Ödem, vücuttaki bazı dokularda anormal sıvı birikmesi sonucunda oluşan şişliktir ve sadece ayak, bacak gibi belli bir yerde olabileceği gibi vücudun genelinde de meydana gelebilir. Uzun süre ayakta durmaktan veya oturmaktan kaynaklanan ödemler geçicidir ve tedavi gerektirmez. Ödem, uzun bir uçak yolculuğundan sonra ya da işyerinde ayakta çalışan kişilerde yaygındır. Birçok kadında adet dönemlerinde veya gebelik sürecinde ödem gelişebilir; ayrıca yaşlı kişilerde sıkça görülür. Bazı ödemler ilaçların yan etkisinin sonucu meydana gelebilir. Fazla tuzlu yemek ödemin en önemli faktörlerindendir. Ödem, böbrek hastalığı, konjestif kalp yetmezliği veya siroz gibi bir hastalığın belirtisi de olabilir. Aşırı sıvıyı gidermek için reçete edilen idrar söktürücü (diüretik) ilacı almak ve tuz alım miktarını azaltmak genellikle ödem sorununu hafifletir. Eğer bir hastalıkla bağlantılıysa hastalığın kendisi ayrı bir tedavi süreci gerektirir.
Ödem Neden Olur?
Ödem, kılcal damarların deliklerinden kanın sıvı kısmı dışarıya fazla geçtiğinde meydana gelir. Sıvı, çevreleyen dokularda özellikle karın bölgesi ve bacaklarda anormal şişmelere yol açar. Kılcal damarların kendisini çevreleyen dokuların arasına sıvı taşırmasının 3 sebebi vardır. Bunlar:
• Kan damarlarının içinde çok fazla tansiyon (basınç) vardır.
• Kan damarının dışındaki bir basınç sıvının içinden çekilmesine sebebiyet verir.
• Dışarıdan gelen bir basınçla kan damarının duvarı tehlikeye girerek dengeyi koruyamaz ve sıvı kaçırmasına yol açar.
Ödeme Neden Olan Durumlar
• Ödem, yerçekiminin bir sonucu olarak ortaya çıkar, uzun süreli oturulması halinde yada ayakta durulduğunda oluşabilir. Bu nedenle sıvı doğal olarak bacaklara ve ayaklara çekilir.
• Ödem bazı ilaçların yan etkisiyle de meydana gelebilir (tansiyon ilaçları, steroid ilaçlar, kortizon içermeyen anti-inflamatuar ilaçlar, doğum kontrol hapları, östrojen içerikli ilaçlar)
• Dengesiz ve yetersiz beslenmek; örneğin yeterince B1, B5 ve B6 vitaminlerini almamak.
• Çok fazla tuzlu gıda tüketmek
• Güneş yanığı
• Adet (regl) döneminde hormon seviyeleri dalgalanır ve bu sıvı tutulumuna neden olabilir.
• Hamile olmak
• Kilolu olmak ya da menopoza girmek
• Ameliyat sonrasında da ödem meydana gelebilir
• Yüksek rakımlı yerde yaşamak; dağcılarda serebral ya da pulmoner ödem gelişebilir
Ödeme Neden Olan Hastalıklar
Bacaklardaki zayıflık ya da damarlardaki hasar
Şayet kronik venöz (toplardamar) yetmezliği varsa bacak damarlarındaki tek yönlü valfler (kapaklar) zayıflar veya hasar görür, bu da kandaki sıvının bacak damarlarında birikmesine ve şişmesine sebep olur. Ödeme varisli damarlarda neden olabilir.
Tek bacaktaki ani ödem gelişimine baldır kasındaki bir ağrı eşlik ediyorsa derin ven trombozu (bacak damarlarında kan pıhtısı) şüphe edilmelidir. Ayrıca bir ya da iki bacağın ani şişmesi ciddi bir sağlık sorununun belirtisi olabilir. Böyle bir durumlarda acil olarak bir doktora başvurulmalıdır.
Konjestif kalp yetmezliği
Konjestif kalp yetmezliği sorununda kalbin alt bölmelerinden biri veya her ikisi de kanı etkili bir şekilde pompalama yeteneklerini kaybeder. Bu nedenle kan bacaklarda, ayaklarda ve ayak bileklerinde ödem oluşturabilir. Konjestif kalp yetmezliği, karın boşluğunda da ödem geliştirerek akciğerlerde sıvı birikimine (pulmoner ödeme) neden olabilir.
Böbrek hastalıkları
Böbrekler vücuttan yeterince su ve sodyum almazsa kan damarlarındaki basınç artmaya başlar ve bu da ödeme neden olabilir. Genellikle göz çevresinde ve bacaklarda görülür.
