Yeni Avrupa Düzeni
II. Dünya Savaşının sona ermesinden sonra, Sovyetler Birliği, Orta ve Doğu Avrupa'da komünist diktatörlükler kurdu. Doğu Bloku ülkelerinin sosyal, siyasal ve ekonomik yaşamında ortaya çıkan homojenlik, Sovyet modeline dayanıyordu. Süreç Komünist partisinin politik tekelini kurmak, gizli bir polis gücü oluşturmak, sansür getirmek ve propaganda için hayati önem taşıyan medyanın denetimini sağlamakla başladı.
Her yıl yapılan 1 Mayıs kutlamalarının iktidardaki komünist partinin kitlesel desteğinin bir gösterisi olması gerekiyordu. Çeşitli şirketler ve üretim tesisleri, okullar, üniversiteler, sosyal kuruluşlar ve askeri temsil eden heyetler, ünlü aktörler ve müzisyenler ile birlikte yürüdü ve şeref kürsüsünden kendilerini izleyen partinin ileri gelenlerine el salladı. Yürüyüşler televizyonda yayınlandı. Ancak yürüyüşe katılmayanların iş yerlerinde taciz ile karşı karşıya gelmesi kutlama atmosferini zedeledi.
Kültür ve Sansür
Çok sayıda politik ya da ideolojik tabudan herhangi birini ihlal eden sanatçılar eserlerinin tek izleyicilerinin sansür kurulundakiler olacağı gerçeğini hesaba katmak zorundaydı. Çok sayıda yazar ve film yapımcısı ülkeyi terk etti. Jerzy Skolimowski, sansür kurulunca "Eller Yukarı" filminin yasaklaması, Ryszard Bugajski ise yetkili makamların "Sorgulama" filminin dağıtımını engellemesi üzerine Batı'ya yerleşti.
Ekonomi
Komünist hükümet tarafından merkezi olarak planlanan ekonomi yönetimi sanayi veya hizmet sektöründe özel mülkiyete izin vermedi. Hükümetin politikaları sanayide kârlılık ve yenilik konusunda zarara neden oldu, hizmet düzeylerinde düşüş yaşandı ve yiyecek karneye bağlandı.
Grevler ve ayaklanmalar
Onlarca yıl boyunca Polonya Birleşik İşçi Partisi her türlü politik rekabeti veya gerçek işçi eylemlerini reddetti. Haziran 1956'da Poznań'daki grevler ve ayaklanmalar acımasızca bastırıldı. 73 kişi öldürüldü ve yüzlerce kişi yaralandı.
Mart 1968. 19. yüzyıl şairi Adam Mickiewicz'in "Atalar" adlı oyununda bulunan "Rus düşmanı" öğeler nedeniyle yasaklanması üzerine öğrenciler geniş protesto gösterileri düzenlediler. Yaklaşık 1500 kişi tutuklandı. Aktivist öğrenciler ve onlara destek olduğu öne sürülen kişiler aleyhine Yahudi karşıtı bir kampanya düzenlendi.
Baltık kıyısı, 1970. Gıda fiyatlarının artışı nedeniyle çıkan işçi protestoları Polonya'nın liman şehirleri Gdańsk, Gdynia ve Szczecin'i sardı. Protestocular milislerin ve ordunun müdahalesiyle dağıtıldı (toplam 61.000 milis ve askeri birlikler müdahale etti). 45 kişi öldü ve 1165 kişi yaralandı.
