Yandaşlara basın tarihi dersi
Bir köpek bir insanı ısırırsa bu haber değildir, ama bir insan bir köpeği ısırırsa, işte bu haberdir.”
Hemen tüm gazetecilerin, hatta gazeteci olmayan bir çok insanın da bildiği bu cümle, kısaca Vikont Northcliffe adıyla tanınan Alfred Charles William Harmsworth’e aittir.
THE TIMES
Çağdaş popüler gazeteciliğin kurucusu olarak bilinen ve “konuşma noktası” yaklaşımını gazeteciliğe kazandıran kişi olarak da bilinen Vikont Northcliffe, 1903 tarihinde ünlü Daily Mirror gazetesini kurdu. 1905’te The Observer gazetesini satın alıp, batmaktan kurtardı ve 1906 yılında da The Times gazetesini ele geçirdi. The Times, 1785 yılında John Walter adlı bir İngiliz tarafından kurulmuş bir gazeteydi ve en büyük özelliği, gazetenin kuruluşundan 1966 yılına kadar birinci sayfasını küçük ilanlara ayırmış olmasıydı. Bu kuralı iki kez, biri 1805 yılında Amiral Nelson’un ölüm haberinde ikinci kez de 1965 yılında Churchill’in ölüm haberinde, ölüm haberlerini birinci sayfadan verdiği için bozmuştur. 1966 yılından sonra ise The Times gazetesi de, birinci sayfasını normal haberlerle doldurmaya başladı.
Bizi ilgilendiren en önemli konu ise, İngiltere’nin bu en köklü ve saygın gazetesinin kurucusu John Walter zamanında hükümetten destek alması ve bütünüyle de “yandaş” olarak hükümet yanlısı yazılar yazması...
Gazete, bugünkü anlamda özerkliğini ve bağımsızlığını oğul ve torun Walter’lar zamanında kazamaya başladı. Gazetenin 1865 yılındaki baskı sayısı yüz bine yakındı, oysa bugün gazete bir milyondan fazla baskı yapmaktadır.
The Times, bütün zamanlar içinde İngiltere’nin en etkili gazetesi özelliğini hep korudu. Gazeteyi bugünkü durumuna 1817 yılında, henüz 31 yaşındayken yazı işleri müdürü olarak göreve başlayan Thomas Barnes’in gazetecilik anlayışının getirdiği söylenir.
Yine ilk kez Barnes’tan sonra yazı işleri müdürlüğü koltuğuna oturan John Thadeus Delane zamanında, gazetenin başbakanları, bakanları ve ordu komutanlarını bile düşürecek bir “güç”olduğu kanıtlanır. Delane, gazeteciliğin aynı zamanda kamuoyunu gizli pazarlıklardan da haberdar etmek olduğunu çok iyi analiz etmiş ve sezmişti. Bunu da, İngiltere Hükümeti’nin, 1917 büyük Ekim Devrimi öncesi Rusya’nın son çarı olan II.Nikola’ya gönderdiği notayı, daha Çar okumadan gazetede yayınlamasıyla kanıtlamıştı.
DIE WELT
Artık Türkiye’de “büyük ve köklü” gazete kalmadığı gerçeğinden yola çıktığımızda, bir gazetenin “köklü” sıfatını taşıması için ilkeli çalışması gerekliliği ortaya çıkıyor. Bir gazetenin“köklü” sıfatını alması için çok uzun yıllar önce kurulmuş olmasını ve yıllar içinde bunu gerçekleştirmesi gerekmiyor. İkinci Dünya savaşından hemen sonra, 1946 yılında yayın hayatına başlayan ünlü Alman gazetesi “Die Welt”, çok kısa süre içerisinde dünyanın sayılı saygın gazeteleri arasına girmeyi başarmıştır. 1960’lı yıllarda gazetenin günlük tirajı 250 binlere dayandığında, Die Welt’in yazı işleri müdürü Hans Zehrer, “Biz bir Alman Times’ı olmak istiyoruz, ama bunu başarıp başaramayacağımızı bilemiyoruz...” demişti. Die Welt, 1946 yılında The Times gibi bir gazete olmak üzere yola çıktığında, ekonomik olarak çok güçsüz durumdaydı, ama inançlı bir kadroya sahipti. 1947 yılında Londra’ya muhabir atayarak, Alman basın tarihinde yurt dışında ilk muhabir gönderen gazete olma unvanını elde etti. Londra muhabiri Almanya için çok önemliydi, çünkü İngiliz işgal güçleri ile Londra arasındaki bağlantıyı daha iyi izlemesi ve bunu siyasi muhabirleri ile de destekleyerek Alman halkına sunması gerektiğine inanılıyordu. Nitekim, bir süre sonra Die Welt’in yorumları uluslararası bir değer taşımaya başladı, bu özelliğini hala da sürdürüyor.
