İnsanlığın en büyük siyasi başarısı, savaşların sona ermesiydi. Şimdi tehdit altında olan budur.
Ukrayna krizinin kalbinde tarihin doğası ve insanlığın doğası hakkında temel bir soru var: değişiklikler mümkün mü? İnsanlar davranışlarını değiştirebilir mi, yoksa tarih kendini sonsuza kadar tekrarlar mı ve insanlar dekor dışında hiçbir şeyi değiştirmeden geçmiş trajedileri sonsuza dek yeniden yaratmaya mahkum mu?
Bir felsefe okulu, değişim olasılığını şiddetle reddeder. Dünyanın güçlülerin zayıfları avladığı bir orman olduğunu ve bir ülkenin diğerini yok etmesini engelleyen tek şeyin askeri güç olduğunu savunuyor. Bu her zaman böyle olmuştur ve her zaman böyle olacaktır. Orman yasasına inanmayanlar sadece kendilerini aldatmakla kalmaz, aynı zamanda varlıklarını da riske atarlar. Uzun yaşamayacaklar.
Başka bir felsefe okulu, sözde orman yasasının kesinlikle doğa yasası olmadığını savunuyor. İnsanlar onu yarattı ve insanlar onu değiştirebilir. Popüler yanılgıların aksine, organize savaşın ilk açık kanıtı, yalnızca 13.000 yıl önce arkeolojik kanıtlarda ortaya çıkıyor. Ve bu tarihten sonra bile, arkeolojik savaş kanıtı olmayan birçok dönem vardı. Yerçekiminden farklı olarak, savaş doğanın temel bir gücü değildir. Kullanılabilirliği ve yoğunluğu önemli teknolojik, ekonomik ve kültürel faktörlere bağlıdır. Bu faktörler değiştikçe savaş da değişir.
Bu tür değişikliklerin kanıtı her yerdedir. Geçtiğimiz birkaç nesil boyunca nükleer silahlar, süper güçler arasındaki savaşı çılgın bir toplu intihar eylemine dönüştürdü ve dünyanın en güçlü uluslarını çatışmayı çözmek için daha az şiddetli yollar aramaya zorladı. İkinci Pön Savaşı veya İkinci Dünya Savaşı gibi büyük güçlerin savaşları tarihin büyük bir bölümünde yer almış olsa da, son yetmiş yılda süper güçler arasında doğrudan bir savaş olmamıştır.
Aynı dönemde dünya ekonomisi maddi bir ekonomiden bilgi ekonomisine evrilmiştir. Bir zamanlar altın madenleri, buğday tarlaları ve petrol kuyuları gibi ana zenginlik kaynakları maddi değerler iken, şimdi ana zenginlik kaynağı bilgidir. Ve petrol sahalarını zorla ele geçirmenize rağmen, bu şekilde bilgi edinemezsiniz. Sonuç olarak, fetihlerin karlılığı azaldı.
Ve son bir şey: dünya kültüründe tektonik bir değişim oldu. Tarih boyunca, Hunlar, Viking etiketleri ve Romalı soylular gibi birçok seçkinler savaşı olumlu gördü. Akkadlı Sargon’dan Benito Mussolini’ye kadar hükümdarlar fetihlerini sürdürmeye çalıştılar (ve Homer ve Shakespeare gibi sanatçılar bu tür fantezileri başarıyla desteklediler). Hıristiyan Kilisesi gibi diğer seçkinler, savaşı kötü ama kaçınılmaz olarak gördüler.
Bununla birlikte, son birkaç kuşakta, dünya tarihinde ilk kez, savaşı kaçınılabilir bir kötülük olarak gören seçkinler egemen olmaya başladı. George W. Bush ve Donald Trump gibi insanlar bile, dünyanın her yerinde Merkel ve Ardern’den bahsetmeye bile gerek yok, Silahlı Attila veya Got Alaric’ten çok farklı türde politikacılar. Dış fetihlerle değil, iç reform hayalleriyle iktidara gelirlerdi. Sanat ve felsefe alanında Pablo Picasso’dan Stanley Kubrick’e kadar önde gelen aydınların çoğu, senaristlerini yüceltmekten çok savaşın anlamsız dehşetlerini resmetmeleriyle tanınırlar.
