Dünyada Türk Yerleşimleri / Dr. Mehmet Tütüncü
TDH Türk Haber 18.11.2017, 14:30 18.11.2017, 14:30
Dünyada Türk Yerleşimleri / Dr. Mehmet Tütüncü
Türkiye ile Avrupa arasındaki ilişkiler her zaman sorunlu olmuş ve Avrupa, Türkleri topraklarından çıkartmak için birçok gayretler göstermiştir.
Bir Avrupa devleti olan Osmanlı'dan Avrupalılaşmak için gayret gösteren Türkiye Cumhuriyeti her zaman Avrupalılar tarafından sadece kendi çıkarları elverdiği ölçüde kabul gördü. Avrupa'nın savunulması için NATO üyeliği ve buna bağlı olarak Avrupa Konseyi üyeliğine kabul edildi ama Avrupa'nın esas birleştiği nokta olan Avrupa Topluluğu ve Avrupa Birliği'nden dışlanan Türkiye. 1960'lı yıllarda Avrupa'nın duyduğu iş gücü ihtiyacı çerçevesinde 60'lı yıllardan başlayarak Avrupa'ya işçi ihraç etmeye başladı ve bu olay hiç beklemediği bir şekilde Avrupa'nın içinde bir Türkiye olgusunu yarattı.
Batı Avrupa'ya Türk yerleşimi 1960'lı yıllardan itibaren gerçekleşmiştir. 1961 yılını başlangıç olarak alırsak Avrupa'da yaşayan Türkler 35 yılı aşkın bir süredir burada yaşamaktadırlar.
İkinci Dünya Savaşı sonunda Batı Avrupa ülkeleri kalkınma hamlelerini gerçekleştirmek için işgücüne ihtiyaç duydular. Bu ihtiyaca cevap için Batı Avrupa ülkelerine yönelen Türk işgücü, Türkiye'nin 1961 -1965 yılları arasında Avrupa'da işçi ithal eden ülkeleriyle istihdam ve göç anlaşmaları imzalamasıyla büyük bir hız kazandı (İlk anlaşma 1961 yılında Almanya ile yapıldı, bunu 1964'te Avusturya, Belçika ve Hollanda ile yapılan anlaşmalar takip etti, 1965'te ise Fransa ile anlaşma imzalanmıştır).
1968-1974 arasında buraya göçen işçi sayısı hızla artarak doruğa ulaştı. 1973 Arap İsrail Savaşı ve bunun ardından gelen (petrol krizi) ile ekonomik krize giren Avrupa ülkeleri bu göçü engellemek için tedbirler almaya başlamışlardır. Bunun neticesi bu göç biraz azalmışsa da değişik şekillerde devam etmiştir. Bugün gerek Türkiye'den gelmiş, gerek Avrupa ülkelerinde doğmuş ve bulunduğu Avrupa ülkelerine yerleşmiş bir "Batı-Avrupa Türk Toplumu" karşımıza çıkmaktadır. Bulundukları ülkelere göre Almanya Türkleri, Hollanda Türkleri diye de adlandırılan bu insanları biz Batı Avrupa Türkleri veya Avrupa Birliği Türkleri olarak isimlendirmeyi daha uygun buluyoruz.1
2. Sayılar
Tablo 1: Avrupa'daki Türk Diasporası
Türkiye Cumhuriyeti Türkiye Cumhuriyeti Vatandaşı Türkler Vatandaşı Olmayan Türkler
Almanya2.300.000
Hollanda280.000
Irak ve İran Türkleri8.000
Fransa305.300
Avusturya140.000
Belçika130.000
Irak ev İran Türkleri5.000
İsviçre 80.000
İngiltere80.000
Kıbrıs Türkleri 50.000
İsveç 50.000
Danimarka45.000
Norveç 10.000
İtalya 15.000
Polonya Tatarlar 2.200
Finlandiya3.500
Tatarlar 1.000
Litvanya Karaylar/Tatarlar6.000
İspanya 848
Toplam2.962.959 65.200
Tablo 2: Avrupa Dışında Yaşayan Türkler
ABD (Türkiye'den)130.000
ABD'deki Kırım-Türkistan-Kafkas 30.000
ABD'deki İran Türkleri 80.000
Kanada 35.000
Avustralya 120.000
Suudi Arabistan 120.000
Libya 6.000
Kuveyt 3.300
İsrail 30.000Rusya
Federasyonu30.000
Azerbaycan 5.000
Gürcistan 1.200
Kazakistan 7.000
Türkmenistan 5.000
Özbekistan 3.700
Kırgızistan 2.200
428.400 110.000
Tablo 3: 1961-1978 Yılları Arasında Yurtdışına İşçi Olarak Gidenlerin
Sayıları
YılResmen gidenKendiliğinden Toplam
giden
1961-1967204.500 51.000 255.500
1968-1973586.500 146.500 733.000
1974-197856.500 14.000 70.500
Kaynak: İş ve İşçi Bulma Kurumu, 1976 Dördüncü Beş yıllık Plan ve Yurtdışındaki İşçilerimiz (Ankara teksir, 1976) ile DPT (Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı, 1978 Programı (Ankara 1979).
1974 öncesinde sadece aile reisi olan erkekler gitmişti. Bunların çoğunluğu Anadolu'nun kırsal kesiminden işsiz insanlardan oluşmaktaydı. Resmi olarak İş ve İşçi Bulma Kurumu kanalıyla gidenlerin yanı sıra Avrupa'nın cazibesine kapılarak Sirkeci'den trene binerek Avrupa yollarına düşen birçok Türk işçisi de vardı. Bunların hepsinin gidiş nedeni ise aynıydı: Türkiye'de işsizlik ve işçi ücretlerinin düşüklüğü, Avrupa'daki ücretlerin ise oradaki işçi eksikliği ve refah seviyesi nedeniyle yüksek olmasıydı.
1970'li yılların başlarında yeni bir fenomen ortaya çıkıyor. Bu ise aile birleşimi denilen Türkiye'deki eş ve çocukların Avrupa'ya gelmeleri ve orada yaşayan eşleriyle birleşmeleri olmuştur. Böylece 1974 yıllarında işçi statüsünde gelenlerin sayıları gerilerken, bundan önceki dönemde gelen işçilerin ailelerini Avrupa'ya yanlarına getirmeleri sonucu Avrupa'daki Türkiye kökenli insan sayısı artmaya devam etmiştir.
Tablo 4: Zaman içinde Avrupa'daki işçi sayısı (x 1.000)
1971 1975 1977 1980 1983 1988 1993
Almanya469,21.0271.0791.2861.5801.481 1.965
Hollanda30 62 84 119 154 167264
Görüldüğü gibi Aile birleşimi çerçevesinde 1971-1975 arası Almanya ve Hollanda'daki Türk vatandaşı sayısı ikiye katlanmıştır. Aile birleşimi 1980 başlarına kadar devam etmiştir.
1975-1977 arası Almanya'daki Türk sayısındaki stabilizasyon Almanya'nın Türk vatandaşlarını geriye göndermesi sebebiyle gerçekleşmiştir. Daha sonraki yıllarda ise gerek, aile birleşimi, gerekse tabii artışlar sebebiyle (Türkiye'den evlilikler, Avrupalılardaki doğurganlık oranının düşük olması vs.) Avrupa'daki Türk nüfusu devamlı artmıştır.
3. Göçmen İşçilikten Batı Avrupa Türklerine
Avrupa'daki Türk işçilerinin büyük çoğunluğu Almanya'ya yerleşmiştir. Onun için Avrupa'daki Türklerin durumlarını açıklarken aşağıdaki bölümde Almanya'ya büyük yer verilmiştir.
3.1 İşçi Göçü
İlk zamanlar Avrupa'ya gelenlerin amacı Avrupa'da kalmak değildi, onlar biraz sıkı çalışarak, tasarruf yapmak ve biriktirdikleri paralarla bir an önce Anavatan Türkiye'ye dönmek ve orada bir ev ve işyeri sahibi olmaktı. Bu işçilere herkes geçici olarak bakıyordu. Onun için Avrupalılar bunlara "Misafir İşçi" Gastarbeiter diyorlardı. İlk başlarda 4-6 yıl gibi kısa süre çalışıp geri dönenlerde oldu. Bunlar bakkal dükkanı, atölye gibi küçük ölçekli işyerleri işlettikleri gibi, köylerinden arazi satın alarak yatırım yapanlarda oldu. Zaman zaman Avrupa'da ortaya çıkan ekonomik duraklama dönemlerinde (1966/67), (1973/1974) bu hayalleri gerçekleştirmek için geri dönenler olduysa da büyük çoğunluk Avrupa'da kalmaya karar verdi ve aile fertlerini yanlarına getirmeye başladı.
