Tüketici Fiyatları Endeksi Nedir – Tüfe Endeksi Nedir
tüketici fiyatları endeksi, perakende fiyatlardaki değişmeye dayalı olan hayat pahalılığı ölçüsü. Bu tür endeksler genellikle, hangi mal ve hizmetlerin tipik “pazar sepeti”ni oluşturduğunu belirlemek üzere ilgili nüfus grubundan seçilmiş örneklem üzerindeki bir araştırmaya dayanır. Böylece belirlenen mal ve hizmetlerin dönemsel olarak fiyatları öğrenilir; bulunan fiyatlar malların “pazar sepeti” içindeki görece önemleriyle orantılı olarak birleştirilir. Bu fiyatlar kümesi, artış ya da azalış yüzdesini belirlemek için, temel olarak alınan bir yılda toplanmış olan başlangıç fiyat kümesiyle karşılaştırılır. Tüketici fiyatları endeksleri belli bir yaşam düzeyini sürdürmenin maliyetindeki değişmeleri ölçmek için yaygın biçimde kullanılmaktadır. Yüzden fazla ülke için bu endeksler bulunmaktadır ve genellikle söz konusu ülkenin çalışma bakanlığı ya da merkezî istatistik örgütünce hazırlanırlar. Değişik ülkelerin endeksleri kapsam ve yöntem bakımından büyük farklılıklar göstermekle birlikte, bazı ortak özelliklerinden söz edilebilir.
Kapsanan nüfus grubu hemen her zaman ücretli ve maaşlı ailelerini içerir. Bununla birlikte, tek başına yaşayan bireyleri ve kendi hesabına çalışanlar ya da serbest meslek sahipleri gibi öteki meslek gruplarını ne ölçüde içerdiklerine bağlı olarak endeksler farklılık gösterirler. Birleşik Krallık endeksi, aile reisleri belirli bir miktarı aşan gelire sahip olanlar ile toplam gelirlerinin en az dörtte üçünü emekli aylıklarından sağlayanlar dışında kalan bütün hanehalklannı kapsar. Öte yandan, ABD endeksi ister kendi başlarına, ister aileleriyle birlikte yaşasınlar yalnızca ücretlileri ve maaşlıları kapsar. Kapsanan grup içinde yer alan alt gruplar için bazen özel endeksler hazırlanmaktadır (örn. Birleşik Krallık’ta emekliler için hazırlanan endeks).
Endekslerin yalnızca kentsel bölgeleri kapsaması oldukça yaygın bir uygulamadır. Bazı endeksler ise sınırlı sayıda kent (örn. Avustralya’da altı eyalet başkenti) için düzenlenir; hatta bazen yalnızca başkent için (örn. México) düzenlendiği olur. Bazı endeksler kapsam bakımından daha geniştir. Örneğin Japonya’da tüketici fiyatları endeksi, tek başına yaşayanlarla aile reisinin çiftçi ya da balıkçı olduğu hanehalklan dışında, ister kentsel, ister kırsal olsun bütün hanehalklannı kapsar. Endekslerin sınırlı kapsamı çoğu kez göz ardı edilmektedir. Ulusal refahtaki değişmelerin ölçümü gibi daha geniş çözümlemeler için, kırsal bölgelerde yaşayan kişiler, tek başına yaşayanlar, kentsel bölgelerdeki yüksek gelirli aileler de içinde olmak üzere bütün nüfusu içine alan kapsamlı bir endekse gereksinim vardır.
Genellikle aylık olarak yayımlanan tüketici fiyatlan endeksleri çoğu ülkelerde gıda, giyinme, kira gibi belli başlı harcama kategorileri için düzenlenen endeksleri içerir. Bazen bu endeksler süt ürünleri gibi daha ayrıntılı kategorileri, hatta süt gibi bireysel kalemleri de içermektedir. Bu, bir ölçüde, fiyatları toplanan ürünlerin sayısına bağlıdır. Fiyat toplama işinin daha geniş çapta yapılabildiği ve tüketicilerin satın aldığı ürünlerin çeşitliliğinden ötürü buna gereksi-nım duyulan ülkelerde, kapsanan kalemlerin sayısı çoğunlukla 250 ile 450 arasındadır; ama daha küçük ya da yoksul ülkelerde bu sayı çoğu kez 100 ile 150 arasında değişir; birkaç ülkede ise 50’den bile azdır.
Türkiye’de Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) 1968-84 arasında 11 kenti ve 106-158 mal ve hizmeti kapsayan tüketici fiyatlan endeksi yayımlamıştır. DİE günümüzde 1978-79’u temel alan kentsel yerler tüketici fiyatları endeksini yayımlamaktadır. Nüfusu
10 binin üstünde olan 40 kentsel yerleşim yerinde uygulanan “Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketi”nin verilerine dayanan endeks, 7 grup ile 15 alt grup altında toplanan 257 mal ve hizmeti kapsamaktadır. Tüketici fiyatları genel endeksi yanında 5 bölge ve 14 büyük kent için ayn endeksler de yayımlanmaktadır. DİE’nin yayımladığı bir başka endeks 1973-74’ü temel alan ve nüfusu 2 binden az olan yerleri kapsayan “Kırsal Yerler Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketi” verilerine dayanan kırsal yerler tüketici fiyatları endeksidir. Beş mal ve hizmet grubunu kapsayan endeks Türkiye geneli ile beş bölge için ayn ayrı yayımlanmaktadır. Başbakanlık Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığımın yayımladığı tüketici fiyatlan endeksinin başlangıcı ise 1938 yılına uzanır. Bu endeks günümüzde 1963 yılını temel olarak almakta ve 84 mal ve hizmeti kapsamaktadır. Endeks Ankara ve İstanbul’daki hanehalkı harcamalanna ilişkin araştırmalardan elde edilen verilere dayanır.
