This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/45277931/DEMIKRAS%C4%B0
01/26/2013
text
original
. Demokrasinin temeli h rst r, diyor. Demokrasi adaletin temelidir, Vacherot'ya göre. Proudhon'a göre, ruhani ve cismani bütün iktidarlar n sona ermesidir. Thierry için toplumun hayat d r demokrasi. Tocqueville için, demokratik cumhuriyetlerin sonu manevi bir alçal t r. ki as r önce bas lan bir ikonoloji kitab , nazenini bir kad n olarak tecessüm ettirmi : aln nda asma yapraklar ndan bir taç, s rt nda kaba saba giysiler; bir elinde nar, ötekinde y lanlar. Her ça kendi rüyalar n , kendi emellerini söyletmi kelimeye, her demagog kendi yalanlar n . U runda sel gibi kan ak t lm . Nedir bu demokrasi? Homeros'un ahretindeki canl lar gibi, dokununca kaybolan bir hayalet mi? Genç bir sosyolog, demokrasiyi di er siyasi rejimlerden ay ran ve yaln z ona ait olan önfaraziye nedir, diye soruyor: Hürriyet. Hürriyet, demokrasinin ba lang c nda var; derece kabul etmez, kay ts z arts zd r. Hür riyeti meçhul bir istikbalde fethedilecek bir nesne olarak gösteren, diktatörlerdir sadece. Demokrasinin önfaraziyesi olan hürriyet, demokrasinin amac n da belirler: E itlik. E itlik gerçekle emez, gerçekle irse hikmet -i vücudunu kaybeder. Yerini anar iye b rak r. K saca, demokraside hürriyet ba lang çta vard r, oysa e itlik ula lmas gereken bir amaçt r. Demokrasinin ideal tipi (saf tipi) budur, yazara göre. Demokrasiyi kavram olarak ayd nlatmak, rejimin mant n veya teorisini belirlemek isteyen bir tan m bu. Tarihteki demokrasileri anlamak ve demokrasilerin özlerinden ne kadar uzakla t klar n tayin etmek için onlar bu saf tiple kar la t rmak gerek. (Bk. J. Freund, Le Nouvel Age, édit. M. Riviére, 1970) slâmiyet, bir teokrasidir, diyor Gardet, lai k bir teokrasi, daha do rusu bir nomokrasi (kanun hakimiyeti). Bu teokrasi, Kuran hükümlerinin hem tesbiti, hem de dünyevî ve siyasi planda geni letilmesidir. slâmiyetin siyasî felsefesi iki kutupta toplan r: otorite ve e itlik. slâmiyette otorite ile iktidar aras nda ananevi bir ay r m yok. Umumiyetle ikisi de bir vak a olarak kabul edilir. Ruhani iktidar Kuran bilgisine dayan r; Kuran' ve Sünneti bilen her müslüman, öteki müslümana e ittir. Ruhanî ile cismani içiçedir. deal slâm sitesinde bütün mümin lerin belli haklar vard r. Ehliyetleri olmak art yla sitenin bütün makam ve mevkilerine geçebilirler. Mevkiler ayr d r, içtimai durumlar farkl d r, ama müminlerin mümin olmak haysiyetiyle haklar e ittir. slâmda a priori bir imtiyaz ve s n f mefhumu yok tur. Hristiyan dünyas nda söz konusu olan ilk büyük de er, insan ki ili i ve hürriyetidir. Sosyal hiyerar i, tabiî hiyerar inin bir uzant s d r. E itlik nisbîdir. Oysa, hür insan kavram , slâm için hukuki bir kavramd r, meteafizik bir kavram de il. Hürriy etin temeli, slâm camias n n bütün üyeleri aras ndaki çok güçlü ve sürekli bir inanç: tam bir hak e itli i oldu u inanc . Bütün müminler, kanun kar s nda e ittirler, çünkü karde tirler. Kulun bütün haysiyeti mümin olu unda; kul, mümin olunca hukukî bir statü kazan r, dilenciyi halifeye e it k lan bir statü. man Tanr ile kul aras nda tek tarafl bir mukavele. Mukavelenin kula yükledi i görev: Rabbin birli ini ikrar. Hristiyanl a göre, her otoritenin kayna Tanr 'd r. slâmiyet her otorite Tanr 'dan gel ir demekle kalmaz, Tanr 'n n d nda otorite yoktur, der. Hükmeden Tanr 'd r, bu hakimiyet devredilemez. Tanr her cismanî efi, otorite ile do rudan do ruya teçhiz eder. ef, seçimle gelse de, durum de i mez. Yani Tanr 'n nkinin d nda gerçek bir cismanî otorite yoktur. Vard r demek, Tanr 'ya erik ko mak olur. ef, Tanr 'n n aletidir sadece. Halk, geni bir tenkit hakk na sahiptir. Hükümet tasarruflar n istedi i gibi ele tirir, ama onlara itaat etmekte devam eder. slâmiyette her türlü istibdada, ahkâm- Kuraniye d ndaki her türlü keyfîli e isyan etmek için birçok yollar vard r. Hak esast r. nsanlar do u tan e ittirler, çünkü kuldurlar, fanidirler. Menfî bir e itlik bu, hiçbir de er belirtmez. Sonra iman sayesinde yeni bir e itlik kazan r, karde olur lar. Rabbin lütuflar ndan ayn ölçüde faydalanacaklard r: hukukî ve müspet bir e itlik. Kitap sahibi kavimler, slâm n üstünlü ünü kabul etmek ve ona cizye ödemek art yla hudutlu fakat garantili bir hakka lay k görülürler. Bu himaye ümmetin bir civanmertli idir. Bir nevi misafirperverlik. Himaye edilenlerin daha az vazifeleri vard r, onun için haklar da daha azd r. Dinlerini devam ettirebilir, kendi kanunlar n uygulayabilirler. Putperestlerin camiada yeri yoktur. Ama müslümanlar zaman zaman onlar da korumu lard r. Her kâfir veya putperest slâmiyeti kabul eder etmez, misak'a dahil olur. slâm cihan ümul bir dindir, bütün insanlara hitap eder. Kast da tan maz, gerçek müslüman nazar nda sosyal s n f diye bir ey olamaz. Servet veya mevki ciddi bir de er ta maz, her Müslüman her Müslümana e ittir. Te riî magister (emr) Kuran' nd r. Kazaî magister (f k h) bütün müminlerindir. Kuranî okur, ezberler ve ona göre hareketlerini ayarlarlar. Bir de icra kuvveti (hükm) var: hem medeni, hem dinî. Hükm, yaln z Allah ' nd r. Bir arac taraf ndan ( ef) yürütülür. Bu efin ne kazaî , ne te riî bir gücü vard r. Vatanda l yapan kan ve toprak birli i de il, inanç birli i. Ümmetin avrupa dillerinde kar l yok. Hem siyasî hem dinî bir ba bu. Kuran hem bir ibadet kitab hem bir anayasa. Kuran' n muhatab bütün insanl kt r. Müslüman
camias milletlerüstü bir topluluk de il, dünyada ya amak hakk na sahip tek millet tir. F kha göre her Müslüman bulundu u herhangi bir Müslüman ülkenin vatanda d r. (Bk. L.Gardet, La Cité Musulmane, Vrin, 1969). Görüyoruz ki, slâmiyetin anahtar-kavram , e itlik. Bu bir amaç de il, bir hak. Hürriyet, e itli in bir ba ka ad veya görünü ü. S n f kabul etmeyen bir dinde imtiyaz kabul etmeyen bir dinde kimin kime kar hürriyeti? Bat , hürriyeti bir hata i leme hakk olarak tan ml yor. Müslüman n böyle bir hakk yoktur. Çünkü o ebedi hakikat n, yegâne hakikat n, cihan ümul hakikat n emrindedir. Gardet hakl : slamiyet bir nomokrasidir. Bat n n fethe çal t e itli i, çoktan gerçekle tirmi ; fik ir hürriyetin insan insana sald rtan bir tecavüz silâh olarak de il, bir ikaz bir ir ad vas tas olarak kabul etmi tir. Belki gerçek demokrasinin ta kendisidir slamiyet. Ama Bat 'n nkinden çok ba ka bir ruh ikliminde geli en, çok ba ka meseleleri olan bir demokrasi.
Cemil meriç
ZAMAN ZAMAN
I TERAKK
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1979, Say : 150, s. 5,6 Meçhul iklimlere sefer eden hiçbir yolcu Avrupa n n Sadullah Pa a ya telkin etti i vecdi tadamam t r. Viyana Sefer i Kebiri nin bütün metrukat edebiyesi uzun bir kasideden ibaret. Hele On dokuzuncu As r bat n n ba l ca mitoslar n ihtiyar ark n uur alt na zerk eden bir efsâne iir. Avrupa bütün günahlar ndan ar nm , bütün tezatlar ndan s yr lm t r; bu manzumede; o art k yaln z maddî fetihlerin de il, insanl k rüyalar n n da gerçekle ti i bir ütopyad r Maddecilikten, reybîlikten uzak bir inanm insanlar ülkesi. Bir kelimeyle Pa a, Tur u Sinâ da ilahî nurdan gözleri kama m bir Musa peygamberin cezbesi içindedir. Terennümlerine: Eri ti evc i kemâlâta nur i imkâna k sm i idrikat mümteniat
Yeti ti rütbe
m sralar yla ba lar. Bütün bu mucizeler ilmin eseridir. lmin ve iman n. Asr n hikmeti, Tanr n n birli i esas na dayanmaktad r. Bütün milletler birlik s rr n kavram t r, art k. Heyhat! rfan güne i bat dan do uyor; imdi Rûm un da, Arab n da, M s r n da adlar unutuldu. Sonra air, ülkesinin insanlar na ac yarak sesleniyor. Zamân zamân terakki, cihan cihan y cemiyyat ulüm
Olur mu cehl ile kabil beka
Olmaz tabiî. O halde, bütün gücümüzle ça da la mak biricik emelimiz olmal . Torunlar , Pa a n n bu hay rhah ihtar n unutmam lard r. ntelijansiyam z bu gün de ayn hedefe ko maktad r, hem de gittikçe artan bir h zla. Ne yaz k ki, Avrupa yaratt medeniyetten üphe etmektedir: art k terakkiye inanm yor. Ayd nlar m z n bir türlü kurtulamad bu u ursuz mitosun tarihçesine bir göz atal m: H ristiyan Avrupa kaybolan cenneti mazide arad , as rlarca. nsanl k, dört merhaleden geçmi ti : Alt n ça , gümü ça , tunç ça ve demir ça . Yaln z Avrupa m ? A a yukar bütün kavimler ayn inançta birle mi lerdi. Zamanla Tanr n n vahyi unutulmu , insanl k günden güne karanl klara gömülmü tü. Kaynaktan uzakla mak soysuzla makt . On yedinci as rda ümidler istikamet de i tirir. Bat insan garip bir gurura kap l r. Dü üncedeki bu ihtilal yüzy l önce ba lam t . Madde dünyas ndaki icat ve ke ifler bak lar mazinin ihti am ndan hâlin vaidlerine çevirdi; Alt n ça belki de istikbaldeydi. Bir Jean Bodin in, bir Francis Bacon un a r nikbinli i, bir as r sonra umumi bir kanaat olacakt . Dünya bir yarat hummas içindeydi. nsanl k boyuna ilerliyordu ve ilerleyecekti. Terakki, e yan n mahiyeti icab yd . Duraklama geçici, bir ar za, bir dinleni , bir gayri tabiilikti. Bununla beraber terakki metafizi inin gerçek mimar on sekizinci as rd r; Fontenelle, Turgot, Hume Condorcet, Herder, Diderot, bu i in farkl alanda mimarlar d r. Öyle ki, terakki felsefesi felsefenin bütünü olmak temayülündedir. Ça n n ikbinli ine kar bir nevi reaksiyon olan Russo culuk bile bu ma eri inanc kuvvetlendiren say s z delillerden biridir art k, Voltaire e gelince, Candide deki bütün karamsarl k, Üstad , terâkki felsefesine kat lmaktan al koyamaz.
Yükselen bir s n f n nikbinli idir bu. Müesseselerini kuran ve iktidar ad m ad m fetheden burjuvazi, zaferleriyle sarho tur. Ne Yunan n alt n ça efsanesine inan r, ne H ristiyanl n kaybolan cennet masal na. On dokuzuncu as rda terâkki inanc cemiyetin bütün tabakalar na kök salar. Avrupa da herkes ilerici dir art k. Terâkki inanc da n k bir iyimserlik halinde kalabal n uurunu ve uur alt n fetheder. Almanya da romantik metafizi in, Fransa da pozitivizmin, daha sonra ngiliz tekâmülcülü ünün dayand bir iyimserliktir bu. Tekâmül fikri tabiat ilimlerine de girer. ktisadî ve siyasi liberalizmlerin temelinde de terâkkici görü a r basar. Klâsik iktisatç lar n doktrinleri onunla me bu; Demokratlar n ilham kayna o. Bir kelimeyle, iktisatç lar n, iktisatç lar da , demokratlarda terâkkiyi mukadder, tabiî ve kaç n lmaz sayarlar. Mukadder ve hay rl . Ütopyac lar da insan n gittikçe mükemmelle ebilece ine, refah n gittikçe artaca na ve ilmin mutlak kudretine inan rlar. Terakki vehmi, sosyalistlerden sonra anar istleri de co turur: cemiyet ister istemez önce kollektivist, daha sonra da komünist bir merhaleye ula acakt r. Hele münvevver, yar münevver ve ümmî kalabal klar için terâkki tart lmaz bir nass d r. Ma inizmin ve büyük endüstrinin muar zlar na (Sismondi ve akirtleri gibi) cevap veren iktisatç lar n dayand klar hep terâkki metafizi i, Müstemlekeci fetihlerin me ruiyet fetvas d r, bu metafizik. Emperyalizmin ideolojik silah d r. Allah n sevgili kavmi kendi nizam n di er kavimlere kabul ettirir. Ame rika n n büyük ve küçük i adamlar körü körüne inan r, bu terakkiye. Rasyonalizasyon, normalizasyon, taylorizasyon doktrinlerinde tröstle mi endüstri sayesinde her ferdi bir otomobil, bir banyo salonu, bir piyano, bir spor sahas , bir seçim kart sahibi yapmak suretiyle bahtiyar k lmak ideali hep ayn mucip sebebe dayan r. Evet, ilerleyen hakim s n f n ideolojisi bütün cemiyetin ideolojisidir. Bütün cemiyet, hatta bütün cemiyetlerin. Ama bu metafizik en ihti aml ça lar nda bile hat r say l r muar zla r bulur. Bat intelijansiyan n ay r c vasf üphe ve tenkittir. Önce edebiyat yükseltir sesini, Flaubert ler, Baudelaire ler, Leconte le Lisle ler burjuvazinin bu ahmakça iyimserli iyle alay ederler. Sonra içtimayatç lar i e kar r. St. Mill e göre; Terâkki merhalesini durgunluk merhalesi takip edecektir. nsanl n tek hedefi o merhaleyi geciktirmek. leriye at lan her ad m bize o merhaleye biraz daha yakla t rmaktad r. Öyle ki, Endüstri rma durgun bir denize dökülecek sonunda. Zira, insanl n gerçekle tirmeye çal t terakki tam bir iktisadi sizifizmdir. (Okuyucuya Sizifos un sonsuz çilesini hat rlatmaya lüzum var m ? Kuca ndaki kayay zirveye ç karmak zorunda olan o bahts z, zirveye var r varmaz kaya a a ya yuvarlan r. Sonu gelmeyen bir i kencedir bu ) ngiliz iktisatç s için de medeniyet dünyas n n kaderi uçuruma yuvarlanmaktad r, sonunda. Le Play n kehaneti daha da korkunç: Avrupa cemiyeti, bilhassa Fransa çökü halindedir. Zaten terâkki inhitat takip eder, inhitat terâkkiyi. Terâkkiyi mukaddes sayan görü de, inhitat kaç n lmaz sayan görü gibi yanl ve tehlikelidir. Teceddütperestlik (Filoneizm) manevî ilimlerin en vahim hastal . Terâkki metafizi inin sebep oldu u bir hastal k bu. Madde ilimlerinde ne kadar hay rl ysa, ma nevî ilimlerde o kadar me um. Zira, moral ve sosyal dünyada ke fedilecek yeni bir prensip yoktur. Maddî terakki manevî inhîtat n ba lang c d r, Le Play e göre. Dupont White da isimsiz, kaç n lmaz ve kendili inden bir ilerleyi e inanmaz. Toplumlar n y a ay nda herhangi bir ilerleyi olmu sa ki böyle bir zorunluluk yoktur- bu ya bir elite in (seçkinler zümresi) eseridir; yahut da devletin. Kitleye gelince, terâkkiyi tahrik edecek herhangi bir güçten mahrumdur. Bu terâkkiyi arada bir gerçekle tiren ihtilalleri bile yapan o de ildir. Geçen asr n sonlar na do ru burjuva ayd nlar terâkki inanc ndan üphe etmeye ba larlar. Ufukta yeni bir içtimaî s n f belirmi , kurulu düzenin bütün müesseseleri, dayand ideolojilerle birlikte y k lmaya yüz tutmu tur. Bergsonculuk hudutlu ve geçici bir terakki felsefesi, Pragmatizm, hümanizm, plüralizm, neorealizm gibi felsefi mektepler de terâkki fikrine dayanmazlar. lim felsefesinde de devaml bir tekâmül fikri itibar n kaybetmektedir. XX. as rda terâkki inanc sa dan ve soldan tenkitlere u rar: Maurras, Daudet, G. Sorel, Ferrero ya göre; terâkki kemiyet dünyas nda, keyfiyet dünyas nda de il. Keyfiyet meselâ iyilik ve güzellik ölçülemez. Bu itibarla sarih ve sahih mukayeselere de elveri li de ildir. Bordinaeff, Avrupa intelijansiyas n n terâkki kar s ndaki inkârc tutumunu öyle hülâsa ediyor: 19. Asr büyüleyen ve yak n istikbâli, uful eden maziden daha güzel, daha sevimli, daha mükemmel olarak gösteren terâkki nazariyelerine, inanm yoruz art k. Demek ki, Sadullah Pa a n n Zaman, Zaman Terâkki isimli iirini yazd y llarda terâkki, Avrupa n n amentüsüydü. Gerçi, komüna bo azla malar unutulmam t henüz., hürriyet ve e itlik uzak bir ümitten ibaretti. Ama burjuvazi ihtiyarlamam t daha ve A vrupa dünyan n biricik hâkimesiydi. Elbette ki kendinden emin bir içtimai s n f n parolas tekâmül olacakt . Sonra burjuvazi terâkkinin bir serap oldu unu anlamak zorunda kald . Ne var ki, cihangirlik ça n n bu eski mabudesi ba ka ülkelere ihraç edilmek art yla faydal olabilirdi, kendine. Ve terâkki bir ihraç ideolojisi oldu. Dünya ikiye bölünmü tü, ileri memleketler, geri memleketler. Böyle bir tasnifin ne kadar yersiz, ne mertebe karanl k ve müphem oldu unu çok iyi bilen Avrupa intelijansiyas inanmad klar bir mefhumu Avrupa d ülkelerde ya atmaya kalkt lar. Sadullah Pa a n n torunlar geri kald klar na ve ebediyen geri kalacaklar na inand r ld lar. Bu gerilik yaln z iktisadî planda de ildi. Avrupa y bütün günâhlar , bütün abesleri ile taklide mecburduk. Avrupa n n her sözü kerametti: fazileti de, ilmi de o temsil ediyordu. Yükselen içtimaî s n flar
için bir kanat olan terâkki inanc , bizim için bir zincir oldu. Zavall Tanzimat Pa alar mrendikleri Avrupa bir zaferler ve ümitler ülkesiydi. Toru nlar n n hayran oldu u Avrupa ise; bir tezatlar ülkesidir. Temelleri çat rdayan bir harabeye imrenmektedirler.
47 L LER YAHUT B R ROMANIN DÜ ÜNDÜRDÜKLER
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1975, say : 138, sayfa: 6,7,8 47 liler harcanan bir nesil, harcanan veya intihar eden. Silahlar sustu ama zaman zaman isyan ç l klar yükseliyor, ma erî vicdan ürperten ç l klar. Bir zelzeleyi ya ayan bu bahts z nesil öfkesiyle, ac lar yla, aldan lar yla aram zdad r. Kay plar m z rakama vurmad k henüz. U rad m z felaketler bir al n yaz s m yd ? F rt na bulutlar da ld m ?
Tarihin münaka a kabul etmez ahadetiyle sabit: Zor hiçbir ça da inançlar yokedememi tir, inançlar veya i tiyaklar . Di er hükümleri - ister abese dayans n, ister ilme- ancak ba ka de er hükümleriyle sökülebilir. Cinnet hiçbir ülkede sopayla tedavi edilmiyor art k. Ayd nlar n görevi gerçeklerden korkmamak, uursuzlu a kar koymak de il mi? Diyalo un yasak oldu u yerde hakikatten söz edilemez. 47 liler günahlar ve sevaplar yla bü ülkenin çocuklar . Neden bir itham ve intikam ordusu gibi kar m za dikildiler? Ezilen bir s n f m temsil ediyorlard ? Hay r... Sava a at lanlar n ço u <<mutlu az nl k>>tand lar. Ne açl tatm , ne sefaletle k vranm t lar. Bir kelimeyle onlar sosyalizmin kuca na atan iktisadî mahrumiyetler de de ildi, içtimaî tenasüd duygusu da. Sosyalizmleri bir rüyâ sosyalizmi idi, daha do rusu bir sanr . Tecrübesizdiler. limle ideolojiyi, hakikatle hayali birbirine kar t r yorlard . Bilmiyorlard ki içtimaî ilimlerde cihan umul kanunlar yoktur. Hiçbir izm insanl k tarihinin bütününü izah edemez. Diyalektik kendi s n rlar içinde yani bir ara t rma yöntemi olarak ayd nlat c d r. Zavall çocuklar çok pahal ya ödedikleri vehimlerinin kur ban oldular. Onlara öyle geldi ki, kendilerinden önceki her nesil günahkârd r, haindir veya gaflet içindedir. Vatanperverlik de kendi inhisarlar ndad r, uur da, kahramanl k da. Ba ms z dü ünen, hakikatleri gören yaln z kendileridir. Bu imtiyaz nereden alm lard ? lhama m mazhard lar? Marksistler, proletaryay felsefenin biricik gerçekle tiricisi, objektif ilmin tek temsilcisi sayarlar. Daha do rusu bu hayalî s n f dünyan n bütün meziyetleriyle süslemek isterler. Bizde böyle bir proletarya var m ? Varsa 47 lilerin onunla münasebetleri ne? Bu garip bir vehim, ama mucib sebeplerden mahrum de il. Avrupa fikriyat ya kaçak yollardan giriyordu ülkeye, yahut da Avrupa n n i ine geldi i gibi, yani noksan ve çarp t lm olarak. Avrupa y tan maya çal rken kendimizi unutuyorduk. San yorduk ki böyle bir fetih ki ili imizi inkâr etmeden gerçekle emez. Mazimiz tecessüsümüzü tahrik etmiyordu art k. slâmiyet afyondu; Osmanl tarihi, insanl n yüzkarasayd . Padi ahlar zorbayd lar, salakt lar, seksomanyakt lar vs. O sayfalar kapanm t ve bir daha aralanmamal yd . lericili in tek art vard : ecdada sövmek. Hiçbir topluluk kendine bu kadar sefil, bu kadar yalanc bir tarih imâl etmemi tir. Tarih, Bat da da bir ideolojidir yani gerçekleri çarp tarak aksettirir. Ama bu yar ilmin belli bir hedefi vard r orada: mazi denilen mezbedeyi pisliklerden temizlemek, cinayetleri fazilet diye göstermek, içtimaî hodgâml kutsîle tirmek. Bir kelimeyle Bat da bir dev aynas d r tarih. Her millet kendini bu esrarl aynada, dah a büyük, daha muhte em görür. Bizde bir eytan aynas d r tarih, Andersen in aynas . Her fazilet çirkinle ir bu aynada, her güzellik ucubele ir. Tarih Avrupal lar için bir in â cehdidir. Avrupal bu hayâlî maziye bakarak daha parlak, daha muhte em bir gelecek kurmak ister kendine. Ve bir destane benzetti i tarihi ile övünmekten zevk al r. Biz ise dünyan n en muhte em gerçe ini inkâr ettik, ve rezil bir hayâlîyi geçirdik onun yerine. 47 lilere ezberletti imiz tarih böyle bir abesler mecmuas yd . Bu u ursuz, bu kirli maziden kurtulmak istiyorlard . Avrupa l de il miydiler? Sosyalizm, Avrupa ilminin son merhalesiydi. Ayr ca insanî idi de. Be eriyeti bölmüyordu. Ezilenlerin son ümidiydi, son ümidi ve son kalesi. Belgrad orman nda toplanan Yeni Osmanl lar da bir rüyây ya yorlard , kendilerinin olmayan bir rüyây , Carbonari li e hayrand lar. Te kilatlanmak, dö ü mek istiyorlard . Carbonari cemiyeti Lombardiya da kurulmu tu, yabanc çizmesi alt nda inleyen, parçalanm bir ülkede. ttifak Hamiyet kime kar sava acakt ? Bu müreffeh bürokrat çocuklar da devrimcilik oynuyorlard sadece, bir as r sonraki torunlar gibi. ama onlardan daha talihliydiler, zira o
Ve içinizden korkunç üpheler geçiyor: t marhanede miyim? Bir roman de il. Bu zavall . 47 lileri tan maya çal mal y z. hat ralara s n yor. Ne u runa? Uzaktan ayak sesleri geliyor. kendi günahlar m z gördük.. kiliseler d dünyada gönlünce yasayan geni ve hür ilim. ayn ihtiyatkârl göstermek zorunda de il midir? Romanc n n i i ne sisleri yo unla t rmak. Ama pe n hükümlerimizden. Mazinin hatalar n unutmak. Onlara dur demiyecek miyiz? Bu dram n son perdesi oynanmam t r henüz ve oynanmamal d r. uursuz bir öfkeydi bu üphesiz. ne anla mazl klar körüklemektir. kinlerimizden s yr lmak mümkün mü? stesek de yapabilir miyiz bunu? Hele kalbimiz kan yorsa. gizli remizleri. sevimsiz. bir mü ahit yani bir ara t r c ... vakalar n tesbit ve tahliline giri mek için aradan en az otuz y l geçmesini beklerler. mukaddesleri kirleten. 47 liler say klar gibi konu uyorlar. Üstadlar böyle diyorlar.. Oyuncaklar n öfkeyle parçalad lar ve üzerimize yürüdüler. Tarihçiler. yeni bir kinin habercisidir. Türk gençli i ilk defa ya ad n ispat ediyordu. Gerekçesi olmayan bir ithamname bu. ÇA IN D N :HÜMAN ZM emil Meriç. iste insanl kanatland racak biricik inanç" (Renan. sarp ve yaralay c de ildi. Sonra i kence. Kitap inand rm yor. Tarihi karalayan. kutsile tirilecek yüceltilecek. rahipleri bulunmayan. hayat ahlaki bir de er ta yacak. bir kâbus. Cellatlar korkunç. Ak ldan ba ka k lavuz tan mayan. Türkiye bir uçurumun kenar ndad r. Yar n n ba l ca kanunu güzelim insanl a özen göstermek. Roman da f rt nal bir ça tasvir etmekte ayn sabr . Bir kaç ay önce ya ad bir i kencenin korkunç intibalar n silmek isteyen bir ge nç k z.. Kar lar nda da habis ve k y c hayâletler. Nesiller aras nda bir diyalog zemini haz rlayabilirdi. birkaç sevimli çehre. hizipler ve tarikatlar gibi kimseye kapal olmayacak. Evet 47 lileri cedlerinden i rendiren bizi.. sevgilerimizden. Onlara atalar n küçümsemekten ba ka ne ö rettik? Hakikatte bütün suç daha önceki nesillerin. Arada bir insanca p r lt la. Ne söylediklerini anlayam yoruz. bu sahipsiz. O aynada kendi uursuzlu umuzu. istikbale do ru kol kola yürümek. âsillerin yüzümüze tuttuklar aynayd . Ocak 1980 Yürekten inan yorum ki gelece in dini kat ks z bir hümanizm olacakt r. hedefini tayin edemiyen bir öfke. Füruzan n roman na bu dü üncelerle e ildim. Oysa 47 lileri daha çok sevdirebilirdi bize. Türkiye de birçok ülkeler gibi emperyalizmin istismar alan içindedir. 650 sayfal k bir kâbus. Bizi k zd ran bu isyan de il. yani insan n bütününe sayg . i kence. birbirimizi yiyerekveya intihar ederek de il.. kurbanlar deli. Hisar Dergisi. isyan ettiriyor. insanla insan aras ndaki uçurumu. Kuvvetimizin zerresini bile bo a harcayamay z. Yazar uçurumu derinle tiriyor. i kence. Bu bir roman de il. Biricik parolam z bu olmal . Bütün kaleleri y k lm t . ilmin nda ve bütün kuvvetlerimizi teksif ederek. bu serke çocuklar kimin çocuklar yd ? Moskova dan m gönderilmi tiler. Önce bir mü ahittir o. so uk.ça n yelde irmenleri bizimkiler kadar tehlikeli. tap naklar . maziyle istikbal aras ndaki köprüyü yokeden biz de il miyiz? Bu zavall çocuklar gözlerini bir enkaz y n aras nda hayata açt lar. s k c masallarla. Her ad mda bir batakl a gömülüyorsunuz. Çinden mi? Onlar iki dü man kampa bölen biz de il miydik? Onlar kinle. ama böyle bir sava ilmin nda yap lmal . 47 liler bir kâbusla ba l yor. 47 liler kurban edilen bir nesil. Neye inanacaklard ? Onlar masallarla oyalama a çal t k. 47 liler hakl . Erzurumdan bir iki kartpostal. Unutmayal m ki her kin. çtimaî bir anket miydi bu? Yar n n tarihçisine yeni vesikalar m sunuyordu? Bir müdafaaname kar s nda m yd k? Roman bize hakikati aksettirdi i ölçüde muhteremdir. Uçurumu görmeden ilerliyorlar. Etraf m z dü manlarla dolu. ya amak için inanmak zorundayd lar.. lmin Gelece i) . Belli bir ekle bürünmeyecek bu inanç. husumetle dolduran biz de il miydik? nfilâk hazindi ama tabii idi. Emperyalizme kar koymak her namuslu insan n vazifesi..
