tamâmî-i istihlâsı temennîyatını terdîf eylerim efendim.
Hey'eti Temsîliye Nâmına Mustafa Kemal".
47 Bu merasim ile ilgi haberler "İzmir'e Doğru Gazetesi"nin 1 Kânün-ı sânî 1335 tarihli nüshasında oldukçatafsilâtlı bir biçimde verilmiştir.
48 ATASE, K-29. D. 1336/26. F. 4-2, 3.
49 Yunus Nadi, Anadolu'da Yeni Gün Gazetesi, 31 Aralık 1920. Nurettin GÜLMEZ, Kurtuluş Savaşında Anadolu'da Yeni Gün, Ankara, 1999. S. 263.
50 OKYAR, Fethi; Üç Devirde Bir Adam, İstanbul, 1980, s. 96.
51 YALMAN, Ahmet Emin; Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, 1918-1922, C. 2 İstanbul. 1970, s. 51.
52 GÖZÜBÜYÜK, A. Şeref, KİLİ, Suna; Türk Anayasa Metinleri, 2. Baskı, Ankara, 1982, s. 80.
53 Böyle bir müracaata misal olarak; 16 Mayıs 1919 tarihinde Erzurum vilâyetine yapılan müracaat aynen şöyledir:
Erzurum Vilâyet-i Celilesi Huzur-ı Âlisine,
İzmir ve havalisinin Yunanistan'a ilhakına Düvel-i Mü'telife tarafından karar verildiği ve 14 Mayıs 335 tarihinden itibâren Yunan askeri tarafından işgaline başlandığı ajans tebligatından anlaşıldı. Bu mugayir-i hak ve adl kararın gayr-ı mümkinü' 1-icra bulunduğunu ve bu hususu bütün Türklüğün müttehiden protesto eylediğini Erzurum ve havalisi nâmına Düvel-i Mü'telifenin İstanbul'da ve Erzurum'da bulunan mümessillerine tebliğ için 18 Mayıs 335 tarihinde alaturka saat üçde eski hükümet konağı önündeki meydanlıkta bir miting akd edileceği ve miting heyetinin belediye âzasından Şeyh Eşref Efendi ile Dâvavekili Hüseyin Avni, Albayrak Müdürü Süleyman Necati ve Dursun Beyzâde Cevat Beylerden mürekkep bulunduğunu arz eyleri. z. Ol babda emr ü ferman hazret-i men leh'ül-emrindir. fi. 16 Mayıs 1335.
M. Cevat, Hüseyin Avni, Süleyman Necati.
İşlem: Kaleme: Asayiş ve İnzibat Kema hiye hakkehâ hüsn-i muhafazası esbâbı istikmal olunmak üzere Jandarma. Alay Kumandanlığına, Polis müdiriyetine 16/5/35.
Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi. K. 24/2183. Baykal, a.g.m. s 537.
54 Erzurum Valiliği 16 Mayıs tarihli Miting Heyetince yapılan müracaata şu cevabı verir:
"İzmir ve havalisinin Yunanistan'a ilhakına Düvel-i Mü'telife tarafından karar verildi. ği ve 14 Mayıs 35 tarihinden itibaren Yunan askeri tarafından işgaline başlandığı ajans tebligatından anlaşılmasına mebni mugayir-i adl ve hak ol. an iş bu karara karşı Erzurum ahalisinin protesto eylediklerini Düvel-i Mü'telife mümessillerine tebliğ için 18 Mayıs 35 tarihinde Alaturka saat üçte eski hükümet konağı önündeki meydanlıkta belediye âzasından Şeyh Eşref Efendi ile, Davavekili Hüseyin Avni, Albayrak Müdürü Süleyman Necati ve Dursun Beyzâde Cevat Beylerden mürekkep olarak bir miting akdine mumaileyhimin vâki' olan müracaatları üzerine ruhsat verildiğini mübeyyin işbu ilmühaber makam-ı. vilâyetden tastir ve i'tâ kılındı. 16/Mayıs/335.
55 Alemdar Gazetesi, 25-26 Mayı. s 1919.
56 NADİ, Yunus, Mustafa Kemal Paşa Samsun'da, İstanbul, 1955. s. 22.
57 Basında yayımlanmış bir davetiye örneği: "İzmirimiz için miting.
Yarınki cuma günü namazdan sonra Belediye önünde sevgili İzmirimiz için büyük bir miting yapılacaktır. Her Müslümanın bütün işlerini. terk ederek Belediye önünde toplanması vatanın menfaati namına ehemmiyetle tavsiye olunur."
İzmir'e Doğru Gazetesi, 27 Teşrin-i sâni 1919. No: 4.