Böbrek hasarı
Böbreklerdeki çok küçük, filtreli kılcal damarların hasara uğraması nefrotik sendromdan kaynaklanabilir. Nefrotik sendromda kandaki azalan protein (albümin) düzeyleri sıvı birikmesine ve sonuç olarak ödeme neden olabilir.
Kandaki düşük protein seviyeleri
Kanda protein (albümin) eksikliği varsa sıvı kan damarlarından daha kolay sızarak ödeme neden olabilir. Kötü beslenme ya da protein eksikliğinden vücudun yeterli protein üretmesine engel olan böbrek ya da karaciğer hastalıklarından kaynaklanabilir.
Siroz
Bu hastalığın karaciğerde protein eksikliği ve tıkanıklığına yol açmasından dolayı kan damarlarında artan basınca neden olabilir. Sızan sıvı, bacaklarda ve karın boşluğunda birikerek ödem oluşturabilir.
Amfizem
Kana oksijen taşınmasını sağlayan hava keseciklerin zarar görmesine neden olan bu hastalık, akciğerlerde ve aynı zamanda kalpte basınç çok yükselirse ayak ve bacaklarda ödemlere neden olabilir.
Lenfödem
Vücudumuzun lenf sistemi, dokuların aşırı sıvısını temizlemeye yardımcı olur. Bu sistem, kanser ameliyatı esnasında çıkartılan lenf bezlerinden dolayı hasara uğradığında kol gibi vücudun sadece bir bölümünde ödem sorunu görülebilir. Ödem geçici de olabilir veya kronik olarak da gelişebilir. Ayrıca mastektomi (meme alma operasyonu) sonrası aynı sorun görülebilmektedir.
Ödem Çeşitleri
Birçok ödem çeşidi vardır ve her biri farklı bir sağlık sorununa işaret olabilmektedir. Ödemin çeşitleri şunlardır:
Periferik ödem : Periferik ödem nedeniyle gelişen şişlik, yerçekimine bağlıdır (vücut pozisyonundaki değişikliklerle azalır ya da artar). Mesela, bir kişi sırtüstü yatarken şişlik bacaklarda değil kuyruksokumu (sakrum) çevresindeki bölgede görünecektir. Çoğunlukla eller ve kollar, ayaklar, ayak bilekleri, bacaklarda görülür.
Gözde ödem : Gözlerin içinde ve çevresinde kornea ödemi, makula ödemi, periorbital ödem (gözde şişlik) oluşabilir. Makula ödemi, retinada bulunan kan damarlarında gelişen bir hasardır ve diyabetik hastalığının ciddi bir komplikasyonudur.
Serebral ödem : Beyinde ve çevresinde ödem oluşur. Kafa travması, inme veya beyin tümöründen kaynaklanabilir. Başlıca belirtileri baş ve boyun ağrısı veya sertliği, kısmen ya da tamamen görme kaybı, bilinç değişikliği, mide bulantısı, kusma ve baş dönmesidir. Acil tıbbi müdahale gerekebilir
Pulmoner ödem : Akciğerlerde anormal bir sıvı birikimi sorunudur ve genellikle konjestif kalp yetmezliğinden kaynaklanır. Kalp yeteri kadar pompalanamadığında kan akciğerlerdeki kılcal damarlarda birikip basıncı artırır.
Primer lenfödem : Lenfte gelişen ödem nedeniyle ortaya çıkan hasara denir. Eğer bir hastalık, enfeksiyon veya kanser nedeniyle kaynaklanıyorsa sekonder lenfödeme neden olur.
İdopatik ödem : Tanımlanamayan bir sebepten dolayı ödem oluşumu meydana gelir.
Karın boşluğunda ödem (asit) : Karın boşluğunda biriken sıvı ödeme neden olur. Karaciğer hastalığı, konjestif kalp yetmezliği, kanserler ya da böbrek yetmezliği gibi birçok nedeni olabilir.
Pedal (ayak) ödemi : Bazı ilaçların yan etkisi sadece ayaklarda ödeme neden olabilmektedir.
