... konulu sunumlar: " Cümle Çeşitleri. A. YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER 1. Fiil Cümlesi 2. İsim Cümlesi B. ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER 1. Kurallı (Düz) Cümle 2. Devrik."— Sunum transkripti:
1
Cümle Çeşitleri
2
A. YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER 1. Fiil Cümlesi 2. İsim Cümlesi B. ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER 1. Kurallı (Düz) Cümle 2. Devrik Cümle 3. Eksiltili (Kesik) Cümle
3
C. ANLAM YÖNÜNDEN CÜMLELER 1. Olumlu Cümle 2. Olumsuz Cümle 3. Soru Cümlesi 4. Ünlem Cümlesi 5. Şart Cümlesi
4
D. YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER 1. Basit Cümle 2. Birleşik Cümle a. Girişik Birleşik Cümle b. İç İçe Birleşik Cümle c. İlgi Cümlesi d. Şartlı Birleşik Cümle 3. Sıralı Cümleler 4. Bağlı Cümle
5
A. Yüklemin Türüne Göre Cümleler Bir cümlenin yüklemi ya çekimli bir fiil ya da ek-fiille çekimlenmiş bir isim olabilir. Buna göre yüklemin türü bakımından cümleler ikiye ayrılır: 1. Fiil Cümlesi Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Bu fiil şahıs ve kip eki alarak çekimlenir. Türkçe'de fiil cümlesi isim cümlesinden daha çok kullanılır.
6
Annem dün sessizce odama girdi. En ziyade düşman olduğu bu cansız arkadaşıma kinli bir nazar attıktan sonra bir iskemle çekti, karşıma oturdu, bol bir nefes aldı. Belli ki mühim bir şey, çok düşünülen ve az söylenen endişelerden, aile üzüntülerinden birini bana açmak istiyordu. Bunu ben onun bir iğne izi kadar ince iki gölge ile, belirsizce çatılan kaşlarından anlamıştım, hatta bu keşfimde o kadar ileri gittim ki, bana, artık bu sefer katî bir tarzda, izdivaç meselesini açacağına bile hükmettim.
7
Yüklemi isim soylu bir kelime olup, ek-fiilin zamanlarından biri ile çekimlenmiş olan cümlelerdir. Uzun bir yolculuktan sonra İncesu'daydık. Bir handa, yorgun argın, tatlı bir uykudaydık. İçinde kaybolup gittiğini sandığı bu kalabalık şehirde bir tek tanıdığı bile yoktu. Ama şimdi sevgili öğrencileri, vefalı arkadaşları, dostları var. Gök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı.. Arkada zincirlenen yüksek Toros dağları, (var) eksiltili cümle
8
İsim cümleleri genellikle iki unsurdan, özne ve yüklemden meydana gelir. İnsan, üç beş damla kan, ırmak, üç beş damla su Bir hayata çattık ki hayata kurmuş pusu ( Birinci mısrada iki isim cümlesi var; ikinci mısrada ise fiil cümlesi bulunuyor) CENGE GİDERKEN Ben bir Türk'üm; dinim, cinsim uludur; (isim cümlesi) Sinem, özüm ateş ile doludur. (isim cümlesi) İnsan olan vatanının kuludur. (isim cümlesi) Türk evladı evde durmaz giderim (fiil cümlesi)
9
Türkçe cümle yapısında öğe dizilişi şöyledir: Özne + tümleçler + yüklem. Yüklem sonda bulunur. Ama meselâ şiirde yüklem cümlenin herhangi bir yerinde olabilir. Diğer öğelerin yeri önem sırasına göre değişebilir. Yüklemin cümle sonunda olup olmamasına göre cümleler ikiye ayrılır:
10
Yüklemi sonda bulunan cümledir. Dilimizin söz dizim özelliğine göre asıl öğe sonda, yardımcı öğeler de başta bulunur. Kapalıçarşı'da birkaç istikametten düdük sesleri gelmeye başladı. Bu, her akşam üzeri çarşı bekçilerinin verdiği bir işarettir ki, kapanma saatinin geldiğini ve dükkanını kapamaya geç kalanların acele etmesini ilân eder. O saatte Sahaflar Çarşısı tarafındaki büyük kapıdan içeri bir göz atmak korkunçtur.