LE SOIR
Brüksel sokaklarında, sabahın erken saatlerinde, üzerinde “Le Soir” yazısını taşıyan siyah kamyonlar görüldüğünde, Belçika’nın ünlü ve en köklü gazetesi “Le Soir”ın dağıtımının başladığı anlaşılır. 1887 yılında Emile Rossel tarafından kurulan Le Soir, 1950’li yıllarda 300 binlik tiraja ulaşmıştı. Bugün ise artık milyonlarla ölçülmektedir. Gazete, halkın da söz hakkını kullanma özgürlüğü olduğunu ve kendi düşüncelerini yazabildiği günümüzdeki “serbest kürsü” anlayışını dünyada ilk uygulayan gazete olmuştur. Yine Le Soir’ı öteki batılı gazetelerden ayıran önemli özelliği, gazetenin içine ayrıca bir küçük gazete “Pettite Gazette”bölümü eklemesidir.
Tuhaftır belki, ama bu “küçük gazete” gazetenin belleğini oluşturur. Le Soir, I. Dünya Savaşı ile II. Dünya Savaşı arasında iki kez yayınını kesmek zorunda kalmıştır. 2. Dünya Savaşı sırasında Almanlar’ın Belçika’yı işgal ettikleri sırada Brüksel’de yayımlanan Le Soir’ın, yukarıda sözünü ettiğimiz ve 1887 yılında kurulan Le Soir ile hiçbir ilgisi yoktur. Ama aynı yıllarda Le Soir, Belçikalı direnişçiler tarafından basılıp el altından dağıtılmıştır. Almanlar bunun farkına varınca, direnişçi bazı Le Soir elemanlarını kurşuna dizmiş, ama gazetenin savaş sonuna kadar el altından basılmasına engel olamamıştır.
LE MONDE
Hala dünyanın en saygın, yorumları en çok tepki getiren gazetelerinden Le Monde, Paris Opera Binasının yanındaki bir binada yayın hayatına başladığında, kurucuları bile gazetenin dünya basınında bu kadar saygın bir yer alacağını düşünememişti. Gazetenin, bugün de yayımlandığı binada, 1944’ten önce, yine Fransa’nın saygın gazetelerinden, Le Temps yayımlanmaktaydı. II. Dünya Savaşı sırasında yayınını kesen Le Temps’ın yerine, aynı binada bir avuç direnişçi (ressistance), aralarında topladıkları 200 bin frankla “Le Monde”u kurdular. Başlangıçta gaetenin üç temsilci grubu vardı: 1. Sosyal kalkınma için çaba gösteren Katolikler, 2. Liberal Protestanlar ve 3. De Gaulle yanlıları.
Bu gruplar, gazetenin belli bir kesimin sesi olmaktan çok, tüm Fransa’nın sesi olmasını sağlayabiliyorlardı. 1951 yılında yazı işlerinde ilk anlaşmazlık patlak verdi ve yazı işleri müdürlerinden Katolik grubun temsilcisi Hubert Beuve Mery istifa etmeye kalkıştı. İstifası kabul edilmedi, ancak gazetede mücadeleyi idealistler kazandı ve gazete “monşerler”tabakasına seslenen, Dışişleri Bakanlığı’nın sözcülüğünü yapan bir konuma geldi. Ama yine de günümüzde Le Monde, gerek imzalı gerek imzasız ama hepsi konusunda uzman kişilerin kaleme aldığı makale ve yorumlarıyla Fransa’nın en etkin gazetelerinden biri olma özelliğini korumaktadır.
THE GUARDİAN
Ve gelelim en çarpıcı duruma: İngiltere’nin en önde gelen gazetelerinden “The Guardian” da ülkenin en köklü ve ilkeli gazetelerinden biri olarak günümüzde saygınlığını korumakla birlikte, gazete artık “kağıt” baskıdan “internet” ortamına taşınmaya karar vermiş durumda. Çarpıcı diyorum, zira bütün gazetelerin sonuçta varacağı nokta bu olacak ve hepsi de günün koşullarına göre kendilerini internet gazeteciliğine hazırlamakla meşguller.