İşçi Savunma Komitesi (KOR)
Radom, Płock ve Ursus'daki protestolar sonucunda binlerce işçi işten atıldı. Bu işçilere yardım sağlamak amacı ile İşçi Savunma Komitesi (KOR) kuruldu. Bu örgüt, sisteme karşı olan aydınların temsilcileri tarafından oluşturulan ve yetkililerinin izni olmadan hareket eden bir organizasyondu. KOR temsilcileri yardıma ihtiyacı olanların çoğuna hemen ulaşıyor, onlara maddi destek ve yasal konularla ilgili yardım sağlıyorlardı. KOR aktivistleri yetkililerin baskısına da uğradı: evleri arandı, tutuklandılar, hatta bazıları kimliği belirsiz saldırganlarca dövüldü; aslında bu saldırganlar güvenlik servislerinin görevlileriydi. Çok geçmeden birkaç tane daha muhalefet örgütü kuruldu; bunlar arasında İnsan Hakları ve Sivil Haklar Koruma Hareketi (ROPCiO) ve Özgür Sendikalar (Wolne Związki Zawodowe) bulunuyordu.
John Paul II
16 Ekim 1978'de Kraków Başpiskoposu Karol Wojtyla papa seçildi. Seçim haberi Polonya'da büyük heyecan yarattı ve onlarca yıl süren milli aşağılanmanın ve Kilise zulmünün sembolik bir ödülü olarak görüldü. Haziran 1979'da Papa yeni görevinin ilk ziyaretini Polonya'ya gerçekleştirdi. Ziyareti milyonlarca Polonyalıyı bir araya getirdi; tüm bu insanların katıldığı büyük dini törenler yalnızca kişilerin inançlarını göstermekle kalmıyor, aynı zamanda onların özgür bir ülkede yaşama isteklerini ifade etmeleri için bir fırsat oluyordu.
Solidarność
Solidarność, Ağustos 1980'de Gdańsk'daki V. Lenin Tersanesinde başlatılan ülke çapındaki bir grevin sonucu olarak doğdu. Tersane işçileri görevden alınan iki arkadaşları ile bir dayanışma jesti olarak greve gitti. Bu kişiler Anna Walentynowicz ve Lech Wałęsa idi.
21 İstek
Diğer üretim tesisleri de greve katıldı. Gdańsk ve komşu kentlerden gelen delegeler bir komite oluşturdu. Grevciler komünist hükümet ile protestonun bitirilmesi koşullarını müzakere etmek istedi. Komite bu koşulları ortaya koyan 21 istek hazırladı. Hükümet en sonunda grevcilerle müzakereye girmeyi kabul etti.
Gdansk'taki Vladimir Lenin Tersanesi'nde Fabrikalar arası Grev Komitesi'nin 21 İsteği (17 Ağustos 1980)
1. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün serbest sendika kurma hakkı ile ilgili 87 No.lu konvansiyonuna uygun olarak Komünist Parti'den ve kuruluşlarından bağımsız serbest sendikaların kabulü.
2. Grev hakkının garantisi ve grevcilerle onları destekleyenlerin güvencesi
3. İfade özgürlüğü, bağımsız yayıncılar dahil olmak üzere basın ve yayın özgürlüğü, kitle iletişim araçlarının tüm inançların temsilcilerine açık olması gibi konulardaki anayasal güvenceye uyum sağlanması.
4. Şu konulardaki eski hakların iadesi:
a) 1970 ve 1976 grevlerinden sonra işten çıkarılanlar ve görüşleri nedeniyle okuldan atılan öğrenciler (...)
5. Kitle iletişim araçlarında Fabrikalar arası Grev Komitesi hakkında bilgi verilmesi ve komitenin isteklerinin yayınlanması.
9. Fiyatlardaki artışlar ve reel gelirdeki düşüşe göre garantili otomatik ücret artışı (...)
12. Yönetici personelin parti üyeliğine göre değil, sahip olduğu niteliklere göre belirlenmesi. Gizli ve normal polis ile parti örgütlerinin önceliklerinin kaldırılması
İşçilerin özgür ve bağımsız bir sendika kurma hakkının tanınması 21 İstekten biriydi. Kendi Kendini Yöneten Bağımsız Sendika ‘Solidarność’ (Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność) bu temelde kuruldu. Aslında örgüt sadece sendika olmanın ötesine geçmişti. Bu hareket üyelerini farklı sosyal gruplar ve politik yönelimlere sahip kişilerin oluşturduğu bir ulusal ve sivil haklar hareketiydi. 1981 sonuna kadar yaklaşık 10 milyon kişi bu örgüte üye olmuştu.
