Heyecanlıyım. İlk kez aile büyüklerimin yaşadığı toprakları göreceğim.
Yol, inanılmaz güzel manzaralar arasında ilerlerken çocukluk günlerim aklıma geliyor. Evimizde konuşulan Boşnakçanın tınısı hala kulaklarımda. Boşnakçadan aklımda kalan ise sadece birkaç cümle...
Aslında Hırvat, Sırp ve Boşnaklar aynı dili konuşuyor. Tek fark alfabelerinde. Sırplar Kiril alfabesini kullanırken, Hırvat ve Boşnaklar ise Latin alfabesini kullanıyor.
Yeşillikler arasındaki bazen Sırp bazen Boşnak köylerinden geçiyoruz. Tabelalarda; köy ve kasabaların isimleri Kiril ve Latin harflerine göre yazılmış. Eğer Sırp yerleşim yerinden geçiyorsak tabelalarda; Boşnakların kullandığı Latin harflerinin karalanıp, sadece Kiril harflerinin bırakılmış olduğunu görüyorum. İçim bir an burkuluyor, görünen o ki ortada hala sancılı bir durum var.
Bu ülkedeki durumu biraz özetlersem, Bosna Hersek; Sırp, Hırvat ve Boşnakların hala birlikte yaşadıkları bir ülke.
Yugoslavya'nın dağıldığı yıllarda Slovenya ve Hırvatistan'ın bağımsızlığını kabul eden Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler, Bosna'nın bağımsızlığı için referandumu şart koşmuş, bunun üzerine referanduma giden Bosna Hersek, referandum sonuçlarına göre bağımsızlığını ilan etmişti. Ancak bu ülke sınırları içinde yaşayan Sırplar, referandum sonucuna itiraz edipte Hırvat ve Boşnaklara saldırmaya başlayınca 1992 ve 1995 yılları arasında dünyanın uzun süre seyirci kaldığı, binlerce insanın katledildiği savaş yaşanmıştı.
Yugoslavya'nın bir bütün olduğu yani ülke olduğu yıllarda ordu Sırpların elindeydi. Böyle olunca ordunun tüm olanaklarını kendileri için kullanan Sırplar, öylesine büyük katliamlar yaptılar ki, sonunda dünya devletleri bu duruma daha fazla seyirci kalamayarak devreye girdi ve Dayton Barış Antlaşması yapıldı. Ama bir şartla... Cumhurbaşkanını bile görevden alabilecek yetkilerle donatılmış uluslararası bir konsey ülkeyi yönetecekti.
Şimdi, ismi ''Bosna Hersek Federasyonu'' olan ülkenin içinde ayrı bir Sırp Cumhuriyeti var. Bu cumhuriyetin resmi başkenti Saray Bosna, fiili başkenti ise Sırp Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan Banja Luka'dır. Haritada da görüleceği üzere cumhuriyet içinde ayrı bir cumhuriyet kuran Sırplar, Federasyonu kuzey, güney ve doğudan tam olarak kuşatmış durumda.
JAJCE
Bosna Hersek'e geçtikten sonra ilk olarak Jajce kentine uğruyoruz. Dik çatıları ile ünlü bu şehirde; Hırvat, Sırp ve Müslümanlar birlikte yaşıyor.
Osmanlılar, 1463 yılında bu şehri almalarıyla kaybetmeleri bir olmuş. Şehir 1528 yılında tekrar Osmanlıların eline geçmiş. Bu zaman diliminde ise Jajce, Osmanlılara karşı Hristiyanların en büyük kalesi olmuş.
Bosna'nın toprakları akarsu ve nehirlerden zengin. Bu kentte bulunan Vrbas Nehri'nin Pliva Gölü ile birleştiği yerde bulunan şelale de görülmeye değer yerler arasında...
Bosna eyaletinin başkenti olan bu şehir, Osmanlı İmparatorluğu zamanında devşirme vezirlerin yetiştiği yer olarak biliniyor. Şehirde, Osmanlılardan kalma olan kale ise tarihte Osmanlı Akıncılarının harekete geçme yeriymiş.
Travnik, iki saat kulesine sahip nadir şehirlerden biri. Ancak göğe yükselen minarelerinin sıklığı ile de sıralamaya girecek bir şehir.
1706 yılında yapılan, günümüze kadar eğitimin aralıksız olarak sürdüğü Elçi İbrahim Paşa Medresesi de şehrin gezilecek yerleri arasında.
Tarihte, buradaki söğüt ağaçlarının altında ne Osmanlı Paşaları oturmuştur, kim bilir... Bu şehri gezerken yine zaman tünelindeyim. Fatih Sultan Mehmet'in kurdurduğu söylenen bu şehrin sokaklarında dolaşmak gerçekten muhteşem!
