HERMETİZM
4. Kısım
Hind Hermetizmi
Bugün Hindistan, Pakistan ve Bangladeş devletleri tarafından kullanılan toprakların üzerine yayılmış olan medeniyetin kökleri büyük ölçüde eski İndus bölgesinin ahalisinden kaynaklanmaktadır. İndus (Sindhu) nehri bugünkü Hindistan'a ismini verdiği gibi, eskiden ovasında yaşayanlara da büyük bir medeniyet kurma imkanı sağlamıştı. Nil nehri Mısır medeniyeti için, Dicle ve Fırat nehirleri Asur ve Babil medeniyeti için ne anlam taşımışsa, İndus nehri de Hind medeniyeti için aynı değerdedir.
İndus bölgesine Aryan'ların dalgalar halinde kuzeybatı yönünden yapmış oldukları akınlardan önce, burada yüksek bir medeniyetin var olduğu tesbit edilmiştir. Harappa ve Mohenjo-Daro kültürü olarak bilinen bu medeniyetin asıl kurucuları, Aryan istilası başladığında yerini zaten koyu derili bir kavme bırakmış durumdaydı. Tabiaten pasif olan bu kavim, cengaver ruhlu Aryan'ların karşısında kendilerini savunamayıp katledilmişler ve kendilerine bırakılan öğretileri de Aryan'lara aktararak adeta bir katalizör vazifesi görmüşlerdir.
Aryan veya Arya olarak kendilerini isimlendiren bu istilacılar savaşçı, cesur ve kendini beğenmiş bir ırkdı. Karşılaştıkları siyah derili halkı kendilerinden ayırdetmek için onlara Dasyu veya Dasa demişler. Bu arya-varna (açık tenli) ve dasyu-varna (koyu tenli) ayırımı ile Hindlilerin ilk kast sistemi de kurulmuş olmaktadır. Daha sonra gitgide karmaşık bir hal alan bu kast sistemini getirenler Aryan'lardır. Aryan halkı, dünyevi değerlere dönük ve manevi kültürden nasibini alamamış bir ırkdı. İndus havzasında karşılaştıkları medeniyet, Aryan'lara göre çok ileri bir seviyedeydi ve ister istemez etkilendiler. Ancak, bu etkilenişle birlikte orijinal öğretilerin büyük bir kısmı özünden saptırılarak nisbeten daha ilkel olan Aryan zihniyetine uyum sağlayacak bir biçime dönüştürüldü. Kendi basit dinî kavramları ile bu öğretileri açıklamaya çalıştılar ve böylece Hind mitolojisi denilen efsanevi anlatımların temeli atılmış oldu.
Hind hermetizmine ait ilk yazılı metinler, Aryan'ların bölgeye yerleşmesinden sonra derlenmiştir. Bu derlemeler bir bakıma Aryan'ların İndus kültürünü nasıl yorumladıklarını gösterir. Aryan ırkı Sanskrit dilini kullanıyordu ve bu dil Girit Yunancası (Linear-B) gibi çok eski ve kökü belirsiz bir dildir. Ayrıca, İndus havzasında kullanılan dilden de etkilenmiştir. Bilhassa bu medeniyete has ve anlamı kesin olarak bilinmeyen bazı kelimeler, olduğu gibi Sanskritçeye aktarılmıştır.
Aryan'ların yorumlamaya çalıştıkları öğretinin esası, derledikleri kitapların içinde, süslü motifler arasında bozulmadan kalabilmiştir. Fakat bu anlatım şekli öylesine sembollere boğulmuştur ki, adeta asıl tohumların üzerine bir arşın toprak yığarcasına öğretinin özünü derinlere gömmüş oldular. Bu işi bilerek yapmadılar, aksine anlamaya çalışırken büsbütün anlaşılmaz hale getirmiş oldular. Zaten başka türlü olması da beklenemezdi. Çünkü, tufan olmuş ve yeni bir devre başlamıştır. Tufan öncesi mahsul, geçen devrenin emeği ile alınmıştı. İnsanın tekâmülünde hazıra konmak diye bir kanun çalışmadığından, yeni gelenlerin yeniden eşilecek bir toprak bulmaları için, aralarından bir kısmı farkına varmadan eskiyi örter ve böylece bir imkân hazırlar. Bu vazife de İndus bölgesi için Aryan ırkına nasib olmuştur.
Zamanla inkişaf eden bu yeni nesil, toprağı eşeleye eşeleye altında yatan tohumları birer birer bulmuş ve hakikî öğretiye kendi emeğiyle lâyık olabilmiştir. Bu eşeleniş bir bakıma iptidai insanın tekamülü sırasında yaptığı işlerdir, ve insanın tekamül etmesi için de devamlı bulduklarını eşeleyip uğraşması gerekiyor.
