İSA MESİH GERÇEĞİ
Prof. Dr. Sir Norman Anderson
1. GİRİŞ
İsanın Tarihsel Gerçekliği başlığı altında bir yazı yazmak, şimdiki başlığa kıyasla çok daha kolay bir iş olurdu.
Ne var ki, o zaman bu büyük ölçüde anlamsız bir başlık olacaktı. Kolay olurdu, diyorum; çünkü İsanın bir söylentiden çok, tarihsel bir gerçek olduğuna ilişkin elimizde var olan deliller oldukça güvenilir ve sağlamdır ve bu yönde herhangi bir kuşkuya kesinlikle bir yer bırakmamaktadır. Bu makaleye İsa Mesih Gerçeği başlığını işte bu nedenle verdim. Zira İsa Mesih diye bilinen bir Kişinin gerçekten yaklaşık 2000 yıl önce yaşayan büyük bir peygamber olduğunu belirten o basit açıklamanın ötesine gidilmesi ve o Kişinin kim olduğuna, yaşamı ve ölümünün ne tür bir önem taşıdığına ilişkin elimizde var olan delillerin araştırılarak incelenmesi gerekmektedir.
2. HIRİSTİYANLIKTAN GELMEYEN KAYNAKLAR
Sayıları, nedeni kolayca anlaşılacağı gibi, oldukça az da olsalar, İsanın tarihselliğiyle ilgili Hristiyan olmayan kaynaklardan gelen dokümansal deliller yeterlidirler. Romalı yazarlar arasında Bitinya valisi olan Pliniyus, İ.S. 112 yıllarında İmparator Trayanusa yazdığı bir mektupta, bölgesinde yaşayan Hristiyanların haftanın belirli bir gününde, daha gün doğmadan bir araya gelip İsa Mesihi Tanrı olarak yücelten ilahiler söylediklerini yazmaktadır. İ.S. 115 ile 117 yılları arasında tarihçi Takitus, Roma Tarihi adlı yapıtında, İ.S. 64 yılında Romayı yakıp kavuran yangının sorumlusu olarak zamanın Hristiyanlarının suçlandığını yazmakta ve Hıristosun(1), ki Hristiyanlar bu ismi buradan almışlardır, İmparator Tiberyusun yönetimi döneminde vali Pontiyus Pilatus tarafından ölüm cezasına çarptırılışı konusunda yorumlarda bulunmaktadır.
İ.S. 120 yıllarında Suetonyus adında bir Romalı tarihçi Klaviyusun Yaşamı adlı yapıtında Roma İmparatoru Klaviyusun Hrestosun kışkırtması üzerine sürekli karıştıkları isyanlardan dolayı Yahudileri Romadan kovduğunu belirtmektedir. Burada sözü edilen olay herhalde Yahudilerin İ.S. 49 yılında Romadan kovulmasıdır. Hrestos, Hristos (=Mesih) ile sık sık karıştırılan bir köle ismiydi ve Yahudilerin Mesihle ilgili bir kavgası, Hıristosun (Mesihin) kendi kışkırtmış olduğu bir şeymiş gibi gösterilebilirdi.
Yine, Roma kaynaklarından konuyla ilgili az sayıda (üçüncü yüzyılda yaşamış olan) Yulyus Afrikanusun İsanın çarmıha gerilmesiyle ilgili bilgileri içeren tarihi bulunmaktadır. Afrikanus bu alıntıları, İmparator Tiberyusun serbest bıraktığı Thallus adında bir köle tarafından İ.S. 52de yazılan bir Doğu Akdeniz tarihinden yapmıştır.
Yahudi kaynaklarında İsayla ilgili yazılar yeterli olmakla birlikte, genellikle karşı bir yaklaşımla yazılmışlardır ve güvenilir değildirler. Yahudi bir bilim adamı olan Joseph Klausner, Nasıralı İsa adlı yapıtında, Talmuddan(2) aldığı İsayla ilgili birkaç söze yer vermektedir. Profesör A.M. Hunterın de özetlemiş olduğu gibi Talmudda, İsanın büyücülükle uğraştığı, bilgileri alaya aldığını, halkı doğru yoldan saptırdığı ve Fısıh(3) arifesinde çarmıha gerildiği ileri sürülmektedir. Bu alıntılar açıkça göstermektedir ki, diyor Hunter, İsanın yaşamış olduğundan kuşkulanmamızı gerektirecek hiçbir neden yoktur; çünkü insanlar, genellikle masallara öyle bir şiddetle karşı gelmezler.
Yazıları o dönemden günümüze kadar gelebilen tek Yahudi tarihçisi Yosefusa baktığımızda, İ.S. 70-75 yılları arasında yazılan Yahudi Savaşının Grekçe özgün metninde İsayla ilgili bir şeye rastlanmıyor; ve bunun eski Rusçaya yapılan tercümesinde bulunan İsayla ilgili yaklaşık sekiz alıntının güvenilirlikleri de kuşkuludur. Ama Yosefus, bundan yaklaşık 20 yıl sonra yazdığı Eski Yahudilerin Tarihi adlı yapıtında, Vaftizci Yahya diye de bilinen Yahya Peygamberden açıkça söz etmekte; ve bir bölümüne başkâhin Hannanın, Yahudilerin Yüksek Kurulunu toplantıya çağırarak, Mesih diye bilinen İsanın erkek kardeşi Yakupla, kanunları çiğnemekle suçladığı diğer bazı kişileri mahkeme önüne çıkardığını yazmaktadır. Başka bir yerde İsanın kişiliği, mucizeleri, öğretileri ve çarmıha gerilişi konusunda oldukça uzun yorumlarda bulunmaktadır.