Hümanizm insan n tanr la t r lmas ym . direni ti. yani bat hümanizminin ana kaynaklar n n biri slamiyet tir. "insanl kurtaracak tek k lavuz ilimdir". Diyorlar ki hümanizm. varabilece i en yüksek irtifaa yükseltmek yani gerçek insan. Carlyle'in kahramanlar na gelince onlar da mazide yasayan veya ya and farz edilen birer gerçek veya tecrid. bu haritadan ç kan ana mefhum: insano lunun de eridir". yak n tarihin kanl tacidarlar bu rüyan n ne kadar te hlikeli oldu unu ispat ettiler. Ne olursa olsun Avrupa. efendilik. Sirenlerin ark s n engin denizlere aç lmayanlar duyamazlard ki. ba ms zl n kime ispat edecekti? Hümanizm insan haysiyetine sayg . y n n m ? Hümanizm. "bütün tanr lardan i reniyorum" diyen Promete'yi. Virjil de. bir yeni boyut ihtiyac . slamiyet te kilisede yok. besleyici unsurlar varl na katm . (Grouset) Ya slamiyet? Hümanizm putperest sanata kar duyulan hayranl ksa Müslüman dünya böyle bir muhabbetten habersiz ya am t r. Fakat nas'lar n korkulu undan atlayarak putperest dünyan n iir ve dü ünce bahçelerine aç lmak yine de tehlikeliydi. posay b rakm t geriye. Gerçek hümanist biziz diyen Pierre l'Hermite'lerin. e siz de erine kanatland ran Rönesans n metin aktar c lar m olmu ? Onlar olmasa Comte insanl k Dinini kuramayacak m yd ? Bilemeyiz. Sözünü dinletmek isteyen her felsefe bu kaftana bürünmek zorunda. Yunan felsefesi Latin hukuk anlay ve judeo kretien teoloji ayn potaya döküldü. kamil insan yapmak. "Humanités" edeb. bati dillerini 1850'den sonra fethetmi . kimi. Bir egzotizm. Yaln z örnek kim olacak? Sokrat m . Rönesans hümanistlerinin ça da hümanizm üzerinde etkisi nedir? ba ka bir deyi le. 16. Filhakika hümanizmin ikinci manas insanl k dinidir. be eriyi ilahile tirmi tir". Kilisenin yasaklar ndan kurtulmak is teyen Orta Ça insan Eski Ça edebiyatlar na kaçt .(1) Kelimenin iki ayr manas var : 1) Antikite hayranl . habis. kozmonotun mu. Kendi mazisine s n yordu bat . iyi ama Promete'nin i rendi i tanr lar karanl k bir ça n kan dökücüsü. Goethe mi? Nietzsche'nin ideali insan-üstü idi. Aç ktan aç a bir isyan de ildi üphesiz. Allah'la kul aras nda herhangi bir arac da. o metruk hazineden el de memi mücevherler derliyordu. Ne var ki slam Homeros da ilgilendirmemi tir. hürriyetti. nsan n yabanc la mas yd din. "H ristiyan hümanizm i. Ignace de Loyola'lar n torunlar kanl pençelerine ipek eldivenler geçirerek insano lunu karde li e ça r yor. Biz Rönesans ya amad m z için mi hümanist olamad k? Evvela Rönesans tarihi bir gerçekten çok bir talyan miti. çünkü H ristiyanl k. rü tünü ispat etmek. slam yunan ve Latin sanat na niçin dönecekti? Ne dilde ne zevklerde ortakl k söz konusuydu. zincirlerini k rmak. kendi kanatlar ile uçmak arzusuydu. sosyalizm gibi. kelime de il bukalemun: demokrasi gibi. greko latin kültürü ile hiçbir zaman göbek ba lar n koparmam t . bir çe it afyondu.Kilisenin abesleriyle bunalan serazad zekalardan kimi. diyor. Hümanizm genç bir kavram. Antikite hem kendisiydi hem ba kas . mukaddese sayg ise slamiyet ve bilhassa tasavvuf . yunanl lar n dini ideali ile ncil aras ndaki kayna man n eseridir. yunan iirinin ç lg n ve günahkar cazibesine kapal yd . Erasmus mu. Cah z (772 -870) için dünya iiri Yedi A k airleriyle ba lar. bir Renan'in. tanr y yaratan insand r. kimsenin tarife yana t yok. onlara göre Yunus'lar. bir Feurbach'in. Katolik bir tarihçi. horlanan haysiyetini kurtarmak zorundayd . Ama müsta riplerimiz hemen benimsemi kelimeyi. insana tabiat içinde istisnai bir de er vermekse. slamiyet Yun an ve Roma'dan dü ünceyi alm t . Mevlana'lar. nsan H ristiyanl n posala t ramad bir dü ünceyle yak ndan temas ediyordu. Vesayetten kurtulu du bu. y kt inançlar n yerini alan bir put. bir meçhulü aray t hümanizm. Dü üncede yeniden do u ve atlay olmaz. Hümanizm bir ayd n hastal ama kimse bu izmin hudutlar n çizemiyor. "tabiatta tanr yoktur. dedi. Çölde do an slamiyet. Unutmayal m ki karanl klar içinde bocalayan Avrupa'ya antik ça n en büyük dahisini. insan müke mmelle tirmek. nefse hakimiyet. bir Marx n dikkatini insano lunun muhte em kaderine. Aristo'yu slamlar tan tm t r. Nas'lar n çelik korsas ndan kurtulup kilisenin duvarlar d na f rlamak hem cazip hem de tehlikesizdi.man n kaybeden bir ça n dini. Hac Bekta Veli'ler su kat lmam birer hü manist. Geçen asr n dü ünce fatihleri Promete'yi bayrakla t r rlar. Toplum kendi de erlerini gök kubbeye aksettirmi . Ferdi cemaat içinde eritmeyen paganizm. slamiyet tek gerçek hümanizmdir. Vinci mi. zenperest mabudlar de il mi? Hümanizm. Avrupal için kaybetti i dinlerin. as r Avrupas için bir kaç . hangi insan n. Marksizm den egzistansiyalizme kadar Avrupa n n tüm dü ünce ak mlar hümanist. Kavramdan çok k l f. Böylece bat ayd n çe itli tahriflerle tan nmaz hale gelen H ristiyanl bir yana b rakacak ve giderek kendi kendini tanr la t racakt r. Hümanizm nedir. saltanat n n sars ld n anlayan kilisenin de bayra . man evi miras n yeni ba tan inceliyor. slam dü üncesi hangi bask ya kar direnecek. feylesofun mu. ne Rab ne ibad.
yani beynelmileldir. yani millîdir. edebiyat ve sanatla ilgilidir. 200.. ama sevimli.) d r.Daha genel olarak ve gündelik dilde: 1) Okumu ve bu sayede zevkini. Feyzi Hindi'nin me hur beyiti ile çerçeveledi i muhte em varl k: Haki. Önce kelimenin kendisinden..) Foulqué ise. fakat frans z kültürü.38) Neden Picasso. matematik kültürü. moral de erlerin. Kemal Tahir hümanizm ile hümanitarizmi birbirine kar t rm t r..be eriyete ibadet mezhebi" (Lügatçe-i felsefe) (yazarlar m za sorsak). Afrika'y kültür mabedinden ko an hasta bir Bat hayranl . ingiliz kültürü.) KÜLTÜR VE ÖTES Cemil MER Ç. Toplumsal ilimlerin en kaypak ve anla lmas en zor kavramlar ndan biri kültürdür. (Türkçülü ün Esaslar ). Medeniyet sunidir. Ad n nas l türkçele tirsek: irfan desek olmaz. e er bezulmeti hesdi mu kayyedi. Bilgi. hars desek de il. Asya'y ..Medeniyet. (1) emsettin Sami. Bu izm "dünyan n en namussuz sömürüsü olan burjuva sömürüsünü örtbas etmek için ileri sürülmü bir duman perdesi" Kemal Tahir'e göre. "devr-i teceddüd üdebas n n yani elsine ve edebiyat-i atika tarafdar n n n mezhebi. Cazibesi biraz da müphemiyetinden geliyor. müteaddit milletlerin mü terek mal d r.. Oysa. tan yamazs n yoksa. karanl k. tek ba na XVIII."humanités" nin ta kendisi.son a amas : makinele en insan". Ömrün yetecek mi bu yolculu a. Ar . Mozart. ülkeden ülkeye de i ir kimli i. bir medeniyetin her millette ald hususi ekildir. S. uygun temrinlerle baz beden ve zihin melekelerinin geli tirilmesi (veya geli mi olmas ): Kültür fizik. ça dan ça a de i ir. yabanc . almanca kultur civilisation kar l la langue philosophique. smail Fenni. (Dictionnaire de Ne kadar çabuk eskiyor sözlükler. 2) Bu özelli i sa layan e itim.. bir yan yla tanr . muhakemenin ve duyarl n niteli i akla gelir (D.En dar ve en maddî manada. Kayna nda yakalayacaks n kelimeyi. Itrî veya Tagor de il? Bu garip takdimde uurlu bir Türk ayd n yerine bir amerikan misyoneri konu uyor.. H SAR Dergisi Say 93. muhakemesini geli tirmi insan n özelli i.. (Din ve deoloji S. Eylül 1971 Kelime de maskelidir. imdi de bir mütercimi dinleyelim: Darwin'in akirdi olan ilk evrimciler. insan gibi. nsan yaln z slamiyet te e ref-i mahlukatt r. Kültür. Bu tan m n frans zcadaki kültür ile pek münasebeti yok ama anglo -sakson antropolog ve . kültürün vazgeçilmez art d r. e er benur-i ilahi münevveri. "insaniyete muhabbet" diyor (Kamus-u fransevi). tiyatro. as rda kullan lma a ba lam . asr n sonl ar nda fethetmi bat dillerini. Garp medeniyeti.. Beethoven.) C. Teknik anlamda kullan lmad zaman beraberinde getirdi i ça r mlar Picasso. toplumun adeta üst-yap s n meydana getiren davran lar n. Ergün Göze için. Kültür. "insan ruhunu metafizik kaynaklardan koparan ve bu sebeple insan vücuduna irca eden zavall bir sistem. Ziya Gökalp'e göre Medeniyet. kültür tabi. (Vocabulaire technique et critique de la Philosophie. 199. al kanl klar n topuna birden kültür ad n verdiler. (Bu ke meke nereden geliyor. B. tenkit kabiliyetini. Bir yan yla balç k. frans zcadak i kültürün almancas bildung diyor. fakat yeter art de ildir. diyor erif Mardin. Roustan) (Bu manada daha çok genel kültür tabiri kullan l r. ak n izleyeceksin. Lalande anlamlar n öyle s ral yor: A. sabr n yetecek mi? Kültür yabanc bir kelime. Mozart ve Beethoven de Farabî. Kültür denince daha çok zekân n. tamamlay c bir isimle veya fiil olarak XVI.
hayat de i tirmek amac nda. Kendini herkese kabul ettirmek iddias nda. bilhassa televizyonun. y n kültürü halk s n f n n ya ay ve dü ünü al kanl klar n yükseltmektedir. (Kardiner -Preble. Antropologlar bu arka-plandan kopmamakla beraber. uurlu veya uursuz olarak. kültür-sonras . Kültür ileri bir toplum durumu. magazinlerin.insan n ve insanl n. Baz yazarlara göreyse. kültürlerden söz ediyorlar. fert ki ili ini. Y n kültürü. Zen yay c s Suzuki'yi itibardan dü ürüyor. S. kimi jenetik veya yetersiz. Avrupal sosyologlar. medeniyet ise barbarl n z dd . Bir de bak yorlar ki. bu eserde oldu u gibi. Belli geleneklere de il. cilt IV. Caseneuve et victoroff. zaman zaman toplum yerine kullan lmaktad r. 621-645) Her kültürün. yay n organ ve araçlar yla genelle en mitler. A a yukar medeniyetin kendisi. kültürler aras ndaki al veri lerle u ra an ilk antropolog. halka bir eyler bildi ini vehmettirmekte.9) Vuzuha kavu tunuz mu? Ara t rmalar m za devam edelim: Krober'le Kluckhohn koca bir kitap yazm lar bu kelime için: Culture. bütün üslûplara asî. insan n bu amaca varmak için yaratt araçlara kültür araçlar veya daha genel olarak kültür de erleri diyebiliriz.sosyologlar n ço unca benimsenmi bir tarif bu. konformizm yaratmakta. kültür. "free jazz" "rock" la "pop"u taht ndan indirmek üzere. insanl n topyekûn ilerleyi inde bir merhale. radyonun. La Sociologie. müesseseleri. y n kültürü gibi bir tak m kavramlar üzerin de durmaktad rlar. mutluluk hakk nda maddeci ve çocuksu imajlar telkin etmektedir. Hayata bir ey eklemek istemiyor. tüm de erleri yok etmek: kültür kavram n çatlatan bir davran bu. e itim sistemleri. "bir hayat anlama ve ya ama tarz . her alanda ve her bak mdan kaydetti i geli melerin bütünü . yeni dünyaya ko uyorlar. sineman n. bitnik'ler hipi olmu . Bu ele avuca s mayan kavram n kimli ini. her eyi unuttuktan sonra kalan" de il kültür. Albert Schweitzer de ayn fikirde: kültür. kültürden çok. reklâm n eseri oldu unu iddia ettikleri halk kültürü." (Arthaud) . kültürler üzerinde mi? Bu tart ma iki okula ay rd antropologlar : Malinowski'den ilham alan yap salc yahut yap salc -görevci e ilim. 1970). kimi psikolojik. nsan hayvandan ay ran ey kültür oldu una göre. Kültürün en yüksek merhaleye ula t ülkede. hip-kültür. yani her birinin kendine özgü bir kültürü olan bölgelerle. tüm yap lar . Baz sosyologlara göre. Kültürlerin özellikleri ve tarihleri Boas'dan sonra incelenme e ba lan r. Franz Boas kültür alanlar yla. teklif etti i veya zorla kabul ettirdi i modellerle. daha do rusu kimliklerini belirtebildik mi? Hay r. ba lang çta insanl n umumî geli mesine ba l . anti-kültür. "Ça da uygarl k" garip bir Sysiphos. (K sa bir özet için bak. S. uyu turucu maddeler havarisi Tim Leary. Hareketin ak l hocalar bir y l geçmeden unutuluveriyor. her gün yeni bir macera ile sevgililerini hayretten hayrete sürükleyen bir nazenin. kimi yap sal . diyor Fisher. kimi normatif. kültürle do a iki z t kavram. kelimenin manas n öyle geni let tiler ki. Zirveye t rmand ktan sonra. bütün geleneklere dü man. Baz yazarlara göre. kavramlar. devrimci-kültür var. -ferdin ruhî olgunla mas na hizmet ettikleri ölçüde . MacLuhan' n yerini "teknoloji peygamberi" Fuller al yor. tüketim toplumunun i ine yaramaktad r bu kültür. Konusu arkaik toplumlar olan bu tart malar bir yana b rakal m. bir tutum. tasavvurlar.kültür yok art k: kar -kültür. kimi tarihî. Bu tariflerin kimi tasvirî. yani oldukça ilkel bir kültür modelleri bütünüdür. do rudan do ruya mass media'n n. Kültür. Art k kazan lm bir bilgiler bütünü veya her eyi okuyup. Amerika'dan gelen bu moda. Antropologlar birbirne dü üren bir anla mazl k da u: daha çok toplum yap lar -yani bir grubun içindeki ili kiler üzerinde mi durmal . Y n haberle meleriyle (mass media) u ra anlar bu meseleye yeni bir boyut kazand rmakta. Maziden gelen tüm s n rlar . Sosyologlar teknik ilerlemelerin sebeb oldu u büyük de i iklikleri de erlendirmekte de birle emiyorlar. daha do rusu ku aktan ku a a aktar lan sosyal miras. Hatta bu sosyologlar. can çeki en bir medeniyetin ölüm h r lt lar m ? Bâkir ve dilber bir dünyan n müjdeleri mi? Bilemiyoruz. Introduction a l'ethnologie. nas l biçimlendirdi ini ara t ran kültüralist mektep. Kültür fikri. nazenini son kostümü. 160 tarifini bulmu lar kültürün. Çe itli yazarlar taram lar. son hüviyeti içinde yakalamak ümidi ile. a critical review of concept and definitions. (Malinowski'nin fikirleri için bak: Culture in Encyclopedia of the social sicences. Bunlar. hasretle bak yor ovaya ve kendini uçurumlar n cazibesine b rak yor. Avrupa'n n resmi veya gizli festivallerinde ba tac . Bunlar ahlakç veya filozof görü leri. bir olu um.
kötü de. Demek ki. Eleba lar. Bu habis kelimeyi. hürriyet ve müsamahad r. Bu habasetler insansever Marx'a latifeler ilham eder: «Do uda içtimaî de i iklikler ancak Avrupa'n n istilâs . A ustos 1978. Bu devler veya cüceler ülkesinin bir çok Gulliver'leri var. henüz bir curcuna. deoloji ile teknik bu yeni ku aklara güvensizlik veriyor sadece. Ke fedilmesi. Ça da la mak.. Evet. nsan haysiyetine büyük de er veren. Daha ayd nl k. tecrübenin bilgi üzerindeki zaferi. Gelenek paramparça ama yerine geçecek bir de er de yok. nice laf zlar icad etmi . insan. drâkin tepe taklak edili i. Tanr 'n n bîr nusha-y üras d r. "Kelime hazinemizde. cilt 1. (Kar la t rmak için bak Nadaud. bizim için bir «geri kalm l k»söz konusu de ildir. Türk . dü ünce selâmetine ula amay z. Bu itibarla mukaddestir. c v k. daha önce var olan bir dünyadan geldi i için kalle lik ediyor bize.. en uzun ömürlü. insanl n yüzünü k zartacak zulümler icad ederler. (Konunun iyi bir özeti için bak Le Monde. ister istemez alçalmakt . Hind'de kas rga gibi eser. H ristiyan dünyan n son ke fi. Türk . Zirveye vard ktan sonra yükselecek ba ka irtifalar olmad için. yürüyü e devam etmek. lügat hazinemizden tardetmedikçe. mur dar. sürrealizm. kime göre azgeli mi ? Tarih sahnesine ç kan büyük medeniyetler birbirine e it de erdedir. Dionysos'tur. tabiî ütopyalar. Ütopyalar istiyorlar. sömürgecilerin kendilerine vesayet hakk haz rlamak çin uydurduklar bir mahkûmiyet karar . Gerçi Avrupa da uurumuzu buland rmak için. slâm -Türk medeniyeti. her mede niyet için mukadder olan bir çökü ve çözülü merhalesine ula m t r. Medeniyetin tek öl çüsü vard r: insana verdi i de er. De er yarg s belirtmiyor. Türk. bu medeniyetler içinde en parlak. havariler ikayetçi.slâm medeniyeti bu idealleri gerçekle tirdikten sonra. tezgâhlar söker. bu haysiyeti inanc n ve dü üncenin bütün belirtilerinde görmesini bilen bir idrâktir. bayramd r. Ça da medeniyet kendini inkâr eden bu isyan hamlelerini de bünyesine katabilecek mi? Baz yazarlar hareketi Reform'a benzetiyorlar. genç üniversitelilerdi diyor Goodman. yarat lmas gereken ba ka bir realite özlemi. Luther tezlerini hayk rd zaman otuz ya ndayd . dü üncemiz gibi. Ama kimse anlam yor bu yeni kültürü. ça tek ba na temsil et mek gibi abes bir iddiaya kalk mam t r. Oysa tabandan gelen devrim. s cak. say 2 Bat dillerinde kar l olmayan bir mefhum.slâm dünya görü ünde. Gerçek dergisi. y n arzular n n vah ice doyurulu udur" (Lebel). ça da dünyay . As rl k hezimetlerin ö cünü almak için uydurulmu a benzeyen bu sefil kelime müsta riplerimiz taraf ndan hararetle benimsen di Neden azgeli mi . mâbed ta lar n müzelere aktar r.slâm dünya görü ü.Hayalin ak l. en tan nm Edgar Morin'le. Historie du surréalizme) Medeniyetin martt bu Amerikan veletleri için "kültür. sürekliyi geçiciden nas l ay raca z? Eserin kendisi yok ki ortada. hem bamba ka. Azgeli mi yalan . Onalt nc as rda da bütün bir nesil.sanayile memi diye ikiye ay r yor. Avrupal la t rmak m ? CEM L MER Ç. kavimlerin târihinde böyle ç k ve ini merhaleleri oldu unu k abul ederler. Ama hiçbir emperyalizm. e itlik. Gençler için istikbâl ya anan and r. niçin azgeli mi . öteki daha de ersiz diyebilelim. Dürüst ve erkekçe bir kavgadan kaçan bu hayal hastalar n biolojileri ile ba ba a b rakal m. Melanchton yirmi. arzuyu susturu . Daha do rusu say s z mahzurlar olan bir mecbûriyet -i elîme." (MacLuhan) " nsanl n korosu" olan istikbal. Rodinson. u eser daha önemli. Jean Jacques Lebel. sanayile mek iyi de olabilir. Vazge çilmez îcâblar adalet. eski yasalar n ve ölçülerin y k l . Eski bir ark n n akordsuz tekrar : dadaizm. kurulu düzene kar ayaklanm . Hem ayn . Zaten do unun ve bat n n bütün büyük târih felsefecileri medeniyetin. Bat 'n n abeslerine îtibar etmek bu alçal büsbütün h zland rd . 'azgeli mi lik'. yâni daha ilmî bir s n fland r . Tabiat n d nda mtiyazl bîr yeri vard r. Ah bu Avrupa! ngilizler dünyan n en büyük medeniyetlerinden birini yok ederler. sanayile mi . en zinde medeniyetlerden biridir. bir uyutma endüstrisi. babalarla çocuklar aras nda uçurum aç lm t . korkak. 11 Eylül 1970 L'autre culture) Avrupal la mak m . yiyi kötüden. kültürün kendi kendine sava aç bu.
» Görüyoruz ki. daha yumu ak bir tâbir ke fedilir: Avrupal la t rmak. Ne var ki. geli mi ülkelerin vas flar n kazand ran sosyal de i me süreci. ki ili i öldürmekti. kendi hikâyendir. Arthur Levîs'in söyleyi îyle nüfus ba na dü en gelirin art oldu u kanâatine var nca ileri do ru bir ad m at lm oldu. sevgi. Modernisation. Yar n sen de ngiltere gibi olacaks n. Böylece iktisâdi geli menin tahlilini belli bir mihraka ba l yor ve modernisatîon'unun sosyal bir vetire olarak en anla l r tahlilini vurguluyordu. fazla dar.» AVRUPALILA MA (1) Avrupal la maya gelince. Modernisation. nezleye . bu vetirenin ba l ca unsuru iktisâdi geli medir. gerek bütün modernle mi ülkelerin ister Sovyetler Birli i ve Japonya gibi do ulu ba ar daki benzerliklerini. Modernîsation. diyor. eski bir ola y n (sayrûre) zaman m zdaki ad ym .. Bu nki af nceleyen iktisatç lar. sava sonras y llar bu daha geni tâbirin de lüzumundan fazla dar oldu unu isbat etti. Avrupa Amerikanla yordu. Sanayi alan nda ise geri mi geri. daha do rusu de i tirebilir mi? Asya Asya'd r. Yazar Alman okuyucusunun dikkatini çekmek istiyor konuya. bîr k t'a. Sömürge halk na bu yanl hedefi telkin edenler kimler di? Müstevliler. Giderek bu mefhum da fazla sert. Sana anlatt m. fazla gu rur k r c bulunur. Yerine yeni bir yalan bayrakla t r l r: Bat la ma. efen dilerine benzemekten ibaretti.. MODERNLE ME Asr m z n en büyük içtimaî limler Ansiklopedisi Modernisation'a ay rd oldukça uzun bir incelemeyi Marx' n yukar daki cümlesiyle ba lat r. Hindiçin'den söz ederken Frans z la yor. emperyalist rejimler aras nda millî men eleri bir yana büyük benzerlikler oldu unu gösterdi. Portekizliler portekizlile tirmek pe indedir önceleri. W. onlar kendilerine benzetmek isterler.sayesinde gerçekle ebilir. Çünkü her toplum ayn merhalelerden geçecektir. Târihlerinden kopan bîr avuç a k n n omuzlad bir teslimiyet bayra . ba l ca konular n n. refah. Daha müphem. Demek ki. Tanzîmât ntelijansiyas n n meçhulü olan bu mefhum sonralar bir bayrak olmu . daha kucaklay c . nüfus ba na gelir art n fiilî olarak gerçekle tiren bir çevre. Ça da la ma bir yana. Vico'nun ve Auguste Comte'un: Her ülkenin târihi ayn istasyonlardan geçmek zorunda. Toplumlar iktisadî ba ar lar n n bütünü göz önünde tutularak s n fland r l yor. Zîrâ verimin fiilî olarak artmas için yükselen ferdî geliri üretip tüketen insanlar n kendi üretici güçlerini art racak ve bu davran topluma yayacak kadar oyunun kaidelerini anlam ve benimsemi bulunmalar lâz md r. H ristiyan korsanlar n istilâ s n rlar geni ledikçe bu tâbirler yetersiz gelmeye ba lar. Bir iflâs n ifadesidir Avrupal la ma. Bat dilleri yeni bir kelimeyle zenginle ti: Amerikanla ma. Sosyolog buna: «Azgeli mi ülkelere. bütün bu lâf zlar Avrupa'n n zâde-i mel'anetidir. Dünya Sava Avrupa devletlerinin zay flay na ve Amerikan nüfuzunun yay l na ahid oldu. iktidar. yoksa d müdahalelerin eseri mi? Yazar devam ediyor: «Emperyalizm ça nda. bir medeniyet camias hüviyetini nas l de i ti rir. Harold D. yâni Hind'i ça da medeniyete ula t rmak çin bu s k nt lara katland lar»der.. Hind'den söz edilirken ngîlizle iyor deniyordu. Bu hüküm ça da dü ünceye Vico'nun arma an .»diyor. do ruluk. uurlanan Do u bu kelimeden de tedirgin olunca.»Demek ki sömürge halk için ideal (yâni bugünkü tâbirle modernisation).. sonra mensub olduklar camiay . «ça da uygarl n»temsilcileri ma lûblara önce kendilerini örnek gösteriyorlar. ngilizler ingilizle tirmek. sömürge halklar na sömürgecileri taraf ndan sunuluyordu. «Sanayi bak m ndan geli mi ülke. yani Avrupa'y . Kelime. imdi dü man ülkelere teklif edilen daha sonraki modellere göz atal m: "II. modernîsation. Emperyalizmler kabza-i teshirine geçirdi i ülkeleri yok etmek için. istikbâlin büyük Hindistan' n yaratmak. Bat 'n n yükselme devrinde. Yabanc la an ayd nlar m z. sosyal bîr de i me vetiresidir. Azgeli mi . Sanayi nk lâb bütün ihti am ve sefâletiyle ferman ferma. bir intihar karar d r. Lawsell (1965) do ru söylüyor: Böyle bir kazanca dönük davran a sâhib olmak için. Avrupa Avrupa. sayg . azgeli mi ülkeye gelece in imaj n sunar sâdece. bir inkâr ç lg nl . Ama dünyan n gerî kalan bölgeleri söz konusu olunca kullan lan kelime Bat l la ma idi.» Marx bu sözü niçin söylemi .. Avrupal la maktan söz edilme e ba lan-d . sosyal bir çevre yarat r. Avrupa'l la ma'n n Avrupal lar'ca ne manâda kullan ld n a a da anlataca z. gerekse modernle mekte olan toplumklar n nerede olurlarsa olsunlar. Bu ihtiyac r kar lamak için modernisation kelimesi uyduruldu. aferin ngilizlere. Gaye. Daha topyekûn bir tâbi e ihtiyaç vard . Frans z lar frans zla t rmak. nas l bir gelenekleri bulunursa bulunsun amaçlar ndaki benzerli i tek kelimeyle belirtiyordu. kar la t r l yor ve de erlendiriliyordu: Tek sa lam ölçü buydu.. anlatal m: ngiltere'de kapitalizm geli m i . modernisation sahneye ç kar l r. Almanya ise millî birli ini bile kuramam henüz. Bu basit ve lemsel tan m hem iktisâdi geli menin özlenen süreklili ini hem de bu süreklilik boyunca ba ar seviyelerinin mukayeseli ölçüsünü belirtiyordu. çok geli mi ne demek? Bu de i me kendili inden mi oluyor. geleceklerinin imaj veya tasvirleri. Görülen benzerli in esas iktisâdi idi. eski dar deyimler kullan lmaz oldu. beceri ve bilgi bütün sosyal de erlerin yeni ba tan düzenlenmesi ve yeni ba tan payla lmas na htiyaç vard r. bat l sömürgeciler taraf ndan uydurulmu tur. onlardaki direni i yok etmek. Ansiklopediyi okuyal m: «Uzun süren sömürgecilik y llar .
Cereyan (tide) Asyan n lehine dönüyordu. yay lma.. içine geçme). Bu Avrupal la t rma dönemi Dara ve Keyhusrev'in Avrasya imparatorluklar yla Aryen Greklerin Avrupa site devletleri aras ndaki sava larla sona erer. Bir kelimeyle Avrupa'n n ba l ca dâvas Asya'n n direncini k rmak. G. misyonerin Kitab. Avrupa ile Asya aras ndaki merkezî köprü (yani stanbul) Bizansl lar taraf ndan ko rundu u için Asyal lar n Bat Dünyas na taarruzu. Bu içtimaî sistemlerin vas flar da unlar: Avrupal la t rma.Mukaddes'i. Yeni Avrupal la t r man n zaman m zdaki devresinde Asya devletlerine ilk kabul ettirilen felsefî ve siyasî nazariyeler in Eflâtun ve Aristo'nun fikirlerinde Atîk ve Ege medeniyetlerinin müesseselerinden ilham almas tesadüf eseri de ildir sadece. Bu nüfuz. Afrika kültür ve medeniyetlerini istilâ etmesidir (Yazar. Pers ve Grek medeniyetlerine kadar sürer.E. Bu ilk Avrupal la t rman n son dalgalar .. Asya hiç bir zaman böyle bir mecburiyetle kar kar ya gelmemi tir. Bu dalga 732 de Charles Martel ve Franklar taraf ndan Tours'da durduruldu u zaman en yüksek noktas na varm . Afrika kültür ve medeniyetleri üzerinde yapt tesirleri belirtmek için kullan l r. maddî hattâ manevî kazançlar sa layacaklar na inand rmak. Ne mâhiyetlerinden. Bugünkü Avrupal la t rman n esaslar n . komünizm'i.yakalan r gibi yakalanm onlara. Amerika. Berberilerin iki ktan bi rini seçmesi gerekiyordu: Avrupal la mak veya yok olmak. modern Avrupa'da kurulan ve Rönesans n. Avrupa'ya has içtimaî bütünlerin (sistem Asya. Aryal Grek ve Makedonyal lar n M s r. Young diyor ki: Avrupal la ma sözü. Di er taraftan Kuzey Afrika'yla berya Yar madas 'n n slâmiyet'ten gelen hamle gücüyle ve Arap fetihlerinin h z yla Sami kavimler taraf ndan Asyal la t r lmas Orta Ça da medeniyet tarihinin en esasl ak m n te kil et mi tir. Young'a göre. Avrupa d ndaki k t'alar Avrupa ilimleri elde ederek. Bu dönemdeki Avrupal la t rma hamleleri eskilerine k yas la cans zd r. ki k t'a aras ndaki hâkimiyet sava târih öncesine kadar uzan r. Daha do rusu durumun icâblar na göre her üç yoldan. Fransa'ya. Do u'dan gelen Aryal ak nc lar ranla. Yazar n bu ifâdesini ayd nlatma a çal al m: Avrupal la t rma. olmaktad r. Avrupa'n n zaferini gerek Tevrat' n kehânetler fasl gibi eski siyâsî eserlerde. iktisadî bak mdan ferdiyetçi kapitalizm ve rekabet ülküsünü empoze etmek. pek önemli say lmaz. Lâtin ve Haçl seferlerinden do u Avrupa'da ve bat Asya'da kurulan devletler. ve bu bölgenin Asya'ya kat lmas na sebep te kil etmesine ra men. Cyrus devrinde [549-529 M.. bu imparatorlu un vârisi o an Greko Bzantin (330-1204) imparatorlu u. sana ink lâb n n yi ürünü olan belli sosyal sistemlerin nüfuz yolu ile Asya. Terbiye alan nda avrupal la t rma ise. kabîle geleneklerini y k mak ve israf önlemek. Bâbil. hatta Salt k Denizi'ne kadar yönelmek zorunda kald . onu kendine benzetmek ve gönlüne göre istismar etmektir. ne târihlerinden haberleri var. çal mam z n ilk fasl n te kil edecektir. Lâtin imparatorlu u (1261 -1453). Asya hâkimiyetine kar ümitsiz bir sava a giri tiler. O târihlerden sonra te ebbüs Asya'n n eline geçer. istismarlar n gizlemek için uydurduklar bu yabanc kelimelerden ne anlad klar n aç klamak. sava la m gerçekle tirilecek. Araplar n. Ve Avrupa hâkimiyetinde bir dü ü görülmeye ba lar. iki as r sonra skender devrinde. Kendisini dinliyelim: O ça larda bile iki k t'a aras ndaki temel farklar aç kça belirmi bulunuyordu. gerek târihî. Amerikan yerlileriyle Afrika zen cilerinin. idarecinin iyi niyetleri arac l yla. Daha sonraki Mo ol göçebelerinin taarruzu tesiri bak m n dan en uzun ömürlü olmas na. Yunan kültüründe bulabiliriz. güneyden Kuzey Afrika yoluyla spanya'ya. bu Avrupal la ma M s r. sanayide el tezgâh n n yerine fabrikay ve dökümhaneyi geçirmektir. Afrika'n n kabîle kültür ve medeniyetleri imdiden Avrupa'n n bask s alt ndad r ve eninde sonunda Avrupa ferdiyetçili inin ve sanayiinin taarruzuyla yok edilecektir. daha girift. Ki ilikleri billurla m . Elen imparatorlu unu Dara mparatorlu unun s n rlar na kadar geni letilen ve bir dünya devleti idealini gerçekle tiren skender fetihleri Avrupa taarruzunun sonuncusu oldu. oysa Asya'da Bat medeniyetinin ferdiyetçilik. yani kapitalizmle slâmiyetin veya Bu dizmin kolektivizmi. militarizm'i ve mistisizm'i aras nda her zaman medd-ü cezir vard r. Asya'n n ilk Avrupal la mas ta devrine rastlar. kuzeyden de Rusya yoluyla Balkanlara. Avrupal la t rman n Asya üzerindeki tesiri. «permeation» kelimesini kullan yor: Nüfuz etm e. Bâbil ve kuzey Hindistan'a yapt istilâlard r. telkin yoluyla m . On be büyük sütun Europenisation maddesini hülâsa edelim. s zma. skender fetihlerinin sonunda kurulan Helenistik devletlerden bile daha k sa ömürlü oldu. siyasî bak mdan demokrasi fikrini. Protestanl n. gerek arkeolojik ara t rmalarla gün na ç kan vesikalarda görmek kabildir. gerek sonuçlan bak m n dan Amerika'lara ve Afrika'ya tesirinden çok farkl olmu tur. fakat daha az verimli ve ilerlemeye daha az elveri li kollektivist ve komünal medeniyetleri kontrol alt na almak. Amerika. tüccar n mallar .S) bir taarruz ve müdafaadan ibarettir. Nitekim geçen asr n Asya medeniyetlerinin ve sosyal sistemlerin esas lar na da o ça lardaki Asya imparatorluklar nda rastlamak kabil. En geni malûmat 1931'de yay mlanan çtimaî limler Aksiklopedisi'nde. Roma'n n Asya imparatorlu u (189 M. E-330 M. ki k t'an n kaderi o ça lardan beri taayyün etmi . olacakt r.) Aryal Persler'in. çünkü kuzey ve güney Amerika medeniyetleri Anglo-Sakson sömürgecili inin ve Lâtin ticarî nüfuzunun bask s yüzünden ayn ak betle kar kar yad rlar. Young'a göre. daha âdil. Hind'i ele geçirirler. özendirme yoluyla m . s nâyile me. ticarî zihniyet. Bu itibarla dü manlar m z n. belli de il.
