Geylâni Hazretleri kürsüsünden inince bazı talebeleri çevresini
sardı ve vaazın çok sert olduğunu anlattılar. Bilhassa işaretle öğüt
verdiği zat için bunların ağır olduğunu belirttiler. Bunun üzerine
Geylâni Hazretleri şöyle dedi:
Eğer vaazım ona tesir ettiyse, bir daha ayrılmaz ve derslerime
devam eder.
Ve o zat, bir daha meclisten ayrılmadı, devamlı olarak vaazları
takip etti. Daima Hazretin yanına mütevazı bir şekilde oturdu.
Allahın rahmetini diler oldu.
* * *
Allahım sabır, Allahım af. Allahım, bize yardım et!
Bir kimsenin elinde bulunana tamamen önünde eğilirsen, Hak sana
darılır. Bir kimse, zengine malı için tevazu gösterir, karşısında
iki büklüm olursa, din bağının üçte ikisi kopar.
Sen, bütün talebini halka bağladın, yarın Hakkın divanına o yüzle
çıkacak ve utanacaksın.
Bir adam görmüştüm; hâli vakti iyiceydi. Ama insanlardan bazı şeyler
talep ederdi. Yine birinden almış olacak, ipekten bir cübbe
sattığını gördüm. Yirmi beş altına satmıştı. Peşine düştüm. Dövme
aşı -keşkek- yiyen bir Zâtın önüne dikildi. O zat dayanamadı,
yediğinden ona da verdi. Artık sırası geldiği için: Sen biraz
önce, yirmi beş altına cübbe sattın; bu hâlin ne? dedim. Bana
döndü, şöyle dedi: Senin yüzünden sanatımı bırakamam; bunu terk mi
edeyim istiyorsun? Hayır, yapamam!
* * *
Bir zat velayet hâlinin sonuna varırsa ona kutubluk hâli verilir. O,
bu hâli ile halkın işlerini üzerine alır. O, bu hâlinde halkın
cümlesine muadil imana sahiptir. O iman sayesindedir ki, halkın
işlerini yüklenir.
Hak Teâlâ, benim uzakta oluşuma ve zahirde giydiğim libasa bakmaz.
Asıl libas, ölümden sonra giyilecek olan libastır. Üzerimde
gördüğünüz güzel libas bir kefen sayılır. Bu benim için güzel oldu,
ama nelerden sonra? Katı giydim, kuru yedim ve aç kaldım. Ondan
sonra.
Ey Bağdat ehli, benim meşguliyetim yalnız siz değilsiniz. Sizden
başkası ile olurum. Akıllı olunuz, her şeyi yerinde anlamaya gayret
ediniz.
Ey yer ehli, gök ehli ve sizin bilemediğiniz diğer yaratılmışlar, bu
hâliniz tam bir safiyete gitmiyor. Bu gördüğünüz zahir hâlinin
doğruladığı bir iç âlem vardır. O iç âlemin de doğruladığı bir dış
hâl var.
Sana söz yok; putlarını parçala ve tek Allaha bağlan. Rabbin bir,
sevdiğin bir, yârin bir olmalı. Kalbin tam birlik âlemine geçmeli.
Hakkın yakınlık otağı kalbinde ne zaman kurulacak? Kalbin ne zaman
meczup olacak? Sırrın Onun yakınlığına ne zaman erecek? Ve sen
halkı benliğinden silip Hakkın Zâtına ne zaman ulaşacaksın?
Peygamber (s.a.v) Efendimiz şöyle buyurur: Bir kimse, bütün varlığı
ile Allaha bağlanırsa her derdine o yeter ve bir kimse varını
yoğunu dünya bilirse Hak ona dünyayı salar; dünya da, onun üzerinde
akla gelmedik oyunlarını icra eder.
Allah katında olana nail olmak için Ona bağlanmak icap eder.
Kalpten Ona bağlanmadıktan sonra işler yolunu bulmaz.
Allah, şöyle buyurur: Bir kimse, herhangi bir işi yapar, onunla
Benden başkasını dilerse, Bana şirk koşmuş olur. Eline ne geçer ki,
Ben onların hepsinden üstünüm.
İhlâs, iman sahibinin arsası sayılır; yapılan işler ise, onların
ağacıdır. Ağaçlar değişebilir, ama arsa değişmemeli.
Her bina takva hâli üzerine yükselir.
Peygamber (s.a.v) Efendimizin yukarıdaki hadis-i şerifine itiraz
yollu: Ben Allaha tam bağlandığım hâlde bana yardım etmiyor!
denirse, onun cevabı şu olur:
Allah Teâlânın Zâtından haberiniz var mı? Vallahi yok. Siz
dünyanın aşığısınız, onun peşindesiniz. Ve o dünyanın süsüne
aldanırsınız.
Eğer davanda sadık olsaydın, dünyadan koparacağın bir zerre için
çeşitli hile yollarını tutmazdın.
Nefsini kader denizine at. Orada işler yolunu bulunca Hak
yakınlığındaki baş dereceni bulursun. İşler böyle olunca dünya ve
âhiretin en güzeli seni karşılar. Hakla aranızdaki sevgi bağı tamam
olur. Aranızdan perdeler kalkar, vasıtalar kalkar. Hakkın kader
vadisinden nefsin yardım sesini işitirsin ve oraya emaneten
bıraktığın nefsi teslim almaya hak kazanırsın. Ve o zaman sana
yaptığım yardım yeter.
O nefis sana oradan şöyle bağırır: Ben burada mahpus oldum.
Bu iş hem iyiliğin için, hem de zararın için olabilir. Ona göre
dikkatli ol Hareketlerini ayarla.
Nefis yardım talebinde bulunmaya başlayınca sana yakınlık derecesi
verebilmek suretiyle ona şefaat edilir, isteklerine cevap verilir.
İşte o cevabı aldıktan sonra, hikmet eli sana uzanır. İlim eli seni
kendine celp eder, aynı zamanda nefsini de bütün darlıktan kurtarır.
Nefsine muhalefet etmeden, tabii arzuların aksini yapmaya
başlamadan bir şeyler beklemen, sana sadece mahrumiyet doğurur.
Dediklerimi yapmadan kendini Hakka yakın olan kullardan sayman,
aldatıcı bir mahrumiyet peşinde sürüklendiğini gösterir. Hakkın
sevgili kullarından olmak için iradenin bile üstüne çıkman gerek.
Eğer için ilâhî nurla parlamış olsaydı, dünya tarafından
parçalanacağını bilseydin ondan yine bir şey istemezdin. O zaman,
dünya senin için daha iyi olurdu; çünkü talep etmeden, kendiliğinden
gelirdi.
Dünyanın şarabı zehirle doludur, ama o tatlı gözükür. O ne şekilde
gözükürse gözüksün, ne olduğunu bilmeden acılığını översin. Çünkü
aslını bilmiyorsun.
Sen onun kötülüğünü bilmeden övmeye bakarsın. Kalbine girer, iki
kanadının arasına alır, öyle bir inkılâp yapar ki, oraya zehir
saçar ve seni öldürür.
Eski büyükler, inzivaya çekilmeden önce hatıralarını ayırt
ederlerdi. Sizin hâliniz nolacak, ey nefsin, şeytanın iğvâsını
anlamayanlar? Bu hâlinizde kalplere gelen iyi hatırayı nasıl
anlayabilirsiniz? Küfürle, isyanla bir sürü hatıralarla, nefsin ve
şeytanın dürtmesini nasıl kesebileceksin? Küfrün direğini nasıl
yıkacak ve isyan kırıntılarını nasıl temizleyeceksin?
Meleklerden ilâhî sesin duyulması için taat lazım, yararlı iş
gerek.
Biri, asılan zata -yani Hallaca- yanaştı ve tavsiye istedi. O zat,
şu tavsiyelerde bulundu:
Nefsine dizgin vur ve bin. Aksi hâlde o sana yüklenir. Bir gün
olur, sultanlarla işret âlemi yaparsan, ayıldığında sahralara kaç.
Gizli yerlere kapan. Ta sarhoşluğun geçinceye kadar orada kal. Ta
ki, onların sırrını ifşa etmeyesin. Onlar, sırlarının açığa
vurulduğunu duyarlarsa, seni helak ederler. Onlarla oturmaktansa
ayrı kalmak daha iyidir. Bu ayrılıkta, isterlerse seni tan etsinler.
Rabbine kavuşmak istiyorsan şu dünya kervanına katıl. Ona yol
buradan gider. Burası öyle yapılmıştır.
Din hükümlerini yerine getirdikten sonra halvet âlemine geçmek,
Hakkın kapısını bulmak sayılır. Bir iş için yardım talep edip
azimle sarılmak icap eder. Sebebi peşinden gelir. Hakkın kapısı
böyle bulunur.
İlmin kapısına hükümlerin yolundan gidilir. Hükümler, emir ve
yasaklardır. Hükmün, bizde olan emrini kabul ederiz. Onu işitir
itaatkâr oluruz. Bunları yaparken de afetler çevremizi sarar. İşte
böyle anlarda, kulun yıkılmaması için bilgi sahibi olması gerekir.
İçimizden biri çıkıp bize şöyle diyebilir: Benim kusurum ne, taat
kılıp kulluk ettiğim hâlde başım dertten kurtulmuyor?
Bu zata cevap veririz:
Sana az da olsa ilim gerek. Hikmet sahipleri, daima yığar; ilim
sahipleri ise, halka faydalı şeyleri ihraç ederler. Zâhidler,
hükümle olur. Doğru zatlar da ilme bağlanırlar. Sevilmiş zatlar;
Hakla ünsiyet eden erenler, ilme daha fazla önem verirler.
Zâhidlik verilen hükme bağlıdır, sevgi ise ilme. Bunların biri
insanın dert ortağı öbürü akıl hocasıdır.
Zâhidlik yoluna ilk giren, sıtma nöbetine tutulmuş gibi olur. Tam
zâhid olanın belki ateş ciğerlerine işlemiştir, belki ciğerleri de
çürümeye başlamıştır. İrfan sahibi için dirilik, ölümden sonra
başlar.
O ki, yeni yeni zâhidliğe başlar, şehvet yollarını bıraktığı için
nefsi ateşli hastalık nöbetine tutulur. Tam zâhid olan, nefsini bir
yana attı, her kötü şeyden elini çekti. Nefis onun bu hâline
dayanamadı ve verem oldu. Ona göre dünya öldü. Bu duygu sonunda o
zat, kendini Allahın lütuf sergisinde buldu. Ve zâhid kişi zühd
kapısına tam yerleşirse, taamı, ilim ve hikmet olur. Dağ
başlarındaki libaslar bir başka olur. Ve o zat, lehinde olacak
işlerin tümünü ikmal etmeden dünyayı terk etmez.
Kâfir zümresi, asi güruhu, aradıkları şeyin hiç birinde isabet
sahibi olmadılar. Daima haram şeyleri aldılar. Ama o zâhid zat,
öyle yapmaz. Dikkat eder. Dolayısıyla Allah onu bir başka hâlde
diriltir.
Onun etleri yok olmuş, kemikleri zayıflamış, cildi incelmiş, nefsi
eriyip gitmiştir. Boş arzularını bir yana atmış, tabii istekler,
artık mağlûp olmuştur. Kalbine gelince, orada marifet, tevhid, mana
ve ruh vardır.
Her tamam olan mülkün peşinden bir manevi âlem başlar; o işlerin
cümlesini Hak idare eder. Hak, onu ölümden sonra diriltir. O kulun
maddi olan şehveti, lezzeti, manevi ölümle yokluğa gömülmüştür.
İrfan sahipleri için ölümler çeşitlidir. Bir ölüm vardır; ilâhî
bilginin gereğidir. Bir ölüm vardır ki, o sıddîklara hastır. Ne
şekilde olursa olsun, hepsi Hakkın elindedir. O, istediğini
dilediği şekilde öldürür, sonra diriltir. Burada öldürür, zati
varlığında neler vardır onları gösterir, sonra da diriltir.
Bir kimse, varlığını Onun kapısına atarken bütün irade ve
isteklerinden geçerse orada neler görmez ki? Bol hikmetler ve
sırlar. Askerler ve tebaalar. Orada bulunan Hakkın mülkünü
gördükten ve oranın sırrına muttali olduktan sonra ruhu ile cesedini
Hak birleştirir. İçi ile dışını bir araya getirir. Ve sonra, Zati
varlığı ile var eder. Sebebi, bu âlemdeki kısmetini alması
O zâhid kişi, bu hâlden sonra rahatla kısmetini alır, yer. İlâhî
sırları sezmeden önce bütün kâinatın kısmeti önüne serilse, bir
zerresini dahi kolay kolay alıp yemeye cesaret edemez.
Allah tarafından gizli bir irade gelir, evliya, enbiyâ ve havas
kullar arasında dolaşır. Onların iç âlemlerinde gezer. Şahsi
arzularını perdeler. Kötü isteklerini eritir. Haktan gelen irade, o
büyük insanlarda irade ve arzu namına tek şeyin bakiyesini dahi
bırakmaz. Dolayısıyla onların iç âlemi, Hak Teâlâ için saf ve temiz
bir hâle gelir.
Şayet Hak Teâlâ onlar için yapılacak bir işi diliyorsa, yeniden bir
varlık verir, yapacakları işi ikmal ettirir. Buna misal olarak İsa
Nebinin hayatını alabiliriz. O evlenmedi, dünyada hiçbir mülke
sahip olmadı. Ama âhir zamanda gelecek, Kureyş neslinden bir
kadınla evlenecek ve bir çocuğu olacak. Allah Teâlânın arzusu
budur.
İrfan sahibi, ilmi hükümlerden sonra alacağını alır ve yer. Ayrıca
zühdü bırakmaz. O alıp yediğini sizden ayrı bir yerde yemez, sizinle
beraber yer. İstekli olduğu şeyleri, şüpheden beri bulduğu
zamanlarda kabul eder. Şüpheli şeylerin şüphe durumunu bilirse ona
ne mutlu. Soğuk su ve güzel yemek, bazı zâhidler yanında domuz eti
yemek ve şarap içmek kadar hatalı sayılır. Ama bu hâl, bütün
zâhidler de tecelli etmez. Birçok zâhid vardır ki, onun yaptığı
zühd hâli, Hakka karşı perde olur. Birçok arif geçinen vardır ki,
marifet hâlini görmesi ve ona güvenmesi Hakka nazar kılmaya mâni
olur. Bizim tam istediğimiz irfan sahibi ve tam zâhid azdır. Her
hatadan salim olan zat galiptir.
Gerçek budur ki, dünya oğullarına ne kadar yakın olsan kalbini
onlara kaptırsan, Haktan o kadar uzak olursun.
Senin için en dürüst yol; âhirete dair işleri yapman ve taat hâlini
bulmandır. Necatın bu yolda umulur. Dünyadaki kısmetin, gelmek
istemese de gelir.
Hak Teâlâ, tabii ahvali bırakmanı ve yerine dini ruhsat verilen bazı
işleri almam diler. O işleri de ortadan kaldırır; yavaş yavaş
onların yerine kendini biraz güç olan işlere vermeni emreder. O güç
işlere dayanabilir, sabrı kazanırsan Allah sevgisi sarar. O sevgi
benliğinde yer tutunca velayet hâli gelir.
Eğer aklın varsa, kendini, ehl-i nârdan say. Kendini hatalı
sayarsan bu hata için ateşte yanacağını duyarsın; iyilik yapmak
zorunda kalırsın. Sonra böyle yapmakla bir zararın da olmaz. Şayet
cennet ehli olduğun meydana çıkarsa, şükrünü taatla eda etmiş
olursun.
Evinden ayrıldığın zaman kendini diyar-ı harbe giden birisi farzet
ve bir daha hanene dönmeyecekmiş gibi bil. Allaha yakın olmak için
maddeden bu kadar soyun.
Allahın seni çalışmanla bir iptilâ yoluna koyduğunu bil. Onun
kudreti, çalışmadan da sana erzak salar, buna da tam inan.
İman sahibi, bir an gelir, dağlar gibi olur ve bir an gelir, esen
yelden bile titreyen damara benzer. İlâhî kaderin esen rüzgârı
önünde bir dağa benzer; imanı sarsılmaz. Hak Teâlâ ile sohbet
âlemine geçince, titreyen bir damar gibi olur. O, kader esintisi
geldiğinde dağlar gibi olur; bela ve afetle, zerresi dahi bölünmez.
Ey cemaatimiz, risâlet ve nübüvvet sizden önce geldi geçti ve onu
kaçırdınız. Dikkat ediniz, hiç değilse velayet hâlini
kaçırmayasınız.
Mevhum varlığına bürünüp padişahla sohbet etmen kabil olmaz. Kendini
bütün maddi varlıktan soyacaksın. Sanki gözün yok, bir şeyi
göremiyorsun. Sanki su ihtiyacını bitirmişsin ve bir daha içmeye
muhtaç değilsin. Ve bir ölüsün, hareketin yok.
Kendileri ilâhî nurdan yana mahcup oldukları hâlde bu hâllerini
sezemeyenlere yazıklar olsun.
Senin bir hayır işlediğin yok. Hayır işleyene yardımda da
bulunduğun olmuyor. Sen sadece şersin. Dünyayı seversin, âhirete
aldırış ettiğin yok. Dışın var, ama için yok. Bu durumda senin dünya
saltanatın ve zengin oluşun ne tayda sağlayabilir? Arkadaşların
sana ne yaran dokunabilir ki? Hiç. Yakında öleceksin ve zelil bir
duruma düşeceksin.
İzzet arayanlar varsa o izzet, Allahın, Rasûlünün veli kulların,
sâlih zatlarındır.
Dünya bir denizdir, din yolu onun gemisi, gemici ise Allahın
lütfudur. Bir kimse, din yolundan ayrılırsa, dünya denizinde
boğulur. Bu denizde dine sarılan kurtulur ve kaptana vekil olur.
Orada her ne ki var, hepsini teslim alır.
İşte bunun gibi bir kimse, dünya meşgalesini kalbinden atar, İslâm
yolunu tutarsa, tuttuğu yolun sahibi tarafından sevilir. Buna ermek
için ayrıca bilgi yolunda emek harcaması ve gelecek ufak yollu ezaya
sabırla karşı koyması gerekir. Böyle olursan Allahın lütfu yetişir
ve seni her ezadan kurtarır. Onun marifeti gelir sana has olan bir
hilat giydirir.
Elinden bir şey çıkarsa üzülme, şah kendi mülkünde tasarruf ediyor.
Kul ve elindeki cümle emlâk, efendinindir. O, bugün senden bir şey
alır, yarın verir.
İlâhî emirler gereğince amel eden için yarın cehennem ateşi: Ey
iman sahibi çabuk geç, nurun nârımı söndürüyor! diyecek.
Bu hâl, dünyada da böyledir. İman sahibinin imanı kuvvet bulursa,
kalp yoluna afet ateşleri gelir, durur. Mücahede ateşi de Allahı
dileyenlerin yoluna durur. Onlarda bulunan bazı dünyalık hâlleri
yakmak için ateşe tutulurlar, fakat fazla yanmadan: Ey iman sahibi
geç artık, sendeki nur nerede ise ateşimizi söndürecek. diye feryat
eder.
O ateşler, iman sahibinin kalbinde arta kalan dünya arzusunu ve
halkı görmeyi eritip bitirir.
O iman sahipleri, kale ardında durur. Bu sebeple dünyadan atılan
oklar, onlara zarar vermez.
Öyle işlere koyulun ki, o işler sizi dünya ve âhiretin ateşinde
yakmasın.
Allahın bir kısım kulları var ki, onlara tabipler adı verilir.
Allah, onları afiyet içinde diriltir, öylece öldürür ve afiyet
içinde cennetine koyar.
Her kim ilâhî irfana sahip olursa kötü arzuları ve basit dünya
tadını bir yana atar, onlardan kesilir. Ancak onun dünyadan alacağı
nasibi varsa, onun ifası zaruridir.
İman sahibi için önce komşu hâsıl oldu. Sonra bu dünya evinde
mübarek hâle sahip oldu. O, şahtan, bulunduğu hâlde yerli
kalacağına dair söz aldı. Şah ona şöyle dedi: Sen bugün bizim
mülkümüzde, yerli ve eminsin. (Yûsuf, 12/54)
Bir kimse ilâhî irfana sahip olursa Hakkın mülkünde olanlara göz
atmaz ve onun için bezenip gelene baş kaldırmaz.
Nefis, güzelliğini bulduktan sonra taam ve şarabını şahın
yakınlığından alır. O, bütün arzularını, isteklerini Hakkın
katında bulur. Nefis, taat ehli olunca, kalple birlikte erir, esas
varlığa geçer. Yine kalbin emrinden çıkmaz ve tabii hâller ona
zindan olmuşken kalp ona bir durak olur. Nefsi, kalp bu hâle
getirdi. Onu bu hâle getirirken bir zindan hayatı yaşamıştı. Şimdi o
hayattan kurtuldu, bir başka âleme geçti.
Kalp hatalardan temizlenip her türlü kirden beri olduktan sonra şah:
Onu bana getirin! (Yûsuf, 12/54) buyurur.
Huyu iyi, edebi hoş olduğundan, Hak Teâlâ onu iyi şeylerle
karşılar. Ona yakınlık verir, Zâtına yakın kılar. Her türlü ihsanı
yapar ve rütbeler, nişanlar verir. Bu hâlden sonra ona, Sen bugün
bizim yanımızda emin ve yerlisin! (Yûsuf, 12/54) buyurur. Bu hitabı
ona vasıtasız yapar. Artık Zâtından başkası ile meşgul olmaz.
