İtalyan Alpleri'nde dağ köyleri ve köylerdeki taş evler köy sakinleri
tarafından terk ediliyor. Ama hala umut var. Cesur bir gezgin, gönüllüler,
yerel zanaatkarlar ve uluslararası uzmanlar bozulmayla mücadele ediyor.
İsviçre ve Maggiore Gölü arasındaki Ossola Dağları'nda turistlerin gözünden uzak küçük bir köy olan Canova, köylülerin büyük şehirlerde çalışmak üzere köyden ayrılmasıyla yıllar içinde terk edilmiş. Huzur ve sessizlik hüküm sürüyor: Toce Nehri'ne dökülmeden önce taş evlerin arasından akıp giden çayın sesini duyuyorsunuz sadece.
1993'te Amerikalı gezgin Ken Marquardt ve eşi Kali, Büyük İtalya Gezisi sırasında bu vadiye gelmiş. Arkansaslı marangoz ve tarihi bina uzmanı olan Marquardt, Alplerin bu yeşil ortamında unutulan bu minik Orta Çağ köyüne aşık olmuş. Piedmont'un bu kuytu köşesinde yaşamaya karar vermiş ve bir ev satın alarak yeniden inşa etmiş. Ardından diğer harabeleri de satın alarak zaman içerisinde arkadaşlarından, zanaatkarlardan, İtalyan ve İsviçreli ustalardan oluşan bir çevre oluşturmuş. Birlikte, bu minik dağ köyünü kendi kendine yeten bir topluluğa dönüştürerek eski ihtişamına kavuşturmuşlar.
2001'de Ken Marquardt yerel taş mimarisini geliştirme birliği Canova'yı kurmuş. Adını Canova köyünden alan bu birlik, 15 yıl sonra uluslararası alanda takdir gören bir örnek çalışma haline gelmiş. “Zamanında son derece keyifli bir mücadeleydi, hala da öyle,” diye açıklıyor Marquardt. Ekibiyle birlikte önemli ölçüde yıkılmış ve yaşanılmaz hale gelmiş çok sayıda tarihi binayı tamamen yok olmaktan kurtarmış. Bu kişisel deneyiminin başarısı, dağcı Fitzcarraldo gibi, dünyanın dört bir yanında aboneleri olan bir tür taş mimarisi WWF'i kurmasına ön ayak olmuş. Canova'nın restorasyon projeleri yerel kurumları, teknik okulları ve en önemlisi dünyanın dört bir yanındaki önemli mimarlık fakültelerini kapsıyor.
İsteyen herkes birliğe katılabiliyor: Mimarlar, mühendisler ve tasarımcıların yanında restorasyona ilgi duyan ve tarihi binaların restorasyonu ile ilgili sorunları öğrenmek isteyen herkes dahil olabiliyor. 2009'dan itibaren birlik, taş ile “canlı” bina sanatını öğretmek için üniversite öğrencilerine özel çok sayıda yaz okulu organize etti. Kurslar, Canova'dan çok uzakta olmayan, dişbudak ve meşe ağaçlarından oluşan bir ormanın içine gizlenmiş bir avuç Orta Çağ binasından oluşan Ghesc'te veriliyor; öğrenciler burada “yaparak öğreniyor”. Üniversitelerden gelen öğretmenlerin yanı sıra yerel taş ustaları, duvarcılar, demirciler ve marangozlardan eğitim alıyorlar. Yakın zamanda Politecnico di Torino'da taraçalı toprakların geri kazanımı ile ilgili bir atölye gerçekleştirildi, buna karşın birlik Vermont Yestermorrow Tasarım/İnşaat Okulu, Oregon ve North Carolina Üniversiteleri ile Kanada Ontario'da yer alan Willowbank Restorasyon Sanat Okuluyla da işbirliği yapıyor.
