Levon Aronian Ermeni satrancının tartışmasız lideri olabilir, fakat onun ülkesi en azından Tigran Petrosian’ın 1963 yılında 9. Dünya Satranç Şampiyonu olmasından beri satranç meraklısı bir ülke. FM Andrey Terekhov, nüfusu 3 milyondan az olan bu ülkenin 2002’den beri Rusya'nın yapamadığını yaparak Satranç Olimpiyatını kazandığını - hem de 3 kere- inceliyor. Bu yazı #HeritageChess kampanyasının üçüncü yazısı.
Ermenistan, muhtemelen dünyanın en çok satranç oynanan ülkesi. İlk okullarda zorunlu satranç dersinin olduğu dünyada belki de tek ülke, ve sadece oyuncu sayısı ile değil, Ermenistan aynı zamanda en yüksek dereceli 10 oyuncusunun puanı ile de dünyada 6. sırada. Satranç 3 milyon nüfuslu bu ufak ülkede bu kadar popüler hale geldi? Ermenistan satranç mucizesinin arkasındaki sır nedir?
Bu sorunun cevabına ulaşmak için, zamanda geriye gidecek, Ermenilerin uzun ve karışık tarihine bakacağız. Ülkenin tarihi gerçekten de antik zamanlara kadar gidiyor, gerçi bu İncilde geçen Ağrı Dağı’nın dibinde olan bir ülke için şaşırtıcı değil. Ülkenin başkenti olan Erevan, M.Ö 782 yılından beri yaşanan, dünyanın en eski şehirlerinden biri. Bundan 1000 yıl sonra, 301 yılında Ermeni Krallığı, Hristiyanlığı resmi din olarak kabul eden ilk ülke oldu. Bundan yüz yıl sonra da Ermeni alfabesi geliştirildi.
Tarihi boyunca, Ermenistan’ın en önemli sorunu birbirinden önemli ve büyük medeniyetlerin ortasında kalmış olması oldu. Romalılar, Parthialılar, Persler, Araplar ve Bizans, Ermeni topraklarını ele geçirmek için savaştılar. Hayatta kalmak kolay değildi ve bir çok Ermeni çözümü göç etmekte buldular. Bu, dünyanın çeşitli yerlerine ulaşan Ermeni diasporasının başlangıcıydı. Şaşırtıcı bir şekilde, bulunduğum her yerde bir Ermeni Kilisesine denk geldim, sadece Rusya ya da Almanya’da değil, Singapur ve Avustralya gibi yerlerde bile!
Satranca geri dönelim. Satrancın Ermenistan’a Araplar tarafından 9. yüzyılda getirildiği düşünülüyor. 12,13. yüzyıl gibi ise, satranç Ermeni yazıtlarında ortaya çıkmaya başlıyor.
Ermenistan’ın Sovyetler Birliği’nin bir parçası olduğu 20. yüzyılın başından itibaren Ermeni satrancının gelişimi inceleyeceğiz. O günlerde bu gelişmenin öncüsü Genrikh Kasparyan(1910-1995) idi.
Kasparyan hala en çok Ermenistan Şampiyonu olmuş oyuncu (1934’den 1956’ya kadar 10 şampiyonluk.) Ek olarak, Ermenistan’ın Sovyet satrancının radarına girmesini de 1931’deki Sovyetler Birliği Şampiyonası yarı finalini Botvinnik’in önünde kazanarak sağlamıştır. Kasparyan bu başarıyı 3 kere daha tekrar edecektir. Kasparyan, FIDE tarafından 1950 yılında duyurulan IM ünvan
ını almayı başarmış ilk oyuncular arasındaydı.
Bunlara rağmen Kasparyan’ın satranç yazarı olarak başarıları daha da büyük. Kasparyan, genellikle oyun sonlarına odaklanan yüzlerce çalışmanın yazarıdır. 1972 yılında satranç çalışmaları büyük ustası olan ilk oyuncudur.
Bu satranç çalışmalarının olduğu bir çok toplama yayınlamış ve bu kitaplar en hafife alınmış kitaplar arasındadır. Levon Aronian en sevdiği 3 kitap arasında Kasparyan’ın “Satranç yazarının sırları” kitabını da göstermiştir.
Kasparyan’ın en ünlü çalışmalarından biri aşağıdaki gibidir:
Genrikh
Kasparyan
Shakhmaty v SSSR, 1939, 1st prize
1.Fg5! b3 2.Kd2+ Şa1 3.f7
3.Fe3? b2+ 4.Kxb2 Kxf6 5.Fd4 Kf1+ 6.Şc2 a3 7.Kb1+ Şa2 8.Kxf1 berabere!
3...Kxg5!