3.2 Aile Göçü
Böylece İşçi göçü durdu fakat Avrupa'da Türk nüfusu artmaya devam etti. Yeni gelenler kadınlar ve çocuklardı. Göçün seyri değişerek devam etti. Türkiye'de yapılan yatırımlar 1970'li yıllarda devam etse de, ekonomik seviye düzeltilse de Avrupa'daki Türk insanı geri dönmeyi tercih etmedi. Zaman zaman verilen geri dönüşü teşvik primleri bazılarının geri dönmesini sağladı (1984 yılında Almanya'nın verdiği geri dönüş teşvik primleri ile 200.000 kadar Türk geri döndü), Ayrıca Hollanda 1992 yılından bu yana 55 yaşın üzerindeki işsiz Türklerin geri dönüşlerini teşvik primi ödemektedir. Fakat bu dönenlerin yaşlı kişiler olmaları ve onların getirdikleri çocuklarının orada kalmaları neticesi Avrupa'daki Türk nüfus gençleşerek dinamikleşti. Ayrıca zaman içerisinde geriye dönenlerin birçoğu kısa bir süre sonra Türkiye'de kaldıktan sonra, geldikleri Avrupa ülkelerine geri dönmenin yollarını aramışlardır.
3.3. Misafirlikten Göçmenliğe
Böylece 1970'li yıllardaki Türk Toplumu misafir işçilikten göçmen işçi, göçmen ailesi konumuna geçmiştir. Vasıfsız işçi olarak Avrupa'nın ihtiyacına cevap vermek için gelenler yerleşerek, ailelerini getirmişler ve çocuklarını Avrupa okullarında okutarak daha iyi bir ekonomik konuma gelmek için mücadele etmeye başlamışlardır.
Bu göçmenlik statüsünde ise 1990 başlarına kadar devam etmiştir. Burada Alman Toplumu'na hâlâ adapte olamamış bir toplum yapısı ortaya çıkar. Kötü yola düşenlerin hikayeleri, Türkiye'deki 1980 öncesi Anarşi ortamının etkileri, daha sonra 1980 sonrası Avrupa'ya gelen sığınmacıların Türkiye'yi kötülemeleri. Almanların ve Avrupalıların, muhafazakar ve dinî kurallara sıkıca bağlı olarak yaşayan vatanperver Türkleri dışlamalarının etkisiyle Türk toplumu kendine kapalı dışa açılmayan bir toplum yapısı göstermeye başlamıştır. Gettolaşma diye adlandırabileceğimiz bu hareket, Türklerin belirli geri kalmış bölgelerde yoğunlaşmaları, kendi aralarında cemiyetler, dernekler kurarak içlerine kapanmalarıma sebep olmuştur.
3.4 Siyasî Göç
Başka bir olumsuz faktör ise Türkiye'de politik istikrarsızlığa paralel olarak 1972-1973 ve 19781982 yıllarında yoğunlaşan siyasî nedene dayanan göç olmuştur. Türkiye'den mülteci olarak Avrupa'ya gelen aşırı sol uçlara mensup kişiler Türkiye'deki politik ve siyasî ortamı Almanya'ya taşımışlar, etnik ve siyasî kamplaşmalar ve kapalı toplum belirtileri güçlendirmişlerdir.
Bu gelen mültecilerin çoğu öğretmen olarak işe başlamış ve okullarda siyasî propaganda yaparak Türk aileleri arasında siyasî kamplaşmayı kuvvetlendirmişler ve ana dili eğitimini menfi yönde etkilemişlerdir (Eğitim bu bölümde bu konuya değindik).
3.5 Yeni Nesil
Fakat bu kapalı toplum tablosu 1990 yılı başlarında 1970 yıllarında çocuk yaşta gelenlerin ve Avrupa'da doğan Türk çocuklarının eğitimlerini tamamlamaları neticesinde Avrupa toplumuna daha iyi bir uyum içerisinde Avrupa toplumsal hayatına katılmaları neticesinde yeni bir süreç içerisine girmiştir.
Yeni yetişen neslin Türkiye'den daha çok Avrupa'yı tanıması, Türkiye'yi anne babalarının doğduğu bir tatil ülkesi olarak tanımıştır, fakat bunun yanında Türkiye'ye sadakat derecesinde bağlılığı devam etmiştir. Fakat Türkiye'de izinde olurken kendisi bir yabancı gibi hissederek Almancı ve Avrupalı olduğu vurgulanmıştır. Özellikle Türkiye'de tatilde günlük hayatta kendisinin konuşma stilinde ve hareketinden Avrupalı olduğu farkına varılarak, değişik davranılması ve Türk toplumunun içinde bulunduğu ortama yabancı kalması, kendisinin Avrupa toplumunun bir parçası olarak görmeye başlaması ve Avrupa'da kurulan, Türkiye'deki siyasî ve dinî bazda örgütlenen kuruluşlara yabancı kalması veya bu kuruluşların içine girerek bunları daha çok Avrupa ortamına çekmeye başalamıştır. Önce misafir işçi, daha sonra aile birleşimiyle ortaya çıkan Göçmen işçi ve daha sonra yeni yetişen kuşakların etkisiyle, Avrupa'da gidici değil kalıcı olduğunun bilincine varan Avrupa'daki Türk toplumu 1990'lı yılların başından itibaren Alamancı, Avrupalı tanımlamasına tepki göstererek kendilerini Avrupa Türkleri olarak adlandırmaya başlamışlardır.
4. Hukuksal Konum
Batı Avrupa ülkelerine göç eden Türkler bu ülkelerin hepsinde aynı sosyo-ekonomik durum ve tecrübelerle karşılaşmışlarsa da hukuksal konum ve tanımları ülkeden ülkeye değişmektedir.
Hukuksal konum yabancı bir ülkeye göç eden insanların burayı yurt edinmeleri ve buradaki çoğunluk toplumuyla uyum içinde yaşamalarını kolaylaştırmak ve buradaki toplumsal hayata katılımlarını sağlamak için hayatî önem taşımaktadır.
Avrupa'da yaşayan Türk vatandaşlarından hukuksal hakları (vatandaşlık, seçme seçilme) garanti altına alınmadığı müddetçe orada kalıcı olmalarından bahsetmek çok gerçekçi olmaz. Çoğunluk toplumun toplumsal-siyasî kararlarında etkili olamadıkça katılım sağlanamadıkça burada kendilerini "yabancı", misafir olarak göreceklerdir.
Avrupa'daki Türklerin yasal konumları ülkeden ülkeye değişmektedir: Bazılarında hâlâ "misafir-işçi", bazılarında "göçmen" bazılarında ise vatandaş olarak muamele görmektedirler. Almanya bu konuda en katı kuralı uygulayan ülkedir. Bu ülkede 30 yıldan fazla yaşayan Türkleri hâlâ 2. sınıf olarak görmektedir. Çifte vatandaşlığı reddederek 30 yıldan fazla ülkesine hizmet etmiş insanların kişilerin ülkeye uyum sağlamalarını ve eşit haklara kavuşmalarına yasal engeller çıkarmaktadır. Bunun yanından Doğu ve Avrupa, Rusya ve Kazakistan'dan gelen Alman soylu göçmenlere hemen Alman vatandaşlığı vererek bu çifte standardını daha da belirgin halde sürdürmektedir.
Fransa ve İngiltere gibi ülkeler bu ülkede doğan yabancı çocuklara vatandaşlık hakkı verdiklerinden daha esnek bir tutum içerisindedirler. Bu konuda en ideal ülke Hollanda'dır. Hollanda hükümeti gelinen ülke (Türkiye) vatandaşlığını koruyarak Hollanda vatandaşlığına geçmeye müsaade etmektedir. Bu şekilde hem Hollanda hem Türk vatandaşı olan insan sayısı 1996 sonunda 100.000'i geçmiştir.
Bunun yanında 5 yıldan fazla ülkede yasal olarak kalan yabancılara mahallî seçimlerde seçme ve seçilme hakkını tanımıştır.
5. Ekonomik Durum
Hukuksal konumdaki büyük olumsuzluklara rağmen Batı Avrupa Türklerinin ekonomik gücü çok olumlu sinyaller vermektedir. Almanya'nın birleşmesinden sonra ortaya çıkan işsizlik, Türkleri etkilemişse de yeni imkanlarda yaratmıştır.
Bu olumsuzluklar Batı Avrupa Türkleri arasında, işveren statüsüne geçmiş ve serbest meslek sahibi olmayı teşvik etmiştir.
