Ay’a ayak basan ilk insanın sözleri ikonik olabilir. Ancak ikinci astronotun sözleri de ilkini aratmayan cinsten.
Şaşkınlığını gizleyemeyen NASA astronotu Buzz Aldrin’in sözleri şöyleydi:
"Güzel, güzel. Büyüleyici bir ıssızlık."
Soğuk, çok soğuk...
Gerçekten de Ay’ın pudramsı yüzeyi sert, havasız ve yaşanması zor bir yer; ekvatorunda 121°C’den -133 dereceye ulaşan bir dünya – hatta NASA, sürekli gölgede kalan Ay kraterlerinde -246 dereceye kadar düşük sıcaklıklar bile ölçtü.
Ancak ıssız Ay, sürprizler ve henüz keşfedilmemiş sırlar da barındırıyor. Aşağıda Ay’ın geçmişi, bugünü ve geleceği hakkında merak edilenleri sıraladık.
Ay, Dünya'dan uzaklaşıyor mu?
Doğal uydumuz bizden ortalama 384,400 kilometre uzakta. Ancak kendisi giderek bu mesafeyi açıyor.
NASA bu konuda "Ay Dünya’dan yavaşça uzaklaşıyor ve bu uzaklaşma her yıl 2,5 santimetre kadar gerçekleşiyor.” diyor.
Dünya’nın dönüşüyle üretilen enerji, Ay’a aktarılıyor ve bu nedenle onu daha uzağa itiyor. Bu ayrılma önümüzdeki milyarlarca yıl boyunca devam edecek. Yani 5 milyar yıl sonra Güneş genişleyip öldüğünde, günün birinde Ay, şimdi olduğundan 161,000 kilometre daha uzakta olacak.
Ay'da depremler neden oluyor?
Ay hâlâ sallanıyor ve sarsılıyor.
Uydumuzda sismik faaliyetler ya da nam-ı diğer "ay depremleri" yaşanıyor. Bunlardan kayıtlara geçen ilki, Ay yüzeyine Apollo astronotları tarafından bırakılan sismograflar tarafından kaydedildi. Bu cihazlar, 13 binin üzerinde sarsıntı kaydetti ve sarsıntıların da hepsi hafif sallantılar değillerdi.
Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi’nin Dünya ve Gezegen Araştırmaları Merkezi’nde kıdemli bilim adamı olan Thomas Watters konuyla ilgili olarak "Bu depremlerden bazıları, oldukça güçlü olabiliyor, hatta bazıları Richter ölçeğine göre 5 seviyesinde" dedi.
Gezegen bilimciler, Dünya’nın üçte biri genişliğinde küçülen Ay’ın bu depremleri tetiklediğini düşünüyor. NASA bu durumu şu şekilde açıklıyor:
"Tıpkı bir üzümün, kuru üzüme dönüşürken kırışması gibi, Ay da küçüldükçe kırışıklıklara sahip oluyor. Üzümün esnek kabuğunun aksine, Ay’ın yüzey kabuğu kırılgandır. Bu yüzden Ay küçüldükçe bu kabuk kırılır ve kabuğun bir bölümünün komşu kısma itildiği ‘itme fayları’ oluşur."
Ay tozu neden tehlikeli?
NASA Ay’a gittiğinde, uzay ajansı Ay’daki tozun çok büyük bir problem kaynağı olduğunu fark etti. Mekanizmaları tıkıyor, aletlere engel oluyor, radyatörlerin aşırı ısınmasına sebep oluyor ve hatta uzay giysilerini yırtıyordu. Hatta solunduğunda da akciğerlere zarar verebiliyordu.
NASA’daki bir araştırma mühendisi olan Sharon Miller konuyla ilgili şöyle diyor:
"Bu toz oldukça ince, aşındırıcı ve keskin. Adeta minik cam parçaları gibi; bu da onu basit bir problemden daha çok tehlikeli bir tehdit haline getiriyor.”