Hind hermetizmini incelerken genellikle kabul edilen bir sırayı takip edeceğiz. Bu sıralama bir bakıma ezoterik bilginin zamanla nasıl yorumlandığını göstermektedir.
İlk aşamada Vedalar ortaya çıkar. Veda, yüce kutsal bilgi demektir. Bu bilgi dört Samhitada, yani ayrı özellikte tanzim edilmiş dört kolleksiyonda biraraya getirilmiştir. Daha sonraki yazılanlar bir ilave şeklindedir. Bunları şöyle sıralayabiliriz:
1. Veda-samhita'lar
a. Rg-veda
b. Sama-veda
c. Yajur-veda
d. Atharva-veda
2. Brahmana'lar
3. Aranyaka'lar
4. Upanişad'lar
Bu ilk aşamada, ezoterik bilginin nasıl geliştirildiği dikkati çekmektedir. Esasını Veda teşkil eder ve tamamıyla geçmişe bağlı bir üslubu vardır. İkinci aşamada, bu tradisyonun değişik açılardan tekrar ele alındığını ve yeni bir anlayış ve görüş ile yorumlandığını anlamaktayız. Bu aşamada çeşitli Darsanalar, yani konuyu ele alış ve konuya bakış biçimleri ortaya çıkar. Bunları da şöyle sıralayabiliriz:
1. Nastika Darsana'lar
a. Lokayata - Carvaka'nın öğretisi
b. Jaina - Mahavira'nın öğretisi
c. Buddhi - Siddhartha'nın öğretisi
2. Astika Darsana'lar
a. Vaiseşika - Kanada'nın öğretisi
b. Nyaya (veya Akşapada) - Gautama'nın öğretisi
c. Samkhya - Kapila'nın öğretisi
d. Yoga - Patanjali'nin öğretisi
e. Purva Mimamsa - Jaimini'nin öğretisi
f. Vedanta (veya Uttara Mimamsa) - Badarayana'nın fikri
Nastika Darsana'lar Veda'ları revizyonist bir açıdan ele alır ve radikal bir tutumu vardır. Astika Darsana'lar ise daha ziyade tradisyona bağlı kalarak ortodoks yolu seçmişlerdir. Asıl ayrıldıkları nokta, Veda edebiyatının ilahi bir kaynaktan mı geldiği ve tahrif edilip edilmediği şeklindedir. Nastika (heterodoks) yolu seçenler, ilahi olmadığını ve zamanla değişikliğe uğradığını iddia ederler. Astika (ortodoks) yolu seçenler de ilahi ve hatasız olduğunu savunurlar. Bu kutuplaşmalara her dinde rastlamak mümkündür. Zira, dinin görevini yapabilmesi için bu gerekli oluyor. Semitik kaynaklı dinlerde de aynı zıtlaşmaların yaratıldığını biliyoruz. Hind hermetizminde ise bu Darsana'lar, Veda'ları inceleyen bir kimse için oldukça verimli sayılabilir.
Veda-samhita'ların en eskisi Rg-veda Samhitadır. Batı âleminde Rigveda (RV) olarak bilinir. 1028 tane ilahi on kitapta toplanmıştır. Yaklaşık 10600 mısradan oluşan bu eser önceleri sözlü olarak biliniyordu, daha sonra yazılı hale gelmiştir. On kitaptan her biri, bir Mandala (çember) olarak bilinir ve 2.-7. Mandala'lar altı eski aile kitabı sayılır. 8. Mandala yeni aile kitabıdır ve 9. Mandala ile birlikte özel bir konuya ayrılmıştır. 1. ve 10. Mandala ise daha sonradan yazılmış kısımlardır.
Rg-veda, dış görünüşü ile bir sürü tanrılardan ibaret olan bir ilahi sistem ve yaradılışla birlikte evrenin yapısını anlatan hikayeler topluluğudur. Aryan ırkının getirmiş olduğu tanrı isimleri ve bunlara ilişkin nitelikler, Rg-veda'nın içinde daima tekrarlanmaktadır ve sistematik olarak incelenmesi oldukça zordur. Aryan'ların batıdan gelmiş oldukları, dinsel anlatımlarında açıkça ortaya çıkıyor. İndra, Agni, Mitra, Varuna, Soma gibi tasvirler, Zerdüşt öncesi İran dininden alınmıştır. Bunlara ilaveten İndus medeniyetinden almış oldukları Ana Tanrıça tasvirlerini de kullanarak karmakarışık bir hiyerarşi oluşturmuşlar.