3. HIRİSTİYANLIKTAN GELEN KAYNAKLAR
İlk Hristiyan toplumunun inancı ve uygulamalarıyla ilgili çok erken dönemlerden kalma yeterince arkeolojik bulgu da bulunmaktadır. Ama tüm bu Roma, Yahudi ya da arkeolojik kaynaklarda gelen deliller, İncilin kendi verdiği çok daha erken ve ayrıntılı kanıtlara sadece destek oluşturmaktadır(4). İsanın tarihselliğiyle ilgili en güçlü delillerden birisi olan İncil bölümü 1.Korintliler 15:1-11, aynı zamanda Onun ölümden dirilişine ilişkin en inandırıcı kanıtlardan birisini de oluşturmaktadır. Elçi Pavlus, Korintli inanlılara yazdığı birinci mektubun söz konusu bölümünde şunları yazıyor:
Kardeşler, size bildirdiğim, sizin de kabul edip bağlı kaldığınız müjdeyi hatırlatmak istiyorum. Size müjdelediğim söze sımsıkı sarılırsanız, bunun aracılığıyla kurtulursunuz. Aksi halde boşuna iman etmiş olursunuz. Aldığım bilgiyi size öncelikle ilettim. Şöyle ki, Kutsal Yazılar uyarınca Mesih, günahlarımıza karşılık öldü, gömüldü ve Kutsal Yazılar uyarınca üçüncü gün ölümden dirildi. Kefas'a, sonra Onikilere göründü. Daha sonra da beş yüzden çok kardeşe aynı anda göründü. Onların çoğu hâlâ yaşıyor, bazılarıysa öldüler. Bundan sonra Yakup'a, sonra bütün elçilere ve en son, zamansız doğmuş bir çocuğa benzeyen bana da göründü. Ben elçilerin en küçüğüyüm. Tanrı'nın topluluğuna zulmettiğim için elçi olarak anılmaya bile layık değilim. Ama şimdi ne isem, Tanrı'nın lütfuyla öyleyim. O'nun bana olan lütfu boşa gitmedi. Elçilerin hepsinden çok emek verdim. Aslında ben değil, Tanrı'nın bende olan lütfu emek verdi. İşte, gerek benim yaydığım, gerek diğer elçilerin yaydığı ve sizin de iman ettiğiniz bildiri budur.
Bu mektubun Elçi Pavlus tarafından yazılmış olduğu bugün tüm uzmanlarca kuşku duyulmadan kabul edilmektedir. Genel olarak kabul edildiği gibi bu mektup, İ.S. 55 yılının baharında yazılmıştır. Bu nedenle de İNCİLin İsanın dirilişine tanıklık eden en erken yazılardan bir tanesi olmakla birlikte kuşkusuz, Pavlusun mektuplarının ilki değildir. Ama yukarıda aktarılan bölümdeki ilk birkaç ayet, mektup daha yazılmadan yirmi yıl öncelerine kadar geri giden bazı kanıtlar taşımaktadır ki, Pavlus, kendisinin almış olduğu bu bilgiyi, yani İsa Mesihin Kutsal Yazılar uyarınca günahlarımıza karşılık öldüğünü, gömüldüğünü ve üçüncü gün ölümden dirildiğini okuyucularına öncelikle bildirdiğini söylemektedir (Pavlus, burada Grekçe teknik sözcükler kullanarak, güvenilir bir bilgiyi alıp başkalarına aktardığını belirtmektedir). Sonra da, kendi deneyimiyle ilgili birkaç söz eklemeden önce, olayları gözleriyle görmüş olan görgü tanıklarının bir listesini veriyor.
Bu mektubun kimin tarafından ve ne zaman yazıldığını çok iyi biliyoruz. Şunu da biliyoruz ki, Pavlusun bu bilgileri ağız yoluyla Korintli inanlılara ilettiği tarih, İ.S. 50 ya da 51 yılları olmalıydı. Ama kendisi bu bilgileri ne zaman almıştı? Pavlus mutlaka bu bilgileri, tövbe edip İsaya inandıktan hemen sonra -Şam yolunda giderken İsa Mesihin görkemli ışığını görüp gözlerinin geçici olarak kör olduğu ve Şamdaki inanlılara tanıştığı zamanda almıştır. Bu da İsanın çarmıha gerilişinden en erken iki yıl ile en geç beş yıl sonra olabilir. Buna göre Elçi Pavlus bu bilgileri, haber daha tazeyken, ta başlarda almıştır.
Ama Pavlus bu bilgileri ilk aşamada tam olarak almamış olsa bile, sıralamış olduğu tanıkların yanısıra, Kudüse yaptığı ilk ziyareti sırasında yanında iki hafta kaldığı oniki öğrenciden (havariden) Petrus ve orada görüştüğü Rabbin (İsanın) kardeşi Yakuptan almış olmalı. Nitekim Pavlus, bu bölümde İsa Mesihin dirilişine ayrı ayrı hem Petrus, hem de Yakupun tanık olduklarından söz ediyor. Pavlus, söz konusu bu ziyaretten İncilde bulunan Galatyalı Mesih İnanlılarına (Hristiyanlara) yazdığı mektubun birinci bölümünde söz etmekte; ve bu mektubun da kesin olarak Pavlus tarafından yazıldığı bilinmektedir. Pavlus Galatyalılara bu ziyareti, İsa Mesihe inandıktan yaklaşık üç yıl sonra yaptığını söylüyor. Bu da demektir ki, Pavlus bu bilgileri, İsanın çarmıha gerilmesinden birkaç yıl sonra -en az dört, en fazla yedi yıl- Kudüsü ziyaret ettiğinde almıştır. Pavlus, dahası, dönemin tüm Mesih İnanlıları önderlerinin verilen bu bilgilerde sözü edilen gerçekleri onayladığını da belirtiyor. Pavlusun, bu bilgilerin tüm Mesih İnanlılarınca kabul edilmesine çok önem verdiği açıktır.