3...a3 4.Kd1 Kd6 5.f8V b2+ 6.Şc2+ Kxd1 7.Vxa3#
4.f8V Kg1+ 5.Kd1 Kg2 6.Va3+ Ka2 7.Kd2!! Kxa3
7...b2+ sıkıcı bir şekilde kaybediyor: 8.Vxb2+ Kxb2 9.Kxb2 a3 10.Kb1+! Şa2 11.Kb8 Şa1 12.Şc2 a2 13.Şb3 Şb1 14.Şa3+ Şa1 15.Kh8 Şb1 16.Kh1+
8.Kb2! Siyah’ın yapabileceği tek bir legal hamle var ve o da kaybediyor: 8...Ka2 9.Kb1#
Ermeni satranç tarihindeki sonraki ilerleme Tigran Petrosian(1929-1984) ile geldi. İlginç bir şekilde, o da Kaprasyan gibi Ermenistan doğumlu değildi. İki oyuncu da Tiflis’de doğmuş ve ilk adımlarını Gürcistan’da atmıştı.
Bir kaç yıl sonra Moskova’ya taşınan Petrosian, burada ortalama bir satranç ustasından bir büyükusta ve Dünya Şampiyonu adayına dönüştü. 1953 ile 1980 yılları arası hiçbir şampiyonluk döngüsünü kaçırmadı ve en azından Adaylar turnuvasına katılmaya hak kazandı.
Petrosian hakkında az bilinen bir bilgi de, 30 yıldan uzun bir süre sonra bir Dünya Şampiyonluğu maçını Dünya Şampiyonu olduktan sonra kazanan ilk şampiyon olması. 1934’deki Alekhine-Bogoljubow eşleşmesinden sonra ilk kez 1966 yılındaki Petrosian-Spassky karşılaşması devam eden şampiyonun beraberlikten daha iyi bir sonuç alması ile sonuçlandı.
Petrosian’ın savunma ve önleyici oyun tarzı için doğuştan gelen bir yeteneği vardı, bu onu neredeyse yenilmez kıldı. 1958 ve 1978 arası 10 Satranç Olimpiyatı oynayan oyuncu 129 oyunundan sadece birini kaybetti. Bu özelliği ona “Demir Tigran” ünvanını kazandırdı. Lev Polugaevsky onun hakkında şöyle demişti:
O yıllarda Sovyetler Şampiyonluğunu kazanmak Petrosian’a karşı bir oyun kazanmaktan daha kolaydı.
Aşağıdaki konum Petrosian’ın savunma fikirlerinden en ünlüsüdür:
Reshevsky – Petrosian
Zürich 1953, Adaylar Turnuvası
Bu konumda Petrosian 25...Ke6!!, tamamiyle konumsal olan bir feda yaparak beyaz piyonları durdurarak siyah atını d5 karesine oturtmayı planlıyor.
Petrosian 55 yaşında mide kanserinden öldü, fakat Ermenistan’da inanılmaz bir miras bıraktı ve ulusal bir kahraman oldu. Zaten popüler olan Tigran ismi 1963’den sonra iyice yayıldı ve son FIDE listesinde 1 GM ve 2 IM Tigran Petrosian var.
2018 yılında Ermenistan, Petrosian’ın resmini içeren 2000 Dram’lık bir banknot yayınladı. Benzer bir şekilde onurlandırılmış buna benzer sadece bir satranç oyuncusu daha var, Paul Keres Estonya’nın 5 kroonluk banknotunda yer almıştı ( ne yazık ki Estonya’nın Eurozone’a katılmasıyla artık geçerli değil).
Petrosian’ın şampiyonluğu Ermenistan’da bir satranç patlamasına yol açtı. Satranç kulüplerine kaydolan oyuncu sayısı ikiye katlandı ve sırasıyla başka oyuncular da büyük usta oldu, bu isimler arasında Rafael Vaganian, Smbat Lputian ve Arshak Petrosian var.
Bu isimler arasında en başarılısı Rafael Vaganian oldu. Yugoslavya, Vrnjacka Banja’da 19 yaşında güçlü bir turnuvayı kazanıp Leonid Stein ve Ljubomir Ljubojevic’in önünde bitirerek büyük usta oldu. Vaganian’ın o zaman bir uluslararası usta bile olmadığı düşünüldüğünde bu büyük bir başarıydı.
Vaganian bir çok Sovyetler Şampiyonasında oynadı ve sonunda 1989 yılında şampiyon oldu. Ek olarak 1986 ve 1988 yıllarında Adaylar Maçlarında yer aldı. Ek olarak en son 2019 yılında Emektarlar Dünya Şampiyonu oldu.
Sovyetler Şampiyonu olan son Ermeni oyuncu Artashes Minasian, 1991 yılında oynanan son turnuvayı kazandı.
