Crohn hastalığı nedir?
Crohn hastalığı, ağızdan yemek borusuna ve rektuma kadar sindirim sisteminin tüm bölümlerini etkileyebilen kronik bir inflamatuar bağırsak iltihabıdır. İnflamasyon çoğunlukla ince bağırsağın son bölümünde ve/veya kalın bağırsağın başlangıç bölgesinde görülür. Hastalığın belirtileri genellikle gelir ve gider, bu da semptomsuz dönemlerin düzenli veya düzensiz aralıklarla inflamatuar dönemlerle değiştiği anlamına gelir. Ülseratif kolit ile birlikte, Crohn hastalığı bir tür inflamatuar bağırsak hastalığıdır.
Ülseratif kolitin aksine, Crohn hastalığında sadece bağırsak yüzeyi iltihaplanmakla kalmaz, aynı zamanda bağırsak duvarının daha derin katmanları da etkilenebilir. Bilim insanları şimdiye kadar buna neyin sebep olduğunu tam olarak açıklayamadılar. Bununla birlikte, hastalık ailelerde yaygın olduğundan, genetik bir yatkınlık muhtemelen rol oynar.
Görülme sıklığı nedir?
Uzmanlar Türkiye’de 50-80 bin insanın crohn ve diğer inflamauar hastalıklardan muzdarip olduğunu düşünmektedir. Hastalık, nadir olarak çocuklarda ve yaşlılarda ortaya çıkar, etkilenen insanlar genellikle 20 ila 35 yaş arasında hastalanır.
Crohn hastalığı neden olur?
Crohn hastalığının kesin nedenleri bilinmemektedir. Uzmanlar, kalıtsal eğilimin ve çevresel etkilerin rol oynadığını varsayar. Bu durumda bağırsak bariyeri fonksiyonu muhtemelen bozulmuştur.
Sigara içmek Crohn hastalığını geliştirmek için önemli bir risk faktörüdür. Sigara içenler arasında artan bir sıklık bulunmuştur. Çalışmalar, sigara içmenin nüks oranlarını da arttırdığını göstermiştir. Bu nedenle sigarayı bırakmak mantıklıdır.
Crohn hastalığının zihinsel stres, veya yetersiz beslenmenin neden olduğu bir hastalık olduğu görüşü doğrulanmamıştır. Bununla birlikte, bu faktörler hastalığın seyrini ve idaresini etkileyebilir. Hastalığın kendisi ve ilişkili şikayetler doğal olarak ruh hali üzerinde de etkilidir ve etkilenenler için zihinsel bir yük haline gelebilir.
Crohn hastalığı belirtileri nelerdir?
Crohn hastalığının en yaygın hastalık işareti, genellikle altı haftadan fazla süren ishaldir. Diğer yaygın şikayetler kilo kaybı ve karnın her tarafına yayılabilen karın ağrısıdır. Ağrının sağ alt karın bölgesinde görünmesi nadir değildir ve apandisit ile kolayca karıştırılabilir. Ateş, yorgunluk ve anemi yaygın inflamasyon belirtileridir.
Sık görülen ishal ve bağırsaktaki gıda bileşenlerinin zor emilimi nedeniyle, kilo kaybı ile yetersiz beslenme meydana gelebilir. Çocuklarda büyüme bozuklukları da ortaya çıkabilir.
Bağırsak fistülleri vakaların yaklaşık yüzde 40’ında gelişir. Bunlar bağırsağın iki bölümü arasında, bağırsak ile başka bir organ arasındaki veya bağırsak ile deri arasındaki kanallardır. Etkilenenlerin dörtte biri apse ve çatlaklar gelişir. Anal bölge bu durumdan sıklıkla etkilenir.
Bazen, bağırsakta yapışma ve çukur girintileri nedeniyle bağırsakta daralma (stenoz) meydana gelir ve bu da bağırsak tıkanıklığına neden olabilir.
Olası diğer bazı belirtiler ise şunlardır:
- Eklem iltihabı (osteoartrit)
- Göz enfeksiyonları
- Cilt lezyonları
- Safra ve böbrek taşı oluşumu
- Kemik kaybı (osteoporoz)
- Safra kanalı iltihabı
Hastalığın süresi arttıkça, bağırsakta malign bir tümör gelişme riski de artar. Bu nedenle, böyle bir süreci erken bir aşamada tespit etmek için düzenli bağırsak muayeneleri gereklidir.
Crohn hastalığı nasıl teşhis edilir?
Genellikle uzun süre yaşanan semptomlar, ilgili kişiyi doktora götürür. Tıbbi muayene, sağlık geçmişi ve fizik muayeneye ek olarak, çeşitli kan ve dışkı testlerini içerir. Semptomların inflamatuar nedenleri, kandaki artmış inflamatuar değer (CRP) ve dışkıdaki artmış kalprotektin değeri ile gösterilir.