Formül. Tüketici fiyatlan endekslerinin hesaplanmasında kullanılan en yaygın yöntem fiyatların ağırlıklı aritmetik ortalamasının alınmasına dayanır. Fiyatlar, tüketicilerin her bir ürün için yaptıklan harcama miktarına göre ağırhklandınlır; bütün mallar için bulunan rakamlar toplanır ve aynı mal bileşimi için, temel alınan yılda yapılan harcamaların tutanna bölünür.
Harcama ağırlıklan her bir malın ya da mal grubunun, endeksin kapsadığı nüfusun yaptığı harcamalar içindeki göreli önemini yansıtır. Bu bilgi çoğunlukla, endeks kapsamındaki aileler içinden seçilen bir örneklem üzerinde yapılan ve her bir mal ve hizmete yönelik harcamalara ilişkin verilerin toplandığı bir araştırmadan elde edilir. Yeni ürünlerin ortaya çıkması ve harcama alış-kanlıklannın değişmesi nedeniyle ağırlıkla-nn zaman zaman gözden geçirilmesi gerekir. Modern örnekleme yöntemleri tüketici fiyatları endekslerinin ilk yıllarına oranla daha az sayıda gözlemle güvenilir sonuçlar elde etmeyi olanaklı kılmış olmakla birlikte, ağırhklann sık sık gözden geçirilmesinin önündeki engel, aile harcamalanna ilişkin araştırmalann yüksek maliyetidir. Bununla birlikte bazı ülkelerde aile harcamalanyla ilgili araştırmalar sürekli olarak yapılmaktadır. Birleşik Krallık’taki yıllık araştırmalar ya da Japonya’daki hanehalklanyla ilgili aylık araştırmalar buna örnektir.
Kavramsal güçlükler. Var olan tüketici fiyatları ya da perakende fiyat endekslerinin temel bir güçlüğü, kullanılmakta oldukları amaçlara pek uygun olmayan biçimde tanımlanmış olmalandır. Endeksleri derleyen resmî kuruluşlar, bunları sabit bir mal ve hizmetler sepetinin fiyatındaki değişmenin ölçüsü olarak betimlemektedir. Bu yeterince açık olmakla birlikte, endeks kullanılmaya başladığında güçlükler de ortaya çıkmaktadır. Örneğin, 1990’da yıllık geliri 10 milyon TL olan kentli bir ailenin, 1965’te 1 milyon TL gelirli benzer bir aileden daha iyi durumda olup olmadığı araştırılabilir. Tüketici fiyatlan endeksinin, parasal gelirdeki artışa karşın, ailenin durumunu görece kötüleştirecek ölçüde yükselmiş olduğu ortaya çıkabilir. Ama bu sonuç, ailenin 1990’da 1965’tekilerle tamı tamına aynı malları satın aldığı varsayımına dayanır. Her iki tarihte piyasadaki bütün mallar özdeş olsa, yani yeni ürünler ortaya çıkmasa ve malların nitelikleri değişmese bile, ailenin aynı maddeleri satın alması zorunlu değildir. Mantıksal olarak, fiyatları ortalama fiyat artışından daha yüksek oranda artan malları, fiyatları ortalama fiyat artışından daha az oranda artan mallarla ikame etmesi beklenir. Bu kaymaların bir sonucu olarak, aile yeni fiyatlarla yeni bir mal bileşimini eski fiyatlarla eski mal bileşimine fiilen tercih ediyor olabilir. Tüketicilerin öznel tercihlerini hesaba katan bir endekse sabit fayda endeksi denir; çünkü bu endeks bileşimi değişmeyen bir “pazar sepeti”nin fiyatındaki değişmeyi değil, sabit bir fayda ya da tatmin düzeyi veren mal bileşimlerini satın alma maliyetlerinde zaman içinde ortaya çıkan değişmeyi ölçer. Bu ölçüm bile kesin sonuç vermez; çünkü belli bir bireyin belirli bir mal bileşiminden elde ettiği fayda ya da tatmin onun zevklerindeki değişmeye bağlı olarak zaman içinde değişir. Kuramsal olarak, bir endeksin yapabileceği tek şey, verilmiş tercihleri olan bir bireyin farklı fiyat yapılarından etkilenmemesi, yani onlar karşısında kayıtsız kalması için, bu fiyat yapılarında gereksinim duyulacak parasal gelir farklarını ölçmektir.
Kavramsal olarak sabit fayda endeksinin çözümleme amacıyla kullanım açısından öteki endekslere üstün olduğu kuşkusuzdur; ama geniş destek ve güven sağlayacak böyle bir endeksin oluşturulmasında büyük güçlüklerle karşılaşılır. Bazı uzmanlar fiziksel birimlerin tüketicilerin mal ve hizmetlerde gerçekten aradıkları nitelikleri ve faydaları yansıtacak biçimde seçilmeleri durumunda günümüzdeki endekslerin iyileştirilebilecek-lerine inanırlar.