Bu çok önemli bir gelişmedir. 1980'li yılların sonunda geri dönüş eğiliminin düşmesi ve Avrupa'da kalıcı olma bilincinin artması sonucu, buradaki insanlarımız Türkiye'ye yönelik tasarı ve yatırımlarını Avrupa ülkelerinde gerçekleştirmeye başladılar. Eskiden Türkiye'de yapılan yatırımları Avrupa'da gerçekleştirme yoluna gidildi. 1993/1994 yılı sonunda Almanya'da sayısı 37.000'e varan, Hollanda'da ise 47002 kadar Türk girişimci sayısı son yıllarda büyük artış gösteriyor. 1996 yılı tahminlerine göre Almanya'da 44.000, Hollanda'da ise 6.000 kadar işveren ve serbest statüde çalışan Türk insanı vardır.
Faruk Şen'in söylediğine göre "her yıl 2.155 insanımız kendi başına iş kurma çabası içine giriyor. 2030 yılında Türk girişimci sayısı 92.500'e çıkacak. Şu anda bu girişimciler 55 ayrı sektörde
faaliyet gösteriyorlar. (....) Türk işverenler, bir Türk işverenin ortalama 3,5 kişinin çalıştığından yola çıkarsak, 2030 yılında 315.000 kişilik istihdam sağlıyor olacaklar.3
Türklerin çalıştıkları alanlara gelince bunlar, daha önce bahsedildiği gibi Türkiye'de gerçekleşmeyen yatırımların Avrupa'da gerçekleşmesi gibidir. 1993/1994 yılında Hollanda'daki Türk işyerlerinin dökümüne bakıldığında şu Tablo 5 ortaya çıkmakta.4
Tablo 5: 1993/1994 yılında Hollanda'daki Türk İşyerlerinin Sayısı
Kahvehaneler 232
Gıda maddesi toptancıları 198
Kasaplar 130
Konfeksiyon atölyeleri 114
Seyahat acentaları 113
Dönerciler 79
Tekstil ve Deri giyim 68
Görüldüğü gibi iş yerleri daha çok esnaf ve küçük işletmeciliğe dayanmaktadır.
Bunun yanında 8 bilgisyar firması, 9 banka, 5 inşaat şirketi, 5 muhasebe bürosu, 3 avukat gibi daha ihtisaslaşma alanlarda da işyeri sahibi Türklerin olduğu görülmektedir. Tabii bu rakamlar yeni yetişen ve meslek ve yüksekokulu bitiren neslin iş hayatına atılmasıyla daha da artacaktır.
Hollanda'nın Den Haag kentinde bir kaç yıldır yıllık olarak başta Hollanda olmak üzere, Belçika, Fransa, İngiltere, İsviçre ve Avusturya iş rehberi yayınlanmakta olup, yakında Almanya'da da iş rehberi yayınlanacaktır. Böylece Avrupa'daki iş adamlarımızın adres eve telefonları derli toplu bir rehberde biraraya toplanmış olacaktır.
Batı Avrupa Türklerinin ekonomik gücü hakkında Tablo 6 yeterli bilgi verecektir.
Tablo 6: Almanya'daki Türklerin Ekonomik Gücü
Almanya'daki Türk nüfusu Ortalama hane büyüklüğü Ortalama hane sayısı Ortalama hane halkı geliri Ortalama yıllık geliri Tasarrufların gelir içindeki payı Ortalama tasarruf miktarı Türkiye'ye havale edilen döviz Konut sahibi
Türklerin sayısı
2.049.100 3,9 kişi 525.410
3.980 DM (aylık) 25,094 milyar DM %12,2
3,011 milyar DM 2,45 milyar DM
54.000
Türklere ait işyeri sayısı 42.000
Yıllık ciroları 36 milyar DM
Yatırımları 8,9 milyar DM
Yarattıkları istihdam 186.000 kişi
Tablo 6'daki veriler şunu göstermektedir ki, Avrupa'daki Türkler arasında bir orta sınıf oluşmaktadır. Bu orta sınıf serbest meslek sahipleri, yüksekokul ve üniversite bitirmiş aydınlar ve çok yüksek oranda girişimci ruha sahip bir işverenler topluluğundan oluşmakatdır. İlk dönem vasıfsız işçi sınıfı artık yaş sebebiyle azalmaktadır.
Avrupa'daki Türklerden işçiler veya gurbetçiler diye bahsetmek artık çok gülünçtür ve yanlıştır.
6. Türk Kuruluşları
Göçün ilk yıllarında ilk gelen 1. neslin burada kalıcı olmadıklarına inandıkları için sosyal dayanışma ve örgütlenme için fazla bir faaliyet gösterdikleri söylenemez. Bu sosyal faaliyetler için gerekli malî güçte olmadığından ancak heimlarda (işçilerin toplu olarak yaşadıkları yurtlarda) ve toplu kalınan pansiyonlarda akşamları kağıt oynayarak veya sohbet ederek vakit geçiriliyordu.
Ancak aile birleşiminin devamında gelen 2. göç döneminde karşılaştıkları problemleri çözmek ve sosyal ihtiyaçlarını gidermek için bazı örgütlenmeler başlamıştır. Bu kuruluşlar üzerine yapılan çalışmalarada genel manada dört ana sahada faaliyet gösterdikleri söylenebilir.
Bunlar;
⦁ Dinî Kuruluşlar
⦁ Türkiye siyaset gerçeğine göre ortaya çıkmış kuruluşlar
⦁ Sosyal ve kültürel kuruluşlar
⦁ Ve diğerleri5
Günümüzde Batı Avrupa'da yaklaşık 6 milyon kadar Müslüman yaşamaktadır. Avrupa Birliği'nin 2. büyük Dinî İslâmiyet'tir. Müslümanlar içinde en aktif ve dinamik kesim ise Türklerdir. Türkler her gittikleri yerde dinlerinin ve inançlarının gereğini yerine getirmek için faaliyete girişmişler ve çeşitli kuruluşlar ve örgütler kurmuşlardır. Şunu da belirtelim ki dinî kuruluşlar ve Türkiye siyaset gerçeğine göre ortaya çıkan kuruluşlar çoğu zaman birbiriyle örtüşmektedir. Misal için son yıllarda adını İslâm Toplumu Millî Görüş olarak değiştirmiş olan Avrupa Millî Görüş Teşkilatı hem bir dinî kuruluş sayılabileceği gibi hem de bir siyasî kuruluş da sayılabilir, hem de sosyal ve kültürel bir kuruluş sınıflandırılmasına girebilir. 2. kategorideki bir çok kuruluş dinî ihtiyaçlar için camiler açmışlar ve dinî açıdan da organize olmuşlardır. Önceleri pansiyon ve heimların bir köşesinde açılan mescidler, daha sonra boş garaj ve spor salonlarının kiralanarak ve satın alınarak daha uygun mekanlar bulunmuşken 1990'lı yıllarda özellikle Diyanet Vakfı'nın girişimleri ile temelden Anadolu mimarî usulü (kubbeli-
Kaynak Türkiye Araştırmaları Merkezi Essen, (Aksiyon dergisi, sayı: 125, yıl 1996).
minareli) camilerin yapılmasıyla Türk varlığının mimarî ve görsel görüntüsü Avrupa'nın çeşitli şehirlerine yerleşmesine yardımcı olmuştur.
Bu arada Avrupa'daki camilerin, dinî ihtiyaçların yanında, Türkiye'deki gibi sadece 5 vakit namazın kılındığı bir ibadet yerinin dışında diğer alanlarda da önemli görevler gördüklerini de belirtmeliyiz.6
"Camiler:
⦁ Dinî görevlerin yerine getirildiği bir mekandan dolayı, fiziksel fonksiyon
⦁ Toplumun eğitimine katkısından dolayı, eğitsel fonksiyon
⦁ Sosyal-kültürel fonksiyon
⦁ Avrupa'da varlığımızı kanıtlama fonksiyonlarını yerine getiriyorlar."
Avrupa'da açılan camilerin çatısı altında sosyal, kültürel ve sportif faaliyetlerde yapılmaktadır. Bunun yanında camiler insanların sabahtan akşama kadar oturdukları sohbet ettikleri ve buluştukları önemli bir mekan haline gelmiştir. Bunun yanında camiler Türk çocuklarının normal okullarda görmedikleri din eğitimlerini aldıkları bir merkezdirler.
Camiler Avrupa'daki Türklerin büyük bir kısmının özellikle 1. ve 2. kuşak erkeklerin hayatında önemli bir yer tutmaktadır denilebilir. Avrupa'da Türk toplumunun müesseseleşmesinde önemli bir yere sahiptirler.
