zellikle XVI. yüzy›ldan bu yana ﬂer’i mahkeme kay›tlar› Osmanl› ‹mparatorlu¤u ve imparatorlu-¤un eyaletlerinin sosyal kültürel ve ekonomik tarihi aç›s›ndan en önemli kaynaklar aras›nda yer alm›ﬂt›r. Bu kay›tlar ekonomik tüketim, tar›msal iliﬂkiler, ailelerin durumu, sosyal tabakalaﬂma, suç ve yerel politika gibi pek çok konu üzerine paha biçilmez malzemeler içermektedir. Ayr›ca bu kaynaklar geniﬂ bir co¤rafi alan› kapsay›p yüzy›llar› içerirken araﬂt›rmac›lar taraf›ndan s›k s›k tekil ve homojen bir kaynak olarak kabul edilmiﬂ ve olaylar›n basit aç›klamalar› olarak kabul görmüﬂtür.
Bu denemede ﬂer’i mahkeme kay›tlar›n›n karmaﬂ›k bir kaynak oldu¤u ve araﬂt›rmac›lar›n bu kay›tlar›n itibari de¤eri anlam›nda içerdi¤i bilgiyi kabul ederken tedbirli olmalar› gerekti¤i tart›ﬂ›lm›ﬂt›r. Bu kay›tlar toplumun kesin olmayan istatistiksel temsilinden, ‹slami kanun ve düzenin önyarg›l› temsiline ve gerçekli¤in basit yans›mas› olan s›n›fland›rmaya karﬂ› ç›kar. Farkl› co¤rafi alanlar ve farkl› zaman periyodlar› aras›ndaki karﬂ›laﬂt›rmalar ve ayn› döneme ait ﬂer’i mahkemelerle ilgili tamamlanm›ﬂ alan çal›ﬂmalar›, kay›tlar ve kay›tlar›n iddia olarak naklettikleri gerçeklik aras›ndaki muhtemel uzakl›¤› gösterir.
Dror ZE’EV‹
Ben-Gurion Üniversitesi, Negev Çeviri: Erol PATAN
VGM Vak›f Uzman Yard›mc›s›
Osmanl› ﬁer’i Mahkemesi Kay›tlar›n›n
Ortado¤u Sosyal Tarihi Aç›s›ndan
Kullan›m›:
Yeniden De¤erlendirme**
Tarihçiler 25 y›ldan uzun bir süredir Osmanl› ﬂer’i mahkeme kay›tlar›n› Ortado¤u tarihi kayna¤› olarak sistemli bir ﬂekilde kullanmaktad›rlar. Bu süreçte siciller (sicilat) olarak bilinen kaynaklar XVI. yüzy›l baﬂlang›c›ndan XX. yüzy›l›n baﬂ›na kadarki sosyal ve kültürel tarih için elimizdeki en önemli kaynak haline gelmiﬂtir. Bugün Osmanl› toplumu, kültürü ve ekonomisini çal›ﬂan bir akademisyen için sicilleri görmezden gelmek düﬂünülemez. Maﬂrik’ten Magrib’e (do¤udan bat›ya), Balkanlar’dan Arap Yar›madas›’na, yazarlar›n mahkeme kay›tlar›n› kapsaml› olarak kulland›¤› yüzlerce makale ve kitap yaz›lm›ﬂt›r. Osmanl› toplumu hakk›ndaki düﬂüncele-rimizin pek ço¤u tekrar de¤erlendirilmiﬂtir. Baz› durumlarda Osmanl› tarihi bütünüyle tekrar ﬂekillen-miﬂtir ve hala da ﬂekillenmeye devam etmektedir.1
Örne¤in, Osmanl› kad›n›n›n tarihi büyük ölçüde Osmanl› ﬂer’iye sicil kay›tlar›nda bulunan malzeme temel al›narak de¤iﬂtirilmiﬂtir. Önceleri ezilmiﬂ ve sömürülmüﬂ olarak nitelendirilen erken modern dönem Müslüman kad›nlar›, tozlu mahkeme kay›tlar›ndan yeniden keﬂfedilmiﬂ, mallar›n›n kontrolünde görece ba¤›ms›z olduklar› ve sosyal ve ekonomik iﬂlerin içinde aktif olarak yer ald›klar› görülmüﬂtür.2 Yaln›zca hükümet ve elitlere ait oldu¤u düﬂünülen tar›msal arazinin, içinde köylülerin, bazen bütünüyle özel mülkiyete varan, özel hak ve imtiyazlar›n›n oldu¤u daha karmaﬂ›k bir sistemin parças› oldu¤u ﬂimdi anlaﬂ›lmaktad›r.3Ayn› durum yerel politika, ekonomik iliﬂkiler ve kentsel tarih gibi di¤er çal›ﬂma alanlar›n› da kapsar. 4
* Bu çal›ﬂman›n temelini 1995 y›l›nda Hayfa Üniversitesi’nde sicil çal›ﬂmalar› üzerine düzenlenen seminerde yap›lan konuﬂma oluﬂturmaktad›r. Kaynaklar›m›n içeri¤ini ve niteli¤ini yeniden tetkik etme f›rsat› verdikleri için Iris Agmon ve Avner Giladi’ye teﬂekkür etmek istiyorum. De¤erli görüﬂleri ve anlay›ﬂ› için Ido Shahav’a, Islamic Law and Society’nin editörlerine ve bu çal›ﬂmay› okuyup yorumlar› ve önerileriyle katk›da bulunanlara da ayr›ca teﬂekkür ederim.
* Bu makale Law and Society” Vol. 5, No: 1, February 1998” Dergisinde yay›nlanm›ﬂt›r.
1 Sicillere dayal› çal›ﬂmalar›n günümüzdeki say›s› detaylar›yla verilemeyecek kadar fazla olsa da bu tip çal›ﬂmalara örnek olarak verilebilecek ve daha önceden yay›mlanm›ﬂ baz› faydal› ve aç›klay›c› çal›ﬂmalar aras›nda: Abdul Karim Rafeq, “The Law Court Registers and their Importance for a Socio-economic and Urban Study of Ottoman Syria” in Dominique Chevallier (ed.), L’Espace Social de la ville Arabe (Paris 1979), 51-58; Jon E. Mandaville “The Jerusalam Shari’a Court Records as a Supplement and Complement to the Central Ottoman Archives” in M. Sharon (ed), Studies on Palestine During the Ottoman Period (Jerusalaem, 1975); Bishara Doumani, “Palestinian Islamic Court Records: A Source for Socioeconomic History” Middle Eastern Studies Association Bulletin, 19 (1985), 155-72) Bu denemede esas olarak kendi çal›ﬂmamda kulland›¤›m makalelere ve kitaplara at›fta bulundum.
2 Bkz. örne¤in Ronald Jennings, “Women in Early Seventeenth Century Ottoman Judicial Records- The Shari’a Court of Anatolian Kayseri,” Journal of the Economic and Social History of the Orient, 18 (1975)53-114;Haim Gerber, “Social and Economic Position of Women in an Ottoman City, Bursa 1600-1700,” International Journal of Middle East Studies,12(1980), 231-44;Abraham Marcus, the Middle East on the Eve of Modernity: Aleppo in the Eighteenth Century(NewYork, 1989),özellikle. 202-08; Judith Tucker, Women in the Nineteenth Century Egypt(Cambridge,1985); a.e. , “Marriage and Family in Nablus,1720-1856: Towards a History of Arab Muslim Marriage,” Journal of Family History, 13 (1988),165-79;Iris Agmon, “ Women and Society:Muslim Women, the Shar’I Courtand the Society of Jaffa and Haifa under late Ottoman Rule (1900-1914)”(yay›nlanmam›ﬂ doktora tezi, the Hebrew University ,1994); a.e., “Muslim Women in Court according to the Sijill of Late Ottoman Jaffa and Haifa: Some Methodological Problems,” in Amira el-Azhari Sonbol(ed.), Women, the Family and Divorce Laws in Islamic History (NewYork, Syracuse University Press,1995); Anna Würth, “A Sana’a Court: the Family and the Ability to Negotiate,” Islamic Law and Society 2:3 (1995),320-40;Dror Ze’evi “Women in the 17th Century Jerusalem:Western and Indigenous Perspectives,” International Journal of Middle East Studies,27(1995),157-73.
3 Kenneth Cuno, The Pasha’s Peasants: Land, Society and Economy in Lower Egypt,1740-1858( Cambridge,1992);Haim Gerber, The Social Origins of the Modern Middle East(Boulder,Co.,1987); Baber Johansen, The Islamic Law on Land Tax and Rent: the Peasants’ Loss of Property Rights as Interpreted in the Hanafite Legal Literature of the Mamluk and Ottoman Periods (London, 1988); Dror Ze’evi, An Ottoman Century: the District of Jerusalem in the 1600s (Ithaca,Suny Press,1996),115-39.
4 Cf. Andre Raymond, Artisans et comerçants du Caire au XVIIIe siècle(Damas,1973-74);idem, “Soldiers in Trade: The Case of Ottoman Cairo,” British Journal of Middle East Studies, 18 (1991), 16-36; Amnon Cohen, Economic Life in Ottoman Jerusalem (Cambridge,1989); Amy Singer, Palestinian Peasants and Ottoman Officials: Rural Administration around Sixteenth century Jerusalem(Cambridge,1994); Marcus, The Middle East on the Eve of Modernity; Mahmud Yazbak, Haifa at the end of Ottoman Rule ( Leiden, forthcoming); Ze’evi, An Ottoman Century.
5 Eleﬂtirilerin baz›lar› aﬂa¤›daki makalelerde bulunabilir: James Reilly, “Shari’a Court Registers and Land Tenure around Nineteenth Century Damascus.” Middle Eastern Studies Association Bulletin, 21 (1987), 164, Reilly sicildeki örne¤i sorgulamakta, e¤er kayda geçmemiﬂ iﬂlemler kay›tlarda olanlarla benzer ise örnek geçerlidir diyerek sonuca ba¤lamaktad›r; Ronald Jennings, “Limitations of the Judicial Powers of the Kadi in 17th Century Ottoman Kayseri,” Studia Islamica, 50 (1979),151-84. Jennings, kay›tlara bakarak Kayseri’deki kad›lar›n durumunu inceledikten sonra yetkilerinde baz› s›n›rlamalara ra¤men on yedinci yüzy›l mahkemelerinin hukuka göre hareket etmede tutarl› bir kararl›l›k gösterdikleri sonucuna varmaktad›r.” Ayr›ca bkz. Iris Agmon,”Women and Society”, 32-94.
6 On the documentary and “worklike” aspects of sources, bkz. Dominick LaCapra, “Rethinking Intellectual History and Reading Texts,” a.e., Rethinking Intellectual History: Texts, Contexts, Language (Ithaca: Cornell University Pres, 1983), 23-71.
7 Bkz., hukuki kaynaklarla iliﬂkili olarak, James Boyd White, Justice as Translation: An Essay in Cultural and Legal Criticism ( Chicago: University of Chicago Pres, 1990), x-xi.
