MADAMA BUTTERFLY için online opera rehberi
Puccini için Kelebek “yazdığı en duygulu, en etkileyici opera” idi. Puccini operalarının kadın kahramanlarından hiçbiri Butterfly’a yetişemez. Butterfly’ın tüm opera literatüründe sopranoların en gözde rollerinden biri olmasına şaşmamalı.
Genel bakış ve hızlı erişim
İçerik
♪ Synopsis
Act I (Ev Sahnesi, Düğün Sahnesi)
Act II (Bekleme Sahnesi)
Act III (Dönüş Sahnesi)
Öne Çıkanlar
Bimba dagli occhi (Aşk düeti)
Scuoti quella fronde di ciliegio (Çiçek düeti)
Coro a bocca chiusa (Mırıldanan koro)
Tu, tu piccolo addio (Final)
Roles and Synopsis
Premiere
Milan, 1904
Libretto
Luigi Illica ve Giuseppe Giacosa, sırasıyla John Luther Long ve David Belasco'nun Madame Butterfly romanına ve daha sonra Pierre Loti'nin Madame Chrysanthème romanına dayanan oyun.
The main roles
Pinkerton, Amerikan deniz subayı (tenor) - Sharpless, Nagasaki'deki Amerikan konsolosu (bariton) - Butterfly, Gerçek adı Cio-cio-san olan geyşa (soprano) - Suzuki, Kelebek'in hizmetçisi (mezzo-soprano) - Goro, çöpçatan (tenor).
Recording Recommendation
Gabriele Santini ve Coro e Orchestra della Opera di Roma yönetiminde Victoria de los Angeles, Jussi Björling, Miriam Pirazzini ve Mario Sereni ile EMI.
Comment
Tarihsel arka plan ve libretto
Bu eserin hikayesinin kökeninde Nagasaki’de görev yapan bir Fransız deniz subayının otobiyografik romanı yatmaktadır. Anıları John L. Long tarafından bir romana kaydedildi ve bir ilişki dramasına dönüştürüldü. Ve son olarak David Belasco, oyununda (“Madame Butterfly. A Tragedy of Japan”) baş kahramanın intiharıyla hikayeyi tamamladı. Puccini bir Tosca temsili için Londra’da bulunduğu sırada Belasco’nun bu oyununu izledi. Puccini İngilizce bilmemesine rağmen etkilenmiş ve bu malzemenin bir opera için uygun olacağını hissetmiş ve yayıncı Ricordi, Illica ve Giacosa’yı bir libretto yazmaları için görevlendirmiştir. Opera üzerindeki çalışmalar 1901 yılının sonunda başladı.
Kültürel yönleri
Kelebek bir geyşadır. Bu bir fahişe değil, bir çay evinde çalışan ve konuşma, dans ve müzik eğitimi almış bir kadın ya da kız anlamına gelmektedir. O dönemde geyşalar için geçici bir evlilik olağandışı bir şey değildi, ancak ders kitabı dramın lehine bu yönü dışarıda bırakıyor. Operanın konusu, sömürgeciliğin neden olduğu dönemin ahlaki çalkantılarını ele almaktadır. Bu kendini sadece Amerikalıların geçici evlilik hakkıyla (Goro: “Butterfly sadece 100 yen’e mal oldu”) değil, aynı zamanda sözleşmenin tek taraflı düzenlenmesiyle (Pinkerton evi 99 yıllığına satın alır, ancak aylık olarak feshedebilir) ve son olarak Pinkerton’un Butterfly’ın oğlunu şok edici bir özgüvenle ondan koparmasıyla da gösterir. Puccini’nin eleştirisi açıktır, çünkü opera boyunca dinleyicinin sempatisi Japon kadına aittir.
Japon müziği
Cio-cio-san’ın şarkı söyleyişi neredeyse her zaman batılıdır. Ancak Puccini bu operanın birçok pasajında otantik bir Japon rengi yaratmak istemiş ve bunu da çoğunlukla pentatonik ve aşırı akor teknikleriyle yapmıştır. Puccini’nin kendisi hiçbir zaman Japonya’da bulunmadı, ancak otantik olmak için çaba sarf etti, Roma’daki Japon büyükelçisi popüler Japon melodilerinin notalarını elde etmesine yardımcı oldu ve Puccini’nin kulaktan not ettiği koto (telli bir enstrüman) ile ona bizzat Japon müziği çaldı. Böylece Puccini tema ve motifleri egzotik bir tarzda tekrar tekrar alıntılamıştır. Analizler, Puccini’nin bir düzine kadar geleneksel Japon melodisini motif ya da motif parçası olarak kullandığını ve hançer motifi gibi bunları leitmotif olarak kullandığını göstermiştir.
