- Doğal bir uyarıcı tarafından uyarılan bir tepkinin, nötr bir uyarıcı tarafından da uyarılır hale gelmesidir (Morris, 2002).
- İvan Pavlov isimli Rus fizyologunun ortaya çıkarmış olduğu kuramdır. Diğer ismi tepkisel koşullanma olan bu kuramla 1904 yılında Nobel ödülüne layık görülmüştür. Bu kuram otonom sinir sistemi üzerindeki kontrol dışı ve otomatik davranışların şekillendirilmesinde kullanılır.
- İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği tepkisel koşullanmayı aktif olarak kullanmıştır. Aç bırakılan köpekler tankların altında yemek bulmaya koşullandırılmıştır. Koşullanan bu köpekler savaş sırasında üzerlerine bomba bağlanarak serbest bırakılmış ve Alman tanklarına büyük zarar vermişlerdir.
Temel olarak 3 aşamada gerçekleşir. Köpek ve zil örneğiyle konuya değinelim.
- Aşama
Zil nötr uyarıcıdır. (Köpek zili duyunca salya tepkisini vermez.)
Et koşulsuz uyarıcıdır. ( Köpek eti görünce doğal olarak salya tepkisi verir.)
- Aşama
Nötr uyarıcı ile koşulsuz uyarıcı bu aşamada eşleştirilir.
Pavlov, deneyde kullandığı köpeğin yanında zili çalar ve ardından eti verir.
Zil ile et (koşulsuz uyarıcı ile nötr uyarıcı) birlikte ve ardı ardına verilmesine bitişiklik ilkesi denir.
Not: Koşullanmanın olabilmesi için nötr uyarıcıdan hemen sonra koşulsuz uyarıcının verilmesi gerekir. Nötr uyarıcı ile koşulsuz uyarıcının arasındaki süre ise zamanlama olarak adlandırılır.
Zilin ardından et verme işlemi defalarca gerçekleştirilir bu duruma ise pekiştirme adı verilir.
- Aşama
Deneyin en sonunda zil sesi verilen köpek şartlandırılarak salya tepkisi verecektir.
Zil koşullu uyarıcı haline gelmiştir.
Salya ise koşullu tepki haline gelmiştir.
Not: Korku koşullanmalarında tekrara gerek yoktur. Köpek çocuk için nötr uyarıcıdır. Bir gün çocuk köpek saldırısına uğrarsa (koşulsuz tepki olan) korkacaktır. Çocuğun o günden sonra her köpek görüşünde korkması korku koşullanmasına örnek oluşturur. Dikkat etmeniz gereken tek seferde çocuğun korku tepkisinin koşullu hale gelmesidir.
Tepkisel koşullanmanın uygulama alanları nelerdir?
- Duyuşsal tepkilerin oluşumu, değişimi, gelişimi ve yok edilmesinde kullanılır.
- Reklam filmlerinde kullanılır.
- Hayvanların eğitiminde kullanılır.
- Fizyolojik tepkilerin oluşmasında kullanılır.
- Reflekslerin geliştirilmesinde kullanılır.
Klasik koşullanmanın temel kavramlarını sayfamızda arayarak detaylı bilgilerine ulaşabilirsiniz.