8 Weberyan “kad›-adalet” kavram› birçok akademisyen taraf›ndan ikna edici bir ﬂekilde çürütülmüﬂtür. ‹lginç bir tart›ﬂma için, bkz. David S. Powers, “Kadijustiz or Qadi-Justice? A Paternity Dispute from Fourteenth-Century Morocco,” Islamic Law and Society,1 (1994), 332-66.
Baz› kay›tlar›n gerçekli¤i, istatistiksel örneklerin geçerlili¤i veya çeﬂitli olay zincirlerinin yeniden yap›land›r›lmas› hakk›nda çeﬂitli ﬂüpheler uyanm›ﬂt›r.5Fakat çal›ﬂmalar›n ço¤unlu¤unda siciller neredeyse gerçe¤in saydam kay›tlar›, toplum ve kültürü tam olarak yans›tan kaynaklar olarak kabul edilir. Bunun yan›nda, sicil kay›tlar› dört as›rl›k bir dönemi kapsamalar›na ve Osmanl› imparatorlu¤unun iyi savunulmuﬂ bölgeleri boyunca yüzlerce noktada bulunabilmelerine ra¤men, hala naifçe her yerde ve bütün zamanlarda, ayn› belgesel de¤er, ayn› edebi kurallar ve ayn› kanunlarla tek ve homojen kaynaklar olarak kabul edilir.6
Burada tarihsel varsay›mlar›n yanl›ﬂlar›n› ayr›nt›l› olarak ele almaya gerek yoktur. Bütün kaynaklar, içerisinde sosyal “gerçekli¤in”, bir dizi önyarg›n›n, ça¤daﬂ düstur ve simgelerin, üslup ve mecazlar›n, yay›nevi ve editör müdahalelerinin yaz›l› bir kaynak oluﬂturmak amac›yla harmanland›¤› karmaﬂ›k bir anlam örüntüsüdür.7Her nas›lsa bu tür problemlerden muaf oldu¤una inan›lmas›na ra¤men, siciller de farkl› de¤ildir. Bu makalede, araﬂt›rman›n devam edebilmesi için, kayna¤›n derinlemesine anlaﬂ›lmas›n›n elzem oldu¤u bir safhaya ulaﬂt›¤›m›z› iddia etmekteyim. Böyle bir anlay›ﬂ, akademis-yenlerin sosyal, politik ve ekonomik tarihi kaleme alma yöntemlerini geliﬂtirici araçlar sunman›n ötesinde, ayn› zamanda baﬂl› baﬂ›na bir amaçt›r: Kâtiplerin, kad›lar›n sürekli de¤iﬂen ihtiyaç ve kavray›ﬂlar›na hizmet etmek ad›na farkl› dönemlerde farkl› ﬂeriat mahkemelerinde üzerinde oynad›klar› ve yeniden ürettikleri mekanizmalara yönelik daha derin bir alg›.
‹lerlemeden önce, ço¤u vakada sicillerin kanuni kay›tlardan bazen daha az ve bazen daha çok oldu¤unu belirtmek önemlidir. ‹kincil eserden al›nt› yap›lan örneklerle muhakeme edildi¤inde, siciller baﬂka sistemlerdeki benzer belgelerden bizim farz etti¤imizden daha az hukuki bilgi içermektedir. Yasalara veya kaynaklara dair herhangi bir at›f bulmak zordur ve okuyucu, hükümlerin yasal dayanaklar›na dair mu¤lâk fikirlerle baﬂ baﬂa b›rak›l›r. Ancak bu, vakalar›n yürürlükte olan yasalara ve süreçlere göre karara ba¤lanmad›¤› anlam›na gelmez ve kesinlikle kararlar›n keyfi kad› kararlar› oldu¤unu ima etmez.8 Hatta bu vakalar›n ço¤u için elimizdeki kan›tlar olan bu kay›tlar nadiren kad›n›n karara ulaﬂt›¤› yasal mant›k sürecine dayan›r. Bu tarz detaylar›n siciller için gereksiz kabul edildi¤i ﬂüphesizdir. ﬁimdi, sicillerin yasal sürece ›ﬂ›k tutmad›¤› gerçe¤i baz› akademisyenleri sicilleri esasen geleneklerin bir yans›mas› olarak neticelendirmelerine itmiﬂtir. Öte yandan, benim iddiam durum tam tersi de olabilir, yani, yasal yönden dikkatlice oluﬂturulmuﬂ olan sicillerdeki hikâyeler okuyucu taraf›ndan görülemese de kay›tlar›n özüdür. Baﬂka bir ifade ile kay›tlar olaylar› as›l geliﬂti¤i ﬂekilde göstermek yerine yasal doktrinler ve uygulamalarla tutarl› bir ﬂekilde tart›ﬂ›r. Çünkü mahkeme kararlar›n›n yasal dayanaklar› genelde belirsiz b›rak›lm›ﬂt›r ve Layish’in de gösterdi¤i gibi ﬂeriat d›ﬂ›ndaki di¤er yasal sistemleri de temsil edebilir, sicil üzerine yap›lan bir çal›ﬂman›n “tarihsel” ve “normatif-kuralc›” yaklaﬂ›mlar
aras›n-daki farklar üzerine bir çal›ﬂma olmas› da güçtür.9 ‹kisi aras›ndaki s›n›r fark edilemeyecek ölçüde siliktir. Tart›ﬂmam›z kaynaklar› kendi bütünlü¤ü içerisinde kapsamal›d›r ki bunlar birkaç yasal sistem grubu, sosyal normlar, formüller, benzetmeler ve kay›tl› olaylard›r.
Sicillere dayal› tarihsel araﬂt›rmalar kullan›lan metodolojiye göre üç temel kategori ya da tekni¤e ayr›labilir: nicel( kantitatif ) tarih, hikâyeci tarih ve mikrotarih. Bu metodolojilerin her biri bu mahkeme kay›tlar›n› okumak, onlardan bilgi toplay›p bu kay›tlar içinden eleme yapmak için de¤iﬂik bir stratejiye gereksinim duyar. Her biri farkl› bir araﬂt›rma alan› ve farkl› bir tarz gerektirir ve bizi özel bir sonuca götürme çabas›ndad›r.
Mahkeme kay›tlar›na dayal› hemen her çal›ﬂma bu tarih yaz›m› modellerinden en az birini kullan›r. Geçmiﬂi olabildi¤ince tam ve detayl› olarak yeniden inﬂa etme çabas›yla bunlardan birço¤u ikisini, baz›lar› da her üçünü de kullan›r. Fakat bu kategorilerin her biri ileride de¤iﬂik problemler do¤uraca¤› için, günümüz sicil araﬂt›rmalar›n›n problemli yönlerini özetlemeden önce bu kategorileri ayr› ayr› ele almal›y›z.
Mahkeme Kay›tlar›n›n Say›sallaﬂt›r›lmas›
Kantitatif tarih kaynak materyallerin istatistiksel iﬂlemine dayan›r. Örnek bir veritaban› tan›mlan›r ve sonra toplanan veriler say›sal sonuçlar sa¤lamak için, günümüzde daha çok bilgisayar yard›m›yla iﬂlenir. Hikâyeci tarihte oldu¤u gibi, kantitatif metotlar tarihsel ilgilerin birçok alan›na uygulanabilmesine ra¤men, daha çok sosyal ve ekonomik araﬂt›rmalar için kullan›l›r ve kültürel ve siyasi tarih alan›na nadiren girer. Ölçme-merkezli sicil araﬂt›rmalar› geniﬂ bir veri taban› ve tercihen (fakat zorunlu olamadan) benzer tipte kay›t gerektirir. Evlilik ve mehir kay›tlar›; toprak ve ev sat›ﬂ kay›tlar›; meslek
çeﬂitlerine at›fta bulunan kay›tlar veya miras defterleri kantitatif tarihçilerin arad›klar› kaynak materyallerdir.
Bu kaynaklar en do¤al olarak sicil verilerinin istatistiksel iﬂlemlerinde kendine kullan›m alan› bulur. Mahkeme defterleri y›llarca çok say›da benzer olay›n kay›tlar›n› aktar›r. Baz› kay›t çeﬂitleri için -evlilikler, miraslar, sat›ﬂ senetleri- geniﬂ bir veritaban› kolayl›kla oluﬂturulabilir. Evlilik kay›tlar› ve mehir, damat ve gelinin kökeni, onlar›n sosyal statüleri gibi iﬂlenen verilerden yüzlercesini toplamaktan daha de¤erli ne olabilir? Bu tarz bir araﬂt›rmadan hareketle toplumsal tabakalaﬂmay› ve araﬂt›rd›¤›m›z toplumsal hareketlili¤i betimlemeyi ümit edebiliriz.10
Öte yandan, bu tarz istatistiksel örneklere daha yak›ndan bir bak›ﬂ, yap›lan bütün çabalar› ﬂüphe içerisinde b›rakacak bir seri probleme neden olabilir. Öncelikle, örneklerimizin temsiliyeti hususunda çok az ipucuna sahibiz. Mahkemelere kimin niçin geldi¤ini gösteren türden malzemelere nadiren sahibiz. Asiller her zaman evliliklerini onaylatmak için mi gelirlerdi yoksa belirsiz nedenlerle mahkemeye gelmeye karar veren az say›da seçkin taraf›ndan m› temsil ediliyorlard›? Fakir insanlar mahkeme binalar›n› düzenli olarak ziyaret edebilir miydi yoksa onlar a¤›r ücretlendirmelerle cayd›r›l›r m›yd›?11 Yatay olarak birbirinden ayr›lm›ﬂ sosyal s›n›flar mahkemeye girmede kendilerini özgür hisseder miydi yoksa baz›lar› yabanc›laﬂt›r›lm›ﬂ m›yd›? Sicillerdeki bir sat›ﬂ kayd› ya da bir evlilik kayd› kiﬂiye vergi muafiyeti ya da devlet taraf›ndan bir yard›m alma hakk› verir miydi? Yerel “subaﬂ›”, k›l›c›n› insanlar›n iﬂlerini evlerinde halletmeleri yerine mahkemeye taﬂ›malar› için mi kullan›rd›? Bilmiyoruz. Mahkeme kay›tlar›ndan al›nan örnek-lerin kapsam› toplumun her bir parças›n› bir muamma olarak sunar. Örne¤in nicel araﬂt›rmalarda çok
9 Aharon Layish, Divorce in the Libyan Family ( New York: New York University Pres, 1991).
10Bkz. Marcus, The Middle East, 203-07, özellikle 205’teki tablo; Tucker, “Marriage and Family in Nablus”.
11Bkz. Nelly Hana, “The Administration of Courts in Otoman Cairo,” a.e. (ed.), The State and its Servants: Administration in Egypt from Otoman Times to the Present ( Cairo,1995) 46-47, M›s›r’da mahkemelerin ücretlendirilmesine karﬂ› M›s›r halk›n›n direnci üzerine.