Geylâni Hazretleri bu arada şiddetli bir ses çıkardı ve üç defa Yâ
Allah, yâ Allah, yâ Allah! dedi. Sonra öğütlerine devam etti:
Sevgili görünmez, gaiplerde. Bir ayak ki, Onun yolunda meşgul
oluyor, onu Haktan gayri şeyler meşgul edemez.
Kalbin Hakla olan sohbet âlemi hayli zaman devam eder. Bu arada
önce katettiği yollarda hâsıl olan yorgunluk hâli de gider. Cihad
yolunda eriyen eti, yeniden biter. Kemiklerine kuvvet gelir. Oradaki
geçimi hoş olmaya başlar. Bir heyecanı ve korkusu varsa, o da geçer.
Ve artık Hakkın sırdaşı olur. Hak Teâlâ işlerini onun eli ile
görmeye başlar.
Onu veli tayin eder. Emirlerini onun vasıtası ile yağdırır,
bendelerine onu sultan kılar. Ülkelerine şah eyler. Denizlere
salar, boğulan varsa ve kurtulması mukadderse, onunla kurtarır.
Kara ormanlara salar, yırtıcı hayvanların ağzında yenip yutulmaya
hazır büyükleri ve yavruları kurtarır.
Vakta ki, o kalp kendi tabii yuvasından çıkıp kurtulmuştu, işte o
zaman Hakka vekil ve Onun sırdaşı olmaya hak kazanmıştı.
Hak Teâlâ, benliğini bir yana atıp manevi bir hâl almaya istidatlı
kulların kalbine, yüksek rütbelerle nişanlar takar. Nasıl ki, aynı
rütbeleri, nebilerin ve Rasûllerin kalbine de takmıştı. O büyük
zatların lakabı; evliya ve ebdaldir.
Ey tebaalar, burada şahın sırdaşları var. Onun Zâtına haber
ulaştıran büyükler bulunur. -Bunu söylerken mecliste bulunan
velileri işaret ediyordu- Hakkın melekleri burada hazır. Onun
birtakım kulları var ki, onlar da burada. Ama onları kimse bilemez.
Biri şöyle sordu: Bast hâli, ne zaman kabza döner ve hezel
-ciddiyetin zıddı- ne zaman ciddiyete çevrilir. Yani, ruhi genişlik
ne zaman daralır ve insan için oyalanma faslı ne zaman aşılıp
ciddiyete geçilir?
Şu cevabı aldı:
Hak, senin derununda bir açıklık isterse, kendiliğinden olur. Fakat
bir genişlik hâlin varsa, o da güç bir şekle inkılâp edebilir.
Çünkü benliğinde pencere açıldı, bazı şeyler sezmeye başladın. Daha
ileri gitmek için çalışacaksın. Dolayısıyla rahatın kaçacak ve
yorulacaksın. Artık, hiçbir kolay işin kalmaz. Hepsi çok çalışmaya,
çabalamaya kalır. Buna katlanırsan, fazilet ve ülfet âlemine
geçersin. O zaman da hiçbiri olmaz; ne yorulmak, ne de yorulmamak.
Her şeyden mücerret bir iç âlemi olur, hatta çalışmaktan bile.
Senin bu durumundaki hâline bir misal gerekse şöyle deriz:
Bir zat var, önüne bir sofra seriliyor. Önce bir kısmını yiyor,
sonra şöyle bir emir duyuyor: Ondan bıkarsan şu odaya geç. Orada
sana hazırlanan diğer sofradan yemeye bak.
Ruhsat, kolaylık kabiliyeti az olanlar için olup, azimetler ise,
olgun iman sahipleri için olur. Mülk sevdası ise, fâniler içindir.
Burada kaldığım yer, geçmişte gelen büyük zatların makamıdır. Hâlim
budur. Onların oturduğu yeri arar bulurum; oradan başka yeri arzu
etmem. Şu anda huzurumda olanlar ise, bunu yapmaz oldu. Geçmişin
hâllerini arayan kalmadı.
Ben şu anda, hâlinin anlatılmasını arzu etmeyen kimselerin
içindeyim. Şu iki şeyde iyi edep sahibi olanı artık göremiyorum:
Biri, dünyalığı almak. Öbürü de, terk etmek. Ne dünyalık almanın
edebini bilen var, ne de almamanın.
Sende cahillik hâli devam ettikçe halvet âlemini bulman kabil değil.
Sen, o halvet tabir edilen safiyet hâlini, ahlâkını bezemedikçe
bulamazsın. Evvelâ, hayrını şerrini bil, fıkıh ilmini belle, sonra
başka hâle geç.
Sen, daha ne zamana kadar bu meclise devam edecek ve bir kelime ile
dahi amel etmeyeceksin?
Birçokları veli kula rastladı, yaptığı nasihati dinledi, amel etti.
Bu sayede bir beyzade oldu. Sana gelince birçok eserleri incelersin,
zikir meclislerinde bulunursun, bununla beraber bir adım dahi
ilerlemen mümkün olmaz. Yazık sana. Ayakların, sanki yere çakıldı.
Her ne zaman yol sana açılsa, tehir edersin. İşitmedin mi? İki günü
eşit geçen zarardadır.
Uyan, uyan da Allah sana merhamet eylesin.
* * *
Dünya bir anlık sözden ibarettir, ona dayanma.
Birtakım cemaat var ki, onları heybet zayıf düşürdü ve duygularını
bağladı. Onların kalbini, halktan yana bir dehşet sardı. Bu yüzden,
onlar, bütün hâllerini bir yerde kalmaya icbar ettiler. Her şeyi
bırakıp bir izbeye çekildiler. Onların kısmet alma zamanı gelince
Hak Teâlâ, lokma vereni gönderir.
Ne geçmişte, ne de gelecekte bu kula itiraz edecek bulunmaz.
(Hazret, kendini kast ediyor.)
Din başını sakla ve esirge, aksi hâlde, seni ne yoluma uğratırım, ne
de izime.
Cahil olma; evinde oturur birtakım hezeyanınla avunursun.
Biz, birtakım şifa ilâçları aldık, mana dolduk.
Sizi, mana bakımından denemeden geçen şeye delâlet ediyorum.
Oğulların ve malın fayda vermeyeceği bir gün gelecek; ondan
sakınınız. Mal nedir ki?
Sen helâl kazancından birçok mal topladın ve onun yarın faydalı
olacağını sandın. Zengin olmanın, sana bir imtiyaz sağlayacağına
aldandın ve yarın oğullarının seni o gün içine dalman muhtemel
azaptan kurtaracağını sandın. Bunu geçmişteki cahil Arap kavmi de
iddia ediyordu; Allah şöyle buyurdu: O gün, malın ve evladın
faydası olmaz; ancak selim kalbi taşıyanlar kurtulur. (eş-Şuarâ,
26/88-89)
O kalbin sahibi özünü, malına ve evladına baktırmadı. Kalbini onlara
vermedi. O, malın ve evladın Hak tarafından vekili olarak yaşadı,
gitti. Yaratanın emrine uyarak onlarda yaşadı. Ve kalbini, malın
ve evladın şerrinden korkarak Hakka teslim etti.
Burada bir temsili hikâye anlatmak gerek.
Bir zat, haber aldı: Şah, ona bir cariyesini nikâh etmek ve o
cariyenin eli ile onu öldürmek istiyordu. O zat, kendi kendine
şöyle diyordu: Ben kaçacak olsam, o askeri ile bana yetişir. Ona
muhalif hareket edecek olsam, kuvveti beni ezer. Şayet uyacak
olsam, cariyesi vasıtasıyla beni öldürür, ne yapmalıyım?
Vah, bugün benden uzak durana ve yazık o zavallının hâline.
Burada en uygun iş, iyi edep sahibi olmak ve kalbi korumak şartı
ile şahın fermanına boyun eğmektir. O zat da böyle yaptı. Sonra
dedi: Emrini işittim, itaat ediyorum.
Şahın huzuruna girdi ve nikâhı, hediyeyi kabullendi. Zifafa girdiği
gün korunma zırhını aldı. Kalp gözüne ayıklık sürmesini sürdü.
O cariyenin bütün hareketini takip için yapıyordu. Sabah olunca
sevinci tazelendi; çünkü o gece ayık durmuştu. Hâl böyle iken,
çevresinde bulunan hizmetçiler, onun bulduğu şeyle sevindiğini ve
aldandığını sanmışlardı. Gün ağardığı zaman onu zehirlenmiş
bulmadılar. Çünkü Hak Teâlânın tavsif ettiği selim kalbe sahipti.
Dünya, o öldürücü zevcedir. selim kalpin sahibi gaflete dalıp
onunla uyumadı ve onunla gizli âlem yapmadı. Bu yüzden öbür âleme
göçerken, takva hâli sökülmemiş ve din gayreti sönmemişti. İşte
selâmet yolu!
İşte irfan sahibi bu âlemde zâhid geçindi; bütün gücünü öbür âleme
verdi. O irfan sahibi saf ve temiz bir hâlde idi. Bilgi elçisi
geldi ve şu haberi verdi: Allah Teâlâ dünyadan bir kısım zatları
emrine vermek diledi. Ve devam etti:
Sen o doğruların kalbine hayat olacaksın. Bu bir nevi meşgale,
yorulma ve kederdir. Bu âlem bir iltifattır. Bak, nasıl iş
tutacaksın ve kalbin selâmetini nasıl sağlayacaksın? Sır ayılırsa,
kalbi de ayıltır; birlikte şahın kapısına varırlar. Ve şöyle derler:
Ey şahımız, bizimle ne yapmak arzularsın, bizi zatından mahcup
etmek mi dilersin, kapından kesmeyi mi arzularsın? Yoksa bizi bu hoş
hâlimizden kedere mi daldırmak istersin? Bu durumda, zatından bir
ahd ve ferman olmadıkça buradan ayrılıp gitmeyiz.
Bunu söylerler ve Hak Teâlâdan: Korkmayınız, ben sizinleyim,
görürüm ve işitirim! fermanını alırlar.
Bundan sonra onlar dünyaya döner. Çevrelerinde bekçiler ve
muhafızlar bulunur. İşte bu vasfa sahip olan kalp ve sır,
gösterişten, riyadan, nifaktan ve her türlü maddi afetten beri olan
bir selim kalp olarak anlatılır.
* * *
Ey mürid ve ey kader ovasında varlığını yitiren, seni aldatan
şeyleri ortadan kaldırman gerek. Kalbine altın, gümüş, cevahir
koyma. Orayı temiz tut; kilitle ve anahtarını cebine yerleştir.
Kalbini dünyalık işlerden fariğ kılman icap eder. Şehvet, lezzet ve
yaramaz hâllerin oraya girmesi doğru olmaz. Orayı zikre, fikre
vermelisin. Bilhassa ölüm ve sonrası düşüncelerini oraya
yerleştirmelisin.
Orada az ümitli olmanın kimyasını bulmaya bak. Ben şu anda dünya
hayatını bırakıyorum; gözümü açıkta bırakan şey yok!
diyebilmelisin.
Yapılan işlerin safiyete ermesi, boş emellerin kısılması ile hâsıl
olur. Şayet, uzun emelli olursan, gösteriş yaparsın; içinde olanın
aksini göstermeye kalkar, nifaka belenirsin.
Ümitleri haddini aşmayan için her şey, kalben bir yana atılmıştır. O
her şeyi keser. Zühd ve fena libasını giyer, sonra marifet hâline
bürünür.
Peygamberimiz şöyle buyurur: Bana altı şeyi yerine getireceğinize
söz verin, cennete girmenize kefil olayım:
1- Hanginiz olursa olsun, söz ederken yalan katmasın.
2- Verilen emanete hain gözle bakmasın.
3- Yaptığı vaadi yerine getirsin.
4- Elinizi yasaklardan çekiniz.
5- Gözlerinizi haramdan alınız.
6- Cinsi varlığınızı kötülükten koruyunuz.
Bu hadis-i şerifi İmâm-ı Taberânî rivayet etmiştir. Bunun bir başka
şekli de şöyle rivayet edilmiştir: Bana altı şeyi yapacağınıza söz
veriniz; cennet için size kefil olacağım:
1- Söz ettiğiniz zaman, yalan söylemeyiniz.
2- Size verilen emanete hıyanet etmeyiniz.
3- Bir vaatte bulunursanız, dönmeyiniz.
4- Elinizi.
5- Gözünüzü.
6- Ve cinsi duygularınızı yanlış yollara dalmaktan alıkoyunuz. İç
âlemin temizlenir, ittihat âlemine geçerse, Rabbinin sana çağrısını
duyarsın. Bu duyuşta vasıtanın lafı olmaz.
Korkun ve ümidin bir olunca, Mevlânın sana hitabı gelir.
* * *
Ey oğul, önümde akıncıların dönüşü görünmektedir. Onlar ya seni
ezecekler yahut da dokunmadan geçecekler.
Bir kimse Allah yolunda telef olursa, onun yeniden var olmasını
Allah sağlar.
O akıncılar seni geçerse, onlara takılmaya bak. Onların peşinde
giderken Hakkın kader okuna hedef olursan üzülme. Onun hedefe
attığı ok, mutlaka gelir. Korkma, o oklar öldürmez, bir kaşıntı
verir, o kadar.
Ey anlatılan iyi şeylerden boş olan, kendini iyi et. Yaptığın iyi
işlerin yenisini yapmaya bak. Her şeyini yenile ve güzel şekle koy.
Her şeyin kötü taraflarına vur. Ben burada oturup konuştuğum zaman
evde yalnız başına oturmana tevbekâr ol. Velayet hâlleri burada,
dereceler bu yolda. Orada tek başına oturmaktan ne faydan olacak?
Buraya gel, bir şeyler al ve hâl sahibi ol.
Ey ayal derdine düşen, zahirdeki çalışman ailen için olsun, fakat
kalbin Rabbin için.
Allah yolcuları birkaç kısma ayrılır. Onların kendi hâllerine göre
helâl bildikleri yollar vardır. O büyük zatların bir kısmı, çalışır,
kazanır. Helâlin bu yolda olduğunu bilir. Diğer bir kısmı ise,
alacağını dua ile elde etmeye çalışır. Helâlin bu olduğuna kanidir.
Bunlardan başka bir kısım vardır ki, halktan istemeden gelen şeyi
alır. Bunu bir nimet bilir ve helâl olduğuna inanır.
Bunların dışında bir cemaat kalır ki, onlar bir nevi dilencilik
hâlini taşırlar. Onların bu hâli, riyazet hâlidir; devam etmez,
çabuk geçer.
Birinci derecede anlatılan şahıslar çalışır. Bu sünnettir. Bundan
sonra, ikinci derecede anlatılan ise, bir nevi zafiyet hâlidir. Daha
sonra üçüncü derecede bahsedilen ise, azimet, zorluk içinde yaşar.
Birinci kısımla ikinci kısma nazaran bir kolaylık yoludur. Hiçbir
şey yemeden beklemek, bir güç hâldir ki, Hak tarafından gönderilen
bir fitnedir. O hâli ile tecrübeye tabi yaşamaktadır. Dayanabilirse
âlâ, aksi hâlde fena!
Diğer riyazet hâli süren ve dilencilik eden zata gelince
Peygamberimizin aşağıda anlatılan hadis-i şerifinde geçen derin ve
ince manaya dayanarak kurtulur. Peygamber (s.a.v) Efendimiz buyurur:
Gece dilencilerini ters çevirmeyiniz. Onlar ne insan, ne cin
tayfasındandır; Hakka mensup kimselerdir. Onların vasıtası ile
Cenâb-ı Hak, içinde bulunduğunuz hâli dener.
İşte bu manaya göre, Hak Teâlâ o kulunu sana gönderir ve bir şeyler
istetir. Elinde bulunan bol nimetle ona neler edeceğine bakar.
Ulema meclislerine devam et. Kabirleri çok çok ziyaret et. Sâlihleri
ara bul. Umulur ki, bu vasıtalarla kalbine dirilik gelir.
Büyük zatlar, emri tutup yasakları bıraktıkça, kader yollarını açık
bulurlar. Meselâ Abdullah b. Zübeyir (r.a) haftada bir defa yemek
yerdi.
İçin ve dışın bir olmayınca tam istikameti bulman kabil değildir. Bu
zatın hâli, kaderde çizilen müsait yola dayanır.
İçindekini daima temiz akıtan bir kalp olmalısın.
Önce içinde ne varsa onu dışa atmak için benliğinden bir yer
açmalısın, sonra onu kapatmalısın. İçinde Hızır Nebinin bulunduğu
zavallılara ait gemi, sana bir misal olabilir. O önce bir hata
deliği açmıştı, sonra eski hâline çevirdi.
Bir hâl var, ona cem tabirini kullanırlar. Bir hâl var, ona da fark
derler. Bir hâl var, onun adı azlıktır. Bir başka hâl de var ki, ona
çokluk, tabir ederler.
Her kim elimde yetişse; sonra bir hatası için cehenneme gitse,
mutlaka ona ilâhî merhamet yetişir.
Hakka vasıl olunca, farzları eda etmenle iktifa edilir.
Padişahın aşçısı ihtiyar oldu. Aklı gitti. Göremez oldu. Kulağı
işitmez oldu. İşareti anlamaz hâle geldi. Bundan sonra onun Hakka
karşı olan bilgisi hüküm sürmeye başlar.
Ey sadık yolcu, ne zamana kadar kendi bencil hâline kapılıp
gideceksin? Kuvvetini bilip ne zamana kadar kendini komşundan üstün
tutacaksın? Ne zamana kadar, abana, sarığına aldanacaksın ve daha ne
vakte kadar kıldığın namazla arkadaşlarına üstünlük taslayacaksın?
Şu gördüğün Allah yolcuları, tabii arzularını, nefislerini ve
hevâlarını yok ettiler ve içtiklerini de bırakıp manen ölüp
gittiler. Onlar manen fena buldular, kader eli ile idare edildiler.
Kader yıkayıcısı onları bir sağa, bir de sola çevirir. Kıtmîrleri de
ayak uçlarında bekler. Onların kıtmîri, nefislerinden kalan
bakiyedir.
Duyguların tedavisi, akla uygun olmayan, dine aykırı olan kötü
işleri bırakmakla olur.
Elini hırsızlık etmekten koru, kimseyi onunla dövme. Ayaklarını
batakhanelere gitmekten esirge. İnsanoğlundan maddi bir talep için
ayaklarını devrin maddi sultanlarına koşturma. Şu göz var ya, onu,
aslında iyi olmayan, güzelliğe özenenleri iyi görüp şerrine
kapılacağı şeylerden beri etmek gerek.
Nefis iyilikten yana uyudu. Esas hükme karşı cahil kaldı. Ama kalp,
sevgili yolunda uçar oldu.
Allah Teâlânın veli kulları, iyi edep sahibi olurlarsa peygamber
vasfına bürünürler. İlâhî hüküm, tabii işlerle ilim arasında yürür,
bir ona varır, sonra döner öbürüne. O, bir nevi şöyle emir verir:
Peygamberin getirdiğini alınız; yasak ettiği şeyleri bırakınız.
(el-Haşr, 59/7)
İlâhî hüküm, kalbe gelir. Aradığın ne? Ben seninleyim. Hizmet
ediyorum. Seni yormadan arzularını yerine getiriyorum. Sana
gelince, şahla bilesin.
Gece, o büyükler için padişah otağı sayılı. Gizli hâli onlar, bir
gelin odası sanırlar. Gündüz olunca sebeplere dalar, bir oyalanma
hâline düşerler. Musibetler onlarda gizlenir. Ve bir emir:
Yavrucuğum, gördüğün rüyayı kardeşlerine anlatma. (Yûsuf, 12/5)
Onlar arasında senin için bir azizlik var.
Kitap hükmünü icra edinceye, yazılan yazı sonuna varıncaya kadar
çalışınız, arayınız.
Ölünce, kabre girersin; münkir nekir gelir. Beni onlara sor. Onlar,
benden sana haber verirler.
İsmin günahkâra çıktı. Adın, muhasebeye ve münakaşaya oturacak
kimseler arasında yazıldı. Ve sen, kabirde perişan bir hâle
geleceksin.
Bilemezsin, cennet ehli misin, yoksa cehennem ehli mi? Sonun müphem.
Bugün belki bir temiz adın olabilir, ama aldanma. Yarın adın
kimlerin arasında okunur, bilemezsin.
Yavrucuğum, sabaha erince, akşama kalacağını nefsine vadetme. Akşamı
yapınca da sabaha çıkacağını ona söyleme.
Dün geçip gitti, iyiliğine ve kötülüğüne dair olan şeyler orada
kaldı. Onlar sana şahitlik edecek. Yarına çıkıp çıkmayacağını da
bilemezsin. O hâlde sen, bugünün adamısın. Bulunduğun günü iyi
kapamaya bak.
Seni hangi şey gaflete itti? Tam bir gafil olmanın delili, bir sürü
gafille oturup kalkmandır.
Ey ahmak, mademki üzerinde bir gerçek işareti bulunmuyor, o hâlde
onunla neden arkadaş olursun? Temeli, bir hiç üzerine atılanla
sohbet etme; hem onunla sohbet ne lâzım. Dışına baksan, mühürlü;
içine dalsan ayıpların yerleştiğini görürsün. Ve daima, Hakka karşı
geldiğini anlarsın.
Gelmesi arzu edilen iyi hâller, omuz büküp oturmakla olmaz. Gözlere
ayıklık sürmesini çekmeden bir sürü süs sürmek mana taşımaz.
