Savaş Gemisi Diplomasisi (gambot), batılı bir terimdir. Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından yaygın olarak kullanılmaktadır. Savaş gemileri diplomasisi, denizde güçlü devletlerin, savaş gemileri ile yaptıkları baskılar sonucunda zayıf devletleri taviz vermeye zorladıkları bir diplomasi türüdür. 19. yüzyılda, devletler batılı bir güçle mücadele ediyorlarsa kıyılarında batılı savaş filolarını görebilirlerdi. Ülkeleri korkutmak ve bastırmak için böyle bir gücü kullanmak bazen yeterlidir.
Gambot Diplomasisinin Tarihçesi
19. Yüzyılda güçlü olan batılı devletler deniz gücünün önemini anladılar. Avrupa ülkeleri, diğer ülkelerle müzakereler sırasında deniz filoları ile baskı yapmaya başladı. Donanma düşünürü James Cable, savaş gemisi diplomasisinin doğasını anlattı. Çalışmalarında ise bu kavramı dörde ayırdı.
Kesin Güç: bir olayı hızla çözmek veya kaldırmak için savaş gemisi diplomasisinin kullanılması.
Dışavurumcu Kuvvet: siyasi bir mesaj göndermek için deniz filolarını kullanmak, ancak diplomasinin bu yönü hafife alınmış ve neredeyse reddedilmiştir.
Amaçlı Kuvvet: Deniz kuvvetlerinin gücünü, hedef alınan hükümetin veya grubun politikasını veya tutumunu değiştirmek için uygulanması.
Katalitik Kuvvet: politika yapıcılara daha fazla seçeneği düşünmeleri için bir alan açmak üzere tasarlanmış bir mekanizma.
Don Pacifico Olayı
Bu olayı kısaca sizlere özetlemek istiyorum. David Pacifico, Büyük Britanya vatandaşı ve Atina Başkonsolosuydu. 1847’de Atina’da yaşayan Rum Ortodokslar, her yıl olduğu gibi sokaklarda Hz. İsa’ya ihanet eden Yahuda İskariyot figürünü yakarak Paskalya’yı kutlamaya hazırlanıyorlardı. Fakat Hükümet gösteriyi engelledi. Buna öfkelenen halk, Pacifico’nun malikanesine, çocuklarına ve karısına saldırdı. Sebepleri, Pacifico’nun Yahudi olmasıydı. Pacifico 26.000 sterlin tazminat istedi. Yunan Hükümetinin bunu ödeyecek durumu olmadığı için tazminatı ödeyemedi. İngiliz Kraliyet Donanması “barışçıl” bir abluka başlattı. İngilizlerin amacı, Pacifico olayını Yunan Hükümetine baskı yaparak telafi etmekti. İngiltere, çözüm olarak Yunan gemilerini ele geçirmek istedi, ancak birkaç savaş gemisi bulunduğundan Yunan Hükümeti bunları vermek istemedi. İngiliz Donanması, Yunan Ticaret gemilerini ele geçirmeye başladı. Bu olay, savaş gemisi (gambot) diplomasisinin ana örneklerinden biridir.
Modern Savaş Gemisi (Gambot) Diplomasisi
Soğuk Savaş sonrası dünyada, savaş gemisi diplomasisi, ABD tarafından etkin olarak kullanılmaktadır. ABD Donanmasının muazzam deniz gücü bunun bir etkenidir. ABD hükümetleri, yabancı hükümetlerin fikirleri etkilemek için sık sık büyük donanma filolarının konumlarını değiştiriyor. Ayrıca modern savaş gemisi diplomasisinde AWACS (Havadan erken uyarı ve kontrol) uçakları da etkili bir rol oynamaktadırlar. Denizlerde kullanılan AWACS uçağı sayesinde denizde meydana gelen olayların hepsinde devletler anında haberdar olabilmektedir. Tomahawk füzeleri ve AWACS uçakları, Yugoslavya’nın bombalanması sırasında yoğun olarak kullanıldı. Ayrıca Henry Kissinger ifadelerinde (Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanı) bir uçak gemisinin 100.000 ton diplomasi taşıdığını ifade etmiştir.