7. Avrupa'da Türk Dili
1970'li yıllarda yerleşmeye başlayan Türkler anadilleri Türkçeye çok uzak olan Almancayı öğrenmekte büyük zorluklar çektiler. Özellikle kırsal kesimden gelenler, hiç bir öğretim görmeden yabancı dil öğrenmeleri sadece günlük konuşmaların kullanıldığı ağız Almancası derecesinde kalmıştır.
Oraya gelen çocukları ise hem Türkçeyi hem Almancayı daha rahat öğrenmeleri beklenebilirdi. Fakat pratikte Almanlardan o kadar tecrit edilmiş olarak yaşıyorlardı ki, bu çocuklar sonunda iki dili de kötü konuşmaktadırlar.
Günümüzde bir Batı Avrupa Türk lehçesinden bahsetmek için daha çok erkendir. Avrupa'daki göçmenler Türkiye'yle ilişkilerini sürdürmekteler. Bu her yıl tatile gitme olduğu gibi, günlük Türkçe gazeteleri takip etme ve uydu antenlerle günlük Türk televizyon kanallarını izleme yoluyla, Türkiye'deki her akım Avrupa'da anında izlenilmektedir. Bu tecritlik öylesine kuvvetli ki Nisan 1997'de Hollanda İçişleri Bakanı Dijkstal, Türklerin sadece Türk televizyonlarını izleyerek yanlış bilgi edindiklerini söyledi. Batı Avrupa Türkleri Türkiye'de Hollandalı, Almanyalı olarak görülseler de, 1. ve 2. kuşak kendilerini Türk toplumunun (Türkiye'nin) bir parçası olarak görmeye devam ediyor. Aynı duygu burada yetişen 3. kuşak içinde geçerli. Fakat bütün bu bağlılığa ve dil korunma çabalarına rağmen, Türk çocuklarının ana dillerinde verilen eğitimin azlığı sebebiyle Türkçeyi çok bozuk öğrenmektedirler. Bu bozulma ilk etapta Türkçe karşılığı zor bulunan veya bulunmayan kelimelerin Türkçe cümlelerin içine yerleşmesi ile oluşmakta. Mesela İş Bulma Kurumu'na gittim yerine, Arbeidsburo'ya gittim gibi.
Bu Avrupa dillerindeki kelimeler kuşaktan kuşağa veya görülen eğitime göre artmakta ya da azalmaktadır. Fakat bu Avrupa Türkçesine sızan Avrupa kelimeleri hızla artmaktadır. Öyle ki bugün Almanya'da yaşayan Türklerin hepsi hasta olup işe gitmeyince "krank" yaptım diyorlar. Bunu Türkçeleştirmeye çalışanlar ise (hasta oldum yerine) "Hasta kaldım". demekteler. Bu kelime sızmalarının ikinci aşaması ise sentaks bozukluklarıdır. Dil erozyonu veya aşınması adı da verilen bu gelişme ile dilin kural sistemi ve gramer yapısı gevşemektedir.
Bunlara örnek olarak yardımcı fiillerin değişmesi gösterilebilir. Park ettim yerine park yaptım gibi. Bunun yanında Türkçedeki nüanslı kelimelerin yerini bir tek kelime almaktadır. Örnek olarak;7 hep kelimesi tamamen, hepsi ve devamlı manalarında kullanılmaktadır.
Ama hep kırıldı. (. tamamen.)
Mektuplar hep uçuyor. (. hepsi.)
Hep Hollandaca öğretti. (. devamlı.)
Son olarak tipik bir Avrupa Türkçesi örneği vermek gerekirse.
Geçen hafta okul gitmedik. Babama bir smoes verzinnen yaptık schoolfeestje var diye. (.) bahane uydurduk okulda eğlence var diye.
Tabii ülkeden ülkeye bu dil değişimleri farklılıklar göstermektedir. Fakat istikamet aynıdır. Batı Avrupa Türkçesi diye bir dilin oluşmayacağını bu dilin Anavatan Türkiye'deki kuralları takip edeceğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Fakat bir kaç yüzyıl sonra bu dil Balkanlar'daki Türkçe gibi Anadolu Türkçesinden uzaklaşır mı? Ben çağımızın hızlı iletişim imkanları çerçevesinde buna ihtimal vermiyorum. Günlük gazetelerin okunduğu ve Türk televizyonu ve gazetelerinin izlenildiği 2 saatte, Türkiye'ye gidişlerin mümkün olduğu bir ortamda Batı Avrupa Türkçesi Anadolu Türkçesinin Uzak Avrupası'nda bir kilim motifi rengi olarak yaşayacaktır. Görünen o ki konuşma dili düzeyinde bir Hollanda Almanya Türkçesi gelişmekte fakat bu konuşma düzeyinde kalacaktır. Yazılı dil Türkiye'yi takip edecektir. Fakat dil konusunda en büyük tehlike 3. ve 4. kuşakların bu dilde eğitim alamamaları sonucu bu dili öğrenememeleri ve bu dilin yavaş yavaş azınlık statüsüne erişemeden yok olmasıdır. Bu konuda ana dil eğitiminin önemi hayatidir.
8. Eğitim
1970'li yıllarda "misafir işçi" olarak Avrupa'da bulunan Türklerin burada gidici olduklarından hareketle çocukların eğitimi önemsenmemiştir. Daha sonra 70'li yılların sonunda kalıcılık öne çıkmaya başlayınca, bu çocukların hem ana dillerinde hem de Avrupa dillerinde yetersiz kalmaları ve eğitimde başarısız olmaları, hem misafir ülkeleri hem de Türkiye'yi çeşitli tedbirler almaya zorladı. Hem ana dilde eğitim görmek için Türkiye öğretmen gönderdi hem de Avrupa okullarında iki dilde eğitim ve Avrupa dillerinin eğitimi için tedbirler alındı. Türk ve Avrupalı makamların tartışmaları sonucu şu 3 model üzerinde anlaşmaya varıldı:
1) Türkçe hazırlık sınıfları ve artan bir şekilde Avrupa çoğunluk dilinde eğitim
2) Çoğunluk dilinin yanı sıra, Türkçe yan eğitim
3) Ana dili eğitimi görmeden, çoğunluk dilinde eğitim8
Alınan tedbirlerin başarılı sonuçlar verdiği söylenemez. Ana dili verilecek programların hazır olmaması, gönderilen öğretmenlerin tecrübesizliği, ve bazı politik fraksiyonlardan oluşması ve derslerde ideolojik propaganda yapmaları hikayeleri, velileri bu derslerden soğutmuş ve ana dili derslerinin başarısızlığına büyük etkisi olmuştur.
Bunun yanında ana dili derslerinin gönüllü ve ders saatleri dışında verilmesi de bu sonuçta etkili olmuştur.9
Ana dilini iyi öğrenemeyen çocuklar Avrupa dilinde ve eğitimindede başarısız olmuşlardır. Türkiye'den gelen ilk kuşak velilerin genelde vasıfsız eğitim görmemiş kişilerden oluşması, bunların çocuklarının ne Türkçe ne Almanca eğitimiyle ilgilenmesini mümkün kılmamıştır. Böylece çocuklar okulda evden hiç bir destek görmeden yalnız kalmışlardır. 1963'te yapılan bir araştırmaya göre, Avrupa'daki işçilerin %71,4'ü okuma yazma bilmiyordu.10 Böylece ne Türkçeyi ne de Almancayı iyi bilmeyen bir nesil yetişmiştir. Kaybolan kuşak diye de adlandırılan bu ikinci nesil çocukların çocukları 3. kuşak daha da başarılıdır. Babalarının ve annelerinin okul tecrübeleri kaybolan yeni bir kuşak yetişmesini engellemektedir. Böylece Avrupa'da 3. kuşak 2. kuşaktan daha iyi bir şekilde yetişmektedir. Şu anda Almanya'da yüksek okulda okuyan Türk öğrenci sayısı 14.000, Hollanda'da ise 1000'in üzerindedir. Bu karamsar tabloda şunu da belirtmekte fayda var.
Avrupa'daki Türk çocuklarının eğitimde başarısızlıkları onların sosyo-ekonomik konumlarıyla ilgilidir. Türkiye'de olsalardı yine aşağı yukarı aynı neticeler alınacaktı. Türkiye'deki sorunlarının Avrupa'daki ortamda daha da büyüdüğü söylenebilir. Bunun yanında Türkiye'deki eğitim sistemiyle karşılaştırılınca Avrupa'daki Türk çocuklarının çok da başarısız oldukları söylenemez.
9. Türkçe Yayınlar (Kitle İletişim Araçları)
Avrupa'daki Türkçe yayınları televizyon ve radyo, süreli yayınlar (gazete ve dergi) ve kitaplar olarak gruplandırmamız mümkündür.
