Kendini doğrulayan kehanet Kendini Doğrulayan Kehanet
Rosenthall ve Jacobson fikrinin gelişimine birçok yazar katkıda bulunmuştur, fakat Profesör J.W.B. Douglas’ın eğitimde başarı konusundaki klâsik çalışması Ev ve Okul (1964) kadar değil. Ancak genellikle, bu tezle ilgili ilk ayrıntılı çalışmanın Kaliforniya, Oak School’da Robert Rosenthal ve Leone Jacobson tarafından yapılan bir deney olduğu düşünülür ve bu deneyin bulguları onların kitapları Sınıftaki Pygmalion’un ana taslağını oluşturur. İki yazar da eğitim psikologudur ve Rosenthal ‘deneyci etkileri’ çalışmasıyla, özellikle Davranışsal Araştırmalarda Deneyci Etkileri kitabıyla tanınmıştır.
FİKİR
Rosenthal ve Jacobson tezlerini yaygın bir gözlemden, ‘insanlar daha ziyade kendilerinden beklenenleri yaparlar” düşüncesinden hareketle geliştirmişlerdir. İnsanlar arasında bu eğilim o kadar güçlüdür ki, bir insanla daha önce hiç karşılaşmasanız bile, onun belirli bir durumda nasıl davranacağını tahmin etmeniz mümkündür. Ancak bu tahminin doğru çıkma ihtimali onunla daha önceden karşılaşmışsanız artar; sadece onun hakkında daha çok şey bildiğiniz için değil, aynı zamanda bu tür bilgi ona karşı davranış biçiminizi etkilediği için ve tam beklediğiniz davranışı yaratmanız anlamında. Başka deyişle, insanlara davranış biçiminizin sadece kendini doğrulama etkisi yoktur, bizzat kendini doğrulayan bir kehanet de yaratabilir -George Bernard Shavv’ın Pygmalion adlı oyunda geliştirdiği bir fikir:
Gerçekte ve haklı olarak, bir kişinin kendinde toplayabileceği özellikler (giyinme ve uygun konuşma şekli vb.) bir yana, bir hanımefendiyle bir çiçek kız arasındaki fark onların nasıl davrandk- ları değil onlara nasıl davranıldığıdır. Ben Profesör Higgins için her zaman bir çiçek kızım, çünkü o bana her zaman bir çiçek kızmışım gibi davranır ve daima öyle davranacaktır; fakat sizin için hanımefendi olabileceğimi biliyorum, çünkü siz her zaman bana bir hanımefendi gibi davranıyorsunuz ve daima öyle davranacaksınız.
Rosenthal ve Jacobson sosyolog Robert Merton ve Gordon All- port’un bu konudaki görüşlerinden, ünlü Havvthorne araştırmalarından, hayvanlar ve hayvan eğitimcileri üzerindeki farklı deneylerden yararlanarak, bu tezi eğitime uygulamaya, öğretmenlerin beklentilerinin sadece öğrencilerin başarılarını etkilemekle kalmayıp, gerçekte Sınıfta Pygmalion yarattığı hipotezini sınamaya çalışmışlardır.
Oak School Kaliforniya’daki bir kentin yoksul bir bölgesinde, ortalamanın altında başarı düzeyine sahip bir okuldur. Buradaki öğrenciler akademik yeteneklerine göre üç kategoriye ayrılmıştır, ancak MeksikalI çocuklar okulda azınlıkta olmalarına rağmen, en alt kategorideki öğrencilerin çoğu onlardan oluşmaktadır. 1964 baharında Rosenthal ve Jacobson okuldaki bütün öğrencilere Harvard Değiştirilmiş Edinim Testi (Harvard Test of Inflected Acquisition) isimli sözel olmayan bir zekâ testi uygulamışlardır. Öğretmenlere bu özel testin entelektüel/zihinsel ‘gelişme’ veya hızlı ilerleme potansiyeli olan öğrencileri seçme kapasitesine sahip olduğu söylenmiştir. İzleyen eğitim yılında, araştırmacılar öğretmenlere ilgili üç kategoriden bu potansiyele sahip öğrencilerin % 20’sinin isimlerini vermişlerdir. Gerçekte IQ testi sadece standart bir testtir ve bu ‘hızlı ilerlemeleri ayırt etmekten uzaktır, araştırmacılar bu öğrenci seçimini -kate- gorilendirme işlemini- tesadüfi sayılar tablosu kullanarak yapmışlardır. Dolayısıyla özel çocuklar ve sıradan çocuklar arasında aslında hiçbir gerçek farklılık yoktur. Bu fark sadece ‘öğretmenin zihninde’dir.