Bu hiyerarşinin üstünde Aditi vardır. Ana Tanrıça sayılabilen bu tasvir ile sınırsız bir kavram anlatılmak isteniyor. Agni ve Soma (kozmik ateş ve su), sınırsızlıktan doğmuştur. Bunların oluşması ile de İndra ortaya çıkmış. İndra kozmik güç ve kudrettir. Yapısında Agni ve Soma bulunur. Varuna da Aditi'nin bir ürünüdür ve İndra'ya nisbetle ikinci dereceden kozmik bir gücü temsil eder. Varuna'nın yardımcısı gibi gözüken Mitra ve Aryaman, birlikte yaradılışta rol alırlar. Burada son derece basite indirgemeye çalıştığımız bu hiyerarşi Puruşa'nın meydana gelmesine kadar karışık bir biçimde çeşitli ilavelerle çoğaltılmaktadır. Puruşa, insanın özü olmaktadır. Bir bakıma ruh kavramı ile eşdeğerli sayılabilir.
Sama-veda 1810 mısradan oluşur, iki kısımda toplanmıştır. Genellikle Rg-veda'dan alınmış bazı ilahilerin müzik eşliğinde okunmasını sağlar. Bu Samhita'da orijinal bir taraf yoktur.
Yajur-veda, mabette mihrabı tanzim eden ve kurbanı kesen rahip sınıfı için hazırlanmış iki kısımdan ibaret bir Samhita'dır. Bu kolleksiyonda, kurban kesilirken nelerin yapılacağı ve hangi sözlerin söyleneceği anlatılmaktadır. Metin, Rg-veda'dan alınmış bazı pasajların âyin şeklinde hazırlanmasından ibarettir.
Bu üç Samhita, trayi vidya (üçlü bilgi) olarak kabul edilir. Daha sonra bunlara ilaveten dördüncü bir Samhita derlenmiş. Atharva-veda ismi verilen bu kolleksiyon diğerlerinden oldukça farklıdır. 731 ilahiden ve 19 düzyazıdan oluşan yirmi kitap halindedir. Atharvan rahiplerinin maji çalışmalarını düzenler. Atharvan'lar en üst rahip sınıfı olup, ateşi yakmak ve kutsal suyu kullanmak imtiyazına sahip tek seçkin kişilerdir. Zerdüşt öncesi İran'daki Mogh rahiplerini andırırlar. Agni'yi kullanabilen ve Soma'yı içebilen bu rahipler, bir majisyen olarak, İndus havzasının bilgilerini Aryan'ların batıdan getirdikleri seremonilerle bağdaştırarak bir sistem kurmuşlardır. Atharvan'ların güçlerini müsbet olarak kullanmalarına karşın, Angiras'lar karanlık güçlerle çalışırlar. Atharva-veda her iki majisyene de hitap edecek tarzda yazılmıştır.
Atharva-veda Samhita'nın yazılması, Brahmana Samhita'larının derlenmesine yol açmış oldu. Bunlar, rahip sınıfının üst kademesinde bulunan ve babadan oğula intikal eden Brahmana'lar tarafından yazılmıştır. Brahman, kast sisteminde en soylu kişidir ve kutsal bilgiyi alabilecek kapasitedeki yegâne sınıftandır. Brahman, topluma örnek olan ve aynı zamanda toplumu yöneten bir rahiptir. Bu kelime, her şeye nüfuz eden ve etrafa yayılan, kendiliğinden var olmuş kudret anlamına gelir. Dolayısıyla, bir Brahman bu kudrete sahip demektir.
Brahmana Samhita'lar, dört Veda-samhita için yazılmış dört kısımdan ibarettir. Her biri ait olduğu Veda kitabını açıklayıcı karakterde olup rahip sınıfının anlayacağı bir üslub ile yazılmıştır. Bunlara tefsir kitapları da denebilir.
Rg-veda için iki Brahmana yazılmıştır. Daha doğrusu, iki ayrı tefsir ekolü vardır. Sama-veda için yazılanlar önemsizdir. Yajur-veda için yazılan Brahmana'ların sayısı oldukça fazladır. Kurban âyinini düzenleyen Adhvaryu rahipleri tarafından hazırlanmıştır ve bu konu üzerinde rahiplerin varmış olduğu bilgiyi gösterir. Atharva-veda için bir tek Brahmana vardır; Gopatha. Bunda da Atharvan rahiplerinin majik çalışma usullerinde elde ettikleri formüllerin kullanılış yerleri yorumlanır.
