Atatürk Diktatör Müydü?
Ahmet Taner Kışlalı
1919 Versailles Barış Anlaşması yapılırken Alman
heyetinde ünlü toplumbilimci Marx Weber de vardı. Ve demokrasiden ne
anladığını o toplantıda şöyle anlatıyordu:
"Demokraside halk, güvendiği bir önder seçer. Seçilen
önder 'Şimdi sesinizi kesin ve bana itaat edin' der. Artık halk ve parti
onun işine karışamazlar."
1930'lara gelindiğinde Avrupa'da "demokratik"
sayılabilecek sadece yedi ülke vardı. Onların içinde yer alan Fransa da bir
süreç içinde hızla faşizme kaymaktaydı.
Zaman demokrasilerin aleyhine, baskı rejimlerinin
lehine gelişiyordu. Faşizm Türk aydınlarını da etkilemekteydi.
CHP Genel Sekreteri Recep Peker, İtalya gezisinin hemen
sonrasında, Atatürk'ün partisini de faşist modele göre yeniden yapılandırmak
için bir tasarı hazırladı. Herkesin beğendiği bu tasarı onay için önüne
geldiğinde, Mustafa Kemal'in gösterdiği tepki ünlüdür:
"ismet Paşa bu saçmaları herhalde okumadan imzalamış
olacak!"
* * *
Tarihsel olgular, ancak dönemlerinin koşulları içinde
değerlendirildiğinde bir anlam taşırlar.
Belirli bir anda belirli bir toplumdaki yönetim biçimi
de ancak iki türlü değerlendirilebilir: Ya aynı toplumda daha önce var olan
yönetim biçimi ile karşılaştırılarak ya da aynı dönemdeki başka toplumların
yönetim biçimleriyle karşılaştırılarak.
Bu nedenle de 19 Mayıs tarihine rastlayan bugünkü
yazıma, bir tarihçi dostumu konuk etmek istedim. Prof. Sina Akşin'in "Gündüz
Ökçüne Armağan" kitabındaki "Atatürk Döneminde Demokrasi" incelemesi,
Cumhuriyet okurlarının bilgisi dışında kalsaydı, doğrusu yazık olacaktı.
Atatürk yönetiminin, kendinden önceki Osmanlı
yönetimine göre çok daha demokratik ve çok daha halkçı olduğu ortada. Ama
Akşin, o bilineni bir yana bırakıp Atatürk dönemini o dönemin Avrupası ile
karşılaştırıyor. Ve şu sonuca varıyor:
"Bugün demokrasimiz, Atatürk döneminin attığı, İnönü
döneminin pekiştirdiği sağlam temeller sayesinde Atatürk döneminden çok daha
ileridedir. Atatürk dönemine göre bugün daha demokratız, ama Atatürk dönemi
Avrupa ortalamasından daha ileriyken 1945'ten beri o ortalamanın
gerisindeyiz. Mutlak olarak ilerledik, ama Avrupa 'ya göre geriledik."
* * *
Mustafa Kemal, halk tarafından seçilmeyi ve Özal'dan
Demirele ağızlar sulanarak düşü görülen başkanlık sistemini niçin istemedi?
TBMM Genel Kurulu, cumhurbaşkanlığı süresinin 7 yıl olmasını,
cumhurbaşkanının (yani M. Kemal'in) Meclis'i dağıtma yetkisine sahip
kılınmasını ve başkomutanlık yetkisi taşımasını acaba nasıl reddetti?
Hitler döneminin Almanya ve Avusturyasını terk eden
142 bilim adamı, niçin Batının gelişmiş ve varlıklı ülkeleri dururken
Türkiyeye gelmeyi tercih ettiler? Birçoğu dünya çapında olan bu solcu ya da
Yahudi bilim adamlarını güç koşullar içindeki bir geri kalmış ülkede on yılı
aşkın süre hizmet etmeye iten gerekçe acaba neydi?
Atatürk, resmi ya da özel hiçbir dış geziye çıkmadığı
halde; dünyanın birçok tanınmış devlet adamını, yoksul bir ülkenin devlet
başkanını ziyaret etmek için kuyruk yapmaya iten koşullar neler olabilirdi?
İngiliz kralından İsveç veliahdına, Voroşilov'dan Fransız başbakanına kadar,
acaba bir diktatörü görebilmek için mi Türkiye'ye gelmişlerdi?
Sinan Akşin'in de anımsattığı gibi 1920'lerde eski
dünyada Avrupalı olmayan ve bağımsız kalabilmiş dört ülke bulunuyordu. Ama
Türkiye dışında kalan Çin, Habeşistan ve İran zaman içinde istilaya
uğradılar. Mussolini'nin bir demeci, bu ortamda Türkiye'de tedirginlik
yaratmıştı. Bunun üzerine Mussolini, Türk büyükelçisine hemen şu mesajı
verdi:
"Türkiye, bu kapsamın dışındadır. Zira bir Avrupa
ülkesidir. "
İtalyan diktatörün bu düzeltmeyi yapmak gereğini
duyduğu koşullarda, 60 yıl öncesinin Türkiyesi, acaba niçin bugünkünden daha
Avrupalı sayılıyordu?
* * *
Sorular çok. Tarihsel gerçeklere saygısızlık ederek
Mustafa Kemal karşıtlığı yapanların verebilecekleri 'inandırıcı' yanıt ise
yok.
Üstelik Atatürk sıradan bir 'liberal demokrasi'
anlayışına da sahip değildi. 'Katılımcı, sivil toplumcu' bir demokrasiye
inandığının somut kanıtlarını vermişti.