(Sobieski ve Polonyal lar) Bunun üzerine te ebbüs Avrupa'n n eline geçti ve Avrupal la t rma ça ba lad . Bu te ebbüslerin hepsi de semeresiz kalm t r. Avrupa n n da birbirine rakip milli devletler aras nda bölünü ü de Devleti Aliye nin çökü ünü geciktirdi. M s rl lar' n. Bu nizam n koruyucusu Osmanl lard . Stadford Canning'in yönetiminde. JAPONYA'NIN AVRUPALILA MASI : Japonya'n n beklenmedik ve a rt c Avrupal la mas ispat etti ki. sadece ticarî pazarlar pe inde ko mam . Yüzy lda Frans z ve ngiliz deniz imparatorluklar . Asya'dakî Araplar' n. Orta Asya'da Rusya içlerine kadar geni lettiler. XIX. Europeaniser yahut europeiser. Araplar Ermeniler). Osmanl ülkesine yerle mek ve onu istismar etmek isteyen devletlerin birbirini kovalayan gayretleri ba ar ya ula amad . 1453'de stanbul dü tü. Sonralar Birinci Dünya Sava na kadar Almanlar ayn i i ele alm lard r. Çin Asya's na ta mak için Avrupa devletleriyle yar a girmi . Asya'daki bölünme (tefrika] Bizans mparatorlu u nun çökü ünü geciktirmi tir. Avrasya ve Avramerika devletleri aras nda ya l bir kemik gibi çeki me mevzuuydu. Sonra da güneye do ru. . XIX. yani bu kavimlerin hükümran birer devlet olmas na taraftar de ildi henüz. www. as rda II. Japonya pek k sa bir zamanda (bir nesillik) yaln z Avrupal la m bir millet ol makla kalmam . XIX ve XX. XVIII. transkontinantal bir cephe boyunca Asya'n n belkemi i (dorsal ridge) arkas nda ve bu bölgeyi a arak. as rlarda devam eden ve kendini târihe ve politikaya terakkî-i âlemin sürekli görünü ü olarak kabul ettiren Avrupal la t rma. Bab. Do uda Pasifik'e kadar yay lm bulunuyordu. devlet-i Aliyyenin tebas olan çe itli kavimler taraf ndan bölü ülmesine. as rda Çar Nicholas' n I. Asyaî bir camialar toplulu uyken Büyük Petro taraf ndan Avrupal la t r lan Rusya mparatorlu u. adalar nda Avrupal la maya do rudan do ruya ve zorlama yoluyla mâruz kalmam lard r. Avrupal la ma onlara dolayl olarak ve demokratik yoldan Amerika taraf ndan telkin edilmi . Napolyon devrinde Frans zlar. as rda Hollandal lar n yolundan giderek ticaret ve sömürge üslerine yerle iyorlard . bu iki yanl taarruz da gerileme e yüz tuttu. Orta Asya ve ran'a ve Altaylardan Mo olistan'a. Çin ise ngiltere.alinin patronlar . Avrupal la t rma davas n n siyasi veçhesi olan « ark Meselesi» Avrupa n n modern ilmi dü ünceleri ve sosyal müesseseleriyle Orta Çag slam Devleti aras ndaki çat madan ibarettir (conflict). H ristiyan Dünya'da mezhep kavgalar . Japonlar. Böylece geçen asr n sonlar nda Devlet -i Aliye nasyonalizmin Asya içlerine yay lmas n önlemek için Av rupa diplomasisi taraf ndan sun'î olarak ayakta tutulmu tu. emperyalistler taraf ndan giri ilen Avrupal la ma. Dünya savas ndan sonra Frans z. Yunanl lar' n. gerçi daha önce bu siyâset. Bu arada. Afganistan. Almanya. Sava ta hafif süvarilerin. Avrupa devletleri. Avrupa n n Asya ya son taarruzunu kolayla t ran Osmanl devlet ricalinin tereddisi oldu Bu zümre fesada u rad önce. Avrupa'n n feodal sistemi ise buna k yasla ilkel ve in safs zd . Osmanl nizam n incelemek için ngiltere'den stanbul'a bir heyet yollanm t . Fransa. Asya. as r içinde ngilizler s n rlar n ran. Neden? Zira daha önce Avrupan n milliyetçili i sokulmu tu bu ülkeye. milliyetçilik icab diye sunulunca. (Meydan Larousse kelimeyi avrupal la ma ile kar lam ve tarifi öyle çevirmi : Avrupal lar n fikirlerini ve davran lar n benimseme. stila yoluyla ba ar lmak istenilen bütün bu Avrupal la t rma hareketlerini düvel -i muazzaman n rakip emperyalizmleri köstekledi ve sonunda bu kavimler aras ndaki milliyetçili i akamete u ratt . Osmanl mparatorlu unu parçalamak için giri ilen her te ebbüs ba ar s zl a u rad XVIII. her derde deva diye sunduklar temsili hükümet ve ademi merkeziyetleriyle (provincal autonomy) imparatorlu a yeni bir nizam verme e kalkt lar. Bu itibarla. XVII. hocalar ve hamileri oldular. a r topçula r n. biri kuzeyden. Avrupa ya ay na uydurmak. avrupal la mak veya avrupala t rmak. Avrupa medeniyetini kolayca ve tahâlükle kabul etmi tir. as rda Portekizlilerin. iç sava lar hüküm sürerken îslâmda dinî asabiyet ve içtimaî dayan ma vard . ngilizler. XVI. Rum lar. sonra civar ülkelerle ve tum H ristiyan dünyas yla.den tutun da. nüfus art n bo altmak için sömürgeler de aram t r.CemilMeric. Asya'n n idare tarz mâkul ve âdilâneydi. Oysa as l metindeki mânâ avrupal la ma de il. gayri-müslim teb'an n hâmisi olan Rusya taraf ndan takip edilmi ti. ngiliz ve talyanlar n parçalama te ebbüslerine kadar.net Önce kelimenin mü taklar n tan yal m. Not: Sitemizin ziyaretçilerinden Yunus Topuz'a bu makaleyi gönderdi i için te ekkür ediyoruz. daha sonra Asya'n n merkezden Avrupa'ya do ru ilerleyi i 1683'de Viyana'da durduruldu. Katerina ve Pitt taraf ndan giri ilen te ebbüs . Mançurya ve Vladivostok'a kadar ilerliyedursun. Do u Avrupa ve Bat Asya'daki slam devleti emperyalizmin Avrupal la t rma te ebbüsüne kars nüfuz edilmez bir kaleydi. Elizabeth devrinde bile. Çin'den al nan Asyaî bir kültür ve medeniyeti kendine yar d mc olarak bulmu tur. Slavlar. Türkler'in Avrupa' y atfetmelerine sebep. kendi teb'as yla aras bozuldu (Türkler. cânu gönülden benimsenecektir. toplumlar n n Avrupa toplumlar ndan daha medenî olu uydu. Nitekim Bizans mparatorlu u da Asya'daki yenili e kars Avrupa n n eski medeniyetlerini koruma a çal m t .bulunu yordu. di eri güneyden Asyay ku atan iki hareketle emperyalistik Avrupal la t rma sür'atle geli iyordu. Osmanl adaletinin ba ar s n . Babiller'in kültür miras ndan daha çok faydalanm t . Asya'n n eski kültürlerini adetlerini ve kanunlar n sürdürmekteydiler. bando m z kan n kullan lmas Türklerden ö renilmi tir. XVIII.
. müsannif. manevi. kendi kendilerini yeti tirenler de entellektüeldirler.. Aron da ayn hataya dü üyor. soysuzla demek gibi bir taleb. Manâs : Avrupa medeniyetine. entellektüel olmayanlar n hükümleri ise daha do rudan do ruya.» Bo lukta kalan bir tarif.). kad . Gerçi ahlaki ve estetik olgunluk da cok defa ayd n n vas flar aras ndadir ama kökleri ba kad r bu geli menin ve mutlaka bulunmas art de ildir entellektüelde. bask 1957) u izahat veriyor : Europeanize. diye ta n ml yor. Avrupa ya ay tarz n benimsemek. yeter ki bilgilerini sindirmi olsunlar ve yapt klar i kafa faaliyetine dayans n.. baciyan.» Hangi rahib? Almanya'n n bu air filozofu. ktidara geçen üçüncü s n f. filhakika sadece bilgi edinenlere entellektüel demek caiz de ildir ama entellektüelin mutlaka yarat c olmas da gerekmez. bir hayalin kurban d r. Ayd n n içtimai görevleri yüklenmesini istemek cok yerinde bir dilek. homo sapiens'den (dü ünen insan) ay rabilir miyiz? Doktorlar entellektül de il mi? Ayn vasf di çilerden esir eyecek miyiz? Ayd n kafa i çisi* olarak tan nan R.rum. Paul Robert'in lügati biraz daha zengin: Europeaniser fiili 1830'larda kullan lma a ba lam . Hristiyanl n zaferinden sonra dü ünce manast ra s nm ve Avrupa n n uuruolmu clerc.. Lügatler çorak ve k s r. Homo faber'i (alet yapan insan). Müesseseler geli tikçe isimlerde de i ti. edib. ayd nlar na filozof demi .. En vaz hlar Seligman' n yayimladi i «içtimai limler ansiklopedisi*. (Meydan Larousse: Avrupa'ya has vas flar hâiz iktisâdi ve siyasî bir te kilât kurulmas .rum dörtkenin kenarlar . ezilenlerin ac lar na ortak olan ve as rlarca hakk n havarili ini yapan bir fazilet timsali degildir ki. ve onlar nas l kars layaca n ö retmelidir. Avrupa zihniyetine uydurmak. Bir devrin ve bir ümmetin vicdan d r hoca. Tarifi ülkeden ülkeye. Makalenin yazar Roberto Michels. Kelime Bat 'n n iktisat ve sosyoloji kamuslar na da al nmam AYDIN Cemil Meriç. Entellektüel belli bi r e itimden geçecek elbette. Bu kifayetsiz tarifleri 1970'lerde yay mlanan Büyük Larousse'den al yoruz. Görüyoruz ki. Bir devletin ekono misini Avrupa iktisadî konjonktürüne göre ayarlamak. Say 142 Abdalan. (çünkü entellektueli ca lara ve ülkelere göre de erlendirmiyor. XX. muhakkik. Asr n sözcükleri. Ayd n. Avrupal la t rmak veya Avrupal la mak: Davran veya mizaç bak m ndan Avrupal ya benzemek. Ansiklopediler de kamuslar gibi kekelemektedir. ahiyan. Sonra filozoflar kozalar na çekilmi ler. Littrede de. «Entellektüel deyince hocalar gelir akla. her faaliyet bir parca zihnidir.avrupal la t rmad r. Ayd n ele avuca s mayan bir mefhum. Okuyal m: Intelijansiya entellektüeller bütünü. Umumi ve mücerred vas flar. Ekim 1975. arih. Avrupan n. Sonunda tek kelimeye hapsedilmis mefhum: entellektüel. Tekamül vahdet'de tenevvü de il midir? Abdalan . ebedi ö renciler». Bununla beraber ayd n diplomayla tarif elmek yine de yanl . Birtak m vas flar izafe ediyor entelleküele. diyor. imam n kaybeden bat . pe in hükümlerin tahakkümünden kurtulam yor. Böyle bir te kilâta kat lmak. Ne var ki. Ama bu egitimin s n rlar ne? «Yar » okumu lar. Uleman n ortak s fati hocal k. daha topyekün ihsaslara dayan r.rum kollara ayr ld : alperen. zahlar daha cömert fakat içtimai buud'dan mahrum oldu u için müphem ve kifayetsiz: «zihni faaliyetlere kar büyük bir alaka duyan. Hem Avrupal la t rma. fikri. Rahib. Feodaliteyle beraber itibar n kaybetmi kelime. Europeanisme de geçen as rda do an bir kelime: Avrupal mizac .rum. Shelling gibi baz yazarlar entelleküelin yarat c olmas gerekti ini söylerler.» (Paul Robert) Zihni faaliyet ne demek? Ça da toplumda. Sonra müfti. Etimoloji uzmanlar (mesela Bloch) entellektüelin XVIII. fakih. bat insan n n uurunu temsil edenlere entellektüel (yahud intelijansiya) ad verilmis. entellektüeli isim olarak al yorlar. gaziya. daha do rusu toprak aristokrasisinin.rum. bir rahibin vas flar na sahib olmal ve rahibin görevlerini benimsemelidir.) Europeisation: Avrupa tarz nda ekonomik veya politik bir organizm kurmak. Bilgisi ile topluma hizmet etmeli. mün i. çtimai uurun bu çe itli temsilcilerini toplayan tek isim: ulema. hem Avrupal la ma. ça dan ça a de i mi . Fichte'ye göre. ezeli hakikatin yani slami dünya görü ünün yay c s d r. Devlet -i Aliye bu sütünlar üzerinde yükseldi. Webster sözlü ü (II.. üniversite ve lise hocalar . daha sonra entellektüelin . fikir hayat a r basan. Ne gariptir ki Fichte'den (çok sonra Evet. air. Bat 'ya gecelim.). Daha eski bir sözlük (Larousse'un 17 cildlik ansiklopedik lügatinde Europeanisme'i tek millet olarak dü ünülen Avrupal lar n siyasî birli i. Ama ona rahiple demek. özelli i.Hisar Dergisi. Europenisation bel kemi i olmayan seyyal bir tâbir. dervi . yüzy ldan itibaren bugünki manada kullanmad n söyler ama belli ba l kamuslarda böyle bir iddey do rulayacak kay tlara rastlamad k. halka gerçek ihtiyaçlar n sezdirmeli. Bugünki hüviyetiyle geçen asr n sonlar nda beliren entellektüelin seçeresine bir göz atal m. Entellektüeller: hükümleri dü ünceye ve ilme dayananlar. Larousse'da da ayn güdük kar l klar Entellektüel: zihni.
kapitalizm'e dü mand r çünkü kapitalist. 1) Kautsky'e göre. edebi eserlerin (veya sanat eserlerinin) yarat l nda ve yay l nda ba l ca amildir. Zihni faaliyet en ilkel toplumlarda bile mevcuddur. ilmi. filozoflar.. Zihni faaliyetler neden müessesele ir? Müessesele ir çünkü kendilerinde güçlü ve yo un bir yarat l faaliyeti bulunmayan birçok kimseler. çal ma artlar farkl d r birbirinden. Tutarl ve abjektiv bir biçim isteyen ifade . bir vicdan. hiçbir ahsa esir olmadan dövü melidir. avukatlar. Komünistlere göre gerçek entellektüel. beslenir. devrim. insano lu. ama ayn zamanda eme inin mahsulünü hatta çok defa çal ma gücünü satmak zorundad r.bilgi kabiliyetleri. u veya bu toplulu a uzvi olarak ba l entellektüel bir tabakan n mevcudiyetini tayin eden içtimai 'münaseb etlerin bütünüdür. Da n k fakat çok fay-dal . En mekanik faaliyet'de bile dü üncenin pay var. Ama ayd nlar i çi s n f hareketinin ba na geçerek proletaryan n müttefiki de olabilirler. popülizm. Entellektüel davran n bu iki temel motivasyonu ayn insanda ve ayn eylemde birlece i gibi birbirinden ba ms z olarak da mevcud olabilir. üpheli müttefiklerdir. Bununla berabe ilmi. ilimcilik. Gercj ya ay seviyesi bak m ndan burjuvad r. Sosyalistlerin. Ama geli mi toplumlarda entellektüel roller daha ihtisasla m t r. Entellektüel temayüller yahud alakalar.. Amerikan intelijansiyas n n (bir manada Avrupa intelijansiyas n n da. Edward Shils. ayd nlar n. yeni bir kültürün. Bir k sm kurulu düzenin emrinde çoban köpe idir. yüksek kültürü yaratmak ve yaymak. çok yerinde telkin ve tespitlerle örülmü bir ara t rma. hizmetine daha az kar l k ödemek için entellektüellerin say s n art rmak ister.. dünyadaki bütün haks zl klara dur. her tarif ve izah yazar n temsil etti i ideolojinin damgas n ta maktad r. Bu yüzden de dü ünce tarzlar nda az çok bir çat ma vard r. mücerred ve umumi. mihrakla r. hususi de (mü ahhas hadiseler) umumi bir mana bulmak. Bu ihtiyaç. Ayd n n toplum içindeki yeri de müphem bir «ortas n fl l k». . ona yaln z iktisadi de il içtimai ve siyasi uur da verir: vazife uuru. ayd nlar modern kapitalist toplumda ayr bir tabaka olarak vas fland ran ferdiyetcilikleri ve te kilatlanmadaki ehliyetsizlikleridir. daha mükemmel bir dünyan n kurulmas için aç lan sava ta hicbir disipline. Onlar için zihni ve cismani bir ihtiyaçt r. uzvi olarak bir veya bircok enteltektüel ta-bakay yarat r. Ayd nlarla i çiler aras ndaki çat sma fertlerle de il s n flarla ilgili. ya ay ve dü ünü tarzlar i çilere de bula abilir. ort ak kültürlerin gelistirilmesi. felsefi. Marxizmin bu konudaki izahlar n üç ba l k etraf nda toplamak kabil . Bu. daha adil. hayat n devrime adayan ve partinin emirlerini nass gibi kabul eden bir kafa i çisidir. i inin veya dü üncesinin mahiyetine gore tarif edemeyiz. Shils'e gore. . mali destek kaynaklar . insan. iktisadi istihsal dünyas nda do an her içtimai zümre kendisiyle beraber. Görülüyor ki. entellektüel hayat n müesseseleri. Bu manada bütün insanlar entellektüeldir. ekillerle ve seslerle ifa de etmek ihtiyac ndan do ar. Entellektüel de i en hadiseler kar s nda her an vaziyet almak zorundad r. ikt isat bilginini. siyasi bir rol oynay . Vazgeçilmez görevi: tenkid. hocalar) üretici olmayan bir i çidir. bunlar. «Tu -tucu» lar n tahlillerinde ag r basan. teolojik. Entellektü eli. teolojik faaliyetlerin maddele mi mahsulleri yaln z bu ihtiyac n (yani entellektüel kabiliyetlerin) eseri de de ildir. yazar veya konu urken çevrelerindeki fertlerin ço una k yasla. 15 buyük sayfa tutan makalede u konular incelenmi : entellektüel tabakala ma. zihni faaliyetin maddelle mi eserlerine muhtaçt r. Bir kelimeleyle proletaryayla ayd nlar aras nda iktisadi bir (çat ma yoktur ama hayattaki mevkileri. entellektüel görevler yapan insanlar aras nda kesafetçe farkl d r. taleb örnekleri. gelenekler yani çe itli zihni faaliyetlerin kuça nda geli ti i içtimai çevrelerin ve müesseselerin kültürü ve manevi miras sayesinde belirir.) Entellektueli istihsal faaliyelinde oynad g ro le göre tarif edenler de var.toplumda oynad çe itli rolleri s ral yor. ro -mantizm. Emekle sermaye aras ndaki çat man n bir ba ka nevii. Bunun icin sürekli bir isyan halindedi r. cemiyet. tabiat ve kosmosun en genel ve en esasl taraflar yla ilmi. hakikatte onun ayr lmaz bir parças d r ama fertlerin hepsine a yn ölçüde da lmama t r. düzen. ezilenlerin yan nda yer almal . Deklase olmad kça bu hayat tarz n sürdürür. 3) En ayd l k tahlil Gramsci'ninki. ayd n da. 2) Lenin de Kautsky'nin tahlilini benimser: Kimse inkar edemez ki. Bu entellektüeller. daha girift. Entellektuel. entellektüel gelenek ve ictimai otorite. Bilgi sosyolojisinin tan nm temsilcilerinden biri olan yazar. hatta entellektüel yarat c l k. kuca nda do duklan zümreye insicam kazand r r. sanayi teknisyenini. en-tellektüeller de toplumun öteki tabakalar gibi herhangi bir tabakad r. Seligman' n yayimlad bu abide-kitap. Kilise-d -«ilerici»ler için ayd n hiçbir ideolojiye bagl olmamal d r. Kapitalist isletme efi. K saca. her çesit yazarlar. geli tirmek ve bunu kelimelere. 1968'de bas lan «The international Encyclopedia of the Social Sciences* in entellektüeller maddesi daha karanl k. Gerçek ayd n. (Bu çok zengin ve son derece girift arast rmay . gelenek ve yarati . diye hayk ran ele avuca s gmaz bir zeka.. milli ve milletleraras modeller. entellektüellerin görevleri. daha mücerred. yeni bir hukukun kurucusunu da yarat r. bir k s m yazarlar ona içtimai kinleri körüklemesini tavsiye ediyorlar. entellektüelleri öyle tan ml yor: Herhangi bir toplumda. mesle inin icab da olabilir. konumuzla do rudan do ruya ilgisi olmad için bütün olarak aktaramad k. yalanlar n peçesini y rtan. Çal anlar n. Bu içtimai tabaka nanemollal ve karars zl ile ayr l r i çi s n f ndan».ahlaki ve de erlendirici bir temas kurmak ihtiyac nsan ruhuna kök salm bir ihtiyaçt r bu.. Entellektüel bir sermayedar deg ildir. entellektüellik herhangi bir meslek erbab na inhisar ettirilemez. felsefi. izahlar daha «dünyevi» daha iktisadi. tabiat ve kosmos hakk nda umumi sembolleri ve mücerred referanslar daha s k kullanan kimselerin bütünü. sosyal degi meler. hekimler . Kapitalizm taraf ndan istismar edilir ve toplum taraf ndan küçük görülür çok defa. talyan iktisatc s Loria'ya göre entellektüel (yani airler. entellekt üel faaliyetlerin yönetimi. görevleri hakim s n f n istismar edilen s n flar üzerindeki bask s n gizlemek veya hakl göstermekti r. renklerle. bir uur. Bir k s m yazarlar ayd n ezeli degerlerin bekçisi olma a çag r rken. zira ansiklopedinin yazar-lar daha cok Avrupal d rlar) 1935'lerdeki görü lerini belirtiyor. Yazar bunlara «ideolog ayd n* diyor. Fakat bütün insanlar toplumda entellektüel vazifesi görmez. yo unla r. Entellektüelin bu gibi sembolleri s k s k kullanmas ahsi bir temayülün eseri de. Toplumun topyekun çal abilmesi için entelleküel eserlere ve müesseselere lüzüm vard r .
edebî bir ç lg nl kt ehabeddin Süleyman a göre (Tarih-i Edeb yat.Hamid edebiyat na kar bir aksülâmel .Osmaniye. Hazret-i Üstad taklid edebilmek hemen hemen gaye-i sanat telâkki edilme e ba lad .Kelimeye bu kavgac ki ili i kazand ran ayd nlar n Dreyfus davas vesilesiyle yayimlad klar beyanname (14 ocak 1898). Ortak farikalar . Ama faziletleri ve günahlar yla Osmanl yd lar. . Zaten halk Avrupa n n nefais-i asar n anlayamaz. Mefhumlar ve müesseselerle oynuyorlard . Fecr -i Ati nin sevimli bir papa an . kitle-i cahiliyetin ruhundan münbais idi. ülkesi ve tarihiyle. ark söyleyece ine bildiriler imzalayan bir a ustos bö ce i cok defa. kâh ünid dolu. Entellektüel. fikri de. belli bir s n f n parças ve temsilcisidir. Ya amak için yenile mek lâz md . En ciddileri ya Marx' n akirdidir.kâh bedbin. Entellektüel. Koca bir asr . Ülkesi ile göbek ba n çoktan koparm t r. Bunun içindir ki. Entellektüel. Yeni Sanat . Ne kanun-u kadim kalm t .. Descartes'dan beri akl n ve idrakin cihan umullu unu anlad . stilâhat. bu ak n intelijansyan n en tan nm temsilcileri. ba l ba na bir s n f de il. Eskiden bir müstagribler kervan yd intelijansiyam z. birer «öykünme» dir. Nerde o kahraman? AHMET M THAT-MUALL M NAC Cemil Meriç. Ve bu garip bediiyat delisi.. ne deb-i dirin. ya yeni bir dünya kurma a çal an bir içtimai s n f n yol göstericisidir. genç tecessüsümün zevkle tavaf etti i kaynak kitaplardan biri. Meçhulü ar yorlard . Ama onlara Türk diyebilir miyiz acaba? Avrupa n n en sefil yazar eri ilmez bir zirvedir. Melike Sultan a â k yedi gençtiler. çevresine yeni teklifler sunan bir intelijansiya do uyordu. s n f . N aci benim de hocamd . müsta riplikdi. lk defa olarak. L gat i mefhumlar dünyas nda ilk klavuzum olmu du. entellektüelin magara duvar na vuran gölgesi..Edebiye . maziye ba l d r diye terter tepiniyordu. dü ünce dünyas n her gün yeni ba tan yaratabilece ine inanand r. bütünüyle yüceltmek kadar yanl . Bir ça bütünüyle kötülemek. Abdülhak Hâmid tarz. ayn kanaatlar payla an mütecanis bir kitle de ildir. Evet geçen asr n ayd nlar . dü ünemez çünkü kendileri dü ünemezler. Naci ye kar gösterilen bu büyük sevgi.Memnun oldum. Türkiye de içtimai s n flar olmad ndan entellektüel de yoktur. serke . Genç Osmanl lar. Entellektüel. bu efendiler için. Avrupa. Kanatlar yorgun. Hür dü üncenin olmad yerde intelijansiya da yoktur. Türk dü ünemez bu efendilere göre. 1975. meçhulü ve mutlak . Bu gölge ayd nlar n ay r c va s flar kendi kendilerini küçümsemek.avam n mucid ve müessisidir. Sonunda hepsi usland . kitle -i avam n. geriye dönülemezdi art k. her ikisi de birer ru eym. Gurbet kocatm t genç ahinleri gurbet ve tecrübeler. Naci için bir özel say yay nlam .edebisinin tekâmülüne birkaç seneler mani olan Muallim Naci Muhatab avamd Naci nin (avam yani hristiyanla mam Türk insan ) Kendisi de. ya zaman n öldürmü dü üncelerin aktar c s . Çok yerinde bir hayranl k. ölümünden y llarca sonra söyle tan t yordu üstad : Eserlerinden ziyade ahs n n etraf na zaman n gençlerini toplayabilmek için çevirdi i hilelerle. Bir zelzelenin içindeydik. Edebiyat. Hisar Dergisi 15 (133). Ayd n ne mazisini bilir ne gelecek hakk nda ayd nl k tasavvurlar vard r. kervana müsta ripler de kat ld . dolaplarla edebiyatta me um bir tesir yaparak. Daha sonraki nesiller gibi yabanc la mam lard .ulema parçalan yor. Ocak. birkaç haramzade evlâd na bakarak mahk m edem eyiz. Hakikatta Avrupay da Asyay da tan mazlar. Gazelleri hâlâ haf zamda. Hatta her ayd n hayat n n bel li merhalelerinde oldukça farkl dü üncelerin havarisidir. Kemal. Daha dogrusu. Köprüler at lm t . Avrupal bir hayvan. 346-350) . kalpleri yaral yurda döndüler. ruhu da. Ayd n.. ya Seyid Kutbun. Nesillerin gadrine u ram t Naci. birer ümmmet. 9-11 Birer çocuktu Genç Osmanl lar yaramaz. Nerden ve nas l ba lanacakt ? Ça bir aray hummas içindedir. Hülasa edelim. Dü man s n flarla dövü erek geli ir ve olgunla r. s.