Aralık 1991’de Ermenistan resmi olarak bağımsızlığını kazansa da koşulları zordu. Ermenistan’ın doğal kaynaklar açısından fakir bir ülke olması ve komşularının ekonomik ambargosu altında olan karaya kısıtlı bir ülke olması işleri zorlaştırdı. Ekonomisi büyük oranda düştü ve sık sık elektrik kesintileri yaşamaya başladı.
Satranç, rahatlamalarını sağlayan nadir alanlardan biriydi. Ermenistan, 1992 yılında katıldığı ilk Olimpiyatta 3. oldu. Bu takımdaki oyuncuların çoğu zamanında Sovyet turnuvalarına katılmış oyuncular olan Rafael Vaganian, Vladimir Akopian, Smbat Lputian, Artashes Minasian, Arshak Petrosian ve Ashot Anastasian idi.
Takımın en genç oyuncusu olan 1991 Dünya Gençler Şampiyonu Vladimir Akopian, Sovyet neslini bir sonraki nesil ile bağlıyordu. Akopian, Kasparov ile aynı şehirde doğmuş ve meşhur Botvinnik/Kasparov okulunda çalışmıştı. 1999 yılında Akopian, Dünya Eleme Şampiyonluğuna çok yaklaşmış, finalde Alexander Khalifman’a yenilmişti.
Akopian 2700 bariyerini aşan ilk Ermeni oyuncu olmuş, ve ülkesini 3 tanesi ilk tahtada olmak üzere sonraki 12 Olimpiyatta temsil etmişti. Akopian takımı 1992, 2002 ve 2004’de 3 kere bronz madalyaya ulaştırmış, 2006 yılında da bu onuru Levon Aronian’a devretmişti.
Böylece Ermenistan takımı için inanılmaz bir galibiyet serisi başlamış ve takım 2006, 2008 ve 2012’de Olimpiyatları kazanmıştı. Bu açıklanamayacak bir başarıydı. Ermenistan’ın güçlü bir takımı vardı, fakat bu bir çok ülke için denebilirdi. Fakat iş Satranç Olimpiyatına gelince, bu takımın başarılı olmasını sağlayan gizli bir büyü vardı.
İlk altın madalyayı kazanan takımda trajik bir şekilde genç yaşta ölen bir oyuncu vardı. Karen Asrian, birçok yıldır dünya ilk 100’ünde bulunuyordu ve 2006 takımında 3. masadaydı. 2008 Haziran ayında, Erevan’da turnuvaya giderken ani bir kalp krizi geçirdi. Sadece 28 yaşındaydı. Başlamak üzere olan turnuva ertelendi ve sonrasında Karen Asrian Anı turnuvası olarak yeniden adlandırıldı.
Bu üzücü kayba rağmen, Ermenistan Dresden’deki 2008 Dünya Satranç Olimpiyatını, ve 2012’de bir Olimpiyatı daha kazandı. Bu son 2012’deki olimpiyatta Çek Cumhuriyeti ve Slovakya’da yaşayan Sergei Movsesian ile güçlendirdi.
Movsesian, Ermeni diasporasında olan başarılı oyunculardan sadece birisi. Örnek olarak, ABD’de Samuel Sevian, Varuzhan Akobian ve Tatev Abrahamyan, Brezilya’da Krikor Mekhitarian, Rusya’da Yuri Dokhoyan ve David Paravyan ve tabii ki bir çok Ermeni’nin sayacağı Kasparov!
Ermenistan satrancı, yüz yıl önce başladığı mütevazı başlangıçtan çok ilerledi. 2011 yılında Ermeni satrancı, satrancın okullarda zorunlu ders olması ve matematik ve spor gibi bir seviyeye yükselmesi ile daha da ilerledi. Kim bilir, belki de bir sonraki Petrosian ya da Aronian Ermenistan’da bir ikinci sınıfta satranç öğreniyordur...
How did you get into chess? Share your experiences in the comments or using the hashtag #HeritageChess!
Bunlara da bakabilirsiniz:
Gizliliğinize ve veri koruma yönergelerine saygı duyuyoruz. Sitemizin bazı bileşenleri kişisel bilgileri yöneten çerezlere veya yerel depolamaya ihtiyaç duyuyor.
chess24 kullanmak,aşağıda belirtilen şekilde bazı kişisel verilerin depolanmasını gerektirir. Daha fazla bilgiyi, Çerez politikası, Gizlilik politikası, Feragat ve İnternet sitesi kullanım şartları lerimizde bulabilirsiniz. Veri ayarlarınızı, web sitemizin alt kısmında bulunan altbilgideki Veri Ayarları strong> bağlantısını tıklayarak istediğiniz zaman değiştirilebileceğini hatırlatmak isteriz.