Veda'lar ile Brahmana'lar arasında gayet bariz bir fark ortaya çıkıyor: Veda'larda hakim olan fikir, düzenlenen âyinin veya yapılan faaliyetin gayesi tanrıların lütfuna mazhar olmaktır. Dua ve kurban daima bu tanrıları hoşnut etmek ve kişinin yakarışını duyurmak için yapılır. Brahmana'larda ise rahiplerin bütün gayesi, istenilen sonucu sağlamak için bu tanrıların vasıflarına sahip olmak. Dinsel âyinler, dualar, kurbanlar ve diğer bütün çalışmalar, uygun vasatı yaratıp ilgili tanrıyı o işi yapmaya mecbur kılacak hali sağlamak için tertiplenir.
Bu önemli farklılık, din ile maji arasındaki ayırımı gösteriyor. Dini törenlerde, yönelinen güç kaynağı prensip olarak ulaşılamayan ve kontrol edilemiyen bir karakteri gösterir. Halbuki majik operasyonlarda, istenilen değişikliği meydana getirmek için gerekli olan gücü uygun ölçüde, uygun biçimde, uygun vasatta ilgili olan nesneye yöneltmek ve işler hale getirmektir gaye.
Bu sebeple, mesela bir radyo dalgasını tesbit edip kulağın duyacağı hale getirmek için nasıl fizik ortamda radyo dalgaları ile ilgili fizik kanunlardan faydalanarak bir alıcı yapılır ve gerekli frekansa ayarlanırsa, diğer bütün sahalarda da istenilen sonucu meydana getirecek kanunlar ve ait oldukları ortamın şartları ayarlanmaktadır. Zaten bu özelliğinden dolayı maji, fizik gibi tabii bir bilim sayılmakta, veya eskiden böyle kabul ediliyordu. Misalden hareket edecek olursak, eğer elimizdeki radyo alıcısı istenilen bir kaynağı bize iletmediğinde karşısına geçip dans ederek veya güzel sözler söyleyerek çalışmasını temin etmeye uğraşırsak, bu çabalama boşunadır ve bilgisizliğimizden dolayıdır. Aksine, bu radyonun devrelerini düzenleyip, gerekli elektriği bağlayıp, ayar düğmesini istenilen yere getirdiğimizde yapılan neşriyatı duymamız mümkündür.
Bugün yalnız fizik ortamdaki kanunların nasıl işlediğini bilen insanlar, belki bir radyo imal ederken gereksiz şeylerle uğraşmıyorlar, ama daha süptil ortamlardaki kanunları bilmediklerinden bir sürü gariplikler yapıp o ortamlarda birtakım güçleri harekete geçirmeye çalışıyorlar. Maji, süptil ortamlardaki kanunların işleyişini öğretmekle, insanı anlamsız ve lüzumsuz işler yapmaktan kurtarmaktadır. Üstelik bu bilgisizce yapılan işler bazen istenilmeyen kanunları bile harekete geçirebileceği için, majisyen süptil ortamlara yöneldiğinde, cahil bir insanın şuursuz isteklerinden tamamen arınmış olarak son derece dikkatli ve uyanık davranmak zorundadır.
Brahman'ların diğer insanlardan üstün sayılmalarındaki sebep de bu. Tapınan insanın dinî yakarışları, majisyenin bilimsel çalışmalarıdır. Halkın dua ettiği tanrılar, majisyen için süptil güçlerdir. Kaderine boyun eğen bilgisizler yanında, süptil kanunları öğrenmeye çalışan Brahman'ları daha üstün bir sınıf olarak görmek aslında yine o cahillerin kaderi oluyor.
Çeşitli Brahmana Samhita'lardan alınmış aşağıdaki ifadeler, yüzyıllarca önce varılmış hakikatleri işaret etmektedir:
Kurban kesen tek hayvan insandır.
Kurban insanın kendisidir, zira onu kendisi için kesiyor. Bu işi yaparken de mutlaka insanın değerine göre davranması gerekir.
Şu kamış veya giysi gibi elle tutulur, gözle görülür birşey değildir kurban. Tanrılar nasıl görünmezse, kurban da işte öyledir.
Bilge kişi yanına geldiğinde, kurban memnun olur.
İnsan zihninde bir şey düşünürse bu nefesiyle dışarı çıkar. Nefesinden rüzgâra karışır ve rüzgâr da bunu tanrılara iletir.
İtiraf edenin günahı azalır, hakikat ancak bundan sonra kendini gösterecektir.