Yol boyunca arabaların plakaları dikkatimi çekiyor. Balkanlardaki ülkelerin araba plakaları ait oldukları şehrin ilk iki harfiyle başlarken, Bosna Hersek'de böyle bir durum yok. Arabaların hangi şehre ait oldukları belli değil. Bu ülkede şehirler Sırp, Hırvat ve Boşnaklar tarafından ayrı ayrı paylaşıldığından, sanıyorum böyle bir uygulamayla araba sahibinin hangi şehre ait olduğunu, dolayısıyla hangi etnik kökenden geldiğini gizlemek için böyle yapmışlar.
Saraybosna girişinde savaşın izleri tüm çıplaklığı ile gözler önüne seriliyor. Yukarıda fotoğrafı görülen bina, savaş öncesi; yaşlı, düşkün insanların kaldığı bir yermiş.
Saraybosnalılar, ''İşte görün! Sırplar bu binayı bile bombaladılar'' diyebilmek için binayı restore ettirmeyerek yıkık dökük haliyle öylece bırakmışlar.
Avusturya- Macaristan veliahdı Ferdinand, ayrılıkçı bir Sırp milliyetçisi tarafından 28- Haziran- 1914'de bu köprünün üzerinde öldürülmüş. I.Dünya Savaşı'nın fitilini ateşleyen bu olayı ders kitaplarından bilmeyenimiz yoktur.
Burada özellikle 28-Haziran tarihini belirtmek istedim. Bu tarihin Sırplar için ayrı bir önemi var. Nasıl mı?Sadece sekiz saat süren ve Osmanlıların galibiyetiyle sonuçlanan 1389'daki Kosova Savaşı'nın sonunda savaş alanını dolaşırken bir Sırp tarafından öldürülen I.Murat'ın ölüm tarihi 28 Haziran.
Bu tarihten tam 600 yıl sonra yine 28 Haziran 1989'da Sırp olan Eski Yugoslav Devlet Başkanı Miloseviç, Kosova Ovası'nda tam bir milyon Sırp toplayarak ülkeyi 10 yıl boyunca iç savaşa sürükleyen konuşmayı da yine bu tarihte yapmış.
Miljacka Nehri'nin çevresinde kurulan kenti, yine bu nehrin üzerine yapılmış köprüler süslüyor.
Saraybosna'nın simgesi olan sebil ise Başçarşı'nın girişinde bulunmakta. Fatih Sultan Mehmet'in de Saraybosna'ya buradan girdiği söyleniyor.
Çarşıda yürürken bu şehirde yaşamış olan aile büyüklerim gözümün önünden geçiyor. Mutlaka benim yürüdüğüm sokaklardan onlar da geçmişti. Burada garip duygulara kapılmamak elde değil.
Bosna Hersek'in para birimi; mark. 1euro yaklaşık 2,2 mark.
Şehirde; Bosna Beylerbeyi Gazi Hüsrev Bey tarafından yaptırılmış han, medrese, imaret ve çok sayıda çeşme bulunmakta. Çarşı girişinde gördüğümüz Saraybosna'nın simgesi olan sebil yine ona ait.
Annemin yaptığı Boşnak böreklerini genelde yoğurtla yediğimizden, burada da böreklerin yanına yoğurt istiyoruz ama anlamıyorlar. Sonradan öğreniyoruz ki yoğurt yerine ayran isteyecekmişiz. Neredeyse yoğurt kıvamında güzel bir ayran geliyor. Odun ateşinde sacın üzerinde pişmiş böreklerin yanında bu lezzetli ayranı içmek ne keyifliydi anlatamam.
Başçarşı, soldaki fotoğrafta da göstermek istediğim gibi bir yere gelince bıçakla kesilir gibi bitiyor. Çarşının bitim yerinden sonra, binaların, dükkanların hatta yere döşenen karoların dahi çehresi değişiyor.
İşte Başçarşıdan hemen sonra başlayan bu bölge, 1878 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun bu topraklardan çekilip Saraybosna'yı Avusturya-Macaristan'a bırakmasından sonra yapılmış. Caddelerde, Avrupa mimarisi yüksek taş binalar, katedral ve kiliseler göze çarpıyor.
Saraybosna'yı Sırplar üç yıl boyunca kuşatma altında tutmuş, bu süre zarfında buranın halkı açlığa ve sefalete mahkum edilmiş. Çevre tepelere yerleşen Sırp keskin nişancılar ise sokağa çıkanı vurmuşlar. Bu nişancılardan korunabilmek için Müslümanlar, özellikle şehrin karşıdan karşıya geçilen kavşak noktalarının üstünü brandalar ile kapatmış.
Boşnak kadınlarının ise ''Biz hala ayaktayız'' mesajını vermek için makyaj yapmadan sokağa çıkmadıklarını biliyorum, televizyonda gördüğümde ilk başta anlamamış, yadırgamıştım. Süslü püslü makyajlı bayanlar, çocukların öldürüldüğü, kanın dinmediği, savaşın kol gezdiği sokaklarda nasıl da böylesine pervasız gezebiliyorlardı. Sonradan anladım ne kadar övgüye değer bir davranış biçimi sergilediklerini.
