Ters psikoloji, insanları tam tersini yapmaya teşvik ederek bir şeyleri yapmalarını sağlamayı içeren bir manipülasyon tekniğidir. Ters psikoloji, hedef davranışı yasaklamak, kişinin hedef davranışı gerçekleştirme yeteneğini sorgulamak ve hedef davranışın tersini teşvik etmek gibi çeşitli formlara sahiptir.
Örneğin bir ebeveyn, çocuğuna brokolinin tamamını yedirmek için “muhtemelen hepsini yiyemeyeceksin” diyerek çocuğuna ters psikoloji uygulayabilir.
İnsanlar çeşitli durumlarda ters psikolojiyi kullanırlar bu yüzden bu kavramı anlamak önemlidir. Durum böyle olunca aşağıdaki makalede ters psikoloji hakkında daha fazla bilgiye sahip olacak, onu kendi başınıza nasıl kullanabileceğinizi görecek ve insanlar üzerinizde kullanmaya çalıştığında neler yapabileceğinizi anlayacaksınız.
Ters Psikoloji Örnekleri
Ters psikolojinin basit bir örneği, birisine belirli bir atletizm programına girmenin zor olduğunu bu nedenle başvuru yapmaktan rahatsız olmaması gerektiğini söylemektir.
Bu ve benzeri ters psikoloji biçimleri, özellikle asi bir çocuk varsa ve ebeveynlerinin yapmasını söylediklerinin tersini yapıyorsa, ebeveynler tarafından çocuklarına sıklıkla uygulanır. Bir makalede ebeveynlikte ters psikolojiyle ilgili şöyle bir örnek vardır:
“Brown’ın oğlu, özellikle rahatsız edici bir melodiye karşı bir hayranlık geliştirdi. Brown söz konusu olduğunda, özellikle işbirlikçi ortamlarda son derece aykırıdır. Mümkün olan her yerde Brown’ın yapmasını istediğinin tersini yapmaya çalışır ve Brown ile herhangi bir ortak girişime katılmayı sabote eder veya reddeder. Bunu bilen Brown, oğlunun mırıldanmayı bırakması umuduyla can sıkıcı uğultusuna neşeyle katılarak karşılık verir.”
Bu durumda, ters psikoloji, hedef kişinin onunla ilgilenmeyi bırakmasını sağlayacağı umuduyla, belirli bir olumsuz davranışı teşvik etmeyi içerir.
Bu durumda ters psikoloji, belirli bir negatif davranışı destekleyerek hedef kişinin bunu yapmayı bırakacağını ümit etmesini kapsayabilir.
Ters psikolojinin başka bir örneği, insanların önemsedikleri şeyler hakkında karşı tarafın olumlu şeyler söylemesini sağlamak için bilerek olumsuz şeyler söylemesidir. Özellikle, insanlar genellikle başkalarını kendilerini savunmaya ve onlara iltifat ve güvence vermeye teşvik etmek amacıyla kendileri hakkında kötü şeyler söyleyerek bahsedilen ters psikoloji şeklini kullanırlar. Örneğin, bir başkasının bunun doğru olmadığını söylemesini sağlamak için birinin “Bugün kötü görünüyorum” demesini kapsayabilir.
Ayrıca ters psikolojide de pazarlama ve satış taktiği olarak işletmelerde sıklıkla kullanılmaktadır. Örneğin, konuyla ilgili bir çalışma, geçmiş kampanyalardan ilgili örneklerle birlikte şirketlerin pazarlamada ters psikolojiyi kullanmanın birkaç yolunu açıklar:
“…pazarlamacılar ters psikolojiyi şu amaçlarla kullandılar:
- Belirli bir pazar kesimini kasıtlı olarak dışlamadan bir ürünü tüm pazara tanıtmak (Littel Caesar’ın “bu numarayı aramayın”, “web sitemizi ziyaret etmeyin” kampanyası)
- Bir ürünü belirli hedef olan pazarda tanıtırken diğer bir ürünü kasıtlı olarak hariç tutmak (Dr. Pepper’ın “kadınlara yönelik değil” kampanyası)
- Belirli bir şirket veya marka imajını tanıtın (Patagonya sürdürülebilirlik girişimi “Bu ceketi satın almayın”)’’
Ek olarak, bir tıp dergisinde yayınlanan “Ters Psikoloji Sertifikası muhtemelen buna değmez” başlıklı bir kısa makalede ters psikolojinin mizahi bir örneği yer almaktadır:
“Büyük miktarda veriyi inceledikten sonra ücret inanamayacağınız kadar makul olsa bile Tersine Psikoloji resmi sertifikasına başvurmak istemeyeceğiniz sonucuna vardık…
Ne yaparsanız yapın bugün bu özel fırsata nasıl başvuracağınızı öğrenmek için ilgili yazara para göndermeyin. Hastalarınız bu basit sırrı öğrenmenizi istemiyor ve muhtemelen buna değmez”
Bu örnek mizahi olsa bile çeşitli alanlarda ters psikolojinin gerçek ve ciddi kullanımını yansıtıyor.
Ters psikoloji nasıl çalışır?
Ters psikolojinin işe yaramasının ana sebebi insanların belirli bir şekilde davranmak için baskı hissettiklerinde özerkliklerini savunmak için genellikle tam tersini yapmayı tercih etmeleridir. Bu anlayış, Brehm’in tepkisellik teorisine dayanır:
“…özgürlük duygusuna karşı bir tehdit hisseden bir birey, bu özgürlüğün yeniden oluşturulmasını harekete geçiren bir huzursuzluk yaşayacaktır. Böylesi bir tepkisellik motivasyonu, girişimleri etkilemek için uyumsuzluk olasılığını arttırmalıdır. Bu durumlarda bir etki kaynağı; hedefin anlaşılmazlık eğiliminin, hedefin, kaynağın gizlice istediği pozisyonu benimsemesine neden olacağını varsayıp gerçek arzularını yanlış tanıtarak başarıya ulaşabilir.”
