Tabaka Kavramı - Jeoloji Mühendisliği Dersleri
Tabaka nedir - konumlarına göre tabakalar - düzlem nedir - çizgi nedir - tabaka konumunun ifade şekilleri
Alt ve üst sınırlarıyla bir diğerinden ayrılan, kendine has özellikleri olan, sabit hidrodinamik koşullar altında çökelmiş, 1 cmden daha kalın, en küçük litostratigrafi birimine tabakadenir.
1 cmden daha ince tortullaşmalara laminaadı verilir.
Konumlarına göre tabakalar
Her tabaka düzleminin bir konumu vardır. Konumlarına göre tabakalar 5 (beş)e ayrılır. Bunlar;
1. Yatay tabaka
2. Eğimli tabaka
3. Dik tabaka
4. Devrik tabaka
5. Ters tabaka
Yapı Kavramı
Jeolojik çalışmalarda kayaçların mostra ölçeğinde veya daha büyük ölçekteki özelliklerine yapı adı verilmektedir. Kayaçların daha küçük ölçekli özelliklerine (örneğin mikroskop altındaki özellikleri) ise dokuolarak adlandırılır.
Jeolojik yapılar iki şekilde sınıflandırılabilir. Bunlar;
1. Düzlemsel yapılar (tabaka, fay, çatlak, kıvrım eksen düzlemi, ...)
2. Çizgisel yapılar (fay çiziği, kıvrım ekseni, budinaj,...)
Düzlem nedir? Çizgi nedir?
En az iki çizgiyi içinde barındıran alana düzlemdenir. Çizgi ise, iki nokta arasındaki noktalar kümesi olarak tarif edilir.
Tabaka konumu
Tabakaların jeolojik çalışmalarda geometrik olarak ifade edilmeleri gerekmektedir. Tabakaları ifade ederken onların bazı özelliklerinin konumlarının bulunması gerekmektedir. Tabakalar dört (4) özellikleriyle ifade edilir.
Bunlar;
A. Doğrultu
- a. Doğrultu (1)
- b. Doğrultu açısı (2)
B. Eğim
- a. Eğim yönü (3)
- b. Eğim açısı (4)
Önemli Not:Fay ve çatlak gibi diğer yapılar da tabakalar gibi düzlemsel birer yapı elemanı olduğundan aşağıdaki tanımlar onlar için de geçerlidir.
Doğrultu: Eğimli bir tabaka düzleminin yatay düzlemle yaptığı ara kesit çizgisine doğrultudenir. Yatay düzlemi su yüzeyi kabul edersek, eğimli tabaka düzleminin durgun suya daldırıldığında (tabi ki sanal olarak ) suyun tabaka yüzeyi üzerinde bıraktığı ıslaklık çizgisi tabakanın doğrultusudur.
Doğrultu açısı: Doğrultu çizgisinin kuzey ile yaptığı dar açıya doğrultu açısıdenir. Doğrultu açısı 0≤ ... ≤90o arasında bir değer alır.
Eğim: Bir düzlemin yatay düzleme doğru bakması haline o düzlemin eğimliolması hali denir. Bu durumda tabaka düzlemi ile yatay düzlem arasında kesin bir açı vardır, yani tabaka düzlemi ile yatay düzlem birbirlerini keserler. Aksi takdirde tabaka yatay düzleme paralel olmuş olur ki, bu tür tabakalara yatay tabakalaradı verilir.
Eğim yönü: Eğimli tabakanın baktığı coğrafik yöne eğim yönüdenir.Eğimli tabaka düzlemi üzerine su döküldüğü zaman suyun akış yönü eğim yönüdür. KD,D, B... gibi.
Eğim açısı: Eğimli bir tabaka düzleminin doğrultusuna dik düşey bir düzlem içinde yatay düzlemle yaptığı dar açıya eğim açısıdenir. Eğim açısının değeri 0≤ ... ≤90o arasında değişir. Bu tabakanın gerçek eğimaçısıdır.
Tabakanın konumu değişmediği halde, sadece bakış açısına göre değişen iki çeşit eğim açısı vardır. Bunlar;
a) Gerçek eğim açısı
b) Görünür eğim açısı
Eğimli bir tabaka düzleminin doğrultusuna dik olmayan herhangi bir düşey düzlem içerisinde yatay düzlem ile yaptığı dar açıya görünür eğim açısıadı verilir.
Önemli Not:Bir tabaka düzleminin doğrultusuna dik sadece bir tek düşey düzlem olacağından, bir tabakanın sadece bir tane gerçek eğim açısı değeri vardır. Ancak tabakanın doğrultusuna dik olmayan bir çok düşey düzlem olacağından sonsuz sayıda görünür eğim açısı değeri olabilir.
Ayrıca bir tabakanın gerçek eğim açısı değeri, daima görünür eğim açısı değerinden daha büyüktür. Yani;
90° ≥ Gerçek eğim açısı > Görünür eğim açısı ≥ 0°
Önemli Not : Doğrultu daima eğime diktir.
Tabaka konumunun diğer ifade şekilleri
1- Azimuth Yöntemi
2- Kadran Yöntemi (Eğim Doğrultusu Yöntemi)
REFERANSLAR
Sarıkaya, M.A. Harita Bilgisi Ders Notları
Tüysüz, O., Akyüz, H.S., Jeolojik harita bilgisi ve saha jeolojisi ders notları