12Cf. Judith Tucker, “Ties that Bound: Women and Family in Eighteenth- and Nineteenth Century Nablus,” in N. Keddie and B. Baron (eds.), Women in Middle Eastern History (New Haven,1991). Tucker, 65 y›l› kapsayan bir zaman diliminde, 9 sicilde, 107 evlilik kayd› bulmuﬂtur. Bu kadar uzun bir zaman dilimi için bu say› oldukça azd›r. Tucker’›n varsay›m› asiller fazla say›dayd›. Tucker’a göre kaydedilen olaylar “özellikle önemli ve problemli oldu¤u düﬂünülenlerdir” . Onun mant›k çizgisi bazen totolojik görünür. Örne¤in problemli oldu¤u aç›k olmas›na ra¤men, yazar bir taraftan sosyoekonomik ön yarg›n›n ne oldu¤una keyfi olarak karar vermiﬂ görünürken, di¤er taraftan örnekten yola ç›karak sosyoekonomik sonuçlara var›r. Ayr›ca bkz. Würth, “ A Sana’a Court,” 330, yazar burada di¤er istatistiksel veriler yoluyla mahkemeden al›nan bir örnek ile Yemen toplumunun gerçek ekonomik tabakalaﬂmas› aras›ndaki iliﬂkiyi belirleyebilmiﬂtir.
13Agmon, “Women and Society”. 107-11.
14Ido Shahar, “Trilemma in Cout: the Shari’a Court in Beer Sheva as a Convergence Point of Three Systems” ( yay›nlanmam›ﬂ seminer raporu, Ben Gurion University, 1996), 12-13.
15Cf. “Talak”, Shorter Encyclopedia of Islam ( Leiden,1961), 568-69; John L. Esposito, Women in Muslim Family Law ( Syracuse: Syracuse University Pres, 1982), 35; RonShaham, “The Muslim Family in Egypt 1900-1955” ( yay›nlanmam›ﬂ doktora tezi, The Hebrew University, 1991),40-41,53,140.
popüler olan toplumsal tabakalaﬂmay› gösteren tablo ve grafik çeﬂitleri, örnek olay›n yaln›zca kendisini temsil edebilecek kadar çarp›t›lm›ﬂ olabilir.12
Yaz›l› kay›t ve bahsetti¤i gerçeklik ile hâkim kültürel normlar aras›ndaki iliﬂki de kantitatif yöntem için daha az problemli de¤ildir. Kay›tlar as›l de¤eri verir mi yoksa bu de¤erleri belirleyen daha baﬂka bir düﬂünme tarz› var m›d›r? Örne¤in Iris Agmon yüzy›l›n baﬂ›nda Hayfa ve Yafa’n›n kad›nlar› hakk›ndaki eserinde, damad›n gelin aday›na mehir olarak ödeyece¤i kaydedilen paran›n toplam›n›n damad›n gerçek ekonomik durumuyla (ve belki de ödenen gerçek parayla) bir alakas›n›n olmayabilece¤i olas›l›¤›na dikkatlerimizi çeker. Büyük bir olas›l›kla bu toplamlar, insanlar›n, evlilikte ﬂer’i eﬂitlik prensibine uygun olarak kaydedilmiﬂ olmas› gereken, mahkemenin tercihlerine uygunluk iste¤ini gösterir.13 Bu akla uygundur, bu yüzden mahkeme kendi baﬂ›na nüfusu uydurma ekonomik kategorilere bölmüﬂtür ve insanlar mehir toplam›n› mahkeme ölçe¤inin kendilerine ay›rd›¤› ve çok nadiren gerçek ekonomik s›n›fland›rmaya uyan yere göre kaydetmiﬂlerdir.
Yaz›l› kay›tlarla gerçek durum aras›ndaki bu uyuﬂmazl›¤› gösteren di¤er örnekler Ido Shahar taraf›ndan 1995’te yaz›lan Beer Sheva Shari’a’da verilmiﬂtir.
Kar›s›ndan ayr›lan bir koca ﬂahitlerin önünde kar›s›n›n ailesinden mehiri ve dü¤ün s›ras›nda yapt›¤› harcamalar› geri vermelerini talep etti. ‹stedi¤i yekûn aç›k olarak gerçek yekünden daha fazlayd›. Kad›n›n ailesi bu paray› vermeyi reddetti ve adam da onlar› boﬂanmay› mahkemede aç›klamayaca¤›n› söyleyerek tehdit etti.
(sonuç olarak boﬂanan kad›n arada kalacakt›. Bir taraftan boﬂanacak di¤er taraftan tekrar resmi olarak evlenemeyecekti.)
Kad›n›n ailesi adam› mahkemeye verdiklerinde, onunla ayr›ld›¤›n› kabul etmek zorunda oldu¤unu anlad› ve kad›n›n babas›yla görüﬂtü ve ikisi baban›n kocaya boﬂanma karﬂ›l›¤›nda ödeyece¤i para hususunda uzlaﬂmaya vard›. Bu aﬂamada çift mahkemeye gelerek kad› huzurunda ﬂer’i kanunun tüm gereklerine göre boﬂand›klar›n› aç›klad›. Mahkemeyi terk ettikten sonra adam anlaﬂt›klar› paray› kad›n›n babas›ndan ald›.
Yap›lan uzlaﬂma tabi ki kad›n›n gecikmiﬂ mehrini ve bekleme sürecindeki nafakas›n› almas›nda ›srarl› olan ﬂer’i kanuna ayk›r›yd›. Bu illegal anlaﬂmadan kay›tlarda hiç bahsedilmemiﬂ oldu¤unu söylemeye gerek yok.14
ﬁimdi aﬂa¤›daki iki durumu karﬂ›laﬂt›ral›m. Birincisi XVII. yüzy›lda Kudüs sicillerinden al›nm›ﬂ bir kay›tt›r. ‹kincisi Beer Sheva’da ﬂer’i mahkemeden bir baﬂka olay:
(1)
1100 H. ( 1689 M.) y›l›n›n ﬁaban ay›nda, ﬁafi bir kad›n›n duruﬂmas›nda, Silvan köyünden Süleyman k›z› Fatma babas› Süleyman’› mahkemeye verdi ve babas›n›n onu kendi iste¤i d›ﬂ›nda evlendirdi¤ini iddia etti. Kocas› onunla yatt›ktan sonra onu boﬂad›. Sonra, babas› onu hala reﬂit olmamas›na ra¤men yeniden evlendirdi. Bu ikinci evlilik ﬁer’i yarg›ç taraf›ndan kaydedilmedi. ‹kinci eﬂ henüz kendisiyle cinsel iliﬂkiye girmemiﬂti fakat yine de evlili¤in kendi iste¤i d›ﬂ›nda yap›ld›¤›n› iddia ederek iptal edilmesini talep etti. Hanefi mezhebinin kurallar›na göre, “ergenin seçim hakk›” prensibine göre, kendi iste¤i d›ﬂ›nda evlendirilen reﬂit olmayan bir kad›n evlili¤in iptali isteminde bulunma hakk›na sahiptir.15
Davadaki hakl›l›¤›n› ispat etmek için, baban›n boﬂanan k›z›n› ikinci kez evlendirmesi durumunda; k›z bakire olmamas›na ra¤men henüz reﬂit de¤ilse, reﬂit yaﬂa geldi¤i zaman evlilik karar›n›n ilgas› için baﬂvuruda bulunma hakk›n› sakl› tutar fetvas›n› gündeme getirdi. Bunun üzerine kad›, Fatma’dan evlilik akdinin reﬂit olmadan önce yap›ld›¤›na dair yemin etmesini istedi. Fatma yemin etti ve kad› evlili¤e son verdi.
(2)
1995 y›l›nda mahkemeye baﬂvuruda bulunan bir kad›n, henüz reﬂit olmad›¤› bir yaﬂta kendi iradesi d›ﬂ›nda babas› taraf›ndan evlendirildi¤ini, art›k reﬂit yaﬂa geldi¤ini ve kendisine dayat›lan evlili¤i istemedi¤ini belirterek, evlilik karar›n›n ilgas› için baﬂvuruda bulundu. Sicil kay›tlar› kad› taraf›ndan yöneltilen bir kaç soruyu ve bu sorulara kad›n taraf›ndan verilen cevaplar› aktarmaktad›r. Ard›ndan, kad›n›n istek üzerine evlili¤in ilgas› karar›n› verdi¤i belirtilmektedir.
Mahkeme içinde ve d›ﬂ›nda geliﬂen söz konusu olay› daha yak›ndan inceledi¤imizde k›z›n, belki de kendi iradesi d›ﬂ›nda, mahkemeye babas› taraf›ndan getirildi¤ini ö¤renmekteyiz. Me¤erse baba ﬂu an boﬂanm›ﬂ koca durumundaki damad›n›n k›z› ile berdel evlili¤i (k›zlar›n ya da k›z kardeﬂlerin iki erkek aras›nda de¤iﬂ tokuﬂu) ayarlam›ﬂt›r. Gelin görün ki, söz konusu plan damad›n sözünden dönmesiyle suya düﬂmüﬂtür. Bunun üzerine sinirlenen baba hiç bir resmi müracaat yapmam›ﬂt›r ama k›z›n› mahkemeye yönlendirerek boﬂanma talebinde bulunmas›n› sa¤lamak yoluyla misillemede bulunmuﬂ-tur.16
Mahkemede hakk›n› arayan özgür ve kendine güvenli on yedinci yüzy›l kad›n›na yönelik ilk izlenimimiz yirminci yüzy›la ait bir örnekle tersine dönmektedir: kat› bir erkek egemen imaj›n oldu¤u mahkemelerde boy gösteren kad›nlarla ba¤lant›l› olarak, kad›n›n özgürlü¤üne iliﬂkin elde etti¤imiz istatistik de anlams›zlaﬂmaktad›r.
Bu kay›tlar› nicel araﬂt›rma için kullanmaya karar verdi¤imizde, istatistiksel sonuçlar gerçekte olup biteni pek de yans›tmayabilir. Bu istatistikler, en iyi ihtimalle, 1995 y›l›nda Beer Sheva’da yaﬂayan-lar›n ﬂeriat mahkemelerinde söylemeleri ya da yapmalar› gerekenlerle ilgili varsay›mlar›n› yans›t›r. Antropolojik araﬂt›rmaya dayanan ve hiç bir zaman ortodoks (Negev çölündeki bedevi kabileler gibi) olarak mütalaa edilmeyen bir grupla ilgili olarak kullan›lan bu örneklerin arka planda tarihsel kan›t rolü oynamalar› amaçlanmam›ﬂt›r. Bu olaylar›n küçük bir mahkeme salonunda yaﬂanm›ﬂ yaln›zca iki örnek olmas› bir yana, unutmamal›y›z ki, modern ça¤da, özellikle de yirminci yüzy›lda, sosyal yard›m mekanizmalar›n›n ortaya ç›k›ﬂ›, profesyonel avukatl›k ve de bireylerle devlet aras›ndaki iliﬂkiye yönelik tamam›yla farkl› bir yaklaﬂ›m gibi yarg› sisteminde baz› temel de¤iﬂimler meydana gelmiﬂtir. Bununla beraber, söz konusu örnekler, kay›t ile bu kayd›n taﬂ›d›¤› düﬂünülen “gerçek” aras›ndaki makul uzakl›¤› gözler önüne sermektedir.
