2
İki gerilim kaynağı paralel bağlanabilir mi? İdeal kaynaklarbağlanamaz. (Tümüyle gerilim kaynaklarından oluşan bir çevre tanımsızdır.) (Tümüyle akım kaynaklarından oluşan bir düğüm de tanımsızdır.) Çünkü 0/0 belirsizliği söz konusudur. Gerçekte ise gerilim kaynakları bir şartla paralel bağlanabilir: Her t anı içinolmalıdır. A 1 B 1 C 1 A 2 B 2 C 2 Bu şartın yandaki 3 fazlı sistemde ölçü aletleriyle ölçülen büyüklükler cinsinden karşılığına bakalım. Yandaki şekildeki 3 fazlı şalterin kapatılması için 4 şart gerekir: 1. şart: Ne kadar yaklaşık?’un, kısa devre (≈ 0Ω) üzerinden geçirdiği akım önemsenmeyecek kadar. 2. şart: 3. şart: 4. şart: (fazlar arası) Faz sıraları aynı olmalıdır. A B C Faz sırası maksimumdan geçme sırası gibi düşünülebilir. İhtimaller:A B C A C B C A B ? C A B … A B C Yalnız 2 ihtimal var. Birinde iki fazı yer değiştirince diğerine geçilir. voltmetreyle ölçülür. frekansmetreyle faz sırası ölçme aletiyle senkronoskop ile Aslında senkronoskop, bu 4 şartın da sağlanıp sağlanmadığını anlamamıza yetebilir; yalnız voltajların eşitliği için hassas değildir. Senkronoskop, basit bir lamba grubudur. Üç fazlı şalterin iki tarafı arasına iki farklı şekilde bağlanabilir. 1) Düz bağlı senkronoskop 2) Çapraz bağlı senkronoskop L1L1 L2L2 L3L3 L1L1 L2L2 L3L3 L1L1 L2L2 L3L3 L1L1 L2L2 L3L3 Düz bağlı senkronoskop 0º0º 120º 240º 360º Düz bağlı senkronoskopta lambalar birlikte yanıp birlikte söner. İki farklı frekansta vektör şeması çizerken her vektörün kendi frekansının açısal hızıyla döndüğü ya da bir frekanstakilerin durup diğerlerinin fark açısal hızıyla döndüğü düşünülür. Yanıp sönme frekansı, frekans farkıdır. Frekansların yakınlığı bundan anlaşılır. Tüm lambalar sönünce fazların eşitliği anlaşılır ve şalter bu anda kapatılır. Lambalar hiç sönmüyor ama zayıflayıp kuvvetleniyorsa voltajlar oldukça farklıdır.
3
A 1 B 1 C 1 A 2 B 2 C 2 L1L1 L2L2 L3L3 L1L1 L2L2 L3L3 L1L1 L2L2 L3L3 L1L1 L2L2 L3L3 Çapraz bağlı senkronoskop Çapraz bağlı senkronoskopta lambaların ikisi şekildeki gibi çapraz bağlanırken, üçüncüsü düz bağlanır. Buna göre lambalar üzerindeki gerilim vektörleri şöyle bulunur: 0º0º 120º 240º 360º için: biraz sonrası Çapraz bağlı senkronoskobun avantajı, alternatör frekansının şebeke frekansından büyük mü küçük mü olduğunun bir deneme yanılmadan sonra (hızla oynayarak) anlaşılır olmasıdır. Faz farkının kapandığı, düz bağlı lambanın (burada L 3 ) sönüp diğer ikisinin eşit yanmasından anlaşılır ve şalter o anda kapatılır. Peki senkronoskopla faz sıralarının iki tarafta aynı mı ters mi olduğu nasıl anlaşılır? Meselâ hattın bizim görmediğimiz uzak bir kısmında birisi A 2 ile B 2 hatlarını önceden yer değiştirmiş olsa deneyde ne görürdük? Senkronoskop çapraz bağlıysa düz gibi, düz bağlıysa çapraz gibi davranırdı. Aslında bu yer değiştirmenin hangi iki faz hattı arasında yapıldığı önemli değildir. Çünkü faz sırası için yalnızca 2 ihtimal olduğunu biliyoruz. Şalterin yalnız bir tarafında iki faz hattını yer değiştirince diğer ihtimale geçeceğini de biliyoruz. Demek ki senkronoskop kendi bağlantı şekline uygun davranıyorsa faz sıraları aynıdır, ters davranıyorsa terstir. Faz sırası tersse şalterin yalnız bir tarafında iki faz hattını yer değiştirerek düzeltmek gerekir. SORULAR: Faz-nötr gerilimi 220V ise bu deneyde kullanılan L 1, L 2, L 3 lambalarının her biri en az kaç volta dayanıklı seçilmelidir? Görüldüğü gibi lambanın iki tarafındaki tek faz vektörleri tam zıt yönlerde olunca lamba gerilimi tek faz geriliminin 2 katı olmaktadır. Bu sorudaki durum için 440V. 440V’luk lamba aramaktansa 220V’luk ikişer lambayı seri bağlayarak L 1, L 2, L 3 lambalarının her biri yerine kullanılabilir. Yanıp sönme sırası, hangi tarafın frekansının büyük olduğuna bağlıdır.
4
“Faz farkı sıfırken şalteri kapatıyoruz ama ω 1 ≠ ω 2 olduğu için faz farkı bir süre sonra yeniden açılacak, hatta önceki sorudaki durum için kısa devre edilen gerilim 440V’u bulacak ve sigorta atmazsa aşırı akım nedeniyle alternatör sargıları yanacaktır.” desek doğru olur mu? Bir şekilde fazlar ve frekanslar kilitlenerek aynı kalıyorsa bu nasıl oluyor? ~ ~ Şebeke dediğimiz taraf da aslında bir ya da paralel bağlı bir grup alternatördür. Buna göre iki tarafın tek faz eşdeğer devreleri anahtar kapanınca yandaki gibi ve iki farklı frekanslı olup, her frekansa göre ayrı ayrı ele alınır. Her bir senkron makina, kendi frekansında jeneratör, karşısındakinin frekansında motor olarak davranır. Yani karşı tarafın frekansının senkron hızına gelmeye çalışırken karşıdaki makinayı da kendi frekansının senkron hızına gelmeye zorlar.Arada bir değerde çabucak dengeye gelirler. Böylece fazlar ve frekanslar birbirine kilitlenerek aynı kalır. Bundan sonra alternatörü döndüren mekanik kaynak ortadan kalkarsa, senkron makine motor modunda yine senkron hızda dönmeye devam eder. Bu da senkron motora yol verme yollarından biridir ve sabit frekansta motor olarak senkron makinanın tercih edilmeme nedeni bu tür zorluklardır. Devre şeması