Kımıldanan kişi yerinde durana hakim olur.
Bu dünyada sarfedilen gayretin hedefi bir şey öğrenmektir. Öyleyse en verimli iş, kişinin önünde duranı anlayıp bilmesidir.
Aldığımız gıda iki çeşittir: Kökü olanlar ve köksüzler. Kökü olmayan inektir, kökü olan da otlar. Köksüz inek köklü otları yiyip suyu içtikten sonra da bize içeceğimiz sütü verir.
Hayat gıdadır, elbise korunmadır, altın güzelliktir. Hayvanlar düğün töreni yapmazlar. Kadın, kocasının arkadaşıdır. Kızkardeş bir talihsizlik, oğul göğün en tepesinde bir ışıktır.
Zaman ölümdür. Zira, fanilerin hayatını günleri ve geceleri boyunca yok etmektedir zaman.
Brahmana'lardan sonra, daha ezoterik bilgileri ihtiva eden Aranyaka'lar yazıldı. Bu derlemeler bilhassa ormanlık bölgelerde inzivaya çekilen rahipler için yazılmıştır. Aranyaka'ların gizli bilgileri ihtiva etmesi sebebiyle bu metinleri ancak Brahman sınıfından olanlar okuyabilir. İçlerinde seremonilerin, kurbanın, kutsal sözlerin, v.s., ne anlama geldiği ve ne sebeple kullanılacağı anlatılır. Ayrıca, inzivaya çekilen rahibin tanrısal yetenekler kazanabilmek için ne yapması gerektiğini gösterir. Bir bakıma teknik el kitabına benzer bunlar. İçlerinde en önemlisi, Rg-veda için yazılmış iki ayrı Aranyaka kolleksiyonudur.
Aranyaka'ların yazılması, Upanişad'ların ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Kelime olarak Upanişad, öğreten kişinin yanında oturup alınan ilave bilgi anlamını taşır. Bu bilgi, hakikati gösteren gizli öğreti şeklindedir. Ezoterik olması sebebiyle, sadece gizlice öğretilmesine ve yalnız seçilmiş kişilere bahsedilmesine izin verilmiştir. Bunların sayısı ikiyüzü aşkın olmasına rağmen, içlerinde ezoterik bir karakter taşıyanı yalnız onüç - ondört tanedir. Diğerleri basmakalıp sözlerden ibarettir, veya bize öyle gözüküyor. Bir görüşe göre, bunların 108 tanesi geçerlidir, diğerleri ise uydurma ve sonradan yazılmadır.
Ondört Upanişad, yazılış tarihleri itibarıyla üç bölüme ayrılır:
A. 1. Aitareya Upa. (RV)
2. Kauşitaki Upa. (RV)
3. Çandogya Upa. (SV)
4. Kena Upa. (SV)
5. Taittiriya Upa. (YV)
6. Brihad-aranyaka Upa. (YV)
B. 7. Svetasvatara Upa. (YV)
8. İsa Upa. (YV)
9. Prasna Upa. (AV)
10. Mundaka Upa. (AV)
11. Katha Upa. (AV)
12. Maha Narayana Upa. (AV)
C. 13. Mandukya Upa. (AV)
14. Maitrayaniya Upa. (AV)
Upanişad'lar ezoterik bilgiyi bazen soru cevap şeklinde, bazen de hikayeler tarzında gayet ince bir üslûp kullanarak verir. Bu diyaloglardan ve hikayelerden gerekli özü çıkarmak, okuyanın yeteneğine kalmış bir iştir.
Veda'ları tam olarak anlayabilmek için bütün bu yazılanları belirli bir usule göre okumak gerekir. Batı âleminde genellikle bazı Upanişad'lar rağbet görmektedir. Buna sebep herhalde kısa olmaları. Ayrıca, Rg-veda son zamanlarda hakkında çok bahsedilen bir Samhita oldu. Halbuki, Rg-veda'yı anlayabilmek için Aitareya ve Kauşitaki Brahmana'larını gözden geçirmeli ve bunlarla ilgili Aranyaka'ları incelemeli. Bu Aranyaka'ları iyice anladıktan sonra da, Aitareya ve Kauşitaki Upanişad'ları okumak mümkün olur.