1970'li yıllardan itibaren Avrupa ülkeleri burada yaşayan ve Avrupa dillerini bilmeyen Türklerin haberleşme ve eğlenme ihtiyaçlarını gidermek için önce radyodan daha sonra ise televizyondan yayınlar yapılmasına müsaade ettiler. Önceleri haftada belirli bir günde 30 dakika, 45 dakika olan yayınlar daha sonra günlük olarak devam etmiştir ve hâlâ da devam etmektedir. Ülke düzeyinde yapılan bu yayınlara örnek olarak Türkler arasında önceleri Köln Radyosu olarak bilinen WDR yayınları sayılabilir. Daha sonra televizyonda da haftalık yayınlar yapılmışsada bunlar hiç bir zaman günlük olarak faaliyete geçememiş ve 90'lı yılların başında kapanmıştır. Türk televizyonlarının uydu üzerinden Avrupa'ya ulaşması üzerine Avrupa ülkelerinin televizyonlarının yayınlara ihtiyaç kalmamıştır.
Türkçe radyo ve televizyon yayınlarının amaçları Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde yaşayan Türklere yönelik, yaşadıkları ülke, Türkiye ve dünyadaki önemli gelişmeleri iletmek ve Türklerin yaşadıkları topluma katılımlarını sağlamak amacıyla bu ülkedeki toplum ve sosyal konularda bilgiler sunmak olarak özetlenebilir. Başlangıçta 1970'li yıllarda gerek Köln Radyosu gerekse diğer ülkelerdeki yayınların, buradaki toplumu bilgilendirmek için başlatılan programların bazı ideolojik sol grupların ve yandaşlarının eline geçmesi sonucu toplumun genelinden çok yapımcıların daha çok ideolojik görüşlerine hizmet etmek ve yandaşlarına yönelik olarak yayın yapıldığını burada belirtmeden geçemeyeceğiz. 1980'li yıllarda bu yayınlar, bu ideolojik çizgilerden vazgeçerek, kuruluş amaçlarına uygun olarak, toplumun geneline hitap eden yayınlara geçmişlerdir. Buradaki yayınların toplumun her kesimine hitap edecek şekilde hazırlanması önemlidir. Hollanda'da günlük 40 dakika olan Türkçe yayınların bu amaca oldukça iyi bir örnek hizmet verdiğini burada belirtmeliyiz.
Avrupa'daki Türkçe radyo-televizyon yayınları arasında Türkiye'den yayın yapan TRT-İNT televizyonu da sayılabilir. Bu televizyonun yayın politikası da zaman zaman eleştirilere uğramaktadır. TRT-İNT'in yanı sıra bazı özel Türk kanalları da Avrupa Türklerine yönelik yayınlar yapmaktadırlar, fakat bu yayınlar toplumun gerçeklerine ve gündemine uzak kalmakta ve sadece reklam toplamaya yönelik olarak kalmaktadır.
Türkiye'de çıkan gazetelerden Hürriyet, Milliyet, Sabah, Türkiye, Zaman gazeteleri günlük olarak Avrupa'da da basılmaktadır. Bu baskılarda Türkiye'deki haberlerin yanı sıra Avrupa Türk toplumundaki gelişmelere de yer verilerek, buradaki insanların dünyasına uygun gazete çıkarılmaktadır. Avrupa'daki Türklerin kendi konum ve sorunlarının ele alındığı bir fikir gazetesi, tartışma ortamı olabilecek bir yayını hâlâ yoktur.
Dergicilik daha çok aylık veya haftalık ve mahallî düzeyde kalmaktadır.
10. Gelecek
Türkiye Cumhuriyeti'nin 75. yılında Avrupa Biriliği'nden dışlanan Türkiye 3 milyona yakın insanıyla Avrupa'nın tam göbeğinde bulunuyor.
2000'li yıllarda Avrupa'da kalıcı bir Türk varlığı için çok hassas bir döneme girmiş bulunmaktayız. Özellikle sayısal olarak bile büyük bir azınlık kabul edilen Türk nüfus artışı Avrupa ülkelerin Önümüzdeki dönemde Batı Avrupa Türklerini bekleyen en büyük tehlike göçmenlik statüsünden azınlık haklarını elde edecek statüye geçmeden kimliklerini ağır ağır kaybetmeleridir. Avrupa özellikle yetişen nesillerin Türkiye ve Türk kültüründen uzak kalarak ilerde tamamen yabancılaşması, Almanlaşması tehlikesi ortaya çıkmıştır. Bunun belirtileri ortadadır. Asimilasyon Avrupa ülkelerinde 2 türlü yapılmaktadır.
1. İlk olarak Almanya'nın uyguladığı asimilasyon politikası: Türkler arasındaki etnik ve dinî farklılıkları öne çıkararak Türk toplumunu küçük parçalara bölerek eritme politikasıdır. Bu politika daha çok Almanya tarafından uygulanmaktadır. Etnik ve dinî aşırı gruplara örgütlenme imkanları tanıyarak Türkler arasındaki mayayı bozmakta ve onları parçalara bölmektedir. Böylece ortak Türk şuur ve kimliği ortadan kaldırılarak Alman denizi ortasında eritmek politikasıdır.
2. Bir alternatif Asimilasyon politikası ise Türklerin etnik kimliğinden daha çok dinî kimliğini ön plana çıkararak etnik kimliği asimile politikasıdır ki bu da Hollanda tarafından denenmektedir. Özellikle "Hollanda İslâmı" olarak adlandırılan bu görüşe göre Avrupa'da yaşayan Türkler ve Faslıların kendi ülkelerindeki dinî etkileri kırılarak Avrupa'ya has bir İslâm yaratılmak istenmekte ve etnik kimliğin arka plana itilmesi öngörülmektedir. Bu politikanın bir neticesi olarak Türkiye'den gelen imamlar reddedilmekte ve Hollanda'da görev yapan cami imamların Hollanda'da açılacak kurslardan mezun olmaları ön şartı aranmaktadır.
Önümüzdeki dönemde bu politikaların daha aktif uygulanmaya konacağı beklenmektedir. Bu dönem ayrıca bazı sosyal, siyasî ve hukukî bir takım elde edilen hakların kullanılacağı bir dönem olacaktır. Misafir işçilikten, göçmenliğe, buradan da yerli halkla eşit haklara sahip olma statüsüne geçişte, devletin belli başlı kurumlarında temsil edilme, ülke düzeyinde seçme ve seçilme haklarına sahip olmak önümüzdeki yılların en önemli meselelerindendir.
Özellikle Almanya'nın burada yaşayan Türklere hâlâ bu hakları vermemekte direnmesi Avrupa Türklerininmücadelelerinin bu ülkede yoğunlaştıracaktır. Politik şuurlanma, ekonomik yapılanma, eğitim düzeyinin yükseltilmesi Avrupa'daki Türklerin yerli topluma katılım sürecinde önemli aşamalar oluşturacaktır. Avrupa'daki Türkler bu hakları elde ettikçe ve aktif olarak Avrupa politikasında yerlerini aldıkları müddetçe Türkiye'nin Avrupa'da en önemli savunucuları ve lobicileri olacakları gibi Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne girmesinde, Avrupa'yı içerden fethetme gibi bir sonuç doğuracaktır.
Bu konuda Türkiye'nin 1990 lı yıllara kadar çok aktif belirgin bir politikası olmamıştır.
Türk devleti artık Avrupa'da yaşayan Türkleri "gurbetçi" ve "işçi" olarak görmekten vazgeçmeli ve bu insanların Avrupa'da kalıcı olacağının bilincine vararak artık onların bu ülkelerdeki varlıklarını ve konumlarını güçlendirecek tedbirler almalıdır. Batı Avrupa Türklerinin "TÜRK" olarak varlıklarını sürdürebilmeleri ise Türk kültürünü geniş bir biçimde canlı tutacak girişimler ve kültür projeleri ile gerçekleştirilebilir. Bunun için Avrupa'daki Türk toplumunun şuurlanması için gerekli girişimler yapılmalı ve buradan gelen inisiyatifler aktif olarak desteklenmelidir. Özellikle Avrupa'daki insanlarımızın gücünü aşan Türk kültür evleri, Türk kültür araştırma merkezleri kurulmalı ve desteklenmelidir. Batı Avrupa Türk Toplumu ancak Türk olarak kalırsa Türkiye için bir güç ifade eder.