Halk çevreni sararsa aldanma; o hâlde bir hikmet bekleme. Zor işleri
yapmakla da bir şey ele geleceğini umma.
Ey aklı kıt, bizim işaret ettiğimizi temenni edersin; şu tarafa da
döner dilencilik yaparsın. Halkın, çevreni sarmasını istersin.
Topladığın şeylerin daha da artmasını umarsın. Bu hâlinle nasıl
senin için felah ümidi olur?
Nedir bu hâlin? Şaha bir kapıcı olsaydın, onu arayanlara, yerinde
olduğunu haber vermek şerefini kazansaydın, olmaz mıydı? Ve
soranlara onun hikâyesini nakletseydin, olmaz mıydı? Onun vahdet
âlemini bulsaydın, olmaz mıydı? Halkı bir aile ocağın sayıp onlardan
ayrı bir yerde yaşasaydın; kapına geldikleri zaman kendilerine yarar
eşyayı bulup alsalardı, olmaz mıydı?
Senin için ev, halkın gözünden uzak olan âlemdir. Senin için yuva,
kalbindir. Senin için yer, iç âlemdir. Senin için yurt, Rabbinle
sohbet, emirlerini yerine getirmek, yasaklarından kaçmaktır. Ve
Onun kader icabına, ettiğine uymaktır.
Yaptığın duada ve sarf edeceğin gayrette halkın nasibi vardır. Olur
ki, bir göz için bin göze ikram edilir.
Gizli olarak büyük, kerîm zatlara iyilik edersen, Rabbine tâat
etmiş olursun. Allah yolcularına ikram eder, nefsini ortaya
atmazsan, sana kerîm sıfatı verilir. Sen kerîm olursan, hürmetine
bin göz kurtulur. Aile efradına bela inmez. Hatta, senin hürmetine
komşuların, bulunduğun ülke halkı bile kurtulur.
Artık nasibin, olmayacak işler peşinde koşmak oldu; durmadan zahmet
çekici oldun. Ömrünün sonuna kadar kapı kapı dolaşacaksın. Senin
nasibin bu! Hâlin böyle! Ya senin için ne zaman zahmet çekilecek?
Halk, ne zaman sana koşacak ve manevî gıdasını talep edecek? Halk,
senden manevî bir fayda almak için ne zaman kapını aşındırmaya
başlayacak? Senin için ne zaman ağyara veda edilecek? Ne zaman
çevrende çadırlar kurulacak? Ne zaman şahın katına bezenip
varacaksın? Temizliğin, ehliyetin, liyakatin ne zaman açığa çıkacak?
Şahın huzuruna alınmaya ne zaman lâyık olacaksın? İlâhî hazineden ne
zaman lakabın çıkacak? Hakkın seninle iftihar ettiği ne zaman belli
olacak? Ne zaman Peygamberin temiz sülâlesine tertemiz olarak
katılacak ve onun bereketini almaya lâyık olacaksın?
İlim sahipleri, sözde, işte, hâlde, Peygamberin (s.a.v)
vârisleridir. İsim ve şöhretle ona vâris olmak olmaz; yalnız isimle,
ondan sırf maddî bir lakap kapmakla işler yürümez.
Nübüvvet bir isim olup, risalet ise, ilâhî bir lakaptır.
Ey cahil, sen nübüvvet ve risalet hâlini bulamazsın. Bedel olmaya,
gayp erlerinden olmaya bak.
Bir âyet-i kerimede şöyle buyrulur: Siz âhiretten geçip, dünya
hayatına razı mı oldunuz? (et-Tevbe, 9/38)
Dünya hayatı, nefsin, tabiî hâlin ve kötü arzularındır.
Bu dünya hayatı yok denecek kadar geçicidir. Şehvet ve kederlerle
doludur. Ve senin de, onda bir kısmetin vardır. Dünya odur ki, bütün
duygularınla sarılır, alırsın; ama hiçbir şey ebedî senin olmaz.
Hiçbir mülke sahip olman kabil olmaz. Dünyada mutlak ve katiyetle
gerekli hemen hiçbir şey yok gibidir. Bütün şehvet alanı senin olsa
ne önemi var? Sahip olmak istediğin şeylerin çoğu da bunlar gibi.
Dünyada senin olacak bir yuva olmaz. Her bakımdan seni örtecek bir
libası, doyuracak ekmeği bulamaz, sükûneti verebilecek bir zevceye
eremezsin.
Dünya hayatı denince, Hakkı bir yana atıp halka yüzünü çevirmek
akla gelir.
Hevâ adı ile anılan boş arzu ve aslı olmayan şeylere bağlanmak,
imanın, ibadetin tam tersidir.
Sebeple, onu yaratan arasında tam bir tezat vardır. Dış âlem, iç
âlemin zıddıdır.
Zahirdeki işlerini tahkim ettikten sonra, manevî işleri yapmakla
emrolunursun. Verilen hükümleri yaptığın işlerle kavi kılarsan,
Hakkın kulu olursun; Hakka uyar ve onunla manevî sohbet hâlini
bulursun. Ve sen tabiî hâlinden ayrılan yeni bünyeli bir zat
olursun. Seni ilim bağları sarar, ilân-ı aşk eder. Ve sen, iki ruh
arasında bir ruh olursun. Padişahla veziri arasında perdedarlık
edersin. Artık dünya da seni sever, âhiret de. Hak Teâlâ da sever,
halk da, melekler de. Kalplere bir şenlik olursun.
Bizim bazı hâlimiz var ki, o hâl, şu anda sizden çok uzakta. Davûd
Nebî bir gün oğlu Süleymana şöyle bir sual sordu:
Oğlum, iflâstan sonra ve ondan beter ne vardır?
Cevabını yine kendisi verdi: Bundan daha beter olanı, bir adamın
ibadete devam etmesi, sonra da onu bırakıp boş işlere dalmasıdır.
Davûd Peygambere, Süleyman Peygambere ve bütün peygamberlere,
meleklere, velî ve sâlih kullara selâm olsun.
Âhiretten beri durup, dünya hayatına razı mı oluyorsunuz?
(et-Tevbe, 9/38)
Dünya hayatı, senin içinde bulunduğun maddî varlığın olup âhiret ise
bundan yok olmaktır.
Himmetler değişir, sırlar değişir. Avam halk değişir. Havas kullar
değişir. Bunların her birinin kendine has bir hâli vardır. Bunları
anlayabilmek için fena âlemine geçmen gerek.
Dünya, işte bu dıştan görünen sayılır; âhiret ise, içinden açılıp
gelen âlemlerdir. O âlem önünde açılınca, aklın ermediği çeşitli
şeyler görürsün. Onları ayan olarak görünce hayret edersin.
Sana herkesin düşündüğü şeyleri yaptıran akıl, dünyadandır;
akılların aklını bulduran derin düşünce ise, âhiretten.
Derinliğine dal, oradan ne alırsan âhirettir. Dışında olup bitenler
de dünya. Dünyalık hâller Hakkın zatından gayri olanlardır. Âhirete
gelince, bu âlemin dedisini kodusunu bırakıp Mevlâya bağlı
olmaktır. Hatta denir ki, âhiret, övülmeyi, sevilmeyi, sövülmeyi ve
üzüntülerle geçen günleri eşit görmektedir.
Senin için önemli olan nedir? Bunu anlamak kolay! Bize göre Hak
Teâlâ olmalı. Ama sen bunu düşünmüyorsun. Düşün; önemli bildiğin ne?
Kastın neye yönelmiş ise, önemli bildiğin odur. Hak ise, Hak; gayri
ise, gayri!
Hakkı dilemekte sağlam iradeye sahip olabilirsen, o senin elinden
tutar. Kader âlemindeki sohbete erdirir. İraden sağlam olursa,
adımların Âdem Peygamberin adımı kadar uzun olur. Bu hâli
bulabilmek için komşunun dedikodusunu duymaman, iyi edep sahibi
olman gerek.
* * *
Tüh sana zavallı cahil! Hakkın fazlını ve onun kullarına verdiği
nimeti bilmediğine tüh! O iyi kullar, Hakkın emrini kalpten
duydular, itaat ettiler.
Kul, kulluğunda kâmil olunca, levh-i mahfuzdaki kısmetini görür.
Sonra bununla yetinmez, ehlinin orada olan nasibine bakmak ister.
İçinden bir ses gelir. Hâline hayret edilir. Hak bir emir verir:
Ona dokunmayın, o bil kuldur ki, kendisine inam ettik.
(ez-Zuhruf, 43/59)
O kullar, Hak Teâlânın bilinmesini dilediği her şeyi bilirler.
Onları anlatan şu âyet-i kerime var: Onlar, katımızda seçilmiş ve
özlenmiş kimselerdir. (Sâd, 38/47)
Bu anlattığımız hâli bulmak için ezelde belirtilen kabiliyet
esastır; sonra ise, büyük bir zata uyup peşinden gitmek gerek.
Geylânî Hazretleri bir vecd hâlinde idi. Uzaktan bir kâğıt
uzattılar. İçinde dinî bir mesele vardı. Yeni bir mevzu açmak için
cemaati hazırladı ve devam etti:
Nikâh vacip midir, değil mi? Bu mesele üzerinde muhtelif fikirler
ileri sürülmüş. Her imam, Kurân ve hadîs-i şerifin aydınlığında
görüşünü açıklamıştır. Onlardan bir kısmı vacip olduğunu, diğer
kısmı sünnet olduğunu belirtmiş. Bir kısım zatlar da nafile ibadetle
meşgul olmayı, ayal derdine girmemeyi iyi bulmuşlar. İmam-ı Şafiî ve
İmam-ı Ahmede göre nefsine hâkim olmayan için nikâh nafile
ibadetten iyi. Ebû Hanife hazretleri ise, ne olursa olsun, nikâh
nafile ibadetten daha iyi. Onlara göre böyle.
Ama bizim fikrimiz daha başka. Sen, bir Hak yolcusu olduğuna göre,
ibadetle meşgul olman daha iyi. Şayet Hakkın talip olduğu bir
kulsan, o zaman hepsini bırak. Hak seni dilediği yana çevirir.
Dilerse, evlendirir. Dilerse evlendirmez, başka şeylerle meşgul
eder. Kısmetin bir tutam ot dahi olsa seni bulur. O kısmet gelir,
eteğini tutar ve Hakka şöyle yalvarır: Allahım, sen beni bu zata
nasip ettin; hâlbuki o benden kaçmakta. Hakkımı ondan al. Ben ne
yapabilirim; o beni bırakıp gidiyor? Hak Teâlâ da onun bu duasını
kabul eder, sende mevcut olan hakkını öder.
Bir Hak yolcusu için evlenmek haramdır. Tabiî, bu manevî âleme göre.
Bir yolcunun fazla gömleği mi olur? Onun dört parmaklık yeri mi
olur? Hak yolcusu neyler bunları? O bir seyyahtır. Bugün burada,
yarın başka yerde. Onun ne yeri olur, ne de yelesi. O ev eşyasını
neyler ki? O her şeyden beri durur. Maksuduna vardığı zaman
yolculuğu bitmiş olur. O zaman şahı, dilerse ev, eşya, mülk verir.
Kaybettiği şeyleri buldurur.
Ahmakla sohbet eden de bir nevi ahmaktır. Hakka karşı irfan
bakımından yaya olan dünya hayatına dalar, âhiretten geçer.
* * *
Ey evlat! Kısmetin var ya, onu başkası alamaz. O hâlde, tabiî ve boş
arzunla yeme. İşine, şeytanın elini karıştırma. Bir an bekle, cennet
yurduna gir, Rabbin yakınlığını bul. Senin olan o zaman daha iyi
olur.
* * *
Biri ayağa kalktı, Geylânî Hazretlerine şöyle dedi:
Benim çocukluğumdan şimdiye kadar devam eden bir virdim var. Hâlâ
da aynı işi yaparım. Vaktimin bir anında geçer, ibadet ederim.
Geylânî Hazretleri cevap verdi:
İş bununla olmaz. Ezel gözünün işaret vermesi gerek. Senin için bu
işaret, bir gerçek erin nazarı olmalı. O nazar, seni Hakka
vardırır.
Geylânî Hazretleri, onun hâlini hoş buldu, arkadaşlarına dönerek
şöyle buyurdu: Bunu aranıza alın.
Sonra vaaza devam etti:
Allah Teâlânın yaşadığınız zaman içinde bazı kudsî tecellileri var;
ayık olunuz ve kendinizi o tecellilere arz ediniz.
İşler anladığın gibi değil; kalbin ihtiyar oldu. Şahı, onu yakınlığı
kapısına oturttu. Dış cephesi zayıf olmuş ne çıkar, iç âlemi
kuvvetli olduktan sonra. Kalpte kemik yok, bu sebeple onun kemik
zafiyeti olmaz. Onun cildi inceldi. İlâhî gayret ve ilâhî minnet onu
sevindirdi.
Kalbin, Rabbinin kapısını buldu ve gördü. Yakınlık duygusu onu
sardı ve bayılttı.
Kalbin esirgenmesi için her şeyi varlığı ile meşgul eden zattan, bir
meşgale bulmak gerek. Kalple yapılan zerre miktar ibadet, zahirde
yapılan nice ibadetten hayırlıdır.
Mademki farz ibadetleri, sünnetleri eda etmek sana yazıldı, onları
yap. Onlardan kurtuluş mümkün değil. Sonra, yapsan ne mahzuru var?
Bir gün Cüneydin yanına birkaç kişi geldi ve ona: Hudrî değirmen
taşının üstüne çıkıyor; yemeden, içmeden onunla beraber dönüyor.
dediler. Cüneyd bunun üzerine: Namaz zamanında nasıl tavır aldığına
baktınız mı? O zamanki durumu nasıl oluyor? deyince şöyle
anlattılar: O zaman sakin oluyor ve diyor ki: Ondan kurtuluş yok.
Büyük zatların birçoğu, doğuşundan ölümüne kadar ibadeti bırakmaz.
Bir kısmı da zayıflayınca nafile ibadeti bırakır.
Manevî olan kerametler, Hak yakınlığından olursa, ilmî bir değer
taşırsa, müşahede ehlinin tasdikini alabilirse bir zararı yoktur.
Aksi hâlde o hâller, şeytanın azdırmasıdır. O hâller şeytandan
olabilir ve azdırır. Nefisten ise, seni ezer.
Verilen hükümlerin gereğini yapıp onlara sahip olmak bir ilim
doğurur. Bu hâle devam eden zatlar için iç âlemleri neticeye
bağlanır. Ve o büyüklere sırların kapısı açılır. Bunlardan haberin
var mı?
Şahsî arzularından geç. Hak arzu edince sonra birleşirsin. Birleş,
sonra vuslat âlemini bul.
Vay, hırs, aldanış ve boş ümit dükkânlarında oturup geçinenlerin
hâline! Sen de böyle yapıyorsan, yakında iç âlemin ölür ve kalbin
kararır.
Peygamber (s.a.v) Efendimiz bir hadîs-i şerifinde şöyle buyurur: Şu
kalpler var ya, onlar muhakkak kirlenip paslanır. Onların cilâsı
Kuran okumaktır.
Allahım bize hidayet yolunu göster ve doğruluğu nasip et. Bize
merhamet eyle ve o duyguyu bize aşıla. Bize irfan duygusu ver ve
benliğimize anlat. Her nerede bulunursam mübarek kıl.
* * *
Varlıkla bir olmaya alış, ayrılmak istersen ayrıl, sonra yine vuslat
âlemine geç. Her şeyi öğren, sonra onu bırak, başkasına bak.
Cehaletle ibadet olmaz. Cehalet hâli ile kim ibadet etmeye kalkarsa,
yıktığı, yaptığından çok olur.
Rabbin çizdiği yolun lambasını al, yolunu onunla aydınlat. Hükme
boyun eğ, o seni ilim yoluna kavuşturur. Sebepleri kalbinden kes at.
Arkadaş ve komşu sevgisini iç varlığına sokma. Sadece, sana gelen
kısmetleri al; onlardan perhizkâr olmak doğru değildir.
Zevceni kalbinden bir yana at. Kısmetleri de öyle at. Zâhid olmaya
çabala. Maddî olan her şeye karşı kalpten gına duy. Daha sonra neyin
varsa mezada arzet.
Aç kimseler gibi gördüğün her şeye sarılma. Edebini iyi kıl. Hak
Teâlânın zatından gayri cümle eşyadan ayrıl. Ağyarı bırak,
sebeplerde gerçek tesiri görme. Elinde bulunan lambanın sönmesi ile
karanlıkta kalmaktan kork. Bunları yaparsan, Hak Teâlâ lambana yakıt
gönderir. Bildiklerinle sana nur verir. Her kim bildiği ile âmil
olursa, Hak Teâlâ ona bilmediğini verir. Bir kimse Allah için kırk
gününü iyilikle geçirirse, hikmet kaynakları kalbinden fışkırır,
diline gelir.
Kul, iyi işleri yapmaya devam ederken Musa Peygamber gibi Hakkın
yaktığı şuleyi aniden görür. Vakta ki o, şuleyi görmüş ve ehline
demişti ki: Siz burada kalın; ben bir ateş gördüm. (Tâhâ, 20/10)
Bu arada sır âleminden coşup kalbe gelen bir ses şöyle diyordu:
Muhakkak, ben senin Rabbinim., Ben Allahım!, Kulum ol.
(Tâhâ, 20/12-14)
Benden gayriye zillet gösterme. Zâtıma karşı irfan duygusu taşı,
gayrımı bırak. Benimle birleş ve Zâtımdan gayriden kesil. Beni ara,
başkasından irâz et. İlmime yönel, yakınlığıma dön. Mülküme katıl.
Saltanatıma bağlan. Bu hâller sende tamam olursa, Hakka kavuşma
hâsıl olur.
Bundan sonra olan oldu, Hak Teâlâ: Kuluna vahyedeceği kadar
vahyetti. (en-Necm, 53/10)
Perdeler kalktı. Nefis şahin oldu. Her şey yerine geçti. Lütuflar
erişti. Ve Firavuna gitmek zamanı geldi; ona git.
Ey kalp, sen de nefse, şeytana ve hevâya dön. Onların yolunu bana,
Zâtıma çevir. Hidayetimi göster, cemaatini başına topla ve de ki:
Ey kavmim, bana uyunuz; sizi kurtuluş yoluna götüreyim.
(el-Mümin, 40/38)
Birleş, ayrıl, sonra yine birleş, en sonunda vuslat âlemini bul ve
kurtul.
Sana gelince ey zavallı, yakında kuvvetin gidecek. Gücün kalmayacak.
Kalabalığın eriyecek. Dostların seni kovacak. Dünyanın fakirlik
hâli, öbür âlemin de azabı seni saracak. Kabir sana dar gelecek.
Kaburga kemiklerin birbirine girecek, Münker ve Nekire cevap
veremez hâle geleceksin; dilin tutulacak. Kabrinde şiddetle azap
edilecek. Cehennemde sana bir kapı açılacak. Sana oranın sıkıntısı
ve zehri gelecek.
Ey cemaatimiz, bu dünyada iyi edep sahibi olunuz; ancak bu şekilde
selâmete erilir. İçiniz ve dışınız, Hakkın kıyamına ancak böyle
durabilir. O kez gözünden perdeler kalkar. Dilinden kir, pas gider.
Kulağından perdeler açılır.
Hak Teâlâ sana lokmalar yedirir, kuvvet üstüne kuvvet bulursun.
Basiret üstüne basirete erersin. Bir hayattan diğer hayata
kavuşursun. Bir beka biter, öbürüne geçersin. Bu rızkın ötesinde bir
başka rızık alırsın. Çalışman hoş olur. İyi edebin övülmeye başlar.
Adına âkil, din ehli, sabırlı dendikten sonra şâkir adını alırsın.
Hak, senin bütün kötü hâllerini değiştirir. Hak, insanlardaki
istidada göre hâllerini değiştirir. Bir âyet-i kerimede bu hâle
işareten şöyle buyrulur: Onlar, kendilerinde bir değişiklik
yapmadıkça, Allah onların hâlini değiştirmez. (el-Enfâl, 8/53)
Büyük insanlar, İslâm dininin emirlerine uyarak yaramaz huylarını
değiştirirler. Sonra ilme geçer, daha sonra da kader âlemine girer
ve bütün hâllerini değiştirirler. Bu güzel hâlleri, onlara Hak nasip
etmiştir.
Sanki onlar, yaramaz ellerini, ayaklarını ve diğer duygularını
kötülükten almak için gizli bir âleme dalmışlar. Onlarda, bu değişme
anında maddî bir hareket görmek kabil değil. Yemek yerken, sanki
yiyen onlar değil de, içlerinde bir yiyen var. Onlar, olur olmaz
sözleri, niçin, nasıl gibi lafları bilmezler. Onlarda beşerî akıl
yok olur. O gizli âlem geçtikten sonra akılları yerine gelir. Hak
Teâlâdan lütuflar iner. Ve değişik hâlleri kendini gösterir.
O değişik hâl öyle bir hâldir ki. Açlık sonunda taam verilir.
Susuzluktan sonra su verilir. Her şeyden soyununca bir başka kisve
giydirilir.
Mademki, bir yolcusun ve bu yolda yürüyorsun, azla yetinmen gerekir.
Bu azla yetinme hâli, şehevî uygunsuz arzuların sönünceye kadar
devam etmeli. Verilen bu emrin hükmünü eda etmelisin.
İslâm dininde yapılması bildirilen işleri ele al ve yap. Yasakları
bir yana at ve onlardan kaç.