As›l mesele sicil d›ﬂ görünüﬂünün ard›nda yatan mahkeme salonu stratejileri hakk›nda nerdeyse hiçbir ﬂey bilmememizdir. Yasal sistemin gerçek ya da hayali s›n›r ve s›n›rlamalar› ve mahkemenin zorlay›c› gücünü dikkate alan kasti bir stratejileri olmaks›z›n insanlar nadiren mahkemeye gelir. Daval› ve davac› kendileri gerçe¤i görseler de bu strateji “gerçekle” uyuﬂmak zorunda de¤ildir. Bazen tehlikeli de olsa, mahkemede olan, bu yüzden, bütün kat›l›mc›lar›n kârlar›n› katlamaya çal›ﬂt›klar› bir tak›m kurallarla oynanan bir oyun say›labilir.17 Oyunun yerel kurallar›n›n ne olabilece¤ine dair bizlerin genellikle sadece belirsiz bir fikrimiz vard›r. Bu tür bilgiler olmadan kay›tlar› yorumlarken zorlan›r›z bu yüzden onlar› göründü¤ü gibi kabul etmemeliyiz.
Miras kay›tlar›na bakt›¤›m›zda da benzer problemler ortaya ç›k›yor: nüfusun hangi tabakalar›, akrabalar›n›n miraslar›n›n mahkeme taraf›ndan
16Ido Shahar ( Beer Sheva shari’a court, work in progress). Ayr›ca bkz. Isaac Hollander, “ Ibra’ in Highland Yemen: Two Jewish Divorce Settlements,” Islamic Law and Society, 2:1 (1995), 1-23.
17Lawrence Rosen, The Anthropology of Justice: Law as Culture in Islamic Society ( Cambridge,1989), 78-79. Rosen bazen di¤er bir uca gider. “Onun” Sefrou’daki mahkemesinde neredeyse hiç yaz›l› belge yoktur.
18Tal Shuval, “La Ville d’Alger vers la fin du XVIIIe siécle: population et cadre urbain” ( yay›nlanmam›ﬂ doktora tezi, Université de Provence, Aix-Marseille,1994),15-30. On sekizinci yüzy›l M›s›r’›nda yönetici-elitin miras meselelerine müdahalesi üzerine. Bkz. Hana, “Administration of Courts”,56-57.
19Colette Establet et Jean-Paul Pascual, Families et fortunes a Damas: 450 Fovers Damascains en 1700 (Damas, 1994) 20A.g.e., 28-34
21Beyrut ve ﬁam’daki ﬂeriat mahkemeleriyle ilgili araﬂt›rma yürüten Zouhair Ghazzal, toplumun ileri gelenlerinin topraklar› kendi topraklar›yla birleﬂtirip mülkiyetlerine almak için toprak sahipli¤i konusunda dikkate de¤er say›da uydurma ﬂikayetle karﬂ›laﬂm›ﬂt›r. (12. CIEPO sempozyumu, Prag 1996). Ayr›ca bak›n›z Giovanni Levi “On Microhistory” Peter Burke (ed) New Perspectives on Historical Writing (University Park, PA, 1991). Levi, Ortaça¤ ‹talya’s›nda piyasa güçlerinin de¤il arsa fiyatlar›n›n aile stratejilerini yans›tt›¤›n› gösteren bir araﬂt›rmaya de¤inir.
denetlenmesine zorlanm›ﬂt›r? Hangi gruplar miraslar›n kaydedilmesiyle ilgilenmiﬂtir ve neden? Mirasç›lar ölen kiﬂinin tüm mal›n›n defterlere geçirildi¤ini garantilemiﬂ midir yoksa sadece bir k›sm›n› m› kay›t görevlilerine sunmuﬂlard›r? ‹kinci durumda da, hangi k›s›mlar kay›t için sunulmuﬂtur ve neden? Miras listelerinin farkl› tip kay›tlarda farkl› maddeler içerdi¤ine dair baz› göstergelerimiz vard›r. Örne¤in Cezayir’de bir sosyal s›n›fla ilgili miras kay›tlar› miras kay›t defterlerinde listelendi¤inde belli maddeler içerirken, hazine kay›tlar›nda farkl› maddeler içerir. 18
Kantitatif tarihçilerin pek ço¤u bu sorunlar›n fark›ndad›r. Etkileyici bir çal›ﬂmada, 1700 y›l› dolaylar› ﬁam halk›n› çok detayl› ve dikkatlice iﬂledikleri istatistiksel bir ankette Colette Establet ve Jean Paul Pascual yaklaﬂ›k 30 y›ll›k bir süreci kapsayan 628 miras kayd›n› yeniden incelemiﬂ-lerdir.19 Çal›ﬂman›n giriﬂ bölümünde bu kay›tlarla ilgili problemleri ifade etmektedirler.20 ‹lk olarak, nüfusun yüzde kaç›n›n bu kay›tlarca temsil edildi¤ini bilmek zordur. Ayr›ca s›n›f›n, cinsiyetin ya da az›nl›k durumunun az ya da çok ne oranda temsil edildi¤ini anlaman›n neredeyse imkân› yoktur. Ayr›ca miras kayd› için ödenecek ve miras›n toplam tutar›n›n % 5’i ile % 8’i aras›nda bir bedeli olan a¤›r bir vergi de vard›r. Pek çok ﬁam’l› belki bu miras kayd›ndan kaçabildikleri kadar kaçmay› denemiﬂ ya da en az›ndan kaydedilmiﬂ olan miras› ﬂüphe çekmeden küçültebildikleri kadar küçültmüﬂlerdir. Bir baﬂka problem de hangi de¤erli ﬂeylerin kaydedildi¤i hangilerinin kaydedilmedi¤inin tam olarak bilinmesinin mümkün olmamas›d›r. Pek çok durumda görülebilece¤i gibi ölüm tarihi ve miras kayd› tarihi aras›nda o kadar çok zaman geçmiﬂtir ki
pek çok de¤erli ﬂey ortadan kaybolmuﬂtur.
Yazarlar örnek hakk›nda önceden yorumlarda bulunarak, bir “istatistik bürosu” nu taklit etmek niyetinde olmad›klar›n›, örne¤in bizzat kendisinin, nüfusun tamam›n› temsil etmese de, istatistiksel olarak dikkatle gözden geçirilebilecek kadar büyük oldu¤unu vurgulamaktad›rlar. Fakat e¤er durum buysa böylesine titiz bir çal›ﬂman›n hedefi nedir? ‹statistiksel olmayan, empresyonist (izlenimci) bir yaklaﬂ›m da ayn› ﬂekilde hizmet edebilirdi.
Sat›ﬂ iﬂleri ve ticari al›m sat›m iﬂlerinin kayd› ile ilgili olarak da benzer sorular ortaya at›labilir. ‹nsanlar gerçekten al›m sat›m iﬂlerinde kay›tl› olan tutar› ödediler mi? Daha a¤›r bir vergi yükünden kaçmak için al›m sat›m s›ras›nda daha az bir tutar ödediklerini mi beyan ettiler? Kim bu sat›ﬂ iﬂlerinden sorumluydu ya da kim de¤ildi?21 Kantitatif araﬂt›rman›n temeli olarak y›llard›r kullan›lan her çeﬂit belge için bu tip sorular sorulabilir. Sicillere dayal› istatistiksel araﬂt›rma daima çok az say›da araﬂt›rmac›n›n hakk›yla inceledi¤i bir tak›m önermelerden baﬂlar. Veri külliyat›n›n kendisini ciddi olarak de¤erlendirmeye baﬂlamadan önce, bir araya getirilmiﬂ veri külliyat›n› say›s›z yoldan iﬂleriz.
Sicilleri Nakletme
Yaz›m tarz› genellikle politik diplomatik ya da askeri tarihe uygun olsa da, tarihsel anlat›m sosyal ve ekonomik tarihi de içeren pek çok araﬂt›rma konusuna uygulanabilir. Bir kurumun, sosyal s›n›f›n, bir fikrin geliﬂimi ya da bunlar›n hepsi bu anlat›m tarz›na göre ele al›nabilir. Sicili ilgilendiren araﬂt›rma stratejileri aç›s›ndan gereklilikler ﬂunlard›r: (1) Belirli bir süreye at›fta bulunan mahkeme defterlerindeki malzemeyi incelemek. (2) Hikaye içerisindeki olay
örgüsündeki dizileri bulabilmek. (3) Olaylar›n mant›ksal s›ras›n› düzenlemeye çal›ﬂmak.
Sicillere dayanan araﬂt›rmalarda yanl›ﬂ olay zinciri ya da yanl›ﬂ bir hikaye yaratman›n tehlikesi di¤er kaynaklara dayanarak yap›lan araﬂt›rmalardan daha büyüktür. Di¤er kaynaklarla yap›lan araﬂt›rmalarda önceki yazarlar taraf›ndan durum araﬂt›rmas› (fact quarry) olarak oluﬂturulan ve toplanan kan›t parçalar›na dayanan tarz bazen risk taﬂ›r. Bina edilen olaylar›n ba¤lam› ve kendine has düzeni (sekans›) yok say›labilir. Bu risk parçalanm›ﬂ ve birbirleriyle ba¤lant›s› olmayan kan›tlara dayal› kaynaklarla çal›ﬂ›l›rken daha da büyür. Fakat genellikle kay›tlar aras›ndaki anlat›m dizileri birbirine benzemezken, her kay›t kendi içinde çeﬂitli anlat›m dizileri içerir. Yarg›ç bu anlat›m dizilerini tartar inceler ve daima do¤ru olan› seçmez. Böyle bir olayda ilk önce, bazen iki ya da üç geliﬂigüzel örne¤i de birbirine ba¤layan, bir anlat› keﬂfetmeye meylederiz. Daha sonra iddiam›z› kan›tlayacak kan›t aramay› deneriz. Bu durum yapbozun parçalar›n› yok sayarken yerli yerine oturmaz.
Anlat› diziniyle ilgili önyarg›lar›m›z, tarihsel bir kay›t (kronik)22, bir seyahat hesab›, ya da bir biyografi gibi baﬂka bir kaynaktan al›nt› yap›lmas›yla oluﬂmuﬂ olsa da, sicili okudu¤umuzda edindi¤imiz kendi izlenimimiz bizi zihnimizde bir hikaye oluﬂturmaya yönlendirdi¤inde de tuza¤a düﬂme ihtimalimiz vard›r.
Çay ya da kahve gibi bir ürünün bir ﬂehre giriﬂini örnek alal›m.23 Bu konuyla ilgili pek çok kayd› okuduktan sonra bu ürünlerin ilk kez mahkeme taraf›ndan reddedildi¤i betimleyen bir anlat›m oldu¤unda karar k›labiliriz. O zaman çay ve kahvenin yasaklanmas› do¤rultusundaki uyar›lar› tan›mlaya-biliriz. Sonunda mahkemeyi halk bask›s›na
dayanamayan bir mahkeme olarak tasvir ederiz. Peki mahkemeye getirilen problemlerle duvarlar›n ötesindeki dünyada hakim olan durumlar›n aras›ndaki iliﬂkiyi gerçekten anlayabilir miyiz? Mahkemedeki olaylar›n ve kararlar›n etkisini gerçekten bilebilir miyiz? Gerçek hikaye yeni bir mal› satmaya çal›ﬂan ve yükselen bir tüccar ailenin hikayesi midir yoksa kahvenin getirdi¤i s›k›nt›lar›n ve bu s›k›nt›larla ilgili duruﬂmalar›n hikayesi midir? Mahkeme taraf›ndan al›nan kararlar duvarlar›n ötesini de izah eden fiili süreçlerle dar bir kesiﬂim kümesi oluﬂturur.