11. Eski Türk Diasporaları: Finlandiya / Polonya / Litvanya
Finlandiya: Finlandiya'da 1.000 kadar Tatar Türkü yaşamaktadır. Burası Tatar Türklerinin de vatanıdır. Finlandiya'ya Çarlık zamanında ticaret amacıyla yerleşen Tatarlar Türkiye ile ilişkilerini devamlı geliştirmişlerdir. Ülkenin başkenti Helsinki'nin yanısıra Turku ve Tamepre'ye yerleşmişlerdir. Avrupa'da kurulan ilk İslâmi cemaat (Suomi İslâm Seurukanta) 1940 yılında yine burada yaşayan Tatarlar tarafından kurulmuştur.
Polonya/Litvanya: Polonya'da yaşayan Karay ve Tatar Türkleri Polonya ve Litvanya'nın otantik ve Avrupa'ya yerleşmiş en eski Türk topluluklarını oluştururlar. Şu anda yok olmuş sayılan bu kültürün en canlı varlığı Litvanya'nın Trakai (troki) şehrinde yaşamaktadır. Esas konumuzun dışında kalan bu Türk tarihi diasporalarının sadece adlarını anmakla yetiniyoruz.
B. Diğer Kıtalardaki Türk Yerleşimleri
1. Amerika Kıtasında Türkler
Amerika kıtasında yoğun bir Türk yerleşimi gerçekleşmemiştir. 1950'den önce Osmanlı'dan göç eden gayrimüslim unsurlar (Ermeni, Yahudi ve Yunanlılar) olmuştur. Bazı ülkelerde özellikle Güney Amerika'da Osmanlı döneminde göç edenler El Turko veya Turkino gibi isimlerle adlandırılsa da bu unsurlardan Türk yerleşimi diye bahsetmek doğru olmaz. Türklerin Amerika kıtasında yerleşimi 1950 yılından sonra ve yoğunlukla Amerika ve Kanada'ya olmuştur. Latin Amerika ülkeleri olan İspanyolca veya Portekizce konuşulan Güney ve Orta Amerika ülkelerinde Türk yerleşimi yok denecek kadar azdır ki, Türk Dış İşleri Bakanlığı onlar hakkında istatistikî hiçbir bilgi vermemektedir.
ABD'de 130.000 kadar, Kanada'da ise 35.000 Türk'ün yerleşmiş olması söz konusudur.
Amerika'da Türkler11
Sayıca fazla olmasalar da bulundukları ülkenin dünyadaki önemi dolayısıyla kendilerinden çokça bahsedilen Türkler ABD'deki Türk topluluğudur. Eski ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger "Amerikan politikasının Türkiye'den yana olmasını mı istiyorsunuz? 2 Milyon Türkün ABD'ye göç etmesini sağlayın"12 demiştir.
1950 ve 60'lı yıllarda, eğitim amacıyla ABD'ye gelen Türklerin sayısına meslekî amaçlarla gelenlerin de eklenmesi ile giderek Türk nüfusunda bir artış olduğu gözlemlenmiştir. Özellikle ABD'nin doktor ve mühendis açığını kapatmak maksadıyla çağrılan bu eğitimli kitle, Amerika'daki Türk lobisinin ve toplumsal kuruluşların yapılanmasında önemli görevler üstlenmişlerdir.
Bu dönemde ve takip eden yıllarda çeşitli meslek gruplarına olan ihtiyaçlar karşısında Türkiye'den göçmen alan Amerikan endüstrisinin katkılarını da göz ardı etmememiz gerekir. Örneğin New York eyaletinin Kanada sınırına yakın olan Rochester şehrindeki kumaş fabrikaları Türkiye'den yüksek sayıda terzi getirmek suretiyle bu bölgede hatırı sayılır bir Türk varlığının oluşmasını sağlamıştır. Aile ve arkadaşlarının da katılımıyla gittikçe büyüyen bu topluluk bugün Rochester şehrinde oldukça önem verilen bir azınlık grubunu oluşturmuştur.
1980'li yıllardan itibaren sayıları gittikçe artan öğrenci kitlesine 1990'lı yıllardan itibaren ekonomik sebeplerle Amerika'yı tercih eden ve mavi yakalı tabiri ile adlandırılan işçi kesimi eklenmiştir. Son yıllarda gelenlerin büyük çoğunluğunu öğrenci ve işçi kesimi oluşturmaktadır.
Avrupa'daki Türklerle karşılaştırıldıklarında eğitim seviyesinin daha yüksek olduğu görülen Amerika'daki Türklerin en önemli özelliklerinden birisi üniversite ve yüksek ihtisas yapan gençlerinin sayısının yüksek olmasıdır. ABD'de yüksek eğitim gören yabancılar arasında 10. en kalabalık grubu oluşturan Türk öğrencileri toplumun dinamik bir yapıya sahip olmasında önemli bir görev icra etmektedirler. Örneğin Federasyonumuzun da katkı ve teşvikleri ile Türk Öğrenci Dernekleri arasındaki iş birliği ve iletişimi arttırmak, dernek bazında çözülemeyen sorunlara çare bulmak, Amerika'daki Türk öğrencilere okul öncesi, sırası ve sonrasında yardımcı olmak ve Türk öğrencileri genel anlamda temsil etmek amacı ile New York'ta kurulan Üniversiteler arası Türk Öğrenci Birliği (ITSS), 1997'de kurulmuş olmasına rağmen 32 eyalette organize olmuştur.
Bugün artık Amerikan üniversitelerindeki yabancı öğrenciler arasında Türkler 10. sıraya yükselebiliyorsa önümüzdeki 10-20 yıl içerisinde ne kadar dinamik ve güçlü bir topluma ve etkin bir lobiye kavuşacağımızı düşünmek bile beni son derece mutlu ediyor.
Büyük öğrenci kitlesi nedeniyle Amerika'daki Türklerin yaş ortalaması diğer gruplara oranla daha düşüktür. Bu konuda resmî bir istatistik çalışması yapılması yakın dönem amaçlarımız arasında olmasına rağmen henüz başlanılamamıştır. Ancak kişisel gözlemlerimiz Amerika'daki Türklerin yaş ortalamasının 35 civarında olduğu kanaatini geliştirmiştir. Etnik yapısı, ekonomik ve eğitim düzeyi, sosyal yaşam standartları gibi birçok özelliği açısından Amerika'daki Türk toplumu Türkiye'deki toplumunun geneli ile uyum içerisindedir. Adeta ana yurdun küçük boyutlu bir aynası konumunda olan ABD'li Türkler Türkiye'deki günlük gelişmeleri yakından takip ederek orada bıraktıkları yakınlarının dertleri ile üzülüp mutlulukları ile sevinirler. Yani ABD'deki diğer etnik azınlıklar gibi ana vatanlarından büyük ölçüde kopmuş değildirler.
Birkaç yıl evvel "Time" dergisinde okuduğum bir makale Amerika'daki Yunan toplumunun Türk toplumdan sayıca 20 kat daha fazla olduğunu belirtiyordu. Yunan toplumunun büyük çoğunluğunun üçüncü ve dördüncü nesil iş ve meslek sahibi ABD vatandaşı kişilerden oluştuğunu da hesaba katarsak ekonomik gücünün Türk toplumun en az 40 katı daha fazla olduğunu görürüz. Lobicilik rekabetinde bir bu kadar daha güçlü olan Türkiye aleyhtarı Ermeni lobisi ile boy ölçüşen ABD'deki Türk toplumunun bu çerçeveden incelendiğinde son derece başarılı ve dinamik olduğunu söyleyebiliriz. Amerika'daki Türk Toplumu Amerika'nın en kalabalık toplumlarını oluşturan Latin Amerikalı ve Asyalı toplumlarla karşılaştırdığımızda gördüğümüz en belirgin farklılık geldikleri ülke ile olan ilişkileridir. Biraz evvel de belirttiğim gibi Amerika'daki Türkler halen Türkiye'ye çok yakındırlar. Bahsi geçen grupları oluşturan kişilerin çoğunluğu ise ülkesindeki siyasî, dinî ve ekonomik baskılardan kaçarak geldiği için ülkeleri ile olan ilişkileri en aza indirgemiş çocuklarının geleceğinin bu ülkede olacağı inancı ile tüm yatırımlarını Amerika'ya yapmışlardır. ABD'deki Türkler gibi geldikleri topraklara sevgi ve hasret duymaz aksine yasamış oldukları sıkıntılardan dolayı adeta düşmanlık beslerler.