İçinde bulunduğumuz bu günler geçmekte. Ve her gün, aydın olduğunda,
gecenin karanlığı geldiğinde, adım adım Hakka yaklaşmaktasın.
Her zatın kendine has yolculuğu var. Senin yolculuğun onlarınki ile
kıyas kabul etmez. Bazı zatların yolculuğu bir günde, bazısının
yolculuğu bir aydadır; diğer kısmın ise, seneler sürer.
Zamanını, niçin, nasıl olacak gibi laflarla harcayıp bitirme. Orta
hâlli bir yol bul ve onu kuvvetlendir.
İyi amel sahibi ol. Onun varlığı evinde yapılan iyi işler, seni
Zâtına has kılar. Bu hâli bekleyebilirsin. Belki de, onun özel
cariyelerinden biri sana âşık olur ve seni ona nikâh eder,
evlenirsin. Şeklin değişir. Küfen ve testin pazara atılır. Ve sen
orada koca bir çiftlik sahibi olursun. Belki daha ileri gider,
ülkeleri emrin altına alırsın. Hatta bunumda aşar, şaha nâib veya
vezir olursun. İlâhî bir marifete sahip olan zat için bu hâller ve
bu vergiler çok sayılmaz.
Hakka vuslat bulduktan sonra iştihan açılır. Yaptığın zâhidlik ve
fazlayı terk irfan sahibi oluncaya kadardır; sonrası elinden çıkar.
Sen bir şey yapmaya kadir olamazsın. Yaptığın her iş Ona vasıl
oluncaya kadar ve kendi adını, kim olduğunu ve lakabını bilinceye
kadar Sonrası tam varlık.
Kul marifet âlemini bulup, olup bitenleri anladıktan sonra, bütün
arzuları verilir. Elbisesi, kumaşı, evi, ehli, yavruları ve
komşuları ona iade edilir.
O irfan sahibi, bütün hâllerinde bir vasat yol bulmuştur. Bir adımı
ileri atsa, öbürü geride kalır; dengeyi temin eder. Onun için hazlar
ikiye ayrılır. Biri ümit, öbürü de korku.
Cahilin her şeye takaddümü nasıl olur? Bu bir irfan sahibi için
düşünülür. O lehine ve aleyhine olan şeylerin cümlesini bırakır.
Bunları bir yana attığı an, kendini sultanın kapısında bulur.
Hâlbuki o, böyle bir şeyin olabileceğini bilmiyordu. Bu cehalet
boştur.
O, bu hâlinde şahın kapısına varır; onun gılmanı ve hurileri ile
olur. Bu işler olurken korkar, bir yandan da ümit besler. Çünkü bu
işlerin oluşunda şah onunla neler yapmayı diliyor, bilemez. Hâlbuki
padişah ona bakmaktadır. Onun bütün işlerini bilir. Ve gılmana emir
verir: Bunu her şeyden üstün tutunuz.
Ve o kul, bundan sonra daimî bir meşguliyet âlemine geçer, Hakkın
tecellisine zamanla bir perdeci olur. Onun katında teklerden
sayılır. Sırlarına vâkıf olur. Nişan alır. Önünde ilâhî merasim
çalgıları çalınır. Nutukları söylenir. Ve saltanat tacı giydirilir.
Sonunda aile efradına mektuplar yazdırılır ve davet edilir:
Ehlinizi toplayınız ve bana geliniz. (Yûsuf, 12/93) Bu emri
gönderirken, Hak Teâlâdan: Senin bu hâlini değiştirmem vaadini
almıştır.
Bundan sonra Onun daimî sohbetçisi olur. Daimî dostluk kazanır.
Artık bu marifet hâlini bulduktan sonra zühd vs. kalmaz; ama bunu
bulan milyonda bir olur. Bu işler, ezelî kabiliyetin, ilâhî bilginin
ve bir kader çizgisinin neticesidir.
İman sahibi daima şöyle der: Söylediğim sözle neyi istiyorum?
Attığım adımla nereye gitmek niyetindeyim? Yediğim yemekten kastım
ne?
Böylece nefsi karşısına alır ve hesaba çeker: Bu işi niçin işledin
ve neden yaptın? Bu yaptığın işler kitaba uyar mı?
Nefsini hesaba çekmeye alıştıktan sonra yakîn derecesini bulmaya
bakınız. Yakîn imanın özü ve hulasasıdır. Farz olan ibadetler ancak
yakînle edâ edilir. Dünyadan gönül çekmek için yine yakîn gerek. Bu
hâli Hak Teâlâdan talep et. Yapacağın her duanın icabet bulması
için; sükûn ve bir nişan gerek. Duan kabul olmadığı takdirde, itiraz
edersin, ama bu hatadır.
Doğru zatlardan ol. Onların baş alâmeti, her işte Hak Teâlâya
dönmektir. Şayet hâllerinin gizli kalmasını arzu ederlerse halka
karışır, alış veriş yaparlar. Onların kalbi Hakla olduğu hâlde, dış
hâlleri halka karışır.
Bu âlemde insanoğluna gereken bazı işler vardır. O işlerin başında
şunlar gelir: İlk defa insanoğlu, kötü tabiatını düzeltmeli. Sonra
nefs şeytanı, boş arzuları, hevâsı ile cihad etmeli. Ta hayvanî
duyguları atıp insanî duyguları benliğinde toplayıncaya kadar böyle
devam etmeli.
Seni önce topraktan, sonra sudan yaratan, daha sonra insan kılan
Rabbine küfretmektesin. Seni bu hâle getirene vereceğin karşılık
küfür mü olmalı? Ona kafa tutmak mı olmalı?
Bir hata işlediğin zaman, insanların görmesini arzu etmezsin,
utanırsın. Hâlbuki Allah seni her an görür, ama Ondan utanmazsın.
Ey velayet iddiasında olan, bu iddian dışta! Hakikatte böyle şeye
sahip olduğun yok. İçin Hakka isyanla dolu. Ondan utanmazsın.
Hâlbuki o bütün sırrına vâkıf ve seni görmekte. Dinini dünya ile
satmaktasın.
Nedir bu hâliniz, biraz ayıkınız ve anlayışlı olunuz. Harcamakta
olduğunuz bütün nimetler Hakkın. Hani, Ona şükrünüz?
* * *
Ey evlat! Bir defa da olsa Yaratanı itham etme. Hataya
düşebilirsin, doğru da yapabilirsin. Kabahati yalnız özünde bul ki,
işlerin düzele.
İyiliğin ve kötülüğün şeklini İslâm çizer, yalnız akılla bulunmaz.
Bunlar da zahire taalluk eden şeylerdir. Bir de iç âlemin
düzelmesini âmir olan şeyler var ki, o da kalpten gelir. Onları da
kalp emreder. Kalbin vereceği fetva din âliminden gelen fetvadan
daha ağır olur. Din âlimi içtihat eder, ona göre fetva verir. Ama
kalp, kolay yollara sapmayı istemez, biraz ağır şart koşar. Ama bu
kalp bütün hatadan beri olursa Ki böyle bir kalp, Hak Teâlânın
bizzat rızasını ve muvafakatini ister. Kalbin verdiği fetvaya uymak,
ilmin hikmetle karışık fetvasıdır.
Siz önce, hükümlere bağlanınız. Sonra ilme bakınız; her şeyin aslını
belleyiniz. İlmin kölesi olsanız da, esas hükmü mana cihetiyle elden
bırakmayınız.
Daima Hakka boyun eğiniz. Onun emirleri önünde benliğinizden
geçiniz. Bu zahir şekilde beyan edilen ilmi alınız ve hikmetler
âleminde sohbete giriniz.
Hangi hakikat olursa olsun, İslâm dini onun gerçek oluşuna şahadet
etmezse, o bir şaşkınlıktır.
Hakikat ehlinin yanına girdiğin zaman oturdukları yere oturmalısın
ve yediklerini yemelisin.
Gizlide ve aşikârede Allah Teâlâya şükrediniz.
Ey şu ülkenin halkı, sizin içinde bulunduğunuz hâl, benim için
kötüdür, ama siz de benim hâlimi kötü bilmektesiniz. Biz, birleşmesi
güç olan iki zıt gözükürüz. Aranızda, semâvât sahibinin kudret ve
kuvveti ile yaşarız. Kalplerimiz için karar yok oldu, bir yerde
duramaz oldu.
Gençliğin, Hâlıkı darıltmakla geçip gitti. Hanımını, çocuğunu,
komşunu ve zamanın sultanını hoş tutmayı istersin, hatta yaparsın.
Ama melekleri, Aziz ve Celil olan Hakkı darıltırsın. Hâlbuki
yolculuk Onadır.
Ölüm emrine icabet senin için kafidir. Orada babalara analara
rastlayacaksın. Eşini, dostunu ve sultan olarak yaşayanları orada
bulacaksın. Onlardan tek kişi size: Kıyamet ne zaman kopar? diye
sormaz; çünkü her ölünün kıyameti de beraber kopmuştur, Allahın
velî kulları Onun yakınlığında olur ve Hakka izafetle yaşar.
O büyük zatlar, bu âlemde birçok yönden öldüler. İlk defa haram
işlere girmekle öldüler. İkinci defa da şüpheli işleri bıraktılar.
Üçüncü olarak mubah olanı bıraktılar. Dördüncüde, helâl olanı
attılar. Beşincide ise, Mevlâ Teâlâdan gayri her şeyi bir kenara
atmak suretiyle benliklerinden geçip gittiler.
Bu maddî eşyayı bırakıp kaçan ölüler, onlara bir daha talip olmaz,
yakın olmak bile istemezler. Sanki onlar, manen bir başka hâle
geçmiş ve suretleri yok olmuştur. Sonra onları Hak diriltmiştir.
Onların ruh âlemlerindeki akışı ve duruşu, Allahın yüce adı ile
olur.
Kalpler kader denizinde yüzmeye devam ederse, durak yerleri, Onun
yakınlığına ve ilim otağına varır.
Ayıklık bir hizmettir. Uyku bir vuslat âlemidir; bir kul namaz
anında uyursa, Hak Teâlâ onu meleklere överek gösterir.
Bu bünye bir kafes, ruh ise onun içinde bir kuştur.
Halkın cümlesi, bir irfan sahibi katında sinek kadar küçük, ufak bir
arı kadar hafiftir. Ve ipek kurdu gibi tartısızdır. O büyük zatların
ahvali kolay anlaşılır cinsten değildir. Onları anlayabilmek için
çok akıllı olmanız icap eder.
Hak Teâlâya kim kafa tutar? Onu yok etmeye kim yanaşır? Böyle şeyi
aklına alan akılsızdır, ahmaktır. Yahut helak olmaya mahkûmdur.
Bir kimse sana gelir: Neyin varsa, Allah yolunda dağıt! derse o
senin dostundur.
Daimî bir fakir sayılan şu halkın malına göz atmayana yakın ol.
Ne zaman gerçeği yapacak ve gerçek yolda çalışacaksın. Her ne zaman
bende bir hareket görseniz, kalbime ateş düştüğünü anlayınız. Ve şu
kudsî hadisi hatırlayınız: Ey dünya, dostlarıma ilk anlarında acı
ol; ta ki, seni sevmeyeler. Son demlerinde ise hizmetçi ol; seninle
uğraşıp yorulmayalar.
İsa Peygamberin yanında kıyametten söz edildiğinde, yavrusunu
yitiren ana gibi bağırır, ağlardı ve şöyle derdi: Sessiz oturmak
yakışmaz.
Senin içine hiç aşk ateşi düşmedi. Aşk yoluna girmeye yanaşmadın.
Sende his namına kalan hiçbir şey yok; yokluk içindesin.
Büyük zatlar, dünyada fazla kalmaktan korkar. Çünkü sonucun nereye
varacağını bilmezler. Bugün iyi sayılan hâlin, yarın değişmesi
ihtimali onları korkutur.
Hacetini halkla bitirme hevesine düşme hâli, Rahman olandan kapalı
olmak; boş arzuların, nefsin, tabiî isteğin ve şeytanın insan
benliğine galip gelmesi sonunda olur.
Her kim bu dünyanın mekrinden emin olur, ona tapılanırsa büyük bir
bilgisizlik içindedir, cahildir.
* * *
Ey evlat! Hakka karşı ayık ol, hata edersen Ondan kork. En çok
korkulması gereken O iken, nasıl emin olunur? Böyle şey olabilir mi?
Ömrüme yemin olsun ki, Hak sana yakınlık verir. Zâtına yakın kılar.
Seni tahsis eder. İlâhî lokmalar yedirir. Sırlarına ıttıla peyda
ettirir. Müşahede âlemine geçirir. Rahmet kapılarını sana açar.
Fazilet sofrasına oturtur, her iyiliğini önüne serpiştirir. Fakat
bir şey talep eder: Kalbî hüzün. Çünkü burası hüzün diyarıdır.
Bu arada biri kalktı, bir şey soracaktı, ama sözünü işittiremedi.
Sonra Geylânî Hazretleri vaazına devam etti:
Şimşek bir an çakar, peşinden yağmur gelir. İlâhî şimşek de
böyledir. O çakınca ilâhî yağmur yağmaya başlar. Onlar, kulu Aziz ve
Celil olan Hakka yaklaştırır.
İslâm dininin dış durumu onun kafesidir. Ondan kurtulabilmek için
neler etmez ki? Eğer bizi serbest etselerdi, ilmin verdiği hâlin
dışına çıkar ve bağırırdık. Günahları bir bir anlatır: Ey kâfir ve
ey fâsık! derdik.
Lâkin zahir ilim ve İslâm dinindeki müsamaha yolu elimizi bağlıyor.
Verilen ilâhî hükümlere hizmetçi olunuz ve ilme çalışınız. Bu
şekilde çalışacağınız bir ilim yolunda size birçok ruhî inkişaf
verir.
Önce İslâm dinindeki emirleri, yasakları öğren, sonra ayrıl, başka
şeyleri öğren. Eğer sen, Hakkın seçme kullarından isen ilâhî
ilimlere vukuf peyda edersin.
Kendi benliğin seni Mevlâya ilettiği zaman, Onun kapısında
durdurur. Sonra şahların geçip gittiği kapılardan birer birer
geçirir. Nihayet en son kapıya gelirsin. Orayı açık bulunca dalmayı
arzularsın, ama sana dur emri verilir. Çünkü üzerinde aile efradının
hakkı var. O zaman şöyle hitap gelir: Gidiniz, aile efradınızı
alınız, birlikte Bana geliniz. (Yûsuf, 12/93)
Sırrına yerinde durmak emri verilir. Kalbe sebat hâli verilir. Sonra
duyguların ve cümle varlığın aynı emri alır. Hâl böyle olduktan
sonra kendi başına almak, satmak, kalmak ve bir kasta mebni iş
yapılmaz.
Emirler birbirini takip eder. Ye, ey bir şey yemeyen. İç, ey bir
şey içmeyen.
Kuyuyu, kadem kadem kazmaya devam ettiğin için ondan kaynaklar
fışkırdı. Orası fışkıran bir menba, akıp giden bir kaynak oldu.
Mücahedenin belasına, sıkıntısına sabır edemedikten sonra, nasıl
irfan duygusunu bulabilirsin?
Ey zavallı, sabırlı ol; yakında Hakkın nazarı sana ulaşır. Seni
yükseltir. Yücelik tacı giydirir. Azamet kisvesini giydirir.
Sultanlık ve celâl libasını verir.
Allahım, bizi maddî işlerden uzak kıl, Sana yakın eyle. Allahım,
maddî şeylere karşı kalbimize gına ver, onlardan talebimiz olmasın.
Bütün ihtiyacımız Sana olsun.
* * *
Allahı tek varlık biliniz; bu bilginizi saklayınız. Başkalarından
ayrılınız.
Kalp hâli, vücut karanlığına gömülüdür. Onu, Hakkın yakınlığı
kapısına kadar vardırabilirsen bilgi şafağı çakar, kalp gözüne, ince
ve derin bilgilerin sürmesi çekilir. Ve sen ona kaderin fihristini
okutursun. Sonra her şeyi yanında bulursun.
Cennet âlemine geçtikten sonra yemek ve içmek için zorluk olmaz. Hak
Teâlânın sevip seçtiği kullar için orada yemek içmek işleri bir
güçlük olmadan gelir. Bilhassa Hak Teâlânın sevilmiş seçilmiş
kulları için. Her şey onlara boyun eğer, iç âleminde genişlik olur.
Ve dersin: Ben, Allahın velî kullarındanım; Onun tecelli yolu ile
verdiği varlıkla Zâtına çevrilen kimselerdenim.
Bu işler: Ah ben de onlar gibi olsaydım! deyip boş arzu ile ele
girmez. Hak Teâlânın seçilmiş kulları, Onun arzusuna bakarlar.
Esefle deriz ki: Sizin bu işlere dair hiç bilginiz yok.
Ey oturumlara devam edenler ve ey dedikodu ehli! Siz, anlattığımdan
haberdar değilsiniz.
Bundan sonra Geylânî Hazretleri, avucuna şöyle bir üfledi, etrafına
döndü, her yanı süzdü ve devam etti: O ki, mal, mülk harcamadan
cennet arzular, yalancıdır. O ki, fakir fukaraya karşı şefkat
duygusu beslemez ve bununla beraber Peygamberi (s.a.v) sevdiğini
iddia eder, bu da yalancıdır.
Her şeyin kendine göre, bir vazifesi olur. Baş gözü ile dünya
görülür. Kalp gözü ile âhirete bakılır. Sır gözü ile de Mevlâ
müşahede edilir.
Halka karşı iyi edepli ol. Şöyle ki, sesin, halkın hiçbirinden daha
yüksek olmasın. Edebini ve terbiyeni böylece takınabilirsin.
Yaptığın isyan hareketleri ile Hakla çekişmektesin. Ve yaptığı
işlere karşı gelmektesin. Bu, senin için ayıptır.
Dikkat et, sabahları güneş, yatakta iken üzerine doğmasın. Güneş
yalnız cahil kişinin üstüne doğar. Güneş yalnız nefsine ve kötü
arzusuna uyan kimsenin üzerine doğar. Erken kalk, güneşin doğmasına
hazır ol. O doğduğu zaman, seni gaflet yatağında bulmasın.
Bu anlatılan şeyler biraz akılların ötesini ilgilendirir.
Zorla da olsa, bazen ruh âlemine, bazen de tabiat âlemine boyun
eğmek zorundasın. Her ne hâlde olursa olsun kalbin imanla dolu
olması gerek. Bilhassa tabiat bataklığına düşüldükte
Sadık ve gerçek yolcu için kalbe her çeşit varidat gelir. Bu
varidatı alan zat, yanlış yola sapmaz. Dıştan yaptığı işleri dinî
hükümlere göre ayarlar, o aynada görür. İç âlemini ise ilim aynasına
arzeder, kalbini ona göre işe koşar. İşleri, ilim ve hüküm aynasında
gerçek yüzünü buluyorsa, kalbini Aziz ve Celil olan Melike arz
eder. Şayet, iki aynanın biri gerçeğe uyar, öbürü uymazsa şahın
katına alınmaz. Böylece kapıda bekletilir. İşlerini tahkim et!
diye emir verilir. İşlerini dinî hükümlere uydurabilirsen çalışman
yerini bulur. Her işin övülür. Aksi hâlde o şaha varman nasıl kabil
olur?
Şahın kapısından, bilgi ile ve gerçek ahkâmı yerine getirmekle
girilebilir.
Yaptığın her işi hesap edebilmen senin için kabil olmaz. O kapıyı
açan işler öyle şeylerdir ki, iç âlemde saklıdır.
O işin hikmet yönü sonradan sana açılır, onu bir sen bilirsin, bir
de Rabbin. Bu hâle, zâtî varlığa yakın melekler de akıl erdiremez;
İlâhî elçi olarak kullara gönderilen peygamberler de tam bilemez.
Büyük zatlardan, maddî işlere yarayan akıl gitmiş, akıllara akıl
olan bir başka akıl verilmiştir. Ve onlardan, her şeyin aslına
varmak için şart edilen yorgunluk günleri de geride kalmıştır.
Onlar, yollarından hayli aç kalmışlardı, şimdi sofra önlerine
açıldı. Susuz kalmışlardı, onlara şimdi su sunuldu. Çok yoruldular,
şimdi onların dinlenme demi. Hayli uykusuz kaldılar, şimdi uyku
zamanı.
Bu hâlleri geçirdikten sonra o kula oyalayıcı meşgaleler verilir.
Bunlar onu Haktan ayırmaz. Çünkü Hak onu sırlarına vâkıf kılmıştır.
Her ilâhî sırra karşı o kulun sezişi vardır.
Sonra bu hâle eren bir Allah kulu, bulunduğu ülke halkının gizli
işlerini de bilir, istediği beldenin ve arzu ettiği ülkenin âlemine
vâkıf olur. Şayet ona bir kutubluk hâli verirlerse bütün dünya
ehlinin işlerini bilir. Onların rızkını da taksim eder. Kendi
iradesine verilen cümle işlere karşı uyanıktır, ayıktır. İlâhî
sırların gizliliklerine vâkıftır. Onun için, dünyada olup biten
hayrın ve şerrin hiçbiri, gizli değildir. Onun varlığındaki
kutluluk, Hak tarafından seçilmesine vesile olmuştur. O, nebilerin
resullerin vekilidir. Ülkenin emini odur. O, içinde bulunduğu
zamanın bütün işlerini merkez olarak idare eden bir kutubtur.
Kalp meleklerin geçit yeridir. Sır ise daima Hakka nazırdır.