Ancak, sonraki testlerde bu özel çocukların IQ puanlarında kontrol grubundaki öğrencilere göre gözle görülür bir artış gözlenmiştir. Deney grubunun yaklaşık yarısının IQ puanı kontrol grubunun % 20’sine kıyasla 20 puan artmıştır. En çarpıcı artışlar, sonradan azalsa da, öncelikle daha küçük öğrenciler arasında gözlenmiştir. Daha büyük öğrenciler artan öğretmen beklentisinden önceleri pek fazla etkilenmemiş, ancak zamanla ilerleme kaydetmişlerdir. Hatta bu tür ilerlemeler, onların özel çocuklar oldukları söylenmeyen öğretmenler tarafından okutulmaları durumunda bile, sonradan korunma eğilimindedir. Sözel IQ’da kızlar, akıl yürütmede erkekler gelişme sergilemekle beraber, cinsiyetler arasında çok az fark vardır. En önemlisi, en fazla gelişme gösterenlerin, öğretmenlerin (benzer şekilde araştırmacıların) daha fazla gelişme beklentisi içinde oldukları en alt kategorideki öğrenciler değil, orta kategorideki öğrenciler olmasıdır ve bu ilerleme testlerin uygulanmasını izleyen iki yıl boyunca devam etmiştir. Ancak, MeksikalI çocukların kazanımları anlamlıdır. Sadece MeksikalIlara benzeyenler bile öğretmenlerinin beklediklerinden daha fazla gelişme sağlamışlardır: bir tür ters ‘ayla/hâle etkisi’. Çünkü öğretmenler MeksikalI öğrencilerin ilk uygulanan testten iyi puan almasına çok şaşırmışlardır.
Dolayısıyla, Oak School Deneyi öğretmen beklentisinin öğrenci başarısı üzerinde ne kadar güçlü bir etkiye sahip olduğunu ve kendi- ni-sürdüren bir ilerleme döngüsünün, bir kez harekete geçirildiğinde, nasıl kendi kendini besleyebildiğini göstermiştir:
Öğretmenler daha fazlasını beklediklerinde sadece daha fazlasını elde etmekle kalmamakta, aynı zamanda daha fazlasını aldıklarında da daha fazlasını beklemeye başlamaktadırlar (Rosenthal ve Jacobson, 1968).
Araştırmacılar, uydurma testleriyle, belirli öğrencilerin bilinmeyen yetenekleri olduğuna inandırarak öğretmenleri aldatmışlardır. Öğretmenlerin bu tür öğrencilere karşı tutumları ve beklentileri kökten değişmiş ve söz konusu öğrenciler, daha olumlu öğretim koşulları ve daha yüksek standartlarla karşılaştıklarında daha iyisini yaparak, böylece kendini doğrulayan bir kehanet yaratarak karşılık vermişlerdir. Bu tür öğrenci-öğretmen etkileşiminin gerçekten nasıl işlediği bu deneyde açık değildir. Makul öğretmenler bu özel öğrencileri daha fazla teşvik etmişler, onlara ve çalışmalarına daha fazla dikkat göstermişler veya basitçe yüz ifadeleri, vücut hareketleriyle ve hatta dokunma yoluyla onlara yüksek beklentilerini iletmişlerdir. Öğrencileri motive etmek için hangi ‘dil’ kullanılırsa kullanılsın, hepsinde standartlar ve benlik algısı anlamlı bir şekilde yükselmiştir. Rosenthal ve Jacobson’a göre, sonraki araştırmanın hedefi, öğretmen beklentilerinin nasıl iletildiğini bulmak ve/veya öğrencileri olumlu bir şekilde motive edebilecek özel güçlere sahip öğretmenleri yetiştirecek programlar tasarlamak olmalıdır. Bu tür özel öğretmenler dezavantajlı çocuklarla çalışacak biçimde seçilmelidir, çünkü bu deney ayrıca, önceki sonuçların aksine, (doğrudan sınanmamış bile olsa) düşük öğretmen beklentilerinin de aynı şekilde kendini-doğrulayan bir başarısızlık kehanetine yol açabileceğini, yani öğrencilerin kılmayacakları, aşağıya doğru ve kendi kendini besleyen bir döngü yaratabileceğini göstermektedir.
KAVRAMSAL GELİŞİM
Açıkçası, öğretmen tutumları ve öğrenci başarısı arasındaki ilişki konusundaki bu çarpıcı bulgu eğitim araştırmaları üzerinde büyük bir etki yaratmıştır. Bu bulgu birçok tekrar çalışmasına ilham kaynağı olmuştur ve Rosenthal bu çalışmaların çoğunun bulgularını desteklediğini iddia etse de, başka araştırmacılar onun tezlerine ve kullandığı yönteme daha kuşkuyla bakmışlardır:
- Örneğin VVilliam L. Claiborn (1969) Rosenthal ve Jacobson’un deneyini mümkün olduğu kadar benzer biçimde tekrarlamış, fakat özel çocuklarda hiçbir ilerlemeye rastlamamış ve öğretmenlerde beklenti ifadelerine karşı bir direnç gözlemiştir. Mar- ten Shipman’ın (1972) öne sürdüğü gibi, büyük olasılıkla “deneyci etkisini bulma ustası Rosenthal burada bir ölçüde kendini sunmuştur”.
