Savaştan önce hepimiz barış içinde birlikte yaşıyorduk. Okulda sınıfım kabaca yarı Müslüman, yarı Sırp ve diğer dinlerdi, çoğumuz dini farklılıklara dikkat etmedik. Mola verdiğimizde, çocuklar bir top alır ve futbol oynarlardı – iki takım birbirine karşı, dine göre bölünmezdi. Bugün Bosna’nın bazı bölgelerinden farklı olarak her şeyi paylaştık – aynı okul, aynı giriş. Ardından 1992 geldi. Prijedor’daki yerel yönetim, Karadziç liderliğindeki Sırp ‘Demokrat’ Partisi tarafından devrildiğinde, her şey yokuş aşağı gitti.
Kamu televizyonu ve radyosundaki yerel propaganda, Sırp nüfusunun Müslümanlardan korkmasını ya da en azından kafasının karışmasını sağlamak için durmaksızın çalışıyordu.
Etrafta türlü türlü hikayeler dönüyordu. En sevdiğim şey, Prijedor Radyosunun tüm Müslümanların öldürülecek Sırpların bir listesini aldığını söylemesiydi. Listemizin gönderide kaybolduğu konusunda şaka yaptım. Posta o günlerde oldukça güvenilmezdi.
Tüm “Sırp olmayanlara” verilen talimatlardan biri, evlerimizin önüne beyaz bir bayrak asmak ve beyaz kol bantları takmaktı, bu yüzden her yıl 31 Mayıs’ta Yahudilerin İkinci Dünya Savaşı’nda sarı yıldız taktığı gibi beyaz kol bantları takıyoruz. .
Sonunda, çoğunlukla erkekler olmak üzere yerel nüfusu toplamaya başladılar. 1992 yılının Haziran ayında, sıra kasabanın bana ait kısmı olan Donja Puharska’ya gelmişti. Zırhlı araçlara sahip silahlı askerler, “Bütün adamlar ana yola çıksın!” diye bağırarak sokaklardan geçiyorlardı. Sürekli “Endişelenme, eğer bir şey yapmadıysan, sorgudan sonra eve gönderileceksin” dediler. Kimse toplama kamplarından bahsetmedi.
Babam ve kardeşim gitti. Arkalarında yürümeye başladım – 16 yaşında çoğu erkekten daha uzundum. Annem bağırdı ‘Hiçbir yere gitmiyorsun, sen sadece bir çocuksun! İçeri gir’. Neyse ki, ona itaat ettim ve daha sonra alınmadım. Olmasaydım kamplara götürülürdüm ve oradaki tüm acıları atlatabilir miydim emin değilim. Adamlar ana yolda beklerken bazı askerler babamı ve kardeşimi dövmeye başladı. Babam yerel Ortak Bölgesel Ordu’nun bir parçasıydı, bu yüzden dövülmek üzereydi, ancak Sırbistan’dan bir asker, adamlar yanlış bir şey yapmadıkları için onlardan durmalarını istedi. Babam her zaman o Sırp askerini bulmak istediğini söyler ve ona teşekkür eder. O anda bir asker gibi davrandı ve babamı kurtardı.
İlk başta babama ve erkek kardeşime ne olduğunu bilmiyorduk ama sonunda onların yerel olarak Keraterm’de tutulduklarını öğrendik. Bazı gardiyanlar, aile üyeleri için kampa yiyecek getirilmesine izin verirdi ve kız kardeşim elinden geldiğince, babama ve erkek kardeşime yiyecek alarak gitti. Bazen tehdit ediliyordu.
Sırp aile dostlarımızdan biri Bosna Sırp Ordusuna katılmak istemedi. Sırf masum insanları hapse atmak istemediği için işe gelmemesi söylendi, tehdit edildi ve kendi arkadaşları tarafından hain ilan edildi. Doğru olan için ayağa kalktı. Keşke daha fazlasını yapsaydı.