Kelebek
Kelebek bu operada muazzam bir gelişimden geçer. Geyşa’dan serseri ve aşığa, sonra anne ve yalnız kadına ve son olarak da intihara. Puccini operalarındaki kadın kahramanların hiçbiri Butterfly’a ayak uyduramaz. Butterfly’ın tüm opera literatüründe sopranolar arasında en çok aranan rollerden biri olmasına şaşmamalı.
Prömiyerin fiyaskosu
Puccini hayatı boyunca üçüncü perdeyi “ikinci perdenin ikinci kısmı” olarak adlandırmıştır. Bunun nedeni, Şubat 1904’te La Scala’da yapılan prömiyerin tam bir fiyasko olmasıydı. Bunun nedeni bugün bile yüzde yüz açıklığa kavuşmuş değil. Tekrar tekrar belirtilen ana nedenler müziğin alışılmadık armonileri, ikinci perdenin (çok) uzun olması ve muhtemelen Puccini’ye zarar vermek isteyen bir grup kıskanç insandır. Başarısızlık utanç vericiydi. Kesin bir başarı bekleyen Puccini şoktaydı ve bu başarısızlığın üstesinden gelememişti. Daha sonra eseri iki perdeden üç perdelik bir versiyona dönüştürdü. Üç ay sonra Brescia’daki ikinci temsilin başarısı eseri yeniden canlandırdı. Bununla birlikte, 1906’da Paris için tekrar elden geçirildi ve bu versiyon bugün son versiyon olarak kabul ediliyor. Puccini için “Madama Butterfly” “yazdığı en duygulu, en etkileyici opera” idi.
MADAMA BUTTERFLY ACT I
Synopsis: Pinkerton Amerikalı bir deniz subayıdır. Nagasaki’de görevlidir ve evlilik komisyoncusu Goro’nun kendisine satın aldığı bir kır evini göstermesini sağlar. Goro ayrıca on beş yaşındaki Cio-cio-san’ı da karısı olarak ayarlamıştır.
Bu parçanın kısa uvertürüne kısa, yoğun bir motif hakimdir. Eserin dramına dair ipuçları veren uğursuz bir motife sahip fugal bir parçadır
E soffito e pareti – Santini
Synopsis: Goro onu Butterfly’ın hizmetkârı Suzuki’nin de aralarında bulunduğu hizmetkârlarıyla tanıştırır. Sharpless, konsolos gelmektedir. Pinkerton’la yaptığı bir konuşmada, evin ve karısının sadece kurtulunabilecek bir mola yeri olduğunu öğrenir. Sharpless, neşeli bir yaşam getiren ancak büyük acılara yol açabilecek bu tutum karşısında şoke olur (“kolay bir inanç”).
Hikaye bize Kelebek’in bir geyşa olduğunu söyler. Bu bir fahişe değil, bir çayevinde çalışan ve zeki konuşma, dans ve müzik eğitimi almış bir kadın ya da kızdır. O dönemde Geyşalar için geçici bir evlilik olağandışı değildi, ancak ders kitabı drama lehine bu yönü görmezden geliyor.
Pinkerton’un Aryaları – Puccini Sömürgeciliği Suçluyor
Synopsis: Pinkerton Japonya’yı bir mola yeri olarak görmekte, belli bir süre için evine yerleşmek istemektedir…
Büyük arya “Dovunque al mondo” şaşırtıcı bir şekilde Amerikan milli marşıyla (The unmistakable sign of the Dominator) tanıtılır ve Pinkerton’ı bize sevimsiz değil ama düşüncesiz bir Yankee olarak sunar.
Bu pasajı Luciano Pavarotti’nin Karajan’la yaptığı kayıtta duyarsınız. Kayıt etkileyici ve heyecan verici.