Tüm bu değişikliklerin bir sonucu olarak, çoğu hükümet saldırgan savaşları çıkarlarını ilerletmek için kabul edilebilir bir araç olarak görmekten vazgeçti ve çoğu ülke komşularının fethi ve ilhakı hakkında hayal kurmayı bıraktı. Sadece askeri gücün Brezilya’nın Uruguay’ı fethetmesini veya İspanya’nın Fas’ı işgal etmesini engellediği tamamen yanlıştır.
Barış ayarları
Savaşların düşüşü çok sayıda istatistikte görülebilir. 1945’ten bu yana, yabancı işgali nedeniyle uluslararası sınırlardaki değişiklikler nispeten nadir hale geldi ve uluslararası kabul görmüş hiçbir ülke, yabancı fetihler sonucunda haritadan tamamen silinmedi. İç savaşlar ve ayaklanmalar gibi diğer çatışma türlerinde hiçbir eksiklik yoktu. Ancak her türlü çatışma dikkate alınsa bile, 21. yüzyılın ilk yirmi yılında, intiharlar, araba kazaları veya obeziteye bağlı hastalıklardan daha az insan şiddetten öldü. Barut şekerden daha az ölümcül hale geldi.
Bilim adamları kesin istatistikler hakkında defalarca tartışıyorlar, ancak matematiğin ötesine bakmak önemlidir. Savaşların azalması hem psikolojik hem de istatistiksel bir olguydu. En önemli özelliği, “barış” teriminin anlamındaki önemli değişiklikti. Tarihin çoğu için barış, yalnızca “savaşın geçici olarak yokluğu” anlamına geliyordu. 1913’te insanlar Fransa ile Almanya arasında barış olduğunu söylediğinde, Fransız ve Alman ordularının doğrudan çatışmadığı anlamına geliyordu, ancak herkes aralarında bir savaşın her an patlak verebileceğini biliyordu.
Son yıllarda, “barış”, “savaşın imkansızlığı” anlamına gelmeye başladı. Birçok ülke için komşuları istila etmek ve fethetmek neredeyse düşünülemez hale geldi. Orta Doğu’da yaşıyorum, bu yüzden bu eğilimlerin istisnaları olduğunu çok iyi biliyorum. Ancak eğilimleri tanımak, en az istisnaları işaret edebilmek kadar önemlidir.
Yeni Dünya istatistiksel bir tesadüf ya da modern bir fantezi değildi. Bu, en açık şekilde sakince hesaplanan bütçelere yansır. Son yıllarda, dünyanın dört bir yanındaki hükümetler kendilerini yeterince güvende hissettiler ve bütçelerinin ortalama sadece yaklaşık %6,5’ini silahlı kuvvetlerine ve aynı zamanda eğitim, sağlık ve sosyal güvenliğe çok daha fazlasını harcadılar.
Bunu hafife alma eğilimindeyiz, ancak bu, insanlık tarihinde etkileyici bir yenilik. Binlerce yıldır askeri harcamalar her şehzade, han, padişah ve imparatorun açık ara en büyük bütçe kalemi olmuştur. Kitlelerin tıbbi bakımına veya eğitimine neredeyse tek kuruş harcamadılar.
Savaşların azalması, ilahi bir mucizenin veya doğa yasalarındaki bir değişikliğin sonucu değildi. Bu, insanların daha iyi seçimler yapmasının sonucuydu. Bu muhtemelen modern uygarlığın en büyük siyasi ve ahlaki başarısıdır. Ne yazık ki, insan tercihinden kaynaklanıyor olması, aynı zamanda tersine çevrilebilirliği anlamına da geliyor.
Teknoloji, ekonomi ve kültür değişmeye devam ediyor. Ekonominin yapay zekasına ve yeni askeri kültürlere dayanan siber silahların ortaya çıkması, yeni, şimdiye kadarki en kötü savaş dönemine yol açabilir. Barışın tadını çıkarmak için hemen hemen herkesin doğru seçimler yapmasına ihtiyacımız var. Bunun yerine, yalnızca bir tarafın yanlış seçimi savaşa yol açabilir.