Babamın Omarska’ya götürüldüğünü duyduğumuzda hayatımın en kötü günüydü. Banyoya girdim ve ağladım. Orada kesinlikle öldürüleceğini düşündüm, çünkü insanların Omarska’ya sadece “istek üzerine” gittiklerini, bu da genellikle işkence ve ölüm anlamına geldiğini işitmiştik. Hayatta kaldığı için son derece şanslıydı. Daha sonra Manjača’ya ve sonunda Hırvatistan’a götürüldü. Aralık 1992’de Kızıl Haç ile İngiltere’ye geldi. Aralık 1993’te, 1992’deki o korkunç Haziran’dan bu yana ilk kez babamı nihayet gördüm. Ablam ve ben, Balham’da babamın kaldığı pansiyona geldiğimizde hiçbirimiz bir süre konuşamadık. Hem sevindik, hem üzüldük, yine babamla beraberdik ve hayattaydık.
Haziran 1994’e kadar nihayet bir aile olarak bir araya gelemedik. Artık hepimiz burada yaşıyoruz. Hepimizin ‘çocuk’ işleri var ve yıllardır iş sahibiyiz. Kolay değildi. Eğitime geri dönmek benim için zor oldu. Bana normal eğitime devam etmek için çok yaşlı olduğum söylendi ve İngilizce konuşamamam bir problemdi. Eğer babam, üniversiteye girmeme yardım eden Zenica’dan Bosnalı bir aileyle tanışmasaydı, kim bilir neler olurdu. Üniversite başlarda zordu. Tam zamanlı eğitimime başlamadan önce biraz İngilizce öğrenmek için yarı zamanlı bir grupta başladım. Bazen konuşmaya çalıştığımda bazı öğrencilerin güldüğünü hatırlıyorum. Ama bu bir gruptu. Eylül 1994’te BTEC Ulusal Mühendislik Diplomasına başladığımda, işler tamamen farklıydı. Hiçbir sorun yoktu – hep birlikte futbol oynar ve ders çalışmamızda birbirimize yardım ederdik. Matematiğin en sevdiğim ders olması ve diğerlerinin çoğunlukla ondan nefret etmesi ve yardıma ihtiyacı olması arkadaş edinmeme yardımcı oldu!
İlk olarak 2010 yılında Holokost Anma Günü Vakfı aracılığıyla deneyimlerim hakkında doğru dürüst konuşmaya başladım ve şimdi aynı zamanda Srebrenica’yı Hatırlamak ile de çalışıyorum. Duygular her zaman baskın olduğu için başlangıçta konuşmak kolay değildi. Bu iki kuruluş olmasaydı, bundan bahseder miydim? Muhtemelen değil.
Benim için Bosna’da ne olduğu hakkında konuşmak, ne olduğu, nasıl olduğu ve çoğunun hala olduğu gerçeği hakkında konuşmak önemli. Bosna’da savaş suçluları bazı Bosnalı politikacılar tarafından kahraman olarak kutlanır. Hitler’i öven insanlara bu kadar nazik davranılmayacağını düşünmek istiyorum.
Bosna hala bölünmüş durumda ve birçoğu bölünmenin yerinde kalmasını sağlamak için çalışıyor. Kısa bir süre önce Bosna’da, yetişkinler onlara dini olarak ayrı girişleri olan bir okul inşa etmek istedikleri için protesto gösterileri yapan çocuklarımız oldu. Sonra nefret eylemlerini duyduğumuzda şaşırırız. Bu bizim hatamız. Nefretten yeterince bahsetmiyoruz. Birçoğu, görmezden gelirseniz kaybolacağını düşünüyor. Olmayacak. Nefret bir virüstür. Eğer tedavi etmezseniz, yayılacaktır. Geçmiş bize göstermek için orada – hadi ondan öğrenelim.
Sık sık kendime soruyorum – kurtulan mıyım? Cevap vermek zor, çünkü kendimi her zaman ailesini kaybedenlerle karşılaştırırım. Şanslıydım ve şanslıyım. Ancak, sanırım kurtulan biriyim.
Kızlarımın, ne kadar küçük olursa olsun, insanları nefret, cehalet ve eylemsizliğin sonuçları konusunda eğitmeye yardımcı olmak için babalarının yaptıklarından gurur duymalarını istiyorum. Kimse benim yaptığımı yaşamasın.
Bunları tekrar tekrar görmek canımı acıtıyor. Dünya ne zaman daha fazla bir şey demeyecek ve ciddileşecek? Umarım yakında bir gün.