Dovunque al mondo – Pavarotti
Karajan birkaç ay sonra Kelebek’i tekrar kaydetti. Tenor kadrosu Pavarotti’den, farklı fiziksel boyutları nedeniyle TV prodüksiyonu için daha uygun olan Domingo’ya değişti…
Dovunque al mondo – Domingo
Synopsis: Sharpless’ın Cio-cio san’a aşık olup olmadığı sorusu üzerine Pinkerton bunun bir heves olduğunu açıkça itiraf eder. Kız onu büyülemiştir. Cio-cio San, kanatları kırılsa bile tutunulması gereken zarif bir kelebek gibidir. Sharpless bu pervasızlık karşısında dehşete düşer. Cio-cio-san ile konsoloslukta tanışır ve onun samimiyetine ve iyi niyetine ikna olur.
Bu arya ile Puccini Pinkerton’a sıcak bir flüt eşliğinde güzel bir melodi verir. Ancak Pinkerton’un çizdiği imaj yıkıcıdır: Metin yavan ve bencildir ve Pinkerton, önemsiz viski kadehleriyle bir düete dönüşen coşkulu melodiyi kesintiye uğratır.
Di Stefano ve Tito Gobbi ile mükemmel bir ikili dinliyoruz.
Amore o grillo dir non saprei – di Stefano / Gobbi
Kelebek görünür
Synopsis: Goro, Kelebek’in gelişini duyurur. Arkadaşlarıyla birlikte ortaya çıkar.
Kelebek’in gelişi Puccini’nin yazdığı en güzel aşk sahnelerinden biridir. Cio-cio-san’ın performansı büyük efektlerle bestelenmiştir ve aynı zamanda dokunaklıdır. Mutludur (“Ben Japonya’daki en mutlu kızım”) ve arkadaşlarından oluşan koro eşliğinde güzel bir arya söyler. Orkestranın müziği çarpıcıdır, Puccini sonsuz melodiyi söyleyen ve Cio-cio-san’ın sesine eşlik eden üç solo yaylı çalgıya (viyola, keman ve çello) sahiptir.
Puccini tema ve motifleri egzotik bir üslupla tekrar tekrar alıntılar. Bu pasajın sonunda, Puccini’nin Cio-cio-san’ın aryasını neredeyse ilahi bir motifle bitirdiği harika bir örnek buluyoruz. Arp, flüt ve glockenspiel tarafından çalınan pentatonik bir melodiden oluşur; Puccini’nin Japon müziğinden ödünç aldığı bir enstrümantasyon kombinasyonudur.
Büyük Kelebeklerden biri olan Mirella Freni’nin bu ilham verici ve dokunaklı sahnesini dinleyin. Meşhur tiz Re’yi (3:15) söyleyişi sihirlidir.
Ancora und passo e via – Freni
Synopsis: Kelebek kendini anlatıyor. On beş yaşındadır ve servetini kaybetmiş zengin bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası intihar ettikten sonra Kelebek o zamandan beri bir Geyşa olmuştur. Çok geçmeden akrabaları ve yetkililerin temsilcileri ortaya çıkar. Onlar iki Amerikalının önünden geçerken Pinkerton tuhaf akrabalarla alay eder. Bunu takip eden sohbet sırasında Butterfly’ın kız arkadaşlarından biri Pinkerton’ın kendisine teklif edildiğini iddia eder, akrabalardan biri sadece şarapla ilgilenir ve diğerleri hızlı bir boşanma öngörür.
L’imperial commissario – Pavarotti / Freni / Sénéchal / et al
Kelebeğin din değiştirmesi
Synopsis: Kelebek, Pinkerton’a yanında götürdüğü kişisel eşyalarını gösterir. Bunların arasında babasının intihar ettiği hançer de vardır. Ona gizlice Pinkerton’ın dinini benimsediğini söyler.
Yüksek yaylıların ve arpın eşlik ettiği dokunaklı bir sahnede Butterfly, Pinkerton’la aynı tanrıya ibadet etmek için aşkından onun inancına geçtiğini söyler.
Bu itirafı son derece samimi, neredeyse çocuksu bir şekilde seslendiren Maria Callas’ın bu sahneye getirdiği güzel yorumu dinleyin.