ABD'deki Türk toplumunun ülke içinde yerleşim tercihlerinde ise Türkiye'deki "hemşehrilik" kavramı etkili olmuştur. Örneğin Chicago, Kars'tan gelen Türklerin tercihi olurken, son yirmi yıl içerisinde sayıları gittikçe artarak ABD'li olan Giresunlular Connecticut ve New York eyaletlerini, son iki üç yıldır ABD'ye ilgisi artan İstanbul sosyetesi ise Florida, New York ve California gibi bölgeleri tercih etmişlerdir. 1910 ile 1925 yılları arasında çoğunluğunu Ermeni ve Yunan kökenli Türklerin oluşturduğu gruplar ise dünya göçmenlerinin başkenti New York dışında Boston ve Los Angeles şehirlerinde yeni hayatlar kurmuşlardır.
ABD'de 70'e yakın Türk derneği ve bu dernekleri birleştiren iki kardeş örgüt olan çatı kuruluşları bulunur. Bunlardan biri Washington merkezli Türk Amerikan Dernekleri Asamblesi diğeri ise New York merkezli Türk Amerikan Dernekleri Federasyonu'dur. Asamble kuruluş yeri ve amaçları itibari ile lobicilik ve siyasî çalışmalara ağırlık verirken Federasyon ise toplumun yoğun olarak bulunduğu New York ve civar eyaletlerindeki Türklerin bir araya getirilmesine öncelik vermiştir. Ancak her iki kuruluş oldukça yakın çalışarak bir çok konuda iş birliği yaparlar.
Kâr amacı gütmeyen ve vergiden muaf bir kuruluş olan Türk Amerikan Dernekleri Federasyonu, (FTAA) Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Türk toplumu desteklemek ve birleştirmek amacıyla 1956 yılında kurulmuştur. Kuruluşundan beri Amerikan ve Türk toplumu arasında önemli bir bağlantı aracı olan Federasyon, zamanla büyüyerek üye sayısını ve amaçlarını genişletmiştir. Başlangıçta dört derneğin birleşmesiyle yola çıkmış ve bugün çoğu ABD'nin Kuzeydoğu bölgesinde olmak üzere 40'tan fazla üye derneği birleştiren bir kuruluş halini almıştır.
Üye dernekler değişik etnik, teknik ve sosyal niteliklere sahiptir. (Azeriler, Türkistanlılar, Karaçaylılar, doktorlar, mühendisler, gençler ve kadınlar dernekleri gibi.) Her dernek çeşitli çalışmalar ve faaliyetler aracılığıyla kendi üyelerine hizmet verirken, Federasyon ise üye derneklerin koordinasyonunu sağlamaktadır. Bu derneklere amaçlarına ulaşabilmeleri ve mümkün olan en yüksek verimlilikte çalışabilmeleri için her türlü teknik destek verilmektedir.
Federasyon küçük bir profesyonel ancak oldukça geniş bir gönüllü kadroya sahiptir. Üye derneklerin koordinasyonunu sağlamak, Türkiye'yi ve Türk kültürünü Amerika Birleşik Devletleri'nde tanıtmanın yanı sıra,
Federasyonun kadrosu Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşme kararı almış Türk soydaşlarımızın bilgilendirilmesi ve gerekli yardımın kendilerine sağlanması konusunda da çabalar göstermektedir.
Diğer yandan Federasyon Amerikan halkına Türk kültürünü, müziğini ve tarihini tanıtmayı amaçlamaktadır. Bu amacın gerçekleştirilmesi çeşitli kültürel aktiviteler ve halkla ilişkiler faaliyetleri yoluyla yapılmaktadır. Bu çalışmalar içerisinde her yıl New York'ta düzenlediğimiz Türk Günü Yürüyüşü kamuoyunun en iyi bildiği etkinliğimizdir.
Türk Günü Yürüyüşü, Türk-Amerikan toplumunu bir araya getiren, Türkiye'nin ve Türk kültürünün tanıtımına katkıda bulunan ve çeşitli konulardaki görüşlerimizin dile getirilmesine olanak veren en önemli faaliyetlerden biri, her yıl New York'ta düzenlenen Türk Günü Yürüyüşü ve Türk Kültür Festivalidir. 20 yıl önce, 300-400 kişilik bir kalabalık, ABD'de görevli Türk diplomatlarını hedef alan Ermeni terörünü protesto etmek amacıyla yürümüştü. Can güvenliklerinden bile emin olmayan bu insanlar, seslerinin duyulması için bir araya gelmişlerdi. Suikastların sona ermesinden sonra, Türk-Amerikan toplumu kızgınlık yerine coşkunun ve ülkelerinden duydukları kıvancın ifadesi olarak yürümeye devam etti. Bu insanlar birlik içinde kendi kültürlerini Amerikan toplumuna tanıtmak amacıyla yürüdüler. Her yeni yürüyüşte katılım daha da arttı. 1991 yılında ise, 10. Türk Amerikan Günü Yürüyüşü rahmetli Turgut Özal'ın kişisel katkılarıyla ilk kez Türk Amerikan Haftası çerçevesinde gerçekleştirildi. Her yıl, bu'hafta' yeni birçok faaliyetin eklenmesiyle Türk kültürünü tanıtan, Türk tarihi hakkında bilgi veren ve ABD'deki Türk-Amerikan toplumunun duyduğu gururu dile getiren bir etkinlik halini aldı.
Son iki yıldır 23 Nisan'da başlayıp 19 Mayıs'a kadar süren yaklaşık bir ay süren bir Festival çerçevesinde yapılan etkinliklerimiz içerisinde konserler, sempozyumlar, seminerler, sanat sergileri bulunmaktadır.
Her yıl Türk Kültür Festivali ve Türk Günü Yürüyüşümüze gösterilen ilgi artmaktadır. Dünyanın dört bir yanından gelen gruplar, yürüyüşe ve Türk Amerikan Kültür Festivali etkinliklerine katılmak için başvurmaktadır. Türk Günü Yürüyüşleri içinde en görkemlisi olan ve geçtiğimiz 19 Mayıs'ta gerçeklesen 20. yürüyüşe katilim, New York polisince verilen raporlara göre 55.000'in üzerinde olmuştur. New York'taki yürüyüşle kutlanan bu Amerika'daki Türk Günü; toplumumuzun varlığının simgelendiği, birlikteliğimizin sergilendiği, başta çocuklarımız olmak üzere tüm toplumumuzun ulusal duygularının coştuğu bir gündür. Adeta Amerika'daki Türklerin Cumhuriyet Bayramıdır.
Bu yürüyüşe getirilebilecek bir eleştiri ise, bu yürüyüşün masraflarının tamamen Türkiye tarafından karşılanması ve hâlâ ABD'deki Türkler tarafından finans edilememesi konusudur. Doğrusu ABD'deki Türk toplumu bu konuda da biraz kendi ayakları üzerinde durmayı deneyebilir.
Ahmet Ertegün ve rahmetli Ahmet Kafadar gibi Amerikan iş dünyasının önde gelen iş adamları, Dr. Mehmet Öz, Dr. Zeki Uygur gibi Amerikan tip dünyasının saygı duyduğu Türk doktorları, Kenan Şahin gibi mucitler Türk kimliklerini kaybetmeden Amerika'da çok başarılı olmuş binlerce isimden şu aklıma gelen sadece birkaçıdır.
Toplumsal gücümüzü arttırmanın en etkili yolu ekonomik dayanışmadır. Tüm ticarî işlemlerde Amerika'daki Türk göçmenlerin, birbirleri ile iş yapmalarını ve bu işbirliğinin devamlı olabilmesi için iyi hizmet vermelerini teşvik ediyoruz. Güçlü olmanın ikinci en önemli yöntemi de eğitim seferberliği olacaktır.
Kendisine faydası olmayan bireylerin toplumuna ve ülkesine de yararlı olamayacağını düşünerek ABD'de doğup büyüyen genç ve çocuklarımızı en iyi okullarda eğitilmesi ve içerisinde yaşadığımız ülkenin kilit noktalarına getirme hedefini tüm ailelerin önceliği haline getirmeye çalışıyoruz. Benliklerini koruyabilmek içinde çocuklarımızı millî konularda da yetiştirmeyi ihmal etmememiz gerektiğini vurguluyoruz.
Toplumsal gücü pekiştirmenin diğer önemli ayağını da iyi teşkilatlanmak olarak belirlediğimiz için, Amerika'daki her Türk'ün en az bir Türk derneğine üye olması için çaba sarf ediyoruz. İnanıyoruz ki uygulamaya çalıştığımız bu yöntem tüm Türk dünyası için geçerli olacaktır.
Amerika'da Basın ve Yayın: ABD'de Türkiye'de çıkan gazetelerin yanı sıra Washington'da düzensiz olarak yayınlanan The Turkish Times gazetesi de sayılabilir. Bunun yanında Kırımlı Türkler de New York ve bölgesinde çeşitli kitap ve dergi yayınları da yapmışlardır.