Ya da baﬂka bir örne¤i ele al›rsak, köy ve ﬂehir aras›ndaki, ﬂehirliler ve göçebeler aras›ndaki iliﬂkiler nas›l ortaya ç›kar›l›r? Bir taraftan, siciller üzerine çal›ﬂan bilim adamlar› iki grup aras›ndaki as›rl›k düﬂmanl›¤›n iﬂareti olan, köyler üzerine gerçekleﬂen bedevi sald›r›lar›n›n yorumunun ne kadar çekici oldu¤unu bilir. Bu olaylar di¤er kay›tlarda yaz›l›, genellikle daha az etkileyici olan ve köylülerle göçebeler aras›ndaki gündelik iliﬂkileri içeren olaylar› görmemizi engelleyebilir. Di¤er taraftan, bedevilerle yap›lan al›m sat›m iﬂlemleriyle ilgili mahkeme kay›tlar› iki grup aras›nda tam anlam›yla bir ortak yaﬂam›n var oldu¤unu zannetmemize sebep olabilir.24
Bütün bu çeliﬂkili öyküler ve anlat›lar, güç iliﬂkileri ve bu güç iliﬂkilerinin sicillerdeki yans›malar› hakk›nda bütünsel bilgi sahibi olunmadan birleﬂtirilmiﬂtir. Pek çok davada ve olayda kad›n›n ve vekilinin ne kadar ba¤›ms›z oldu¤unu da bilememekteyiz. Mahkemeye getirilen hangi olaylar›n ve kad›n›n verdi¤i hangi kararlar›n otokrat yöneticilerce uzlaﬂt›r›ld›¤› ve bu uzlaﬂt›rmalar›n kapsam› hakk›nda bilgisiziz. Siciller üzerine çal›ﬂan akademisyenler böyle ﬂeyleri dikkate
22Adil Manna, Mohley Yerushalayim mi beyt Farrukkh ve yehaseyhem im ha bedouin” in A. Cohen (ed), Prakim be-toldot Yerushalayim be-reshit ha-tequfa ha-‘othmanit [Jerusalem in the Ottoman Period] (Jerusalem, 1979); Ze’evi, “The Sufi Connection: Jerusalem Notables in the Seventeenth Century” in Aspects of Ottoman History (Scripta Hierosolimitana) (Jerusalem, 1994), 126-42.
23Ayr›ca bak›n›z Ralph Hattox, Coffee and Coffee Houses: The Origins of a Social Beverage in the Medieval Near East (Seattle and London, 1985). Ammon Cohen de yak›n bir tarihte Tel-Aviv Üniversitesi’nde Ocak 1996’da Baer Forumu’nda kahve içmek üzerine etkileyici bir konferans vermiﬂtir.
25Son zamanlarda yap›lan bir çal›ﬂmada, Nelly Hanna, Osmanl› döneminde M›s›r’da kad›lar›n statüsünün, halkla ve yönetici elitle olan iliﬂkilerinin defalarca de¤iﬂti¤ini ve bu de¤iﬂikliklerin mahkemenin çal›ﬂmas›n› da etkiledi¤ini göstermektedir. Bkz. Nelly Hanna, “The Administration of Courts in Ottoman Cairo” 44-59.
26Giovanni Levi, “On Microhistory”, ayr›ca ‹talyan mikrotarih anlay›ﬂ›n›n geliﬂimi ile ilgili ilginç de¤erlendirmeler için bkz. Carlo Gizburg “Microhistory: Two or Three Things that I Know about It” Critical Inquiry, 20 (Autumn 1993), 10,35.
27a.g.e., 33.
28Mikrotarihsel anlay›ﬂ›n örnekleri aﬂa¤›daki çal›ﬂmalarda bulunabilir: Cf. Ammon Cohen, Economic Life in Ottoman Jerusalem; Iris Agmon, “Women and Society”; Dror Ze’evi, An Ottoman Century.
29Ginzburg, “Microhistory: Two or Three Things” 33.
al›yor görünmezler.25Pek çok araﬂt›rmac› nerdeyse her zaman, müzakerelerde sordu¤u sorular söz konusu oldu¤unda kad›n›n kendisinin önyarg›l› olmad›¤›n› ve kad›n›n tek rehberinin ﬂeriat oldu¤unu zannetmektedirler.
Ayr›ca mahkemenin bedevi halka karﬂ› olan tutumunu bilmiyoruz. Bedevilerin mahkemeye ihtiyac› var m›yd›? Köylüler vergi ödemekten kurtulmak için bedevi sald›r›lar›yla ilgili ﬂikayetler mi uydurdular? K›rsalda ç›karlar› olan mahkeme memurlar› ya da yaz›c›lar taraf›ndan köylülere yard›m edilebildi mi? Bu gibi sorular sicillere dayal› tarih anlat›m› yöntemini etkilememeli varsay›m›, de¤iﬂen durumlar karﬂ›s›nda kafam›z› kuma gömmekle ayn› anlama gelir.
Mikrotarih Yaklaﬂ›m›
Mikrotarih “hikayeci tarih” baﬂl›¤› alt›nda listelenebilir çünkü mikrotarih tekni¤i hikayenin hikayeci tarih tarz› içinde iﬂlenmesini gerektirir. Baz› önemli farkl›l›klar vard›r fakat amac›m›z› ilgilendiren en ciddi olan› kaynak malzemenin kapsam›, alan› ve kullan›lan araﬂt›rma stratejisidir. Mikrotarih genellikle basit olarak detayland›r›lm›ﬂ olay kay›tlar›na ya da zorlukla tarif edilmiﬂ yer ve zaman mefhumuna atfeden kay›t dizilerine dayanmaktad›r. Bu, küçük çapl› olaylar›n detayl› analizi vas›tas›yla makrotarihsel e¤ilimlerin daha iyi aç›klanmas›n›n sa¤lanmas› anlam›na gelen bir tarih yaz›m› anlay›ﬂ›d›r. Temel fikir Giovanni Levy’nin de dedi¤i gibi “deneysel amaçlar için gözlemin kapsam›n› daraltmak”t›r.26
Bu özel tarih yaz›m tarz›n› seçenlerimiz ﬂunu iddia edebilirler. Örne¤in, küçük bir köyde yaﬂayan ve yerel bir fabrikada XIX. Yüzy›lda teknolojinin
geliﬂmesiyle baﬂa ç›kmaya çal›ﬂan köylülerin detayl› bir tasviri, modernleﬂmenin getirdi¤i anlay›ﬂ ve problemler hakk›nda di¤er tarih yaz›m› türlerinden daha çok ﬂey a盤a ç›karacakt›r.27 Sicil araﬂt›rmalar›nda böyle bir strateji genellikle duruﬂma ve olaylar›n, o dönemde pek çok mahkemede bulunmas› kolay olmayan cinsten detayl› kay›tlar›n›n araﬂt›r›lmas›n› gerektirmektedir.28
Kantitatif ve hikayeci yaklaﬂ›m›n k›s›tlamala-r›na karﬂ› duyarl› olan pek çok tarihçi, bir kayna¤› yukar›da zikredilen bariz tuzaklara düﬂmeden kullanmaya imkan verecek baﬂka araﬂt›rma yollar› aramaktad›r. Bu noktada mikrotarih kusursuz bir çözüm olarak ortaya ç›kmaktad›r. Mikro ölçekli araﬂt›rmalar, hikayeci tarz›n hikayelerinin uzun dizi serilerinden kaç›narak ve kantifikasyonun (ölçme) ﬂüpheli istatistiklerinden de sak›narak, çok daha az bir kan›t gövdesinin derin incelemesine odaklan›r. Burada kaynaklar›n iste¤e ba¤l› seçimiyle ya da çarp›k istatistiklerle ilgili bir soru olamaz. Spesifik kay›t dizileri pek çok durumda tam ve kesin olarak seçilir çünkü bu kay›t s›radan bir kay›t de¤ildir. Ço¤u kez tarihçinin dikkatini çeken ola¤and›ﬂ› bir ﬂey vard›r. Belirgin eﬂsizli¤iyle bizi umutland›racak, bizim baz› ﬂeyleri daha aç›k bir ﬂekilde görmemize yard›m edecek, incelenen dönemle ilgili bize daha iyi bir aç›klama sa¤layacak bir ﬂey. Tarihçi bu noktada sonuçlar› makroskopik (ç›plak gözle görülebilen) bir alana aktarman›n zorlu¤unu dikkate almas› gerekti¤ini mutlaka akl›nda tutmal›d›r.29
Mikrotarih mahkeme arﬂivlerinde do¤muﬂtur. Carlo Ginzburg, Natalie Zamon Davis ya da Emmanuel Le Roy Ladurie’nin çal›ﬂmalar› gibi bu tarzda yaz›lan çal›ﬂmalar›n en bilinenlerinden baz›lar› büyük ölçüde Avrupa Engizisyon Mahkemesi
kay›tlar›na dayanmaktad›r.30Müslüman toplumunda mikrotarihsel araﬂt›rmalarda ﬂer’i mahkeme kay›tlar›ndan daha uygun bir kaynak varolabilir m›?
Bu tip araﬂt›rmalar için en iyi kaynaklar›n gerçekten sicil kay›tlar› oldu¤una inanmama ra¤men öyle görünüyor ki sicil kayd› incelemelerinde de tarihçiler için en az di¤er iki tarih yaz›m tarz›nda oldu¤u kadar çok tuzaklar var. Bir kere ﬂunu söylemek gerekir ki birçok dönemde ‹slam mahkemelerinin dava prosedürüne göre olaylar›n arka plan› ve güdülenmelerle ilgili sorular önemsenmez. Cinayet, ›rza geçme yada mahremiyetin ihlalini de içeren pek çok olay tart›ﬂman›n yarar› için de¤il de okuyucunun kontekstin asl›n› anlamas› için sunulur: Toprak sahibi kiﬂi bir çiftçi (fallahin) taraf›ndan öldürüldü; iki köy aras›nda silahl› bir mücadele patlak verdi; bir kad›n kocas›ndan boﬂanmay› talep etti; bir k›z›n kazayla öldü¤ü rivayet olundu.31 Bütün bu olaylar sanki mekanda ve zamanda as›l› kalm›ﬂ gibidir. Suçlananlar neredeyse hiçbir olayda suça sebebiyet veren olaylar hakk›nda ya da güdüleriyle alakal› olarak sorgulanmam›ﬂt›r. Pek çok olayla ilgili olarak kay›tlarda mahkemenin karar› dahi kay›pt›r. Bu kay›tlar› inceleyen bir araﬂt›rmac› hüzün verici bir ﬂekilde sadece ‘olay ﬂu tarihte sicillere gerekti¤i gibi yaz›lm›ﬂt›r’ gibi k›sa cümleler bulur.