Bu da, kendi başına çok güvenilir tarihsel bir belge oluşturmaktadır. Elçi Pavlus, tanıklar listesine koyduğu İsayı aynı anda gören beş yüzden fazla kardeşten söz ederek ve de bu mektubu yazdığı zamanda, bunlardan bazıları ölmüş olsa da, sözünü ettiği tanıklardan bir çoğunun hâlâ hayatta olduğunu ekleyerek, bu konu üzerinde ne kadar büyük bir ısrar ve ağırlıkla durduğunu gösteriyor. Bu gözlem, İncilin en önemli ifadelerinden birisidir. Pavlus hiç de akılsız biri değildi. Herhangi yanlış bir söz söylediğinde, düşmanlarının bunu kendisine karşı sert bir koz olarak kullanabileceklerini çok iyi biliyordu. Bu nedenle Pavlusun, yalan olduğunu bile bile, İsa Mesihi diri olarak görenlerden en az üç ya da dört yüzünün hâlâ yaşadığını söyleyerek kendi saygınlığını zedeleyebilecek bir şey yapmış olabileceği kesinlikle düşünülemez! Gerçekten de Pavlus burada, Benim söylediğim bu sözlerin doğruluğundan kuşku duyuyorsanız, gidin o insanlara sorun, diyor - Söylediklerimin doğruluğunu onaylayan birkaç yüz kişi hâlâ yaşıyor...
Eleştiricinin bu belirgin kanıt karşısındaki tepkisi, sanımca aşağı yukarı şöyle olabilir: Efendim... Pavlusun yakın bir zamana kadar yaşayıp da sonra çarmıha gerilerek öldürülen gerçek birisi hakkında yazmış olduğunda kuşku duyduğum yok... Bu nasılsa tarihte bilinen bir olay... Yine, bu kişinin, yaşadığı dönem insanları üzerinde büyük etkiler bıraktığından da kuşku duymuyorum. Pavlus ve diğer öğrencilerin, İsanın ölümü yendiğine ve Onunla hâlâ ruhsal bir ilişki içinde bulunduklarına kendilerini gerçekten inandırmış olduklarını da kabul ediyorum. Ama bu inanç, kendi kafalarında kurmuş oldukları bir takım hayallere dayanmış olamaz mı? Çünkü 1.Korintliler mektubunun 15. bölümünde İsanın cesedinin koyulduğu ve daha sonra ortadan kaybolduğu boş bir mezardan söz edilmiyor, öyle değil mi? İnsanların bu bilgiyi, yani İsa adındaki birinin ölümden dirildiğini duyabilmeleri için İncilin ilk dört kısmının yazılışını beklemeleri gerekiyordu.
Değinileceği gibi şimdi bu itiraz, İsanın dirilişini her ne kadar bir soru işaretiyle noktalıyorsa da, İsanın tarihsel gerçekliğini tamamen onaylamaktadır. Ama bu aynı bölümde İsanın boş bıraktığı mezarla ilgili çok açık bir Yahudi, mezarın içine yatırılan cesede gerçekten olağanüstü bir şey olduğuna inanmadan, kuşkusuz Mesih Kutsal Yazılar uyarınca günahlarımız için öldü, gömüldü ve yine Kutsal Yazılar uyarınca üçüncü gün ölümden dirildi gibi bir şey söylemezdi.
Eski Yunanlılar ve Romalılar ölülerin ruhlarının değişik bir dünyada gölge biçiminde yaşamaya devam ettiklerine inanırlardı. Ama Yahudilerin kesinlikle böyle bir inançları yoktu. Ölümden sonra bir yaşam olduğunu kabul eden Yahudileri bunun kıyamet günündeki bedensel diriliş olduğuna inanıyorlardı. Dahası, eğer Pavlus çarmıha gerilen İsanın sadece ruhsal anlamda yaşamına devam ettiğini düşünüyorduysa, İsa üçüncü gün tekrar dirildi derken hangi akla hizmet ediyordu? Birinin yaşamını ruhsal anlamda sürdürmesi, bir kişi ölür ölmez hemen olması gereken bir şeydir. Oysa Elçi Pavlus bu olayın İsanın ölümünden üç gün sonra gerçekleştiğini açık bir şekilde belirtiyor. Pavlusun bu konular üzerindeki inancını anlamak için, okuyucunun 15. bölümü sonuna kadar okuması yeterli olacaktır. Çünkü Pavlus bölümün sonlarında, Mesih İnanlılarının bir gün tekrar dirileceğine ilişkin yaptığı açıklamalarda, doğal (türabî) ya da fiziksel bir beden ile bir gün kendilerine verilecek göksel (semavî) ya da ruhsal beden arasındaki temel ayrımları dile getiriyor. Prof. Pannenberg bu doğrultuda ısrarla şunları söylüyor:
Diriliş dendiğinde Pavlusun düşüncelerine hemen ölümden dirilen İsa geliyor olmalıydı. Çünkü o, İsanın dirilişi ile Mesih İnanlılarının son günde dirilişinin özde aynı olduğunu düşünmüştür. Pavlusun, ölümden diriliş konusu ve İsanın bedence dirilişini bedenin basitçe tekrar canlanması değil de, köklü bir değişimden geçen diriliş olarak kavramış olduğunu düşünmemiz çok önemlidir.
Bu görüş, Pavlusun İncilde bulunan Filipililere yazdığı mektubun 3:20 ve sonrasında söylemiş olduğu sözlerle de doğrulanmaktadır:
Oysa bizim vatanımız göklerdedir. Ve oradan, Kurtarıcı olan Rab İsa Mesih'i bekliyoruz. O, her şeyi kendine bağlı kılmaya yeterli olan gücünün etkinliğiyle bizim zavallı bedenlerimizi değiştirip kendi yüce bedenine benzer hale getirecektir.