Buna göre ters psikoloji özellikle kendilerine söylenenlere veya kendilerine verilen emirlere katılmama eğiliminde olan kişilerde işe yarar (bu tür kişiler bazen bu bağlamda aykırı (nonconformist), antikonformist ya da muhalif olarak anılır). Bazı insanlar genelde diğerleriyle aynı fikirde olmama eğilimindeyken, diğerlerinde yapma eğilimi, yalnızca belirli bağlamlarda veya otorite figürleri gibi belirli kişilerde söz konusudur.
Ek olarak, belirli durumlarda ters psikoloji tekniklerinin çalışmasına neden olabilecek sebepler de vardır. Örneğin herhangi birine sinir bozucu meslektaşı tarafından bir şeyi yapmasının imkansız olduğu söylenirse o kişi sinir olduğu meslektaşına inat o şeyi yapmaya yönlendirilebilir.
Ters psikoloji genelde işe yarar çünkü insanlar belirli bir şekilde davranmak için baskı hissettiklerinde, özerkliklerini ortaya koymak ve kontrol duygusunu arttırmak için tam tersini yapmaya çalışır. Ayrıca belirli durumlarda ters psikoloji başkalarında kin gibi ek duygularda ortaya çıkabilir.
Not: Ters psikoloji tekniklerine bazen “paradoksal” denir. Bunun sebebi ise insanları bir şey yapmaya teşvik ederken tersini yapmalarının umulmasıdır.
Ters Ters Psikoloji
Ters ters psikoloji (reverse reverse psychology), insanları tam olarak yapmaları istenen şeye teşvik etmek ve aynı zamanda onların üzerinde ters psikoloji uygulandığını düşünmelerini sağlamak ve tam tersini yapmayı istemelerini sağlayan bir manipülasyon tekniğidir. Esasen ters ters psikoloji, hedef kişinin, girişimlerinize karşı çıkmasını ve başlangıçta ondan istediğiniz şeyi yapmasını sağlamak için onun üzerinde ters psikoloji kullandığınızı düşündürtmeye dayanır.
Örneğin, ters ters psikoloji, asi birine ters psikoloji yoluyla istediğinizi yaptırmaya çalışmak gibi görünen bir şeyi yapmamasını söylemeyi içerebilir fakat aslında onu o şeyi yapmamaya zorluyorsunuzdur.
Bu nedenle ters ters psikoloji, ters psikolojinin özel bir biçimidir. Ek olarak ters ters psikoloji kullanarak manipülasyon seviyeleri açısından “daha derine” inmek mümkündür. Ancak belli bir noktadan sonra bunu yapmak pratikte temel ters psikoloji ve ters ters psikoloji kullanmaktan farklı olmaz.
Ters Psikoloji Nasıl Kullanılır
Ters psikolojiyi pratikte kullanabileceğiniz başlıca yolların listesi şunlardır:
- Hedef davranışı yasaklayın (x’i yapma)
- Hedef davranıştan caydırın (x’i yapmamalısın)
- Hedef davranış hakkında olumsuz şeyler söyleyin (x çok kötü, onu kim ister ki)
- Hedef kişinin istenilen davranışta bulunamayacağını tahmin edin (muhtemelen x’i yapamayacaksın)
- Hedef davranışın tersini teşvik edin (x’ten çok daha iyi olduğu için y’yi yapmalısın)
Ters psikolojiyi kullanabileceğiniz birçok durum vardır ve buna farklı yaklaşımlar farklı durumlarda daha iyi sonuç verecektir. Örneğin, asi bir kişiye bir şey yaptırmaya çalışıyorsanız ve prensip olarak otorite figürlerine karşı geldiklerini biliyorsanız, tercih ettiğiniz hareket tarzı, muhtemelen onların yapmasını istediğiniz hedef davranışı yasaklamak olacaktır. Diğer yandan birinin sizin duruşunuzla aynı fikirde olmasını istiyorsanız gerçekten desteklediğinizin tam tersi olan duruşu desteklediğinizi gösterebilirsiniz. Bu sayede hedefinizin orijinal duruşu lehinde tartışmasına neden olacaktır.
Ayrıca ters tepebilecek ve hedef kişinin doğrudan önerdiğiniz şeyi yapmasına neden olacak şekilde hareket etmediğinizden de emin olmanız gerekir çünkü bu yapmasını istediğiniz asıl şeyin tam tersidir. Örneğin, tercih ettiğiniz seçeneği olumsuz bir şekilde sunarak ve onu seçmesine neden olacağını umarak, ters psikoloji yoluyla birinin iki seçenekten birini seçmesini sağlamaya çalıştığınız bir durumu düşünün. Burada, sunumunuzu sunmak arasında genellikle bir denge kurmanız gerekecektir.
Genel olarak, ters psikolojiyi hedef davranışı yasaklamak, bir kişinin hedef davranışı gerçekleştirme yeteneğini sorgulamak ve hedef davranışın tersini teşvik etmek gibi çeşitli şekillerde kullanabilirsiniz. Farklı yaklaşımlar, farklı senaryolarda daha iyi sonuç verir ve ters psikolojiyi kullanırken, bu konuda incelikli olmak önemlidir.
Yazar: Itımar Shatz
Yazan/derleyen: Zeynep Epdenli