Yans›t›lmas› gereken sosyal gerçeklik ve sicillerde verilen hikaye aras›ndaki gözle görülebilen boﬂluk sebebiyle sicillerde anlat›lanlarla gerçekte olanlar aras›nda farkl›l›k oldu¤u hissi artar. Erken dönemlerdeki olaylarla ilgili olarak bu boﬂlu¤un tam niteli¤ini tan›mlamak çok zordur çünkü özel bir tak›m durumlarda mahkemede olup bitenle ilgili olarak zann›m›z› çürütecek ya da do¤rulayacak kan›ta nadiren sahibizdir. Burada tekrar Beer Sheva ﬁer’i Mahkemesi’nden sahne arkas›na gizlice bakarak faydalanabiliriz. Sene 1996:
Bedevi bir çift y›llar önce özel olarak yap›lm›ﬂ olan bir boﬂanmay› tescil ettirmek için geldiler. Kar›-koca her ikisi de bir boﬂanman›n gerçekleﬂti¤ini kabul ettikten sonra kad› kad›na ﬂeriata göre almas› laz›m gelen mehrini (al mahr al mu’ajjal) al›p almad›¤›n› sordu. Kad›n almad›¤›n› söyledi. Kad› bunun üzerine boﬂanmay› geçersiz ve hükümsüz ilan etti. Mahkemede herkesin ayn› anda konuﬂtu¤u ve ba¤r›ﬂt›¤› bir karmaﬂa baﬂlad›. Tam bu s›rada ﬂer’i avukatlardan biri her iki taraf›n da mahkeme salonunu terk etmesini ve bir uzlaﬂmaya var›lmas›n›n denenmesini önerdi. Kad› oturuma ara verdi.
Yar›m saat sonra çift geri döndü ve aralar›nda bir anlaﬂmaya vard›klar›n› mahkemeye bildirdiler. Bu anlaﬂmaya göre: Kocas› boﬂand›¤› eﬂine mehir olarak 5000 ﬂekel (‹srail’in para birimi) para ve üç ayl›k nafaka ödeyecekti. Ayr›ca ev kad›n›n mülkiyetinde kalacak ve en küçük çocu¤un vesayeti çocuk ergenlik ça¤›na gelene kadar annede olacakt›. Sonuçta boﬂanma karara ba¤land›. Bu olay ve uzlaﬂma sicillere kaydedildi.
Daha sonra mahkeme salonunun d›ﬂ›nda gerçekleﬂen k›sa bir tart›ﬂma baﬂka bir gerçe¤i ortaya ç›kard›. Koca göründü¤ü kadar›yla resmi olarak baﬂka bir kad›nla evliydi. (devlet kanunen sadece bir eﬂe izin vermekteydi). Adam daha önceden de biri Gazze ﬂeridinden olmak üzere gayr› resmi olarak iki farkl› kad›nla daha evlenmiﬂti. Bu iki evlilik yerel teamül hukukunca (örf adet hukuku) ve ayr›ca ﬂer’i hukukça da tan›nd›. Adam gayr› resmi olarak evli oldu¤u bu kad›nlardan biriyle resmi olarak evlenmek amac›yla ilk eﬂini resmi olarak boﬂamak iste¤iyle mahkemeye geldi. Gazzeli eﬂin ‹srail vatandaﬂl›¤›n› alabilmesi için eﬂlerin de¤iﬂimine ihtiyaç duyuldu. Bu yeni anlaﬂma ile adam›n boﬂad›¤› eﬂ yine adam›n evinde kalacakt›. Ayr›ca adam bu resmi boﬂanma sonucunda bir de ek kazan›m elde edecekti: Adam›n boﬂam›ﬂ oldu¤u kad›n Sosyal Güvenlikten özel bir ödenek ve üzerine yap› bina edebilece¤i bir arsa almaya hak kazand›.32
30Carlo Ginzburg, The Cheese and the Worms (London, 1980); Emmanuel Le Roy Ladurie, Montaillau: Catalans and Catholics in a French Village, 1294-1324 (London, 1978); Natalie Zamon Davis, The Return of Martin Guerre (Cambridge, Mass., 1983) 31Örnekler benim kendi çal›ﬂmamdan seçilmiﬂtir: Death of a landowner (toprak sahibinin ölümü): Kudüs sicilleri vol.168: 354,356;
vol. 171: 396. Villages and Tribes fight (köylerin ve kabilelerin savaﬂ›): 107:no. 102, 231. Divorce (boﬂanma) Nablus sicilleri, 1:55;Kudüs sicilleri:107: 260; 177:46;183:137; 201: 325. Death of a girl (k›z›n ölümü): 181: 116; 191: 67; 183: 227.)
33Bkz. Anna Würth, “A Sana’a Court,” 321. Gerçek sorun ve mahkeme kayd› aras›ndaki boﬂlu¤a dair di¤er bir dava tasviri için bkz. agm., 334.
34Levi, “On Microhistory.” ﬁam ve Beyrut mahkeme arﬂivlerindeki benzer örneklere dikkatimi çekti¤i için Zouhair Ghazzal’e minnettar›m.
35Abdul Karim Rafeq, The Province od Damascus 1723-1783 (Beyrut, 1970), 43. Muhammad Adnan Bakhit, The Ottoman Province of Damascus in the Sixteenth Century (Beyrut, 1982), 119. Nelly Hana, “Administration of Courts,”45.
Burada sunulan bu hikâye mikro tarih araﬂt›rmalar› için, ‹srail’deki bedevi vatandaﬂlar›n sosyal ve kültürel sorunlar›, bu insanlar›n bu gibi problemleri halletme yöntemleri, mahkeme salonu içinde ve d›ﬂ›nda yaﬂad›klar› dramlar, ﬂer’i mahkemedeki üç hukuk sisteminin gizemli uyumu ve karmaﬂ›k gerçekli¤i meydana getiren say›s›z nükteli k›sa hikâye üzerinde duran bir kaynak olarak hizmet edebilir.
Mahkemenin yaz›l› kayd› görüldü¤ü üzere uzun ve detayl› olsa da bizi sadece boﬂanman›n gerçekleﬂti¤i, mehir ve nafakan›n ödendi¤i konusunda bilgilendirmektedir. Asl›nda yaz›l› belgede geçen olaylar haricinde baﬂka hiçbir ﬂey gerçekleﬂmemiﬂ de¤ildir. Söz konusu kay›t, olay›n taraflar› ya da ﬂahitlerince anlaﬂ›ld›¤› ﬂeklin tam z›tt›d›r.
Tekrar vurgulanmal›d›r ki tasvir edilen olay, hikâyenin yaz›l› kayd›n›n haricinde, olas› de¤iﬂik tasvirlerinden sadece birisidir. Bir çiftin ayr›l›k karar› ald›¤› ve boﬂanmak için mahkemeye baﬂvurdu¤u aç›k bir senaryo herhangi bir zaman ve mekânda gerçekleﬂebilirdi. Sanaa mahkemesine yönelik araﬂt›rmas›nda, Anna Würth böyle bir vakay› nakletmektedir33. Fakat bir hikâyenin de¤iﬂik tasvirlerinin muhtemel oldu¤u -ve gerçekte muhtelif zaman dilimlerinde muhtelif koﬂullarda gerçekleﬂti¤i- gerçe¤i bize, sicil kay›tlar›n›n hikâyenin yaln›zca küçük bir bölümünü yans›tt›¤›n› göstermektedir. Dolay›s›yla bu gerçek, bizi herhangi bir kayd› oldu¤u gibi kabul etmekten al›koymal›d›r.
Ayr›ca, baz› kay›tlar›n toprak mülkiyeti ve mali konulara dair asl›nda hiç vuku bulmam›ﬂ baz› ﬂeylere resmiyet kazand›rmaya dönük bir çaban›n sonucu olabilece¤i ihtimalini de göz önünde bulundurma-l›y›z. Bazen kad› sicillerinde, bir vak›f yöneticisi (mütevelli) taraf›ndan kaynaklar›n tahsisine karﬂ›,
as›l amac› vak›f senedi ya da vakfiyenin yasall›¤›ndan emin olmak olan bir davan›n kayd›na rastlanmaktad›r. Di¤er taraftan, di¤er bir belgeden hareketle, biz bir mahkemede tart›ﬂma konusu edilen bir mülkün gerçekte sicillere kaydedilen fiyat üzerinden sat›l›p sat›lmad›¤›n›; ya da bir duruﬂman›n, bir arsan›n özel mülkiyet olarak kay›t alt›na al›n›p al›nmad›¤›ndan emin olmak için sahnelenip sahnelenmedi¤ini bilebilir miyiz?34Hatta zimmetine para geçirmekle ya da baﬂka bir suçla suçlanan biri hakk›nda aç›lan bir davan›n gerçekleﬂip gerçekleﬂmedi¤ini ya da sadece devlet görevlileri taraf›ndan gelecekte iﬂlenecek bir cinayeti meﬂrulaﬂt›rmay› gaye edinen yasal bir kurgu olup olmad›¤›n› da sorabiliriz.
Mikro tarih yazarken, dolay›s›yla, biz önceki iki modele göre daha sa¤lam bir zemin üzerinde durmuyoruz. Hatta tek bir kayd›n sosyal gerçeklikle iliﬂkisi yüzeyseldir ve bütün bir olas›l›klar kümesi – sade bir yans›madan tam bir anlaﬂ›lmazl›¤a- kendisini okuyucuya sunar.
Sözcüklerin Zaman ve Mekânda Yolculu¤u
Biz ayr›ca, kaleme al›nan kay›tlar›n ne ölçüde mahkemede haz›r bulunan daval›, davac› ya da ﬂahitlerin iddia ya da ﬂahitlik ifadelerini (ki do¤rudan sözün sahibinden al›nt›lan›yor olsa bile) yans›tt›¤› konusunda da ﬂüphe duymal›y›z. Sözler, ifade edildikleri andan sicile kaydedildikleri ana kadar, uzun bir mesafe kat ederler. Sözcüklerin yolculu¤u, meram henüz kad›ya ifade edilirken baﬂlar. Osmanl› döneminde, en az›ndan 19. yüzy›la kadar, Hanefi mezhebine mensup kad›lar ﬂer’î mahkemelerdeki davalar›n büyük bir ço¤unlu¤unu yönetmiﬂlerdir. Bu kad›lar›n ço¤u, ana dilleri nüfusun ço¤unlu¤u taraf›ndan konuﬂulmayan bir dil olan Türkçeyi konuﬂan Rumî’lerdir.35 Arap topraklar›ndaki ço¤u mahkeme vakalar›nda daval› ve davac›lar›n iddialar›
Türkçeye; kad›n›n davan›n taraflar›na yöneltti¤i sorular da yerel dile mütercimler arac›l›¤›yla çevrilmiﬂtir.36
Dava süreci boyunca ﬂüphesiz mütercimlerin ço¤u, kad›y› dava konusuna yönelik keskin kavray›ﬂ› ve hukuk bilgisi ile etkilemek istemiﬂtir. Çeviri esnas›nda ço¤u mütercim, ifadeleri ﬂer’î üsluba uyarlayarak çevirmiﬂ ve yeniden ﬂekil vermiﬂ olmal›d›r. Dolay›s›yla bir olaya dair basit tasvirler, kad›n›n zaten yabanc›s› olmad›¤› bir çeﬂit hukuk terminolojisiyle ifade edilmiﬂtir. Bu mütercimlerin baz›lar›n›n, kad›ya mevcut sorunun çözümüne yönelik olarak hukuki tavsiyede bulunabilecek kadar bilgi sahibi olmuﬂ olabilece¤i de düﬂünülebilir.