- Diğerleri, Rosenthal ve Jacobson’u etik açıdan, söz konusu öğretmenleri kasıtlı olarak yanlış yönlendirdikleri -ve böylece özel olmayan öğrencilerin % 80’ini öğretmenin ilgisi bakımından avantajsız konuma getirdikleri- için eleştirmişlerdir. Araştırmacılar bu problemin varlığını bazı noktalarda kabul etmişler, fakat hem olumlu hem de olumsuz öğretmen beklentilerinin etkilerini sınamak yerine, sadece olumlu beklentilerin etkilerini sınamışlardır.
Ancak bu teknik ve meslekî eleştiriler daha çok eğitim psikologlarının dünyasıyla sınırlıdır. Bu özel deneyi farklı kılan, onun tüm eğitim alanındaki benzer fikirleri pekiştiren veya yeni düşüncelere esin kaynağı oluşturan geniş çaplı etkisidir.
J.W.B. Douglas’ın ev ve okulun eğitim.başarısı üzerindeki karşılıklı etkileri konusundaki temel boylamsal çalışmasında (1964), benzer şekilde kendini-doğrulayan kehanetin gücü belirlenmiştir, ancak bu kez kurumsallaşmış öğretmen beklentileri -yani, kategorileştirme- şeklinde. Onun çalışması daha alt kategorilere yerleştirilen öğrencilerin gerilerken, daha üst kategoridekilerin test puanları açısından ilerleme kaydettiklerini göstermiştir. Douglas, daha alt kategoriye yerleştirilen öğrencilerin bunu bir başarısızlık göstergesi olarak düşünme eğiliminde olduklarını öne sürer. Bu reddedilmiştik ve yetersizlik duygusu, sadece düşük yetenekli olarak etiketlenen bir sınıfta bulunmayla değil, öğretmenlerinin tutumlarıyla da pekiştirilir. Öğretmenler alt kategorideki öğrencilerin ‘kalın kafalı’ olduklarını varsayma eğilimindedirler ve bu yüzden onlardan daha az bilgi ve beceri gerektiren işler ister ve düşük sonuçlar beklerler. Buna karşılık, üst kategorideki öğrenciler, parlak oldukları varsayımıyla, daha fazla dikkat ve kaynak gerektiren daha zor işlere koşulurlar. Bununla beraber, çoğunlukla öğrencileri kategorilere yerleştirmek için kullanılan testler ya da kanıtlar zayıf veya yetersizdir, ancak çocuklar, bir kez kategorilere yerleştirildiklerinde kendilerinden beklenen özellikleri kazanmaya yönelirler ve kategoriler temelinde yapılan yetenek tahminleri bu ölçüde kendini-doğrular (Douglas, 1964). Bundan başka, Douglas’ın çalışmasında, yeteneğe göre kategorilere ayırmanın çoğunlukla toplumsal ayıklanmayı pekiştirdiği bulunmuştur, çünkü daha orta sınıf evlerden çocuklar, “ölçülen yeteneklerinin haklı çıkarır göründüğünden daha üst kategorilere ulaşma şansına daha fazla sahip olmuşlardır.” Ancak, onların ilk seçimleri görünürde doğrulayacak biçimde orada kalmaları ve bu yönde bir performans sergilemeleri muhtemeldir.
Başka eğitimciler ve sosyologlar -örneğin, Hargraves (etiketleme, 1975), Keddie (ideal öğrenci, 1973), Nash (ayla/hâle etkisi, 1973), Sharp ve Green (stereotipleme)- tarafından yapılan farklı çalışmaların hepsi, benzer şekilde, öğretmenlerin tutumlarının öğrenci performansı ve benlik-imgesi üzerindeki kendini-doğrulayıcı etkisine ışık tutmuştur.
Dolayısıyla, kendini doğrulayan kehanet kavramı eğitsel düşünce ve hatta uygulama üzerinde hatırı sayılır bir etki yaratmıştır. İngiliz okullarının katı gruplandırmalardan uzaklaşmalarına ve öğretmenlerin stereotipleme ve etiketlemenin etkisinin daha fazla farkına varmalarına yardımcı olmuştur. Bu kavram başka çalışma alanlarını, özellikle sapma ve suç araştırmalarını etkilemiştir.