——————————————
Ödem Teşhisi
Ödeme hangi sorunun neden olabileceğini anlamak için doktor önce bir fiziksel muayene yapıp kişinin tıbbi geçmişiyle ilgili sorular sorar. Şişmiş parlak deriye parmakla bastırıldığında çukur oluşuyorsa doktor ödemin kaynağını anlayabilmek için bazı testler isteyebilir. Bu testler;
• Göğüs röntgeni
• Karın ya da bacakların ultrasonu
• İdrar tahlili ve kan tahlili
• Manyetik rezonans (MR) görüntüleme
• Böbrek, karaciğer ve kalp fonksiyon testleri
Ödem Tedavisi
Ödeme neden olan hastalığa göre tedavi yöntemi uygulanır. Örneğin ödem akciğer hastalıklarıyla alakalı ise hastaya sigarayı hemen bırakması tavsiye edilir. Ya da kronik kalp yetmezliği olan bir hastaya koroner arter hastalığı tedavisi; kilo, tuz ve sıvı alımının takip edilmesi ve fazla alkol tüketiminin kesilmesi önerilebilir. Uygulanacak tedavi yöntemi ödemin oluşma nedenine bağlıdır. Tedavinin prensibi genel olarak, düzgün çalışmayan kuvvetleri tersine çevirmektir:
• Sıvıyı kan damarlarının içinde tutan kuvvetlerin artmasını sağlamak
• Sıvıların kan damarlarından dışarı sızmasına neden olan kuvvetleri engellemek
• Sızan kan damarı duvarlarının nedenini anlayabilmek
Örneğin, beslenme yetersizliği olan bir kişide kan proteini (albümin) seviyesinin artırılması, kan damarlarında sıvı tutmaya yardımcı olabilir. Travma nedeniyle zarar gören dokuların (örneğin burkulan ayak bileğindeki şişliğin) iyileşmesi kan damarlarından sızan sıvının önlenmesindendir.
Karın boşluğundan iğneyle sıvı çekmek (parasentez)
Bu tedavi yöntemi, göbek duvarı ve omurga arasındaki bölgeden sıvı çıkarmak için yapılır. Tedavi esnasında gerek duyulması halinde delinme bölgesi tıraş edilerek temizlenir. Ardından lokal anestezi uygulanır ve iğne karın içine yerleştirilir.
Ödemin ilaçla tedavisi
Ödem tedavisinin asıl amacı, vücut dokularında biriken fazla sıvıyı atmaktır. En yaygın tedavi diüretik (idrar söktürücü) ilaçlardır. Diüretik türü ilaçlar, böbreklerin vücuttan fazla sıvı salmasını sağlayarak idrar yoluyla tuz ve fazla sıvıyı vücuttan temizler ve vücuttaki genel sıvı hacmini azaltır. Farklı etki ve güce sahip farklı diüretik türleri vardır. Bu ilaç türlerinin en fazla görülen yan etkisi, vücutta yoğun sıvı kaybı sebebiyle dikkatli kullanılmalıdır.
Ödemi Önlemek İçin Neler Yapılmalıdır?
Alınacak birtakım basit önlemlerle vücutta ödem oluşumu engellenebilir. Ancak öncesinde bu önlemlerle ilgili bir doktora danışmakta fayda vardır.
Su içilmelidir : Su içilince ödem artar düşüncesi yanlıştır çünkü vücutta yeterince su olmadığında günlük görevlerini yerine getirebilmek adına vücut kalan suyu depo eder. Bu nedenle günde en az 8 bardak su içilmelidir.
Hareket : Özellikle ödemli bacaklarda etkilenen kasları hareket ettiren egzersizler aşırı sıvıyı kalbe doğru geri pompalamaya yardımcı olabilir. Ödem gelişen bölgeye yönelik ne tür egzersizler yapabileceği konusunda doktora danışabilir.
Yükseklik : Vücudun şişmiş kısmını günde birkaç kez kalp seviyesinin üzerinde tutulur. Bazı durumlarda, uyku esnasında etkilenen vücut kısmını yükseltmek yardımcı olabilir.
Sıkıştırma : Eğer kol ya da bacaklardan biri ödemden etkileniyorsa, doktor daha fazla şişliğin oluşmasını önlemek için genellikle şişlikler gittikten sonra giyilen destek çorapları veya eldivenler tavsiye edebilir. Bu giysiler, sıvının dokuda birikmesini önlemek için kol ya da bacakların üzerinde baskı yapar.
Koruma : Etkilenen bölge nemden ve yaralanmadan uzak tutulmalıdır. Kuru ve çatlak ciltler, sıyrıklar, kesikler ve enfeksiyonlara daha yatkındır. Genellikle şişliğin oluştuğu yerde, örneğin ayaklar daima koruma altına alınmalıdır.
Tuz Tüketimi Azaltılmalıdır: Tuz tüketimi sınırlandırılmalıdır. Tuz, sıvı tutulmasını artırabilir ve ödemi daha da kötüleştirebilir. Ayrıca her türlü işlenmiş gıdalardan kaçınılmalıdır.