Davac› ve daval›lar birkaç kez dinlenip, kad› taraf›ndan taraflar›n iddialar› özetlenerek sicile kaydedilebilecek ﬂekilde k›salt›lm›ﬂt›r. Tam bu noktada, sözlü ifadeler yaz›l› ifadelere çevrilirken, di¤er bir dönüﬂüm yaﬂan›r. Böyle bir süreç yaln›zca farkl›l›¤›n kurala dayal› oldu¤u Arapça’ya münhas›r de¤ildir, bilakis di¤er dillerde de söz konusudur. Mahkemede cereyan eden sözlü diyaloglar, söz konusu ikili çeviri sürecinden sonra özgünlüklerini kaybederek art›k tan›nmaz hale gelmiﬂlerdir. Mevcut yaz›l› kültür, mahkemenin hukuk terminolojisinde ›srar› ve ﬂer’î mahkeme taraf›ndan kabul gören oldukça k›sa kay›t format›, serbest sözlü ifade dünyas›n›n önünde aﬂ›lamaz bir engel teﬂkil etmiﬂtir. Peki bu, mahkemedeki sözlü diyalog sürecinde yolun sonunu mu göstermekteydi? sorusuna kesin bir cevap veremiyoruz. Mahkemede cereyan eden dava kayd›n›n, ne zaman ve nerede -duruﬂma esnas›nda ya da hemen duruﬂma sonras›nda m›- kad› siciline kaydedildi¤ini ve ne zaman ve nerede, kâtip taraf›ndan yaz›ld›ktan kaç gün sonra sicile kopya edildi¤ini bilmiyoruz. Baz› vakalarda davac› ve ﬂahitlerin imzalar›n›n gerçek oldu¤u görünmektedir; ama di¤er örneklerde imzalar gayet aç›k bir ﬂekilde ayn› el -muhtemelen müstensihin kendisi- taraf›ndan
metne eklenmektedir. Zaten, ancak çok sonraki dönemlerde metinlerde imzalara (kalem ya da parmak izi arac›l›¤›yla) rastlanmaktad›r.
Son olarak, ço¤u teknik terimin anlam› zamandan zamana ve mekândan mekâna köklü de¤iﬂiklikler göstermiﬂtir. “Bâli¤” (reﬂit, eriﬂkin) kavram›, her yerde ayn› anlama m› sahip olmuﬂtur; ya da zihinlerde her zaman ayn› ça¤r›ﬂ›mlar› m› uyand›rm›ﬂt›r? “Ta’zir” sözcü¤ü as›l olarak “paylama” ve “k›nama” olarak alg›lanm›ﬂ, ama baz› zaman ve mekânlarda ise “dayak cezas›” ya da ﬂer’î hukukta kad›n›n ihtiyar›na ba¤l› olarak verilebilen di¤er bir ceza ﬂekli olarak anlaﬂ›lm›ﬂt›r. “Sadâk” terimi, Layish’in de do¤ru bir ﬂekilde iﬂaret etti¤i gibi, ﬂer’î ve örfî hukukun ikisinde de mehir anlam›nda kullan›lagelmiﬂ, ama her bir sistemde “mehir” ya da “baﬂl›k paras›” olarak farkl› ﬂekillerde yorumlanm›ﬂt›r.37 Ço¤u ﬂer’î mahkeme kay›tlar› yerel örfî hukukun aç›k etkisinde oldu¤u için, sicillerde birbirini takip eden kay›tlarda yer alan ayn› terimler bile farkl› anlamlarda kullan›labilmiﬂtir.
Asl›nda, bizim sürekli olarak yapt›¤›m›z bir ﬂeydir ikili çeviri. ‹lk olarak, bir kavram tarihsel ve antropolojik olarak çevrilir -kavrama daha erken bir dönemin hukukçular› taraf›ndan verilen belli bir anlamdan o kavram›n kültürel ve yasal ba¤lamda sahip oldu¤u anlama-; ard›ndan da kaleme al›nd›¤› as›l dilden dilimize tekrar çevrilir, her çevirinin asl›nda bir yorum oldu¤u ak›lda bulundurularak.38
Sicil kay›tlar›, “saf gerçekli¤i” say›s›z yollarla gizleyen iç içe gömülü anlam katmanlar›n›, kiﬂisel ç›karlar› ve yorumlar› içerir. Ancak, bu gömülü anlamlar o gerçekli¤i anlayabilme ve yorumlaya-bilmenin yeni yollar›n› açar. Bu sürecin do¤as›na iliﬂkin daha detayl› bir araﬂt›rma olmaks›z›n, gerçekte yaﬂananlar›n sicillere kaydedilinceye kadar olan süre içerisinde hangi ölçüde de¤iﬂmiﬂ olabilece¤i noktas›nda sa¤l›kl› bir de¤erlendirme yapamay›z.
36ibid. Bkz. ayr›ca Layish, Divorce in the Libyan Family, 3. 37‹bid.
39Bkz. Würth, “A Sana’a Court,” 327. Burada, kâtip ve kad›lar›n titizlik derecesinin sicillerdeki kay›tlar›n detay düzeyi konusunda belirleyici bir unsur oldu¤u, yazar›n dikkatini çekmiﬂtir.
40Cf. Richard Repp, The Mufti of ‹stanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy (London, 1986); Madeline Zilfi, The Politics of Piety: The Ottoman Ulama in the Postclassical Age (1600-1800) (Minneapolis, 1988).
41Bkz. Lutz Wiederhold, “Legal Doctrines in Conflict: The Relevance of Madhab Boundaries to Legal Reasoning in the Light of and Unpublished Treatise on Taqlîd and Ijtihâd,” Islamic Law and Society, 3:2 (1996), özellikle 249-59; Hanna, “Administration of the Courts,” 53-54. 17. yüzy›l Kudüs sicillerini ve ayr›ca bazen yeni bir makam ve mevki elde edebilmek ya da bir toplumsal sorunu çözebilmek için mezheplerini de¤iﬂtiren ulemalar›n biyografik sözlüklerini okurken bu izlenimimi destekleyici bulgulara rastlad›m. Bkz. Muhibbi, Khulâsat al-âthâr fî a’yân al-qarn al-hâdî ‘ashar (Kahire, tarihsiz.), cilt 1, 145, 394, 408; cilt 2, 134-136, 233; cilt 3, 212.
Araﬂt›rma ‹çin Yeni Bir Yol Haritas›
San›r›m ﬂimdi, Osmanl› döneminde Müslüman topluluklar hakk›ndaki araﬂt›rmalara bulunabilece¤i katk›lar› küçümsemeksizin -tabii ki zay›fl›klar›n› da göz önünde bulundurarak- çal›ﬂmam›z›n ﬂu ana kadar ki sonuçlar›n› ortaya koyma zaman›d›r. Bütün kaynaklar gibi siciller de çal›ﬂ›lmal› ve anlaﬂ›lmal›d›r. Tarihçiler ﬂu anda önlerinde engel olarak gördükleri ﬂeyi, üzerine bilgi inﬂa edebilecekleri yeni bir temele dönüﬂtürebilmek için kendileri aç›s›ndan çok büyük önemde bir kaynak olan sicillerdeki mevcut güçlükleri kabul etmeli ve belki de odakland›klar› konular› biraz de¤iﬂtirmelidirler.
Buraya kadar olan tart›ﬂmalar ve örneklerden de gayet aç›k bir ﬂekilde anlaﬂ›laca¤› gibi, sicil kay›tlar› mutlak “do¤ru” ya da “yanl›ﬂ” olarak s›n›flan-d›r›lamazlar. Hatta göreceli “gerçeklik” içeri¤ine sahip olarak da nitelendirilemezler. Her mahkeme, ya da en az›ndan her bölgesel mahkeme kümesi, ayr› ayr› de¤erlendirilmelidir. Ayr›ca, bu ayr›ma dayal› de¤erlendirmeler, her dönem için de ayr› ayr› yap›lmal›d›r.
ﬁimdiye kadar hakk›nda çok az çal›ﬂma yap›lm›ﬂ çeﬂitli alanlar var ki detayl› bir araﬂt›rma, ﬂer’î mahkeme kay›tlar›n›n bize bu alanlarda bulunabile-ce¤i katk›n›n de¤erlendirilmesi konusunda yard›mc› olabilecektir. Bunlar, kayna¤›n kendisinin etraf›nda yo¤unlaﬂan ortak bir merkeze sahip, kayna¤›n duvarlar›n›n arkas›ndaki kültür ve topluma uzanan daireler olarak görülebilirler. Bizim ilk ilgilenece-¤imiz husus, bir metin olarak kayna¤›n kendisinin dilbilimsel ve edebi özelliklerini göz önünde bulundurarak, sicil olmal›d›r: nas›l bir edebi üslup kullan›lm›ﬂt›r? Neden di¤er birçok üslup yerine bu üsluplar tercih edilmiﬂtir? Bu üsluplar mekândan mekâna de¤iﬂmekte midir ya da her yerde ayn› temel çizgiyi mi takip etmektedir? Ayr›ca, imparatorluk
merkezinin dayatt›¤› hâkim bir yaz›m tarz›n›n olup olmad›¤› ya da her bir yerel mahkemenin kendine özgü bir tarz ve belgelere yans›yan bir teferruat seviyesine sahip olup olmad›¤› da merak edilebilir?39 Bu kategorideki di¤er sorular, sözlü bir diyalogun do¤rudan ya da dolayl› olarak sicile kaydedilirken düzenlenmesinde ya da davac›n›n iddialar›na iliﬂkin bizzat yazar›n tasdik ya da itiraz›n›n ifade edilmesinde kullan›lan edebi araçlarla ilgilidir. Böyle bir sorgulama, bizi ayn› kad› sicilinde yer alan el yaz›lar›ndaki farkl›l›klar›n sebeplerini ve bunlar›n buraya kadar bahis konusu edilen vakalarla ba¤lant›lar›n› araﬂt›rmaya sevk edebilir.
Kad›lar ve mahkeme prosedürleri de do¤rudan yaz›l› kay›tla ba¤lant›l› olan ikinci dairede de¤erlendirilebilir. ‹mparatorluk merkezindeki kad›lar hakk›nda -eyaletlerdeki kad›lar›n tersine-sa¤lam bir bilgi temeline sahibiz.40Kad›lar ve nâibler hakk›nda –onlar›n e¤itimleri, dilleri ve siyasi düﬂüncelerine yönelik- prosopografik (grup biyografisine dayal›) bir araﬂt›rma, tarihsel bir kaynak olarak farkl› zaman ve mekân dilimlerinde kaleme al›nan sicil kay›tlar›na dair yorumlar› da do¤rudan etkileyebilir. Dikkate al›nmas› gereken di¤er bir mahkeme prosedürü de mütercimlerin oynad›klar› rol ve davalar›n sonuçlar› üzerindeki etkileridir.