Yeni airi air yapan çile. air rebab n k rmak ve kavgaya kar mak zorundad r. Milton.dü manl k. fedakâr. en güzel terennümler en ümidsizleri. Yeni ehirli Avni Bey in cevab . dâvan n emrine vermi kalemini. herhangi bir ferdin de il. dedikodu ifritiyle kar la mak da var. Midhat. Her kabiliyete hürmetkâr olan. Efendi de bir müsta ribdir. Divan iiri. cihan ümul ve cihangir. . mant n çi ve keskin na susuz. iir kendini tekrarlama a ba lam t . sürüden ayr lan bir Be ir Fuad bile ça n n dar anlay na kar edeb o büyük kalp. Bir entelektüel hastal olan naz mperdazl â vedâ etmek zorundayd k. küfrün her taarruzu kar s nda yalç n bir hisard r. Evet. bir medeniyetin sesidir. Kendi vücudunu lây k yla idareye muktedir de il iken kürrei zemini zaif kollariyle sürükleye sürükleye ba ka bir noktai feyze. Draper i hidayete dâvet eden ses. Tanzimat Türkiye si . Devlet -i Aliyye nin bu ahane oyuna harcayarak zaman yoktu art k. te. Bütün zakâlar ayn hedefe yönelmeliydi:ayd nlanmak ve ayd nlatm ak. mazmunlar hayidele mi . iltifat beklemeyecek kimseden. airlerin tab .Ne mukaddeslerimiz ayn d r. bu tarif rfan m z n nüfuz edemedi i bir lü âzlar orman nday z. dü man bir dünya ortas nda yapayaln z. Ama Avrupa hayranl ça n bir bülend zekâs için oldu u gibi Avrupa da Bir Cevelan yazar için de bir teslimiyet de il bir bütünle me ihtiyac d r. ötede haris ve hasis bir tilki uygarl k . demiyor mu?) air. ba ka bir merkezi kemale götürmeye çal r : Ba aramay nca feryada ba lar. mü küllerini k l çla çözen nesillerin sesi.selimi cihan yaratan n ilhamlar n aksettirir. Bütün yollarda arayacak hayal ahinini. Stockholm de konu an. yirmi y l tek m sra yazmam . nas l olmu da çok sevdi i damad yla anla amam ? zah edelim: tek ba na müdafaa Ondokuzuncu as r. ba kalar na bilhassa Ahmed Midhat a.. bazen ar tan to ra a süzülen ahinlerin sevdas kadar ac . Naci yi bayrakla t r rken ba kalar na kar haks zl k ediyorlard . Bu ölüm kal m sava nda kalemler k l çla mal yd . ki ayr dünyan n ilk uurlu temas yd bu. Osmanl n n gururudur. belâ (Mussetvari bir anlay o da. Ho me rebü mutedil demektir . aldana cakt . Yeni Sanatç lar . Midhat.Birer ç l k olmal yd terennümler. ne kinlerimiz. Bahçesinde görülmedik güller açacak. Divan edebiyat n n son büyük temsilcilerinden birine soral m airi. vakur. bahtiyar ça lar n sesiydi. birer h çk r kt lar. eyh Galib e göre. Zaten ilham p narlar kurumu . Cihan ümul bir tecüssüsdür. eytan n art klar yla geçinen erazili nas gönül vahiyine a ina olabilir mi? Ahlâki vas flar n a r bast öyle devam eder: âirli e suzü dert lâz m Enduhü belâ olur mülâz m Ruyi lebe etmeyip tenezzül Açs n çemeni görülmedik gül Her râhta eyleyip tekâpu ahini hayali ala ah Girdikte girivei hayale Çarp lmaya divi kîlü kale. Yaln z karanl a ve samimiyetsizli e dü man. bir felaketler ça . bizi a r aksülâmellere sürüklememeli. Öyle bir hengâmede. iirin ir ad veazifesi yoktu Divan edebiyat nda. Osmanl n n vakar .Ama bat c lar n anlay s zl Naci ye inhisar etmez ki. Bazen kafes arkas ndaki bülbüller in enini kadar hazin. idrakinin pencereleri ard na kadar aç k adam. dâvan n yani nesrin. ferdi tahassürlerin lo p r lt lar na de il. Hace -i evvel. Devlet -i Aliye. daha da seyyal: air nedir? Tabiat n en sevdal zamanlar ndaki hazin hazin tebessümlerinden yarat lm bir mahl k Tabiat her mahlukattan ziyade esir iken tabiat n fevk na ç kmak ister. Ama ç kmazlara sap p. âir demek ehli dil demektir. Osmanl n n irfan . Onsekizinci as r. Bir yandan ya l ve yorgun bir medeniyet: dürüst. Sarho ken söylenilmi e benzeyen bu garip nutku noktalayarak. Elbette ki. öyle ölümsüz ark lar bilirim ki. Bu u urlu daha do rusu uursuz--. Nam k Kemal in te bihleri daha da karanl k. tek air yeti tirmemi tir Fransa da.
. Bence. "bir bunal mlar serisidir". Hepimiz bir efsane söyleyip uykuya dal yoruz. Bu suale cevap verilmez. Hayyam. bütün dü üncelerinin . air sözü. izninizle. sonu zulmet. bu marazi iir anlay na iltifat etmemek cesareti gösteren say l ayd nlardan biridir. "Hayat mezarlar n çözdü ü dola k bir yumakt r" diyordu. Münker Nekir sualleri gibi. lham var. Hüsamettin Aslan' n.. imdi hat rlayamad m bir yerde "Hayat" der Levi Strauss. sorular ma. "Efsane söylediler uykuya dald lar" diyor.586-594. tabiî ay klama kanunuyla aç klayanlar da." Bu sözlerin hiçbiri mutlak olarak ele al nmamal elbette.mi im gündüzünü. suale sualle cevap vermek. 1986. air o hümad r ki iki âleme pinhan Bir cevvi Mükaddesde hafiyyuttayyarand r.. ünlü mütefekkir ve edebiyat tarihçisi-ele tirmeni Cemil Meriç (1917-1987) ile yapt röportaj.Aslan: Üstad m. Onu. Sizce nedir hayat n anlam ? Cemil Meriç: Hugo'nun bir sözünü not etmi tim.. hace -i evvel. bilir ancak onun içyüzünü/ Bir delikten ç karak bir deli e girmekteyiz/ Önü zulmet. Allah kat nda bir imtihan olarak niteleyenler de var.. H.. Buna mukabil öyle söyler Neyzen Tevfik: "Çözemez kimse bu dünya denilen kördü ümü/ Yaratan . Bu. hayat konusundaki görü lerinizi alarak ba lamak istiyorum. Amma ki bu tarif olunan airi mahir Nadir bulunur cevheri nayab zamand r. Türkiye Yazarlar Birli i Yay n . Sokrat. Bir airde mutlak hakikat aramak yanl . meziyet ve zaaflar yla Pierre Larousse un (1817-1875) ikiz karde idir CEM L MER Ç SÖYLE Cemil Meriç Röportaj "Nesillerin Miras " Türkiye Kültür ve Sanat Y ll .. yani hayat .Üstada göre: Bin safsata bir m sra bercesteye de mez ndimde esatir-i Felâtun hezeyand r. Hepimizin söyledi i bir efsane var. Ankara 1986. . Zor sualler bunlar. Midhat Efendi. s.
ister istemez kar la aca m z bir sual i areti! Ziya Pa a'n n dedi i gibi "Halledemedi bu lügaz n s rr n / Bin kafile geçti ulemâdan. Talat Pa a'ya ve ttihat Terakki'ye mesela. nsan ayd nland n zanneder.Aslan: Ölümden korkar m s n z? Cemil Meriç: Aksini söyleyemem. Yuvarlan rken t rnaklar n ka da geçirmek istiyorsun. Mahiyeti meçhul bir korku. Tarihin martt . Asl nda bu sorular. syf. Zavall çocuk. bazen bir im ek p r lt s gelir.Aslan: Kültürler. ka da. Herkesin bir demon'u var. ebediyet sümüklü böce in izleri kadar aldat c . Cemil Meriç: Ölüm. Burada öhret söz konusu. Elindeki imkanlarla ba ka çaresi yoktu. "Bu dünyada her eyden ölüm ak yor. 'Ölüm. ntihar kap y açm yor.182) diyorsunuz." Cemil Meriç: Ziya Gökalp. Gazali böyle bir meseleyle kar la t nda tekkeye ko ar. oysa Gökalp bunal mlar n çözmek için intihara ba vurur. ster istemez intihar edecekti. Ben dü ünceyi bir bütün olarak ele al r m..Aslan: Ölüm hakk nda ne dü ünüyorsunuz? Ölümün sizdeki tedaileri nedir? Benim akl ma Camus geliyor. Gökalp minnac k bir adamd r. nanm yor musunuz ebediyete? Cemil Meriç: Ebediyet diye bir ey yok yeryüzünde. Hiç bir zaman cevap veremedim. Kimse verememi . Ölmeden onbe gün önce günlü ünde u soruyu soruyor kendisine: "Tanr 'ya inan yor muyum? Evet. duvarlardan. onlar at t r r. benim bütün hayat m boyunca kendime sordu um sorular. Belli anlarda do ar airin içine bunlar. "Benim bir demon'um var. yani ebediyet. Durkheim' yani modern dü ünceyi tercih etti. O da Mavi Sakal' n K rk nc Odas 'n aç yor."(Bu Ülke. Bu konuda bizi biraz ayd nlat r m s n z? Akl ma gelmi ken söyleyeyim. Gökalp. Memleketten memlekete de i mez. genellikle içlerinde ya ad klar insanlar n bunal mlar n çözen kurumlar yaratm lar. Ziya Gökalp. Her devirde dalkavukluk yapm t r. nsan n fikrî ölçülerini de i tirmesi bence bu.Aslan: Ebediyet neden sümüklü böce in izleri kadar aldat c olsun? "Senin türben kelimeler. Bütün öhretler yaland r! Ebediyeti öhret manas na kullan yorum. Napolyon mu. ayd nlat r insan . sizin de ayn tercih problemiyle zaman zaman kar kar ya olabilece inizi dü ünüyorum. Somutla t rarak anlatmak mümkün de il. Bu büyük meçhul beni ürküttü. meselenin ça r mlar beni Tanp nar'a götürüyor. füzelâdan. Ziya Gökalp'le Gazali aras nda mahiyet fark var.. O. Mesele bir tercih meselesi. gazetelerden ve insanlar n yüzlerinden" diyordu Ba kald ran nsan adl kitab nda. Bat 'n n sofra art klar yla geçinen bir zatt r. Marks m ? H. im ek p r lt s geçti inde daha koyu bir karanl n içinde kal r insan. H. beni o konu turuyor" derdi. H. insan n can n Rabbi'ne emanet etmesidir' diyor. zaman zaman da kusar. Ben. S k s k bu meseleyle ben de kar kar ya geldim ama korkak oldu um için intihar edemedim. Sahtekârd r. bilmiyorsun ki.demon'dan geldi ini söyler. Gazali de ildir. Yukar daki m sralar böyle anlamal y z. slamiyet." H. Peyami Safa'n n çekti i ruh çilesini çekmemi tir.
Mesela R za Tevfik. H.Aslan: Geçmi te sosyalist olman zla Yön aras nda bir ba kurulabilir mi? Cemil Meriç: Ben hiç bir zaman sosyalist olmad m.(1) Sisyphos Efsanesi'nde söyledi i gibi. uygulama imkan ba ka. Eklektik bir dü ünür. bir masal anlatt k ça da lar m za ve geçip gidece iz. Cevdet Pa a'yla Weber. nançlar m n bir k sm yla da öyle. Yön de bir taraf m benim. Bu soruya cevap vermi . Evet derseniz biter. Tevfik Fikret zaman zaman bir anlamda Yön'cüdürler. imdiyse intihar bile edemeyecek haldeyim.Aslan: Yön'le payla t klar n z? Cemil Meriç: Önce pozitivizm. Bunlar matematik birer realite de il ki. sevebileceklerim(yani sosyalistler) dilsiz.Aslan: "Kimim ben?" diye soruyorsunuz günlü ünüzde kendinize ve insan kanser edecek . ntihar beni dâûss la gibi takip etmi tir. Müslüman m. Tanr sorusuna cevap veremem. Belki ben ayd n olman n sorumlulu unu idrak ediyorum ama icaplar na ne kadar uyuyorum bilemem. nsan bütündür. dilimi konu anlarla(yani sa c larla) konu acak lak rd m yok" -parantez içleri soruyu soran n. Bence zorlu ve çetin bir yürüyü bu. Bo una ba r yorum.bir adamd .Aslan: Cemil Meriç külliyat nda el at lmayan dü ünce devi yok gibi. Ben daima intihar dü üncesi içinde ya ad m. "Benim trajedim u birkaç sat rda. Ayd n olman n insana yükledi i büyük sorumluluklar var.. hayat bir curcuna oluyor. Ama ne kadar inan yorum. E er Tanr olmazsa.(2) Her ayd n bir parça eklektik olmak zorundad r. Ben Türkiye'de gerçekten sosyalist olabilece ini sanm yorum."Sa okumuyor. laiklikle din. nan yorum da inanm yorum da. bn Haldun'la Marks. H. Tanp nar bahtiyar bir adamd . Noktalayaca z bir gün. Halbuki ayd n olmak ba ka ey. Mesela dilimle Büyük Do u'ya mensubum. Bir parça eklekti im. müslüman bir çevrede do dum. nan p inanmad m bilemiyorum. kendini parçalanm . Mesela Necip Faz l' severim ama Do an Avc o lu'nu sevmem. Hayyam' n dedi i gibi. Akla fazla önem veri im. Cemalettin Efgani ile Ali eriati iç içe bu külliyatta.. çatlam aynalarda seyreden ve bunun verdi i ac yla k vranan bir ayd n diyebilir miyiz sizin için? Arkas ndan sözkonusu parçalan n z n ülkemizle ilgili yanlar sökün ediyor. Bilhassa materyalist hiç olmad m. Yani idealizmle materyalizm. Camus'nun yapt da bu. nsanla ilgili hiç bir problem basit de il. Bu sorumlulu un idraki ba ka. Zaman zaman inand m. Sol diyalogdan kaç yor. do u ile bat . Tanp nar benden ayd nl k görüyor ve 'Evet' diyor. Bu problemde o kadar meçhul var ki. Ancak ne kadar inan p inanmad m n cevab n mah er günü bilebilece im. bilemiyorum. H. Kim ne kadar inan r bilinmez. ntihar tam bir hal çaresi oluyor o zaman. nsan çok meçhullü bir problemdir." Nas l oluyor da hem Büyük Do u kadrosundan hem de Yön kadrosundan olabiliyorsunuz?Neden buna mecbur hissediyorsunuz kendinizi? Cemil Meriç: Bu kelimeleri tarif etmeden kullanmak hata. Bunlar kaypak kavramlar. ya inanacaks n ya intihar edeceksin. H. Üçüncü bir hal çaresi yok.
Hemen arkas ndan. slamiyet'in size aç klamad ey neydi de bu kitaba dört elle sar ld n z? Kaderiniz bence. solcu. Onsekiz ya nda bir insan çarpar elbette. H. San r m. Russell. "Bat Felsefesi Tarihi"ndeydi. Çeli ki bu. Kitaplar n zdan birinde. Do ru. ilk defa rastlanan güzel bir kad n n insan üzerindeki etkisi bu. Türkiye gibi Ortado u'nun göbe indeki bir ülkede. kimlik bunal mlar n okuduklar kitaplarda çözümleyen binlerce insan n -sa c . Okumakla olmak neden aynile sin? Bir dü ünceyi ö renmek ayn zamanda bir ya ama biçimini ö renmektir. Benim ça da lar m. görüyorsunuz." Bu tespit. bir dü ünür için yukar daki cevab n z yeterli mi? Kimsiniz siz? Kimlik söz konusu oldu unda sorulacak bütün sorulara cevap verebilecek birdü ünür mü yoksa arafta bir yaln z m ? Cemil Meriç: Arafta bir yaln z m. Ama babam için ayn eyi söyleyemem.Aslan: Umrandan Uygarl a adl kitab n zdaki müthi makalenizi. Belli bir ça da etkilemi tir beni. Hayat ma âmil de ildir. "Solun kadir na. benim üzerimde de il. Gericilik nedir. sa nedir? Yeni Devir gazetesi hangi çizgidedir? Müslümanl k nedir ki böyle söylüyorsunuz? Cemil Meriç: Yeni Devir pek ciddi bir intiba b rakmam t r üzerimde. Babama okuttum. bu yamal bohçada. Evlad m. yani hem yalan hem do ru bunlar. Eserlerinizde bu türden yüzlerce ifade gösterebilirim." Sene 1974. "Bir dü ünce sistemi" der. orada sözünü etti iniz Türk ayd nlar yla sizin aran zdaki fark nedir? Bu ülkede Peygamber'den 'Muhammed' diye söz etmiyor musunuz? Bir bat l n n konu ma veya yazma biçimi bu. "E er yüzde yüz tutarl ysa. Oysa günlü ünüzde. Yobaz en güzel taraflar m zla biziz. Ancak. Peki ama hocam. Mesela Cumhuriyet'te . Cemil Meriç: Biraz fazla alt n çizmi im "Madde ve Kuvvet"in. biz. Ru en E ref'in 'Diyorlar ki' adl kitab n esas alarak yazd n z 'Diyorlar ki' ba l n ta yan yaz n z dü ünüyorum. Çeli kileriniz son tahlilde normal olarak da kabul edilebilir. Sözün geli i öyle yazm m. Babam hac yd ve mûtekit bir insand ." diyorsunuz. H. Bulû ça nda. Büchner'in "Madde ve Kuvvet" adl kitab n n dü ünce dünyan z . ruh dünyas nda kötü akisler yapt . yan na itti" eklinde beyanlar n z var. Elimden gelse herkese okurdum bu yaz y .Aslan: Günlü ünüzde yazd klar n zla kitaplar n zda yer alan dü ünceler aras nda çeli kiler var. Gökalp'in bir Delf kâhinine benzedi ini sizden ö rendiler. Bütün hayat m etkileyen bir tesiri olmam t r.inas davran beni ister istemez gericilerin kuca na de il.a rl ktaki bu soruyu öyle cevapland r yorsunuz: "Hayat n Türk irfan na adayan münzevi ve mütecessis bir fikir i çisi. okuduklar m z. slamiyet le ilgili olarak yazd n z hepsi birer manifesto niteli indeki yaz lar n z geliyor akl ma. Pratik hayatta kendilerini ya ayabilmek imkan n sa lam yor bize. kelimeler hiç bir ey ifade etmiyor. "Yobaza dü manl k tarihe dü manl k. bir anlamda ki ili inizi en çok etkileyen kitaplardan biri oldu unu söylüyorsunuz. Onun üzerinde tesirli oldu bu kitap. o ya ama biçimini icra etmek de il. Üzerinde resim var diye eve gelen kibritlerin resimli kapaklar n y rtard . o dü ünce sistemi toptan tutars zd r ya da ilmî de ildir. idealist veya materyalist olmalar bir ey de i tirmez.kaderleriyle aynile iyor.
sf. Önce eylem vard . Sa 'a antipatim yok. Bilhassa polemik içinde ve dü manlar yla sava arak dü ünen bir adamd r. Marks'tan daha çok severim.(3) Dü ünürken ve yazarken. Umrandan Uygarl a adl kitab n z n 231-261. Talleyrand yükselmek istiyordu. dipnot). dövü ken. Do ru. çizgide de i meden kalan tek unsur dü ünme biçiminiz yani diyalektik yöntem. Bir ey daha var: 'Umrandan Uygarl a'da(sf. Cemil Meriç: Hay r. H. H. ara t rma nesnesi maddedir. Bilgi problemine bak aç n z marksizmden izler ta yor. Proudhon'u yazarken ya ad n z iç hazz geliyor akl ma. Ortodoks olmayan marksist dü ünürler ise daima tam not al yor sizden. Rodinson. H. K rk Ambar adl eserinizde. "Önce eylem vard " diyorsunuz. slamiyet aç s ndan. Haber'e oldu u gibi inan l r. Marks' . Proudhon'u. bilimin nesnesi.. sizce yaln zca bir dü ünme biçimi. Tehlikeli. sayfalar na bakabilirler. Çünkü hiç bir siyasi hareket içinde bulunmad m. yine de marksist dü ünceyle bir çok eyi payla yorsunuz.Aslan: "Otobiyografileri hep üpheyle kar lar m. n a ise yorum demektir ve tart maya aç kt r. O da bir insand r ve hatalar vard r. ihtiyar nazeninler gibi a r bir tuvaletle ç kar tarih kar s na. Dü ünen bir adamd r. Benim yükselmek gibi bir amac m olmad .(Bu Ülke. çünkü vahyi d arda b rak yor. Ayr ca. Tarihin en namussuz. Ortodoks marksizme ate püskürüyor yaz lar n z. Ancak. Politikan n dili gizliliktir.Aslan: Marksizme yakla m n z oldukça farkl . Bilginin kayna n n materyalist aç klamas bu. Sa mezarl k bekçisi. syf. ha in bir adamd r Marks. Marks' n da hatalar vard r. Modern bilimin bu ilkeye dayand n kabul ediyorum.. lmî namusumu az çok muhafaza etmi imdir.197) Sizin otobiyografiniz için de geçerli mi ayn ey? Cemil Meriç: Benimki için geçerli de il. Musevi as ll d r ve bunun dü üncelerine büyük etkisi vard r. Marks da bn Haldun ve Farabi gibi büyük dü ünce adamlar ndan biridir. Ama bu dü ünce biçimi. Bunlar n ba nda dü ünme biçiminiz var bence. Gerici benim. Be inci Bask ."(Bu Ülke. "Ben Müslüman sosyalistim" demi tiniz. Talleyrand do ru söylüyor galiba: Dilin görevi hakikati gizlemektir. Halbuki hayat n kendisi daima yeniye müteveccihtir.yazmay tercih ederdim. bende de i meden kalan diyalektik de ildir. Talleyrand bir politikac yd . slamiyet. Sert. Saint-Simon'u. en zeki adamlar ndan biridir. Merakl okuyucular. insan dü üncesine sayg d r. di er sosyalistler gibi. erif Mardin'e kar savunabiliyorsunuz. Eskinin devam n ister sa . Genç Cemil Meriç'ten olgun Cemil Meriç'e uzanan. Dü ünen hiç bir insan tarafs z olamaz. En masumlar . Tehlikeli bu. kitaplar n zda s kça vurgulad n z slamiyet sözkonusu oldu unda çeli kilerden birini do uruyor.. Ailem ve çocuklar m için de öyle. Onun ' slamî Sosyalizme Do ru' adl bir risalesini okudu unuzu belirtiyorsunuz. maddi gerçeklik vard .29) Müslüman sosyalizmi pek itibar görmüyor bugün Türkiye'de. mtiyazl bir mevkii yoktur. . Schumpeter ve di erleri.Aslan: Mülkiyet kar s ndaki tavr n z nedir? Daha önceki bir konu man zda. evet. Ben insan dü üncesini bn Haldun gibi ikiye ay r yorum: n a ve haber. yani hayat vard . Ma aradakiler adl kitab n z n 391.366. Bu sözünüz bana gençli inizin Tar k Mümtaz' n hat rlat yor.
H.Aslan: Yaz lar n z ba ka birine dikte ettiriyorsunuz. Benli im. Gurur darg nl klar ve benzeri eylerden do an ayr l klar.Aslan: Üslubunuz efendim? Cemil Meriç: Üslubum kendimdir.Aslan: Stendhal eline kalemi al r. yani gözlerimin kapanmas ndan önce de . H. H. ilham gelmesini beklermi yazarken. Hayat m n manas bu. kendim yaz yorken de. H. H. dil konusundaki hassasiyetiniz de il mi? Cemil Meriç: Bir yazar olarak dili muhafaza etmeye çal r m. Cemil Meriç: Ben bu kutupla maya kar y m. H. Ben fark na varmadan bir etkisi olmu olabilir Frans zca'n n.Aslan: Cemil Meriç.Cemil Meriç: Sosyalizm Türkiye'de ya amak için slamî bir veçheye bürünmek zorundad r. bizden sonra geleceklerin de hakk vard r. Yani herkes kendi zevki için tüketim yapamaz. Kutupla ma yobazl kt r. do ru mu bu sizce? Cemil Meriç: Olabilir. bütün hüviyetimdir. deniyor. Siz nas l yazars n z? Cemil Meriç: Özel bir merasime tâbi de ildir. Bu konuda titizim.Aslan: En belirgin özelliklerinizden biri. Topluma faydal oldu u sürece yararl d r.(4) slamiyet de sosyalizm gibi dü üncede bir devrimdir. Onda. Mülkiyet toplumundur. Mülkiyet konusunda Saint-Simon gibi dü ünüyorum. H. Yaz lar n zda konu ma cümleleri a rl kta. Konu uyorsunuz. yaz l yor. sa ' n solla mas gerekir. Dikte ettirmenizden mi geliyor bu özellik? Cemil Meriç: Üslubum.Aslan: iirin tornas ndan geçmi bir dü ünürün üslubu diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Y llarca iir yazd m. bizden önce gelenlerin de. Birbirlerine yakla mal d rlar.Aslan: Ama bugün bunun tam tersi ortaya ç k yor. Türk nesrine Frans z sentaks n getirdi..Aslan: Türk Sa ' na ve Türk Sol'una tavsiyeleriniz nelerdir? Cemil Meriç: Türkiye'de sol'un sa la mas . Yazd klar m kadar yaz biçimim de önemlidir. Frans zca'yla o kadar çok temas m oldu ki.. Sa la sol aras nda büyük bir fark yoktur. H. Mülkiyet daima tahdit edilmelidir. lham da beklemem. Bir uuralt tesir. Edebiyata tercümeyle geçtim.
Davet edildi i dü ünde. a k.Aslan: "Bir kad nla yeme e mi ç k yorsunuz" der Nietsche. Naz m.Aslan: Kad nlar bahsinde hayat n zdaki en büyük yeri i gal eden kad n kimdir efendim? Cemil Meriç: Ölenlerden kar m Fevziye.Aslan: Kad nlara bak aç n z nedir? Cemil Meriç: Büyük bir sayg ve sonsuz bir sevgi. Fevziye tam bir aile kad n . Diplomas nda Roosevelt ve Hasan Âli'nin imzalar var. Hz. H. mükemmel bir anneydi." Cemil Meriç: Budala. ngilizce ö renimine dört ya nda ba lam t r. nsanl n yüzünü a artan bir fedakârl k. Talihim benim. Kad n vazifeleriyle üstündür. Delirdi zaten. nsanlar aras ndaki biricik insani his. Ana mektebini ve Arnavutköy K z Koleji'ni birincilikle bitirmi tir. Vazife taksimi vard r. Hasan Âli Yücel döneminde ba ar l ö rencilerin diplomalar n Roosevelt imzalard . Fedakârl yla. Kar m çok severim. Salakt hazret. Hastal mda bana gösterdi i efkat emsalsizdir. Çok mükemmel bir . nsanlar aras ndaki yerini bulamam t r. nesirde bana rakip olabilecek bir zirve yoktu. iiri neden b rakt n z? Cemil Meriç: Sevdi im airler vard . "Sak n k rbac n z yan n za almay ihmal etmeyin. di eri kitap. Kad n bahsinde hiç bir zaman tatmin olmam t r. Necip Faz l. H. sadakatiyle. H.Aslan: Lamia Han m'dan sözeder misiniz? Cemil Meriç: Son derece sevdi im ve son derece sayd m müstesna bir insand r. H. nsan insan yapan a kt r. Kad n erkekten daha yüksektir bana göre. H. Küçüklük duygusundan ileri geliyor onun bu özelli i. H. Mükemmel bir hocad r. ya ayanlardan Lamia. Onlardan daha büyük olamayaca m hissettim. Yahya Kemal.Aslan: Üstad m. P narba lar tutulmu tu. Halbuki. Fark nda olmad bir zaaf vard kad na. Dâhi bir salak. Daima rahmetle anar m. Hayat m n en mükemmel arkada . " nsan n tanr olmad n n tek belgesi göbekalt d r" diyor bir yerde de. Talihsiz bir izdivaç yapt .Aslan: A ka inan yor musunuz? Cemil Meriç: Elbette. Son derece fedakârd r. geline evlenme teklif eder. Roma'y Roma yapan asil ve büyük kad nlardan biriydi. Mente o ullar boyundand . Hayat mdaki önemli varl klardan biri kad n. Tam bir erkek de ildi çünkü tam bir insan de ildi. Sakin bir zevceydi.Ebubekir soyundan geliyor. Sanm yorum.böyleydi. Kar m öldükten sonra onun yerini ancak Lamia Han m doldurabilirdi. K rk y l n üzerinde bir beraberli imiz oldu onunla. Erkek kad n e itli i yoktur.
Herhalde Mo ollar'dan kalma bize.Aslan: Ayd nlar m z konusunda söyleyecekleriniz var m efendim? Cemil Meriç: Bu konuda söyleyece imi söyledim galiba. Nesri iir haline getirmeye çal t m. H. H. Farketmez. Çünkü mesuliyet yoktur.Aslan: Sizin için demokrat diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Elbette evlad m. Talihim bu.ngilizce hocas d r Lamia. ster otobüs müzi i olsun ister klasik.Aslan: Hangileri mesela? Cemil Meriç: u anda s ralayamam. Sevdi im bir insanla dinlemeliyim müzi i.Aslan: Yaz lar n zdan birinde "Dü üncenin kuduz köpek gibi kovaland ya ad m zdan söz ediyorsunuz. H. Ta ma suyla de irmen döndürüyoruz. Ama sevdi im türküler de var. Gerçek bir demokrat m. H.Aslan: iiri b rak n z n tarihini hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Acaba b rakt m m ? Söyleyemem ki bunu. Ac lar insan ruhunu biliyor. H. Türkiye'de ayd n yoktur. Tanp nar' n ö rencisidir. Sevdi im insanla birlikte dinledi im müzi i severim. H. H. En kötü yan m z müsamahakâr olamay m z. insan olamaz. H.Aslan: Büyük yazar olmak için sizin hayat çizginize benzer bir yolu katetmek gerekir mi? Cemil Meriç: Gerekir. . bir ülkede" Cemil Meriç: Evet.Aslan: Ne tür müzikten ho lan yorsunuz? Cemil Meriç: Umumiyetle alaturkay severim. Liberal ve demokrat m. Ac çekmeyen.Aslan: K z n z efendim? Cemil Meriç: K z m mükemmel ve emsalsiz bir evlatt r. Türkülere özel bir zaaf m yok.Aslan: Liberal terimini hürriyet anlam nda m kullan yorsunuz? Cemil Meriç: Evet. Bedbahtl k içinde bahtiyar m. Re at Nuri ile akrabad rlar. H.
belli bir ölçü içinde kad nlara zaaf m var. Ba tan a a zaaf m. annemin bendeki etkisidir. Neden kendimizle yatar z her kad nda? Cemil Meriç: Kad nla bir parça bize yak n oldu u ve bizi sevdi i için yatar z. Her insanda binlerce insan vard r. imdi içmiyorum. Ailenin ya ayan tek erkek evlad benim. H. Babamla akrabayd lar. kisi de insan. . H.Aslan: Sevdi iniz yemekler neler? Cemil Meriç: Lamia'n n pi irdi i yemeklerin hepsini severim. Kad n ve erke in bir araya gelmesinde. Her insan gibi. Okumaya dü künüm. Babam n dedesi Dimetoka müftüsüydü. H. söyleyeyim: Annemdir" der Abraham Lincoln. Bende de var ayn hassasiyet ve bu.Aslan: "Bana okudu unuz kitaplar n en güzelinin hangisi oldu unu soruyorsunuz. insanlar birle ir.Aslan: Sigarayla aran z nas l? Cemil Meriç: On yedi ya mdan bu yana sigara içerdim. Bütün yemeklerini severim Lamia'n n. kendimizle yatar z her kad nda" diyorsunuz. lk mektebi bitirmi ti annem. Lüzumundan fazla hassas m.Aslan: Zaaflar m diyebilece iniz özellikleriniz neler efendim? Cemil Meriç: Çok. Günde üç paket.Aslan: Bir denemenizde kitaplar kad nlara benzetiyorsunuz. Soyad Kanunu'yla de i tirildi. bu binlerce insandan yaln zca birer tanesi birbiriyle kayna r ve anla r. çabuk dar l r m. Aynile irler. H. tekle ir. Hassas bir kad nd . Bilhassa bulgur ve etle yap lan yemekleri. H. Lamia'n n yüzünden tekrar ba lad m.Aslan: Kitab kad na benzeten ba ka bir dü ünür hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Hat rlam yorum.H. H. Be karde iz. Ümit'in pi irdiklerini de severim. Bu yüzden biraz mar k büyümü üm. Çok zengin bir masal dünyas vard ve masallar anlat rd bana. Yani bunlar teke irca edebiliriz. Annenizden hat r n zda kalanlar neler? Cemil Meriç: Muhterem bir han md annem. Neden ba ka bir varl a de il de kad na? Cemil Meriç: Hayat mda iki önemli varl k var: Kad n ve kitap. Çabuk k zar m. Bu soyad Haf z dris Efendi'den geliyor. Sonra b rakt m. Kad n da insan kitap da insan. Benim soyad m asl nda Hocazâde'dir. Hayvanlar çiftle ir. çabuk sevinirim. En son olarak da hastalan nca b rakt m.Aslan: "Her kitapta kendimizi okuruz.
