Tanım
Akıcılık bozuklukları en sık görülen konuşma bozuklukları arasındadır. Birçok farklı çeşidi vardır ancak ‘kekemelik’ en çok bilinen ve araştırılan türüdür. Kekemeliğe ek olarak, alan yazında diğer akıcılık bozukluğu türlerine de yer verilmiştir. Bunlar; hızlı bozuk konuşma, nörojenik kekemelik ve psikojenik kekemeliktir.
Kekemelik
Kekemelikte konuşma normalden daha fazla efor/ çaba gerektirir: duraksayıcıdır ve bu nedenle kolay bir akışı yoktur. Aynı sebeple, üretiminde devamlılık yoktur: pürüzsüz değildir ve çoklu akıcısızlıklar nedeniyle yavaştır ve ritmik değildir. Kekemeliğe ilişkin bazı genel bilgiler şu şekilde sıralanabilir:
Kekemelikte bireyin bozukluğa dair sergilediği davranışlar birincil ve ikincil davranışlar olarak sınıflandırılmaktadır:
Birincil Davranışlar
Tekrarlar:‘T-t-t-t-abak’,‘sa-sa-sabun’,‘maka-maka-makas’,‘ben-ben-ben- yemek yemeyeceğim’
‘sabah evden-evden-evden erken çıktım’, ‘arkadaşın da konsere gelecek mi-gelecek mi?’
Uzatmalar: Fffffırçayı verir misin?, ses uzatmaları ya da sessiz artikülasyon davranışları (sözcükteki ilk seste belirli bir sürede gergin artikülasyon pozisyonu) —baba
Bölünmüş sözcükler : Sözcük içinde sessiz duraklar/ aralar (g-(sessiz durak)-elin)
Eklemeler : Akşam ıımmm o da gelecekmiş.
Revizyonlar: Sözcük değişiklikleri (otobüsle- taksiyle- gideceğim).
İkincil Davranışlar
İletişim sürecine eşlik eden ve iletişimi etkileyen ek davranışlar/ kaçınma/ engelleme davranışlarıdır: dikkat dağıtan sesler (boğaz temizleme, farklı ses ekleme), yüz ekşitme/ buruşturma (örn: göz kırpma, çene germe), baş hareketleri, uzuvların hareketleri (bacak sallama, yumruğunu sıkma), ses ya da sözcük kaçınmaları (örn: sözcük değiştirme, gereksiz ses ve sözcük ekleme, lafı dolandırma, konuşma kaçınması nedeniyle sözel iletişimi azaltma, sosyal durumlardan kaçınma, kekeleme anlarını maskeleme.
Sebepleri
Kekemeliğin sebepleri tamamıyla anlaşılamamıştır. Kekemeliği olan bireylerle yapılmış olan çalışmalar farklı prevelans özellikleri göstermektedir. Kekemelik faktörlerinin bireylere göre değişkenlik gösterdiği görülmüştür. Çevresel, genetik, nörofizyolojik ve psikoanalitik faktörler kekemeliğe neden olabilmektedir. Ancak hiçbirisi tamamıyla kekemeliği açıklamaya yetmemektedir ve evrensel olarak kabul edilmemiştir.
Risk Faktörleri
Hızlı Bozuk Konuşma
Hızlı veya düzensiz konuşma durumudur. Hece veya sözcük sonlarının silinmesi söz konusudur. Kişilerde aşırı akıcısızlık (kekemelik benzeri olmayan) ya da boşluk doldurucu sözcüklerin kullanımı(örn: umm) görülebilir. Konuşma esnasında beklenmedik yerlerde duraklar olabilir.
Hızlı bozuk konuşması olan bireylerde iletişimle ilgili yaşadıkları sorunlara yönelik farkındalık eksikliği olmasına rağmen, çoğu zaman diğer bireylerin onları anlamakta zorluk çektiğinin farkındadırlar. Bu kişiler kekemelikte olduğu gibi iletişimden kaçınma, anksiyete gibi negatif emosyonlara sahip olabilirler.
Hızlı Bozuk Konuşma-Risk Faktörleri
Değerlendirme
Kekemelik ve hızlı bozuk konuşma değerlendirmesi dil ve konuşma terapistleri tarafından yapılır. Kişilerin kekemelik şiddeti ve takılma türleri değerlendirilerek kişiye en uygun kekemelik terapisi programı hazırlanır. Aynı durum hızlı bozuk konuşma için de söz konusudur.
Akıcılık Bozukluklarına Müdahale
Alanında eğitim almış dil ve konuşma terapistleri kekemelik ve hızlı bozuk konuşma için kişinin yaşı ve özelliklerine uygun olarak bir terapi programı düzenlerler. Çocuk ve yetişkinlerde kullanılan terapi yöntemleri değişkenlik göstermektedir.
Uzm. DKT Özlem Oğuz