11
Yüklemi sonda değil, herhangi bir yerinde bulunan cümlelerdir. Görmüyor musun sana doğru geldiğini? Bendim dün gece evinizin önünden geçen. Şiirde ve günlük konuşmalarda çok kullanılır. Çok insan anlayamaz eski musikimizden Ve ondan anlamayan bir şey anlamaz bizden. Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden, Atasözleri de kafiye amaçlı devrik yapılabilir: Sakla samanı, gelir zamanı. Besle kargayı, oysun gözünü.
12
Çoğu zaman yüklemi, kimi zaman da başka bir öğesi bulunmayan cümlelere denir. Eksiltili cümlelerde eksik olan öğeyi okuyan kişi tamamlayabilmelidir. Aksi halde o ifade cümle olmaz. İnsan böyle bir olayla karşılaşınca neler düşünmüyor ki... Eksiltili cümle - Okula dün sabah kim geldi? - Arkadaşım. (geldi) Eksiltili cümle
13
1. Olumlu Cümle Fiil cümlesinde işin, oluşun yapıldığını veya olduğunu; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunduğunu, var olduğunu, bahsedilen şekilde olduğunu bildiren cümlelerdir. Bursa bu mevsimde soğuktur. Yarın daha erken gelmelisin. Bu binanın yerinde şeftali bahçesi vardı.
14
Fiil cümlesinde işin, oluşun yapılmadığını, yapılmayacağını veya olmadığını; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunmadığını, var olmadığını, bahsedilen şekilde olmadığını bildiren cümlelerdir. Fiil cümleleri, olumsuzluk ekiyle ve "ne.....ne" bağlacıyla; isim cümleleri de "yok, değil" kelimeleriyle, "ne....ne" bağlacıyla ve "-sİz" olumsuzluk ekiyle kurulur.
15
Yarın daha erken gelmemelisin. Buraları daha önce hiç görmemiştim. Ateşle oyun olmaz. Bursa bu mevsimde soğuk değildir. Sokakta ne araba ne de insan var. Ankara bugün hem elektriksiz hem susuz.
16
Bazı cümleler yapı bakımından olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir. Çocuklarının okumasını istemiyor değildi. (İstiyordu) Cezaya çarptırılanlar suçsuz değildiler. (Suçluydular) Yangından korkmayan yoktur. Beni sevindiren onun iyi haberlerini almaktan başka bir şey değildi.
17
İçinde soru anlamı bulunan; bir konuda bilgi edinmek, şüpheleri gidermek ve düşünceleri onaylatmak için kurulan cümlelere soru cümlesi denir. Cümlenin öğelerini bulmaya yönelik tüm soru kelimeleriyle soru cümleleri yapılabilir. Elimdekinin ne olduğunu kim söyleyecek? Özne Babası çocuğa ne getirmiş? nesne Ankara'ya ne zaman yerleştiniz? Zarf tümleci Daha sonra nereye gidecekler? Dolaylı tümleç
18
Cümlelerde soru anlamı soru sıfatları, soru zarfları, soru zamirleri, soru edatları, soru ekiyle sağlanır. "mi" soru ekiyle: Soru eki sadece yüklemin değil, diğer öğelerin ve unsurların da sorusunu hazırlar. Son sözünüz bu mu anneciğim? Hiç mi anlatacak bir şeyin yok? Tarlamı bana zorla mı sattıracaksınız? Sular mı yandı, neden tunca benziyor mermer
19
Sevgi, korku, şaşma, hayret, seslenme, coşkunluk, heyecan ve sitem ifade eden cümlelere ünlem cümlesi denir. Ünlem cümleleri, ünlemlerle, bazı sıfatlarla, emir kipiyle, "ki" bağlacıyla, haykırmalarla ve ses tonuyla kurulur. Ee, yeter artık! Ah, ne yaptım! Hah, şimdi oldu! Eyvah! Geç kaldım! Ey Türk Gençliği! Hemşehrilerim!