Allah, bir kulun kendine yönelmesini dilerse, onu âdemoğullarının
içinden alır, yırtıcı ve vahşi hayvanlarla ülfet ettirir. Bu vesile
ile insanın vahşet duygusu yok olup gittikten sonra meleklerle ülfet
duygusu hâsıl olur. Onların muhtelif şekillerini görür ve çeşitli
yüzlerine bakar, sözlerini işitir. Karada, denizde ve ıssız yerlerde
onlarla olmaya başlar.
Ey Hakka varmak isteyen işit. Ey bu yola talip olan ve Hakka
kavuşmak için karar veren, önce söz, sonra görmek, önce konuşmak,
görme işi sonra. O yüce meleklere kavuşmak için önce sözlerine
alışmak lazım. Sonra yüzlerini görmeye iştiyak duymalısın. Bu iki
sıfat bir zatta hâsıl olursa, meleklerle arasındaki perde kalkar.
Allahın yaratıkları içinde meleklerden tatlı sözlüsü yoktur. Onlar
gibi güzel surette yaratılan olmamıştır. Onların sesinden daha
lezzetlisi olmadı.
Hakka varmaya istidatlı olan kul, bir zaman o hoş meleklerle vakit
geçirdikten sonra; Hak, tarafından meleklerle arasına perde gerer.
Zâtı kapısına getirir, yakınlık duygusunu verir. Varlığı ile ülfet
ettirir. O makamda bir zaman sükût hüküm sürer. Sonra olacak olur. O
kulun kalbine Musa Nebinin anasına olan cinsten ilâhî tecelliler
olur.
At varlığını, korkma. Ey kalp, içindeki sırrın zayi olmamasını
istiyorsan denize ve ıssız yerlerdeki sulara sal. Korkma, o seni
yine bulur. Onu akraba ve arkadaşlardan ayır. Yazık, bir kadın
senden hayırlı! Yavrusunu denize atıyor. Sen benliğinden sıyrılıp
iki adım atmaktan korkarsın. Bu senin, iman bakımından noksan
oluşuna bir delil sayılır. Musa Nebinin anasına Hak vaat etmişti.
Oğlunu yine ona döndürecekti. Senin, o ananın kalbine vurulan iman
damgasına inancın yok: Biz onun kalbine oğlunun döneceğine dair
inancı yerleştirmeseydik kelâmına imanın yok. Varsa da çok zayıf!
Senin içinde bulunduğun kara ülkede bir muradın yerine gelmese, bir
alıştığın işten olsan; onlara tekrar kavuşmak için sebepleri
kovalarsın. Bu anlarda Hakka varmaya tam istidat sahibi isen
kalbin, Yaratanına bağlanır, hâlinden memnun olursun. Çünkü geride
bıraktığın her şeyin daha iyisini vereceğini Hak vaat etmiştir.
Ey tevhid, ilim ve takva hâlinden yaya kalanlar, siz neredesiniz,
kötü hâllerden iyiye dönme arzusu nerede?
Ey kendine indî çareler arayan, dini âlet edip onunla geçim sağlamak
nifak işaretidir. Çalışarak yemek, sünnettir; Peygamberin (s.a.v)
âdetidir. Çalışarak ye, Peygamberin sünnetine sarıl. Ta imanın
kemale erip her türlü sanatı kavrayıncaya, sebeplere ve halka
dayanmadan geçimini sağlayacak duruma gelinceye kadar. O zaman,
kalbini maddiyata kaparsın. O kez ya ayrıl git, ya da Hakkın ilim
evinde otur, dur. Orada âmâ ol, sağır ol, maddî şeyleri duyma.
Kulağını ilâhî seslere ver, gerçeğin sesini dinle. Hakkın fazlını
gör. Daha sonra seyahate çıkarsın. Yeryüzünü sultanın verdiği
nişanla gezer, dolaşırsın.
Ey avam halk, sizin hiç biriniz, eline maddî bir şey geçince gönül
rızası ile bırakmak, gitmek ve kaçmak arzulamaz.
Haktan alman herhangi bir şeyin gerçek yönü var. Ayrıca halktan
talep edilen şeyin de bir hakikati var. Ama bir kul, derecesini
bulur, velayet hâli tahakkuk ederse, onun kalbine ne almak gelir, ne
de vermek. Eşya kendiliğinden gelir, ama bunları kendinden geçmiş
olarak karşılar. Onları almak, yemek o kula kısmettir. Kısmet olan
bir şeyden kaçmak imkânsızdır.
Hak Teâlâ Musa Peygamberin anasına şöyle buyurdu: Ey Musanın
anası, şayet ona bir sey geleceğinden korkuyorsan, denize bırak.
(el-Kasas, 28/7)
Sen de dinine bir zarar gelmesine ihtimal veriyorsan kalbini Allaha
bırak. Kalbini Ona teslim et. Ehlini Ona terk et. Şöyle yalvar:
Allahım, bu yolculuk hâlimde sen bana sahip olabilirsin. Ve
ehlimi, evladımı benim için esirge, himaye et.
Hakka olan irfan duygun, belindeki kemer gibi olmalı ki, ne yana
dönsen o seninledir. Ve hakikaten bir irfan duygusuna sahip
olabilseydin, uyumanın kaderin hükmüne göre olduğunu bilirdin.
İşitmenin yine kader icabı ve o kudret sahibinin izni ile olduğunu
anlardın.
Allaha yemin olsun, sonra yine Allaha yemin olsun ki, Allahın
sevgili kulları olan velîlerin ahvali peygamberlerin ahvâline
benzer. Ne var ki, lakapları ayrıdır.
Yeni bir dinle gelen rasûllere ve kendinden önceki bir peygamberin
yolunu takip eden nebilere ölümden sonra Münker ve Nekir gelmez.
Çünkü onlar yaratılmışların şefaatçisidir. İşte onlar gibi velîler
de sorgu sual görmezler; çünkü onlar da, Hak Teâlânın seçme
kullarıdır.
Ey boş arzulara, tabiatın karanlığına dalan ve ona tapan! Ey
övülmenin, alâyişin kulu olan! Nedir bu hâlin? Üzerinde ezelin hükmü
bulunan ve ezelî bilginin gerekli kıldığı nasibin muhakkak gelir.
Lâkin durum bir başka hâl arz etmektedir. Acaba onların gelişi
anında sen ne durumdasın? Acaba seni tevhid hâlinde bulmaları kabil
olur mu? İşte bu mühim!
Kulun kalbine ilâhî sırlardan öyle bir sır konmuştur ki, ona
kimsenin aklı ermez. Ona ne şeytan, ne melek, ne de başkası yakın
olabilir.
Mevhum varlığını yok etmek yolu ile Hakkın yakınlığını ara. Onun
rızasına ermeye bak. O, senden hoşnut olursa seni sever. Sevince
sırların kapısını sana açar, sohbet hâline erdirir. İlmî
delillerinle birlikte onun sohbetine devam eder olursun.
Hakka daima ibadet eden kimse Onunla sohbet ediyor demektir.
Bir Hak yolcusunun hâlini ancak irfan sahibi bilir. Mademki Hakkın
yolundasın, istesen de istemesin de Onun ilgi çekici kuvvetine
kapılmış sayılırsın. Ona gönülden uyar, izini izlersen, pekâlâ.
Aksi hâlde rahmet nazarı sana ulaşmaz, tardolursun.
Biz, büyük zatların peşinde yürümekteyiz. Onlara göre bir zerre
hükmündeyiz. Onlardan arzumuz, şaha varmak için bir kelimeden
faydalanmaktır. Hiç kimse kendi keyfine göre yol alamaz. Mutlaka bir
büyük zata tâbi olması gerek. Her kim kendi görüşü ile yetinirse
sapar, şaşırır.
Manevî yol işlerinde Peygamberin vekiline uymak vardır. O herhangi
bir şeyin terki için emir alır, yapar. Ona uyanlar da aynısını
yaparlar. Naibi, vekili bulunduğu şahtan ne elde ederse, halka onu
vermek zorundadır.
Sen ona uyarsan, sabah aydınlığı gibi her şeyi önüne serer. O kulun
daima libası değişir. Bir defa bakarsın varlık almış. Sonra yokluk
âlemine geçer. Bir defa da bakarsın tümden yok olup kaybolmuş. Bazen
Hak ona ikbal tecellisi verir. Bazen yitirdiği varlığını iade edip
zatından haberler verdirir. Ve Rabbim, kalbimdeki susuzluğu
giderdi. diye söyletir. Hepsi Hak Teâlânın elinde değil mi?
İstediğini Peygamber vekili olan o kuluna yaptırır, ettirir.
İç âlemine dalınca, özüne iki kapı aç. Onların biri Hak, öbürü de
halk. Böylece hem Hakka olan borcunu ödersin, hem de kulların
hakkını. Halka karışıp onlarla sohbet ettiğin zaman Hak için
yaptığını unutma. Böylelikle, halkın şerrinden emin olursun. Ve Hak
yakınlığına ait duygu kalbinde devam eder.
Halk, Hak Teâlânın zatından başka olan varlıktır. Zahirî olup biraz
da maddîdir. Bu halk tabiri, bütün hâllere şümullüdür.
Halk arasına karışıp onlarla sohbet etmenin buradaki manası, onlara
öğüt vermek ve nasihatte bulunmaktır ki, bu vazife, Hakkın
varlığını insan benliğinde sezince başlar. Hakkın varlık duygusunu
kalbine yerleştirir, her an anarsan, Onunla sohbet etmiş olursun.
Bu hâli benliğine sindirdikten sonra halka karışıp onlarla yapacağın
sohbet Hak için olur ve sen Onunlasın demektir. Bu hâle göre halkın
varlığı silinip gitmiş demektir.
Kullarla yapılan sohbetin gerçeğe uyması için iyiliği kötülüğü
onlardan bilmemelisin. Onların hepsini Allah tarafından sana
salınmış ve emrine verilmiş kimseler olarak bilmelisin.
Asıl saadet bulan kalpler öyle bir hâl aldılar ki, onlar, Hakkın
fazilet taamını yedi. Onun sesini işitti. Ve Onun verdiği
yakınlıkla ferah buldu. Bu kalpler büyük zatlarda bulunur.
O büyük zatlar, daima Hakkın hitabına mazhar olurlar. Dünyadaki o
hitabı kalpleri duyar, âhirette ise karşılıklı konuşmalar olur.
Hakkın kelâm tecellisine mazhar olarak konuşma asıl öbür âlemde
olacak. Aynı tecelliyi bu âlemde bulanlar pek azdır, tek tek
sayılabilecek kadar mahdut bazı fertlerdir.
Ebül-Kasım Cüneyd şöyle diyor: Ben konuşmalarıma, ebdal
zümresinden en az dört büyük zâtın hazır olması ile başlarım.
Sonra Cüneyd Hazretleri, o büyüklerin emri ile konuşmaz, o anda
Peygamberi de görmek isterdi. Hazreti Peygamberin (s.a.v)
ruhaniyeti hazır bulunur, şu emri verirdi: Yâ Cüneyd, konuş;
konuşma zamanın geldi.
Hak Teâlâyı talep ediyorsan söylediğin şeyin gereğini yap, aksi
hâlde felâket seni bekliyor.
Namaz kıldığın zaman kıbleye dönersin. Bela anında da kıbleye dön.
Bunun kıblesi Hakka bağlanmaktır. Namaz anında kıbleye dönerek
halkı geriye nasıl bırakıyorsan, bela anında da kalbini Hakka
bağla, halkı unut. Başına bir felâket geldiği zaman halka dönersen
imanın batıl olur. Bela anında iman sağlam olursa, o bela ezilmeye
mahkûmdur. İmanlı kalbin o belayı ezebilmesi büyük bir iştir.
Avam halkın gönül kırıklığı dünya için olur. Has kullara da bu hâl,
öbür âlemin zevki dolayısıyla gelir.
Havas kullardan daha ileri bir makamda olan kullarda ise, gönül
kırıklığı Mevlâya dair işlerden az şeyin kaybından veya verilen bir
keşfin kapanmasından ileri gelebilir.
Herkesin kendine göre bir gönül kırıklığı bulunur. Ama bazı seçilmiş
ve ayırt edilmiş kullar var ki, onlar için gönül kırıklığı, bir
hususiyet arzeder. Onlar, yalnız Hak için mahzun olurlar.
* * *
Geylânî Hazretlerine, Peygamberimizin (s.a.v) yasak ettiği
vezinli, kafiyeli duadan sordular. Cevap verdi: Allah yapmacık,
düzenli, kalıplı bir sürü tekerlemeden ibaret duayı kabul etmez.
Peygamber (s.a.v) Efendimiz şöyle buyurdu: Ben ve ümmetimin müttakî
sınıfı tekellüften, yani zoraki, yapmacık işlerden beridir.
İman sahibinin kalbinde en çok ümit yaşar. Çünkü o, defterine
baktığı zaman hatasını bulamaz. Çünkü o, daima iyi yola gitmiştir.
Gerek kitaptan, gerekse kitabı okuyandan dinlediği budur. O daima
iman mihrabından iyi şeyler dinlemiştir. İman sahibinin bu hâli, bir
ateştir; onda hata bırakmaz, yakar ve yok eder.
O iman sahibinin emirler kütüğünde tutulan siciline bakılınca,
yapılmadık emir göze çarpmaz, Ama o iman sahibi tam kemal hâlinde
değilse bu durum pekiyi olmaz. Bir gurura kapılması ihtimali
belirir. Sonra o gurur yüzünden helak olabilir. İman sahibinden bazı
hatalar zuhur edebilir. Vakit geçmeden hatasını anlar, tevbe ederse
kurtulur. O ufak hata onun ezelî kısmetinde yazılmıştı. İmanı
dolayısıyla hiçbir zarar görmez; çünkü ona göre o hata, başına konan
bir toz kadar küçüktür. Hak Teâlâ ona tevbeyi nasip eder ve
kurtarır.
Hatanın bu şekle bürünmesi tam manası ile doğru bir iman sahibi için
olur. Meselâ Âdemin (a.s) hatası gibi. Bu hâl, kaide dışıdır.
Herkeste olmasına imkân yok. Dolayısıyla onun gibi olmaya
çalışanların işine önem verilmez.
İnsanın benliğinde iki istek yaşar, ikisi de birbirine zıttır. Biri
ilâhî olan zatî irade, öbürü de bunun dışında kalan, Hak Teâlânın
zatı dışında olanlara ait irade. Burada iradenin manası, bahsi geçen
varlıkların kendi istidatlarına göre olan arzulardır.
Her iki irade (istek) gerçek yöne sürülebilir ve ıslahı mümkün olur.
İnsan, dilerse bunu kırk yaşına kadar yapabilir. Ondan sonra biraz
zor olur. Bu hâli hoş anlatan Peygamber (s.a.v) Efendimizin şu
hadîs-i şerifi vardır: Bir kimsenin yaşı kırkı bulduğunda hayrı
şerrinden artık olmazsa cehenneme hazırlansın.
Bu hadîs-i şerif köktür. Manası hayat gerçeklerine uyar.
Ey zahirdeki açık beyanı dinlemekten kaçan; iç âlemi görmek, çoktan
uçup gitti. Artık sütten kesilmen lâzım, yavru değilsin.
Mademki Hakkın zatından gayri şeylere karşı irfan duygusu beslersin
ve onların peşinde gidersin, gerçek işler için yalnız bir hevesin
var. O da boşa.
Nedir bu hâlin? Hep maddî işler peşindesin. Bazen hakikaten madde
peşine düşersin, bazen de onlara kapılır, zelil ve hakir düşersin.
Ama sen, bu hâlin belki de farkında değilsin. Uyan.
Velî kulun baş işareti, kendini Allahın varlığı ile zengin bulmak.
Sonra Allahın zatiyle yetinip her şeyi bir yana atmak. Ve her
nerede olsa Hakka dönmek. Bir gün olur da nefsin kendine göre bir
velayet iddiasına kapılırsa, ona bu huyları say ve haddini bildir.
Çünkü o bir velî değil, yalancıdır.
Bir ilim sahibine, sultanların kapısında dolaşmak yaraşmaz. Ancak
kuvvetli imana ve ittikâya sahip olurlarsa o zaman zararı olmaz.
Sonra Hakka dair olan bilgisi kuvvetli, zühdü iyi, içi marifet hâli
ile tam, Hakla ünsiyet etmiş olmalı. Böyle olursa, padişahların
yanına güçlü girer ve sarsılmadan çıkar.
Bazı zatlarla sohbet ederdim. Bana, olan ve olacak işlerden
anlatırdı. O bir çocukla gezerdi ve onunla devrin saltanat
sahiplerine giderdi. Onun bu hâlinden hoşlanmadım. Hem o çocukla
gezmesini sevmedim, hem de saltanat sahipleri yanına girip çıkması
beni tutmadı. Kalbime gelen bu hâli anladı. Durumu şöyle izah etti:
Bu çocuk kimsesizdir. Yolcu konağında yatar, kalkar. Onu orada
yalnız bırakmak istemem; başına bir kötülük gelebilir. O saltanat
sahiplerinin yanına gidişim ise, başka bir durum arz eder. Benim
onlardan bir talebim yoktur. Onlara giderim; nasihat eder ve adalet
yolunu gösteririm.
* * *
Sizin Hakla olan sohbetiniz karışık, çünkü edepten mahrumsunuz, ama
biz, değiliz; edebimizi bozmayız. Aradan biri kalktı ve sordu:
Yediğimiz karışık olunca, namazımızı ve orucumuzu nasıl sıhhatli
kılabiliriz?
Bunun üzerine Geylânî Hazretleri şöyle devam etti:
Haram meydanda. Helâl da açıklanmış. Ve işte, İslâm dininin kurduğu
esas. Sonra durulması ve üzerinde düşünülmesi gereken işler de
meydanda. Kalbini temizle ve ondan gelen sese kulak ver. Sana bir
şeyin olmayacağını anlatıyorsa bil ki, o şey haramdır. Kabul ettiği
şey ise, helâldir. Serbest bıraktığı şey de şüphelidir.
O zatı böylece cevaplandırdıktan sonra devam etti:
Ülfet ettiğin ve alıştığın şeyleri bir yana atar, nefsini sabra
alıştırırsan bunun adı kanaat olur.
Düşünürsen, anlarsın. Hakkın katında nice namaz ve nice oruç var.
Fakat O, bunların hiçbirine bakmaz. Onun arzusu, her türlü
kötülükten ve Zâtından gayri işlerden temiz olan bir kalptir.
Dışını gani gönüllü gösterip kendini zâhidlerden sayan, içi bozuk
olan kederle doludur. O kendisinin Hakka karşı zelil durumunu, iki
yanağına akan damlacıkla gösterir. Omuzlarını bükmekle işin
biteceğini sanır. Üzerine giydiği cübbeyi yeter bilir. Zühdü yalnız
avucundadır. Ama cebine koydurur. Hâlbuki içi halktan bir şey
koparmak için sızlanır. Nefsi, övülsem, medhedilsem diye,
debelenir. Gözü halkın elindekine dikilir.
Ama irfan sahibi böyle değildir. Onun dışı kerametlere bağlıdır.
Nefsinin kısmetini de kendine göre verir.
Hakkın bölmüş olduğu öyle kısmetler vardır ki, ona yalnız şahın
irfan sahibi kulları sarılır. Bizim anlatmak istediğimiz de öyle bir
irfan sahibidir. Sanki o, evinin ustası ve askerinin önderidir. Ama
onu, ne aile reisliği yolundan alabilir, ne de askerlerine ettiği
önderlik. Onun selâmeti içindedir. Kalbi saftır. Daima hazretini
görür. İlim dalgaları onu altüst eder. Dünya denizi, hiçbir an
kalbine girmez. Yerde, gökte olanların cümlesi dışında kalan her ne
varsa hepsi onun engin kalbine göre hiçtir.
Bu anlatılan, bir irfan sahibini tariftir. Tam zâhidleri daha önce
anlattık. Bu vasıflar zâhid için de olabilir. Sende bu hâllerden
hangisi var?
O hâlde kötü düşünce ile halka neden bir garip zan beslersin? Onlar
için beslediğin zannı neden diline alırsın? Dilini öyle şeylerden
neden kesmezsin?
Ey dünya sahiplerinden dünyalık kapmaya gayret edenler, bu arada
âlet olarak da âhirete dair işleri kullananlar, siz avam halktan
daha çok tevbe etmeye çalışmalısınız. Siz bir şeye karışmayan
zavallı insanlardan önce tevbe yoluna koyulmalısınız. Ve derhal
hatalarınızı itiraf etmelisiniz.
Sizde hayır kalmadı. Ne kazancınız, ne rahatınız, ne de bir necat
yolunuz var. Huzurunuz da, hata yüzünden söndü. Dininiz de kalmadı.
Dünyaya bağlandınız, ama o da kalmayacak.
Dünyadan bir şey alırken, iyi duygu beslemezsiniz. Tabiî
arzularınızı ve hevâî isteklerinizi kullanmaktasınız. Dünyadan bir
şey alırken dünyayı kazanmak için alırsınız, âhiret için değil.
Uğraşmam ve sözlerim sizin için; dinleyiniz. Sesinizi kesiniz, bir
şeyler öğrenmeye bakınız. Sizden başkası konuşsun. (Bu sözleri
Bağdatda bulunan zahir âlimleri ve vaizleri işaret ederek
söylüyordu.) Bu dilim bende emanettir, kalıbım emanettir. Gurbette
olmak, iç âleme dalabilmek, Hak yakınlığı için anahtardır.
