islam'ın kölelik kurumuna bakışı ve getirdiği yenilikler
* islam hukukunun ana kaynakları olan kur'an ve sünnette kölelik kurumu kabul edilmiştir. Bazı ayetlerde köle ile hür insan arasındaki farklar ortaya konmuştur. (bkz: nahl 16/75)
bununla beraber kölelere iyi davranılması da tavsiye edilmiştir. (bkz: nisa 4/36)
yine kur'an'da "hep birbirinizdensiniz." denilerek hür erkeklerin köle kızlarla evlenmelerine cevaz verilmiştir. (bkz: nisa 4/98)
ayrıca kur'an'da köle azadının çok çeşitli yolları ortaya konuş, bu konuda kölelere yardım edilmesi tavsiye edilmiştir. (bkz: bakara 2/177;Nisa 4/922;maide 5/89;mücadile 58/3)
hz. peygamber de çeşitli hadislerinde kölelere insanca davranılmasını öğütlemiş, köle azadını teşvik etmiştir.
yukarıda da görüleceği gibi islamiyet şüpheye yer bırakmayacak şekilde kölelik kurumunu kabul etmiştir ancak hem bu müesseseye bakış açısında çok önemli yenilikler vardır hem de kölelerin hukuki statüsünü ayrıntılı bir şekilde düzenlemiştir.
islamiyetin kölelik kurumuna getirdiği yeniliklerin ana başlıkları
1) islam hukuku kölelik kaynaklarını sınırlamıştır.
Esas itibariyle savaş esirliği ve doğum olarak bu iki kaynağı kabul etmiştir. bunlar dışında islamiyet kendinden önceki dönemlerde görülen kölelik sebeplerini reddetmiştir.
-müslümanlara gayrimüslimler arasındaki savaşta aman dilemeyen(zimmiliği kabul etmeyen) veya islamiyeti kabul etmeyenler esir düşerlerse köleleştirilmektedirler. Fakat kur'an-ı kerim'de savaş esirlerinin köle haline getirilmesine doğrudan doğruya izin veren bir ayet yoktur.
ulu'l emr savaş esirlerinin karşılıksız veya kurtuluş akçası mukabilinde veya esir mübadelesi şeklinde serbest bırakılabileceklerine ya da köle statüsüne geçirilmesine karar verebilir.,
köle statüsüne geçirilen esirlerin gayrimüslim olmak şarttır.
-ikinci kaynağı olan doğumda da yani bir köleden dünyada gelme durumunda da kölelik statüsünün belirlenmesinde annenin hukuki durumu esas alınır.
köle anneden doğan çocuklar kural olarak köledir. istisnası mevcuttur. Cariyenin efendisinden doğurduğu çocuk hürdür. Fakat cariyeden doğan çocuğun babası efendiden başka hür bir erkek olursa çocuk anneyi izleyerek yine köle olur.
anne hür, baba köle ise doğan çocuk da hür olur.
2) islmaiyet kölelere kötü muameleyi yasaklayarak, kölelere insanca davranılmasını öğütlemiştir. bu konuda kur'anda ayetler ((bkz: nisa 4/36) ) ve pek çok hadis vardır.
islam hukukçularının bir bölümüne göre kölelere iyi muamele edilmesi sadece bir tavsiye hükmü olmayıp, efendi bu konuda sorumluluklarını yerine getirmezse, köle efendiden zorla alınarak satılabilir veya azad edilebilir.
3) islamiyet köle azadını teşvik etmiş ve azad yollarını çoğaltmıştır. (bkz: islam hukukunda köleliğin sona ermesinin yolları)
4) azad kurumunun görüldüğü diğer toplumlardan farklı olarak azad edilen köleler herhangi bir kısıtlamaya tabi olmadan, doğuştan hürlerle aynı statüde kabul edilip, aynı haklardan yararlanmışlardır.
5) islam hukuku kölelerin hukuki statülerini ayrıntılı olarak düzenlemiştir.
(bkz: hay islam kadar kafanıza taş düşsün)
Omü Sözlük