1977 yılında Moskova metrosunda meydana gelen patlamanın sonuçları. Fotoğraf: FSB arşivi
Moskova metrosunda ilk terörist saldırı 1977'te gerçekleşti. Resmi versiyona göre, Ermeni ayrılıkçılar tarafından düzenlendi.
Sovyetler Birliği, vatandaşları terör tehdidi konusunda endişe edemeyecekleri bir devlet değildi. Patlamalar ve kaçırmalar, özellikle de sık sık SSCB'nin son yıllarında meydana geldi. Kural olarak, ayrılıkçılar veya yurt dışına kaçmaya çalışan insanlar şiddete başvurdular.
8 Ocak Moskova'da 1977 üç patlama yaptı: Izmailovskaya ve Pervomayskaya istasyonları arasındaki mesafedeki metroda, daha sonra KGB binalarından uzakta olmayan Lubyanka'daki markette. Son cihaz, 5 Ekim caddesindeki (şimdiki Nikolskaya) caddedeki 25 bakkalın yanındaki semire yerleştirildi. Patlamalar yedi kişiyi öldürdü, 37 yaralandı. Kimsenin almadığı saldırıların sorumluluğu.
KGB neredeyse patlamaların ayrılıkçıların, Ukrayna ya da Ermenilerin eseri olduğunu varsaydı. Operasyonel soruşturma ekibinin bir üyesi olan Nezavisimaya Gazeta ile yapılan röportajda KGB teğmen Albay Arkady Yarovoy, “patlamanın yapıldığı bölgedeki Ekim ayının 25 yıldönümünde bulunan Tarihsel ve Arşiv Enstitüsünün çatısından tüm karları eritip almaları” istendiğini söyledi. İlk kanıt orada bulundu - Erivan Saat Fabrikası tarafından üretilen “Glory” alarm saatinden küçük bir ok.
Bombalar, ağır kapaklı utyatnitsy - dökme demir kalın duvarlı geniş tavalara yerleştirildi. (Boston'daki terörist saldırının uygulayıcıları, 2013'teki aynı resepsiyona başvurdular; FBI, Tsarnaev kardeşlerin bir düdüklü tencereye patlayıcı cihazlar yerleştirdiğini belirledi.)
Utyatit parçalarını toplayan araştırmacılar, Kharkov'daki bir fabrikada üretildiklerini öğrendiler. “Şanslıydım: Bu partinin - tüm 50 utyatnits - deneysel olduğu, ticaret ağına gitmeyen özel bir renk ve emaye bileşimi olduğu ortaya çıktı. Yetkililer onları hediye olarak kullandılar ve bu kadar nadir bir ürünün sahibi olanların bir listesini çıkarmayı başardım ”dedi.
Ancak tüm bu özenli soruşturmalar, Moskova'daki Kursk tren istasyonunda olmasa da başarısız olabilirdi: yılın Ekim 1977'inde, yani, ilk patlamanın ardından 8'in ardından, patlayıcı, çalışmayan patlayıcı cihazlı bir çanta keşfetti. Çantada, araştırmacılar Erivan'dan Olimpiyat yaması olan mavi bir spor ceketi ve kulak uçları olan bir şapka ve içinde siyah kıvırcık saçları buldular.
Polis, güney yönündeki tüm trenlerde ve havaalanlarında tabelalara uygun yolcuları aramaya başladı: özel servisler, başarısız olan saldırganın faillerinin hemen Moskova'dan ayrıldığını varsaydı.
Gürcistan ve Ermenistan sınırındaki trende polis, dikkatlerini Hakob Stepanyan'a çevirdi - daha önce bulduğu ceketle aynı setten mavi eşofman ve arkadaşı Zaven Baghdasaryan'ı giyiyordu. Moskova gezisinin amacını açıklayamadılar. Erivan'a transfer edildiler.
Stepanyan ve Bagdasaryan dairelerinde yapılan aramalarda, araştırmacılar yeni bombalar dahil olmak üzere ek kanıtlar buldular. Bir süre sonra, gözaltına alınanlar üçüncü sırada tanıklık etti - ayrılıkçı "Ulusal Birleşik Parti" Stepan Zatikyan'ın eski aktivisti terörist saldırıların düzenleyicisi ve beyni.
Ermenistan’da milliyetçilik
1964'te SSCB bir kez daha ideolojik gidişatını ayarladı. SBKP'nin ilk sekreteri Nikita Kruşçev "görevden alındı", Leonid Brezhnev iktidara geldi. 60'ların çözülme sona ermişti. Ancak Erivan bir süre eski kurallara göre, yani göreceli özgürlük rejiminde yaşamaya devam etti. Entelijansiyanın o yıllarda tartıştığı en önemli mesele tarihsel 50 yıl önceki olaylar.