Bütün bu eserler, Sruti olarak kabul edilir. Yâni, mülhem olan, içerden duyulan şeylerdir. Tradisyona göre, Aryan'lardan önce Muni sıfatını taşıyan üstün kişiler gerçek sessizliği bilerek bu hakikate vakıf olmuşlar. Bu sessizlik, bütün dünyevi arzuların durulmasıyla ortaya çıkar ve kişiyi kendi benliğiyle başbaşa bırakır. Bu benlik, asıl (öz) benliktir. Dünyevi arzuların gürültüsü içinde asıl benliğin sesini duymak mümkün olmuyor. Aryan'lar bunları örnek alarak kendi aralarında Rşi denilen bir sınıf yaratmışlar. Bu Rşi'ler sayesinde Brahman'lar kutsal yazıları elde etmiş diye kabul edilir. Sruti'lerin dışında önem taşıyan diğer eserlere de Smriti deniyor. Yâni, hatırlananlar ve anlatılanlar.
Smriti bir bakıma şeriatı belirler. Bunları şöyle sıralamak mümkün: 1. Vedanga'lar (telaffuz, vezin, etimoloji, gramer, astronomi, seremoni), 2. Smarta Sutra'lar (kaideler), 3. Dharma-sastra'lar (kanun kitapları), 4. İtihasa'lar (meseller), 5. Purana'lar (eskiyi anlatan hikayeler), 6. Niti-sastra'lar (ahlaki yazılar).
Bunların içinde en çok ilgiyi çeken Mahabbharata ile Ramayana ismindeki iki uzun destandır. Tarihî bazı olayları aktaran bu iki destanda bazen oldukça garip olaylar da anlatılıyor ki bu sebepten mitolojik olarak tasvir edenler de vardır. Mesela, onsekiz kitaptan oluşan Mahabbharata, İlyada'daki Truva savaşlarının anlatım üslubuna benzemektedir. Yedi kitaptan oluşan Ramayana'da eski kral Rama'nın efsanevi hayatı anlatılır. Mahabbharata'nın altıncı kitabında geçen Krişna'nın görüşleriyle ilgili kısım, Bhagavad-gita ismiyle bilinir ve çok önemli bir pasaj olarak kabul edilir.
Dharma-sastra'lar içinde en tanınmışı da Manu-smriti denilen kanun kitabıdır. Manu, semitik Adem ile aynı kişidir. Bu kitaptan iki ayrı dörtlüğü veriyorum:
Sevgili dostum, sen zannediyorsun ki,
Etrafında kimse kalmayınca, tek başınasın.
Ama şunu unutma, kalbinde daima var olan,
İyi ile kötüyü ayırteden bir yargıç duruyor.
Her kim ki arzularına gem vurur,
Kendi içindeki nefret ve sevgiyi yok eder,
Ve dünyada kimseye fenalık yapmazsa,
Onun kazancı ölümsüzlüğe erişmek olur.
Bunların yanında, tamamen farklı bir öğreti tarzını getiren çeşitli Tantra kitapları da vardır. Bu konuya Tibet bahsinde temas etmiştik. Burada yalnız şunu ilave edebiliriz: Tantra, Aryan ırkına pek uygun gelmemiş, zira yerli halkın feminen faktöre büyük önem vermesine karşın, Aryan'lar erkek olmanın üstünlük olduğunu zannediyorlardı. Ayrıca, Hind'deki alşimik çalışmalar da tamamıyla Tantra'lardan alınan bilgiler sayesinde olmuştur.
Veda'lardan sonra gelen ikinci aşamada çeşitli görüşlerin ortaya çıktığını görmüştük. Şimdi kısaca bunlara bir bakalım.
Önce Nastika Darsana'ları ele alacağız. Bunların ilki, Carvaka'nın öğretisi olan Lokayata kavramıdır. Bu görüşe göre, tek öz maddedir ve madde ile bunun hareketinden kainat meydana gelir. Kainat, birbirine bağlı olan maddi formlardan oluşan bir yapıdır, ve devamlı değişim halindedir. Ruh veya benlik denilen şey, şuurlu canlı bedenin faaliyetlerinin bir yekûnudur. Hakikati bilmek, ancak hisler vasıtasıyla duyulan şeylerin idraki sonunda mümkündür. İnsanın hayattaki gayesi mutlu olmak ve ısdıraptan uzaklaşmaktır. Bu maksatla, iyilik yapmak mutluluğu, kötülük ise ısdırabı getireceğinden, daima iyi davranmalı ki mutluluk elden gitmesin. Bu kavramların dışında başka birşey yoktur Carvaka'nın öğretisinde. Brahman sınıfı tarafından da reddedilmiş olduğundan kimseye etkisi olmamıştır.