Profesör Dodd, İsanın boş bıraktığı mezarla ilgili yazılanları şu sözlerle özetliyor:
Diriliş dendiğinde doğal olarak akla gelen ilk şey, bir yerde, İsanın ölümü ve gömülüşünün tam tersiydi. Biraz önce alıntılarını yaptığım mektupların yazılış tarihi, İncilin ilk dört ana kısmının yazılışından epey öncelere gidiyor. Sonuç olarak, açıktır ki, ilk dönem Mesih İnanlılarının, Efendilerinin dirilişi başlangıçtan beri bu şekilde anladıkları kolaylıkla reddedilemez. İsa ölümden dirilmiştir! derken, Onun bedeninin artık mezarda olmadığını belirtiyorlardı; mezara yapılacak kısa bir ziyaretle mezarın boş olduğu hemen görülebilirdi. İşte İncilin ilk dört kısmı bu görüşü, mezar ziyaret edildi ve boş olduğu görüldü, diyerek açıklıyorlar.
Dahası, elimizdeki delillerden anlaşılıyor ki, Pavlusun mektuplarının birçoğu İncilin ilk dört ana kısmı (Mata, Markos, Luka ve Yuhanna) ortaya çıkmaya başlamadan sadece kısa bir süre önce yazılmıştır. Buna göre, İsanın dirilişine tanık olan beş yüz kişiden çoğu İ.S. 55te hâlâ hayattaydıysalar, bunlardan on ya da yirmi yıl sonra da hayatta olmuş olacakları kolayca anlaşılabilir. Lukanın kendi yazdığı İncil kısmının hemen başında değindiği gibi, İsayla ilgili gerçekleri yazılı bir şekilde kaydetme çalışmalarına o yıllarda bile çoktan başlanmıştı. İsanın yapmış ve söylemiş olduğu şeyler, elçiler (havariler) ve diğer müjde yayıcılarınca durmadan akıp duran yeni inanlılara ve araştıran kimselere anlattıkça katı bir şekil almış ve hatta kelime bile ezberlenmiş olmalı.
4. İSANIN KİMLİĞİ
Bu noktada, dogmatik bir şekilde ve desteksiz olarak kabul edilen bir takım açıklamalara kısa da olsa bakmamız yerinde olacaktır. Günümüzde bazı bilim adamlarının İncilin (İncil yazarlarının İsanın ölümünden dirilişine inançları yüzünden) tek taraflı olarak yazılmış ve hatta İsayla ilgili gerçeklerin kısmen çarptırılmış olduğu yönündeki ısrarlarıyla zaman zaman karşılaşıyoruz. Bu adamlar, İncilin İsanın ölümüne ve dirilişine iman eden kişilerce yazıldığını ve İsanın yapmış ve söylemiş olduğu şeyleri bu açıdan ele alarak kayda geçirdiklerini söylüyorlar. Bu görüşlerini destekleyebilmek için de Yuhannadan şu alıntıyı yapıyorlar: Ne var ki yazılanlar, İsa'nın, Tanrı'nın Oğlu(5) Mesih olduğuna iman edesiniz ve iman ederek O'nun adıyla yaşama kavuşasınız diye yazılmıştır. (İncil: Yuhanna 20:31)
Şimdi sırf bu yüzden onların, İsanın beş on yıl önce söylemiş ve yapmış olduğu şeylerden hatırlananları güvenilir bir şekilde belgeleyemeyecek kadar beceriksiz ve hatalı olduklarını söylemek çok yanlış olur. Ayrıca İsanın öğrencilerinin, yeryüzünde yaşadıkları günlerde insan olan Mesih İsaya olan tutumlarıyla, ölümden dirilen ve yüceltilen Rab İsaya olan imanları arasında belirgin bir ayırım yapamayacak ölçüde yetersiz olduklarını söylemek de yanlış olur.
Bunun tersine, onların bu ayırımı korumada başarılı olduklarını belirten oldukça çok delil vardır. İncilin Markos kısmı şu sözlerle başlıyor:
Tanrı'nın Oğlu İsa Mesih'le ilgili müjdenin başlangıcı. (Markos 1:1)
Birinci bölümün sonlarında da, İsanın vaftizinde Sen Benim Oğlumsun. Senden hoşnudum diye duyulan sözlerle karşılaşıyoruz. İncilin Matta ve Luka kısımlarının her ikisi de İsaya şu sözleri atfediyor:
Babam(6) her şeyi bana emanet etti. Oğul'u, Baba'dan başka kimse tanımaz. Oğul'dan ve Oğul'un Baba'yı tanıtmayı dilediği kişilerden başkası da Baba'yı tanımaz. (Matta 11:27; Luka 10:22)
Bu nedenle Yuhanna adını taşıyan İncil kısmında, İsanın dünyada yaşadığı sürece göksel Babasıyla sürdürdüğü yakın ilişkiden çok defa söz etmesi bizi şaşırtmamalı. İsanın sürekli olarak Oğul kendi başına herhangi bir şey yapamaz ve öğretemez; tam tersine, yaptığı ve öğrettiği her şeyi tamamen Babasına bağımlı kalarak gerçekleştirir. diye söylediği sözlerin yine bu aynı İncil parçasında bulunması aynı ölçüde önem taşımaktadır.