Guardian, “Manchester Guardian” adıyla yayın hayatına başladığında, bir taşra gazetesi olarak pek şans tanınmıyordu. Oysa 1872 yılında gazetenin başına geçen C.P.Scott, Guardian gazetesine öyle bir kişilik kazandırmıştır ki, gazete bugün bile sağlamlığını ve kişiliğini o günlerden almaktadır.
The Guardian aslında liberalizmin sesi bir gazetedir. Gazeteyi bugünkü durumuna getiren Scott’un ölümünden dört yıl sonra, 1936’da mirasçılar “Scott Vakfı”nı kurdular. Scott’un yerine geçen Wardsworth gazeteyi daha geniş kitlelere yaymayı başardı. Daha sonra yazı işleri müdürü olan Hetherington, 1959 yılında gazetenin logosundaki “Manchester”i çıkarttı ve bugünkü The Guardian doğdu.
LE FİGARO
Fransa’nın efsane gazetesi Le Figaro’yu diğer tüm gazetelerden ayıran en önemli özelliği bir kültür-sanat gazetesi olmasıdır. Gazete, kuruluşundan başlayarak kişinin özgürlük ve vatandaşlık haklarını savundu. Yasalar arasındaki çarpıklıklar ve çelişkiler gözler önüne serildi. Büyük yazarların, örneğin Balzac’ın bazı romanları bu gazetede tefrika edildi. Ünlü Dreyfus savunmasında da Le Figaro gazetecilik kimliğinden ödün vermedi ve Dreyfus’u savundu. O sıralarda başyazarı da Emile Zola’ydı. Ayrıca gazetenin yazı kurulunda Maupassant ve Mallarme gibi yazarlar bulunuyordu. Marcel Proust “Dominique Horatio”takma adıyla gazetede yazılar yazdı. Anatole France da gazetenin yazarları arasındaydı. 1900 yılından sonra Jean Giraudoux, Andre Gide, Edmund Rostand, Jean Cocteau gibi yazarlar da baş makale yazarı olarak görev aldılar.
II. Dünya savaşndan Le Figaro da nasibini aldı ve gazete 1942 yılında yasaklandı. Paris’in kurtuluşuyla birlikte gazete yeniden yayınlanmaya başlandı.
THE DAILY TELEGRAPH
Ciddi bir düşünce gazetesi olup da 1960’lı yıllarda 1,5 milyon tiraja ulaşabilmiş birkaç gazeteden biri de The Daily Telegraph’tır. Gazete, fiyatını The Times, The Guardian gibi“devlerden” daha düşük tutmakla birlikte, içerik olarak ikisinden de aşağı kalmamaya özen gösterdi. Bu yolla da İngiliz orta sınıf okurunu yakalamayı başardı. Gazete 1855 yılında kurulmasına rağmen hep yenilikler yaparak, dönemin ünlüleriyle ilginç röportajlar gerçekleştirerek kalitesini ve ününü yukarı çekmeyi başardı. Gazete, İngiliz Muhafazakar partilerle ilişkisini hiçbir zaman reddetmedi ama asla da organik bir ilişkiye girmedi.
FRANKFURTER ALLGEMEİNE ZEITUNG
Son olarak Frankfurter Allgemeine Zeitung’a değinmekte yarar var. Gazete, yukarıda söz edilen gazeteler içinde en genç olanı. 1949 yılının Kasım ayında ilk sayısı yayımlanmış olmasına rağmen, yeniden yapılanma yolunda büyük adımlar atan Almanya’da yayınlanması açısından haber sıkıntısı hiç çekmedi denebilir. Kısa sürede gazete 250 bin tirajını aşarak adını tüm dünyaya duyurmayı başardı.
DİĞERLERİ
Daha incelenecek, ele alınacak bir yığın gazete var kuşkusuz, ama başta Avusturya’nın önde gelen gazetesi Die Presse olmak üzere, Rusya’da yayınlanan İzvestiya, Pravda, İsveç’in Svenska Dagbladet, İspanya’nın El Pais, İsviçre’nin Neue Zürcher Zitung, Hollanda’nın Nieuwe Rotterdamse Courant vb... gibi gazetelerine de yer vermek gerekti.
Sonuç olarak, tüm bu gazeteler artık birer internet gazetesine dönüşme yolunda hızla ilerliyorlar ve internetten hepsini takip etmek şu anda mümkün. Bir süre sonra “kağıt üzerinden gazete okumak” tam anlamıyla nostaljik hale bürünecek gibi görünüyor.
Bu bir şans mı, şanssızlık mı, zaman gösterecek.