Biyolojideki boşaltım tanımı, metabolik atıkların canlı organizmalardan dışarı atılması süreci olduğunu belirtir. İnsanlar da dahil olmak üzere tüm hayvanlar hayatta kalmak için yiyecek tüketir. Daha sonra vücutta çeşitli biyokimyasal reaksiyonlar gerçekleşir.
Bu süreç sırasında zararlı bazı toksik yan ürünler oluşur. Bu nedenle, vücutlar bu ürünleri boşaltım yoluyla serbest bırakır.
Farklı hayvanlar bu süreci devam ettirmek için farklı organlar kullanır. İnsanlar için başlıca boşaltım organları karaciğer, akciğerler, kalın bağırsak, böbrekler ve deridir. Aşağıda boşaltımda işlev gören bu organların her birinin listesi yer almaktadır.
Böbrekler üriner sistemi düzenler.
Kalın bağırsak, yiyeceklerin sindiriminden kaynaklanan katı atıkları uzaklaştırır.
Akciğerler karbondioksit ve su buharlarını dışarı atar.
Karaciğer kandaki fazla amino asitleri deamine eder.
Deri, ter yoluyla tuz ve fazla suyu dışarı atar.
Boşaltım Yöntemleri
Her canlı varlık farklı boşaltım yöntemlerini takip eder. Bununla birlikte, bazı önemli türler aşağıda belirtilmiştir.
Ammonotelizm
Amonyağı uzaklaştırma prosedürüdür. Bazı suda yaşayan böcekler, amfibiler ve kemikli balıklar Ammonotelik yapı gösterir. Amonyak kolayca çözünebildiğinden, vücut yüzeyindeki birkaç difüzyon bu maddeyi uzaklaştırmak için yeterlidir. Ancak balıklar söz konusu olduğunda, solungaç yüzeyi de aynı şeyi yapar ve amonyum iyonlarını serbest bırakır. Hayvanlardaki en toksik atılımı oluşturur.
Üreotelizm
Memeliler, deniz balıkları, karasal amfibiler gibi birçok üreotelik hayvan bu süreci kullanarak üre salgılar. Metabolizma nedeniyle, amonyak bu hayvanların karaciğerinde Üre’ye dönüşür ve sonunda kana karışır. Bunu takiben, böbrekler atıkları ortadan kaldırmak için kanı filtreler. Bununla birlikte, üre içeriğinin bir kısmı böbreklerde kalabilir ve bu da daha sonra ozmolaritenin korunmasına yardımcı olur. Ayrıca, insanlarda en önemli azotlu atık idrar yoluyla salınan üredir.
Ürikotelizm
Kuşlar, sürüngenler, böcekler, kara salyangozları vb. gibi bazı hayvanlar azotlu atıkları ürik asit şeklinde ortadan kaldırır. Tüm bu süreç minimum su kaybı ile gerçekleşir. Ürik asit diğer boşaltımlar arasında en az toksik olanıdır.
Aminotelizm
Bu süreç bazı ekinodermlerde ve yumuşakçalarda görülür. Amino asitler bu yolla atılır.
Guanotelizm
Akrep, örümcek vb. hayvanlar bu süreci kullanarak guanin (ürik asit) salgılar. Çözünmez ve toksik değildir. Bu boşaltım maddesi katı formlarda ortaya çıkar. Kurak bölgelerdeki çoğu hayvan bu boşaltıma uyum sağlar.
İnsanlarda Atılım
İnsanlarda boşaltım türü üriner sistemi içerir. Bununla birlikte, deri de ter bezleri aracılığıyla fazla su ve tuzun buharlaştırılmasına yardımcı olur. İdrar oluşum sürecinin tamamı böbrekte gerçekleşir. Böbrekler her gün yaklaşık 180 litre kanı süzer.
İdrar oluşumu üç adımda gerçekleşir. Bunlar Glomerüler filtrasyon, emilim ve salgıdır. İdrarda üre, potasyum, sodyum, kreatinin, klorür ve diğer çözünmüş iyonlar gibi maddeler bulunur. İnsan boşaltım sistemi, boşaltımın ne olduğunu incelemek zorunda olduğunuzda hayati bir konudur.
İdrar, hafif asidik pH’ı 6.0 olan şeffaf sarımsı bir sıvıdır. Bir pigment ürokrom, idrarın sarı rengine neden olur. İdrar, kötü bir kokuya sahip olduğu için kötü kokulu bir madde içerir. İdrar %95 su, %2.6 üre, ürik asit, tuzlar vb. içerir.
Bazı Boşaltım Örnekleri
Aşağıda farklı organizmalarda boşaltımla ilgili birkaç örnek verilmiştir.
Amip vücut yüzeyinden boşaltım yapar.
Yumuşakçalar nefridyayı boşaltım organı olarak kullanır.
Böceklerde boşaltım fizyolojisi Malpighian tübüllerini içerir. Örneğin hamamböceği, çekirge vb.
Böbrek, neredeyse tüm omurgalıların ana boşaltım organıdır.
Yassı solucanlar protonephridia yoluyla boşaltım yaparlar.
Canlı Organizmalarda Boşaltımın Önemi
Vücuttaki toksinleri serbest bırakır.Kaygı ve stres seviyelerini azaltır.
Vücut ısısını düzenler.
Kan basıncı seviyelerini düzenler.
Organların tüm bedensel işlevleri düzgün bir şekilde yerine getirmesine yardımcı olur.
Kadınlarda adet sağlığını iyileştirir.
Kronik kabızlıktan kurtarır.
Filtrasyon Süreci
1. Ultrafiltrasyon – Glomerulustan Bowman kapsülüne doğru gerçekleşen pasif bir süreçtir. Farklı arteriyol, afferent arteriole kıyasla daha dardır ve glomerülde, Bowman kapsülüne büyük miktarda filtrat girmesini sağlayan yüksek bir basınç gelişir.
Hızda Glomerüler Filtrasyon – Bowman kapsülüne giren filtrelenmiş kandır. Normal bir yetişkinde dakikada 120 ml ve günde yaklaşık 180 litredir. Yetişkin bir erkek normalde 24 saatte 1 ila 1.8 litre idrar yapar.
2. Yeniden emilim – Glomerüler filtratın kan dolaşımına geri dönmesinden kaynaklanan süreçtir.
3. Borusal Salgı – Filtrasyon ve yeniden emilim için destekleyici mekanizmadır.
Kaynakça:
BBC
Yazar: Tuncay Bayraktar