İngiltere’nin Savaş Gemisi (Gambot) Stratejisinin Tarihi
18. ve 19. yüzyıllarda İngiltere’de “Sanayi Devrimi” meydana geldiğinde, başta İngiltere olmak üzere diğer Avrupa ülkelerinde çoğu şey değişmeye başladı. Bu değişim denizlere de yansıdı. Bir ada ülkesi olan İngiltere, denizlerde çok güçlüydü. İngilizler daha sonra buharlı gemiler inşa etmeye başladı. Gelişen teknolojiyi kullanmaya başlayan gemiler artık demirdendi. İngiltere ilk olarak Gambot Stratejisini Osmanlı İmparatorluğu üzerinde denedi. Dönemin Fransa’sı yaptığı anlaşmalar ve fetihlerle Avrupa’da üstünlüğünü göstermiştir. İngiltere bu durumdan rahatsız oldu. Fransa ise artık İngiltere’yi tek düşmanı olarak görüyordu. Fransız Hükümeti, İngiltere’de bir çıkarma istiyordu ve bu görevi Napolyon’a vermeyi planladırlar. Fakat Fransız hükümeti, Mısır’a bir seferin daha faydalı olacağını düşündü ve seferi başlattı. Ancak Fransızlar seferde başarısız oldu. İngiltere bu saldırıdan bir ders çıkardı çünkü Napolyon bu seferi kazansaydı durum İngiltere için çok kötü olacaktı.
Britanya, bölgede böyle bir olayın bir daha yaşanmasını istemediği için Osmanlı’yı Fransızlardan uzaklaştırmak istedi. Çünkü Osmanlı doğrudan Avrupa’da savaşabilecek güçlü bir devletti. Kazanamayacağını bilse bile, en azından Avusturya ve Rus ordularını uzak tutabilirdi. Şubat 1807’de İngiltere, Amiral Sir John Duckworth komutasındaki 11 gemilik bir filoyu İstanbul’a gönderdi. İngiltere, Osmanlıları silah ve tehditlerle diz çöktürmeyi hedefliyordu. Böylece Britanya, Gambot diplomasisini Osmanlı İmparatorluğu üzerinde test etmeye başladı.
Türkiye’nin Savaş Gemisi (Gambot) Stratejisi
Savaş gemisi diplomasisinin dünyadaki uygulama örneklerinden bazılarına baktığımızda, güç sahibi olmak isteyen ülkelerin donanmalarının gücünü artırması gerekiyor. Bu güç, söz konusu ülke için bir diplomasi anahtarına dönüşebilmektedir. Türkiye deniz tatbikatlarına katılarak bu gücü göstermeyi başardı. Türkiye’nin son yıllardaki Doğu Akdeniz politikası gambot stratejine güçlü bir örnektir. Türkiye, Doğu Akdeniz’deki savaş gemileriyle enerji için rekabet eden bir politika izliyor. Bölgeye gönderilen sondaj ve arama gemilerinin korunması için savaş gemilerini kullanıyor. Mavi Vatan ve Deniz Kurdu tatbikatlarında Türkiye savaş gemisi diplomasisini aktif olarak kullandı. Tatbikatlar sonucunda İtalyan ve Fransız firmaları bölgedeki sondaj faaliyetlerini durdurdu. Türkiye, bu politika ile bölgedeki birçok ülkeye gambot politikasını başarılıyla uyguladı.
Sonuç
Gambot Diplomasisini etkin bir şekilde uygulayan ABD ve İngiltere gibi Batılı devletler, deniz gücüyle istediklerini yapmayı hedeflediler. Hedef devletin politikalarını da belli ölçüde istekleri doğrultusunda yönlendirme fırsatı buldular. İngiltere’nin Gambot Politikası bu politikanın geliştirilmesine yardımcı oldu. Gemilerin güçlendirilmesi bu politikanın altın maddesi olmuştur. Sanayi devriminde başlayan bu gelişme, kısa sürede tüm dünyaya yayılmış ve savaş teknesi politikasının daha sık uygulanmasına yol açmıştır. Türkiye ise Karadeniz, Ege Denizi ve özellikle Akdeniz’de Türkiye Cumhuriyeti’nin hak ve menfaatlerini korumak için savaş gemisi diplomasisini kullanıyor.
Bir sonraki yazımda görüşmek üzere, sağlıkla kalın!
Kaynak:
Gunboat Diplomacy in International Relations – Kerem Akmil, Cankaya University