Bu yazı Bilim ve Gelecek Dergisi web sitesinden alınmıştır.Arşimet'in bilim tarihine mirası
Yazının tam adresi http://www.bilimvegelecek.com.tr/?goster=86
Yazının tam adresi http://www.bilimvegelecek.com.tr/?goster=86
Bugünkü anlamda bilimin ortaya çıkması için, gözlemle mantıksal çıkarımın birleşmesi gerekiyordu. Bunu ilk gerçekleştiren Arşimet olmuştur. İlk kez o, deney ve gözlem yoluyla oluşturulan teoremlerin, matematiksel olarak da ispatlanmasının gerektiğini vurgulamıştır. Onun yöntemi, doğayı ve evreni matematikselleştirerek modern fiziği kuracak Galilei'ye esin olmuştur. Böylelikle Arşimet'in çalışmaları, kendisinden yaklaşık 2 binyıl sonra gerçekleşecek Bilimsel Devrim'in kaynakları arasına girecektir.
Nalân Mahsereci
[Tüm yazıları]
Arşimet'e dek kutsanan bilgi, mantıksal çıkarımla, tasarımla ortaya konandı. Her ne kadar bazı çalışmalarında gözleme dayansa da, insanlığın düşüncesini 2 binyıl boyunca belirleyecek olan Aristoteles de tümdengelimcidir. Klasik Çağ'ın düşünce dünyasında, en yüce ürün kabul edilen geometriye, mantıksal doğruluk ve mantıksal ispattan doğan gerçek kusursuzluk olarak bakılmaktadır.
Bugünkü anlamda bilimin ortaya çıkması için, gözlemle mantıksal çıkarımın, tümevarımla tümdengelimin birleşmesi gerekiyordu. Bu birleşimi ilk gerçekleştiren Arşimet olmuştur. İlk kez, onun çalışmalarında matematik, deneysel verilere uygulanmıştır. Çözümünü aradığı problemi iyi sınırlar, gerekli ilk incelemelerden sonra matematiksel çözümlemeye elverişli bir hipotez (gözleme dayanan düşünce) ortaya sürer, sonra hipotezlerini yeni gözlem ve deneylere giderek test eder. Mekanik Teoremlere İlişkin Yöntem'de Arşimet, çalışma dünyasının kapısını aralar; ispat yöntemini basamak basamak anlatır. Pratikten (mekanikten) çıkarılan teoremlerin, matematiksel olarak da ispatının gerekliliğini vurgular. Fiziksel nesnelerin geometrik terimlerle betimlenebileceğini gösterir.
Onun yönteminin uygulaması, doğayı ve evreni matematikselleştirerek modern bilimi kuracak olan Galilei'de doruk noktasına ulaşacaktır. Böylelikle Arşimet'in çalışmaları, 2 binyıl sonra gerçekleşecek, insan düşüncesinin en büyük devrimlerinden Bilimsel Devrim'in kaynakları arasına girecektir.
Arşimet'in bilimi, geometrik model üzerine kurma eğiliminin açık örneklerini Yüzen Cisimler Üzerine adlı yapıtında da buluruz. Onun düşünce süreci ne salt a priori (deneye dayanmayan, önsel bilgi), ne de basit empirik (deneye dayalı bilgi) düzeydedir. Her ne kadar deneye dayanmayan, kanıtlanması gerekmeyen kabullerden hareket ediyor görünse de, aslında bu kabullere de deney yolundan ulaştığı söylenebilir. Arşimet yapıtında bize, ilkelerini nasıl bulduğunu değil, bu ilkelerden doğruluğu olgusal yollardan sınanabilir önermelere nasıl gittiğini gösterir. Nitekim kitabında, gözlem ve deneyle doğruluğunu saptadığı birtakım önermeleri, doğruluğu apaçık ve zorunlu görünen birkaç temel ilkeden çıkarma girişimi, çalışmasının ikinci aşamasıyla, yani doğrulama süreciyle ilgilidir.
Arşimet'in İlkçağ'da matematiğin gelişmesi üzerindeki etkisi, çalışmalarının çapı ve özgünlüğüyle eşdeğerde bir boyuta ulaşamamıştır. Kürenin yüzey alanı ve hacminin hesaplanması için geliştirdiği formüller gibi basitçe ifade edilebilen kuramsal katkıları gündelik matematiğe girmiş, pi sayısı için bulduğu sınır değerlerden biri olan 22/7 İlkçağ ve Ortaçağ boyunca bu sayının yaklaşık değeri olarak kullanılmıştır. Ancak Arşimet'in Mekanik Teoremler Üzerine Yöntem'de belirttiği, çalışmasının başka matematikçilerin yeni katkılar yapmasına yol açacağı yönündeki umudunun gerçekleşmesi için, uzun süre beklenmesi gerekecektir.
Arşimet'in yapıtları Ortaçağ'da İslam bilginlerine kaynak olur
Arşimet matematiğinin, MS 6. yüzyılla 10. yüzyıl arasında Bizans'daki âlimler için yaygın olmasa da özel bir çalışma alanı olduğunu kimi kaynaklardan biliyoruz. Arşimet'in elyazmaları, 8.- 9. yüzyılda Bizans üzerinden İslam coğrafyalarına ulaşacak, Arapça'ya çevrilecek, Ortaçağ'da bilimin öncülüğünü üstlenen İslam bilginlerinin kaynaklarından olacaktır.
İslam Uygarlığı, özellikle dinamizmini koruduğu yayılma döneminde, Çin, Hint ve İran Uygarlıkları'ndan dem almış; Mısır ve Suriye'nin fethinden sonra, kendisini Eski Ege Uygarlığı'nın da mirasçısı olarak görmeye başlamıştır. Öyle ki, Abbasiler Dönemi'nde Bağdat, çok önemli bir bilim, düşün ve sanat merkezi konumundadır. Halife Harun Reşid (786-809) özellikle Bizans kaynaklarından beslenen Hizanetü'l-hikme adlı bir kütüphane, oğlu Me'mun (813-833) ise Beytü'l-Hikme adında bir kültür ve araştırma merkezi kurarlar. Her iki halife de, İslam öncesi kaynakların, Yunanca ve diğer dillerden elyazması eserlerin çevrilmesini, sistemli bir biçimde desteklemiştir.
İslam bilim çevrelerince, matematik ve fizik, özellikle de mekanik hakkında çalışmalar yapmış Eski Ege bilginleri iyi bilinir. Arşimet'in statik ve hidrostatik konusundaki çalışmaları, İslam bilim çevrelerinde çok önemli kabul edilir. Küre ve Silindir Üzerine, Çemberin Ölçümü, Düzlemlerin (...)
Yazının tamamını okumak için oturum açmanız gerekmektedir...
E-abone olarak Bilim ve Gelecek'in tamamına online erişmek için lütfen tıklayınız