Jaina öğretisi, Vardhamana Jnatriputra Mahavira'ya atfedilir. Buddha'dan az önce yaşamış bir bilge sayılır. Mahavira'ya göre mükemmel insandan daha üstün bir varlık yoktur. Bu mükemmelliğe erişmek için doğum-ölüm çemberinden kurtulmak gerekir. Kainatta iki çeşit varlık grubu vardır: Canlılar veya ruhlar (jiva) ile cansızlar. Tabiat güçleri, bitkiler, hayvanlar ve insanlar birinci gruba aittir. Uzay, zaman ve madde de ikinci gruba.
İnsanı doğum-ölüm çemberine iten şey Karmadır. Bu kanuna da Karman deniyor. Kanunun meydana getirdiği olay da Samsaradır. Yâni, yaşamak, ölmek ve yeniden doğmak. Bu çemberden kurtulmak için kişinin Jina olması gerekir: Bedenin getirmiş olduğu engellerden kurtulup hürriyete ulaşan kişiye Jina (muzaffer, fatih) diyorlar.
Bilgi hususunda da Jaina öğretisinde anılan meşhur bir tarif vardır: Altı tane kör birlikte dolaşırken bir file rastlamış. Her biri filin değişik bir tarafını tutup kendilerine göre izah etmeye çalışmışlar. Ama, hiçbiri bunun bir fil olduğunu anlayamamış. Derler ki, ancak herşeyi görebilen bir kimse onun ne olduğunu tarif edebilir. Kainata bakış şekli de körlerin fili incelemesi gibi olursa, insan hiçbir zaman gerçeği bulamaz. Bu sebepten, herhangi bir şey hakkında hüküm verirken, bunun kesinlikle doğru olduğunu zannedersek yanılırız. Çünkü insanoğlu olaylara daima bulunduğu yerden bakmak zorundadır.
Jaina'cılar zamanla ikiye ayrılmış. Bir kısmı (Digambara) son derece fanatik davranarak, bu doğum-ölüm çemberinden kurtulabilen kişinin hiçbir şey yememesi ve üstüne örtü bile örtmemesi gerektiğini iddia etmiş. Bunlar çıplak ve aç gezinip dururlar. Diğer grup (Svetambara) daha makûldür. Kurtuluşu manevi açıdan gerçekleştirmeye önem verirler.
Buddha'nın öğretisine geçmeden bahsedilmesi gereken önemli bir konu var: Karman ve Samsara. Bu terimler batı âleminde daha ziyade Karma ve Metempsikosis olarak geçmektedir.
Önce şunu belirtmek gerekir ki, bu konu Aryan ırkının istilasından önce İndus havzasında yaşayanların ehemmiyetle üzerinde durdukları bir meseleydi. Aryan'ların da İndus kültüründen etkilenerek bu kavramları kabullendikleri anlaşılıyor. Mamafih, kendilerine göre bir anlam vererek öğretiyi çarpıtmış olabilirler.
Karman, fiil veya hareket anlamına gelir. Her bir icraat, sebebi ne olursa olsun Karman olarak nitelendirilir. Şuurlu bir varlığın her hareketi, ister iyi ister kötü olsun, mutlaka bir bedelin ödenmesini gerektirmektedir. Bu bedel, yerine göre mutluluk veya ısdırap şeklinde kişide beliriyor. Bazen bu hayattaki Karman, bir sonraki hayatın bedelini teşkil eder. Veya bu hayattaki lâyık olunmadan kazanılmış gibi görünen bir durum, bir evvelki hayatın Karman'ına bedel teşkil etmektedir. Bu suretle, insan ne ekerse onu biçer formülü ortaya atılmış oldu.
Karşılaştığımız her bir şey, evvelki davranışlarımızın bir meyvası sayılmaktadır. İnsan, ektiği müddetçe biçecektir. Bu da Karma-bandha denilen bir çeşit hayat mukavelesinden kurtulamayışı simgeler. Madem ki her bir fiilin karşılığını görmemiz gerekecek, öyleyse bunun sonu yok gibidir. Aynı zamanda bu mukavele insanı tekrar bedenlenip dünyaya dönmeye de zorlamaktadır. Bu çemberden kurtulmak için özellikle Jaina ve Buddhi inancını benimseyenler çeşitli metodları ileri sürmüşler. Jaina'cılar Karman'ın giderek yok edilmesi yoluyla kurtuluşun mümkün olduğunu söylerler. Buddhi taraftarları ise konuya tamamıyla ahlaki açıdan bakarlar. Sebep-sonuç ilkesinden hareket ederek, meselenin ancak ahlak prensipleri vasıtasıyla hallolabileceğini söylerler. Her iki öğretide de Karman en önemli problemlerden biridir.