Yine, İsa Mesihin çarmıhtaki ölümüne gitmezden önce Gestemani bahçesinde kederli bir şekilde dua ederken bile Babası Tanrıya Aramicedeki ismiyle Abba (=Babacığım) diye seslendiğini İncilin Markos kısmında görüyoruz. Böyle bir hitap şekli yalnız aile ilişkisi kapsamında kullanılabilirdi; ve İsadan önce başka herhangi bir kimsenin Ulu Tanrıya bu şekilde hitap etmeye cüret ettiğini belirten herhangi bir kayıt yoktur. İsanın genellikle bu şekilde dua ettiği anlaşılıyor. Elçi Pavlusun Grekçe konuşan Hristiyan cemaatlere yazdığı Grekçe mektuplarında bile Abba unvanını Aramicedeki şekliyle koruyarak aynen kullanması (Bkz. İncil: Romalılara Mektup 8:15, 16; Galatyalılara Mektup 4:5-7), bunun ancak ve ancak İsa Mesih diye bilinen Kişiden kalan çok değerli bir anı olduğu neden gösterilerek açıklanabilir.
Ayrıca, İsaya RAB unvanının tam anlamıyla diriliş olayından sonra verilmiş olması da önemlidir. İsaya günlük konuşmalarda Grekçe Kiriye (genellikle Efendi anlamında kullanılırdı) unvanıyla seslenildiği ve Lukanın, İsadan yalın bir şekilde Rab diye söz ettiği doğrudur. İncilin geri kalan kısımlarının ise İsadan Rab İsa diyerek söz etmeleri ancak diriliş sonrası olmalı. Ve Eski Antlaşmada Rab Tanrıdan söz eden ayetlerin sık sık İsaya da uygulanması bu dönemden sonra olmuştur.
Bununla birlikte, bir de İncilin ilk dört kısmında İsanın Kendisinden çok, ilk dönemdeki Mesih İnanlıları topluluğunun ilgilendiği sorunlarla ilgili şeyler yazdığı söyleniyor. Bazı eleştirmenlerin söylediklerine göre Hristiyan topluluğunun ilk iki kuşağı, İncilin kayıtlarına, İsanın hayatından kendilerini ilgilendiren şeyleri, hatırlayabildiklerini, hatta kendi uydurduklarını sokmuşlardır.
Ama bu görüş de tamamen temelsizdir ve inandırıcılıktan uzaktır. Çünkü İncilin Matta, Markos, Luka ve Yuhanna kısımlarında ilk inananlar topluluğunu ilgilendiren sorunlarla, örneğin sünnet olup olunmama, putlara adanan kurban etinin yenip yenmemesi ve kadının kilisedeki yeri gibi konularla ilgili hemen hemen hiçbir kayıt yoktur.
Ayrıca İncilin ilk dört kısmında, doğrulukları konusunda tarafsız hiçbir eleştirmenin kuşku duyamayacağı çok sayıda delil bulunmaktadır. İsanın oniki öğrencisi (havari) olduğunu biliyoruz. Ne var ki İncilde bu havarilere ilişkin yeterince olumlu sözlerle karşılaşmıyoruz. İncil kayıtlarında öğrencileri kavgacı, anlayışta kıt ve imanda zayıf insanlar olarak görüyoruz. Sözgelimi İsanın en çok tanınan öğrencilerinden birisi olan Petrusun, İsayı üç kez inkâr edişi İncilin ilk dört kısmında genişçe anlatılıyor. Dahası İsanın aç gözlü ve sarhoş, bencil ve cinli biri olduğuna ilişkin öne sürülen suçlamaların gizli tutulmasına ya da en azından, yumuşatılmasına yönelik hiçbir girişimde bulunulmamıştır. Prof. C.F.D. Moule İsanın kadınlara yönelik tutumuyla ilgili şu gözlemde bulunmaktadır:
Sıradan bir insan ya da hayale dayalı romanlar yazan en usta bir yazarın bile, günah ve pislik dolu bir çevrede tamamen temiz, erdemli ve mükemmel bir karakter ortaya çıkarabilmesi, o kişinin gerçek bir insan ve bizim gibi duyguları olan biri olduğunu inkâr etmedikçe, hemen hemen imkansız bir şeydir. Ama İncil yazılarının hepsinde öylesine sağlam bir karaktere sahip, erdemli ve çekici bir Kişi (İsa) ile karşılaşmaktayız ki bu Kişi (İsa), içlerinde adı kötüye çıkmış olanlar da dahil olmak üzere her çeşit kadın arasında rahatlıkla dolaşmış olmakla birlikte, hiçbir duygusallığa kapılmamış, tuhaf ve acaip şeyler yapmamış, dar görüşlü davranmamış, ama her seferinde o basit kişilik bütünlüğünü koruyabilmiştir. Peki bu nasıl böyle olabilmiştir? Acaba, bu yazıların yazıldığı ve vasıtasıyla aktarıldığı çevrenin böyle bir kişiliğin ortaya çıkabilmesine kolaylık getirmiş olabileceği düşünülemez mi? Bence kesinlikle böyle bir varsayım düşünülemez. Çünkü söz konusu çevre bu kişiliğe kolaylık getirmekten çok zorluk getirmiş ve Ona karşı sürekli düşmanca davranmıştır.
5. İSANIN YETKİSİ
Hemen hemen tüm eleştirmenlerin kabul ettikleri gibi İsa Mesihin bir diğer özelliği de, yaptığı ve söylediği şeylerdeki olağanüstü yetkisidir. Onun bu yetkisi, karşılaştığı insanları sürekli olarak hayretler içerisinde bırakmıştır. Bugün de İsadaki söz konusu yetki insanlarda aynı hayreti uyandırmaktadır. Nitekim İsadan önce yaşamış peygamberlerin hepsi Tanrıdan vahiy aldıklarında, insanlara Rab şöyle diyor, diye tebliğ ederlerken, İsa Mesih kesinlikle bu yolu izlemeyip çok daha çarpıcı bir biçimde konuşarak, (Ben) Size doğrusunu söyleyeyim... demiştir. O dönemde Filistinin kralı olan Hirodese Tilki, tutucu din adamları olan Ferisilere ikiyüzlüler, Beyaz badanalı mezarlar ya da Engerekler demekte hiç tereddüt etmemiş; Yahudilerin kutsal günü olan Şabat gününde (Cumartesi) havraların birinde mucizelerinden birini gerçekleştirmeden önce, Kendisini eleştiren fanatik dincilere meydan okumuş ve aynı yerde Kendisinin Şabat gününün de Rabbi olduğunu iddia etmiştir. Kendisinin yeryüzünde günahları bağışlama gücüne (Yahudilere göre yalnız Tanrıya özgü bir güce) sahip olduğunu; Kendisini görenlerin Tanrıyı görmüş olduklarını; ve Son Günde (kıyamet gününde) insanları yargılamak için tekrar yeryüzüne geleceğini söylemiştir.