Osmanlı Devleti topraklarında yaşayan Ermenilerin katliamları 19. yüzyılın sonlarında başladı. Sonra Türkler on binlerce insanı öldürdü. Ancak, Süryaniler ve Rumlar da dahil olmak üzere, Müslüman olmayan nüfusun büyük ölçüde sürgün edilmesi, sınır dışı edilmesi ve imha edilmesi, Genç Türkler iktidara geldikten sonra 1915 yılında başladı.
1923 öncesi dönemde, çeşitli tahminlere göre, 800 binden 1,5 milyona kadar insan öldü. Çok daha fazla Ermeni orada sayısız diasporalar kurarak diğer ülkelere kaçtı.
1915 yılı Halep'ten uzakta olmayan ölü bir çocuğun yanındaki Ermeni kadın. Fotoğraf: ABD Kongre Kütüphanesi
Halep yakınlarındaki Ermeni ailesi, 1915 yılı. Fotoğraf: ABD Kongre Kütüphanesi
Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilginin ardından Ermenilerin soykırımdan önce yaşadığı Doğu Türkiye topraklarının Ermenistan'a çekildiği Sevr Barış Antlaşması imzalandı. Ancak, 1920 yılında, Türkiye Majlisleri bu belgeyi onaylamadı. Üç yıl sonra, Lozan'da Türkiye'ye daha elverişli şartlarla yeni bir barış antlaşması imzalandı.
Soykırımın ellinci yıldönümü Nisan 24 1965'te geldi. Yerel yetkililer bu tarihi görmezden gelmenin imkansız olduğunu anlamıştı. Moskova kapsamda mütevazı izin verdi ve ton "resmi" olaylarda kısıtlandı.
Ancak beklenmedik bir şekilde Erivan'daki yetkililer için, yüz bine kadar kişinin katıldığı kitlesel bir gösteri başladı. Bunun anlamı, yas tutan bir alaydı, ancak izleyicilerin sloganları - ve bunlar çoğunlukla genç insanlardı - intikam almak için çağrılmıştı.
Katılımcılar, “Dünya!”, “Dünya!”, “Türkiye’nin kontrolünde olan Ermenistan topraklarının yanı sıra Dağlık Karabağ ve Nahçıvan’ın, Sovyet hükümetinin kararıyla Azerbaycan’a karar vermelerini talep ettiler.
Protestocular "Ermeni sorununu adil şekilde çözmek için!" Afişlerini taşıdılar. Opera binasının dışında toplandılar; o zamanlar resmi bir olay gerçekleşti. Opera istihbaratına davet edilenler arasından gelen müzakereciler protestoculardan dağılmasını istedi, taşlar cevabını verdi. Hazır duran itfaiyeciler, kalabalığa ateşli silah gönderdi. Gösteri bozuldu ve daha sonra akşam ve gece, savaşçılar, göğüslerinde yas rozetleri ile yoldan geçenleri dövdü.
Ertesi yıl, 1966, gösteriler ve yürüyüşler tekrarlandı, yetkililer onları daha sert bir şekilde durdurdu. Polis ve KGB yüzlerce kişiyi tutukladı. Entelijansiya, eylemlere gittikçe daha az dahil oldu ve gençler giderek milliyetçi fikirlerle ilgilenmeye başladılar.
Cumhuriyet'teki bu olaylardan kısa bir süre önce, yerli milliyetçiliğin eşi benzeri görülmemiş bir şekilde büyüdüğü kaydedildi. Sicil daireleri Ermeni isimleri olmayan çocukları kaydetmeyi reddetti, çiftler kilisede evlenmeye başladı, müzik grupları unutulmuş Ermeni ortaçağ müziğini, özellikle kilise müziğini çalmaya başladı.
Ulusal bir ayrılıkçı örgüt olan 1966'te büyüyen milliyetçiliğin ve bir dizi kitlesel protesto eyleminin arka planı karşısında, Ulusal Birleşmiş Parti (NOP), Sovyetler yetkililerinin birkaç yıl boyunca Sovyetler Birliği'nin çöküşüne kadar direnmeyi başardı.
Kurucuları sanatçı Haykaz Khachatryan ve öğrencileri Stepan Zatikyan ve Shahen Harutyunyan idi. Ukrayna Ulusal Sosyalist Partisi'nin tam aktivistlerini belirlemek mümkün olmadı - örgütün liderleri bile bu rakamı isimlendirmeyi zor buldular. Yüzlerce destekçi hakkında konuştukları bilinmektedir.