Bu atölyeler gönüllüler için haftalarca iş anlamına geliyor: Yiyecek ve kalacak yer karşılığında, aboneler Ghesc'i yeniden yapılandırma işine katkıda bulunuyor ve akşamları ise tiyatro, dans, müzik ve öykü anlatımı gibi farklı kültürel etkinliklere katılıyor. Canova Yöneticisi Maurizio Cesprini “Ghesc Köyü laboratuvarı gençler, öğretmenler ve zanaatkarlar arasında nasıl hünerli bir ağ kurabileceğinizi ve geleneksel malzemelerle sürdürülebilir bina tekniklerini birleştirerek vahşi yok olma sürecini yavaşlatabileceğinizi gösteren harika örneklerden biri,” diye açıklıyor. Canova, mimar Paola Gardin ile beraber Ghesc'teki on altıncı ev olan Casa Alfio'yu restore etti. Yerel ahşap ve taş ile birlikte yalıtım için kireç ve koyun yünü kullanılarak ekolojik mimari için harika bir örnek oluşturuldu.
Ken Marquardt ve Canova birliği olmasaydı, taş mimarisi sanatı kısa sürede yok olup gidecekti.
2013'te Canova Birliği, prestijli Fondation d’Entreprise Hermès H3 projesi için seçildi. Söz konusu birlik, yeni nesillere yetenekler aktaran ve kırılgan ekosistemleri koruyan, kar amacı gütmeyen birliklere fon sağlıyor. Bundan kısa süre sonra Torino'daki Compagnia di San Paolo'dan önemli başka bir katkı daha geldi. Çeşitli deneylerin yanında 2015'te Canova ekibi Baceno, Masera ve Montecrestese'nin taraçalı tarlalarında kadim geleneklere göre Alp keneviri yetiştirilmesi için başka bir pilot proje başlattı. Burada amaç yağ, tekstil, kağıt, plaster ve inşaat malzemeleri üretimi için yerel bir tedarik zinciri oluşturmak.
Canova ve ekipleri taş evleri yeniden inşa edip restore ediyor.
Canova'nın oluşturduğu çalışma şekli, uluslararası deneyime sahip mimar ve tasarımcıları Haziran ayında gerçekleştirilen yıllık Canova Mimar Buluşması'na konuk öğretmen olarak katılmaları için teşvik ediyor. Yıllar içerisinde katılımcılar arasında 2002 yılında Pritzker Ödülü'nü alan Avusturyalı mimar Glenn Murcutt, tanınmış İsviçreli ikili Herzog ve de Meuron; çamur ve kil mimarisinin korunması alanında bir lider olan ve Da’wan Çamur Tuğla Mimarisi Birliği'nin yönetim kurulu üyesi Salma Samar Damluji'nin yanı sıra Renzo Piano ile sürekli işbirliği yapan Bruce Mau yer aldı.
“Uluslararası Mimar Buluşması için konuşmacılar masraflarını kendi karşılıyor, onlara herhangi bir ödeme yapılmıyor,” diye açıklıyor Ken Marquardt. “Dört gün boyunca onları misafir ediyoruz, bizimle yaşıyorlar, dinamizm ve sadeliğimizden çok etkileniyorlar. Ve hepsinden önemlisi teknik, kullanışlı yetiler ve vizyoner sezgilerimizi birleştiren etik mimari yaklaşımımıza değer veriyorlar.” Bu temelde, “Ghesc Köyü'nün İtalya ve dünyada oluşturulacak geleneksel mimari kurtarma alanlarının ilki olduğuna inanıyoruz,” diye ekliyor, mimar Renato Vivaldi örneğinden yola çıkan Cesprini. Vivaldi, Roma'ya 50 km uzaklıkta olan Sabina'da, Canova'dan esinlenerek bir Orta Çağ yerleşkesini kurtarmak üzere bir proje başlattı. “Amacımız arkeolojik parklar oluşturmak yerine yerleşik mirasımızı yaşama döndürmek,” diyor Marquardt. “Bu tohumu bulduk ve Ossola Dağlarındaki bu evlerin taşları arasında yeşerteceğiz.”
Metin: Fiammetta Bonazzi
Fotoğraf: Noemi Mazzucchelli
Canlı renkler ve modern unsurlar eski köyleri canlandırıyor.