Dahası, ölümden görkemle dirildikten sonra insanların Kendisine yönelttikleri tapınmayı kabul etmiş, geri çevirmemiştir. Ama böyle olmakla birlikte İsa bu eşsiz yetkisini derin bir sevgi ve sıradan insanlarla konuşabilme yeteneğiyle birleştirerek kullanmıştır. İsa zavallı ve günahlıları değil, tam tersine kendi dindarlıklarına güvenen ikiyüzlü dincileri eleştirmiştir. Binlerce kişi ıssız bir yerde Kendisini dinlerken acıkmış, ama İsa onları evlerine aç göndermemiş, birkaç parça ekmek ve balığı çoğaltarak onların hepsini doyurmuştur. İsa, çobansız koyunlar gibi nereye gittiklerini bilmeyen insanlar için kaygı çekmiş ve gittiği her yerde, halk tarafından aşağılanan vergi görevlileri ve toplumdışı edilmiş olanların konuğu olmuştur. Şiloha havuzunun yanı başında, bir mucize olur da belki iyileşirim diye ümitsizce bekleyen yatalak adama ve uzun yıllar kanaması olup da bir türlü iyileşememiş olan kadına yüreğinde derin bir acıma duymuştur. Malı ve mülkünden vazgeçemeyen genç adama sevgiyle bakmış; zinada yakalanıp kendisine getirilen kadını yargılamamış, onu Git, bir daha günah işleme diyerek serbest bırakmış; yorgun ve yükleri ağır olanları canlarına rahat bulmaları için Kendisine çağırmıştır.
İ.S. 70te Kudüs kentinin düşmesinden önce yazılmış olması gereken ve İncilde yer alan İbranilere Mektupun yazarı, ilk bakışta bir çelişkiymiş gibi gözüken bu konu, yani Tanrının yüceliğinin öz parıltısı ve varlığının öz görünümü olan Tanrı Oğlu İsa Mesihin her yönden insanlara benzer kılındığı, bizim gibi her şeyde denenmiş olmakla birlikte tamamen günahsız olduğu ve elem yoluyla yetkinliğe kavuşturulduğu konusu üzerinde büyük bir ısrarla duruyor. (Bkz. İncil: İbraniler 1:3; 2:17; 4:15; 2:19).
Bu aynı konuyla İncilin diğer kesimlerinde de karşılaşmak mümkün. Sözgelimi İncilin Yuhanna kısmında Söz (İsa) insan olup aramızda yaşadı (Yuhanna 1:14). Yine aynı bölümde başka bir ayet şunları yazıyor: Tanrı'yı hiçbir zaman hiç kimse görmemiştir. O'nu, Baba'nın bağrında bulunan ve Tanrı olan biricik Oğul tanıttı. (Yuhanna 1:18). İşte, bu yazının boyutlarının dışında kalan bu çok önemli, aynı zamanda büyük bir sır olan Tanrısal sözün beden alması konusu kısaca böyle açıklanmaktadır. Ama bu gizin temel çözümü İsa Mesihin şu sözlerinde yatmaktadır:
Yol, gerçek ve yaşam ben'im» dedi. «Benim aracılığım olmadan Baba'ya kimse gelemez. (Yuhanna 14:6)
İşte, İsanın Kapı, yani insanın Tanrının huzuruna girip Onun gerçeği ve yaşamını deneyimleyebilmesi için gerekli olan tek Yol olduğunu söylemesi bu nedenledir. Ama bu konuda bir öğretiden ve hatta bir örnekten bile daha güçlü, daha etkili bir şey olması gerekiyordu. İnsanı, günahlı olmanın verdiği suçluluktan özgür edecek gerçek bir kurtuluş; kendisini Tanrıyla arasındaki gerçek dostluk ilişkisine girmekten alıkoyan günahlılığın gerektirdiği bedelin tamamen ödenmesi gerekiyordu. Ayrıca, insanın kendi varlığında da bir değişimin yer alması gerekliydi. İşte, İsa Mesih yeniden doğuş ya da yeni yaşam armağanı derken tam olarak bu değişimden söz ediyordu.
İsa yeryüzündeki hizmetinin sonu yaklaştığı ve tüm ağırlığı artan bir şekilde kendi öğrencileri üzerine koyduğu bir dönemde İnsanoğlunun (Kendisinin) elem çekmesi ve hayatını birçokları uğruna fidye olarak ölüme vermesi gerektiğini öğretmeye başladı. Bununla birlikte ayrıca, koyunları uğrunda canını seve seve ölüme veren İyi Çobanın, koyunlarda yaşam, hem de bol ve mutlu bir yaşam olması için dünyaya gelmiş olduğunu söyledi. İsa, Fısıh arifesinde öğrencileriyle birlikte son akşam yemeğini yerken ekmeği alıp böldü ve öğrencilerine vererek, «Alın, yiyin» dedi, «bu benim bedenimdir.» Sonra bir kâse alıp şükretti ve bunu öğrencilerine vererek, «Hepiniz bundan için» dedi. «Çünkü bu benim kanımdır, günahların bağışlanması için birçokları uğruna akıtılan antlaşma kanıdır. (İncil: Matta 26:26-28).