H.Aslan: Neden Fransa'da? Cemil Meriç: En çok Frans z kültürüyle temas halinde oldum. uyu abilir tezleri toplay p uyu amayanlar n bir yana b rakma e ilimini. 2. edebiyatta ise birbirine ayk r çe itleri ba da t ran geni s n rl zevki ifade eder. ba ka bir yerde "O'nsuz bir sosyalizm hatta O'nsuz bir Bat dü üncesi .. H. Sonradan "Bir Dünyan n E i inde" ad yla bas ld . H. Ancak "Hind Edebiyat "n çok severim. "Bu Ülke"yi de severim. Kafam n gönlümün çocuklar . H. "Umrandan Uygarl a". Onlar da çocu um. Dü üncelerim tohum halinde "Bu Ülke"dedir. kültür Avrupa.Aslan: Lamia Han m yüzünden? Cemil Meriç: O içiyordu çünkü.Aslan: Kitaplar n z aras nda tercih yapabilir misiniz? Cemil Meriç: Yapamam. nsanlara verebilece im mesaj bu. nsanlar n severim. geçmi ten bugüne idi. "Umrandan Uygarl a"n n tersi.Aslan: u anda seyahat etme imkan n z olsayd hangi ülkede olmak isterdiniz? Cemil Meriç: Fransa'da.Aslan: Kitaplar n za çocuklar n z hissiyle bakt n z oluyor mu? Cemil Meriç: Fazlas yla elbette. yeni kitab m bugünden geçmi e. "Kültürden Irfana" olacak ad .Cemil Meriç. 3. sizin söylemek istedi iniz bir ey var m ? Cemil Meriç: Her cevap noksan. Hayat m n bütün tecrübesi.H. Hakan Ula ' n notu: 1. Bat 'dan Do u'ya gibi bir ey..Eklektizm: Felsefede. Yeni bir kitap haz rl yorum. Lamia'yla O'nun memleketi olan am'a da gitmek isterdim mesela.Aslan: Yeni bir çal man z var m ? Cemil Meriç: Evet.Aslan: Benim sormad m. H. Altm küsur y ld r Frans zca'yla u ra yorum. H.1960 y l nda bir otomobil kazas nda ölen Albert Camus'nun intihar etti ine inan l r. rfan biziz. Cevaplamak ay klamakt r.
ki ili ini çekip alabilme gücünün ölümüne bir erk oldu unu ve bir insan köle haline getirmenin onu öldürmekten farks z oldu unu ispatlamak için uzun boylu konu maya ihtiyaç kalmaks z n anla l rd dü üncem... Gerçek sosyalizmi. Yaln z." Not: Yukar daki röportaj Cemil Meric Dü ünce platformuna ta yarak sizlerle payla mam z sa layan forum üyelerimizden Hakan Ula Bey e ükranlar m z sunuyoruz.) . dolay s yla da mülkiyetin nedensiz bir sonuç oldu unu iddia ediyorum. anar izm için nomos(kanun) mâ eri ak ld r. bu dürüst ve samimi insana kulaktan dü mand r... slamiyet için vahiy yani ilâhi eriat. Oysa Proudhon ayd nl a ko an her insan için de erli bir k lavuzdur. Peki ama: Mülkiyet nedir? sorusuna niye ayn ekilde. Türk Edebiyat Vakf Çar amba Sohbetleri Türk Edebiyat Dergisi (Türk Edebiyat Vakf ¶n n geleneksel olarak düzenledi i "Çar amba Sohbetleri" ne Ahmet Kabakl ¶n n davetlisi olarak kat lan Cemil Meriç¶in yapt konu ma ve di er kat l mc larla aras nda geçen sohbetler.. Kilisele en sosyalizmin hür tefekküre tahammülü yoktur.tasavvur edilemez" diye and -anar izmin babas say lan.. anar izm de. cevab n veremiyorum?.Pierre Joseph Proudhon için "Bir Facian n Hikâyesi" kitab nda da öyle yazar: "Proudhon ça m z n en büyük dü ünce adamlar ndan biri. gerçek demokrasiyi bütün buutlar ile tan mak isteyenler kilisenin afarozuna u ram bu yavuz ve samimi yol göstericiyi tan mak zorundad r. Proudhon." 4.. Proudhon'un temsil etti i anar izm.. Bat n n bütün doktrinleri içinde slamiyet'e en yak n olan felsefedir. önyarg lar n kal n duvarlar arkas nda hep ayn teraneleri tekrarlar. slamiyet de bir nomokrasi(kanun hâkimiyeti) dir.. Ne eme in. Ülkemizde sol.. üstada göre.. Faiz bir sömürü arac d r. I te devrimlerin giri kap s .. ne mülkle tirmenin ve ne de yasan n mülkiyeti yaratamayaca n ."Mülkiyet Nedir?" kitab yla ünlenen Proudhon'un bu konudaki görü üne bakal m: "Kölecilik nedir? sorusuna cevap vermek durumunda kalsayd m ve tek kelimeyle: Cinayettir. iradesini. H rs zl kt r. insandan dü üncesini. deseydim. yani bu ikinci sorunun asl nda birincinin de i ik bir biçiminden ba ka bir ey olmad n hemen anlatabilmekten emin olarak. emekten do mayan her kazanc mahkum eder. Ülkemizde sa . Niçin k nanacakm m bundan dolay ? Mülkiyet h rs zl kt r!...
Fransa'dan yap lan ilk tercüme Yusuf Kâmil Pa a'n n Télémaque tercümesi.. dünyam z geni letmek istedik.. mütemadi bir co u halinde. Kabul buyurursunuz ki bu kadar güzide bir mecliste hiçbir haz rl k yapmadan konu mak çetin bir imtihand r. Kâmil Pa a insanla cemiyet aras ndaki münasebetlerin hududunu çizen. naz m hücresi. Fakat Bat kar s ndaki susuzlu umuzu. kabiliyetini ilk ke fedenlerden biri s fat yla iftihar duymu tum. Bana bu kadar güzide bir mecliste sadece dinleyicilik dü erdi. dili ve muhtevas bak m ndan büyük ra bet gördü. "fâtihler. Konu man n mahiyeti hakk nda da bir fikrim yoktu. gaziler" toplulu udur. Mekteplerde okutuldu ve nesiller için bir üslûp hocas mahiyetini ta d . Ferman buyurdular. Efendim. Frenklerin tabiriyle "sanatlar n sanat . edebiyat saray önce iki hücrelik: Bir. Birçok kazançlar n yan nda birçok felâketler de mukadderdi. Fénelon'un hikmet ve siyasetle dolu olan eseri veliahta siyaset ö retmek için kaleme al nm t ve hikâye sadece bir süsten. Yani bir nevi Kelile ve Dimne. Edebiyat Vakf 'nda yap lacak bir konu man n edebiyata taalluk etmesi bence münasip olur. Yoksa Télémaque'in romanla hiçbir alâkas yoktu. muhterem Ahmet Kabakl Beyefendi'ye te ekkür ederim. Çünkü Türk milleti heyecan duyan. gönlü olan. Edebiyat insan dü üncesini. bir nesir hücresi. idare sanat n ayd nlatan bir eser istiyordu. serbestî halinde ya ayan bir ak nc lar toplulu u. Nesir. . Cemil Meriç: Bu kadar nadide. As rlardan beri naz m hücresi a z na kadar dolu. bir nevi siyasetname ar yordu. Bu imtihan sadece k ymetli dostumun arzusuna uymak için yerine getirmeye çal aca m. Konu mam bir cesaret olacak. "Bat n n manevi fetihlerinden faydalanma arzumuzu" isabetle ba latt k. Ahmet Kabakl : Esta furullah. Filhakika. edebiyat bir bütün. Tehlikeli bir macerayd bu. nazm n yan nda bir parça daha fakir. insan duygular n en mükemmel ekilde ifade etme sanat . Nitekim senelerce eser. Yusuf Kâmil Pa a bu eseri müzeyyen üslûpla Türkçe'ye kazand rd . Bu itibarla en küçük bir haz rl a imkân bulmadan. sadece gönlümden emir alarak huzurunuzda bulunuyorum. Edebiyat kâ anesi. "Bu itibarla. Ahmet Bey'in iltifatlar na da bilhassa te ekkür ederim. y llarca önce serefyab olmu . bir cazibeden ibaretti. Bu bir tesadüf eseri de il. Bugün de bu te hisim bütün s cakl yla devam etmektedir. ko tum geldim. Tanzimat'tan sonra Bat 'yla temas ettik.Cemil Meriç: Efendim. bu kadar güzide bir toplulukla kar lanaca m ummam t m. Her eyi kucaklayan bir sanat. Büyük âirler yeti tirmi iz.
Birçok siyasetnameler elden ele dola yordu. Bu itibarla bak lar n bütün dünyaya çevirmi lerdi. Bu bo lu u doldurmak için elbette ki izm'lere ihtiyaç vard . Osmanl lar elbette ki dünyan n en büyük idarecileri. Biz Bat 'y bütün olarak tan mad k. okumaya al t ran. Bu itibarla kültürü bütün olarak ele alan Osmanl cemiyeti siyasî kültüre de ehemmiyet vermi ti. Tanzimat devrinde tan mak istemi tik. Fatih'in tecessüsü de fetihleri gibi cihan ümuldu. Bir Cevdet Pa a. hiçbir ciddi mütefekkirin alâkas n çekmezdi. hikâyeye yani vakit geçirmeye dald k. Emile'i Türkçe'ye kazand rmaya gayret eder. insanla devlet. Montesquieu'nün Kanunlar n Ruhu adl eserine e ilir. .. günümüzün en entelektüeli ark' de Garb' da tan mayan acayip bir mahluktur. Daha çok romana. Bir kelime ile edebiyat o ça için sadece bir e lence de ildir. Bat 'da da öyleydi. fakat onun romanc l geni tabakalar irfan bak m ndan zenginle tirmek gayesini güden. Tanzimat devrinde Nam k Kemal de roman yazm . Bat ya teslim olmak de ildir. Nitekim iki roman yazm t r: ntibah. Plutark' n birçok yaz lar n tercüme ettirip. Ziya Pa a. Çünkü iirde biz büyük bir merhale idik. Bir kelime ile günümüzün insan . Bu sebeple insanla cemiyet. okumu tu. Cezmi. komünizm vs. Rousseau'nun çtimaî Mukavele'sine e ilir. Osmanl fazla ciddi ve vakurdu. meçhul de ildi. Tanzimat' n ba ar s zl yla birlikte son buldu. bir insan yaratmak sanat yla u ra r. iktidar problemlerini konu alan kitaplar Osmanl tecessüsünü tahrik ediyordu. Ben öyle san yorum ki büyük fikir buhran m z n kaynaklar ndan biri de bu siyasî irfan eksikli idir. Nam k Kemal. fikriyat n da fethetmek arzusunu duyuyorduk. anar izm. Bat y bütünüyle tan mak bilhassa tefekkür sahas ndaki fetihlerinden haberdar olmak arzusundayd . Küffar n topraklar n nas l fethetmi sek. o ça n belli ba l mütefekkirleri tefekkürü bir bütün olarak ele al rlar. Rüzgâr n tesadüfen önümüze serpti i birkaç kuru yaprakla u ra t k. Marksizm bütün sahte cazibesi ve sahte ilimcili iyle kafalar istilâ etti. Ormanla hiç me gul olmad k. Balzac'a kadar Bat 'da roman ciddiye al nmaz.Efendim. Tanzimat devrinde Bat fethedilecek bir ülkedir. Ondan sonra Bat 'n n bu çe it eserleri kar s nda daha az tecessüs gösterdik.. Roman ise bir e lence unsuruydu. hikâyenin imkânlar ndan faydalanarak kendini okutturmak isteyen bir te ebbüstü. Haddizat nda Osmanl Bat l la mas diye bir ey yok. gibi izm'ler. Daha sonraki Osmanl padi ahlar da dünya tefekkürüne bigâne kalmam lard . en büyük medeniyetini yaratan insanlar. maceran n cazibesinden istifade eden ikinci derecede bir nevi idi. Osmanl kay ts z de ildi. Bütün dünya irfan na çevirmi lerdi. ahika idik. Bat 'da kendi susuzlu unu giderecek eserler ar yordu. Yani a açla me gul olmad k. Bu. do rudan do ruya siyasî irfan m z n yoklu undan faydalanm lard r. Üçüncü Murat zaman nda Machiavelli'nin me hur Hükümdar' defalarca Türkçe'ye kazand r lm t . bir Tunuslu Hayreddin. Osmanl 'n n Bat 'dan alaca herhangi bir edebiyat nevi yoktu. Nam k Kemal ve Ziya Pa a da öyle. Sezar' n Galya seferlerini tercüme ettirmi . Geni halk kitlelerine hitap eden. 1960'lardan sonra Türkiye'yi salg n bir hastal k gibi istilâ eden Marksizm. Bizim dikkatimiz Bat 'n n sadece dikenlerine yapraklar na tak ld . Bat iirinin bize verece i bir ey yoktu. Tabiat yla bu.
nas l bir tarihten geldik. Biz Asya ile yani kendimizle me gul de iliz. dilimizi unuttuk. Bu söz ona ait de ildir. Fakat bu son zamanlarda. Meselâ Machiavelli. büyük ke ifler yapm bir insan toplulu udur. Asya ile Avrupa insan beyninin iki yar m küresidir. insan sadece menfaatlerine esir bir robot. Fakat kendini tan mak formülü son derece kucaklay c bir formüldür. Do rudan do ruya ders olarak okutulur. bunlar hiçbir zaman anlat lmam t r. adeta hastal klar n ithal eden bir kumpanya haline girdik. Elbette Machievelli de Avrupal d r ve Avrupa'n n siyaseti ahlâktan ay ran. M s rl Mehmet Ali Pa a Machiavelli'yi tercüme ettirmi . Hiçbir kitap haz rlanmam t r. Elbette ki irfan. Osmanl n n bir valisi bile Machiavelli'den çok daha iyi biliyordu insan ruhunu ve insan . büyük fetihlerde bulunmu . bir homo politikus olarak vas fland ran bir insan n mü ahedelerini billurla t r r. Dü man veya dost Bat .. "Bu gâvurun bize ö retece i bir ey yoktur" demi . fakat bu çeviriler ciddi bir bilgiyle ku at lmad için hakikî de eriyle tan nmam t r. Machiavelli'den zaman m za kadar Avrupa'y i gal eden. Kendini tan mak dü man n da tan makt r. Fransa'da bir siyasî kültür. Kendini tan mak için çevreyi. neyi temsil etmektedir.. Fatih'ten itibaren daha do rusu Selçuklulardan itibaren dü ünceyi bir bütün olarak alm lar. Dü man olarak da tan mak mecburiyetindeyiz. mülevvesat n . Gerçi Machiavelli defalarca çevrilmi . Biz kimiz. Bu itibarla politikayla u ra acaklar. Bu söz Fransa'ya Avrupa'ya as rlarca tahakküm eden Cizvit tarikat n n kurucusu olan bir din adam na aittir. hangi hakikatlere k tutmaktad r. Bütün büyük fikir adamlar . Biz Avrupa'n n pisliklerini. bilhassa Servet-i Fünun devrinden itibaren unutulmu tur. Avrupa insan n n saadet ve felâketine sebep olan tarihi vakalar bilmedi imiz gibi bu tarihi vakalar n semeresi olan nazariyeleri de bilmiyoruz. Bu itibarla sadece kula m za üflenen formüllere ba l robotlar haline geli imiz siyasî kültürümüzün eksikli inden kaynaklanmaktad r. adamlar na okutmu ve yirminci sayfaya kadar dayanabilmi . Yani Machiavelli nas l bir cemiyetin adam d r. Nitekim rivayet edilir ki. Gerçi ecdad m z. irfanla alâkam z kalmad . dünyay da tan mak mecburiyetindedir insan. Meselâ Machiavelli'ye atfedilen "gaye vas talar mübah k lar" sözü bile haf zalar m za yanl geçmi tir. adiliklerini alan. bir siyasî edebiyat dersi vardir. Bu söz bir cinayet fetvas d r ve Machiavelli'ye de il. Asya'y tan madan Avrupa'y tan maya. kendini tan makla ba lar. Fakat buna mukabil Bat 'y da tan mad k. Rönesans'tan beri tefekkürde büyük merhaleler alm . Bu ekilde tefekkür olmaz. eserinin de eri nedir. Tarihimizi unuttuk. nas l yeti mi tir. Avrupa'y tan madan Asya'y tan maya imkân yoktur. bütün büyük ara t r c lar talebelerin kültürüne malzeme olarak haz r ve aç kt r. tiraf ederim ki üniversitelerimizde de ciddi bir siyaset kürsüsü yoktur. Ignagio de Loyola'a aittir. hangi kavgalar n neticesinde bu hale geldik. elbette ki Marks' da tan mal d rlar. Çünkü dünyada yaln z ya am yoruz.Evvelâ insan dü üncesi bir bütündür. Fakat Marks'tan evvel tan nmas gereken adamlar var. insanla devlet aras ndaki münasebetleri dikkatlerine tevcih etmi lerdir. dost olarak da.
Tarihimiz boyunca bu tezad ya ad k. nsanlar tan yor ve tarihi tan yor. psikiyatri i ler. Zaten Do u'da ve Bat 'da en büyük hazine olan Binbir Gece yetmi tir. onun bildi i eyler bizi esir etmek için kâfidir. Tilki aslan tan maz. daha sonra Frans z ihtilâli. O hileyi. Bütün samimiyetiyle tan m yor tabiî. geni kalabal klara seslenen bir edebiyat nevidir. Avrupal neden bahsetti ini biliyor. Biz vefay . so uk kanl dü ünceyi tan d . Çünkü Avrupal tilkidir. kar s na ç kacak ilk mütefekkiri. Nihayet birinci dünya sava ve sonras n n mütefekkirleri. Roman Roman ancak. Sadece Avrupa'n n ikinci derecede müelliflerini ve ikinci derecede eserlerini ald k. Bugün Marksizmin kazand budalaca itibar ve dü künlük do rudan do ruya bu bo lugun eseridir. romanla u ra mak ihtiyac n duymam lard r. bir Kelile ve Dimne. Hiçbir temayül fark gözetilmeden. K ssalar. muhtevas kalmam . dü ünceye neler getirdikleri de uzun uzad ya anlat l r. Ayr ca roman yazmaya itibar etmemi lerdir. Yani bir roman merak istilâ etti bizi. Yorumlar yla beraber okutulur. büyük tahliller okutulur. Evvelâ on alt nc as rdan ba layarak mutlakiyeti savunanlar. Do u'ya ait büyük siyaset eserleri hepimizin meçhulüdür. psikanaliz i ler. Halbuki yirminci asr n ba lar nda Fransa'da demin de belirtti im gibi bir siyasî edebiyat dersi vard r. edebi k ymeti olan kalabal k üzerinde büyük etki yapan.cemiyetlerini. Fakat ç plak olarak okutulmaz. kahramanl temsil ettik. nsan tabiat n psikoloji i ler. so uk dü ünceyi. antropoloji i ler vs. slâmiyetin romana kar gösterdi i alâkas zl k sebepsiz de ildir. . Edebiyat m z n en fakir taraf siyasî edebiyatt r. Fakat bizim de esir olmamam z için mutlaka ayn bilgilerle mücehhez olmam z gerekir. kendi dünyas ndaki fikirleri kaynaklar ndan ba layarak zaman na kadar geçirdi i bütün dönemeçler içinde bilir. ihtilâl hakk ndaki büyük tefsirler. Edebiyat demek. Fakat bugün politikaya at lan insanlar n elbette ki bütün politika üstatlar na ihtiyaçlar vard r. hikâyeler yetmi tir. Yani bir Frans z.. roman demek haline geldi. Çok daha ciddi i lerle u ra an Türk slâm ayd nlar . biz aslan z. neyi temsil ettikleri. Halbuki edebiyat demek roman demek de ildir. ilk izm'i yegâne reçete telâkki edecektir. Ö renmedikçe. tarihin ak na istikamet veren kitaplar. mektep kitab olarak okutulur. Bu itibarla büyük idarecilerin ihtiyac yoktu. Yani roman ölmektedir ve ölecektir. Memleketimizde bir siyasî edebiyat do mam t r. Bu itibarla onlar n yapt n . Bizde roman do may sebepsiz de ildir. sosyoloji. ihtilâli haz rlayan mütefekkirler.. feragati.. Elbette ki geri toplumlarda büyük yeri olan fakat netice itibar yla ilerleyen bir toplumun itibar etmeyece i bir edebiyat nevidir.. hangi artlar içinde do duklar . bizi nas l istismar edece ini biliyor. Roman sadece sinema gibi aylak tecessüsleri avlayan bir nevidir. Tilki ve Aslan Avrupa'n n bize göre üstünlü ü de fikre. Bugün bir siyasetname. Onun i tigal sahas . nas l bahsetti ini biliyor. Ayn cinsten insanlar birbirlerini tan r. ilme verdi i de erden ileri gelmektedir. Çünkü roman n konusu insand r. nsan ilimleri geli tikten sonra roman n sahas kalmam . kendi ölçülerimiz içersinde biz de yapmak mecburiyetindeyiz.
Bu i te evvelâ Avrupa'n n yapt klar n bilmekle mükellefiz. psikolog da de ildir. Bu üslubu psikoloji ve psikanaliz de gösterebilirse elbette ki roman n yerini alabilir. onlar konu turmak mesuliyetten kaçmakt r. Roman "ben"e tutulan. nsan tan mam z kolayla t rm t r. Dü üncelerimizi ba ka kahramanlara söyletmek. Siyaset. limler. Sadece üslubuyla kendini okutan bir edebiyat türüdür. Fakat bu kültür ciddi de ildir. Roman itibardad r çünkü mesuliyetimiz yoktur hepimiz mesuliyetten kaçar z. roman okumak ihtiyac ortadan kalkacakt r. Marks belli bir devirde belli bir cemiyetin belli meselelerine k tutmaya çal m bir fikir adam d r. Romanla televizyon ve sinema aras nda büyük bir benzerlik vard r. çat k çehresi ho umuza gitmemektedir. henüz ilimler geli medi i zamana mahsus bir edebî türdür. limler geli tikten sonra psikoloji bir ilim hüviyeti kazand ktan sonra roman neyi halledecek. neyle me gul olacakt r? Çünkü ilim demek laboratuar demek. cemiyetlerin münasebetlerine ve insan ruhuna k tutan bir ilimdir. Belki de yirmi birinci as rda romana hiçbir ihtiyaç kalmayacakt r. nsanlar olgunla t kça romana itibar azalacakt r ve azalmaktad r. . "ben"in garip taraflar na tutulan bir aynad r. büyük fedakârl a ihtiyac olmad için odan za çekilip. sigaran z yakar. çünkü cahiliz. sedire uzanarak. m uhayyel ah slar ç kartmak. fakat ilmin yan nda ba ka aldatmacalara da ba vurur. vakit öldürmeye yarayan birer parazit tür haline gelecektir. Fakat bu mutlak de er de ildir. Çünkü mesele insan ruhunun karanl klar na k serpmektir. Roman tecessüsümüze hitap etti i için. Romanc sadece ilimlerin geli medi i bir ça da insan uuruna. Psikolojinin. Marks'tan sonra da gelmi ve gelecektir. Siyasî Edebiyat Roman n d nda insan inceleyen bir ba ka ilim de siyaset ilmidir. lim bu vazifeyi yapmaktad r. siyaset ilmini tan makt r. nsanlar tekâmül ettikçe ciddi bir olgunluk devresine geldikçe. Demek ki vaktiyle roman büyük hizmetler etmi tir. ilim demek kendine mahsus bir dil demek. Bunlar n hepsi bizi tecessüsümüzden yakalayan ve sadece vakit geçirmeye yarayan. Psikoloji geli tikten sonra roman n sahas kalm yor.Roman buhranlar içinde ç rp nan bir ça a. tek siyasetçisi Marks de ildir. Elbette de eri vard r. Bu sayede kültür de edinebilirsiniz. Roman itibardad r. insan vicdan na e ilen bir yazard r. insanla cemiyetin. sosyoloji de yapmaktad r. deoloji ilmi de içine al r. sosyolojinin kayna nda roman vard r. ilimler geli inceye kadar çok i yapm t r. Bu yazar. roman taht ndan indirmektedir. sosyolog da de ildir. ciddi de iliz. Marksizm bir ideolojidir. kahvenizi içer okursunuz. Romanc tarihçi de ildir. deolojilerden kurtulman n tek çaresi ilmi tan mak. bulan kt r. Marks'tan önce çok daha büyük adamlar gelmi . oysa mutlak olarak politika ilminin getirece i a muhtac z. Maalesef biz masal dinlemeye al m insanlar z. Yani dünyan n tek dü ünce adam . Bu itibarla siyaset ilmiyle yak ndan ilgilenmemiz ve ona edebiyat n bir dal olarak itibar etmemiz lüzumlu ve faydal olacakt r. Masallarla oyalan yoruz ve ilmin ciddi sesi.
Muhteval bir sohbeti bize lütfettiler. Meselâ Abdülhak inasi Hisar Bo aziçi Mehtaplar 'nda dert yanar: Tarihi. Sizin ani kararlar n z kar s nda bir gün benim de boynum gidebilir. senden daha iyisini yerine koyamam. Hemen arkas ndan ilâve etmi . Ahmet Kabakl : Efendim. edebiyat m z. büyük ba ar lar vard r. yenmek yenilmek aç s ndan ö rendi imizi ifade eder. Size lây k bir konu ma yapamad m. pek tabiî. tedbir alacak komple insan yeti tirmek meselesi çok mühimdir. bizim slâmî bir politika ilmi kurmam z artt r. imdilik maruzat m bundan ibarettir. ben seni çoktan azat ederdim. çoktan boynunu vurdururdum ama. siyaset ilmi çareler arama. bir Yugoslav tarihçisine Süleymaniye Camiini gezdiriyormu . nas l ifade ettiler. Kendilerine müte ekkiriz." Bizim mimarîmiz. insand r." Yine.Bat 'ya kar kendimizi müdafaa etmek için mutlaka siyasî edebiyat kurulmas na muhtac z. aff n z dilerim. Böyle bir insan n yeti mesi mühimdir. Kelile ve Dimne'den ba layarak kendi siyasî eserlerimizi birer birer ele al p nas l bir toplumda. nas l bir çevrede do dular. olmaz m ? Bütün bu meseleleri ayd nlatmal y z. . "Bu camii sizler yapamazs n z. Bu bak mdan. Yavuz Selim'e bir gün veziriazam der ki: "Beni azat edin. Devletle fert aras ndaki münasebetleri en iyi ekilde yürütmek sanat d r. Bunun için de evvelâ mevcudu bilmekle mükellefiz. Cemil Atasoy: öyle bir ey akla geliyor. ahlâk n d nda bir politika olur mu. büyük dü ünce adamlar n n tevazular da o ölçüde büyük oluyor. Büyük devlet adamlar yeti tirmi iz. ahlâkla münasebetleri nedir. Tedbirleri alacak olan. Bir gün bir yabanc yla arabada giderken. radyodan verilen on alt nc asra ait bir musiki dikkatimizi çekti. neyi. Evvelâ Bat 'y tan maya. Halbuki bizim medeniyet tarihini bilmemiz gerekti ine i aret eder. Bat insan bugün insan ve cemiyet problemlerini son derece iyi bilmekte ve bu problemlere kar son derece uyan kt r. Tarihçi kendisine "Bu camii kimler yapt ?" diye sormu . Frenklerin politika ilmine kar . resmimiz zirveye yükselmi tir. Bat olacakt r. Efendim. bir Fatih rastgele yeti mi de ildir. musikîmiz. Hepsi mücessem ve hepsi yüksek." Yine Hamdullah Suphi Bey bir konferans nda anlatm t . Onlar n büyük tecrübeleri. bunlar üzerinde dü ünmeye. tahliller yapmaya muhtac z. sonra kendi siyasetnamelerimizi bilmeye. Cahit Atasoy: Efendim." Yavuz'un cevab öyle: "Bre mel'un. Onu yeti tiren bir anne vard r. ster istemez bu konularda metot olarak hocam z. tedbirler almak mânâs nda midir? Cemil Meriç: En geni mânâda insanlar idare etme sanat d r. Bu yabanc sanatkâr n eser hakk ndaki kanaati öyleydi: "Muhte em bir üslûp.
Lavoisier (Lavuaziye). Mensubu bulundu um meslek nam na da . dünyan n gelmi geçmi en büyük kimya âlimlerinden biri. tham edildi i suç da u: Tütünü nemlendirip a rla t rma. yanma hadisesinin bir oksidasyon oldu unu havada oksijen diye bir gaz n bulundu unu ke feden. Bu Lavoisier'nin mahkemesinde âzalardan Mara da bulunmaktayd . Ayr ca Cemil Meriç üstad m za bir noktada çok te ekkür ederim. Son derece de vatansever bir adam. yani organizmada al nan besinlerin kullan lmas n ilk tetkik edenlerden ve bugün de geçerli birçok teorileri ortaya koyanlardan biri. bir i gal gücüdür. Mara âlim olma merak ve iddias nda ama sadece nutuk atma merakl s . hocalar var. Baz lar na göre Osmanl .bir çevresi var. Ne yaz k ki kendi tarihçilerimizden baz lar da bu dü üncededirler. Bugün de bilindi i gibi dünyan n her yan nda tütünü muhafaza için bu metot kullan l r. onlar nemlendiriyordu. Psikiyatriyi kuru bir t p dal zannedenler vard r. Buras dünyadaki bütün ilim adamlar n n ziyaretgâh . metabolizma denen hadiseyi. Kendi gayreti ve kazanc yla buray . Be erî ilimlerin en mühimidir. O zamanlar kurulmu olan bir ziraî te kilât n ve Frans z barut komisyonunun âzas . Psikiyatri insan dü üncesine. bir tecrübeyi tamamlamak için iki gün mehil ister. iade-i itibar ettirir ve muhte em bir cenaze töreni tertip eder. Daha sonra giyotinle ba kesilen Lavoisier için bir tarihçi unlar söylüyor. Lavoisier Ayhan Songar: Cahit Bey'in konu mas bana baz eyler hat rlatt . Yine Lavoisier. Neticede idama mahkum edilen Lavoisier. Be erî ilimleri sayarken psikiyatri üzerinde de durdular. fakat böyle bir ba tekrar meydana getirmek için as rlar kâfi gelmeyecektir. ilim adamlar na aç k tutmaktad r. htilâl mahkemesinin cevab udur: htilâlin âlimlere ihtiyac yok. Onu beraat ettirir. Kendisinin Paris'te laboratuar var. tefekkürüne bir yerde müdahale eder ve onun patolojisini de tetkik eder. Mahkemeyi kuran da ihtilâli yapan cumhuriyet idaresidir. Ahmet Kabakl : Bizim mütefekkirler aras nda da Süleymaniye'yi bizim yapmad m z eklindeki kanaat alm yürümü tür. Tütünü satan kendi olmad na göre böyle bir suçlama yersizdi. Bir ufak tarih bilgisi arzetmekle zannediyorum baz mukayeselere imkân verece im: Frans z htilâli Lavoisier'nin kafas n kesmi tir. insan diline. Tarih tekerrürdür. Tütünlerin k r lmas n önlemek için. Lavoisier bir metot bulmu tu." htilâlden iki sene sonra Fransa'da tekrar bir mahkeme kurulur. Bu mukayeseyi yapabilmeniz için bunlar arzettim. "Bu ba kesmek için. O ya ta o ba ta nas l birkaç dil bilmektedir? Bunu ifade etmek istiyordum efendim. Frans z ihtilâlinde Lavoisier tevkif edilir. bir an yetti. diyebilirim. Adeta Lavoisier'nin hat ras ndan ve Frans z milletinden özür diler. Bir de kendi cemiyetimize bakt m zda aradaki fark görmü oluyoruz. Onu vefat ndan iki sene sonra g yaben muhakeme eder.