NSZZ ‘Solidarność Birinci kongresi delegelerinin Doğu Avrupa çalışanlarına yayınladığı mesaj
Gdańsk'da Bağımsız 'Dayanışma' Sendikası ilk Delegeler Kongresinde toplanan delegeler Arnavutluk, Bulgaristan, Çekoslovakya, Alman Demokratik Cumhuriyeti, Romanya, Macaristan ve Sovyetler Birliğinin tüm milletlerindeki işçilere selamlarını ve desteğini bildirir. Savaş sonrası tarihimizdeki ilk bağımsız sendika olarak geleceklerimizin birbirine bağlı olduğunun tamamen farkındayız. Sizi temin ederiz ki, ülkelerinizde dolaşan yalanların aksine biz işçilerin grevleri sonucunda kurulan ve 10 milyon çalışanın oluşturduğu güçlü bir örgütüz. Amacımız tüm çalışanlara daha iyi yaşam standartları sağlamak için mücadele etmektir. Serbest sendika hareketi mücadelesinin zorlu yolunda işe koyulmaya karar verenleri destekliyoruz. Sizin ve bizim temsilcilerimizin sendika ile ilgili deneyim paylaşımı için yakın zamanda toplantı yapabileceğine inanıyoruz.
Sıkıyönetim
İktidardaki komünist partisi (Polonya Birleşik İşçi Partisi) kademeli güç kaybına razı olmayı reddetti. Ülkedeki siyasi durum giderek gergin hale geliyordu. 1981 baharında, savunma bakanı, General Wojciech Jaruzelski, komünist parti PZPR'nin Birinci Sekreteri oldu. 13 Aralık 1981 tarihinde, Jaruzelski ülkede sıkıyönetim ilan etti. Devlet Konseyi Dayanışma'nın faaliyetlerine devam etme hakkı da dahil olmak üzere, tüm sivil hak ve özgürlükleri askıya aldı. Polis, güvenlik hizmetleri ve ordu bir gecede Dayanışma'nın tüm karargahlarına baskın yaptı ve Lech Walesa da dahil olmak üzere yaklaşık 10.000 muhalefet aktivistini gözaltına aldı. Grevdeki fabrikalardaki asayiş acımasız bir şekilde sağlandı. Silesia'daki Wujek Madeninde açılan ateş sonucu dokuz madenci öldürüldü. Sıkıyönetim resmi olarak 1983'e kadar sürdü, ancak Dayanışma yasa dışı ilan edildi ve muhalefet üzerindeki baskı devam etti.
Lech Walesa'ya Nobel Barış Ödülü
1983 yılında Lech Walesa'ya Nobel Barış Ödülü verilmesi demokratik dünyadan Dayanışma'ya güçlü bir destek sinyali olarak anlaşılmıştır. Komünist hükümet ödülü bizzat almasını engellemek için Lech Walesa'ya pasaport vermeyi reddetti. Wałęsa Oslo'da eşi ve büyük oğlu tarafından temsil edilmiştir.
"Drugi obieg"
"Drugi obieg"in (samizdat'ın Lehçe karşılığı) kökeni 1970'lerin sonuna kadar uzanır. Bununla birlikte, ancak sıkıyönetim yıllarında (1981-1983) basılı çalışmaların yasa dışı dağıtımı muhalefetin itici gücü haline geldi. Tutuklamadan kaçan Dayanışma liderleri yasa dışı bir basımevleri ve dağıtım ağı oluşturdu. Resmi ve parti kontrolündeki medyanın yerini alacak şekilde geniş bir yelpazede yayınlar basılıyordu. Kitaplar, süreli yayınlar, broşürler, posterler hatta posta pulları ve posta kartları basılıyor ve geniş bir şekilde dağıtılıyordu.