Bunun da asıl nedeni, Ay yüzerindeki toprak ve kayaların, orada bulunmayan su ve rüzgar etkisiyle aşındırılıp düzeltilmiyor oluşu. Yani oldukça zararlı bir ortam. NASA, geçtiğimiz yıl ilk görevi insansız şekilde fırlatılan ve oldukça başarılı olan Artemis programıyla birlikte Ay’a dönmeye hazırlanıyor. Bu yüzden Uzay Ajansı, tozun Ay’a gidecek olan taşıtlar, uzay giysileri, güç sistemleri ve diğer araçlara verdiği zararın minimuma indirilmesi için çalışıyor.
Bir jeolog ve Apollo 17 görevi astronotlarından olan Harrison “Jack” Schmitt, konuyla ilgili şöyle söylüyor: "Hem iç hem dış yaşam alanları için toz, gelecek görevler için çevresel bir sorun olmaya devam edecek.”
Astronotlar Ay'da neler bıraktı?
Ay hem bir müze hem de bir çöplük. İnsan kaşifler, çoğu zaman zorunluluktan dolayı Ay yüzeyine çeşitli nesneler bıraktı. İşte bunlardan bazıları:
- İnsan atıkları: Ayda 96 torba insan dışkısı bulunuyor.
- İnsan külleri: NASA'nın Lunar Prospector sondası, 1999 yılında tanınmış astronom Eugene M. Shoemaker’ın küllerini korumalı bir kapsülle Ay’a taşıdı. Eugene Shoemaker’ın eşi astronom Carolyn Shoemaker, onu şu sözlerle anıyor: "Ay’a baktığımızda Gene’in orada olduğunu her zaman biliyor olacağız."
- Golf topları: Hayır bunu uydurmadık. Astronot Alan Shepard Ay’a birkaç golf topu götürdü ve bu toplarla Ay yüzeyinden atış yaptı.
- Çekiç – Tüy düşürme deneyi: Apollo 15 kumandanı David Scott, 1971 yılında TV’de canlı yanında aynı yükseklikten bir çekiç ve bir tüyü aynı anda Ay yüzeyine doğru bıraktı. NASA’nın açıklaması ise şöyle: "Esasında bir vakum içerisinde oldukları için hava direnci yoktu. Bu da Galileo’nun yüzlerce yıl önce yaptığı gibi, tüy ve çekiç aynı anda yüzeye çarptı. Birlikte serbest bırakılan tüm nesneler, kütleden bağımsız olarak aynı anda düşer."
Ay’ın parçaları Dünya’ya nasıl saplandı?
Dünya’nın içinde, Dünya’nın geri kalanındakinden farklı elementlerden oluşan iki dev kaya kütlesi bulunuyor. Bilim insanları bu kütlelerin şiddetli bir çarpışma yüzünden kaynaklandığını düşünüyor – Ay’ı ortaya çıkaran çarpışmadan dolayı.
Jeologlar, o zamanlar daha küçük bir gezegen olan ve "Theia" adı verilen bir cismin, genç Dünya’yla çarpıştığını düşünüyor. Dünya, Theia’nın büyük bir kısmını içerisine aldı ve geri kalanı da şimdi Ay dediğimiz uydumuzu oluşturdu.
Arizona Eyalet Üniversitesi Dünya ve Uzay Araştırmaları Okulu’ndan Profesör Ed Garnero, konuyla ilgili olarak şunları söylüyor:
"Dünya’nın içerisindeki parçalar, Ay’ımızın da oluşmasına sebep olan bir gezegen çarpışmasının kalıntıları. Bir diğer deyişle Dünya’nın içinde, ayaklarımızın altındaki derinliklerde bulunan dev parçalar dünya dışından geliyor!"
Mark Kaufmann'ın makalesini Özgür Yıldız Türkçeleştirdi.