19. edebiyat tarihi elbette yaz lacakt r. Ama roman n sanat oldu unu kabul etmek gerekmez mi? Psikolojinin.. limler yava yava geli tiler. Bu bak mdan roman ve sanat belli zümrelerin nazar nda itibars z hale getiren ideolojiye bula m olmas d r. ne psikoloji. resmin. dilin imkânlar n en güzel ekilde ortaya koymak. Nitekim günümüzde sadece roman n de il. üstad m za be erî ilimlerin geli mesinden ziyade. ideolojik sebeplerle yaz lmasa. istiklâllerini ald lar. tiyatronun. ideolojik muhteva ta yor ise okundu u ve itibar edildi i aksi halde okunmad maalesef ac bir gerçektir. sosyolojinin konular na girmekle birlikte o güzeli aramaktad r. Geli mi kapitalist ülkelerde romanlar insanlara ho vakit geçirtici vasf n devam ettirmektedir. iiri. Cemil Meriç: Roman n garip bir kaderi var. fizi i de metafizi i de kucakl yordu. yine ayn as rda psikoloji istiklâllerini ald lar. Bugün ça m zda. hedef de i tirmi tir. stifade ettik.. Tahir Kutsi Makal: De erli ilim adam m z say n Cemil Meriç'i iftiharla dinledik. Fakat benim kanaatime göre kaybedi sebebi. as rda Auguste Comte'tan sonra sosyoloji.Say n Cemil'e bu mü ahedeleri bak m ndan ayr ca te ekkür ederim. ne de sosyoloji anla l yor. Roman. Bu konuda hocam z n görü lerini de alaca z elbette. Necmettin Hac emino lu: Efendim. Siyaset tarihi. ideolojilerin istilâs yüzünden roman n hedef ve mahiyet de i tirdi ini arzetmek istiyorum. Ancak ben muhterem hocam z n roman konusundaki dü üncelerine i tirak edemeyece im. ben de ayn konuyla ilgili olarak konu mak istiyorum. Bugün kendi cemiyetimizde. Demek ki roman okuyucusu var. hürriyet sahas . iirin de ancak ideolojik hedefler güdüyor ise. Bu itibarla ben. Roman da zaman m zda be eri ilimler geli meden hüviyetlerini kazanmadan önce hepsini kucakl yordu. tiyatroyu bir sanat eseri gibi incelemesi gereken talebeler. tavsiye edilen romanda ideoloji varsa kap makta. Bugün felsefe denince. edebiyat fakültemizde roman . felsefe sadece papatyan n sap olarak kald . ideolojilerin ve politik çeki melerin bir f rt na gibi dünyaya hakim olmas ndan ileri gelmektedir. Yani bir papatyan n yapraklar n n kopu u gibi. romanc k var. Bir tecrübe sahas yd . di er be erî ilimlerin ilerlemi olmas ndan ziyade. ideoloji yoksa alâka göstermemektedir. u halde say n üstad m z sanat n ilerde ya amayaca n mi ifade etmek istiyorlar? Ahmet Kabakl : Roman var. geni bir saha. roman eski itibar n hakikaten kaybetmi tir. sadece dili güzel kullanmak mümaresesini (maharetini) temin için dahi vazgeçilmez bir sanat eseridir. böylece felsefeden koptular. Eski Yunan'da ilimler geli meden hepsi birden felsefenin içindeydi. Yani felsefe. fakat roman muhteva de i tirmi . . sosyal ilimler yüzünden be eri meseleleri ele almak vasf n kaybetse. antropolojinin. hiçbir ey olmasa.
nsan n hareketlerini tayin eden saikler. maddesiyle. yerini meselâ denemeye b rakabilir. Roman roman yapan faktörlerin ba nda üslûp gelir. Bu yeme ihtiyaç yok. sanat eseridir. Bu itibarla roman n muhte em bir hudutsuzlu u var. Bu. Sanat eseri. nsanlar söyleyeceklerini aç ktan aç a söyleyebilirler. Büyük romanc lar n hepsi büyük üslûpkârlard r. roman n hem felâketi. mistik taraflar ve çirkin taraflar yla. Yani hikâyenin yerine ilim geçecektir. Yani Balzac'la sosyoloji mü ahhas olarak ilim hüviyetini kazan r. çünkü. Her türlü cesarete aç kt r. meselâ Balzac bütün cemiyeti roman n konusu yapt . Fakat bu sanat eseri bir maceraya dayand için. Roman büyük hürriyet veriyor yazara. lmî mahiyetin .Edebiyat nevileri içersinde kanunu olmayan tek nevi romand r. be eri ilimlerin geli medi i. Bir psikologun bir kitap yazarken ilmî haz rl klara ihtiyac vard r. akla da aç kt r. Bir ilim adam ndan bekledi imiz ciddiyeti. roman n ba na da gelecektir diye dü ünüyorum. emperyalist bir edebiyat türüdür. Haddizat nda Fransa'da yeti en tek büyük sosyolog bence Balzac'd r. Sayfas da belli de ildir. denemedir. Roman ve Deneme Roman n esasen hikâye k sm n atarsan z. Bir toplumu çamurdan ve kandan rüyalar yla. nsanlar hikâye dinlemekten usanacaklard r. ilimlere yard mc oldu u. fazla yumuldu u yemdir. Fakat be eri ilimler geli tikçe roman n muhtevas azalmaktad r. Osmanl toplumunu romanla t r yor. Bütünüyle mutlak kucaklamak kabiliyetinde. Romandan maceray ç kar rsan z bu fark ortadan kalkar. deneme olarak kaleme alsa birçok itirazlarla kar la r. Felsefenin ba na gelen ak bet. katiyyeti romanc dan beklemiyoruz. felsefe gibi birçok ilimleri emzirdi i gerçe ini kabul etmiyor de ilim. bence istikbalde ayn itibari göremez. Fakat ben uzak bir istikbalden bahsederek. Halbuki gerçekten olgunla an bir cemiyette roman. Yani cinnete de aç kt r. Endi eleriniz son derece yerindedir. Yoksa roman n cemiyetlerde büyük hizmetler gördü ü. Müsaade buyurursan z u nokta üzerinde durmak istiyorum. çocuklu kavimlerin fazla itibar ettikleri. Adeta sorumsuzluk fetvas veriyor. Yaln z u var: Bugün bizim gibi. hayat romana sokan Balzac't r. Deneme ile roman aras nda tek fark birisinde bir maceran n olu udur. Kemal Tahir bu dü üncelerini yaz olarak. hem ihti am . be eri ilimlerin büyük eserler vermedi i ülkelerde elbette roman ya ayacakt r. okuyucuyu tecessüsünden yakalad için. heyecanlar bütünüyle psiko-sosyoloji romana girer. Roman oldu mu kar la m yor. Macera nispeten çocuk kavimlerin. belki yar n ihtiyaç kalmayacakt r dedim. denemede de o kadar aran l r. Buyurdu unuz gibi roman roman yapan en belli ba l taraflar ndan biri üslûptur. ihtiraslar. Meselâ bir Kemal Tahir ç k yor. hti am . Romanda üslûp ne kadar aran l rsa. Çünkü deneme de üslûp endi esiyle kaleme al n r. konusu da belli de ildir.
Roman. Bir parça muhayyele al t r yor ve insan realiteden uzakla t r yor. endi eye sezad r. Çünkü onun da s n rlar kat' olarak çizilmi de ildir. belli bir zaman için roman n yerine oturabilir. televizyon geçiyor. Romanc elbette çok muhteremdir ve çok büyük i ler yapmaktad r. kesin. bu kadar alelâde vakalar tecessüsümüzü tahrik ediyor. Fakat Sarlken bir taraftan romanlar yasak ederken bir taraftan da gizli gizli roman okuyordu. Yani Kemal Tahir bir üslûpkâr de ildir. Elbette "güzel". Bütün büyük adamlarda roman okumaya kar bir alâka vard r. Bütün ciddiyetimize ra men hepimizin kültür temelinde romanlar n . cinler. Tabiî okuyucunun kültür seviyesini de dikkate almak lâz m. Roman n yerine sinema geçiyor. Deneme roman n yerine pekâla geçebilir.daha suland r lm sekli. Sizin de buyurdu unuz gibi ya ideolojinin elindedir yahut sadece h rs z polis hikâyesi haline gelmi tir. üslûp s fat na bile lây k de ildir. Bunlar hiçbir edebî de erleri olmamas na ra men bütün dünyay istilâ etmi ti. Bugünkü roman hakk nda böyle bir mahkumiyet karar m yok. diyorum. Roman okunuyor. insan belli vakalar içersinde göstermesidir. Hayat n H ristiyanl a vakfeden. Roman n zaman zaman bir cemiyetin edebiyat g das haline gelmesi. Yaln z yegâne edebiyat türü olmas . Sarlken romanlar n bas lmas n . Ben de çok okudum roman ve hâlâ okumaktay m. meselâ 21. Yani deneme. Akla s mayan maceralar. roman. okunan tek ey olmas . Ispanya'n n ve Avrupa'n n yeti tirdi i en büyük yazar olan Theresa bile roman yazmak zaaf ndan kendini kurtaramam t r. yaz lmas n kesinlikle yasak etti. insandaki bu iptilan n köklerine inilmi tir. S hhatli bir toplumun romana ihtiyac yoktur. Bu sadece bir faraziyedir. Romana gösterilen itibar bir yerde marazi bir itibard r. Vaizler kilisede romanlar aleyhinde konu tular. edebiyat eseri oldu u için okunmuyor. Denemeci. Roman n gösterdi i bütün cesareti deneme de gösterebilir. Cervantes'ten daha önce fermanlar ç kar lm t . Her yazar edebiyat çerçevesi içinde güzel yazmaya mecburdur. Don Ki ot bu romanlar n tenkidini yapmak için sahneye ç kar ld . roman ça m z n büyük edebiyat türüdür. Roman manast rlara da girmi ti.. Saint Theresa gibi bir azize evvelâ övalye romanlar yazmakla ise ba lad . Vaktiyle övalye romanlar vard . Deneme roman n bütün üslûp ustal klar n kendinde toplamak mecburiyetindedir. Hele bizim gibi ilmin tad n ciddi olarak tatmam cemiyetlerde roman n ba araca çok i vard r. Roman okutan macerad r. hikâye insanlar n zaaf d r. Ben roman n. bir laboratuar adam kadar. Kemal Tahir vak'alardaki cazibe yahut ideolojik sebeplerle okunmaktad r. bir parça tembelli e al t r yor insanlar . Devler. sahih konu ma mecburiyetinde de ildir. denemedir. büyü. deli dolu bir üslûptur. Büyük romanc say lan Kemal Tahir'in de üslubu k r k dökük. Bu eserde. alâkay görece ini tahmin etmiyorum. Roman n cemiyeti nas l tahakkümü alt na ald ortaya konmu tur. Peyami gibi kaç romanc var? Demek ki. edebiyat n ezelî konusudur. Roman n hususiyeti. Bu belli vakalarla okuyucuyu sürüklemesidir.. lim kitab hiç okunmaz. Yani Türkiye'de roman. Don Ki ot da bu iptilây önlemek için kaleme al nm t r. deneme okunmuyor. Bu kadar münferit. as rda ayn itibari. roman oldu u için okunuyor. Darwin de böyleydi.
Kum gibi. Söyleyeceklerim bundan ibarettir. Yani geni kalabal klar sadece tarihin malzemesidir. Bat 'n n gayesi hiçbir zaman mukaddes olmam t r. idare edenler. Romanc n n kocakar hikâyelerine yana mamas ve eserini hiçbir ideolojiye alet etmemesi elbette temenniye ayand r. Türkçe'ye Hümayunname ismi alt nda tercüme edilmi tir. ilk eski siyasetname Hz. Bat l lar n siyasetnamelerinden önce Kutadgu Bilig adl eserimiz var. Asya dü üncesinin tesiri alt nda geli mi tir. Büyük romanc lar da öyle yap yorlar. insan zaaflar yla ele alan kitaplard r. Fakat bizim gibi hikâye dinlemeye merakl . Bat 'dan çok daha evvel. Ve Asya'n n siyasî dü üncesinin temeli olmu tur. Kutadgu Bilig Nermin Pekin: Efendim. Bizdeki Kutadgu Biligler. slâmiyet vard r. Bu eser Farsça'ya. Bat yla Do u aras nda ba l ca u fark var: Do uda hikmet-i ameliye ba l alt nda toplanan edebiyat nevileri çoktur ve hepsinin de temelinde ahlâk vard r. Biz ahlâkl bir kavimiz. Hem de manzum olarak yaz lm t r. Yani sanat de ildir siyasetname. her türlü zarafetten mahrum sesidir. Hint'te Kelile ve Dimne'nin ahlâk ç r lç plak bir ahlâkt r. mü ahhas bir ekilde kaleme al nm . Machiavelli insan ikiye ay r r. do rudan do ruya ilimdir. di eri tarihin malzemesi. harç gibi cans z bir malzemedir. ciddiye s rt n çeviren bir toplulukta romanlar n çok fazla alâka görmesi de temenniye ayan de ildir. Fakat unu hemen kaydetmeliyim. Birisi mimarlar. Müslümanl kta önce ahlâk. Bu siyasetnameler so ukkanl . Bu itibarla bizim siyasetnamelerimizle Bat n nkiler aras nda fark vard r. ben biraz mevzuu de i tirece im. Bat n n siyasetnamelerinde böyle bir kay t yoktur. elbette mevzundur. K ymetli dostum Kutsi Bey'i tenzih ederim. normatiftir. Tabiî Hint'te bu yoktur. sonra dünyaya boyun e dirmektir. çok okunmu tur. önce din vard r. insan bir hekim so ukkanl l ile incelemeye çal an. Yani Bat . Bizde bütün siyasetnameler mükemmel insan nas l yeti tirilir. Acaba bu konuda Say n Cemil Meriç'in dü ünceleri nelerdir? Cemil Meriç: Han mefendi. Arapça'ya defalarca tercüme edilmi (Kelile ve Dimne). Eser okutmak gayesiyle san yorum. Mustafa Kafal : Kutadgu Bilig'deki hususiyetin ark için de ayr bir mümtaz yeri . Yani Bat 'da siyasetname akl n çi . Bizim. Ama insan n mükemmelle mesi de il de nas l idare edilece i esast r. cemiyet nas l refaha kavu turulur gibi bir gayeye dayan r. sa'dan bin y l önce yaz lm t r. kalbi ve ruhu bir yana b rakan.oynad rol büyüktür. Yani mükemmel insan vard r. Siyasetnamelerden söz edilmi ti. Buyurdu unuz gibi Kutadgu Bilig de çok de erli bir kitapt r. Bat 'n n gayesi evvelâ kendi insan na boyun e dirmek. Biz Müslüman z.
hakkaniyet de öyle. ilimde muhtard r ve hürmet görürler. Onun yerine so uk.. Zaman m zda gazeteler bir ticaret meta halindedir. kland rmak de ildir. Üstad m za burada te ekkür etmek isterim. Devlet. ça m z n insani alâkas parçalanan ve bir nevi afyonke haline getirilen insand r. O zamanlar gazete bir kültür ta y c s yd . Sadece belli haberleri istenilen ekilde aktarmak. lim adamlar . Tabiî bu durum. bir adalet mefhumu daima aranan eylerdir. Görebildi im kadar yla. Hak. gazeteler de bir nevi endüstri müessesesidir. okuyucuyu bir nevi medyum haline getirmek. televizyon s bir kültürü yaymakta ve ciddi kültüre kar duyulan alâkay da azaltmaktad r. orada çal an eme inin kar l n alm t r. Gazete. irfan gazeteye hapsettiniz mi haysiyetini . yine ya anaca ndan eminim. Bu konuda bir makalesini okumu tum. ama kamç yla. nizam getirecektir ve saadet öylece bulunacakt r. Her ne kadar bugünkü Türkçe'ye "Saadet Veren Bilgi" diye çevrilmi se de aranan saadet. Yani bir aray de il. Türkiye'yi idare edecek olan nesillere daha kötü bir ekilde intikal edecek. Hedefi. dergiler ve kitaplar aras ndaki münasebet hakk nda bilgi rica edece im.vard r. saadet vard r. Devlet oldu u zaman. Kutadgu Bilig'de aranan ey.. Yani devlet anlat lmaktad r. al kanl klar n n esiri haline getirmek ve mümkün oldu u kadar dü ündürmemek. Kitle haberle me araçlar . onun hakk nda ferman verilmesi katiyyen söz konusu de ildir. çok güzeldi. Bu bak mdan. Halbuki Türk slâm dünyas nda bunlar idealize edilen eyler olmay p ya anan eylerdir. baz belli dü ünceleri kabule mecbur edilen bir insan. günün artlar sebebiyle kitaplara vakit ay ram yorum. ya anan bir eyin kaleme al n vard r.. Sanatkâr gönlüyle gelmi ve orada bir âbide meydana getirmi tir. Hegel. Dergi ve Kitap Gültekin Sâmanoglu: Efendim ben Say n Cemil Meriç'ten gazeteler.. kat ve despot bir hava vard r. nizamd r. fazileti. slâm Türk dünyas nda apayr bir ruh var. Bat ayr bir dünya. Hakikati belli ölçülerde kal plar içine dökerken ayn zamanda dü ünceye de yer veriyor. Bat 'da. Bat 'da eserlerde bir samimiyet bulamazs n z. hürriyeti rahatl kla görmek mümkündür. gazete için "sabah duas " diyor. gazete. Ben ahsen zaman n. Despotluk asla yoktur. de erli hocam z n bir sohbet yapmalar n rica edecektim. nizam içinde bulunmaktad r. Bu müessese kendi istedi i biçimde hakikati biçimlendirir. Ayr ca Kutadgu Bilig'deki hususiyet de udur: dealize etmek yerine. Yaln z. ideal olan bir nizam n tespiti. telkin etmek. Dü ünen de il. uyand rmak. Ancak gazetelere s nabiliyorum. Zaman zaman kaybedilse dahi. sanatta. Cemil Meriç: Efendim. Bizim dünyam zda bir ilim adam n n katledilmesi. bir H ristiyan dünya. meselâ bir hürriyet. Meselâ bir Süleymaniye'de samimiyeti. bizden sonraki nesillere. Gazeteyle dergi aras nda bir fark yoktu. idarede." imdi böyle olunca. Bütün bunlar elde edebilmek için bir mücadele vasat yarat lmaktad r. despotlukla. Bütün bu de erleri. ark'ta ve Türk slâm dünyas nda ilim hürdür. Bat 'da büyük bir âbide meydana getirilir. Kitap okumak bana zor geliyor. edebiyatta görmek mümkün. O nizam anlat lmaktad r. cemiyet hayat nda. Valéry'nin politikay tarifi öyledir: "Politika insanlar kendilerini ilgilendiren meselelerle u ra maktan al koymak sanat d r.
Ahmet Kabakl için bir fedakârl kt r. Bir Ahmet Kabakl 'n n gazetede yaz yazmas . Bir kültür adam d r. Birçok büyük adamlar n. Dergi daha geni imkânlar önümüze serer. A rl k merkezi belli dü üncelerin telkin edilmesidir. Bir memleketin irfan n tetkik etmek için. o bak mdan sürükleyicidir. Bir tak m mecburiyetler bir insan olmas gerekenden ba ka ekle sokmaktad r. Kitap ise fikri . Birçok insanlar kitap yazmak ve bast rmaktan mahrumdurlar. Dergiye gelince. Kitap ise daha çat k ka l . ndeks yapmak gibi bir tak m mükellefiyetler yükler yazara. daha smokinli dü üncedir. Ne yapal m ki gazetede okumak mecburiyetinde kal yoruz. Fakat bunun d nda bir posad r gazete. daha geni imkânlar olan ve istikbale kalacak olan bir nesir vas tas d r. Dü üncenin gerçek ta y c s d r. Haddizat nda roman da. dergiler kütüphanelerin en ciddi. yaz yazmak hastal . Gazete tefrikac l geli tikten sonra roman bütün dünyay istilâ etmi tir. ster istemez bu harekete kat l rlar. Ço umuz üç dört gazete birden okuruz. Bu itibarla dergi gazeteyle kitap aras ndad r. Eline kalem alan. trajiktir fakat reeldir. Gazete ciddi bir rehber ve güvenilir bir kaynak olmaktan uzakt r. Gündelik hayat n incir çekirde ini doldurmayan vakalar üzerine e ilmekle de erli vaktimizi öldüren bir mekanizma. donmam genç ve gerçek dü üncedir. Bu hastal k. ciddi kitaba ay rd m z zamanla gazetelere ay rd m z zaman aras nda yap lacak mukayese son derece aleyhimizdedir. irfan adam d r. bizim için de onu gazetede okumak bir fedakârl kt r. bo altmak için eline kalemi al r. Yani gazete fanidir. gazete de bir kaçma mekanizmas d r. Bu bilgiler de politikan n konusunu te kil ediyor. Çünkü Ahmet Kabakl gazeteci de ildir ve olamaz. Bu sloganperestli in kayna da grafomanidir. Dergi bir memleketin fikir aynas d r. Yazamazsa. Grafoman. Ama çok sevdi imiz insanlar bu hareketin içindedirler. slogan yazma mecburiyetinde. çok okur. Çünkü yirminci asr n bir mecburiyetidir bu. Kitaba. Roman n geli mesinde gazetelerin rolü büyük olmu tur. Bu bak mdan gazetede romandan daha fazla tehlike mevcut. Gazeteleri kültürün ba l ca kayna telâkki etmek yanl t r. Çünkü gazetenin bir günlüktür ömrü. Gazete sigara gibi içilecek.kaybeder. Umumiyetle ça m zda en fazla yay lan hastal klardan biri de yaz yazmak hastal d r. en zinde malzemesidir. Bu arada birkaç fikir adam n n oraya dü en yaz lar da ruhumuza sevinç vermektedir. Gürültüden ibarettir. Bu bak mdan. Bu hazindir. Ayn zamanda gazete bir hastal n da ta y c s oluyor. F kralar n. limon gibi s k l p bitecektir. Böylece dolar. ancak belli bilgiler elde etmek için okunur. gazeteleri didik didik eder. mutlaka dergilerine e ilmek mecburiyetindeyiz. gider cami duvar na slogan yazar. her türlü dü ünceye aç kt r. Tefekkürün kalesidir. kitaplar yay mlanm olan yazarlar n yaz lar n n bir k smi dergi sayfalar nda kalmaktad r. Hiçbir ey yazamazsa. dergi daha geni soluklu. mutlaka yaz yazmak mecburiyetinde. haberlerin hepsinin ömrü bir günlüktür.
Evvelâ sunu kabul etmek lâz m: Tedbirin de terbiyeye ihtiyac vard r. kaditle tirir. . Bir nevi teslimiyet telkin eden bu sloganlarla mücadele etmek gerekir. Bilmiyorum. gibi tamam yla siyasî literatürle ba da t r labilecek baz deyimler s zm t r. Dü ünceyi bir bütün olarak almak ve izm'leri bu bütün içinde görmek mecburiyetindeyiz. Bu itibarla ben siyasî edebiyat n mekteplerimizde okutulmas na taraftar m. Karanl kta dövü olmaz. ne gibi tedbirler almam z gerekir? Ayr ca ben siyasî edebiyat m z n da bir folkloru oldu una inan yorum. Biz gelecek nesillerin iyi yeti mesi için evvelâ kendimizi iyi yeti tirmeliyiz. Cemil Meriç: Çok mühim bir yaraya parmak bast n z. Polisiye tedbirlerle veya hüsnüniyetle yap lacak bir i de ildir bu. Hocam zdan bu konudaki dü üncelerini rica ediyorum. "bükemeyece in eli öp" vs. Bu uur ayd nlar kat nda gerçekle tikten sonra nesilleri uurland rmak daha kolayd r. Biz nesilleri yeti tirece imiz gibi. Birçok sömürücünün. Bunlar kalabal dü ünmekten al koyar.. Siyasî edebiyat n bo lu una varmadan önce bu noktalar n belirtilmesi gerekiyor. "Suya sabuna dokunma" gibi sloganlar elbette bizim dünyam z n mahsulü de ildir. atalar m z n olmad halde. Ben bunlar siyasî folklor olarak isimlendiriyorum. kendimizi de kurtarmak mecburiyetindeyiz. hocalar yani ayd nlar terbiye etmek lâz m. Kendimizi tan mak. Bunlar teslimiyet ve acz ifade eder. izm'lerin. Evvelâ biz ayd nlar n terbiye edilmesi lâz md r. evet politikayla alâkal d r. Maksizm'e kar ayn ilmi cihazla ç kmak mecburiyetindeyiz. Hele bu sene çocuk y l olmas münasebetiyle çocuklar m z n beyinlerinin. Bildi imiz ölçüde muzaffer oluruz. politika esnaf n n ekme ine ya sürer.mumyala t r r. tarihimizi tan mak. "çirkefe ta atma sana da s çrar". sonra yap lan tahripleri önlemek. adeta afyon gibi yutturulan bir nevi slogan edebiyat . nsanl k bu konuda nereye varm siyaset sahnesinde boy gösteren fikir adamlar neler bulmu lar. i i nereye getirmi ler. Çünkü hepimizin bilgisi s d r. Evvelâ siyaset adamlar n . Bütün bunlar n bilinmesi gerekiyor. ters ideolojilerin körpe dima larda ye ermemeleri için.. fakat politika ilmiyle alâkal de ildir. Halk m z n aras na maalesef. Bu konular n da i lenmesi lüzumuna inan yorum. "sana dokunmayan y lan bin ya as n". buyurdu unuz gibi adeta afyon yutturularak y kanmalar n mü ahede etmemiz kar s nda bir tohumu nas l ekmemiz lâz m gelir. Bu itibarla yap lacak i büyüktür. Hepimizin siyaset literatürü son derece s d r. Marksizm'e kar en iyi ilâç yine izm'lerdir. siyasî kültürün olgunla mas . Maksizm'e kar aç lacak cihat mutlaka ilme dayanmal d r. Avrupa'n n tasallutuna kar kendimizi sa lam bir hisarla ku atmak mecburiyetindeyiz. Marksizm'in yay lmas na sebep olan siyasî kültür bo lu unun doldurulmas için çocuklar n e itimine alfabeden ba lamak gerekti ine inan yorum. arzedebildim mi? Siyasî Kültür ve Ayd nlar Cemal Ertek: Efendim. Yani ayd nlar da kendileri olmal d rlar. Buyurdu unuz gibi halk n aras nda "darb-i mesel" ad alt nda. Evvela ayd nlar n uurlanmas lâz m. Biz fildi i kulede de iliz. Türkiye siyasetin içine kendi insiyatifiyle de il adeta sürüklenerek girmi tir.
Bat c l k.. aralar nda nüans ayr l Türkçülük. Nesilleri ayd nlatacak olan. Kimse kimseyi anlam yor. dilimiz yok.Sordu unuz suali tam mânas yla cevapland racak durumda de ilim. Türkiye'ye Bediüzzaman bu meselelerin alevlendi i. Cemil Meriç'le söyle i "Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür" Cogito. say : 32. siyaset ilmidir. daima slâm' n büyük emridir. Sonra birçok alternatifler. mü terek bir tefekkür dünyas yaratmal y z. olan tarzlar yla. Bu vas fta insanlar n genç nesilleri dü ünmesi imkâns z. 2002 Safa Mürsel: Bugün ihtiyac ma ve cehaletime binaen sizin huzurunuza milliyetçilik meselesini. Bunun da tek çaresi bilmek ve okumakt r. Osmanl c l k. te bunlar n herbirinin kendine . kompleks bir hüviyete kar t bir ortamda gelmi . Milliyetçilik mevzuuna Bediüzzaman Hazretleri yer yer eserlerinde temas ediyor. Evvelâ genç nesillerin yeti mesi bir devlet meselesidir. Evvelâ kendimizi tan mal y z. k sa da olsa erhetmeniz talebiyle getirdim. ortaya at lm . 40 milyon Robinson halindeyiz. Ayd n meselesi. Mü terek bir dil. Bilmek.. kalem sahiplerinin ve cemiyetin meselesi. slamc l k gibi.
nazariyeleri olmu . Gerçi H ristiyand r bunlar. milliyetçilik görü lerini kendi anlay Cemil Meriç. Bu H ristiyanl k ciddi bir vahdet unsuru olamam . vahdaniyyete inanan. Barbar istilalar ndan sonra Avrupa'da dilleri ayn.has. Üstat II. Darü'l-iman hidayete eren. Darü'l-iman diye. Kurey kabilesi vb. slamiyet'i kabul etmi insanlann ülkesidir. do rudan do ruya bat dan ithal edilen bir mefhumdur. ayn memleketin insanlar . hatt zat nda unsuriyet hissini kolay kolay kaybetmemi ler. Burada kan. . kafatas gibi mefhumlar hiçbir ey ifade etmezler. slamiyet bütün insaniyete amildir ve biliyorsunuz ki k talar ikiye bölmü tür: Darü'l-Harp. Fakat belli bir süreden sonra bütün insanl k Osmanl idaresi alt nda tek kalp. bütün müesseseleri ekillendirmeye matuf görü leri. tek vicdan halinde birle mi tir. her an birbirleriyle kavga etmi ler. Me rutiyet döneminde veya Cumhuriyet'ten hemen sonra slam dü üncesiyle ba da t ramad içinde s n fland rm . ayn kavmin insanlar da birbirleriyle kavga etmi . Avrupa bu vahdeti hiçbir zaman gerçekle tirememi .: Millet mefhumu. Gerçi zaman zaman Araplar. Bu insanlann aras nda hiçbir fark yoktur. Yaln z birbirleriyle de il. Misaka dahiloldu u andan itibaren her insan bütün teali imkanlanna ayn derecede sahiptir. kayna mam lar. Avrupa'n n farikas daha önce de söyledi im gibi kavgad r. renk. muharebedir. gibi birtak m gruplar üstünlükler pe inde ko mu lar. menfaatleri ayn birtak m kavimler peydahlanm t r.
Osmanl 'da hiçbir eye dayanmaz. iktisadi fetihler yapm . Bu kavmiyet. bunay nca anlatmaya ba lar z. a a yukan men e birli ine dayanan kavmiyet belli zamanlarda hafiflemi . Bulgarlar . Yani hiçbir zaman bir slam vahdeti gibi bir H ristiyan vahdeti te ekkül etmemi . Avrupa'ya teveccüh ettikten sonra Avrupa yeni bir Truva at daha sokmu içimize. kuca m z açm z. Bu te ebbüslerinde muvaffakiyete eri memesi elbette CenabHakk' n bir lütfudur. Bu hükümranl parçalamak için Avrupa zaman zaman te ebbüslere giri mi . Bu parçalama hareketi epeyce muvaffak olmu . Ama akl ba nda iken insan anlatmaya hiç lüzum görmez. mü terek dü man olan Osmanl ya kar . aralar ndaki tefrika. imdi Osmanl 'n n yani slamiyet'in zaferlerinin bütün s rr tek vücut. kitap sahibi milletleri korumu uz ve üç k tada hükümran olmu uz. man na sad k kalm . Biz Misaka dahil olan bütün kavimlere karde muamelesi yapm z. Milliyet. tek kalp olu tad r. Hiçbirimiz gençken çocukluk devrinden bahsetmeyiz. slam'a kar Haçl seferlerinde hep beraber çarp m lar. kendi aralar ndaki rekabet de büyük rol oynam t r. Ruslar . Avrupa kuvvetlenmi . Yani tefrika olmasayd Avrupa ile daha güç mücadele edebilirdik. Evvela himayemiz alt ndaki kavimleri k k rtm . s n f hakimiyetini kurmu ve bizi yok etmek için te ebbüslere giri mi .mücadeledir. Büyük tarihimiz var. Osmanl da lüzum görmemi bunlara. slamiyetin mitolojisini . Evet O uzlardan geliyoruz. Ortodoks kilisesine ba l Rumlar . Fakat burada. Milliyetin hiçbir kökü yoktur. S rplar k k rtm ve parçalamaya ba lam Osmanl 'y . Fakat bu tarih Osmanl 'n n çocukluk devridir. Fakat kendi ba lar na kal nca yine birbirlerini tahrip etmekten vazgeçememi ler. yani lisan birli ine dayanan.