58 Matbu olarak basılıp dağıtılan bir davetiye örneği: "Müslüman !
Önümüzdeki cuma günü resmî dua günüdür. Yevm-i mezkurda Fatih, Sultanahmet, Bayazit camilerinde cuma namazından sonra, Müslüman ve Türk yurtlarının halâsı için dua edilecektir. Vatanını seven her Müslümanın bu ictimâlarda bulunması vecibe-i diniyedir. Camilerde, evlerde tazarru et! Duadan sonra Allah'a yükselen kalbinle Sultanahmet'e, bütün Türk ve Müslümanların koşacağı büyük ve umumî ictimaa gel! Sevgili vatanın parçalanıyor. Öldürücü felaketler yağıyor. Camilerini, mukaddesâtını çiğneyecekler! Gözlerini aç, düşmanlarını, milletini düşün! İzmir facialarını öğren! Anadolu senin de kararını bekliyor. Haksızlıklara karşı feryât et! Âlemin vicdanına hitap eden heyecanlarla hakkını müdafaaya ve parçalanan vatanın imdâdına koş! Bu mitingde kurtarıcı kararını ver ve hâlasın için çalışmaya yemin et !"
Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi. K. 102/19216.
59 Öğüd Gazetesi, 22 Mart 1920.
60 Bu program aynen şöyledir:
"Muhterem ahalimizin yarınki miting programını berveçh-i zir derç ediyoruz.
Madde l: Kânun-ı sâninin on ikinci pazartesi günü öğle namazını müteakib saat sekizden on'a kadar memleketin bilümum mekatib-i. resmîye ve gayrî resmîyesi ve bütün dükkanları ve mağazaları kemalen kapanacaktır.
Madde 2: Ulemâ, meşayih, eşraf, ahali, mekatib talebesi. velhasıl bilumum Osmanlılar hep bu vatani büyük mitinge iştirâk edecektir.
Madde 3: Bütün bu zevat ve he'yet öğle namazını müteakib Nasrullah meydanı'nda her hâlde içtimaa edecektir.
Madde 4: Bu esnada bilumum minarelerde Kelimât-ı tevhid tilâvet olunacaktır.
Madde 5: Nasrullah meydanında izhâr edilecek kürsüde Sofizâde Tevfik ve Taşköprülü Müderriszâde Hilmi Efendiler tarafından nutuklar irad edilecek ve miting heyeti. mukarreratı umuma tebliğ edilecektir.
Madde 6: Tebliğden sonra Konyalızâde Hacı Mümin Efendi tarafın dan memleketin selameti ve necatı uğrunda Türkçe bir dua irad edilecektir.
Madde 7: Bundan sonra en önde mekatib talebesi ellerinde bayraklar olduğu halde bütün heyet Hükümet Konağına gelecektir. Miting metalibatının kabineye arzına dair daire-i hükümet pişgâhında Tahsin Bey tarafından bir nutuk irad edilecek ve miting mukarreratı makam-ı vilâyete arz edilecektir.
Madde 8: Makam-ı Vilâyetin bu babda vaki olacak beyânâtlarından sonra miting heyeti dağılacaktır.
Miting Heyeti
Açıksöz Gazetesi, Kânun-ı sâni 1336.
61 Belgelerle Türk Tarihi Dergisi. Sayı: l2, s. l4-l5, Belge No: II.
62 Belgelerle Türk Tarihi Dergisi. Sayı: 7, s. 22, Belge No: IX.
63 İzmir Fecayi. S. 156, İstiklâl Gazetesi, l9 Mayıs 1919.
64 Kara Amid, Yıl: II-III, Sayı: 2-4, Diyarbakır İl Yıllığı, l967, s. 208-209.
65 Wilson'un 14 maddelik prensiplerinin, Türkiye ile alâkalı olan 12. maddesi aynen şöyledir:
"Hâlihazırdaki Osmanlı İmparatorluğu'nun Türk olan aksamına bilâ itiraz bir hakimiyet temini fakat elyevm Türk boyunduruğuna tâbi bulunan diğer millîyetlere emniyet-i mutlaka içinde mevcudiyetleri ve müzahimsiz olarak tamami-i inkişâfları imkânından taht-ı tekeffüle alınması., Çanakkale Boğazı'nın beynelmilel teminat altında bütün milletlerin sefain-i ticariyesinin serbestçe müruru için açık kalması".
TÜRKGELDİ, Ali, Mondros ve Mudanya Mütarekeleri Tarihi. Ankara, 1948. s. 14.
67 Atatürk, Nutuk, C. 1. s. 4.
68 Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi; K. 108/19020.