20
İçinde şart ve koşul anlamı bulunan cümlelere şart cümlesi denir. Şart cümlelerinin yüklemleri şart kipine göre çekimlenmiştir ve yardımcı cümle oluşturmuştur. Yani bir cümleyi şart çekimiyle bir yardımcı cümle yapabiliriz. Örnek: Eve geldiyse bizi beklesin. Ankara'ya gidersen Kızılay'dan bana kaset al. Beni arayan Dursun ise gelmediğimi söyleyin.
21
Cümleler, bildirdikleri yargı sayısına ve öğelerin yüklemle olan ilişkisine göre çeşitlere ayrılırlar. Cümlede bir ya da birden fazla yargı vardır. Başka bir deyişle birden fazla cümle bir araya gelip bir cümleymiş gibi görünebilir. Örnek: Bir ceylan gibi ürktü. Tek yargı Sevincinden ne yapacağını şaşırmıştı. İki yargı
22
Cümleler yapı bakımından çeşitlere ayrılırken içlerindeki kelime sayısı değil yüklem, fiil veya yargı sayısı dikkate alınır. Yapı bakımından cümleler; basit, birleşik, bağlı ve sıralı olmak üzere dörde ayrılır.
23
İçerisinde tek yargı, tek fiil, dolayısıyla isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümledir. Yarın akşam maç yapacaklar. Zayıf kolları kirli tunç rengindeydi. Derse yine geç kaldı.
24
Bir temel cümle ile onun anlamını tamamlayan en az bir yan cümlecikten meydana cümlelerdir. Yani yapısında birden fazla cümle bulunduran cümlelerdir. Temel cümleyle yan cümlenin bir araya geliş şekillerine göre birleşik cümleler çeşitlere ayrılır.
25
Bu tür cümlelerde yan cümlecik temel cümleciğin herhangi bir öğesi olabildiği gibi, bir öğenin parçası da olabilir. Girişik birleşik cümleler, fiilimsilerle ve çekimli fiillerle kurulur. Havaların ısınması / tatil düşkünlerini sevindirdi. Çadırları çalanlar / bulunamadı. Evlerin ne zaman biteceğini / bilmiyoruz. Yarın / bir tanıdığa / gideceğiz. Babasını karşısında görünce / çok sevindi. Havalar soğuduğundan / artık dışarı çıkmıyor.
26
Bir temel cümleyle, herhangi bir sebeple onun içinde kullanılan bir yardımcı cümleden oluşan cümlelerdir. Yardımcı cümle de temel cümle gibi bağımsız bir cümle yapısındadır. Asıl yargı sonda bulunur. Adam, / “Kartınız geçerli değil.” / demez mi? Şark için “Ölümün sırrına sahiptir.” derler.
27
Bir temel cümle ve onun şartı olan bir cümleden oluşan birleşik cümlelerdir. Şart cümlesi tek başına yargı bildirmez; ana cümleyi zaman, şart, sebep ve benzetme yönlerinden tamamlar. Onun zarfı olarak kullanılır. Hava güzel olursa / yarın pikniğe gideriz. Çanakkale’yi de gezerdik, / vaktimiz olsaydı. Cihanın yurdu hep çiğnense, çiğnenmez senin yurdun.
28
“Havaya bakarsam hava alırım Toprağa bakarsam dua alırım Topraktan ayrılsam nerde kalırım Benim sadık yarim kara topraktır.” Artık demir almak günü gelmişse zamandan Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.
29
Bağımsız cümlelerin, aralarındaki anlam ilgisinden dolayı virgülle veya noktalı virgülle birbiri ardına sıralanmasıyla oluşan cümleler topluluğudur. En az iki cümleden oluşur. “Yağız atlar kişnedi, / meşin kırbaç şakladı, / Bir dakika araba yerinde durakladı. Neden sonra sarsıldı altımda demir yaylar, / Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar...”