Hukuki süreçte çeﬂitli hukuk mekteplerinin (mezhep) oynad›klar› rolü de sistematik bir ﬂekilde çal›ﬂmal›y›z. Herhangi bir mezhebe ba¤l› bir kad› ya da müftünün, ihtiyaç duydu¤unda neredeyse hiçbir ﬂüphe duymadan mezhep de¤iﬂtirebildi¤ini biliyoruz. Di¤er yandan, reayan›n da taraf oldu¤u davalar›n kendi lehine sonuçlanabilmesi ya da kendi hakk›nda daha hay›rl› olabilmesi için kendi geleneksel mezhep ba¤l›l›¤›nda ›srar etmedi¤i ve hatta bazen mezhep de¤iﬂtirdi¤ine dair baz› göstergeler var.41 Bu ve
benzeri sorulara cevap bulmaya yönelik daha fazla araﬂt›rma, bize davan›n taraflar›nca dava boyunca takip edilen stratejiler hakk›nda yeni bak›ﬂ aç›lar› sunabilir.
Üçüncü dairede, ﬂer’î mahkemeler de kurumlar olarak daha yak›ndan analiz edilmelidir. Bu mahkemeler nas›l bir yap›ya sahipti? Nas›l bir iç hiyerarﬂi söz konusuydu ve zaman ve mekâna ba¤l› olarak nas›l bir de¤iﬂim göstermekteydi?42 Kâtipler kimlerdi? Nas›l bir e¤itim alm›ﬂlard›? Nas›l bir sosyal çevreye mensuptular ve bu mensubiyet ile yerel siyasette oynad›klar› rol aras›nda nas›l bir etkileﬂim vard›? Di¤er taraftan, ﬂer’î mahkemelerde görevli çok say›da yard›mc› memur da bulunmaktayd›
-muhz›rbaﬂ›lar (davac› ve daval›lar›n mahkemeye
celp edilmesi vs. gibi mahkeme prosedüründen sorumlu memur), subaﬂ›lar (kamu düzeni ve asayiﬂin temininden sorumlu memur), muhtesipler (çarﬂ› ve pazarlarda ticaretin ‹slam hukukuna uygun olarak yürümesinden sorumlu memur), kayyâlbaﬂ›lar (aynî vergilerin ve vergiler al›n›rken ürünün a¤›rl›¤›n›n tespitinden sorumlu memur), udûl (resmi mahkeme ﬂahitleri), ﬂuhûdü’l-hâl,43 ve mahkeme ile toplum aras›ndaki di¤er arac›lar. Mahkeme içi ve d›ﬂ› süreçlerde rol oynayan görevliler ile kad› aras›ndaki karmaﬂ›k iliﬂkiyi ve arac› memurlar› toplumun geri kalan›na ba¤layan sosyal a¤lar› ayd›nlatmaya yönelik bir çal›ﬂma yap›lmal›d›r.
Bu arabuluculuk sorular› bizi, dördüncü ve son daireye yani mahkeme ve bir bütün olarak toplum aras›nda var olan çok yönlü ba¤›ml›l›k konusuna götürmektedir. Tam da burada ço¤u, yerel nüfus ve mahkeme aras›nda var olan temel güven (ya da
güvensizlik) ile ilgili olan sorunlar söz konusudur.44 Belki burada, toplumun çeﬂitli kesimlerinin mahkemeye baﬂvurma amac›; kad› ve mahkeme görevlilerinin yerel nüfus üzerinde sahip oldu¤u gücün niteli¤i ve insanlar› evlilik ve ticaret akitlerini mahkemede kay›t alt›na ald›rmaya mecbur edebilme kudretleri hakk›nda sorular sorulabilir. Ayr›ca, biz farkl› konumlardaki insanlar›n devleti temsil eden mahkeme görevlilerinin beklentileri do¤rultusunda hareket etmeleri karﬂ›l›¤›nda ne gibi yararlar sa¤lad›klar› konusunu da araﬂt›rabiliriz.
Bütün bu araﬂt›rmalar, betimleyici antropolojide hâlihaz›rda süren araﬂt›rmalarla da desteklenmek-tedir. Lawrence Rosen’›n Fas;45Brinkley Messick’in Yemen46 ya da Ido Shahar’›n Negev bedevileri47 hakk›ndaki çal›ﬂmalar› gibi çal›ﬂmalar, yaz›l› mahkeme kay›tlar› ile toplum aras›ndaki de¤iﬂken iliﬂkiyi belirlemek için ihtiyac›m›z olan yeni bak›ﬂ aç›lar›n› bize sa¤layabilir. Olas› di¤er yollar, yasal koﬂullar ve yasal koﬂullarda hukuki sürece konu olan belirli bir hususta yaﬂanabilecek de¤iﬂiklikler aç›s›ndan ﬂer’î mahkeme ve toplum aras›ndaki iliﬂkinin araﬂt›r›lmas› olabilir. F›k›h usulünün de¤iﬂen rolü hakk›nda Wael Hallaq’›n;48 ya da ‹srail’de seküler miras hukukunun ﬂer’î mahkemelerin dinî hukuk alan›na dâhil edilmesi ve Libya’da ﬂer’î mahkemelerin yerel örfî hukuku da kapsamas›49 hakk›ndaki Aharon Layish’in çal›ﬂmalar›, muhtelif güncel ve tarihsel alanlardaki iliﬂkileri daha aç›k bir ﬂekilde tan›mlamam›za yard›mc› olmaktad›r. Layish, ayr›ca, ‘sociolegal’ olarak adland›rd›¤› bir yöntem arac›l›¤›yla mahkeme kararlar›ndaki ﬂeriat ve örfün ay›rt edilmesini de önermiﬂtir.
42Bkz. Brinkley Messick, The Calligraphic State: Textual Domination and History in a Muslim Society (Berkeley: University of California Press, 1993), 187-92.
43Aharon Layish, “Dar ‘Adl-Symbiosis of Custom and Sharî’a in a Tribal Society in Process of Sedentarization,” Jerusalem Studies in Arabic and Islam, 19 (1995), 198-213.
44Würth, “A Sana’a Court,” 330. 45Rosen, The Anthropology of Justice. 46Messick, The Calligraphic State. 47Shahar, “Trilemma in Court”.
48Wael Hallaq, “From fatwâs to Furû’: Growth and Change in Islamic Substantive Law,” Islamic Law and Society, 1 (1994), 17-56. “Usûl al-Fiqh: Beyond Tradition” Journal of Islamic Studies, 3:2 (1992), 172-202.
49Cf. Aharon Layish, Divorce in the Libyan Family; ayn› yazar, “Bequests as an Instrument for Accomodating Inheritance Rules: Israel as a Case Study,” Islamic Law and Society, 2:3 (1995), özellikle 308-310.
50Haim Gerber, State, Society and Law in Islam (Albany: State University of New York Pres, 1995), 56-57. 51Iris Agmon, “Women and Society” (bkz. yukar›daki örnekler)
52Mahmud Yazbak, “Haifa in the Late Otoman Period, 1870-1914” (yay›nlanmam›ﬂ doktora tezi, Hayfa Üniversitesi, 1992) 53Shuval, “La Ville d’Algers,” 15-30.
54Yehoshua Frenkel’e bu hat›rlatmas› için müteﬂekkirim.
Yak›n zamanda yay›mlanan bir kitapta Haim Gerber, mahkemelerin belli gruplar ya da s›n›flar›n lehine kararlar al›p almad›¤›n› bulmak için duruﬂma sonuçlar›n›n say›sal bir de¤erlendirmesini teklif etmektedir. Gerber kendi araﬂt›rmas›nda, kad›lar›n verdikleri hükümlerin istatistikî olarak toplumun zay›f kesimlerinin (kad›nlar, z›mmîler ya da s›radan vatandaﬂ) lehine oldu¤unu görmüﬂtür. Muhtelif zaman ve mekânlardaki mahkeme kararlar›n›n söz konusu dengeler aç›s›ndan incelenmesi, tarihsel kay›tlar›n de¤erinin ölçülmesi konusunda bize daha sa¤lam bir temel sa¤layabilir, ama niceli¤in yukar›da belirtilen sorunlu do¤as›ndan dolay› böyle bir araﬂt›rma, aﬂ›lamaz sorunlar da do¤urabilir.50
Nitekim siciller üzerindeki baz› tarihsel çal›ﬂmalar bu kayna¤a yönelik eleﬂtirel bir yaklaﬂ›m tarz›n› do¤urmuﬂtur. Iris Agmon’un Hayfa ve Yafa hakk›ndaki çal›ﬂmas›51 bunlardan biridir ve ayn› yorum Mahmud Yazbak’›n Hayfa hakk›ndaki eseri için de geçerlidir.52Her iki kaynak da sicil odakl› bir araﬂt›rma için okuyucuya temel araçlar› sa¤lama çabas›ndad›r. Yazbak, say›sal olarak mahkemede boy gösteren insanlar› ve bu insanlar›n nüfusun geri kalan›na oran›n› tespit etmiﬂ; baz› yerlerde zaman zaman ﬂehir nüfusun hemen hemen dörtte birinin bir ﬂekilde daval›k olarak mahkemeye baﬂvurdu¤u sonucuna ulaﬂm›ﬂt›r. Agmon, Hayfa ve Yafa mahkeme kay›tlar› aras›ndaki içerik ve üslup farkl›l›klar›n› belirlemiﬂ ve kad›nlar›n mahkemede
yarar sa¤lamak için kulland›klar› ço¤u stratejiyi tarif etmiﬂtir. Cezayir belgeleri üzerinde çal›ﬂan Tul Shuval ise hazinedeki (beytü’l-mâl) ve mahkemedeki miras kay›tlar› aras›nda bir k›yaslamada bulunarak bu ayn› görevi gören iki kaynak aras›ndaki farkl›l›klara iﬂaret etmiﬂtir.53 Böyle bir karﬂ›laﬂt›rma, örne¤in Memlük mahdar (mahkeme tutana¤›) kal›nt›lar› ile Osmanl› sicilleri aras›nda tarihsel olarak da yap›labilir.54
Yukar›da bahsedilenler gibi araﬂt›rmada yaﬂanabilecek sorunlar, engel olarak görülmemelidir.
Sicilleri konu edinen daha kapsaml› bir çal›ﬂma,
tarihçiler olarak ortaya koydu¤umuz ortak çabaya katk›da bulunacakt›r. Birincisi ve en önemlisi, böyle bir çal›ﬂma bizi yeni ve umut verici bir çal›ﬂma alan›na sürükleyebilir: sadece ‘toplumu’ anlamaya dönük çal›ﬂmalar için bir araç de¤il aksine kendi içinde bir amac› olan kültürel bir ürün olarak sicil. Mahkemenin iﬂleyiﬂi -mahkeme görevlilerinin menfaatleri, sözlü bir ifadenin yaz›l› bir metne dönüﬂme süreci, ilgili bütün taraflar›n takip ettikleri stratejiler, sosyal normlar ve din kurallar› aras›ndaki iliﬂki- dikkate de¤er etkileyici tarihsel bir resim oluﬂturur. Sicil kay›tlar›n› araﬂt›rmak san›landan daha fazla yarar sa¤layabilir ve bu araﬂt›rma bir proje olarak belki de somut ve gayet aç›k bir sosyal gerçekli¤i oldu¤u gibi anlama çabas›ndan daha az de¤erli de de¤ildir.