Savaş zamanında mühimmat taşımak için Boşnakların, bir evin içinden BM kontrolü altındaki havaalanına kadar kazdıkları tüneli ise zamanımız yetmediği için göremedik.
Osmanlı zamanında Saraybosna'dan çıkan akıncılar burada mola verdiğinden şehrin adı ''Atların dinlendiği yer'' anlamına gelen Konjic olarak tarihe geçmiş. Konjic aynı zamanda ahşap oymacılığı ile de ünlü.
Alman işgali sırasında burada çok kanlı çatışmalar olmuş. Neretva Nehri yatağında Almanlar tarafından sıkıştırılan Tito partizanlarının tek kaçış yeri olan bu köprü, Tito tarafından bombalatılmış. Almanlar da köprü yıkılınca partizanların karşıya geçemeyeceğini düşünerek o bölgeden ayrılmışlar. Gece olunca Tito, kalaslar ve halatların yardımıyla yeni bir köprü yaptırarak partizanları karşı tarafa geçirtmiş. O acıları unutmamak için altmış altı yıldan beri köprü yıkık bir şekilde korunmakta.
Büyük çarklarla döndürülen kuzu şiş için yolda yemek molası...
Arkasından da kahve keyfi... Balkanlar'da siyah çay içme alışkanlığı yok. Burası kahve cenneti.
Tam bana göre...
Hırvat ve Boşnakların birlikte yaşadığı bu şehirde Sırp nüfusu yok. Sırplar, savaş zamanı buradan ayrılmışlar.
Şehir, Neretva Nehri ile ikiye bölünmüş. Mostar'ın doğusunda Müslümanlar, batısında ise Hırvatlar yaşıyor.
Neretva Nehri üzerine kurulan köprü, Kanuni Sultan Süleyman zamanında, Mimar Sinan'ın öğrencisi Mimar Hayrettin tarafından 1566 yılında inşa edilmiş. Yüksekliği yirmi dört metre olan köprünün uzunluğu da otuz metre. 456 kalıp taş kullanılan köprünün eni ise dört metre.
Köprünün sağ tarafındaki kuleye ''Halebiya'' sol taraftaki kuleye ise ''Tara'' deniyor.
İnsan bu köprüyü görünce ''Bu güzelliğe nasıl kıydılar.'' diye düşünmeden edemiyor.
2004 yılında açılışı yapılan, UNESCO'nun gözetiminde ve Dünya Bankası'nın mali desteği ile tekrar inşa edilen köprünün yapımında Türkiye'den Er-Bu İnşaat'ın büyük katkıları olmuş. Bombalama sırasında Neretva Nehri'ne düşen orjinal parçalar tek tek toplanmış, 26.8 metrelik ayak açıklığı ile Avrupa'nın açıklığı en büyük kemerinin yapımı tamamlanmış.
Köprünün üstü yürümeyi zorlaştıracak kadar kalabalık. Zamanında Mostarlı gençler nişanlılarına cesaretlerini göstermek için köprüden atlarlarmış. Şimdi ise bu durum para karşılığı bir gösteriye dönüşmüş. 20 euro verdiniz mi istediğiniz genci bu köprüden Neretva Nehri'nin sularına gönderiyorsunuz.
Tipik bir Mostar evini ve Mostar Köprüsünü başka bir açıdan fotoğraflayıp bu güzel kentten ayrılıyoruz.
Şehirde, Buna Nehri boyunca restoranlar sırayla dizilmiş. Bosna'dan ayrılmadan önce o güzelim köftelerin tadına burada tekrar bakıyoruz.
Blagaj, Sarı Saltuk Türbesi ile de ünlü. Balkanların bir çok yerinde türbesi olan Sarı Saltuk, Anadolu ve Rumeli'nin fethi sırasında önemli rol oynayarak efsaneleşmiş Hacı Bektaş Veli'nin müridlerinden olan bir Türkmen.
Buna Nehri'nin kıyısında dik bir yamaca kurulmuş olan olan türbesi ise görülmeye değer.
Neretva Nehri'nin kıyısında dağın eteklerinde kurulmuş bu köyde, tüm binalar, yollar hatta evlerin çatılarına kadar her şey taştan yapılmış.
UNESCO tarafından Dünya Koruma Listesi'ne alınan köy, Osmanlının Adriyatik'e doğru uzanan son noktası.
Orta Çağ'dan kalma bir kalesi ve Osmanlılara ait bir camisi bulunan köyde şimdilerde yaşayan pek kimse kalmamış.
Zamanında, Venedik istilasından korunmak isteyen Dubrovnik daha doğru bir isimle Ragusa Cumhuriyeti; Neum'u, Osmanlılar'a korunma karşılığı hediye etmiş. Ta o günlerden kalan bu antlaşma sayesinde Bosna Hersek'in Dalmaçya'da sahili var.
Helal olsun şu Osmanlılara diyerek, sahil şeridinden Hırvatistan'ın diğer bir şehri Dubrovnik'e geçiyoruz.