Bu aşamada, kademelerin kademeli olarak büyümesi, organizasyonun neredeyse tek amacıydı. İdeologlar, kitlesel protestolar yardımıyla, yetkililerden Sovyetler Birliği Anayasası'nın yerine getirildiğini, daha kesin olarak, temel kanunun 17'inin “Her Sovyet cumhuriyetinin SSCB'den serbestçe çekilme hakkını” sakladığını söylediler.
İlk nesil liderler iki yıl sonra zaten parmaklıklar ardında kaldı: 1968'te NOP davasıyla ilgili ilk tutuklama ve yargılamalar Erivan'da gerçekleşti. Haykaz Khachatryan, Stepan Zatikyan ve Shahen Harutyunyan, "Sovyet karşıtı ajitasyon ve propaganda" başlığı altında ve "Sovyet karşıtı örgütlenme" ye katılmakla suçlandı. Mahkeme onları beş yıla mahkum etti.
Stepan Zatikyan.
Paruyr Hayrikyan Ermeni ayrılıkçılarının yeni lideri oldu - bu adam halen Ermenistan'ın siyasi yaşamına aktif olarak katılıyor, cumhurbaşkanlığı seçimlerinde adaylığını birkaç kez öne sürdü. O yıllarda, Hayrikyan Erivan Politeknik'in ikinci yılında okudu. Liderlerin tutuklanması sırasında, NOP'ın gençlik kanadı yöneldi.
“Nasıl Oldu” programındaki röportajında Hayrikyan, gençlik kanadı başkanı olarak en az yüz eylemciye komuta ettiğini söyledi. Yeraltı teşkilatı karmaşık bir yapıya sahipti, aktivistleri genellikle birbirlerine aşina değillerdi - ya birleştirici ya da doğrudan liderler aracılığıyla iletişim kuruyorlardı.
Komplo, bir sonraki tutuklama dizisini kurtarmadı: Mart ayında 1969, Paruyr Hayrikyan ve diğer eylemciler Sovyet karşıtı edebiyatı ve Sovyet karşıtı propagandayı dağıtdıkları için 4 yıllarına hapis cezasına çarptırıldılar.
NOP terör örgütü değildi, üyeleri patlama veya sabotaj hazırlamadı. KGB, eylemcilerin terör eylemleri hazırladığına dair en ufak bir şüpheye sahip olsaydı, mahkemede tamamen farklı suçlamalar olacaktı ve tutuklananlar çok daha uzun süreler alacaktı.
Ancak eski liderler partinin programının ilk versiyonunda, istenirse şiddet çağrıları olarak yorumlanabilecek ifadeler olduğunu itiraf ediyorlar. Örneğin, yılın 1967 metni NOP'un “herhangi bir maliyetle” hedeflerine ulaşacağını belirtti.
Zorunlu olarak işe alınanlar yemin etti. Paruyr Hayrikyan'ın sunumunda şöyle:
“Yeryüzünde, bir cennet, dünya cenneti, bizim vatanımız. Oğullarınızın birçoğu, insan şartlarında yaşadığımızdan, özgürlüğümüzün, ülkemizin dünya devletleri arasında eşit olduğundan emin olmak istedik ancak mağdur oldular. Şimdi savaşma sırası bizde. İnsanlık onuruna saygı duymak istiyorsak, her fedakarlığa hazır olmalıyız. Anavatan, yeminimizi, adanmış savaşçılar olduğumuzun bir sözü olarak aldık. ”
Bir süre sonra, ayrılıkçılar bu ritüeli reddetti - dini nedenlerden dolayı. “Biz Hristiyan bir halkız ve İncil der ki” diye yemin etmeyin. Karar verdik - evet derseniz, evet diyorsunuz, hayır - hayır ve yemin zararlıdır, çünkü onsuz söylediğiniz her şey yalan olabilir ”dedi.
Paruyr Hayrikyan. Fotoğraf: Tigran Mehrabian / RIA haber
Tutuklamalar ve mahkemeler kuruluşu tahrip etmedi. 70'in başlangıcında, Stepan Zatikyan da dahil olmak üzere tüm liderler tekrar özgürdü. Taktikler değişmeye başladı: ideologlar anti-komünist ifadelerden vazgeçti ve şimdi ayrılıkçılar referanduma güvendiler: Asıl mesele halkın SSCB'de cumhuriyet kalmaya ya da bağımsız bir devlet olmalarına karar vermeleri için oy kullanmak. Aynı yöntem şimdi İskoçya şubesinin destekçileri tarafından da kullanılıyor.