En olgun hâlini bulduktan sonra, bir köşeye çekilip oturan, oradan
artık çık, iyilik senin meydana atılmandır.
Yavrucuğum, ilk zamanda iç âleme dönmek, sonra dış âleme geçmek
gerekir. İlk devrede, her şeyi anlayıncaya kadar susmak, sonra
konuşmak. İlk zamanda şaha dönüş, sonra onun bendelerine.
Tam helâl, ruhanîler arasındadır. Sen o ruhanî zümresinden olmak
dilersen, iyiyi, kötüyü ayırt et, onlara benzemek böyle olur.
İç âleminde yanan lamba, irfan duygusundan doğan güneş, Hak
yakınlığını bulduğun için benliğinde beliren kamer, seni her
tecellisi ile besleyen ve büyüten Rabbinden gelir.
Haram işlerin doğuşu, nefsanî duygunun varlığından hâsıl olur.
Şüpheli işler, zatî varlığı unutup bir nevi kalbine göre iş tutarsan
olur. Tam helâlin hâsıl olması için iç âlemin temiz olması gerekir.
Bu hâller biraz akılların ötesine gitmekle anlaşılır. Çünkü yerleri
oradadır. Nefsin elinden tutup bir demet yeşilliğe dalaştıkça, haram
yemek zorundasın. Kalbin etrafında dolaşıp sahibini unutarak onun
verdiğine dalarsan, şüpheli işlere girmen mümkün görülür. İç âlemine
girer, orada olup biten ilâhî tecellileri sezersen tam helâl yolunu
bulman kabil olur.
Hikmeti şu: O nereden gelirse gelsin, aldırmadan alır, yer de ondan.
O tıpkı bir kötü kadına benzer. Kocasına: Çal ve beni doyur der. O
helâl ile haramı ayırmaz. Helâli, haramı ayırt etmek için işin
aslına akıl erdirmek gerek. Buna işareten Peygamber (s.a.v)
Efendimiz şöyle buyurur: Sana dinin esası gerek.
Ellerin o yolda iyi yetişir, dinin esasına yapışırsan, her şeyi daha
iyi anlarsın ve bu anlayış, âhiret işlerinde sana yardımcı olur. Bu
da öyle bir anlayıştır ki, helâli, haramı ayırt eden kadına benzer.
Tam helâl olan bir şey önünde hazır olursa -isterse kazancın olsun-
dur ve hesap et. Araştır ve kendi kendine sor: Bu ekmek nereden
geldi ve nasıl pişti?
Sağlam duyguya sahip ol, kalbine dön. Oradan sırrına geç. Ve onların
yolu ile Rabbine dön. O, sana işlerin düzeni için bir melek
gönderir. Şayet helâl ise, şu âyet-i kerimenin tecellisi seni
sarar: Size nasip ettiğimiz temiz şeylerden yiyiniz. (Tâhâ, 20/81)
Şayet şüpheli veya haram ise, şu âyet-i kerimenin manası tecelli
eder: Üzerinde, Allahın adı anılmayan şeylerden yemeyiniz.
(el-Enâm, 6/121)
İşte haram budur; ona yanaşma. O haram şeyden kaçınırsan yerine Hak
Teâlâ daha iyisini verir.
Hak Teâlânın kaza ve kaderi önünde dize gel ve teslim ol. Ta Onun
fazlı yetişip hazzını, kısmetini bol bol verinceye kadar!
Zâhidlik bir anın işi, şüphelilerden çekinme hâli olan verâ ise iki
anda biter. Ama marifet âlemi, ebediyetlerin harcanması ile elde
edilir. Marifete çalış, ebedî hayatı kazan.
Durumun geçmişteki büyük zatlarla kıyas edilince sende, onlarda
bulunan ahvalden zerre bile bulamayız.
Nefsini yedirip, dirilttin, seninle münazaaya tutulmaya koyuldu.
Onun bütün kirli emellerini yerine getirdin, üstüne abandı. Onun
kötülük kaynağını kesseydin, kötü âletlerini kırsaydın olmaz mıydı?
Sen böyle etmedin. Onun bütün temennisini yerine getirdin. Ve o
şeytanına kapı açtı. Şeytan, nefse daima kötü temennileri telkin
eder. Nefsin kendine has bir şey talep edecek dili yoktur. Onu,
cinler dile getirir. Sonra seni yıkmaya onların da gücü yetmez,
insan şeytanlarından faydalanırlar. Hepten birleşip seni yıkarlar.
Bir de haddinden fazla şehevî arzulara bağlanırsan.
Nefse, maddî ağır yükler vur. Haram, şüpheli ve işini bozan
şeylerden kes. Bunu yaparsan onun kötü ateşi söner. Eğer bazı mubah
olan şeyleri de az miktarda verirsen boş yere âdet edindiğin
şeylerin birçoğu erir ve ölür. Kötü şehvet onun varlığından sökülür.
Bunun neticesi, korku ve umut ağaçları onun içinde yeşermeye başlar,
içindeki karanlık aydınlanmaya başlar. Kalbe bağlanır, olgun bir hâl
alır ve ona nida gelir: Ey mutmainne nefis, Rabbine dön, O, senden
hoşnut, sen de Ondan hoşnut. (el-Fecr, 89/27-28)
Kalp gözünü açamadan ölüme giden kimseye, son nefesinde şu hitap
gelir: Sen neredesin, Hak yakınlığı nerede? Hani Hakkın yakınlık
sofrasından nasibin? Ve Onlar katımızda seçilmiş ve önlenmişlerdir
(Sâd, 38/47) âyetinde zikredilen zatlara yakınlığın hani? Neden
onların aldığı şeylerden sende bir şey yok.
Nefsini yola getirmedikten sonra kalbine rahat yoktur. Nefsi Ashâb-ı
Kehfin Kıtmiri gibi Hakkın yakınlık duygusu eşiğinde bekletmen
gerek. Onu bu hâle getirmeyince kalbini selâmete erdirmeyi umma.
Kalp, daima ilâhî yolculuğa hazırdır. Onun yolculuğa dair işlerini
bitir ve yola çıkar, çünkü kalp daima Hak yola çıkma anını bekler.
İman bakımından zayıf olduğun devrelerde, İslâm dininin çizdiği
zahirî yolu takip et. Pek güç işlere girmeden devam et. İman
bakımından kuvvet bulduğun zaman kolay işleri bırak, biraz ağır
ibadetleri yapmaya bak. En büyük iş, nefsi alt edebilmektedir. Onu
alt eder üste çıkarsan, kadere ve uyarlık hâline erersin.
Hallâc için şöyle bir hikâye anlatırlar: Asılacağı zaman yanına biri
yaklaştı ve nasihat istedi. Ona şu nasihati etti: En önemli iş
nefsin olmalı. Onu bir işe salıp uğraştırmazsan; seni meşgul eder.
Benim ilk devremde, bir elbisem vardı, yeni idi. Birkaç defa pazara
satış için çıkardım, müşteri çıkmadı. Bir insana gittim; birkaç
kuruş aldım; elbisemi rehin bıraktım. Bayram geldi. O zat da
elbisemi getirdi: Bunu al ve giy, aldığın paralar da sana helâl
olsun! dedi. Almak istemedim. Almayacak olursan yakarım! dedi ve
beni alıp giymeye mecbur etti. Aldım, giydim. Anladım ki, o, benim
bir kısmetimdir; kimseye gitmesine imkân yok. Onu almaktan çekinip
zâhidlik taslamam da lüzumsuz.
Bazı büyüklerin: Biz ilmi Allahın gayri için öğrendik! sözündeki
mana soruldu. Geylânî Hazretleri, bunun bu şekilde anlaşılmamasını
isteyerek:
İlim, ancak Allah için olur. dedi ve devam etti:
Bu kelâm dış manası ile ele alınacak olursa tehlikelidir. İsterse
bir velînin ağzından çıksın. Çünkü: Allah Teâlânın gayrı için ilim
öğrendik sözü bir şirktir. Ama biz bunu başka şekle hamlediyoruz.
Şayet bununla, âhiret âlemine dair bir şey murad ediliyorsa, o da
noksanlık sayılır, fakat bir parça kurtarır. Onlar âhiret işlerine
dair işleri öğrenir, ona göre çalışırlar, Hak Teâlâ da onların bu
çalışmasını boşa çıkarmaz, yakınlığını verir ve zatına ulaştırır.
Onlar, bu hâlleri ile zahiri aldılar, sonra iç âleme geçtiler. Dala
yapıştılar, kökü buldular. Önce avam sofrasına oturdular, sonra
fazilet sofrasına yerleştiler. Onlar bir hâlde iki çeşit taam
aldılar. Kendilerine verilen nimet işinde avam halkla ortak oldular.
Çalış, ötesini düşünme. O, senin için bir işi dilerse, sebeplerini
hazırlar. Her kim işimin aslını anlar, bununla beraber huzurumdan
ayrılır, bir köşeye çekilip oturursa, o hakikate karşı hatalıdır.
Evvel zamanda öyle büyük zatlar yetişti ki, onların elinden biri
keramet görse ve Elini ver; onda Hakkın şahidi var! deseydi
ölünceye kadar onunla konuşmazdı. Onlar kerametlerini gizli tutardı.
Ne görülmesini severdi, ne de göreni isterdi.
Bir kimse düşünün, günlerce ibadet eder. Bundan maksadı bir keramet
görmektir. Netice, bir gece görür, gündüz çıkar halka anlatırsa,
Allah onu elinden alır.
Allaha yemin olsun ki, insan yaratılışı itibariyle tek basmadır.
Aynı zamanda, ilim ve keramet denen nesneler de tek mana taşır.
Bunlara sahip olan herkes, saklamak zorundadır. Şayet ilâhî bir
hüküm gelirse kader icabı elde olmadan zuhur eder. O zaman da
kalbin, her türlü meyilden esirgenmesi, Hak Teâlâ ile olan iç
münasebetini devam ettirmesi gerekir.
Keramet sahibi olabilirsin. Bununla maddî bazı şeyler elde etmen
kabil olacağı gibi dünyalık şeyler de kazanman kabil olur. Kalbine
böyle maddî şeyler gelirse hemen oradan kaç.
Bu arada bir sual vaki oldu. Nefsi arzusundan kesmenin zor olduğu
anlatılmak istendi.
Geylânî Hazretleri bunu şöyle cevaplandırdı:
Sus, öyle deme; hâline sahip ol. Sütten kesilmek, ancak annesinden
başkasını bilmeyen yavru için zordur. O yavru yalnız annesini bilir
ve onunla yetinir. Ama aklı başına gelip yemeyi, içmeyi bilen için o
sütün ne önemi olur? Oradan çıkan iğne ucu kadar bir şeydir.
Allaha koş. Onu ara. Onun kapısını arzulayarak yola revan ol.
Belki, bir velî, temiz, saf kullardan olursun. O saf ve temiz
kullardan olduğun zaman nefsin şerrini senden alır ve bir yana atar,
bununla kalbini temizler. Onun varlığını aklına bile getirmez. Ve
sen, ona hasret çekmeyi kaybettiğin için yerine şahın sevgisini
yerleştir.
Bu durum öyle bir şekil alır ki, kalp varlığın Onun sevgisi ile
dolar. Ünsiyetin Onunla olur. Âletlerin hükmü kesilir. Ve nefis
sana hizmetçi olarak gelir. O, sana geldiği zaman zırhlı olursun.
Aslında o da zehirden beri edilmiştir. Ayrıca sen bu hâllerde
muhafızlarla çevrili olursun.
Bundan sonra nefis oldukça ıslah olur, sevimli bir lisanla sana
hitap eder. Çünkü ıslah olmuştur. Kısmetin nerede ise yerini tarif
eder. Senin kısmetin falan adamdadır ve o da falan yerdedir. Ve
falanın kızıdır. O, her an sana hizmetini arttırır. İç âlemin
böylece dolar, zengin olur.
* * *
Ey Irak halkı, ey dünya halkı, dünyanın şahları, süsleri,
idarecileri! Yanımda çeşitli libaslar var. Onlar evde asılı durur,
istediğimi giyerim. Benim sizden talebim yok. Bu bakımdan selâmette
olunuz. Aksi hâlde size öyle bir ordu ile gelirim ki, ondan kaçmanız
kabil olmaz. Sözlerimi iyi dinleyin, ayık olun vesselam.
Bir şeyi ilk yolculuk anında bırakmak zâhidlik, son durumda almak
ise marifet hâlidir.
Geçmişteki büyüklerin sözlerini bırak, kendine bak. Onların her biri
zamanı için büyüktü.
Zâhidler, irfan sahiplerinin çocuklarıdır. Bir tutam otla
yetinebilme hâline sahip olabilmek, dünya ve âhirete bedeldir. Bu
hâli bulan tam anlayış sahibidir. Âhiret, tabiî arzunun bir
bakiyesidir. Onun da gönülden silinmesi gerek. Onu da bir yana atıp
terk edebiliyor musun?
Zâhid, kalbi ile irtibat kurar; alacağını onunla almaya başlarsa,
kalp ve kendi bir başka olur. Sonra kalp artık anılmaz olur. Bir
başka hâle geçilir ve zühd nihayet bulur. Yerine marifet hâli gelir.
Safa gelir, keder gider; yakınlık gelir, Hak gelir. Sebeplerin
sahibi gelir, sebepler kesilir. Bu kez o zata sebat hâli verilir.
Hakkın kapısında oturur. O kapıda oturunca şahın emirlerini tebliğ
eder. Halka iyiliği söyler, yasakları yaptırmaz.
Hataların, peşine takılmış geliyor. Düşmanlar izinde. Onları alt
etmek, muratlarını gözlerinde koymak dilersen, hemen hatalarından
dön, âhiretinle ol. Allah senin her hâline şahittir. Ne yana
dönersen Onun tecellileri seni sarar.
İbn-i Ata, şöyle dua ederdi: Allahım, dünyadaki garipliğime acı.
Ölüm iki çeşittir. Biri, umuma şamil ölümdür, malûm. İkincisine
gelince, o da büyük insanlara, Allahın seçkin olarak yarattığı
kullara hastır.
O seçme kulların ölümü, boş arzulardan, nefisten, tabiî isteklerden,
bayağı âdetlerden bir yana çıkıp onlara karşı kendini ölmüş
bilmektir. Bu olunca kalbe ilâhî bir dirilik gelir. Kalp dirilince
ilâhî yakınlık duygusu hâsıl olur, bu da olursa sonsuz hayat başlar.
İrfan sahibi bu hâli bulunca, malûm ölümle arasında önemli bir şey
kalmaz. Zahirdeki malûm ölümü anmaz bile. İç âleminde kendi hoş
duyguları vardır. Dıştan halka bakar, onların zahirdeki malûm
ölümden bahsettiklerini görür, onlara uyar, ölümü anlatır. O maddî
işlere karşı duyguları zaten ölmüştür. Maddî ölümle sadece âlem
değiştirir.
Dışınıza baktığım zaman Hakkın birliğine inandığınızı görüyorum,
ama içiniz tam bunun aksine. Yüzünüzü kıbleye çevrili görüyorum,
kalbiniz ise altına, gümüşe dönük.
Korkusu olan uyanık durur, ama hani o korku. Nerede Allah korkusu?
Allahım, kurtuluş yolunu göster. Şeytan kalbe gelmekte!
* * *
Yeri, Allahın mülkü bilen ve eline alıp Hakka duada bulunan azdır;
belki de tektir, yalnızdır.
Hakkı andığın müddet sevdiğin anlaşılır. Onun methettiği kullar
arasında kendini bulursan sevilmiş olursun. Hakkı dilden
zikredersen tevbekâr kul sayılırsın. Kalbinle Onu andığın müddet,
irfan duygusuna sahipsin demektir.
Senin için ölçülü bir hüküm var, o da şu: Kötü huylarını temize
çıkarmadıktan sonra sâlih kullarla sohbet etmen kabil olmaz. Lokman
ve hırkan aslî hâlini bulmayınca, o büyüklere yanaşma. Bu hâlinle
onlarla olan sohbetin, iyilikten ziyade kötülük getirir.
Bu tembellikleri bir yana at. Hakkın gayri sana dost olmasın. Onun
Zâtından başkasına saf tutma.
Ey kötülerden kötü, ahmak, bütün kirli işler sende. Nedir bu hâl?
Sana göre bir Yahudi, bir Nasranî olan gayr-i müslim benden daha
sevgili. Horasandan bir deccâl gelse, dışı süslü olup dilinde
iyilik görsen, hemen ona tâbi olursun ve benden daha çok seversin.
Ey Allahın kulları, daimî sürecek bir hayata geliniz. Yorulmayacak
yardımcıya koşunuz. Kapanması mümkün olmayan kapıya yöneliniz. Ebedî
geçmesi kabil olmayan gölgeye geliniz. Meyvesi eksik olmayan ağaca
koşunuz. Bu hâllerin tevilini, tefsirini yalnız Allah bilir.
Ey geçici şehvetin ve lezzetin büyüteni, bunları nasıl yaparsın?
Hayır, yaptığın bu işlerde değil, çok ötelerdedir. Onu geride
bıraktın. Doğru irademizin ateşi yan. Bunu yaparsan kapılar açılır,
perdeler aralanır. Seninle aramızda hicap kalmaz. Bizi gördüğün gibi
Hakkı görmeye başlarsın. O zaman sana, kısmetlere bürünüp kalmak
düşer.
Ey velayet iddiasında olan, iddiayı bırak, onun alâmeti vardır,
alnında parlar. Ve başucunda biri, sana şöyle der: Velayet hâli
işlerde kendini gösterir, sözlerde değil.
O bir sır binasıdır, süsleri de kalbin Zât-ı İlâhî ile
birleşmesidir. Anahtarları imandır. Onun hakikatine gelince bir şey
demeyeceğiz, çünkü bu işlerden haberin yok.
Tek olarak tanınan bazı zatlar var, onların peşine takıl. Tam
itminan hâlini bulan zatların varlığını bul ve yapış. Onlardan lokma
talebinde bulunma. Ta ki, giydikleri kisveyi sana da giydireler,
ellerinde bulunan varlıktan fayda alasın. Hâllerine vukufun ola.
İşaret ettiğimiz zatı bulur, sohbetine devam edersen Hakka yakınlık
bulursun. Ve onların sözlerinden aldığın ilhamla bir başka şekle
bürünürsün.
O zatla konuştuğun zaman kalbine bazı varidat gelirse onu sakın
kimseye ifşa etme. Gözlerini yum, hâlini Ondan gayrine anlatma.
İlâhî varidat o zatlara çeşitli yönlerden gelir. Onların hâl ve
makamlarına göre İlâhî tecelliler hâsıl olur. İç âlemlerinde hâsıl
olan değişik hâl yüzünden dışlarında bazı zuhurat olur. Onların
hâlini, anlayışı olan kimseye gerektir ki, o anda işitmez ola,
duymaz ola, sağır ola ve sarhoş ola. Büyük zatın yanında bulunan,
sır saklama işindeki maharetini ve gerçek değerini gösterirse, ona
varlığında mevcut ilâhî kisvelerden giydirir.
Büyük zatlar, dış hâlleri ile Hakka dua ederler. Ama iç âlemleri,
Musa Peygamberle Yuşa b. Nûn (a.s) gibi olur.
* * *
Ey evlat! Senin elinde bir şey olmadığına göre o, ülken dışında
sayılır. Ve o dışarıda olan şey, ya senindir ya başkasının. Yani, ya
senin kısmetindir ya da başkasının. Şayet senin kısmetin ise, uykuda
dahi olsan gelir, seni bulur. O hâlde ne bu çaba? Nedir bu boşa
yorulmak? Bu hâlin, din bağlarını zayıflatır. Şayet ilim meclisinde
oturup din, marifet ehli, izan ve fikir sahibi kimselerle sohbet
etseydin, senin için dahi iyi olurdu. O gelecek daha kolay gelir ve
sebeplere dayanmayı, maddî güç, kuvvetlere güvenmeyi daha er
bırakırdın.
İhlâsın ne demek olduğunu anladıktan sonra hangi sebeple olursa
olsun bir işi halk için terk etmek riyadır, gösteriştir. Ama ihlâs
yolunda zafer kazanmak için bir işi halkın görüşünden saklamak
iyidir; kurtuluşu ümit edilir.
Mademki Hak yolculuğuna devam etmektesin, zahirde mevcut hükümlere
uymalısın. Ve bunlara göre yapacağın işler, seni tam bilgiye
ulaştırır. Daha sonra duyguların, kalbin ve iç âlemin, Hak yolunda
çalışmaya başlar. İlim, sana hem emir verir, hem de yasaklardan
korunmana yardım eder.
Allahım, bizden Zâtını arzulayan çok, hemen her birimiz. Ancak
çeşitli engeller, bize mâni olmakta. Önümüzü afetler tıkamakta. Al
onları!
* * *
İlâhî emirleri yerine getirmek borçtur. Güçlü olduğun hâlde onları
bir yana atarsan zalim olursun. Kasten terk ettiğin takdirde küfre
gidersin.
Dünyalığa ne kadar ihtiyacın varsa o kadar al. Oyun etmek ve yığmak
için dünyalık toplama.
Bu yolda tam teslim olarak İslâmiyeti kabul edersen, nefsini Onun
kudret eline ve kaderine terk etmiş olursun.
İslâmiyete girdikten sonra, dışın bir kisve giymiş olur. Ondan
hâsıl olacak neticeye göre de için. Ve o hâlde bugün ölürsün, ölümün
de şöyle şöyle olur, sonra dirilirsin. Sonsuz hayata geçersin. Sonra
birçok şeyler olur. İçinden bütün kötülükler gider. Bütün iç
hastalıklarından beri olursun.