Dahası, bedence aralarından göğe alınıp götürülmesinin kendileri yararına olduğu konusunda öğrencilerini ikna etti -her ne kadar öğrenciler bunu o zamanda anlayamadıysalar da. Çünkü kendisi onların arasında bedence bulunup onlara öğretmenlik yaptığında bir anda sadece bir yerde bulunabiliyor ve sadece sınırlı sayıda kişilerle ilgilenebiliyordu. Ama aralarından bedence ayrıldıktan sonra onları, öksüz bırakmayacağını, tersine onlara Kutsal Ruh vasıtasıyla yepyeni bir şekilde geri geleceğini vaat etti. Bu yolla, gözle görülür bir şekilde değil de, iman vasıtasıyla onların kalbinde yaşayan Biri olarak daima Kendi halkıyla beraber olacaktı (İncil: Efesliler 3:17).
Kutsal Ruh onlara geldiğinde Kendisinin daha önce onlara anlatmadığı şeyleri anlatacağını, onlara Kendisinin daha önce söylemiş olduğu şeyleri anımsatacağını ve onları her gerçeğe yönelteceğini söyledi. İşte bu nedenledir ki; İncili oluşturan çeşitli kısımları yazan kişiler yazdıklarını kendi kafalarına göre yazmamışlar; tam tersine Kutsal Ruhun yol göstermesiyle yazmışlardır. Tevrat ve Zeburun yazılması nasıl Tanrının vahyi ile olmuşsa, İncilin yazılması da aynı Kaynağın vahyi ile olmuştur (İncil: 2.Timoteos 3:16). Kutsal Yazıları yazanlar bizim gibi normal insanlardı. Bazılarının sandığı gibi Tanrı dünyamıza gökten kitaplar göndermedi. İşte bu kişiler Tanrının Kutsal Ruhundan esinlenerek İnsanlar olarak gerçekleri yazdılar (İncil: 2.Petrus 1:21).
6. SONUÇLAR
Şu halde İncil kayıtlarındaki İsa hakkında çok daha fazla şeyler söyleyebiliriz. İsa Mesihin öğretilerinin büyük bir bölümü, Kutsal Ruhun doğaüstü kılavuzluğunun yanısıra, hiç unutulmayan benzetmeler ve kısa deyimler şeklinde verilmiş ve bunlar hafızlar tarafından kolaylıkla ezberlenmiştir. Çeşitli kanallarla gelen bu benzetme ve deyimler grubunun tamamı, içerisinde hiçbir kuşku bulundurmayacak kadar güvenilir ve sağlamdır. Prof. Dodd bu doğrultuda şu gözlemde bulunuyor:
Bunların ilk dönem Hristiyan önderlerince kurnazca uydurulmuş hikayeler olduğunu düşünmek mümkün olamaz. Bu sözlerin, yöntemleri çevik ve direkt, fazla söze yer vermeden hedefi alnından vuran bir bilincin ürünü olduğu ortadadır.(7)
İsanın, Kendisini işiten Yahudilere göre küfür sayılan cüretkâr iddialarda bulunması sadece yazılı kayıtlara geçirilmekle kalmamış, ama kendilerinin neden olduğu çekişmeler, daha sonra İsanın yargılanması ve en sonunda da çarmıha gerilmesiyle doğruluk kazanmıştır. Paul Althaus bu konuda şunları söylüyor:
İsanın Kendisinde var olduğunu iddia ettiği yetki, başka hiçbir kimsenin iddia etmeye cüret edemediği Tanrıya bir yakınlık, Onunla içlidışlı bir ilişki anlamındadır.(8)
C.S. Lewis bu konuyu şu şekilde sonuçlandırmaktadır:
İsa Mesihin yaşamı, söylediği sözler ve insanlar üzerinde bıraktığı etkiler konusunda Hristiyan olmayan çevrelerin yapmaya çalıştıkları açıklamalar tarih boyunca sürekli zor ve inandırıcılıktan uzak olmuştur. İsanın, ilahiyat konularındaki öğretilerini büyük bir kibirle verdiğini söyleyenler, Onun ahlak konuları üzerindeki öğretilerinde yatan ruhsal derinlik, akıllılık ve dehayı, Onun gerçekten Tanrı olduğunu kabul etmedikleri sürece, hiçbir zaman doyurucu bir şekilde anlamayacak ve açıklayamayacaklardır. İşte bu çevrelerin İsa konusundaki tutarsız açıklamaları bu yüzdendir.(9)
Ama öğrencilerinin, yeryüzündeki hizmeti dönemi boyunca İsa Mesihe öğretmen, peygamber, Kurtarıcı ve kuşkusuz mükemmel bir insan gözüyle baktıkları tamamen doğrudur. Öğrencileri, bunu tam olarak anlayamadılar ve açıklayamadıysalar da, İsa Mesihi İsrailin RAB Tanrısıyla özdeşleştirmeye başlamaları; Ona rahatça tapınıp duada hitap etmeleri; ve Onu Rab İsa Mesih olarak düşünmeleri İsanın diriliş olayından sonra olmuştur. İsanın ölümden dirilişini, daha birçok kaynaktan ayrıntılarıyla incelemeniz mümkündür. İsanın ölümden dirilişine ilişkin elimizde var olan bu deliller, benim yargıma göre, muazzam derecede güçlü ve inandırıcıdırlar. Bununla birlikte İncil, İsanın ölümden dirildiğinden çok, Onu Tanrının dirilttiğini söylemektedir. Şu halde Mesih İnanlıları bu dirilişi bir gün kendilerinin de yaşayacaklarına iman ettiklerine göre, bunun İsanın ilahi doğası yerine Tanrı gücünün kanıtlanışı olarak niçin kabul edilemeyeceği sorusu kolaylıkla sorulabilir.