Aktivistlerin geri kalanı hareketi yeniden canlandırırken, Zatikyan aslında NOP'u terk etti. “73 yılında, Zatykian ve ben farklılıklar yaşadık. Yurtdışındaki akrabalarımı görmeye gitmem için beni çağırdı ”diyor Hayrikyan. - Kavgayı sürdürmenin bir anlamı olmadığını söyledi, gitmen gerekiyor. Geri çekildik. O kız kardeşimin kocası, aynı zamanda anlaşmazlık için de bir temel haline geldi: Kendimizi mücadeleye adadığımızdan beri kişisel bir yaşam olmamamız gerektiğini söylerdi. ”
1974’te, KGB bu kez 11’li insanlar olan NOP aktivistlerini tutukladı. Emekli Zatikyan serbest kaldı. 1975'ta SSCB'den ayrılmak için umutsuz bir girişimde bulundu - Sovyet vatandaşlığını reddetti ve Sovyetler Birliği'nden ayrılmak için başvuruda bulundu. Reddedildi.
Yabancı deneyim
KGB yetkilileri, arama sırasında Zatikyan’ın evinde bulunan diğer deliller arasında “yabancı terör örgütü başkanı Dashnaktsutyun’un bir fotoğrafının bulunduğunu iddia ettiler. Diğer liderler, “maalesef” dünyanın pek çok yerindeki toplulukların yardımına güvenmesine rağmen yabancı Ermenilerle hiçbir bağlantısı olmadığını savundu. Ancak savaş sonrası dönemde, bu örgüt "Sovyet Ermenistan'a karşı tutum konusuna gerçekçi bir yaklaşım" benimsemiştir.
Daşhnaktsutyun Partisi 1890'lerde göründü. Sürgündeki örgütün aktivistleri gerçekte defalarca terörist yöntemlere başvurdular.
Dashnaktsutyun kongresi Ekim ayında, yılın 1919'i, amacı Ermeni Soykırımı'nın ana organizatörlerini tasfiye etmek amacıyla Nemezis Operasyonunu duyurdu. "İmha listesi" listesinde 41 kişi listelenmiştir
Konstantinopolis Mahkemesi kararıyla çoğu yokluğunda ölüm cezasına çarptırıldı.
Neredeyse tüm cinayetler, 1920 ve 1922 arasında gerçekleşti ve Türkiye ve Azerbaycan'daki eski üst düzey yetkililerin en az 10'ini öldürdü.
1970'in başlangıcında, hem radikal sol mezhepler hem de milliyetçi örgütler olmak üzere çok sayıda terörist grubu dünyanın farklı bölgelerinde aktif olarak faaliyet göstermeye başladı. Orta Doğu Ermenileri, Filistin Kurtuluşu Popüler Cephesi'nin faaliyetlerinden ilham alıyor.
Çeşitli zamanlarda, şiddet içeren eylemlerin sorumluluğunu üstlenen yaklaşık bir düzine kuruluş vardı. Teröristlerin asıl hedefi aynı: Dünyanın önde gelen ülkeleri, Türklerin Ermeni Soykırımı gerçeğini ve Doğu Türkiye topraklarını ve Ermeni SSR'sini de içerecek olan tarihi Ermenistan'ın restorasyonunu anlamalıdır.
Medya, "Ermeni soykırımı için sadece komando", "Ermenistan'ın Kurtuluş için Ermeni Gizli Ordusu" (ASALA), "Ermeni Kurtuluş Cephesi" adını vermeye başladı. Ermenilerin toplumlarının mahallelerini bağımsız olarak savunmak zorunda kaldıkları Lübnan’daki iç savaş fonunda askeri örgütlerin güçlendirilmesi gerçekleşti.
İlk yüksek sesle eylem, Paris'teki Türk elçiliğinin 1981’te ele geçirilmesiydi: teröristler 56’in rehinelerini aldı ve Türk ve Kürt milletlerden de dahil olmak üzere birçok siyasi mahkumun Türk makamlarından serbest bırakılmasını istedi. 1982’te, bu grup Ankara’daki havaalanına saldırdı, bir yıl sonra Paris’teki Orly havaalanındaki bilet gişelerine bir hat attı.
Son saldırı örgütte bölünmeye yol açtı: bazı militanlar, Türk vatandaşı olmayan rasgele insanların öldürülmesinden mutsuzdu ve "kör terör" yöntemlerine karşı konuştular.