Batı literatüründe Metempsychosis, Metensomatosis veya Transmigratio olarak bilinen hadise, Hind'liler için Samsaradır. Rg-veda'da bu kavram yoktur. Ölen kişi eğer doğru yaşamışsa, atalarının yaşadığı âleme intikal eder. Aksi takdirde, karanlık bir kuyu olan cehennemi boylayacaktır.
Samsara fikrine ilk olarak Upanişad'larda rastlamaktayız. Bu tasvirler bize Aryan ırkının yerli halktan etkilenerek yeniden doğuş fikrini kabul ettiklerini gösteriyor. Brihad-aranyaka Upa. (VI:2,16)'da ilk olarak bu fikre rastlanır. Katha Upa. (III:7)'da açıklanmış bir şekil alır. Sembolik bir anlatımı olan Upanişad'lar tercüme edildiğinde, karşımıza garip bir tablo çıkmaktadır. Bu gariplik Buddhi öğretisinde şu hâli almış: Tekrardan doğuş şu beş şekilde olur; cehennemde bir iblis, dünyada bir hayvan, hortlak, insan ve tanrı. Aslında bu öğretinin garip tarafı, yorumlayanın basitliğinden gelmektedir. Derler ki, iyi işler yapan kişi öldüğü zaman Aya gider ve orada bir müddet kaldıktan sonra tekrar dünyaya yağmur şeklinde inerek erkeğe besin olur ve erkeğin dölünden de kadının rahmine düşerek tekrar insan bedeni olur. Kötü işler yapanlar, tekrar gelişlerinde ya bir hayvan ya da bir böcek olarak doğacaktır. Böylece hayvanlara ait tekamül zinciri ile insanlarınki içiçedir deniyor.
Sembolik anlatımı yorumlamak için verilen sembolleri aynen almamak gerekir. İnsanın tekamül zinciri ile hayvanınki, veya iblis, hortlak diye isimlendirilen varlıkların zinciri, dünya planında birbirinden mutlaka ayrı mütalaa edilmesi gereken unsurlardır. Eğer dünyada bir kanun (dharma) var ise, bunun her tekamül zincirine değişik tarzda yansıdığını da kabul etmemiz gerekir. İnsanlar için bir kıymet ifade eden ahlaki yasalar, hayvanlar için geçerli değildir. Bir insan bu ahlaki yasalara göre Karma'sını meydana getiriyorsa, bu Karman'ın insanı tekrar gelişinde bir hayvan bedeninin mecbur olacağı yasalara tabi kılması söz konusu olamaz. Ama, hayvan gibi bir hayatı yaşamaya mecbur kılınabilir. Buradaki hayvan gibi veya tanrı gibi sıfatları ile hayvan veya tanrı olarak sıfatları çok büyük farklılık taşımaktadır.
Jaina öğretisine göre Karman, insanların davranışlarına göre süptil bir madde oluşturur ve bu madde ruhu çevreler. Kötü işler ve bilhassa diğer canlılara zarar vermek (jiva-himsa), bu süptil maddenin yoğunlaşarak ruh denilen cevheri karartmasına yol açar. Kararmadan mütevellid de bu cevher bedenlenmeye doğru adeta itilir. Karma'nın yoğunluk nisbetine göre, cevherin adapte olacağı beden ve hayat tarzı ortaya çıkmaktadır. Eski Karma'nın yok edilmesi ile bu tekrar bedenlenme çemberinden sıyrılmak mümkündür. Bunun da en büyük şartı hiçbir canlı varlığa zarar vermemektir (ahimsa).
Buddhi öğretisine göre, bir insan öldüğünde şahsiyeti aynen kalmamakta ve beden, duyular, idrak, dürtüler ve şuur olarak beş kısma ayrılmakta. Böylece şahsiyet çözülmüş oluyor. Bunlardan vi-jnana (şuurun özü, bilginin tohumu), Karman kanununa göre belirlenen bir ananın rahmine düşmektedir. Böylece yeni bir şahsiyet ortaya çıkıyor. Değişik şahsiyetlere bürünerek, asıl cevher hayatlar boyu Samsara çemberinde dolanıp durmaktadır. Karman'a mecbur olmaktan ve Samsara'dan kurtulmak için kişinin trişnasını tamamen yok etmesi, yâni bütün arzu ve tutkularından sıyrılması gerekir. Bu sıyrılış ile birlikte, kişi tekrardan bir şahsiyete bürünmez ve Nirvana'ya ulaşarak Samsara'dan kurtulur. Buddhi öğretisi de bu çözümü bulmuş.
--- Dördüncü Kısmın Sonu ---