Ieri son salita – Callas
“Madama Butterfly “ın büyük aşk düeti
Synopsis: Düğün töreni evin içinde gerçekleşmektedir. Ardından gelen kutlama, Kelebekler’in amcası Bonze’nin ortaya çıkmasıyla aniden kesilir. Cio-cio-San’ı din değiştirmekle suçlar ve onu aileden kovar. Tüm akrabalar evi terk eder. Artık ilk kez yalnızdırlar. Kelebek düğün gecesi için hazırlanmaktadır ve ikisi birlikte bahçede anın tadını çıkarırlar.
Sonsuz uzunlukta bir aşk düeti başlar (Puccini’nin yazdığı en uzun düet), birçok tema ortaya çıkar ve Puccini orkestranın en görkemli renklerle çiçek açmasına izin verir. Özellikle güzel bir pasajda (“or son contenta”) birkaç kez tekrarlanan güzel bir keman solosu duyarız ve Butterfly “vogliatemi bene, un bene da bambino” (Beni bir bebeğin sevgisiyle sev) sözleriyle Pinkerton’a teslim olur. Bu noktada Pinkerton yoğun ve şefkatli bir pasajla doğru kelimeleri bulur ve onu asla bırakmayacağına söz vererek Butterfly’ı sonsuz bir ilişkinin yanlış inancı içinde bırakır. Eserin sonu, Puccini’den sadece en güzel anlarda duyduğumuz, iki aşığın coşkulu düetidir.
Şimdi bu düeti 3 versiyonda dinleyelim. Jussi Björling ile başlıyoruz.
Madama Butterfly, Björling’in kariyerindeki son tam kayıttı. O sırada 48 yaşındaki sanatçı zaten ciddi bir şekilde hastaydı ve Victoria de los Angeles ile bu düeti kaydederken ciddi bir sinir krizi geçirdi. Şaşırtıcı bir şekilde, Björling’in sesi inanılmaz derecede iyi durumdaydı ve kayıt birkaç hafta sonra tamamlandı. Björling’in kaydı diğer versiyonlara göre biraz daha yavaş ve iki şarkıcıya da harika bir yorum için alan tanıyor. Daha açılıştaki “Bimba dagli occhi” güzel ve baştan çıkarıcı ve iki şarkıcı mümkün olan en iyi şekilde etkileşime giriyor.
Bimba dagli occhi – de los Angeles / Björling
Sırada Mirella Freni ve Placido Domingo’nun muhteşem çiftiyle Ponnelle / Karajan filminden bir kayıt var.
Bimba dagli occhi – Freni / Domingo
Ve Angela Gheorghiu ve Jonas Kaufmann ile üçüncü bir versiyon. Özellikle Pappano’nun harika ve şeffaf orkestra sesi dikkat çekici.
Bimba dagli occhi – Gheorghiu / Kaufmann
MADAMA BUTTERFLY ACT II
Kelebek’in muhteşem aryası “un bel di vedremo”
Synopsis: Kelebek üç yıldan beri hizmetçisi Suzuki ve çocuğuyla birlikte Pinkerton’dan habersiz aşırı yoksulluk içinde yaşamaktadır. Çocuk hakkında hiçbir şey bilmeyen Pinkerton’un geri dönmesi için Tanrı’ya dua eder. Pinkerton ona güller açtığında döneceğine söz vermiştir. Suzuki’nin şüphelerini giderir, bir gün Pinkerton’u taşıyan geminin görüneceğinden emindir.
“Un bel di vedremo” aryası, sopranolar için opera literatürünün en ünlü ve en güzel aryalarından biridir. Butterfly’ın rüyası Puccini’ye harika bir arya, hatta belki de en popüler aryasını yaratması için ilham vermiştir.
Arya pianissimo’da başlar. Puccini’nin talimatı “Di lontano” (sanki uzaktan) der. Kelebek’in sesinin etrafında solo bir keman çalar ve birkaç ölçü sonra dinleyici Cio-Cio-San’ın dünyasıyla büyülenir. Aryanın ilk bölümünde şarkıcı, sevgilisini beklemeye hazır olan Kelebek’in alçakgönüllülüğünü ve sabrını gösterir. “me ne starò nascosta un po’ per celia” ile piyanodan coşkulu “e un po’ per non morire “ye doğru büyük bir kreşendo başlar. Bu, yüzeyin altında tutulan duyguların bir patlamasıdır.
Daha sonra sakin ama dokunaklı sözlerle rüyasını anlatır, nasıl aceleyle tepeye çıkıp evine gittiğini ve dönüşünün nasıl gerçeğe dönüştüğünü. Puccini bir kez daha coşkulu bir doruk noktası besteler ve bu doruk noktası büyük bir kreşendonun ardından en yüksek nota olan si bemol ile sona erer.
Bu sahneyi 3 versiyonda dinliyoruz.
Victoria de los Angeles’ın Butterfly’ı eleştirmenlerin sıralamalarında hep üst sıralarda anılır. Sesi dramatik bir zenginlik değil, lirik bir ruh haliydi.
Un bel di vedremo – de los Angeles
Renata Tebaldi’nin yüksek akıcı tonları onu ünlü yaptı. Yüksek perdelerde bile sesinin güzelliği ve zenginliği bir efsaneydi ve Kelebek onun en ünlü rollerinden biriydi. Onu 1959 tarihli bir kayıtta kariyerinin zirvesinde dinleyebilirsiniz.
Un bel di vedremo – Tebaldi
Maria Callas, rolün ruh halini ve duygularını yakalama ve bunları çeşitli renklerde yeniden üretme konusundaki eşsiz yeteneğini gösteriyor. Sürükleyici ve dokunaklı bir kayıt.
Un bel di vedremo – Callas
Synopsis: Sharpless, Goro’nun eşliğinde ortaya çıkar. Pinkerton tarafından ona nazikçe gerçeği öğretmesi istenmiştir ve Sharpless ona mektubu göstermek ister. Kelebek onu en iyi batılı tavırlarla karşılar ve tekrar tekrar dikkatini dağıtır. Zengin bir prens olan Yamadori ortaya çıkar. Goro onu seçmiştir ve Yamadori onu kendisiyle evlenmeye ikna etmek için boşuna uğraşır. Sharpless ile tekrar yalnız kaldığında, Sharpless ona mektubu okur. Duygulanarak mektubu yarıda kesmek zorunda kalır. Pinkerton geri dönmezse ne yapacağı sorulduğunda “morir” (ölmek) cevabını verir. Sharpless, Butterfly’a Yamadori’nin teklifini kabul etmesini önerir. Derinden etkilenen Butterfly, Sharpless’ten evi terk etmesini ister. O yola çıkarken, Butterfly ona çocuğu gösterir. Bu Butterfly için bardağı taşıran son damladır ve Sharpless’tan Pinkerton’a harika oğlunu yazmasını ister, o zaman geri gelecektir.
Dramatik bir müzik eşliğinde Kelebek oğluyla birlikte görünür. Onu bir yastığın üzerine koyar ve onun için hüzünlü bir şarkı söyler. Orkestra etkileyici tonlarla Butterfly’a eşlik eder.
Che Tua Madre – Scotto
Çiçek düeti
Synopsis: Birden top sesleri duyulur. Bu Abraham Lincoln. Kelebek emindir, Pinkerton geri dönmüştür! Bahçeye koşar ve Suzuki ile birlikte tüm çiçekleri toplamaya ve evi süslemeye başlar. Ev ve gelin düğün günündeki gibi görünecektir. Kelebek gelinliğini giyer ve Pinkerton’ı bekler.
Çiçek Düeti olarak da adlandırılan bu düetin atmosferi hızlı vals benzeri bir melodi ile neşeli bir havaya dönüşür.
Scuoti quella fronde di ciliegio – Gheorghiu / Shkosa
Renata Tebaldi ve Fiorenza Cossotto tarafından sıcak bir şekilde söylenen ve eşlik edilen bir kayıtta ikinci bir versiyon duyuyorsunuz.
Scuoti quella fronde di ciliegio – Tebaldi / Cossotto
Ünlü uğultu korosu
Synopsis: Kelebek ve oğlu Pinkerton’ın gelişini beklemektedir.
İkinci perde, güzel ve alışılmadık bir final olan “Mırıldanma Korosu” ile sona erer. Soprano ve tenorlardan oluşan bir koro, solo viyola, pizzicato yaylılar, üflemeli çalgılar ve orkestranın geri kalanı eşliğinde sahne arkasında oktav aralıklarla nostaljik bir melodi söyler.
MADAMA BUTTERFLY ACT III
Üçüncü perde uzun bir orkestral girişle açılır. Senfonik bir şiiri andırır.
Introduzione…oh! eh! – Gavazzeni
Synopsis: Sabahın erken saatleridir. Pinkerton ortaya çıkmadı. Butterfly hala onun döneceğine inanmaktadır ve uyumaya gitmiştir. Kapı çalınır ve Suzuki kapıyı açar. Pinkerton ve Sharpless görünürler – ama yalnız değillerdir. Suzuki Pinkerton’ın karısını görür ve Butterfly için güneş ışığının söneceğini anlar. Pinkerton dehşetle Butterfly’ın saatleri saydığını ve durumun bir trajediyle sona ermek zorunda olduğunu fark eder.
Io so che alle sue pene non ci sono conforti
Addio fiorito asil – harika bir arya
Synopsis: Pinkerton verdiği zarar karşısında dehşete düşerek yere yığılır.
“Addio fiorito” asil Puccini bize, resitallerde birçok tenor tarafından tekrar tekrar söylenen sonsuz melodilerinden birini veriyor. Bu kısa tenor aryasını farklı versiyonlarda dinleyin.
Jussi Björling’in ikna edici kaydıyla başlayalım. Harika bir legato ile söylediği melankolik, gümüşi tınısı bu parçaya mükemmel bir şekilde uyuyor.
Addio fiorito asil – Björling
Mendiliyle Pavarotti ve hareketli ama güneşli bir Adio fiorito asil.
Addio fiorito asil – Pavarotti
Jonas Kaufmann’dan karanlık bir yorum.
Addio fiorito asil – Kaufmann
Synopsis: Pinkerton, Butterfly’a gerçeği şahsen söyleyecek cesaretten yoksundur. Sharpless, Suzuki’den mesajı ona iletmesini ister. Pinkerton’ın karısı Kate, çocuğa iyi bakacağına söz verir. Suzuki eve geri döner. Butterfly görünür ve Pinkerton’ın geldiğini hisseder. Ama tek gördüğü Sharpless ve yabancı bir kadındır. Son umut kıvılcımı da uçar – bu onun karısıdır. Butterfly anlar – bilinmeyen kadın oğlunu evlat edinmek için gelmiştir. Butterfly, Pinkerton’dan oğlunu kendisinin getirmesini ister. Odaya gider ve oğlunun gözlerini bağlar. Yan odada babasının hançerini boğazına dayar. Sharpless ve Pinkerton oraya koşar ve ölmekte olan Butterfly’ı görürler. Dehşete kapılan Pinkerton dizlerinin üzerine çökerken Sharpless çocuğu kollarına alır.
Hançeri ele geçirdiğinde babasının motifi duyulur. Hançerin kabartmasında şunlar yazılıdır: “Artık onurlu bir şekilde yaşayamayan onurlu bir şekilde ölsün”. Bohème’in ölüm sahnesinde olduğu gibi, mutlu aşk zamanlarına ait hiçbir anı motifi duymuyoruz. Sadece başrol oyuncusunun acısı dinleyiciye sunulur.
Butterfly bu operada büyük bir gelişim geçirir: geyşadan reddedilen aile üyesine, sevgili rolüne, sonra da intihar eden bir anne ve yalnız kadın rolüne. Puccini operalarındaki kadın kahramanların hiçbiri Butterfly’a ayak uyduramaz. Butterfly’ın tüm opera literatüründe sopranoların en gözde rollerinden biri olmasına şaşmamalı.
Puccini eseri opera tarihinin en sıradışı ve etkili final akorlarından biriyle bitirir. Batılı sol majör, artırılmış Japon akoruyla çarpışır ve bu muhteşem eseri ezici bir son notayla bitirir.
Maria Callas’ın insanın tüylerini diken diken eden kaydını dinleyin
Tu tu, piccolo Iddio – Callas
Tebaldi tarafından trajik ve teslimiyetçi bir şekilde yorumlandı
Tu Tu, piccolo Iddio – Tebaldi
Kayıt Önerisi
Gabriele Santini ve Coro e orchestra della opera di Roma yönetiminde Victoria de los Angeles, Jussi Björling, Miriam Pirazzini ve Mario Sereni ile EMI.
Peter Lutz, opera-inside, Giacomo Puccini’nin MADAMA BUTTERFLY eseri için online opera rehberi