Doktor Crohn hastalığını kolonoskopi ile teşhis edebilir. Bu prosedür ile bağırsak mukozasını yakından inceler ve net bir tanı koymak için doku örneklerini mikroskopik inceleme için alabilir. Çünkü doku örnekleri Crohn hastalığının tipik değişikliklerini görmek için kullanılabilir.
Kapsül endoskopi, ince bağırsakta enfeksiyonu tespit etmek için uygundur. Hasta mini kamera içeren bir kapsülü yutar. Bağırsaktan geçiş sırasında, kamera bağırsağın içinin fotoğraflarını çeker ve bunları radyo dalgaları ile harici bir cihaza gönderir.
Crohn hastalığı nasıl tedavi edilir?
Şu anda Crohn hastalığında herkes için çalışan tek bir tedavi yoktur. Tıbbi tedavinin amacı, belirtilerinizi tetikleyen iltihabı azaltmaktır. Aynı zamanda komplikasyonları sınırlandırarak uzun süreli görünümü iyileştirmektir.
İlaç tedavisi
İlaç tedavileri oldukça geniş kapsamlıdır ve hekim durumunuza göre birçok ilaç reçete edebilir. Konu hakkında detaylı bilgi aşağıda verilmiştir:
- Anti-inflamatuar ilaçlar: Anti-inflamatuar ilaçlar genellikle inflamatuar bağırsak hastalığının tedavisinde ilk adımdır.
- Bağışıklık sistemi baskılayıcıları: Bu ilaçlar ayrıca iltihabı azaltır. Çalışma biçimi, iltihaplanmaya neden olan maddeleri üreten bağışıklık sisteminizi hedeflemesi şeklindedir.
- Antibiyotikler: Antibiyotikler, Crohn hastalığı olan kişilerde inflamasyon miktarını azaltabilir, bazen fistülleri ve apseleri iyileştirebilir.
- Diğer ilaçlar: İnflamasyonu kontrol etmenin yanı sıra, bazı ilaçlar belirtilerinizi ve semptomlarınızı hafifletmeye yardımcı olabilir, ancak reçetesiz satılan herhangi bir ilaç almadan önce daima doktorunuzla konuşun.
Belirtilerin tedavisi
Sık görülen ishal ve kramp benzeri karın ağrısı için, doktor bağırsak aktivitesini inhibe eden ve bağırsak kaslarını gevşeten ilaç reçete edebilir. Bununla birlikte, bu ilaçlar her durumda önerilmemektedir ve bu nedenle sadece tedavi eden doktora danışılmalıdır.
Demir eksikliği veya vitamin eksikliği uygun maddeler uygulanarak tedavi edilebilir. Kemik erimesini önlemek için, etkilenenler kalsiyum ve D vitamini alabilir ancak buna doktor karar vermelidir.
Cerrahi tedavi
Ameliyat genellikle apse, bağırsağın yaralı daralması, bağırsak fistülleri veya ilaç tedavisine rağmen devam eden semptomlar için gerekli olabilir.
Bununla birlikte, operasyonel müdahalenin faydaları ve olası sonuçları dikkatle tartılmalıdır. Bağırsak tıkanıklığı ve benzeri acil durumlarda operasyon hiçbir koşulda ertelenmemelidir.
Cerrahi müdahale, bağırsağın etkilenen bir bölümünün çıkarılmasını içerebilir. Buradaki önemli şey, mümkün olduğunca az bağırsağın ancak gerektiği kadar alınmasıdır. Cerrah, kısaltılmış bağırsağa bağlı fonksiyonel bozuklukları önlemek için mümkün olduğunca az bağırsağı çıkaracaktır.
Balon tedavisi
Bazı durumlarda, cerrahiye bir alternatif, ince bağırsak bölümlerinin bir balon kateter ile genişletilmesi olabilir. Mevcut deneyime göre, balon dilatasyonu birçok hastada cerrahiyi geciktirebilir, ancak çoğu zaman bunu önlemez.
Destekleyici psikoterapi
Mevcut bilgilere göre, psikolojik faktörler Crohn hastalığına neden olmaz, ancak hastalığın seyri üzerindeki etkileri kanıtlanmıştır. Kronik hastalık ile yaşam değişir. Yaşam kalitesi ve performans bozulabilir.
Psikoterapötik prosedürler tamamen fiziksel tedaviye faydalı bir ektir. Psikoterapi genellikle hastalığın daha iyi tedavi edilmesini sağlar, zihinsel refahı ve yaşam kalitesini arttırır.
Diyet tedavisi
Crohn hastalığı için özel bir diyet yoktur. Bununla birlikte, etkilenenler yeterli miktarda kalsiyum ve vitamin alımına dikkat etmelidir, çünkü bağırsaktaki besinlerin emilimi bozulabilir.
Yiyecek seçimi semptomları etkileyebilir. Özellikle, etkilenenler yüksek lifli gıdalardan kaçınmalıdır.
Etkilenen kişi hangi gıdaları iyi tolere edebileceğini ve hangi gıdalardan kaçınması gerektiğini bilmelidir. Çünkü rahatsızlık ve hatta inflamatuar bir alevlenmeye neden olabilirler. Crohn hastalığına sahip insanların ortalamanın üzerinde bir laktoz intoleransı vardır. Bu yüzden de aldığı gıdalara ekstra dikkat etmelidir.