Bu sorunun yanıtı, İsanın yeryüzündeki hizmet günleri süresince sergilemiş olduğu mükemmel kişilik ve bulunmuş olduğu çarpıcı iddialarda yatıyor. Daha önce de gördüğümüz gibi İsa Mesih, Kendisi ve Tanrıyla olan ilişkisiyle ilgili, gerçek olmadığından kesinlikle küfür sayılacak iddialarda bulunmuştur. Ama sizce Tanrı böyle küfreden birini ölümden diriltir miydi?
Diriliş, dirilen kişinin gücünden çok, dirilten Tanrının gücünü kanıtlar. Ama bu durumda İsanın ölümden diriltilişi, Tanrının İsanın bu iddialarını onaylayıp kabul edişi olarak anlaşılmalıdır. İsa bunun sıradan ya da soylu birinin ölümü olmayacağını; tam tersine, günah için bir fidye olmaya, günahın yükünü ve bedelini, Kendisini Rab ve Kurtarıcı olarak kabul edenlerin hepsi yerine ve uğruna taşımaya ve ödemeye gelen Birinin ölümü olacağını öğretmişti. Şu halde eğer Tanrı bize olan sevgisini bu şekilde sergilemişse -biz daha günahkârken Mesih bizim için ölmüşse (Bkz. İncil: Romalılar 5:8); ve Tanrı insanların suçlarını saymayarak dünyayı Mesihte Kendisiyle barıştırmışsa (Bkz. İncil: 2.Korintliler 5:19);- eşsiz sevgisini bu şekilde gösterip bu barışı gerçekleştiren Tanrı ile Kendisini böyle bir ölüme veren Oğul arasında kesin bir birliğin var olmuş olması gerekmektedir. Bu iki ayetteki ve İncilin daha bir çok yerindeki sözler bu açıkladığımızın dışında kalan yorumlara tabi tutulacak olursa tamamen anlamsız ve hatta ahlaka aykırı olacaktır.
Sonuçta karşımıza şu temel soru çıkıyor: İsa Mesihin Tanrı olduğunu inkâr edip bunun sapık bir inanç ve masal olduğunu söyleyen bilim adamlarının tezleri niye bu kadar inandırıcılıktan uzaktır? Uzaktır, çünkü eldeki deliller onların söylediklerinin tam tersini ispatlamaktadır.
Öğrencilerin İsanın ölümden dirildikten sonraki yaşamını süslendirip abartarak Onu yavaş yavaş bir ilah durumuna soktuklarını düşünmek de yetersiz ve mantıksızdır. Zira Tek Tanrı kavramına büyük bir inançla bağlı olan Elçi Pavlus gibi koyu dinci Yahudileri İsanın sadece günahlarımız için ölmeyip kainatın tahtına oturması için ölümden görkemle diriltildiğine inanmaya ikna eden şey, çarmıha gerilerek öldürülen İsanın görkemle ölümden dirilişidir! İşte, kilise dediğimiz inanlılar topluluğunun İsayı aziz bir insan değil de insan olmuş Tanrı olarak kabul etmesi bu yüzdendir. Son olarak her zaman söylenen şu sözleri tekrarlamak yerinde olacaktır:
Her yönüyle tam Tanrı olmayan bir kurtarıcı öbür ucu yıkık bir köprüye benzer; her yönüyle insan olamayan bir kurtarıcı da beri ucu yıkık olan bir köprüye benzer.
Ama Rab İsa Mesih, şimdi ve sonsuzluğa dek bütünüyle güvenebileceğimiz en mükemmel Köprüdür!
Amin.
Kaynaklar:
(1) İsanın Mesih unvanı, Grekçede Hrist Latincede Hristos olarak söylenir.
(2) Talmud: Yahudilerin İ.S. ikinci yüzyılda derlenen bir dinî kitabı.
(3) Fısıh Bayramı Yahudilerin en büyük dinî bayramlardan biri. Bugün Türkiyede Hamursuz Bayramı olarak da tanınır.
(4) Baştan anlaşılmalı ki, Hristiyan aleminde ve gerçek Mesih İnanlıları aralarında bile, İncili inceleyip değerlendirmek (ve bazen eleştirmek bile) kötü bir hareket sayılamaz! Asırlarca İncil, hem Hristiyan alemin içinden, hem de dışından, her türlü eleştirilere karşı dayanmaktadır ve her zaman sağlam çıkmıştır. Samimi Mesih izleyicileri körü körüne değil, tarihsel gerçeklere dayanarak İncilin açıkladığı müjdeye inanmışlardır. Mesih İnanlıları gerçeğin peşinde oldukları için, Müjdeyi açıklayan kaynak (yani İncil) eleştirmenlerden esirgemezler. Eleştirilere açık bir ortam da, gerçeği ortaya çıkarır! Ayrıca, biz şimdi bilimsel bir inceleme yaptığımız için, bu araştırmamızda İncile sadece birinci yüzyıla ait tarihsel bir eser olarak bakıyoruz. Tanrı esini olarak kabul ettiğimiz İncil, bu özel niteliği bir yana bırakılarak tarihsel bir belge ve o çağda olup bitenleri güvenilir şekilde yansıtan bir doküman olarak, tüm tarafsız ve Hristiyanlığı kabul etmeyen bilim adamları bile kabul etmektedirler.
(5) İsayı kastederek Tanrının Oğlu deyimi sık sık İncilde bulunmakla beraber, hiçbir zaman fiziksel anlamıyla anlaşılmaz. Ruhsal anlamıyla kullanılır.
(6) İsa babam deyince Tanrıyı kastetmektedir.
(7) C.H.Dodd, The Founder of Christianity (Collins, 1971)
(8) Pannenberg, Jesus-God and Man.
(9) C.S.Lewis, Miracles (Fantana, 1960), s. 113.
Kaynak: İsaMesih.Org