30
Sarı çiçeğin saçları yolunmuş, kana bulanmıştı. Bu, asırlardan beri böyle olagelmişti, asırlarca da böyle dürüp gidecekti. Sıralı cümlelerin bütün öğeleri ayrı olabildiği gibi bazıları ortak da olabilir. Otobüs her zamanki gibi yine geç geldi; / biz de derse geç kaldık. Mart kapıdan baktırır; kazma kürek yaktırır. Özne ortak. Mallarımızı önce çaldılar, sonra geri bize sattılar. Özne ve nesne ortak. Merdivenleri kardeşin yıkasın, sen de sil. Nesne ortak. İnatçı adama dil döküyor, sürekli yalvarıyordu. Özne ve dolaylı tüml.
31
Aralarındaki ilgiden dolayı birbirlerine bir bağlaçla bağlanan cümlelerdir. Bağlaçlar cümle öğesi değildir. Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta. “Gönlüm isterdi ki mazini dirilten sanat Sana tarihini her lâhza hayal ettirsin.” (Gönlüm, mazini dirilten sanatın sana tarihini her lâhza hayal ettirmesini isterdi.)
32
Hava bulutlu ve durduğumuz tepe rüzgârlı idi. Çocukluk günlerini hatırladı ve gözlerinde iki damla yaş belirdi. Okumayı bilmiyor veya numara yapıyor. “Ne doğan güne hükmüm geçer Ne hâlden anlayan bulunur.” Gönlümle oturdum da hüzünlendim o yerde. Ben saatinde gelmiştim, ama o henüz ortalıkta yoktu.
33
1-“Yorgun Savaşçı önemli bir romandır.” cümlesinin çeşitlerini yazınız. 2-“Bahar, her yeri süslemeli yine çiçeklerle.” cümlesinin çeşitlerini yazınız. 3-Aşağıdaki cümlelerin yükleminin türüne (isim, fiil) çeşidini yazınız. a) Kar bütün gün yağdı b) Ömrümün son demi, sonbaharıdır artık! (iki cümle var) ikisi de c) Koca bir hayattı arkada bıraktığımız. d) Bu soruyu kim hazırlamış? e) Dershanede test odası neresi? f) Yarın akşam sadece Türkçe çalışacağım.
34
4-Aşağıdaki cümlelerin yapı bakımından (basit, birleşik, bağlı, sıralı) çeşidini yazınız. a) Onun gibiler insana yardım eder mi? b) b) Yarın seni arayamayacağımı söylemiştim. c) Saksıdaki çiçekleri her gün suluyor, onların topraklarını değiştiriyorum. sıralı cümleler d) Edebiyatın konusu insandır, doğadır. e) Gidiyorum gurbeti gönlümde duya duya. birleşik cümle (duya duya fiilimsi)
35
7-Aşağıdaki devrik cümleleri kurallı; eksiltili cümleleri de devrik cümle haline getiriniz. a) Tamam, anladım, yapın istediğiniz gibi. b) Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol. c) Kardeşin kaçıncı sınıfta okuyor? d) Az veren candan, çok veren maldan.. e) Dalgalandığın yerde ne korku ne keder...
36
8- Aşağıdaki cümleleri biçimce de anlamca da olumlu cümle haline getiriniz. a) Ne okula uğramış, ne de parka gitmiş. b) Çocukların okumasını o da istemiyor değil. c) Bu raporu ne Hüseyin hazırladı ne de Cemal. d) Sizin kadar büyük zorluklara katlandığınızı bilmez miyim? e) Siz çağırırsanız da Ali derse gelmez mi?
37
12- Aşağıdaki cümleleri bağlı cümle yapmak için boş yere uygun bir kelime yazınız. a) Yanlış yere geldiğini anladı; iş işten geçmişti. b) Önlüğünü çıkarıp ceketini giydi koşarcasına dışarı çıktı. c) Akşama kadar bekledi kimseye derdini anlatamadı. d) Sabaha kadar ders çalıştı yarın önemli bir sınavı vardı.