Cihan Sava 'nda bu çok görüldü.benimsemi . ngilizler. Hakikatte milletler sadece ba ka milletlere kar mücadele verdikleri zaman milliyetçidirler. ktidara geçen burjuvazi kendi d nda kalan içtimai s mflar yabanc gibi sömürmeye ba lar. Alman kapitalizmiyle Frans z kapitalizmi ortakt lar. Zaten Avrupa'da uurlu olarak milliyet fikirleri. kendi varl n n uuruna vard r r Fransa'y . Elbette birçok hasletler. bu d a kar kendini müdafaa mecburiyeti. Bu defa da kendine kar cephe alan i çi s n f na kar ayn k zg nh . Almanlar. zaferleri slam' n eseridir. Silinmi iman n içinde. haysiyeti. Fakat bu co rafyadan gelen milliyetçilik zamanla daha geni bir menfaat birli ine ink lab eder. Ayr bir dili oldu unu. büyüklü ü. Zaten bu kan nda vard r. Fakat bunlar erimi slamiyet'in içinde. Çünkü erefi. Endüstri kurulu lar olan . Kendisi de toprak aristokrasisine kar ayaklanm t vaktiyle. Mesela I. H ristiyan kavimleri içinde belli bir yer i gal etti ini o zaman ciddi olarak fark eder. faziletler getirmi . 1789'dan sonra ihtilali yapan Fransa bütün Avrupa'ya kar mücadele vermek zorundad r. Bunun d nda milliyetçi de ildirler. ayr bir tarihi oldu unu idrak eder. kendi içlerinde 1789'dan yani burjuvazi iktidara geçtikten sonra ba lar. Tabii dünyaya kar da dü mand r. Kendi mitolojik tarihine itibar etmemi . ayn öfkeyi ayn y rt c l izhar eder.
Katiyyen tarihimizde yoktur. Var lan ve bizim de kabul edece imiz -ister istemez. Bu vesilelerden birisi de milliyetçilik hikayesidir. fakat bizden ayr lm ülkelere kar kendi menfaatlerimizi korumak mecburiyetindeyiz. Bir nefis müdafaas olarak milliyetçilik zarurettir. çe itli propagandalar neticesinde dinda lar m zla aram z bozuldu. Fakat zeval devrimizde en kuvvetli taraf m z. ayn eyleri isteyen . ikinci k sm da u. Onlar aynld lar bizden.tarif u: Mazide ortak zaferleri olan. Milliyetin birçok tarifi var. Rusya'ya kar . Avrupal için milliyet sadece belli ölçüler içinde geçerlidir. Almanlar n Alsace Lorraine'i i galinden sonra hukuki ve felsefi bir mesele olarak ortaya ç kar. dü man telkinlerle husumet beslemekte olan karde imiz. Men einde bu bir Avrupa oyunuydu. Bat 'ya kar . ayn eylere inanan. Bizde milliyetçilik do rudan do ruya Avrupa'dan ithal edilmi mehfumdur. Bu kopu tan sonra biz de ister istemez kendimize çeki düzen vermek zorunda kald k. kapitalizme yard m etti. Elbette Türk insan kendini korumak zorundad r. Alman ayd nlar yla Frans z ayd nlar aras nda tart ma konusu olur. imamm z yok edilmek istendi. Kendini korumak için de belli bayrak alt nda. fakat sonunda bir mecburiyet oldu. Bu imam yok etmek için bilumum vesilelere müracaat edildi. imdi çe itli telkinler. Bu birinci k sm i in. slam olduklan halde bize husumet besleyen as rl k telkinlerle. Baz arzu edilmez hadiseler geçti. belli dili konu an insanlar kendi hüviyetlerini d dünyaya kar hayk rmak. bir bayrak alt nda toplanmak zorundayd lar. slamiyet'te olamaz milliyetçilik. Baz sava lar geçti aram zda. prensipler etraf nda birle mek zorundad r. dü man olduk. Elbette ki belli hudutlar içinde ya ayan.birçok yer bombaland nda kapitalizm.
beynelmilel. Birisi ideoloji olarak bu as rda sosyalizm sahneye ç km ve bütün dünyada enternasyonaller kurulmu . insan e ref-i mahlukat yapan hayvan. Bunu kuvvetlendiren kan. Madem ki. bütün hayat n belli bir istikamete sürükleyen iman d r. yapan birlikte ya amak arzusudur. Enternasyonal. o halde hatt zat nda milliyeti yapan en kuvvetli faktör imand r. Fakat insan insan yapan. Bunlar biyolojik faktörlerdir ve hiçbir mana ifade etmezler.nat k olu udur yani insan n kafas vard r. kafas na k veren inançlar d r. Onun gibi dünya proleteryas da tek millettir. ayn bayrak alt nda ya amak isteyen insan toplulu u. Milleti millet. dil gibi ba ka unsurlar da vard r. al nteri harcayanlar mazide de ayn gaye u runda çal m olanlar. bütün milletlere aç k sadece dü ünce birli ine dayanan. Burjuvazi zaten bu karde li i gerçekle tirmi tir. Bu içtimai s n f rk ba lar yla ba l de ildir birbirlerine. Bu arzu mü terek inan lardan gelir. Çal anlar karde tirler. istikbalde de ayn gaye u runda çal acak olanlar karde tirler. Sosyalizm slamiyet'ten haberi olmayanlar n slamiyetidir. Kendi menfaatleri u runda daima kendi insan n istismar eder. kader birli ine dayanan bir topluluk demektir. madem ki. Yani Said-i Nursi Hazretleri "bugün unsuriyet ça geçmi tir" derken iki manada hakl d r.menfaatleri mü terek. dü üncesi vard r. Sosyalizmin inanc budur: Bütün dünyada buIjuvazi bir tek millet vaziyetindedir. inançt r. Ona göre ayn eylere inanan. Sovyet Rusya da bunu . Çal anlar yani ayn gaye u runda emek. akl vard r. Bu arzu tarihten gelir. Vicdan vard r. smi üzerinde milletleraras . Dünyan n bütün proleterleri karde tirler. istikbalde ayn çat alt nda. ayn gaye u runda mücadele eden insanlar içtimai bir s n f te kil ederler.
iki dünya sava t birbiriyle. ayn derecede aziz oldu unu. Sosyalizm Bat dü üncesi içinde en son sahneye ç kand r. . bir spanyol i çisi ayn insand r. Ve bu cephelerde bütün Avrupa insan sava t . bir taraftan da orta s n f iktidara geçer. Mü terek dü mana. nas l bir aldatmaca oldu u belli olmam t . Franco iktidara geçerken spanya'da. O dönemde henüz ne gibi mecra takip edece i. Ac çeken. Sömürenler bir bütündür. Sovyetlerin sosyalizmi.gerçekle tirdi ini iddia ediyordu o zamanlar. bir Frans z i çisi. beynelmilelcili i samimi olarak tatbik ettikleri zannediliyordu. Almanlar. Milletleraras cepheler kuruldu. Sosyalizm insanl ikiye böler: Sömürenler. ddias budur. Enternasyonal kurulmu tu ve bütün Avrupa proleteryas III. Enternasyonale ba l yd . imdi nazari olarak sosyalizm milletlerüstüdür. Demek ki milletlerin d nda milletleraras bir milletten bahsetmek mümkündü. imdi de mümkün bir yerde. ngilizler. Bunu yaparken insanlar n ayn haklara sahip oldu unu. fa izme kar dövü tü. kimsenin kimseyi istismar etmeyece ini ileri sürer. Yani bir talyan i çisiyle. ezilen bütün insanl k tek bir bütündür. Bunun d nda sömürenler vard r. Hiç olmazsa nazari olarak. muhterem oldu unu. En yenisidir. Frans zlar. sömürülenler. talyanlar. Amerikal lar. Sömürenler de bir bütündür. Vaktiyle 1789'da milliyet hisleri bir taraftan kuvvetlenirken. Ruslar. lll. Bütün insanlara hukuki e itlik sa lan r. Millet gibi birtak m suni tasniflere katiyen iltifat etmez.
Ve do rudan do ruya amentüsü de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. mparatorluklar kurmu tur: Roma-Cermen mparatorlu u. H ristiyanl k. Bunlar n üçü de bütün insanl k için harekete geçtiklerini iddia ederler. Bu itibarla Said-i Nursi Hazretleri'nin . Harice kar bir müdafaa silah d r. Nitekim o zamanki anayasada gerekçesi de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. hiç olmazsa nazari olarak. H ristiyanl k bunu kabul etmi tir. Bu çok dikkate lay k bir eydir. dini ba ka. Bunlar slamiyet'e benzeyen gerçek bir vahdet kuramam t r. Charlemagne mparatorlu u. Bu itibarla zannedildi i gibi milliyetçilik. milliyetçilik. Milletler daha sonra ç km t r ortaya. hayat ba ka. nsan ve vatanda haklar d r. Bat bir H ristiyan vahdeti kuramam t r. Frans z ihtilali de kendini bütün insanl n ihtilali olarak takdim etti. Yani Frans z ihtilali insanl k nam na yap lm oldu unu iddia ediyordu. Bu ne kadar gerçekle ebilir. Bat 'n n buldu u en son hakikat de ildir. Fakat Bat 'da bir ideoloji hüviyetiyle tarih sahnesine ç kan üç ideoloji var. menfaatler bu ideolojinin mümkün olmayan esaslara istinad etti ini çünkü dili ba ka. neresi yaland r ayn mesele. Kuramam t r ama daima milletin d nda daha yüksek bir cemaat oldu unu kabul etmi tir. çok büyük facialara mal olmu tur. liberal burjuvazi ve sosyalizm bunu kabul etmi tir.Fakat sonra hadiseler. servet seviyesi ba ka insanlar n birbiriyle anla amayaca n ispat etti. Ayn milletleraras mahiyeti sosyalizm de ta r. milliyetçilik tarihi kanla yaz l d r. liberalizm ve sosyalizm. aile hodbinli i. nsanl a çok büyük ac lara. milli hodbinlik ekline de gelmi tir. Sadece vatanda haklar de ildir. fert hodbinli i.
Yani bizi Osmanl 'dan tecrit ederek.söylediklerine ben de kat l r m. mukaddese dayanmayan bir milliyetçilik kurulamaz. uurumuzdan idrak m zdan ve ahsiyetimizden bunu ç karmaya imkan yoktur. Bunlann kar s na biz sadece slam olarak Ç km z. Bu iki dünyan n birbirleriyle anla mas na imkan ve ihtimal yoktur. çe itli ihanetIere u ram . ster istemez ba kalar na kar kendi varl m z müdafaa etmek için millet unsurundan da istifade etmek zorunday z. Cumhuriyet'in en büyük hatas bu olmu tur. Fakat hepsinden evvel dinimiz var. yobazl k eklinde olmayacak. aldat lm vaziyetteyiz. As rlarca Müslüman olarak ya am . bütün efendili imize. H ristiyanlar tarihin belli merhalesinde milli egoizmleri sahneye ç karm lar. Elbette bizim de dilimiz var. Fakat . Bir kere slamiyet'le. Yaln z imdi bu hudutlar içinde baz noktalan i aret etmek gerekiyor. bütün alicenapl m za ra men hançerlenmi . Ama bugün dü manlarla çevrilmi . ark lar m z var. Bu itibarla bugün ister istemez bir devletimiz var ve bu devlet milli bir devlettir. H ristiyanl k içtimai. Mazideki kudretimiz hat ra olarak da ya asa ayakta durmam z mümkün k lm t r. Yaln z bu istifade ba naz bir ekilde. Din olmayan yerde milletten bahsetme imkan yoktur. zafer kazanm z. Bu itibarla tarihe dayanmayan. kendilerini "millet" olarak anlatm lar. dinden de tecrit etti ini zannetmi ve dinden tecrit edilen bir kalabal n da ya ayabilece ini zannetmi . bizim de edebiyat m z var. Yani din olmadan esasen milliyet olmas na imkan yoktur. mutaas p bir ekilde. fikri ve tarihi yap s bak m ndan tamamen birbirine z t iki dünyad r.
Türk milletini dinin d nda mütalaa etmektir. Elimizde olmayan sebeplerden dolay dostlar m z kaybettik. bugünkü facia nerede? Cumhuriyetin en büyük hatas -hatta bir parça ttihat ve Terakki'nin de. mü terek facialara maruz kalmaktan gelen Avrupal manas yla. millet gibi adeta kabile devrinin bakiyesi olan bir hisle ayakta tutulamaz. Bu itibarla bir topluma yap lacak en büyük kötülük onun dini inançlar yla oynamakt r. imand r. Said-i Nursi 930'da hakl yd . bugün hakl de ildir. Çünkü bir yerde bizim dilimiz de dinimizin bir parças d r. mü terek ac lar çekmekten. fert ate olabilir. Bu . dinimize göredir. Himaye etti imiz milletleri kaybettik. bundan tecrit edilen Türk insan . vücudumuzdaki her zerrede mevcut. bir milletten bahsedilebilir. tarihten. Din ki damarlar m zdaki her zerre kanda. Toplum dinini kaybetti i andan itibaren vah i bir hayvan sürüsüdür. Dinsizlik bir hastal kt r. Fakat toplum olamaz. undan hakl de ildir: Toplum maziden çok farkl bir yap ta yor. Bu itibarla dini tesanüd etraf nda dinden gelen. Fakat unutmamak gerekir bunun en kuvvetli istinadgah dindir. hem hat ra olarak. Fert dinsiz olabilir. Bir mukaddesler manzumesi olmad kça hiçbir topluluk ayakta duramaz. melun. riyakar. bütün hayat m za istikamet veren sevgiler. hem dinamik bir kuvvet olarak.mazideki ihti am nerede. Y rt c . en adi canavardan daha tehlikeli bir sürüdür. Bütün sembollerimiz. . mukaddesatt r. Nitekim tarihin hiçbir devrinde hiçbir topluluk dinsiz ya ayamam t r.
Kendisi hariciyeye. çok eski bir mazimiz oldu unu. Ondan sonra slamiyet'tir. Bu milliyetçilik hareketi iki kaynaktan geldi bize. onun bizi karde yapt bu kavimleri lanetle yad eder. Ebediyete kadar uzar.: imdi efendim. sekiz cilt halinde yazm . o devrin kifayetsiz bilgileriyle Çin uzman d r. De Guignes bizi bizden fazla dü ünmü tür. Ve mesela ÇinIilerin. Birisi bat kayna . De Guignes slamiyet'e. Hakikatte bu tarihen hiçbir zaman sabit olmam t r. M s r'dan gelen bir koloninin devam oldu unu söyleyecek kadar bilgisizdir bu konuda. lk daire ailedir. Arzu ederiz ki slamiyet en büyük daire olsun. Osmanl 'ya dü mand r. Elbette bütün Müslüman karde lerimiz ayn de erdedir. Bütün insanl kucaklas n. Mo ollarla akraba yapm . Bat ' dan gelen bu tehlikeli fikir birkaç isim etraf nda toplanabilir. Fakat bu daire daha küçük dairelere müttehid-ül-merkez. onlardan faydalanmak zorunday z. Hunlar n. Vambery. Güya bizi Osmanl 'dan ve slamiyet'ten kurtarmak için Hunlarla. Mo ollar n çocu u oldu umuzu. merkezleri bir olan dairelere bölünebilir.f rt na ortas nda da lan sürüyü bir araya toplamak için ister istemez tarihi hat ralara dayanmak. as rda ya am . C. Josephe De Guignes. slamiyet büyük bir dairedir. Hepsini kucaklas n. anla abildi imiz insanlar elbette bize daha yak nd r. Frans z polisine mensup bir adamd r. De Guignes 18.M. Ve Avrupa. Ondan sonra millettir. Bütün insanl a amildir. En son tarihler Hunlardan "medeniyetin kendilerine yaln z harabeler borçlu oldu u Hunlar" diye . Leon Cahun. Fakat kendi dilimizi konu an.
20. K r m' dan ayr ld ktan sonra . m z atalar m zIa münasebetlerimizi Bir di eri de Leon Cahun'dur. ayn ruh iklimi içindeler. Ondan sonra Ziya Gökalp'in tavsiyesi ile Hüseyin Cahit tercüme etmi . Önsözünü tercüme ettim onun. y rt c . Vizigotlarla. De Guignes'den Süleyman Pa a bahsetmi tir. Dostturlar çünkü ayn medeniyet camias . Kuramazlar da. hunhar bir sürü olarak bahseder. tan mad De Guignes' den ö rendik. Fakat bu medeniyeti bir türlü nakledememi lerdir. asnn ba nda ya am t r. Bütün Türkçülerin üzerinde birle tikleri isimlerin ba l calar ndan biridir Leon Cahun. Sadece y km lard r". Medeniyet tahripçileri.Kerim'i oluyor. Türkiye'de milliyetçili in kayna d r bu kitap. imdi bir de Rusya' dan gelen Türklerin telkinleriyle kuvvetleniyor bu hakikat. Diyor ki "Türkler hiçbir medeniyet kurmam lard r. 19. Asya Tarihine Giri diye bir kitab var. Leon Cahun Yahudidir. Ostorogotlarla vs. Süleyman Pa a De Guignes'yi nereden tan d ? Nas l tan d ? Hangi karanl k kaynaktan geliyor De Guignes'yi tan mas ? Belli de il. ismini bilmedi imiz birçok milletlerle. O kadar budalad rlar ki Çin medeniyeti ile uzun zaman temas etmi ler. Osmanl 'ya hem dostturlar. hem dü man. Hunlarla. as r sonu. Bu kitap Türk milliyetçili inin Kuran. Tatarlarla. Dü mand rlar. çünkü Osmanl kendi d lar nda. Eserinde De Guignes'den parçalar nakletmi tir. Vambery do rudan do ruya casustu zaten.bahseder. Dü ünce kabiliyetleri yoktur bunlar n. Rusya'dan gelen Türkler. Bilakis y karlar.
Said-i Nursi'nin büyük bir ihtimalle bid'at erbab diye yad ettikleri aras na bunlar da girer. Yusuf Akçura biliyorsunuz Tarih Kurumu'nun ba kan oldu Mustafa Kemal devrinde.Allahs n. milliyet nazariyecisi oldu. Türk Yurdu etraf nda halka1anm . Fakat bu vatanda söz sahibi olmak. çünkü Rus terbiyesi görmü ler. hissesi vard r. Cumhuriyet devrinde milliyetçili e san mak mecburiyetti. Orada Türklük gururlar k r lm . Zaten "cihanda sulh. Prototipidir onlar n. Talat'a. Ve Milliyetçi hareket Türk Yurdunda. parçaland ülke. Burada yeni bir vatan bulmu lar. . sen Peygambersin diye kasideler yazd . Rusya'da yeti mi ler. Evvela Selanik'te pohpohlad lar. kans z.onlarla bir münasebetimiz kalmad . emellerine alet etti. Mustafa Kemal'e sen -ha a. A ao lu budala de ildi. Hepsi ayn vaziyetteler. cans z. Cahil bir adamd . Haris bir adamd . Yusuf Akçura. Milletvekiliydi. Ziya Göka1p budala bir adamd tam manas yla. Son derece ümmiydi. Büyük milliyetçi. hareket kabiliyeti olmayan bir milliyet. Yaln z dedi im gibi bu öyle bir milliyetçilik ki içi bo alm . A ao lu Ahmet'i anlatmak bütün Rusya'dan gelen Türkleri anIatmak için kafidir. Tarih tasfiye etti Osmanl 'y . Türk Yurdu etraf nda geli mi tir. Osmanl 'n n y k l nda onun büyük rolü vard r. Politikan n bütün büyüklerine. slam faktörü üzerinde de il. ttihad Terakki. Bu itibarla Türkler slam medeniyetinde. Ziya Gökalp ayran budalas yd . daha çok Türk motifi üzerinde durmu lard r. Mustafa Kemal'in çok sevdi i adamd ve bütün emellerine sadakatle hizmet etti. büyük söz sahibi olmak arzusuna kap lm lar. aynca A ao lu Ahmet -garip bir milliyetçimiz-. Binaenaleyh. Enver'e.
Dosta. Kavmi yapan dindir. bütün dünyada yaln z z. Biri. Ama kavim ikincidir. Diyelim ki ilk kelime Adem. rasin ve metin hale getirmek bilhassa ayd nlar aras nda vazifemizdir. Adem kelimesi hangi ciltlerde. mutlak olarak teslim oldu umuz bir ça . A a yukar bütün büyük adamlar için . s cak bir tebessüme çok ihtiyac m z var. Yaln z z. Bizim için bir dayan ma unsuru oldu u ölçüde kavmiyetimizi müdafaa edece iz. inançt r. yurtta sulh olmas n da ne olsundu? O devrin fikir hareketleri karmakar kt r. Ne olursa olsun birle meye ihtiyac m z var. dinamik olmas na zaten imkan yoktu. nanc n kaybeden.yurtta sulh" formülü ile ifadesini bulan bir sulhperverlik bahis mevzuu idi. sayfa 500' de. Fakat ay rmaktan. Cihanda sulh. mufassal bir lugatçesini yapmal . Ayr lmaya de il. ay r c olmaktan. Bu itibarla ben ahsen bunlar n bugünkü cemiyette çok faydal olaca na da inanm yorum. Yani elbette slamiyet'i tahkim etmek. kaybettirilen insanlar n mütearr z olmas na. mümkün oldu u kadar mü terek unsurlar bulup birle mek laz m. hangi sayfalarda ve niçin geçer? Cilt 3. indeksIemeli. kelimelerin alt n çizer. birle meye ihtiyac m z var. yaralay c olmaktan hazer ederim. Bu insanlann hepsi bizim. Herkes dü man. Yani insanlar damgalayarak ay rmak de il. alfabetik olarak yazar. tahsir etmek. Birincisi dindir tabiat yla. Herkesin dü man oldu u bir dünyada ya yoruz. bütün külliyat n tarar. Said-i Nursi Hazretleri'nin bütün yaz lar n belli ba l klar etraf nda toplamal .
Türkköri bu manaya hiç gelmez. Hiçkimse a z n aç p cevap vermedi. Abdulluh Cevdet'e gelince. nerelerde ne söylemi ? Ne kadar söylemi ? Bunun daha mufassal da olur. yokolu tarihi 1826'd r. Türkköri kelimesi Türk perestliktir. Türkolojidir diyor. Türkiyat da. Herkes k zd . Etüd yapmak isteyince onu da kolayla t nr. Gazali'nin Gazeliyat' n ondan okudum. Baz eyler var ki münaka a edilemez. z nd k de ildir. Mülhid de ildir.ayn eyi yapm lard r. Faraza Said-i Nursi Hürriyet hakk nda. Herkesin kitab n n indeksi vard r. Türk perestlik diyor. Bütün söyledikleri yanl t r. Dil Best-i Mevlana's çok güzeldir. Bitirdim hikayeyi. okumay ve anlamay kolayla t r r. Çok geni tecessüslü olan mustarip ve yaln z bir adamd . Ben hiç kimsenin münaka a edemeyece i eyleri ele tirdim. Niçin bunu yapt m anlatt m. Baz eyler var ki münaka a edilir. Madrabazl k yapm t r. tabii herkesin bir parça sübjektif taraflar vard r. Tasavvur . Bunlar dünyada mevcut bütün lügatlarla ve vesikalarla ispat ettim. okumay çok kolayla t nr. Çok faydal bir i olur. Ben Ziya Gökalp'in baz yazd klar n ele tirdim. Bu ordu nas l kurulacak? Bu orduyu kurmak için Bat ' dan hocalar getiriyoruz. Buyrun can m hata etmi olabilirim. Türkiyat. Yeniçeri topa tutulduktan sonra yeni bir ordu kurmak laz m. Bu. Bir yerde çok faydaland m Abdullah Cevdet'ten. n allah hata etmi imdir. Devlet-i Aliyye'nin çökü tarihi. O biraz güç.
"gel bizi yeti tir" diyoruz. insan deli olur. De il mi ya? Keseriz. tarihte gazalar m z olan ve onu hidayete getirtmek için sel gibi kanlar ak tt m z bir dü mana el aç yoruz. Yabanc mektepler aç l yor. As rlarca mücadele etti imiz. malzemesi vard r. Orduyu slah etmek için. Halbuki biz dü man dost telakki ediyoruz. Yiyece imiz hayvan anlamaya mecbur de iliz. Burada tabii biz ma lup olaca z. Bat mektepleri aç l yor. ona bakacak. Kesif bir taarruz ba l yor. Mühendishane-i Bem aç l yor. Avc n n hayvan tetkik etti i gibi. Bunlan da getirtmeye ba l yorlar Avrupa' dan. Tabii adam gelince bize hizmet etmek için gelmiyor. bizi tetkik ediyor Avrupa. Orduyla beraber müteahhitler de geliyor. vesairesi vard r. Yani bu adam n hikmet-i vücudu bizi yemektir. Mü avirler getirtiliyor Bat 'dan ve Mühendishane-i Bahri. anlamak mecburiyetinde de de il. nas l kesilir bu. Çünkü kar daki tilkidir. Hayat n n yegane gayesi bizi yemek olan bir medeniyetten. i adamlan da geliyor. Onlar da bizi öyle. ordumuzu yeti tirmek için hoca istemek ne demektir? Yani bundan büyük felaket tasavvur edebilir misiniz? Ordunun techizat vard r. Anlamas na ihtiyaç yoktu çünkü. Avrupa'yla kayna yoruz. Avrupa da bizi anlamad . hiçbir zaman anlayamad k Avrupa'y . Bal klar n. Avrupa bizi yemek istiyordu. Bizi anlamak niyetinde de il. Hiçbir zaman anlayamay z.edin. koyunlar n hissiyat n merak etmeyiz. misyonerler de geliyor. Kuca m z aç yoruz. mahvetmektir. Politika esnaf da geliyor. Mekteb-i harbiye aç l yor. yeriz. mal rem .
M. kald nrsak Osmanl toz y H. lk çürüyen ve ilk yok edilen bu ordu. yol bu. bina çökecektir. Çok iyi biliyor ki. temelleri ortadan kalk nca. Viyana'ya giden ordu de ildir elbette. Haluk mamo lu: Bu beyanlar n ifade eden kaynaklar var m ? C. Bat dilini bilen adam n dürüst ve namuslu olmas na imkan yoktur. Yani Bat dilini bilip Bat 'dan . Avrupa bizi nereden y kaca n . nas l y kaca n biliyor. emellerimizi onlara tahakkuk ettirmek. C. hilafeti d ardan y kmak mümkün de ildir. Robert Kolej'den ç km adamlar bilir. lk bat l la an müessese ordudur.: Bu dü ünceleri beyan eden kay tlar var. aç kça söylüyorlar. Mesela misyonerlerin yazd kitaplar var. Hilafeti y kt ktan sonra dava kazan lm t r. Osmanl 'ya ihanet etmek için d andan kuvvet kullanmak mümkün de ildir. Tek dü man hilafet müessesidir.dünyam za sokuyoruz. . Bunun d nda Türkiye'de Bat dilini bilen adam yoktur. Fakat bu okuyanlar kendi dillerini biliyorlar. Medeniyet bir bütündür. ngiliz müstemlekat naz r Gladston Kur'an' kald rmal y z diyormu . çeriden kendi adamlar na y kt r yor. malat hatas d r. Kendi içinden adamlar bulmak. çöküyor: Fakat çökü orduda ba lam t r.: Bediüzzaman Hazretleri'nin ifade etti i bir ey var. slamiyeti n haline gelir" diyorlar.M. Orada "En büyük dü man m z slamiyettir. Bat dilini yaln z kendi adamlar bilir. Bat 'da.: Okuyanlar kendi adamlar d r. tesadüfen bilir.
M. Çünkü komünizm yoktur henüz. okuma yazma bilmeyen bir toplumda. imdi.: Tilki medeniyetini (bizi yutmak isteyen medeniyet) komünizm de kendi bünyesinde kurmu mudur acaba? C. Bu Tanzimattan beri böyle. Çünkü Bat dilini bilince bütün mevkiler size aç kt r. yükseliyorsun. hikaye bu. Niçin. . imdi. mücadele etsin? Sebep yok. sokaktaki adam Frans zca ö renince sadrazam oluyor. Tecrit edemeyiz. ister istemez bu toplumun iç dünyas komünizmin ekillenmesinde müessir olacakt . ne yaps n? Deli midir adam? Pek az deli ç km t r binaenaleyh. Yani rastgele adam.kopmak akla hayret verecek bir i tir. Komünizm. Tatbikatla toplumun bütün ruh dünyas na kök salar. Rusya' da nüfusun yüzde 80'i köylü idi ve köylünün içinde okuma yazma bilen yoktu. hakikatte ideolojiler insana göre ekillenir. isterseniz sosyalizm diyelim. . deoloji kitapta durdu u gibi durmaz. Arka oluyor. ne diye Bat 'yla muharebe etsin. Menfaatlar na ayk r d r. Bu itibarla kapitalizmde olan kepazelikler. Bir kavme benzemek dilini bilmek demektir. Bilmiyoruz ne oldu unu. geri bir toplumda gerçekle ti komünizm. Binaenaleyh. Dü man olmak için sebep yok. H. Sadrazaml a kadar ç kacak adam.: Efendim. Bilince de o kavimden olur. O kavim de sana yard m ediyor. mkan yok çünkü. komünizmde de vard r.
H. sosyalizm. Bu palavradan ibaret. Bu rüya kar s nda Bediüzzaman Hazretleri'nin dü ünceleri var. ondan sonra komünizm merhalesi gelir. Yani kâfi derecede medeni de ildir. Elbette. Komünizme geçmesi için devletin ortadan kalkmas laz m. Devlet ortadan kalkar. Rus insan cahil oldu undan. Rusya sosyalizmi tatbik etmek suretiyle günün birinde komünizme geçmek iddia ve arzusundad r. bir doktrindir sosyalizm. Devlet oldukça komünizm olamaz. Teorik olarak ve pratik olarak yoktur. Biz komünist diyoruz. ne kadar namussuz. Fakat doktrin olarak. Sosyalist olmak iddias ndad r. ne kadar insanl k d . Buna Rusya bir Rus misti i getirmi tir.: Rüyadaki hitabede geçen be menfi esas Makyavelist prensipler mi dir? C.Komünizm diye bir ey yoktur dünyada.: Rüyadaki hitabe son derece mühim bir hitabedir. Komünizm merhalesi hiçbir yerde tatbik edilmemi tir. kisi de Avrupa menbal d r. Ve bir rüya olarak caziptir. tabiata ve Allah'a daha yak nd r. Yani gayr-i ilmi ve gayr-i ciddidir. bugün tatbik edilen ekliyle Rusya'da. Aç ktan aç a sempati ile bak yor memlekete. Komünist de ildir Rusya. Yani kapitalizm as rlardan beri imtihandan geçmi . Devlet yoktur komünizmde. Sair kendinde bütün doktrinlerin hatalar n ta r sosyalizm. yontulmam oldu undan. yeni kurulmu tur. O s ralarda sosyalizm emekleme ça ndad r. ne kadar hain. kapitalizmin bütün kepazeliklerine vâristir Yani bunlar ay rmak mümkün de ildir. .M. Nas l bir cemiyet olaca n bilemeyiz komünist cemiyetin.
Safa Mürsel: Fakat Marksizmde. bir kitaplarda. son derece. Marksizm de. tasvir etti iniz gibi bir dünya dü ünülmüyor. dost yapan bir harekettir. hareket olmu tur. Bugünkü ekliyle . Bu hitabe son derece dikkate lay kt r. Kapitalizm Asya'y yemektedir ve Asya'y yok etmektedir. devriyle uyu maktad r. istikbal var.: imdi efendim. C. Malikiyet demek. günahlar ndan s y rmas ve Asya'y . insana dü man yapan bir hareket de ildir. Bu hazret milletleraras bir mücadeleyi de il s n flararas . neticesine var yor.M. her türlü bask dan. Kapitalizme yüzde yüz has md r. her tür lü istibdattan kurtulmak demektir. komünizm de budur.müsamaha ve efkatle bakmaktad r. Hakikatte Marx' n kominizm dedi i ey de Bediüzzaman n 5. Bu arada yeni bir dünya uyan yor. Herkesin mülk sahibi olmas . Bu hareket insan . Yeni bir ink lap olmu tur. Ve hürriyet demek her türlü zulümden.bir dü ünce oldu unu ispat etmi tir. Asya için bir felakettir. kafadaki istikbal var. istedi i gibi ya amas . ezenle ezilenin mücadelesini remizle tirir. mazlum Asya'y yine slamiyet'in rehberli inde fakat sosyalist bir temayülle idare etmesi arzuya ayand r. bir de ya anan realitenin getirece i tahmin edilen. slamiyet'in bu harekete ba olmas . Hiçbir bask olmamas d r. bütün insanlar n mülk sahibi olmas demektir. Sosyalizme nazar. De erlendirilmedi o hitabe. esir Asya'y .