Ermeni yeraltı örgütleriyle aynı zamanda aynı yöntemleri ve aynı tarihsel dönemde diğer milliyetçi güçlerin de kullandığı dikkat çekicidir: Bask ETA, İrlandalı IRA, Québec Kurtuluş Cephesi ve dünyadaki diğer ayrılıkçılar.
Toplamda, 30 yıl süren faaliyet boyunca, çeşitli silahlı Ermeni grupları, en az 200 terörist saldırısı ve 70 siyasi suikastı, 40 denemesinden daha fazla, yarım binden fazla insan yaralandı. Ermeni Soykırımı gerçeği, ABD ve Fransa dahil olmak üzere 20 ülkesinden daha fazla kişi tarafından tanındı.
Mahkeme ve icra
Zatikyan'ı savunan avukat, soruşturma sırasında suçluluğunu asla itiraf etmediğini hatırlatır. Suç ortakları şaşkın, çelişkili ifadeler verdi: önce bir şeyi iddia ettiler, sonra da tam tersini.
Duruşma 8 gün sürdü. İnsan hakları aktivistlerine göre, süper kapalı modda yapıldı. Terörist saldırının tanıkları ve yetkililerin yetkilileri bunun tam tersini söylüyor - Ermeni entelijensiyasının temsilcileri de dahil olmak üzere herkesin konferans salonunda bulunduğunu söylüyor.
FSB'nin arşivleri sanığın son sözüyle kayıtlarını tuttu: terörist saldırının failleri gerçekten de bombalar attığını itiraf etti. Zatikyan farklı davranır - düşmanca davrandığı sürecin ilk günlerinden itibaren mahkemeyi tanımıyor ve toplantılara katılmayı reddetti; salondan birkaç kez çıkarıldı.
“Duruşmadan vazgeçtiğimi defalarca söyledim ve herhangi bir savunmacıya ihtiyacım yok! - son sözde Zatikyan diye bağırdı. “Ben kendimi suçluyorum, sanık değil, Yahudi-Rus imparatorluğu yasal bir devlet olmadığı için kesin olarak hatırlanmalı, çünkü yargılamak zorunda değilsiniz.”
Sonra Ermenice geçti: “Başkalarına söyle - intikam kalır ve yalnızca intikam”.
Tüm sanıklar ölüm cezasına çarptırıldı ve 5 gününden sonra - rekor sürede, bu gibi durumlarda olağan gecikme olmadan - cezayı uyguladılar.
Karara verilen kamu tepkisi tartışmalıydı. Sovyet insan hakları eylemcileri, saldırıların KGB tarafından provokasyon yapıldığı ve idam edilen ayrılıkçıların yalnızca Sovyetler Birliği'nden nefret ettiği sonucuna vardılar. Andrei Sakharov davanın incelenmesini istedi - belki de insan hakları savunucusunun terörle suçlanan insanlar için ayağa kalktığı tek dava.
Resmi versiyona ve NOP'a inanmayın. Önceden mahkum olan (o zamanlar, 1974'te tutuklanan 11 kişileri, hapishanelerde oturmaya devam etti), terör eylemleri durumunda sorgulanmak üzere çağrıldı, ancak KGB soruşturmayı onaylayan herhangi bir kanıt elde etmedi.
“Kurban oldum, tek suçum iki çocuğu bırakmak” dedi Zatikyan karısına karar verdikten hemen sonra.
Sovyet gazetelerinde cümle hakkında neredeyse hiç yazılamadı. İzvestia'da, “üç terörist” e verilen cümle hakkında küçük bir not yayınlandı, ancak sadece Zatikyan'ın soyadından bahsediyordu. Ermeni medyasının bu dava hakkında yazması yasaklandı.
Ancak mesele cumhuriyette hala tartışılıyor. NOP'ın itibarı çok acı çekti. Sempatizatörlerin resmi sürüme inanmadığı gerçeğine rağmen, insanlar hala şu düşünceyi kabul ettiler: “ya hala teröre karışıyorlarsa?”
Paruyr Hayrikyan, versiyonunu şöyle açıkladı: “KGB'yi havaya uçursalardı, anlardım. Ama sonra partimizin zaferi vardı, 11 siyasi mahkumlar. Kamplarda oturan diğer milletlerden insanlar toplu halde partimize katıldılar. Başlangıçta, Siyonistlerin yaptığı bu konuda söylentiler başlatılıyordu, ancak iyi korunuyorlardı ve onlara dokunmadılar, Ermenileri suçlamaya karar verdiler. ”