2. Avustralya
Avustralya Türklerin yerleştiği en uzak kıtadır. Avustralya'ya ilk yerleşen Türklerin İngiliz pasaportu ile buraya yerleşen Kıbrıslı Türklerdir. 1960'lı yılların başında 2500 kadar Kıbrıslı Türk Avustralya'ya yerleşir. 1968 yılında ise Avustralya Türkiye'den göç almaya başlar. 1975 yılına kadar Avustralya'nın işçi açığını kapatmak için 20 bin kadar Türk Avustralya'ya göç eder. Bunu izleyen yıllarda ise bu göç eden Türklerin aile birle
şimi, kişisel başvurular ve mültecilerle birçok Türk Avustralya'ya yerleşir.
Avustralya'daki Türkler yoğunluk olarak Sydney ve Melbourne şehirlerine yaklaşık 20'şer bin kişi yerleşirler.
Avustralya'nın göçmenlere tanıdığı vatandaşlık hakkından yoğun olarak faydalanmışlar ve Avustralya'nın sosyal sisteminde entegre olmuşlardır. Avustralya Türk topluluğu büyük bir kıtada yoğun bir azınlık olarak capcanlı yaşamaktadır.
3. Afrika
Afrika Kıtası'nda Türkleryoğun olarak Osmanlı zamanında bulunmuşlar ve yerleşmişlerdir. Osmanlı leventlerinin yoğun olarak yerleştiği Tunus Cezayir de bugün hâlâ Bu Türklerin torunları fakat dilerini unutmuş ve Araplaşmış olarak yaşamaktadırlar. Mısır'da ise Memlûklar ve Osmanlılar uzun yıllar Mısır Kahire aristokrasisinin en kaymak tabağını oluşturmuşlarsa da bu günlerde onlarda kültürel olarak Araplaşmış ve kaybolmuşlardır.
1 Bu konuda en derli toplu çalışma: Veyis Güngör (ed.), Batı Avrupa Türkleri, Göçün 30. Yılına Armağan; Hollanda Türk Akademisyenler Birliği yayınları, Amsterdam 1992.
2 Ahmet Azdural "30. yılında Türkiye-Hollanda Göç Anlaşması", Sözhakkı (1994), yıl 7, sayı 29, s. 8-9.
3 Avrupa'daki Türkiye, Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Türkiye Araştırmaları Merkezi ve SODEV yayını, İstanbul 1996, s. 29-30.
4 Murat Can, Hatica Can-Engin, Siyah Lale, Göçün Otuzuncu Yılında Hollanda'da Türkler, 1995, s. 35-36.
5 Almanya'daki Federasyonlar çatısı altında birleşmiş Türk kuruluşlarından bazıları:Diyanet İşleri Türk İslâm Birliği, Avrupa İslâm Kültür Merkezleri Birliği, İslâm Cemaatleri ve Cemiyetleri Birliği, Türk İslâm Birliği, Alevi Birlikleri Federasyonu, Göçmen Dernekleri Federasyonu, Sosyal Demokrat Halk Dernekleri Federasyonu, Liberal Türk Alman Birliği, Türkiye Göçmenler Birliği, Hürriyetçi Türk-Alman Dostluk Cemiyeti, Avrupa Demokratik Ülkücü Türk Dernekleri Federasyonu, Almanya Türk Toplumu vs.
Hollanda'da: Hollanda Türk İslâm Kültür Dernekleri Federasyonu, Hollanda Alevi Bektaşi Kültür Dernekleri Fderasyonu,Hollanda Ülkücü Türk Dernekleri Federasyonu, Hollanda Türk Spor Kültür Dernekleri Federasyonu, Hollanda Türkiyeli İşçiler Birliği, Demokratik Sosyal Dernekler Federasyonu, Hollanda İslâm Federasyonu, Hollanda Türkleri Konseyi, Hollanda Türk Akademisyenler Birliği vs.
6 Can-Engin (1995) s. 50.
7 Örnekler: Hendrik Boeschoten: Hollanda Türkçesi diye bir şey gelişmekte mi? makalesinden alınmıştır. Dilbilim Araştırmaları 1992, s. 11-18).
8 Çiğdem Balım, Acculturation among the contemporary Turkish communities in Europe, 1997?, yayınlanmak üzere olan makale.
9 Bu konudaki tipik olumsuzlukların yansıtıldığı en iyi yayın olarak: Gündüz Vassaf, Daha sesimizi duyurmadık, Avrupa'da Türk İşçi çocukları, İstanbul 1983. 202s.
10 O. Türkdoğan, İkinci Neslin Dramı: Avrupa'daki İşçilerimiz ve Çocukları. İstanbul 1984, s. 36, Orhun Yayınevi.
11 Bu bölüm sayın Egemen Bağış'ın, Türk Kurultayı'nda sunduğu bildiriden yararlanılmıştır.
12 Talat S. Halman, Babavatandan Anavatana Sevgilerle ABD Türk Topluluğu, Yeni Türkiye 16, Temmuz Ağustos 1997, s.2130
Polonya Tatarları Lucyna Bauer-Nadir Devlet, "Polonya Tatarları", Türk Kültürü Araştırmaları 23: 1985, 189-205.
Dr. Hasan Avni Yüksel, Selim Mirza Hasbiyevic ve şiirlerinden Örnekler, Türk Kültürü, 398, s. 335-344.
Cengiz Orhonlu: Lipkalar, TM 16: 1971, 57-87.
İsa Özkan, "Polonya'da Yaşayan Türkler", Yeni Türkiye, 16: 1997, ss. 1860-1872.
Murat Yakupoglu, Polonya, Lehistan Türkleri, Türk Dünyası Araştırmaları 62: Ekim 1989, ss. 215-221.
Marek Gawecki: Ethno Cultural Status of Polish tatars, Central Asian Survey 1989, ss. 53-60.
György Lederer and Ibolya Takacs. Among the Muslims of Poland Central Asian Survey 1990, ss. 119-131.
Mahmut Tahir, Polonyalı Tatarlar, Türk Kültürü Araştırmaları, 250: s. 29-36.
György Lederer, İslâm İn Lithuania, Central Asian Survey 1995: 3 ss. 425-448.
Tomasz Marciniak, A Survey of Muslim Minorities in Poland, Journal of Muslim Minority Affairs, Vol. 17: 2, oct. 1997, 353-360.
A. Dubinski: Polonya Litvanya Tatarlarının Yazılı metinlerde kullandıkları Türkçe terimler, Türk Dili Kongresi 1988, ss. 265-294.
Karaylar W. Zajaczkowski Karaimische kultische Lieder, Ural Altaische Jahr Bücher 48: 1976 249-257.
A. Dubinski, Central Asian Journal 23: 1979 Karaimische Handschriften in Polnischen147-150.
A. Dubinski Karaim Lehçelerinde bazı sözcük farkları, TDK Bilimsel Bildiriler, 1966m Ankara
1968: 209-216.
W. Zajaczkowski Karaylar ve Onların Folkloru, Türk Kültürü Araştırmaları 17-21: 1979-1983: 312-361.
A. Dubinski Die magisch weissagerische Terminologie in karaimischen Ural Altaische Jahr Bücher 1965m 311-320.
W. Zajaczkowski Ein Bruchstueck des hebraeisch-karaimischen Woerterbuches, Ural Altaische Jahr Bücher 1965 429-436.
Henryk Jankowski, Yeni Yayımlanan Karay Dua Kitapları, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 262-271.
A. Zajaczkowski, Karaim Edebiyatı, Türk Lehçeleri ve Edebiyatı Dergisi (TÖMER) 5: 1996, s. 13-20.
S. Şişman, İstanbul Karayları, Türk Kültürü, sayı 110, s. 90-98.
Şaban Kuzgun, Hazarlar ve Karaylar: Yeni Türkiye, 16: Temmuz Ağustos 1997, s. 1713-1719.
W. M. Brinner Karaites of Christendom-Karaites of Islam, The Islamic World, ss. 55-74.
S. Şişman, Gustaf Peringers Mission bei den Kaâern, ZDMG 215-228. İsveç İsveç'teki ilk yerleşen Türkler 2. Dünya Savaşı'nda Estonya'dan İsveç'e kaçan Miser Tatar Türkleridir. Bunlar İsveç'te ilk Türk cemiyetini 1949 yılında kurmuşlardır.
Türk-İslâm Din ve Kültür Derneği adını taşıyan derneği kuranlar Ali Zakerov, Osman Sukkan ve Akif Arhan isimli 3 Türktür. 1960'lı yıllarda İsveç'e yerleşen Türklerin sayıları 50.000 kadar tahmin edilmektedir.