Yuvarlak Masa
1989 yılında büyüyen ekonomik krizin ve o sıralarda Sovyetler Birliği'nde devam eden perestroyka'nın etkisi altında General Jaruzelski muhalefetle görüşmeler başlatmaya karar verdi. Yuvarlak Masa görüşmeleri Şubat ayında başladı. Bu görüşmeler sonucunda Dayanışma'nın yeniden yasallaşmasına, Senato'ya üyeler seçilmesine ve Sejm'in (Polonya parlamentosu) yüzde 35'inin serbest seçimlerle belirlenmesine karar verildi.
Ulusların Sonbaharı
Polonya'da Yuvarlak Masa Görüşmelerinin başlamasından kısa bir süre sonra Macaristan da kendi dönüşümünü başlattı. Haziran ayında Macaristan-Avusturya sınırındaki dikenli teller kaldırıldı. Ağustos ayında Ulusların Sonbaharı başladı. Komünist diktatörlükler aleyhine bir kitle gösterileri dalgası yayıldı. Almanlar, Çekler, Slovaklar, Bulgarlar, Romenler ve Sovyetler Birliği'ndeki Baltık cumhuriyetlerinin halkları açıkça özgürlük çağrısında bulundu. Berlin Duvarı yıkıldı. Çekoslovakya Cumhuriyeti'nde gerçekleşen 'Kadife Devrim' sonucunda Vaclav Havel devlet başkanı seçildi. Romanya'da ordu Nikolay Çavuşesku'nun karşısında protestocuların yanında yer aldı. Eski Sovyet bloku ülkelerindeki demokratik dönüşüm Orta ve Doğu Avrupa'da askeri müdahaleyi yasaklayan Mihail Gorbaçov'un kararı sayesinde genellikle barışçıl bir şekilde gerçekleşti.
4 Haziran tarihinde yapılan oylamalar sonucunda Lech Walesa ve Dayanışma liderleri tarafından kurulan Yurttaşlar Komitesi Sejm'de kazanabileceği sandalyelerin tamamı olan % 35'i ve Senato'daki 100 sandalyeden 99'unu kazandı.
Muhalefetin bu ezici seçim zaferi sonucunda 12 Eylül 1989 tarihinde Doğu Avrupa'nın komünist olmayan ilk hükümeti bir muhalefet lideri olan Tadeusz Mazowiecki tarafından kuruldu. Kendisi Dayanışma'nın danışmanlarından biriydi.
Özgür Polonya
Ocak 1990, ülkenin geleneksel adının geri getirilmesi (Polonya Halk Cumhuriyeti yerine Polonya Cumhuriyeti) ve Balcerowicz Planı adı altında serbest piyasa reformlarının uygulamaya konulmasıyla başladı. Mayıs ayında Polonya'da ilk kez serbest ve açık yerel seçimler yapıldı. 1990 özgür ve bağımsız bir Polonya'nın ilk yılıydı, ancak aynı zamanda Dayanışma hareketinin 1980'lerdeki biçiminin de sonu oldu. Sivil Komite parçalandı ve sonbaharda başkanlık seçimlerinde Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki'nin karşısına çıktı.
Mazowiecki ilk turda üçüncü bir aday tarafından saf dışı bırakıldı ve Wałęsa ikinci turu oyların %75'ini alarak kazandı.
"1980 yazı ile 1990 sonbaharı arasında Polonya çok az ülkenin başına gelen inişli çıkışlı politik bir hız treni yolculuğu yaşadı. On yılın başında bir komünist diktatörlüğün ve Sovyet Bloğunun pençesindeyken, dönemin sonunda özgür bir ulus oldu."
Curation — Michał Zarychta, Polish History Museum
Translation — Thomas Anessi, Barbara Kościa
IT — Artur Szymański