Bu hâli bulan insan, her ne zaman halka karışsa, kendini ölü bilir;
Hak Teâlânın tecellisine dalınca da dirilir. O zat, halkı gördüğü
zaman onları çaresiz, zelil, fakir bilir. Kötü hâlleri bırakması ile
hâsıl olan iyi âdetleri, onu halka karşı öldürür. Bu hâl sonunda
ilâhî tecelliyi bulursa onunla hayata kavuşur, canlanır, yükselir,
halktan tamamen ayrılır. Yani o kimse, daima Hakkın zatı ile yaşar.
Halk arasında kendisini ölü bilir.
Hak yolcularının kendilerine göre kitapları var. Ona, daima müracaat
ederler. O kervana her ne zaman yeni bir yolcu katılmak isterse, ona
önce mahviyet emrini verirler. O da bu emir gereğince, halkı ve
nefsi bırakır, dünyadan, âhiretten geçer. Bu hâlde kemâle erince Hak
Teâlânın çevirici kuvveti, onu hâlden hâle istediği yöne geçirir.
Bu makama kadar terakki eder, yükselirsen şüpheli ve haram işlerden
korunman gerek. Şüphelilere yanaşma. Bu makamı da aştıktan sonra
helâlliği ile haramlığı belli olmayan şüphelileri de bırakırsın. Bu
hâlleri kazandıktan sonra mutlak olan helâle sarılmalısın. Mutlak
helâl; gerek hükmün icmâ ile ve gerekse ilmin -ki zahirî ve bâtınî
delillerin birleşmesidir- helâl dediği şeylerdir. Bunlar da kimsenin
mülkiyetinde olmayan, meselâ sahralarda, sahillerde, dağlarda olan
şeylerdir ki, sen o kısmetin gelişini beklemezsin. Uykuda dahi
olsan, o, seni gelip bulur.
Kalp gözünü açtığın zaman etrafını meleklerle çevrili bulursun.
Nebilerin ruhlarını yer yanını sarmış görürsün. Onlar sana yedirir.
Gerçek ilim, o verilen şeylerin yenmesi için fetva verir. Selâmete
ermene delil olur. Bu selâmet gerçekten Hak yakınlığıdır.
Halkı gönlünden at ve ayağa kalk. Onların övmesini, kötülemesini
görme. Her şeyi bir yana devret, kendi hâline bak. Yanlışın varsa
düzelt. Halkın sureti senin için bir mana taşımasın, iç âlemlerini
de karıştırma. Böyle yaparsan Hak tarafından iyilik gelir ve seni
manen diriltir. Sonra Onun yakınlığını bulursun, Onun varlığı ile
zengin olursun. Ve Hakla sohbetin devam eder. Halkın varlığını uzak
bilirsen kendi mevhum varlığını bir yana atar, Onunla olursun.
Hakkın varlığına kavuştuktan sonra mahva varmayı talep ediniz. O
varlığı bulunca ondan yok olmayı isteyiniz. Halkın, yakınlığını bir
yana attıktan sonra Hak yakınlığını bulmaya gayret ediniz. Bir sürü
kederden kurtulma hâlini bulduktan sonra kendinize safa âlemini
açmaya bakınız. Maddî olan her şeyden kesilince vuslatı bekleyiniz.
Hayli ayrı kaldıktan sonra sizi birden saracak yakınlığı bekleyiniz.
Kalbin sıhhati, Hakka uzanacak dilin bulunmaması ile olur. İç
âlemin sağlığı, değişme ihtimali olmamasıdır. Ve iç âlemin sağlığı
kendine varlık izafesinde bulunmamasındandır. Orada bütün saltanat
Allah Teâlânındır! (el-Kehf, 18/44) fermanı açıktır.
Böyle olunca Hak dilerse, onu irşad için yine halk arasına salar.
Kullarını onun vasıtasıyla ıslah eder ve Zâtına yaklaştırır.
Ey batıl adam, ey heveslerle beslenen, sebepleri gönlünden sil.
Putları kır. Bunları yap, hemen vâsıl olursun. Terk edip gittiklerin
orada seni karşılar. Kaybın olmaz, korkma. Orada arzu ettiğin
taamlar tabak içinde önüne gelir. Gönlün yaralı ise, sevgiliye koş,
tabip orada. Onun yakınlık evinde.
Bir şahıs kalktı, bir şey soracaktı. Geylânî Hazretleri cevap vermek
istemedi, yerine oturttu ve sözlerine devam etti:
Bana soracağın sual, nefsinden ve tabiî arzularından ileri geliyor.
Böyle tehlikeli oyunu benimle oynamaya kalkma. Ben öldürücü bir
kılıcım, Allah sizi zatı ile uğraşmaktan alıkoymak ister.
Sana gelince ey cahil, azaba uğramaktan Allah koruyor.
Ey has kul, sen de, Hakkın Zâtı için dikkatli ol. Bu dikkat emri,
Onundur.
Ey hasın hası, sen de hâlinin değişmesinden emin olma.
Ey cahil, senin için tehlikeli bir iş var. Dikkatli ol, o hâl başına
gelmesin. Hak Teâlâ, yanlış yol tuttuğun için elinden malını,
mülkünü, gözünü, kulağını, gücünü, kuvvetini, ehlini, ayalini alır;
bir kütük olarak öbür âleme gönderir. Burada bir şeyi olmadığı gibi
öbür âlemde dahi olmaz. Sonra nimetleri yerinde kullanmadığın için,
sorguya arz edilirsin. Hak Teâlâ, bu hâle düşmemen için şirk ehli
kimselerden çekinmeni ister.
Ey hasın hası olan kul, sen de dikkat et, Onun zatından çekin.
Dikkat ayağını kullan. Hatta ve hatta bir an dahi gaflete dalma;
çünkü Hakkın tecellisi daima iç âleminde. Dikkat hâline devam et.
Ve Ben Allahım, korkma, çekinme! sözünü işitinceye kadar dikkati
elden bırakma.
Bu sözü kalpten duyduktan sonra, üzülme. Her ne kadar korkuya yakın
olsan O seni alır. Her ne şekilde korkuya dalmak istersen, O da
senin iç âlemine hoşluk katar. Kalp sıhhatinin bozulmamasına dikkat
et. Onun sağlığı tam olunca ne yerdeki, ne gökteki melekler sana
zarar verebilir.
Ama sanmayasın ki, bu hâller dış temizliği ve boş temenni ile elde
edilir. Hatta zorlama ile de olmaz. Bu bir ehliyet işidir ki,
semâdan iner. Kalbini tam zühde alıştırdıktan sonra, yapacağın işler
seni yücelere götürür. Senin sayende oturduğun meclise Allahın
rahmeti iner, sevimli olursun. Daha birçok iyi hâller çevreni sarar.
İyi hâller seni peş peşe takip eder.
* * *
Bir Hak yolcusu, büyük bir zatın yanına gider, önünde diz çöküp
oturur. Ve şöyle der:
Ben cennetten bir parça yer istiyorum, başka arzum yok.
O büyük, dinler ve şu cevabı verir:
Ah ne olurdu, âhirete olan bu kanaatkârlığın, dünya için de
olaydı.
Eğer senin için ölüm bir gerçekse ve ona inanıyorsan, şu anda
iradenle öl. Maddeden soyun. Arzularından geç. Ölüm dur ki, onda
Hakkın işine karışma olmaya. Almak, vermek olmaya. Ümit bulunmaya.
Dostluk, düşmanlık araya girmeye. Orada sükût, orada sükûn ola. Ölü
gibi ol. O iyiliği celb edemez, kötülüğü itemez. Sen de öyle ol.
Ölü konuşmaz. Allah dilerse konuşursun. Sen halktan kendi mevhum
benliğinden geçersen, ölü sayılırsın.
Bu arada bir şey konuşursan doğru olur. Çünkü ölü, doğruyu söyler,
çünkü onu Hak konuşturur.
* * *
Geylânî Hazretlerine bir kâğıt yazdım. Bir sofi zat, bir şey talep
ediyor. dedim.
Bana şöyle buyurdu:
Bir batıl içindedir. Sofi, halkı görmez. Onlardan ayrı olur, yalnız
Hakkı bilir.
* * *
Bir şahıs, Geylânî Hazretlerine yanaştı ve şöyle sordu: Akıldan
yana nasibi az olan bir zat, darda kalsa, bir yere sıkışsa ne
yapar?
Cevabı şu oldu:
Uyar bir hâlde sessizce oturur. Kader icabı eline bir şey tutuşursa,
belki imkânı nispetinde faydalanır yahut bir hayır sahibi o hâlinden
kurtarır.
Anahtarı yitirirsen, kapısının önünde uyu.
Sen halkın kulu, kölesi oldun. Sağlığın, halkın sana dönmesinde
oluyor. Onlar senden yüz çevirince de perişan oluyorsun. Sen helak
olmak üzeresin. Sen şirk ehli olmaktasın. Kalbin tevhid işi için
nasipsiz. Sen hayır işlere karşı boşsun. Ve sen sayı dışındasın; ne
ilim sahipleri arasında bir yerin var, ne müritle ne muratla ne de
iyilerle bir ilgin var. Bunların hiçbirinden değilsin.
Eğer Allahtan utanmam olmasa her birinizin kapısına ayrı ayrı
varacağım ve Hakkın sofrasına konuk olamaya çağıracağım. Eğilip
kulağına ne olduğunu anlatacağım. Terbiye edeceğim, ıslah etmeye
gayret edeceğim.
Ey şu ne olduğu belirsiz paraya sahip çıkan ve seven, henüz sarraf
onun doğruluğunu tasdik etmedi. O karışıktır bağlanma.
Yazık sana, benden dünya talep edersin. Hâlbuki o şarkta, ben ise
garptayım. Ondan aldığım bir şey varsa tevhitle alırım. Benden
âhireti talep et. Hak yakınlığını iste.
Muhammed (a.s)ın kurduğu din size emanet verildi. Siz ona yabancı
kaldınız, ona yapışmadınız. Tutmakta olduğunuz dinin duvarları
devrilmeye meyyal, temeli sarsılmak, çözülmek üzere.
Ey yer ehli geliniz, yıktığınızı yapalım, eğilmek üzere olanı
doğrultalım. Bu işin tamamlanması gerek. Ey ay ve güneş yardıma
geliniz. dedim. Evet deyip geldiler.
Fakat sizin gelmeniz gerek. Helal şeylerden saklanan var. Onları
açığa çıkması lazım. Nedir bu hâliniz? Uyuşmuş ve uyumuş bir
hâldeyiz. Perişan hâlde uyumuşuz ve bu kaderin gelmesini bekliyoruz.
* * *
Geylânî Hazretleri bu arada Allahın adıyla! deyip kürsüye
dayandı. Elini başına koydu. Gözlerini yumdu. Orada biraz sakin
durdu. Sonra kalktı sözlerine devam etti:
Siz mecnunlar ve ebleh kimselersiniz. Beni bırakıp evinizdeki
köşenize çekilerek oturmanız sermayenin yitirilmesi demektir. Özür
olursa bir diyecek yok.
Boş hevese kapılma. Şirkin büyük şerri seni saramasın. Şirk hâlin
seni kibre itmesin. İşlerini düzenle, yakında öleceksin.
Geylânî Hazretlerinin meclisine bir gün İmam İzzeddin b.
Reisür-rüesâ geldi. Yanında hizmetçileri ve köleleri vardı. Ondan
önce hiç vaaz meclisine gelmemişti. Toplantılara katılmamıştı.
Hazret onları görünce şöyle hitaba başladı:
Siz hepiniz birbirinize hizmet etmektesiniz. İçinizde Allaha hizmet
eden kim? Hepiniz yaratılmışsınız. Asıl varlık Odur.
Ey ölü ve ey toprak! Yakında toprak olacaksın. Kabrini cifenle
kirleteceksin. Beşikte başlayan yolculuk, kabirde bitecek. Bu işler
niçin olur, bilir misin? Sebebi ne?
Sende sağırlık var. Sende noksanlık var, aklın kıt. Ölüm seni
uyarır, ama ondan önce uyan. Nefsine öğüt ver, onu alt et.
Malını elinle dağıt. Sen bir yolcusun. Ne olursa olsun, bu yola
gideceksin.
Onların eceli gelince işleri tamamdır. O ecel ne öne alınır, ne de
sona bırakılır. (el-Arâf, 7/34) âyetindeki derin manayı anlamaya
çalış.
Her şey yok olacak. Sana sahip olan da ölecek. Sana büyüklük satan
da ölecek. Kendini senden üstün tutup kabaran da yolcu olacak.
Hepsi, hepsi gidecek.
Dostun kötülüğü senden alandır. Düşmanın ise aldatıp yolunu
şaşırtandır.
Allahım bizi gafil kişilere has olana uykudan uyandır. Birimize
öbürümüzden manevi faydalar sağla. Bize yararımıza olan işleri
yaptır. Zâtınla eyle. Ta ki nefsimiz ıslah olsun ve doğru yoldan
sana varsın. Biz de ömrümüzün şu son günlerini iyi geçirelim.
Kulun halkı Hakka çağırması, ancak Ona vasıl olduktan sonra hasıl
olur. Buna inan, taklitçilik etme.
Hain kişiye yazıklar olsun. Nefsin Allaha ve Peygambere hıyanet
ediyor. Emri verir uymaz. Yasak eder, yasak ettiği şeyden çekinmez.
Söz söyler iş yapmaz.
Omuz büküp yol yol dönüp durmanda, rengini sarartmanda bugünkü
hâlinle fayda yok.
İman şuradadır. (Bunu söylerken bir köşede kendi hâlinde duran büyük
zatları işaret ediyordu.) Bu takındığın sıfat onlarındır. Onlar bu
evin sahibi tarafından tecellilerle sarılmıştır.
Hak ehlinin her birinin kalbinde bir saha var. Orası bir harp
otağıdır. Orada daima nefisle tabiat Haktan alıkoyan şeyler ve yol
kesenlerle harp ederler.
Peygamber (s.a.v) Efendimiz bir hadis-i şerifinde şöyle buyurur:
Bir takım insanlar gördüm. Dudakları makasa kırpılıyordu. Kim
olduklarını sordum. Ümmetin sahte bilginleri dediler.
Allahım hepsini ıslah et. Allahım bizi sâlihlerden eyle. Bizi
yararlı hâle getir. Bütün ihtiyacımız sende bitsin. İkbalimiz sana
olsun.
* * *
Kalk el ele verelim, bu harap ülkeden Rabbimize varalım. Malını
evladını ona bırak. Allah için inzivaya çek kalbini. İyi işlere gel.
Yakında Hakka gideceksin. Yaptığın işleri soracak ne diyeceksin?
Seni tevhid için zatını birlemek için yarattı, dünyayı tamir için
yaratmadı. Âhiret için de yaratmadı.
Dünya seni doyurmaz, susuzluğunu gideremez. O aldatıcıdır,
hilecedir. Başına gelen dert, nefsini görüp ona önem verdiğin için
oluyor. Ve başına gelen felaket, nefsini, yaramaz huylarını tatmin
için dünyaya yüz çevirmenden ve ona akıl danışmandan oluyor.
İman sahibinin bütün işleri Hak tarafından yapılır. O Hakkın
işlerine karışıp uygunsuz işleri düşünmez.
Nefsini bir yana atar, iç âlemini ondan temizlersen, kalbinle kelama
başlarsın. Sonra sır da söz karışır. Daha sonra Mevla Teâlâ sizi
idaresine alır. Bu hâli bulduktan sonra ülkelerin ve kölelerin
efendisi olursun.
Şu nefis var ya, onu, ne şekilde olursa olsun azlet, kötü yoldan al,
iyiliğe harca.
Bir yaşlı zatı gördüğün zaman ona saygı duy. İçinden şöyle söyle:
Benden yaşlıdır, daha fazla ibadet etmiştir.
Birçok yolunu sapanlara yol göstermiş ve birçok gençlere iyi yolu
öğretmiş olduğunu nefsine anlat. Böylece nefsine bir pay çıkarmaktan
kurtulur ve dünyalık şeyleri kalbinden atmayı başarırsın.
Bu hâli bulunca kalp gözünü âhiretten çekersin. Âhirete de göz
atmayısın, seni Hakkın yakınlık kapışma, sultanlık kapısına,
azamet, kibriyâ ve celâl kapısına kadar götürür. Ve Hakka kavuşmayı
arzularsın, âhirete dair şeyler gözünde küçülür.
İman bakımından kemâle erdiğinde dünyaya bakar, onu Allahın
yaratmış oldukları arasında en sevimsizi bilirsin. Böylece o da
kalbinden çıkar. Sana göre ayıpları tam anlaşıldıktan sonra gözünde
boşanmış bir kadın gibi olur. Bu hâllerle nefis ve dünyadan
uzaklaşırken önüne öbür âlem gelir. O her ne kadar süslü gözükse de
ezelden ayıpları açığa çıkar. Onun da sonradan yaratılmış olduğunu
anlar ve bırakırsın.
Sen kendine bir başka âlem ara; Hak Teâlânın zatını. Yahudi ve
Nasranî, Müslüman olunca seninle beraber cennete giderler. Aynı
yerleri paylaşırsınız. Hiç kimsenin elinden alamayacağı bir âlem
ara. Allahın zatî yakınlığını! Ona vusulü, Onunla ülfet ve
ünsiyet hâlini.
Şu gördüğün heves düşkünleri ile uğraşma. Onlar dünyayı
tanımadıkları için ona yakın oldular.
Ey cemaatimiz, kendinizi Hakkın öfkesinden koruyunuz. Allah, bazı
peygamberlerine şöyle vahyetti: Kendini koru; yokladığım zaman
aldanmış olarak bulmayayım.
Yakûb Nebî (a.s) ilk zamanlarda oğlu Yusuf (a.s) için ağladı. Sonra
bundan geçti, kendisi için ağlar oldu. Onun varlığına peygamberlik
damgası vurulmuştu. Temiz hâlinin gitmesinden çekindi. Onda güzellik
ve cemal vardı.
Yaratılmışların çoğu manevî yönden üç bölümün içindedir: Sağır,
dilsiz ve âmâ. Sizin yalnız başınızda kulaklarınız var. Onu
çalıştırır, kalp kulağınızı çalıştırmazsınız.
Ey ateş kütükleri ve ey avam, manen çökmüşler; siz, sadece bir heves
içindesiniz.
Ayıkınız, işlerin sonu, hep Allaha varır. (eş-Şuarâ, 42/53)
Ayık olunuz, ben sizin için bir çobanım, doğru yola sevk ederim,
sizin bekçinizim.
Sizin için bir varlık bilseydim, bu makama çıkamazdım. Ne faydanızı
görürüm, ne de zararınızı. Bu hâli bulmak için her şeyi tevhid
kılıcı ile kestim. Bu makamda sizden gelen övmeyi, kötülemeyi, saygı
göstermenizi ve yüz çevirmenizi eşit bildim, bu hâli öyle buldum.
Sizden çoğu, beni hayli kötüledi, sonra döndü, iyi olduğumu söyledi.
Her ikisi de Allahtan. O kuldan değil.
Size bu şekilde alâka duymam, yakın olmam, Allah içindir. Sizden bir
şey alıyorsam o da Allah için. Eğer imkân olsa, ölen her birinizle
kabre girer, sorgu sual meleklerine, onun yerine cevap verirdim.
Bunu size şefkat duyduğum için yapmak istiyorum.
Allah bir kulunu severse, onun kalbini zatına âşık kılar ve şevk
verir.
Bayezid-i Bistamî Hazretleri, hayatında yedi defa bir garip hâle
kapıldı. Kendisinden, insana hayret veren hâller zuhur ederdi.
Onlar yüksek zatlardır. Kalplerine Hakkın yakınlık kapıları açılır.
Onlar beş vakit namaz dışında halka karışmazlar. İnsanlarla
birleştikleri nokta, beşer kisvesidir. Onların sureti insan
şeklindedir. Kalpleri kadere bağlıdır. İç âlemleri de, şaha.
Senin ettiğin tâat, yüzündendir. Asıl elbisen, ileride yüze çıkacak
hâlin ve iç âlemindedir. Küfrün de iç âleminde saklıdır. Kalbin,
nifak, kendini beğenmek, halk için kötü düşünce ile doldu. Seni
ancak kılıç temizler, bir de tevbekâr olmak.
İslâm dini bize susmayı âmirdir. Her hâli gizli tutmak ve sır sahibi
olmak dinimizin emridir. Bu olmasaydı, senin yakalanmanı işaret
ederdim. Yakandan tutar, şu meclisten dışarı atardım.
Sözlerimiz, dışını yapmaya yarar. Kalplerimiz, iç âlemlerinizi
düzeltir.
Her kim beni itham eder, yalancı çıkarırsa, Allah onu yalancı olarak
tanıtır. Ve o yalancının, elinden malını alır, çocuklarını alır.
Doğduğu, büyüdüğü ülkeden de dışarı atar. Ancak, tevbe edip kötü
huylarından döndüğü takdirde bağışlar.
Hiçbir namaz yoktur ki, onu insanlara imam olan zatın ardında kılmak
istemeyeyim. Ondan sonra, gelecek vakte kadar da ayrılmak istemem.
Her zaman ve her vakit böyle istiyorum.
Allahım, gücümüzün yetmediğini bize yükleme.
* * *
Daima ferahları arayıp onlarla gitme. Mahzunları ara, onlarla ol.