Devlet. Kâ t üzerindeki emel bu de il. saadete. çünkü devlet bir esaret müessesesidir. ne kadar üretiyorsan z. Fail-i muhtar oldu u devirde yeniden hürriyet dünyas na geçilecektir. o ekilde artacak ki devlete ihtiyaç kalmayacak herkes fail-i muhtar olacak. Fakat Marx' n söyledi i bu 5. o kadar yiyeceksiniz. alt ndakileri ezer. Bu makine ortadan kalkacakt r. Mal mülkü olan s n f n iktidar d r. Bir rüyad r sosyalizm ve böyle dü ünülüyor. Has bir dü ünce adam n n da böyle bir netice tasavvur etmesi dü ünülemez. Herkes ehliyetine göre yiyecek. Sosyalizmin ilk merhalesinde ölçü herkese ehliyetine göredir.sosyalizmin insanlar hürriyete. Fakat daha ilerdeki merhalede herkes . Bu makine ortadan kalk nca hürriyetsizlik kalmayacakt r. kavgas z bir cemiyete. "Her ey herkesindir" ne demek? imdi u formül dü ünülüyor. ahenkli bir cemiyete götürece i söylenemez. imdi fail-i muhtar de ildir. esarete. Halbuki istihsal o ekilde düzenlenecek. ne kadar çal yorsan z. Program. Peki ehliyetin ölçüsü nedir? Ehliyetin ölçüsü el sanat d r. emel bu. herkesindir. Ne yap yorsan z. merhale u ekilde tarif edilir: Esaret tünelinden hürriyet dünyas na ç k . Daima hakim s n f n yan . Tatbikat nereye götürür? Belli. devlet s n fl bir cemiyette hakim s n f n emellerini destekleyen ve ezilen s n flara nefes ald rmayan bir makinedir. Ama rüya bu de il. çat maya. hürriyetsizli e götürüyor. daima bir bask alt ndad r. sahip olanlar n devletidir. emel bu de il. Hiçbir zaman hiçbir hakka ve hürriyete sahip olamazlar. Bu iktidar. Komünist merhalede her ey.
Ne zaman gerçekle ece ini. Fakat sosyalizmin ümidi. Marx' ayn eyleri isteyen kimseler olarak . ideal sitede. u kadar çinko. Bu 100. nas l gerçekle ece ini kimse bilmiyor. Bu ekilde istihsal vas talan zaten bütün cemiyetin oldu una göre herkes her eye sahiptir ve herkes ihtiyac na göre mü terek has ladan faydalanacakt r.000 ki inin ya amas için ne laz m? u kadar bu day.ehliyetine göre üretecek. u kadar demir. Esasen bütün doktrinlerin gayesi de bu bir yerde. Mesela burada 3 ki iyiz. u kadar eker. Liberalizm bunu gerçekle tiremedi ve gerçekle tiremez de. u kadar bak r. Bunun için suyu kurutmas na ve küplere doldurmas na lüzum yoktur. düzene sokulunca. Her insan istedi i kadar yiyecek. Anar izm de ayn eyi söylüyor. Bunlar tabiat yla evlad m birer rüya. u kadar arpa. stihsal bir rmak gibi.000 ki ilik bir memleket. Üretim planlan nca. arzusu bu.M. Hiçbir al n teri bo a harcanmad kça. Her insan 5 saat çal acak. Diyelim ki istihsal yiyece imizden fazlaysa kimsenin tutup daha fazla zahire iddihar etmesine ihtiyaç yoktur. kudretine göre üretecek ve her insan ihtiyac na göre yiyecek. Anar izmin de bu. S. yap lan istihsal tabii olarak Kad köy ahalisinin istedi i gibi ya amas na kâfi gelir. akl n emrine girince kimse kimseyi istismar etmeyecek. rmak kadar boIdur. Irmaktan herkes tenekesini doldurur. içece i suyu al r. Mesela Kad köy 100. imdi üretimin gayet bolla t n dü ünün.: Bediüzzaman'la.
mütalaa etmek mümkün mü? C. Ve bu köprü de proletarya diktatoryas d r. çal anlar n haklar n n istirdad için mutlaka bir iddete ihtiyaç vard r. Burjuvazi bütün imkanlara sahiptir. Ba ka çaresi olmad için bunu söylemi tir. dünyay sömürmesi nas l önlenebilir? Önlenmesi için iddete ihtiyaç vard r. Ama bugün o s n f yava yava tasfiye edilmekte. istedi ini yapmaya ve istedi inden ba ka bir ey yap lmamas na kadirdir. Geni nüfuzu ve kudreti olan bir s n ft .: Proletarya diktatörlü ü zaruri bir merhaledir. Proletarya diktatoryas bir gaye de ildir Marx'ta. Marx' n ya ad dünyada bu juvazi y rt c bir kuvvetti. Marx' n sadece zaman n icab olarak kulland proleterya diktatoryas luzümsuz bir gevezelikten ibarettir . gerek spanya'da. bir insan n birçok insan .M. iktidan ele geçirmi tir. burjuvazinin getirdi i anar izme son vermek ve müstakbel cemiyeti kurmak için zaruri bir ameliyat. geçilecek bir köprüdür mecburi olarak.cerrahiyedir. Marx' n bütün eserlerinde bir defa geçer proletarya diktatörlü ü. Proletarya diktatoryas na ihtiyaç yoktur prensibi yerle mi tir. Binaenaleyh geni halk tabakalar n n. gerek Fransa'da. Proleter diktatörlü ünün as l sebebi u: Burjuvazi. yava yava iddetini kaybetmekte ve gerek talya'da. bir insan n belki bütün insanlar n. Nas l bütün insanl k istihsal vas talar na sahip olur? Bir insan n bir insan . Avrupa'n n sosyalist ülkelerinde proletarya diktatoryas kalkm t r. Bu iddet. Proletarya diktatoryas . bugün bunun yanl oldu u bütün sosyalistler taraf ndan kabul edilmi tir. Hastal tedavi etmek için kullan lan bir b çakt r. Diyor ki.
Kimse kabul etmiyor. Tabii. toplumun menfaatlar çerçevesi içinde.bugün. bütün imkanlar yla ya amas . kendini insan olarak idrak etmesi ve bunu yaparken de hiçbir bask ya maruz kalmamas d r hürriyet.: Serbestlik anlay nda. farkl de il. Yapabilmek de iktisadi kalk nmadan sonra olur. "Cümlenin maksad bir amma rivayet muhtelif" gibi. Elbette kullan lan kelimeler ayr . Ben size ba l ysam. Hürriyet. proleterya diktatoryas n .: Serbestlik anlay u: Hatt zat nda.M.M. S. bu devirde böyledir. Bediüzzaman Hazretleri bunlan slamiyet'e dayanarak. kendi kafas na ba l olmakt r. Diyorlar ki Marx bunu bir kere söylemi tir ve belli bir zamana münhas r söylemi tir. Bediüzzamanla tel'ifte. ben nas l hür olabilirim? Liberal kapitalist cemiyette insanlar n hür olmas n n imkan yoktur. nas l davranaca z? C. Kendi eme ine. Marx ise do rudan do ruya insaniyete dayanarak söylüyor. Hürriyet ifahi bir kelimeden ibaret de ildir. De i mi bir hükümdür diyorlar. Yapmak de il yapabilmektir. O devirde öyleydi. Her istedi ini yapabilmektir. kimsenin kimseye tahakküm etme imkan kalmayan bir ülkede elbetteki herkes hür olacakt r. Ba kas na ba l olmamakt r. insan n bütün melekelerini geli tirmesi. Fakat netice itibariyle ikisinin de istedi i. elbette dayand klar temeller de ayr . siz ekme imi veriyorsan z. Hürriyet yaln z nazari de ildir. nsan akl na güvendi i . ayn zamanda iktisadi bir kendi kendini gerçekle tirmedir. Marksistler bile kabul etmiyorlar. Halbuki istihsal vas talar n n cemiyete mal oldu u bir ülkede istihsalin son derece geni ledi i.
çok daha derin kökleri var. Ama gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetlerle. Machiavelli ile alakas yoktur bu sözün. Çünkü hareket noktalan çok farkl . gerçekle tirmezse insan n kendisi yok olacak. K lar m ? K lmaz m ? gnacio De Loyola'n n gaye dedi i i'la-y Kelimetullahd r. Bir söz vard r: "Vas talar gayeyi me ru k lar". Dikkatinizi çekiyorum.: Arada farkl l kabul bak m ndan. Fakat netice itibariyle gaye çok yak nd r. Vas talar elbette birbirinden çok farkl d r. çok yak nd r. . Çok mühim benim için bu. Bunu yanl biliyorsunuz hepiniz. nsan akl bunlar gerçekle tirecek.M. neticeler kadar önemli tutmak icabetmez mi? C.: Bunlar n ikisinin ayn olmas na imkan ve ihtimal yok.M. Marx' n gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetler aras nda bir fark yoktur.için bunlar söylüyor. S. S. Bediüzzaman semavî naslara dayan yor.M. Vas talar gayeyi me ru k lar. vas talar . Bu sözü Cizvit mezhebini kuran gnacio De Loyola söylemi tir. Çok daha sa lam. kullan lan vas talar n farkl olaca n kabul edebilir miyiz? C. Machiavelli'nin zannediyorsunuz.M.: Bu neticeye giderken.: Burada bir eyi düzeltmek için araya girece im.
Ne kadar kullan l r bu vas talar? stisnai olarak bir defaya . Hakl d r. Vas talar her zaman arzumuza uygun olmayabilir. dinidir.: Yani gerçekle tirilmesi istenen neticeleri tahsil etmeye müsait olmayabilir. Ben de öyle dü ünüyorum. temiz bir davaya. Bilhassa insanl k bahis mevzuu olunca. Elbette büyük bir davaya. ilahi nizam n kurulmas için vas talar me rudur diyor. kilisenin ya amas . Hud'a ay p bir ey de il mi? Ama "el harbu hud'amn" diyor. 'lâ-y Kelimetullah için hud'a bile caizdir diyor. Bir sual daha var. yani ona göre bütün insanl a saadet getirecek olan bir inanç sisteminin ya amas için vas talar me rudur diyor. O zaman ne yapaca z? S. Mesela yine Hazret-i Muhammed'e atfedilen "el harbu hud'atün" sözü. H ristiyan dininin. Fakat. temiz yollardan gidilir. imdi bir yerde u var. Halbuki bunu matbuatta falan n iktidara geçmesi için vas talar me rudur diye yaz yorlar. imana dayan r.: Evet. Elbette vas talar da dü ünülecek. Burada gnacio De Loyola'n n "gaye vas talar me ru k lar" hikayesine gelip dayan yoruz. Binaenaleyh bunu da biz soysuzla t rm . C. Elbette dü ünülecek vas talar. Böyle bir ey yok. bu neticeye uygun olarak ayn derecede nezih olmayabilir vas talar.H ristiyan dininin birli i ve H ristiyan kilisesinin ya amas bahis mevzuudur. Gaye cihan umuldür.M.M. bozuk hale getirmi iz.
kan dökmek de.: Peyami'nin üstünlü ü nerden geliyor? C. iç istidatlar na. vas talar ön plana geçiyor. Tarih vard r. bunu kaç defa kullanacaks n? Bu kullan lmaya ba lad ktan sonra insan iradesini kaybediyor. Gaye insanl n saadetidir. Yani en büyük tehlike udur. O halde. gaye haline geliyor.mahsus.M. iç dünyas na. stanbul'un belli bir muhiti vard r. Peyami'de yaln z bir kesiti vard r. Vas ta bir köprü iken. Kulland n. Peyami Safa'da yaln z stanbul vard r. Tahlil sahas çok geni tir Kemal Tahir'in. Türk insan n n istidatlan vard r. Bu itibarla romanlar psikolojiktir. Çe itli ülkelerden gelen. Bazen vas talar. Osmanl vard r. iddet de kullan labilir. çe itli istidatlar olan insanlarla daha yak ndan tan t . Kemal Tahir'de sosyal hayat vard r. çe itli meseleleri olan. zulüm de. .: Peyami'nin üstünlü ü sadece üslubudur. H. iç bunal mlanna çevrilmi tir. Kemal Tahir'de Anadolu vard r. harpte. Kemal Tahir için hapishane iyi bir laboratuard r. Belki Rusya'n n en büyük felaketi budur. Peyami teknik olarak usta bir . Daha do rusu ferdin içine. Peyami'de yoktur. gidilmesi gereken bir yer olarak telakki edilmeye ba lan yor ve bütün felaket ba l yor o zaman. Kendi ya am n anlat r.
do rudan do ruya tarihimizin son derece mühim hadiselerine e ilmi . O da Opperman' n taklitçisidir hatt zat nda. ve bu bir tarafa b rak l rsa o da . Peyami'nin romanlar bir odada geçer. Bir st rapt r. Türk roman n n s n rlann geni letmi tir. nas l bir açmaza girdi imizi söylemi tir. yap lan rezilIi i. men e olarak smail Safa'n n o ludur. bir mahallede geçer.yazard r. yukan ilk defa olarak Türkiye'de nas l bir oyuna geldi imizi. II. üçüncü derecede bir airdir. Osmanl 'n n kurulu undan itibaren meseleleri kovalam . Peyami. kurtulu sava na. smail Safa. Ziya Gökalp'in d na bir ad m atmam t r. Mesela bir ink lab n ba lar na. bütün kepazelikleri. devrinde. Peyami esasen. bir ç rp n t r. Dü ünce ufkunu Ziya Gökalp çizmi tir. Kemal Tahir'in romanlar bütün Türkiye'de geçer. bütün rezilIikleri görmü tür. ikinci. Hapishaneyi. Peyami. Kemal Tahir. Mesela bir Serbest F rka rezaletine. Me rutiyet ayd n d r. Kemal Tahir'e göre. alan çok dard r. bir çiledir. Yani roman n s n rlar n . Kurt Kanunu'nda girmi tir. ac lanyla. teknik olarak. Bat l la may ç plakl etinde ya am ve a a yla. Mukayese edilirse Peyami belli bir yerin adam d r. hasta bir adamd r. Belli bir kurulu düzenin müdafiidir.
gayet iyi olmu .hastayd . memnun de il. Bu arada smail Safa o zamanki arkada lar yla ngiliz Sefaretine gidiyor. babas n n Sivas'ta ölmesi. müthi cam s k l yor Spencer' n. Kendi mukaddeslerini. ngiliz gazetelerinde yay mlam yor bu ve tabiat yla Abdülhamid Han . ngiliz sefaretinde. Herbert Spencer . "Boerleri yendiniz. Osmanl 'ya da dü mand r. ngilterelilerin çok sevdi i ve sayd bir adamd r. Boerler masum ve mazlum bir kavimdir. müteessirler. böyle namussuz bir hükümetin ni an n ben istemem diye reddetmi tir. Bunun için Abdülhamid Han' daima tel'in eder. Spencer. istila ediyorlar. Hayat n zehirlemi bu hadise. Mukayese olsun diye söylüyorum. " ngilizlerin. Peyami'nin hayat nda bir facia vard r. Abdülhamid Han ile beraber. "Çok iyi olmu " diyor Spencer. Boerleri tahrip ediyorlar. "Boerler bir ngiliz subay grubunu pusuya dü ürup öldürdüler" diye cevapl yor birisi. "Allah zaferinizi müzdad eylesin". gittiler. ngiliz sömürgecili inin müdafaas n yap yor. kraliçenin ni an n böyle zalim. Bir alay korsan. Hadiseyi anlatt m m bilmiyorum? ngilizler." Boer sava na girdikten sonra. tahrip ettiniz mel'unlar " diyor.Londra'da müreffeh. Abdülhamid Han sürgün etmezse ölmeyecekmi gibi. hayat ndan memnun ya amaktad r ve Kraliçenin ni amna mazhard r. O s rada Boer muharebesi oluyor. Kulüpte otururken subaylar geliyorlar.ngiliz filozofu. Boer sava lan son derece mühim insanl k tarihinde. Gerçek bir budalayd smail Safa. kendi ülkelerini müdafaaya m gittiler? 'la-y Kelimetullah için mi çarp yorlar. "Ne oldu" diyor Spencer. geberdiler. Boerler aras nda ne i i vard .
mukayese edilemeyecek kadar de ersiz. Büyük ac lar çekti.bundan müthi rahats z oluyor. birçok eyleri yapmayabilirdi. nans n. Peyami'nin aile facias yla me gul. Bunlar n içinde smail Safa en ahmaklar d r ve en cahilleridir. . Peyami kalemiyle hayat n ya amak mecburiyetinde kald . Hastayd evvela. Ben. her entelektüel gibi. Osmanl hakk ndaki hükmü daima smail Safa'n n nefy hikayesiyle beraber gitmektedir. mzal . namütenai yaz yazd . hepsi elçi oldu. hepsi vali oldu. Peyami'yi çok severim ve ac r m. H rç n bir adamd . Tutup. kazanan bir adam da de ildi. Birçok eyleri görebilirdi. H. Birçok eyleri . smail Safa'n n ak betiyle me gul. Basit bir adamd r smail Safa. inanmas n. O devirde ya ayanlar aras nda en zekisi idi. Sanki bütün tarih. Paray veren Peyami'yi kullanabilirdi. Peyami'nin ruhunda bu. hepsini de. Adeta bir kalem e k yas idi. silinmeyen akisler b rakm t r. Dünya nimetlerine dü kündü. Kendini bo a harcad ve harcamak mecburiyetinde idi. Yapt .: Ayn eyleri Kemal Tahir için de söylemi tiniz. Mütemadiyen çal mak. Kendisinden çok de ersiz. Büyük i tihâlâr vard . Peyami büyük bir zeka idi. o s rada belli bir zümre taraf ndan desteklenen fikirlerin destekleyicisi oldu. imzas z. beynini satarak ya amak mecburiyetinde idi. adamlar n hepsi milletvekili oldu. Lükse dü kündü. Fakat bunlar n hiçbirini tatmin edecek imkana sahip de ildi.
yapmayabilirdi diye.
C.M.: Kemal Tahir 1910 do umludur. Kemal Tahir o neslin bütün vehimlerini ta yordu kendinde. 1936'da genç bir adamd . Dergi ç kard lar, mahkum oldu. Onüç sene yatt içerde. Gençli inin en güzel y llar n hapishanede geçirdi. Çorum Hapishanesi'nde, Malatya Hapishanesi'nde. Hapishaneden hapishaneye dola t . Fakat kuvvetli bir iradesi vard . Yenilmedi ve y k lmad , çal t .
1953'te hapisten ç kt
nda çok güç durumdayd . Onüç sene hapishanede
yatm bir adam n, hapishaneden ç kt ktan sonra polis nezareti alt nda kalmas mukadderdi. Eski arkada lan terk ettiler. bulma imkan yoktu.
Zaten hapishaneye ginneden önce de avukat katipli i yap yordu. Galatasaray' bitirememi ti, tahsili yoktu. Bir ara ye' se dü tü ve Mayk Hammer tercümeleriyle ya ad . Bu taraf üzerinde durulmad Kemal Tahir'in. Halbuki durulmaya lay k bir taraft r. Senelerce Mayk Hammer tercümeleri yapt . Hayata küskündü, kafay çekiyordu boyuna. Fakat teslim olmad ve yolunu buldu. Tabii birçok tavizler vennek zorunda kald cemiyete. Mecburdu vermeye. Uydurma dilin çok aleyhinde oldu u halde. T.D.K.'den ödül ald . Yunus Nadi'den ödül ald . Bunlar bir adam için çok kirleticidir. Çirkin eylerdir. Kemal Tahir'e katiyyen yak maz. Fakat mecburdu. E er ödül almasayd , öteki romanlann bast rmak imkan da bulamazd . Yani Kemal Tahir bu alçal , merdiven yapt ister istemez. Ba ka hiç çaresi yoktu. Hakikatte Kemalistler taraf ndan kabul edildi. Kabul ettirmek için de
kendini baz eyler yapmak istedi. Ba ka çaresi yoktu. Ne memur olabilirdi ne mal mülkü vard ; nas l ya ayacakt ? Ve bunlar en az yapt hatt zat nda. Asgarisini yapt .
Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür. Bir yerde en güç ey ayd n n namuslu olarak ya amas ve ölmesidir. Adeta mümkün de ildir.
H. .: çtimaî s n f ne demektir? çtimaî s n f n adam olmayan ahsiyetler yok mudur? slam toplumu bünyesinde de içtimaî s n f olabilir mi?
C.M.: slamî toplumun sinesinde içtimaî s n f olmaz. çtimaî s n flann kurulmas na engeldir slamiyet. Zekat müessesi, istirdat müessesesi, müsadere müessesesi büyük sevretlerin do mas n , büyümesini önlemi tir. Fakat art k slamiyet'in hakim oldu u bir durumda ya am yoruz. Bu itibarla bugünkü cemiyette de, Avrupa'da oldu u gibi içtimaî s n flar te ekkül etmi tir. Avrupa'da oldu u kadar uurlu ve kesin çizgileriyle birbirinden ayn m s n flar olmasalar da, vard r.
çtimaî s n f kelimesi tabiat yla çok müphem ve Bat ' dan getirilmi bir mefhum. Bizde içtima s n flar yoktu ama içtima zümreler ve tabakalar mevcuttu. Bilhassa 23'ten sonra.
H. .: çtima tabakayla, içtima s n f ne demektir?
C.M.: çtima tabaka zarurettir.
bölümünden do ar, bir bürokrasi vard r.
Mesela, bir memurlar zümresi vard r, bir i hayat ile u ra an bir zümre vard r. Serbest meslek sahipleri vard r. Geni halk tabakalan, köylüler vard r. Bunlar n hepsi birer tabakad r.
H. .: Lonca te kilatlan içtima tabakalara misal olabilir mi?
C.M.: Olabilir tabii. Evet, tabalar seyyaldir, kat hududlan yoktur. Belli leri görmek için belli insanlar n biraraya gelmesi, servet durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, ya ay durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, içtimaî tabakalar te kil eder. Tabakalar vard bizde de. Bir kere ehir burjuvazisi vard . Bunlar n hepsi yak t rma kelimelerdir. Evvela bunu kabul ediyorum da, ifade kolayl için kullan yorum. Mesela, Peyamii; hayat boyunca, zengin tabakan n ve iktidann emrinde oldu. Hiçbir zaman halkla me gul olmad ve hiçbir zaman halk kendini alakadar etmedi. Daima Halk Partisi'nin içinde ya ad ve daima Halk Partisi'nin menfaatlar na uygun bir platformda kald .
Bir de geni halk tabakalann , yani çal anlan, ezilenleri, st rap çekenleri, çilesi olanlan dü ünmek vard . Kemal Tahir böyleydi. Geni manada halk n yan ndayd . dare edenlerden çok idare edilenlerin yan ndayd . Bürokrasiden çok, çal anlann yan ndayd .
Kemal Tahir hiç bir içtima kavgada yer almad . Yani ne mümindir, ne sosyalisttir, ne fa isttir. Rengi hürriyette olmad . Kendi içine gömülü, kendi mahpesinde, kendine ark lar söyleyen insan olarak kald .
H. .: Siz kendinizi nereye yerle tiriyorsunuz?
C.M.: Evvela bu suale kaçamak bir cevap verece im, sonra meseleyi rgalayaca m. 1848'de, Fransa'da içtimaî s n flar çoktan te ekkül etmi tir. Ve ihtilal olmu tur. 1848 ihtilali, demokrasi hayat nda mühim bir merhaledir. Bizimkilerin sosyal devlet dedikleri bir devlet te ekkül eder. 1789'a nazaran çok daha ileri bir merhaledir 1848. 1848' de imdiki ifadeyle sosyal demokratlar iktidard r, a a yukar . Birçok hizipler var. O s rada
Lamartine de hariciye vekilidir. La Martine'e sorarlar "siz sa da m s n z, solda m s n z?" "Ben tavanday m" der. Ben de tavanday m imdilik. Fakat tavanda olunmaz evlad m. Bu yanl bir ey tabiat yla.
H. .: Bu kaçamak olan cevab n zd .
C.M.: Evet. Ben gençli imi içtimaî s n flar n kal pla mad
bir devirde
ya ad m. Bugün benim için Türk insan bir bütündür. Hangi siyas mezhebe mensup olursa olsun, hepsini çocu um, karde im telakki ederim. Aldananlar, gaflet içinde olanlar, hakikat arayanlar kim olursa olsun benim dostlu uma güvenebilirler. Ben hakikat arayan adam m. Hakikat mücerret midir? Yani
Kanaatkar bir adam m. Bütün s n flar için hakikat olan eyler vard r. Ya ay tarz e er s n flar n tayininde bir mikyas olabilirse. hiçbir ihtiras m yok. sömürülenler diye gruplan p bu gruplarda yer almam z gerekir mi? . C.: Elbette halk n yan nda olunulmal .s n flar n d nda bir hakikat var m d r? S n flar n d nda hakikat vard r. H.M. u ya da bu s n ftan de il de bir slam hangi s n ftansa o s n ftan olmak istiyorum. herkes için faydal d rlar. destek olur. dünya üzerinde. "Fikren ve me reben havas tabakas ndan. Bu itibarla do rular n s n f nda ve do ruluk için çal yorum. Hiçbir namuslu adam Nemrud'un ve Firavun'un yan nda olamaz. bütün Türk ve slam dünyas n ilgilendiren hakikatlarsa. bu hakikatlar yaymaya çal an bir adam m.: ahsiyetli adam olabilmek için." Böyle bir ey. Nemrudlar n yan nda olunmaz. Do ru yolda olan te vik eder. . . Tek kelimeyle Müslüman olmak istiyorum.: Bediüzzaman Hazretleri'nin öyle bir sözü var. H. kitaplar mdan ba ka hiçbir eyim yok. ya ay olarak avam. Türkiye'deki bütün tabakalann üzerinde birle meleri gereken hakikatlar vard r. Gafili uyand r r. Elbette Firavunlar n. E er bu hakikatlar. belli bir emekli maa m var. Ben bu hakikatlan arayan. Hiçbir eye ihtiyac m yok. sömürenler.
uzun f rt nalardan sonra 60 ya na gelen bir adam. Zalimlerin yan nda de ilim hiçbir zaman. Yaland r tarafs zl k ve bir yerde namussuzluktur. etmezler. hayvan.nat kt r ve e ref-i mahlukatt r. Sadece do ru bildi im eyleri söylerim ve söylemekle mükellef telakki ederim kendimi. Hiçbir menfaatim. Hakk ndan mahrum edilenlerden tarafay m. hiçbir dü üncem yok. Be enirler. Adeta ben mezarlardan seslenirim. hayat n dü ünceye.Hakk' n halifesidir. Bat 'da böyle bir ey . ilme vakfetmi bir adam olarak hepsinin d nda kalmak. Fakat benim vazifem. kim mahrum edilmi se haklar ndan. onun yan nday m.C. kitaba. Nas l tarafs z olunabilir? Birbirinin bo az na sar lm bir dünyada. kim hakl ysa. kim gadre u ram sa. bir parça.M. insan n insan öldürdü ü dünyada tarafs zl k ne demek? Mazlumlar n yan nday m elbette. hiçbir ey tarafs z de ildir. Bizatihi insan ve insan hayat mukaddestir. Cenab. : Bat ve slam medeniyetleri hayata ne vermi lerdir? Neticesi ne olmu tur? nsana nas l bakm lard r? C. i tirak ederler.: Uzun kavgalardan.M. ezilenlerden tarafay m. Tarafs z olmak bu demektir asl nda. Yani en sa dan. Yoksa. Böyle olunca da.: slam'da insan mukaddestir. H. kim zulüm çekiyorsa. Adeta haklar n n bir k sm n ona devretmi . nsan. en sola kadar herkese hitab ederim ve herkesle dostlu um vard r. be enmezler. Do rudan tarafay m. tavanda yer alabilir. Ben herkese hitab ederim.
Bat 'da insan. cihan çap nda bir sömürü medeniyetidir. Halbuki. Halesinden terit edilmelidir. sonra toplum halindeki ferdin. bir haysiyeti yoktur. Evvela ferdin fertle sonra ferdin toplumla. Bat tarihi bir sömürü tarihinden ibarettir. di er toplumlarla sava söz konusudur.yok. toplumu sömürür. ötekiler ölüp gider. Darwin "hayat kavgas " der. baz dinler. Sadece slamiyet gibi. i tiyaklar yla. Bat ' da insan kendi ferdiyetine mahpustur. nsana ait olan her ey mukaddestir. Hayat kavgadan ibarettir. Ölüp gitmesi mesele de ildir. Ve bu kavgay bütün hayvanlara. Bat ' da bir ümmet yoktur. Do u' da tarih. s n flar n taammümüdür. Fert. Bat 'da ya aman n kanunu kavgad r. Yani Bat ' da ilim dedi imiz ey de desakralizasyon. bir haleyle süslemi tir insan . nsanlar n birbirine yard m d r. En iyi intibak edenler ya arlar. Ama hep ayn d r. insan herhangi bir hayvan de ildir. nsan tabiat n bir parças d r. çe itli isimlerle yadederler. te bu iklimde do mu tur kapitalizm. Bunu çe itli doktrinler. balinaya kadar bütün canl lara te mil eder. fert ferdi sömürür. amipten file kadar. Fert hayvand r: insiyaklar yla. Bat 'da. Ayr ca bir izzeti. Di er hayvanlar için cari olan kanunlar. tabakalar n taammümüdür. Bir hayvan olarak incelenmesi gerektir. . insan için de caridir. slamiyet'te insan n imtiyazl bir yeri vard r. fert kendi milletini sömürür. s n f kavgas d r. Bat ' da tarih. fert ba ka milletleri sömürür. insan için kurttur. Bu itibarla insan hayat mukaddestir. Ve kapitalizm. nsan da bunlar n içindedir ve insan da hayvand r.
Yani tilki medeniyetinin. Vakurdur. melektir. adilik. insan e ref-i mahlukat telakki eden. Birisi için hile. Silahlar ayr çünkü. feragatkârd r. Yenilmeleri mukadder. ötekisi yapam yor. Hiçbir ey mukaddes de ildir Bat insan için. bir kurt i tihas na sahip. Bat 'da. Ac yan. Bizim için muharebe bir i'la-y Kelimetullah'd r. ikiyüzlülü ü eref telakki eden. . insan insan için kurttur. arslan medeniyetine galebesidir. Bu iki medeniyetten birisi madde dünyas nda tabiat yla büyük fetihler yap yor. Bunda bütün mesele urada. seven. Bat n n bize kar galebesi. rezillik tabiidir. insana inanan. huda. insana ait her eyi tebcil eder. Bütün tarih bu prensiplerden hareket edilerek in a edilebilir. Bütün felsefeleri bu mihver üzerinde kurulmu tur. insan için koruyucudur. bir toplulukla birdenbire temas ediyorlar ve yeniliyorlar. Bat için muharebe bir kazanç vas tas d r. Bizim için insan. Ötekisi insana hürmet eder. Ve birdenbire tarih kar kar ya getiriyor bu iki medeniyeti. Bütün iç ve d mücadeleleri bu mihvere dayan r. imtiyazl bir mahluk olarak gören cemiyetle. dünyay idare vas tas haline getiren. bir kurt kadar y rt c .insan kudsiyetinden tecrit etmekten ibarettir.
Halil Aç kgöz'ün bulundu unu biliyoruz. bölünme tesanüd: dayan ma . Eski bir kay t oldu undan sorular n birço u duyulamam t r. yükselme tebcil etmet: yüceltmek tecessüs: bilseme tefrika: ayr lma. Cemal U ak. farika: ay rmaç hazer etmek: çekinmek lçtimai s n flar. toplumsal s n flar Iddihar etmek: biriktirmek Istirdat: geri alma mufassal: ayr nt l mülhid: dinsiz mütearr z: sald rgan rasin: sa lam amil: kapsayan tahkim etmek: peki tirmek teali: yücelme. Bu konu ma s ras nda Safa Mürsel. Haluk mamo lu.* Bu söyle i 11 ubat 1977'de Rü dü Onduk taraf ndan kasete al nm t r. ayr l k.
vahdet: birlik .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?