Bu nedenle, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal tehdidi dünyadaki herkesi endişelendirmeli. Güçlü ülkelerin daha zayıf komşularını yeniden yok etmeleri bir norm haline gelirse, dünyanın dört bir yanındaki insanların duygu ve davranış biçimlerini etkileyecektir. Orman kanununa geri dönmenin ilk ve en bariz sonucu, her şey pahasına askeri harcamalarda keskin bir artış olacaktır. Öğretmenlere, hemşirelere ve sosyal hizmet uzmanlarına gitmesi gereken para tanklara, füzelere ve siber silahlara gidecek.
Ormana geri dönmek, aynı zamanda, yıkıcı iklim değişikliğini önlemek veya yapay zeka ve genetik mühendisliği gibi teknolojilerin yıkıcılığıyla mücadele etmek gibi konularda küresel işbirliğini de baltalayacaktır. Sizi yok etmeye hazırlanan ülkelerle yan yana çalışmak kolay değil. Hem iklim değişikliği hem de yapay zeka yarışı hızlanırken, silahlı çatışma tehdidi daha da büyüyecek, kısır döngüyü kapatacak ve türümüzün sonunu getirebilir.
Tarihin yönü
Tarihsel değişimin imkansız olduğuna ve insanlığın ormandan asla ayrılmadığına ve asla çıkmayacağına inanıyorsanız, o zaman sadece bir rol seçeneği vardır: yırtıcı veya kurban. Bu seçenek göz önüne alındığında, çoğu lider tarihe alfa avcıları olarak geçmeyi ve isimlerini talihsiz öğrencilerin tarih sınavlarında hatırlamaya mahkum oldukları kasvetli fatihler listesine eklemeyi tercih ederdi.
Ama belki değişim mümkün olabilir? Belki de orman kanunu bir kaçınılmazlıktan ziyade bir seçimdir? Eğer öyleyse, bir komşuyu fethetmeye karar veren herhangi bir lider, insanlığın hafızasında, ortalama Timur’unuzdan çok daha kötü, özel bir yere sahip olacaktır. En büyük başarımızı mahveden adam olarak tarihe geçecek. Aslında, ormandan çıktığımızı sandığımız an bizi geri çekti.
Ukrayna’da nasıl olacak bilmiyorum. Ama bir tarihçi olarak, değişim olasılığına inanıyorum. Bunun saflık olduğunu düşünmüyorum – bu gerçekçilik. İnsanlık tarihinin tek sabiti değişimdir. Ve muhtemelen Ukraynalılardan öğrenebileceğimiz şey de bu. Birçok nesil için Ukraynalılar zorbalık ve şiddet dışında çok az şey biliyorlardı. İki yüzyıllık çarlık otokrasisinden sağ çıktılar (sonunda Birinci Dünya Savaşı’nın felaketi sırasında çöktü). Kısa ömürlü bağımsızlık girişimi, Rus yönetimini yeniden kuran Kızıl Ordu tarafından hızla bastırıldı. Ukraynalılar daha sonra Holodomor’un korkunç yapay kıtlığını, Stalinist terörü, Nazi işgalini ve onlarca yıllık yıkıcı komünist diktatörlüğü yaşadılar. Sovyetler Birliği çöktüğünde, tarih Ukraynalıların bir kez daha acımasız tiranlık yolunu izleyeceğini garanti ediyor gibiydi – çünkü başka ne biliyorlardı?
Ama başka bir şey seçtiler. Tarihe, dayanılmaz yoksulluğa ve aşılmaz görünen engellere rağmen, Ukraynalılar demokrasiyi kurdular. Ukrayna’da, Rusya ve Beyaz Rusya’nın aksine, muhalefet adayları defalarca iktidardakilerin yerini aldı. 2004 ve 2013 yıllarında otokrasi tehditleriyle karşı karşıya kalan Ukraynalılar, özgürlüklerini savunmak için iki kez isyan ettiler. Onların demokrasisi yeni bir şey. “Yeni dünya” gibi. Her ikisi de kırılgandır ve uzun sürmeyebilir. Ancak her ikisi de uygulanabilir ve derin kökler alabilir. Her eski şey bir zamanlar yeniydi. Her şey insan seçimine bağlı.
Davetiyeyle Rusya ve Ukrayna
Yuval Noah Harari, Ukrayna’da tehlikede olanın insanlık tarihinin yönü olduğunu savunuyor
The Economist, 9.02.2022 (Güncelleme 11.02.2022)