Hafif akut bir atak durumunda, bağırsakları rahatlatmak için düşük lifli veya sıvı ağırlıklı bir diyet uygundur. Şiddetli bir nüksetme durumunda, infüzyonlar yoluyla parenteral beslenme gerekli olabilir.
Crohn hastalığı olanlar ne yemeli?
Aşağıda, Crohn’lu kişilerin yararlarını bildirdikleri bazı yiyecekler bulunmaktadır. Bir alevlenme sırasında bu yiyeceklerden birini veya birkaçını yiyerek, semptomları azaltabilir ve daha ağrısız bir yaşam sürdürebilirsiniz.
- Yoğurt: Yoğurt, Crohn hastalığınız varsa harika bir besin olabilir. İçindeki probiyotikler bağırsakların iyileşmesine yardımcı olabilir. Crohn ile ilişkili ishal ve gaz semptomlarını daha da kötüleştirebileceğinden, süt proteinlerini sindirmede sorun yaşıyorsanız yoğurttan kaçınmak isteyebilirsiniz.
- Yağlı balık: Somon, ton balığı ve ringa balığı gibi yağlı balıklar Crohn semptomlarınızın bazılarına yardımcı olabilir. Bazı yağlı balık türleri, anti-enflamatuar özelliklere sahip olan ve semptomlarınızın kötüleşmesine neden olan şiddetlenmeyi azaltmaya yardımcı olabilecek omega-3 yağ asitleri içerir.
- Meyve ve sebzeler: Bol meyve ve sebze içeren bir diyet, semptomların azalmasına yardımcı olabilir. Çiğ meyveler alevlenmelerinizi daha da kötüleştiriyorsa, elma püresi ve muzu deneyebilirsiniz. Her ikisi de sizin için iyidir ve şeker tüketme arzusunu giderebilir.
- Pişmiş havuç: Crohn’lu birçok insan için havuç, semptomları şiddetlendirmeden karnınızı doyurmak için harika bir sebze olabilir. Bir Crohn alevlenmesi sırasında, havuçları yumuşayana kadar pişirdiğinizden emin olun, çünkü pişmiş havuçlar sadece sindirimi kolay değildir, aynı zamanda Crohn semptomlarına yardımcı olabilecek antioksidanlar da içerirler.
- Patates: Patatesin iç kısımları Crohn alevlenmesi sırasında yemek için harika olabilir. Muz gibi patatesler de harika bir potasyum kaynağıdır ve alevlenmeyi yönetirken vücudunuzun sıvı dengesini korumasına yardımcı olabilir.
Crohn hastalığı önlenebilir mi?
Crohn hastalığına neyin neden olduğu henüz açıklığa kavuşturulmadığından, genel önleme mümkün değildir. Bununla birlikte, bir sonraki atağı geciktirebilecek önlemler vardır, bunlar şunlardır:
- Sigara içmemek: Sigara içmek sadece hastalığı geliştirme riskini arttırmakla kalmaz, sigara içenlerin sigara içmeyenlere göre iltihaplanma olasılığı daha yüksektir. Çalışmalar, sigarayı bırakmanın bazı ilaçları almak kadar yardımcı olduğunu göstermiştir.
- Düzenli muayeneler: Uzmanlar, hastalığı olan insanların kan değerlerinin kontrol edilmesini ve muayenelerin semptomsuz evrelerde bile düzenli olarak yapılmasını önerir. Bu, doktorun bir alevlenmeyi veya herhangi bir komplikasyonu mümkün olan en kısa sürede tanımasını sağlar.
- Diyet: Crohn hastalığı için uzmanlardan diyet önerisi yoktur. Hastaların kanıtlanmış belirli besin eksiklikleri yoksa, takviye almalarına gerek yoktur. Gıda intoleransı veya alerjisi olan herkes ilgili şeylerden kaçınmalıdır.
- Terapi: Kronik hastalıktan büyük ölçüde muzdaripseniz, sosyal temaslarınızdan uzaklaşabilir ve depresyon geliştirebilirsiniz. Bu durumda terapi hastalıkla başa çıkmanıza yardımcı olabilir.
- Rahatlama: Stresi azaltmak için, otojenik eğitim, meditasyon ve yoga gibi rahatlama teknikleri mevcuttur. Yeterli egzersiz, yeterli uyku ve sağlıklı bir yaşam tarzı, günlük yaşamın stresini hafifletmeye yardımcı olabilir.
Kaynak ve ileri okuma:
- http://www.ibhd.org.tr/get/action/member_page/page&id=126
- https://www.crohnscolitisfoundation.org/what-is-crohns-diseaseCrohn’s & Colitis Foundation
- https://www.nhs.uk/conditions/crohns-disease/
- https://www.webmd.com/ibd-crohns-disease/crohns-disease/default.htm
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: