II. Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle Ho Chi Minh (Ho Şi Min), Vietnam Demokratik Cumhuriyeti’nin (VDC) kurulduğunu duyuru etti. Asya’daki sömürgelerini yitirmek istemeyen ve ABD’nin desteğini alan Fransa, buna karşı çıktı. Fransa’nın 1946’daki saldırısı Çinhindi Savaşı’nı başlattı. ABD bir taraftan Vietnam’ın komünist olmasının domino etkisine yol açacağını düşünürken öteki taraftan Fransa’yı yanında tutmak istedi. 1954’teki Cenevre Antlaşması’na gore 17. paralel esas alınarak kuzeyde Ho Chi Minh tarafınca Vietnam Demokratik Cumhuriyeti, güneyde Batı yanlısı hükûmet kuruldu. ABD’nin desteklediği bu hükûmet, Cenevre Antlaşması gereği 1956’da yapılması ihtiyaç duyulan seçimleri kabul etmedi ve kendisini Cenup Vietnam Cumhuriyeti’ne dönüştürdü.
Cenup Vietnam Cumhuriyeti’ne ekonomik ve askerî yardım yapması, ABD’yi Vietnam meselesine dâhil etti. 22 Kasım 1963’te Kennedy’nin öldürülmesinden sonrasında gelen Johnson (Cansın) döneminde Şimal ve Cenup Vietnam’ın devamlı bombalanmasına ve 500 bin askerin cephede savaşmasına karşın ABD Vietnam’da başarı göstermiş olamadı.
1964’te Şimal Vietnam (Viet Kong) devriye botlarının Tonkin (Tankin) Körfezi’nde TurnerJoy ve Madox cenk gemilerini batırdığı iddiası üstüne Amerikan Kongresi, Tonkin Körfezi Sonucu’nı onayladı. Bu vaka ABD bombardımanının başlangıcı oldu. Vietnam’a atılan bombalar 2. Dünya Savaşı’nda atılan bombaların üç katıydı. ABD, muhalefete kaçacak yer bırakmamak ve onların besin ürünlerine ulaşmalarını engellemek için Napalm, Agent Orange benzer biçimde kimyasal silahlar kullandı. ABD kazanamayacağı fakat kaybetmeye de tahammül edemeyeceği bir savaşın içinde bulunmaktaydı. Sonuçta 200 milyonluk süper güç, topyekûn cenk veren 17 milyonluk minik bir devlet tarafınca durduruldu.
ABD’den 19 bin km uzakta yaşanmış olan cenk, televizyonla beraber Amerikan vatandaşlarının oturma odalarına kadar girdi. Muharebede ölen, yaralanan, acı çeken asker görüntüleri ve sivil halkın mağdur olması; ABD’nın Soğuk Harp politikalarını sorgulayan ve geçmişte benzeri olmayan bir cenk karşıtlığına yol açtı. Amerikan gençliği, Vietnam Savaşı’nı ve orada ölme gereğinin sebebini anlayamıyordu. Üniversitelerdeki cenk karşıtı gösteriler ABD’nın her yerine yayıldı.
Henry Kissinger, ABD’yı Vietnam çıkmazından kurtarmak istiyordu. Bu sebeple ABD, 1969’da iş birliği yolu ile barışı esas alan Nixon Doktrini’ni yayımladı. ABD, bu doktrinle bundan sonrasında dünyanın neresinde olursa olsun savaşlara girmeyip müttefiklerine yalnız ekonomik ve askerî açıdan destek olacağını duyurdu.
İki taraf içinde 1968’de süregelen resmî görüşmelere ilave olarak Henry Kissenger, 1969 sonlarında Şimal Vietnamlı temsilcilerle görüşmelere başladı. 1973’te Paris Sulh Antlaşması imzalanarak Vietnam Toplumcu Cumhuriyeti kuruldu.
Harp her iki tarafta da kayıplara sebep oldu. 58.000 yitik veren ABD’nın cenk sonrası harcamaları 355 milyar dolara ulaştı. Bu durum ülkedeki enflasyonu artırdı ve toplumsal huzursuzluklara yol açtı. Bu tablo Vietnamlıların yaşadıklarının yanında silik kaldı. ABD Çinhindi üstüne 7 milyon ton bomba attı. Bombalar 20 milyon krater izi bıraktı ve Vietnam kuşaklar süresince üstünde hiçbir şey yetişmeyecek olan ay yüzeyi durumuna geldi. Cenup Vietnam’da yarım milyon sivil yaşamını kaybederken yüz binlercesi sakat kaldı. Beş milyondan fazla insan sığınmacı durumuna düştü. Şimal Vietnam’ın kayıpları milyonlarla ifade edilse de tam olarak bilinemedi. Vietnam Savaşı II. Dünya Savaşı sonrası insan eliyle gerçekleştirilmiş en büyük yıkım olmuştur.
Vietnam Savaşı Üstüne Tartışmalar
ABD’nın Vietnam Savaşı’na katılmasının ve uzun süre savaşmak durumunda kalmasının sebepleri neler olabilir? Bu soruya yanıt olarak meydana getirilen izahlardan yaygın olanı; bürokratik ataletin görevi, tarih ilminin doğru okunmaması ve ABD’li yöneticilerin bölgeyi iyi tanımamasının etkili olduğudur. Öteki bir izah ise ABD’nin Üçüncü Dünya’daki tutumsal çıkarları için Vietnam’a müdahale ettiğidir.
Tartışılan öteki bir mevzu ABD’nın bu savaşı kazanmayı niçin başaramadığıdır. Bazı araştırmacılar ABD’nın savaşı kazanabilmesi için Şimal Vietnam’ı ilkin soyutlama edip sonrasında işgal etmesi gerektiği düşüncesini ortaya koyarlar. Bazı araştırmacılar ise Vietnam milliyetçiliğinin gücünün karşısında, ABD’nın savaştaki gücünün ve çevreleme doktrininin zayıf kalmış olduğu görüşündedirler.
Taciser Ulaş Belge, 20 yy Internasyonal Zamanı, s.220’den uyarlandı.