Gülenle gülme, fakat ağlayanla ağla. Yüce himmet sahipleri ile yola
devam et. Kısmetlerinizi Hakkın kapısında yiyiniz. Onun yakınlık
eşiğinde kısmetinizi alınız.
Sana bir akıl gerek, ama sende yok. Ne kadar mümkün olursa, o kadar
dünyadan kendini çek. Yavrularının geçim derdi sana kalırsa, onlar
için dünyalık al, ver, yesinler, kendin için alma.
Peygamber (s.a.v) Efendimiz, verilen sadakaları alırdı. Ama onu
yemez, fakirlere, mücahitlere, düşkünlere verirdi. Sonra
hanımlarının dairesine gelir: Bize bir şey geldi mi? diye sorardı.
Yok. denince şöyle derdi: O hâlde oruç tutuyorum.
Bununla nefsine hâkim olduğunu ve bu hâkimiyeti de oruçla anlatırdı.
Allahın velî kulları da böyledir. Onlar bütün hâllerini işaretle
anlatır. Bir velîyi uyku sıcaklığı basar, uyumak isterse, bunu
çeşitli yollardan anlatmak isterdi. Basamağın sonundaki oda kapısı
açıksa, bundan uyumak istediği anlaşılır. Evinin dış kapısı açıksa
bundan da sahralara çıkmak istediği ve evden uzaklaşıp yabanlarda
dolaşmayı arzuladığı anlaşılırdı.
Nübüvvet hâlinin bakiye izleri halk arasında vardır. Ama onun
faydası ve öz manası, evliya kullarının kalbine taksim olmuştur.
Nübüvvet hâlinin bakiyesi, taam ve şarap olarak Allah yolcularına
kaldı.
Ey haram ve faiz yiyenler, yanımdan çıkıp gidiniz! Ben, sizin
hakkınızda hüküm verip ceza kesemem. Ben tevhid ve ihlâs için
terbiye ederim.
Sizin çokluğunuzu neyleyim? Sizin hiçbir yarar haliniz yok.
Yaptığınız işler hayır da olsa, şer de olsa, yüzünüzden bağırmakta.
En iyisi ses çıkarmamak, belki bu sayede o sesler diner, belki de
hayra çevrilir. Gizli hâllerin iyiye döner, yüzündeki karanlık
kaybolur.
Bir adam, bu beldeden hacca gitti. Dönüşte bana uğradı. Ona tevbe
etmesini söyledim. Hacdan döndüm; tevbeye ne lüzum var? deyince
şöyle ima ettim: Anladım, lâkin
Sonra o zat zina etti. Fuhşa düştü. Bir sürü kötülükler etti. Gün
geldi, o şahıs öldü. Namazını kıldırıyordum. Sanki tabuttan çıktı,
eteğime yapıştı. Hâline acındırmak istedi.
Şöyle dedim: İşte seni bu hâle düşmekten almak istedim. Fakat
anlamadın.
Yaptığınız iddialarda ne kadar yalan var ve yalan şahitliğe ne kadar
heves ediyorsunuz.
Senin önünde bir büyüğün olmalı. Ona karşı bir manevî meyle sahip
olmalısın. Varlığını ona teslim etmelisin. Böyle olursan o sana bir
kitap verir. O sayede tâate karşı zayıf davranmazsın. Hayır işlerden
geri durmazsın. Onun sana vereceği terbiyeyi her zaman yerine
getirirsin. Ölüm anında ondan istimdat eder, verdiği dersi okursun.
Kuran okurken onun tarifi üzerine okur, faydalanırsın.
O gün, sizin için şefaat ricasında bulunacağım. Çünkü o gün gelecek
ve herkes o günün hâlini paylaşacak.
Bu ne hâldir, küçüklükten beri tevhid hâlini geliştirmekteyim, ama
şu görünen perişan hâlinizde onu yitirecek gibi oluyorum.
Sizden bana bir kapı açılsa, içinde bulunduğum hâl, örter. Sizi
unuturum. Sizden ne sevgi, ne de keramet beklerim.
* * *
Bu arada cemaatten biri, Allah diye bağırdı. Geylânî Hazretleri
ona şöyle buyurdu:
Yakında bu hâlin sorulacak. Bu Allah deyişinin hesabını vereceksin.
Bunu niçin dedin? Riya mı ettin, nifak mı yaptın? Bu sözünde ihlâs
sahibi misin, yoksa şirk mi? Bugün büyük gücün harekete geçtiği
gündür; isteyen otursun, istemeyen çıksın, gitsin.
* * *
Sonra Geylânî Hazretleri anîden bağırdı. Yüksek bir ses çıkardı.
Halk bu sesi duydu. Her duyan ayağa kalktı. Kalkan kürsünün etrafını
sardı. Kimi tevbe ediyor, kimi bağırıyor, kimi de ağlıyordu. Bu
arada bir serçe kuşu uçarak geldi, hazretin başına kondu. Ve hafif
sesle inlemeye başladı. Hazretin başında hayli durdu. Halk kürsü
merdivenlerine çıkmıştı. O kuş yerinden tınmıyordu. Meclis halkından
biri elini uzatınca uçtu.
Sonra Geylânî Hazretleri dua etti. Halk onunla beraber ağladı. Hep
birlikte dua edildi, tevbe edildi. Daha sonra kürsüden indi. O hâlde
Camiür-Ressâfe (Dicle kıyılarında bir mesire yeri olduğu tahmin
ediliyor. Oradaki caminin Harun Reşidin babası tarafından
yaptırıldığı rivayetler arasındadır)ye gittiler. Hayli halk
katıldı. Çok ağlayan, bağıran, vecde gelip üstünü yırtan vardı.
Bir müddet sonra Hazret sakinleşti, vaazlarına devam etti:
Bu zaman âhir zaman oldu. Allahım, onun şerrinden Sana sığınırız.
Bir şeyler yazıyor, levha hâlinde karşıma çıkıyor. Kaçmak istiyorum,
ama kaza ve kadere uymak zarureti hâsıl oluyor.
Dikkatli ol, dünya dinini aparamasın. Yüzündeki hayâ suyunu sakla.
Bütün gayretin bir yerde toplansın, o da Allah kapısı olsun. Hakkı
bul, Onun kapısına var ve halka istiğna duy. Sebep sebebi halk
edene hitap eder. Zahir bâtınla konuşur.
Her şeyini Allahın kapısından al. Ondan gelen en iyi ve en bol
olan şeydir. Oradan alınan şeyde yorgunluk yoktur. Oradan alman bir
sebeptir. O sebep, alan şahsın elinden tutar ve der ki: Haydi biz
Yaratana gidelim; yardımcımıza gidelim; aslımıza dönelim. Kaza ve
kaderin yoluna girelim; o yoldan, Hakkın ilim kapısına varıp
oturalım. Fazilet vadisinin başına çıkalım. Akıp giden nehri takip
edelim; kaynağını bulalım.
Nehrin akıntısını izleyip gittiler, asıl kaynağını buldular. O suyu,
tam fazilet denizinden akar buldular. Orada oturdular. Bir de kulübe
yaptılar. Orada bir yeterlik duygusu ve inayet eli onlara uzandı.
Hidayet geldi. Marifet geldi. İlimler geldi.
Bizim için çeşitli kapılar var. İstediğimiz kapıdan gireriz. Bize
karışmak istersen edepli olmaya bak.
İbrahim Havas Hazretleri, başından geçen bir vakıayı şöyle anlattı:
Bir çölde birkaç gün kaldım. Orada kimseyi görmedim. Biraz yürümek
istedim, bir yere vardım, beni bir korku tuttu. Oracıkta aniden bir
genç adam gördüm. Ayakta duruyordu. Hayret ettim. Sonra aramızda şu
konuşma geçti:
- Nerelisin?
- O!
- Nereye gidiyorsun?
- O!
Bunun üzerine ona şöyle dedim:
- Eğer söylediğin gerçekse varlığını Ona feda et.
Bu sözüm üzerine bir bağırış bağırdı; sonra düştü. Yanına vardığımda
ölmüştü. Ondan ayrıldım. Biraz taş vs. bulup dönecek, onu
gömecektim. Geldim, yerinde bulamadım. O anda gizli bir nida
işittim: İbrahim, senin aradığın o zatı ölüm meleği de aradı,
bulamadı. Cennet de ona talip oldu, bulamadı. Ateş de istedi,
bulamadı. O sese gönlümü verdim:
- Nerede? diye sordum; şu nidayı duydum:
- Güçlü padişahın otağında; ırmaklar akan cennetlerde.
* * *
Ey heves düşkünü, gafleti bırak!
Evlere kapılarından giriniz. Maddî varlıklarını tâat ve ibadete
harcayıp Hakkın varlığında yok olan zatların kapısından giriniz.
Onlar Hakka varan yolcuların durak yeridir. Onlar yakınlık evinde
otururlar ve şahın misafiri olurlar. Onlara, tabak tabak gıda verir,
sonra bir başka âleme geçirir, rahata erdirir.
Onlara çeşitli libaslar giydirir. Ülkelerini gezdirir ve
seyrettirir. Yerlerini, semâlarını temaşa ettirir. Sırlarını ve
marifet hâllerinden hâsıl olan kazançlarını gösterir.
Sen bir duvar arkasındasın ki, o duvarın eni bir fersah. Elinde
yalnız bir iğne var. Onu delmek senin için nasıl mümkün olur?
Fakat Allah yolcuları senin gibi değil. Onlar o duvara yakın olunca,
önlerinde en az bin parça kapı açılır. İstedikleri yerden girerler.
Nimeti al, fakat verene kaç. O nimet seni bağlamasın, Ona gidince
nimeti neylersin? Zaten nimetin ve nimete bağlanmanın orada lafı
olmaz. Nimeti eline aldığın zaman bak, o nedir? Nimet mi, yoksa
felâket mi? Yoksa bir rahmet mi? Onun dışında aldanma. Onu görüp
vereni unutma. Sağa sola bakıp durma. Gözlerini nimet sahibinden
ayırma. Dünya eli ile geleni hemen yeme, zehirli olabilir.
Sana dünyadan bir taam gelse, senin için iki vezir olan Kitap ve
Sünnete danış. Hâlini onlara arz et. Onların fikrini al. Onlar
iyiliğine fetva verirse hemen sarılma. Yine bekle. Hırsa kapılıp
senin olmasını hemen arzu etme. Özüne sor. Müftüler fetva verse
dahi, iç âlemine danışmadan bir iş yapma.
Nefsinle cihad eder, onun kötü arzularına baş kaldırırsan kalple
beraber iyiliğine yönelir. İkisi tek şey olur. O zaman sana: Ey
mutmainne nefis! hitabı gelir. O mutmainne nefis, haberini kalpten
alır. Kalp sırra bağlanır, o da Hakka. Aralarında daimî bir
haberleşme olur.
Şüpheli işlere yakın olma. Bu hâlin hakkını öde, sonra al, ye.
Takvayı ve onunla hakikatini bul, sonra ye, iç, aldırma.
Allahım, biz Zâtını arzulayan hacılarız. Senin gönüllü yolcuların,
arayanların ve sevenleriniz. Sana karşı irfan tahsil eden
talebeleriz. Bizden ehlimizi, evladımızı ve mülkümüzü al, ama
manamızı alıp rezil etme.
* * *
Allahın Zâtından gayri şeylerle iştigal, oyuncaktır. Nefse uymak
isyan, halkla düşüp kalkmak ise Hakkın kapısından ırak olmaktır.
Öyle velî kullar vardır ki, melekler onlara secde eder. Ve o
melekler ellerini o evliya zümresinin sırtına kor, kuvvet verirler.
Evliya zümresinin hepsi melekleri göremez. Onların içinden ancak
birkaçı görebilir.
* * *
Şamda zatın biri mescitte oturuyordu. Açtı. Kalbinden: Nolurdu,
İsm-i Âzam duasını bilseydim? dedi. O anda iki şahıs göründü.
Yanına gelip oturdular. Biri diğerine sordu:
İsm-i Âzamı bilmek ister misin?
İsterim.
O hâlde Allah de.
Ben bunu içimden her zaman söylerim.
Hayır, öyle değil. Onu söylemek istediğin zaman kalbinde Ondan
başkası olmayacak.
Bundan sonra yanından ayrıldılar ve semâya doğru yükseldiler.
Zahirini halka ver. Kalbini âhirete daldır. İç âlemini dünyadan
âhiretten geçir. Hakla kıl. Bunu yapmaya kadir olursan ne âlâ; aksi
hâlde selâmeti bulman kabil değil.
Issız yerlere ve sahralara kaç. Halktan saklı yerlere git ve
oralarda iman kazanmaya çalış. Onu kazan, sonra halka karış.
Büyük zatlar kendilerinin gayri için aldıklarını alırlar. Alırlar,
halka taksim ederler. Onlar, manen daima ayakta durur, halkın
hizmetini görürler. Senden alır, yine sana sadaka verirler.
Gerçek olan bir mürid, her ihtiyacını bizzat ilâhî kudretten alır.
Arif ise, halktan alır. Çünkü o şahın tahsildarıdır. Halktan bir şey
almak ona bir eksiklik vermez. O, Hakkın vekilidir. O aldığını
kendisi için almaz. Başkası için alır. O halktan alır, yine onlara
verir. Kendi sofrası şahın katındadır. O kapıların ve perdelerin
ötesinde alacağını alır. Şehvet arzuları ayakları altındadır. Halka
ayağını basar, yücelere çıkar.
Onların şeklini hiçbir şey değiştirmez. Tıpkı Musa Peygamberin
asası gibidir. Her şeyi yer yutar, şeklinde bir değişiklik olmaz.
Elimde felaha ermedikten sonra felah bulamazsın. Öğrettiklerimi,
senin bugün içinde bulunduğun makam için öğretmem. Maddî
saltanatından ve gücünden çekinip sopamı üstünden çekmem.
Hangi iş seni benden alıyorsa, o sana şomluk getirir. Bu şomluğun
yakında aile efradını da saracak. Dolayısıyla senin yüzünden
sıkıntıya düşecekler. Sâlih kul, ehlini, ayalini Allaha ısmarlar.
Münafık ve fâcir kişi ise, parasına ve puluna ısmarlar. Ayalini,
malını, mülkünü ölümünde bırakır. Dolayısıyla bu hâlde bırakılan
kimselerin sonu fakirlik olur.
Sen cahilsin. Hak Teâlâ seni dergâhından tart etmiş. Kalbine, Beni
İsrail gibi dünya danası sevgisini yerleştirdi.
Allahım, dünyayı din için isteyene ver, din yolunda kullansın.
Zâtın için âhireti isteyene ver. Riyakâr olarak âhireti isteyene
verme. Dünyayı dünya için isteyene verme. Zâtın için olmayınca hem
dünya, hem de âhiret Sana perdedir.
Ah içinizden biri ıslah olsaydı, yarın onun eteğine yapışırdık.
Bana bir sâlih kişi gelse ona şöyle derdim: Öbür âlem için iyi bir
şeyin varsa, bizimle arkadaş ol. Gittiğin yola bizi davet et. Şayet
bizim iyiliğimiz olursa sen de ona nail olursun.
Sözümden yersiz mana çıkarmaya bakmayın. Onu hâlis olarak alın ve
kabul edin. Felah bulursunuz. Sözüm gerçeğe uyarsa, ben de
kurtulurum, siz de. Aksi hâlde siz kurtulursunuz, ben de kaybederim.
Halk esas olarak üçe ayrılır: Melek, şeytan ve insan.
Melek tamamen hayırdır, onda şer yoktur.
Şeytan da tam aksi; hep şerle doludur. İnsana gelince ikisinin
katışmasıdır. Yaratılışında hem şerre, hem de hayra meyli vardır.
Hangi tarafı ağır basarsa o tarafa yönelir.
Ey cemaat! İslâm dini, elini başına koymuş, şu fakir ve fâsık
kişilerin elinden sızlanıyor, ağlıyor. Şu bidat ve dalâlet ehlinden
Allah diyor. Zalimlerin elinden, yalancılık libasını giyenlerden,
kendilerinde olmayan şeylerin iddiasını yapanlardan feryat edip
ağlıyor.
Kalbin ne kadar kara? Düşün bir kere. Bir köpek, sahibine avda,
tarlada, sürü gütme işinde nasıl çalışır, yardım eder, yürürken
arkadaşı olur. Uyurken bekçisi olur. Buna karşılık ona verilen şey
bir lokmacıktır. Sen her gün Rabbinin nimetini bol bol yersin.
Doyarsın, ama Onun sevdiği yola gitmezsin. Onun hakkını ödemezsin.
Emrini reddedersin, haddini aşarsın.
Ey evlat! Fakra, sabra ve bu hâllerde bulunan selâmete yetişen
yoktur. Fakirlik hâlinde Allahla zengin ol. Şu gördüğün azdı.
Rabbini unuttu. Nefsine ve boş arzularına taptı. Tabiî istekleri
peşine koştu; Allahın emrini bir yana attı.
O zengin oruç yemeyi, tutmaya tercih etti. Haramı aldı, helâli
bıraktı. İsyan etti, tevbe aklına gelmedi. Yazık sana, bu hâlinde
bütün edep yerlerin açık. Ey zengin, onları kapa.
Peygamber (s.a.v) Efendimiz şöyle buyuruyor: Hakkında kelâm edilen
şahsı dinlemen, onun yanına gitmekten daha hayırlıdır. Onun yanına
gitmek ise, hakkında çeşitli haberler vermekten daha iyidir. Ondan
vereceğin haber, onu ve işini yanlış anlatmana sebep olur.
Bu zaman tercih zamanı oldu. Halkın çoğu abes işlerle ülfet
etmektedir. Sana, zahiri yırtıp iç âleme geçmek gerek.
Bir viran eve asılan kilit neye yarar? Kuru odun yalnız ocak
tutuşturmaya hastır.
İman sahibi dünyada bir melektir, öbür âlemde de öyle. Hakka tâat
eder, Ona karşı masiyeti bırakır. Aşikâr ve gizli hâlinde Hakkı
tevhid eder. O dünyaya dargındır; onu boşamıştır. Dünya onun
arkasında kalır ve sızlanmaya başlar.
Yavrucuğum, taamını ve şarabını al. Ama bazı zatlar, âhiret kapısını
görmeden yiyip içmezler, zehirli olması ihtimalini sezerler.
Anacığım, yanında bulunan cümle eşyayı bırak. Hatta yemeyi, içmeyi
de. Bekle, öbür âlemden bir kahraman gelsin. Yiyip içeceğini teftiş
etsin. O zaman ben de yer, içerim. Sen de onun yediğinden yer,
içtiğinden de içersin. Âhiret âlemi ile aranıza gerilen dünyadır.
Mana yollarını açmaya gayret et. Sen onu yapmaya çabalarken, ilâhî
gayret eli seni tutar, izzet eli seni alır.
Beni bırakıp başkası ile sükûn hâline geçmenin âlemi ne? İsterse o
almak istediğin bir mahlûk, isterse bir yapmacık şey olsun.
Eve talip olmadan önce bize gelseydin olmaz mıydı? Hak Teâlâ sana
orada ilim ihsan eder, kisveler giydirir, sana ülfet ve dünya
zehirlerine karşı tiryak verir, başarı zırhını giydirirdi. Sen de bu
hâlinle şüpheli işleri bırakır, dinî hududu muhafaza ederdin. Bu
hâlle dünyayı terk edersen sana bir safa yapar. Oradan bütün dünya
ve âhiret ehline hitap ederdin.
Neyin var? Elindeki maddî şeyle ne yaparsın? O, sana ne gibi fayda
sağlar. Bir anlık ateş sonunda ölüm her şeyini alıp gider. Çok
ihtimalle bir an sonra bu hâl başına gelebilir.
Hak erlerine yapış. Onların yanında birçok mecnunlar var. Denizinde
boğulanlar var. Hastalar var, onların hepsi tedavi edilmekte. Onlar
boğulanları kurtarır. Azap çekenlere onlar acır.
Hakka arif olunca Onun ol. Ona karşı irfanın yoksa niçin özüne
ağlamazsın?
Hakkın hükmüne razı olan kimselerin yüzüne kader güler. Ve
ellerinden tutup şaha götürür. Cümle kapalı kapıları açar, şaha
yaklaştırır. Ona yaklaşanlar, Hakka erenler zümresinden olur.
Bu anlatılan bir heves değildir. Bunun aslı olgunluktur.
Yahya b. Maaz, şöyle der: Peygamberlere bedel olan ve onların
makamında oturan doğru zatların kelâmı, ilâhî ilhamdır. Onların her
sözü Allahtan, Onunla ve orada.
Kabristana otur. Oradan ölülere hitap et. Anne ile orada karşılaşman
kabil değildir. Hani ev halkın? Nerede çocuklar? Nerede evler,
nerede mallar? Hani o gençler? Nerede kaldı, o kuvvet gösterileri?
Hani yasaklar ve emirler? Hani almalar ve vermeler? Verilen emre
icabet olunmadı. Şimdi o hâl hani? Nerede bıraktınız, o geçici
lezzetleri?
Onların dediklerini içten duyarsın, derler ki: Biz geride
bıraktığımıza pişman olduk, fakat bugün elimizde mevcut bulunan
şeyler bizi şad etti.
Kabirleri ziyaret etmek istediğin zaman böyle ol. Oranın kadından ve
erkekten hali olduğu zamanı kolla. O zaman git, hem onlara hitap et;
hem de onlardan dinle. Oraya giderken arkadaşın da olmasın.