“66 yılı bana geliyor, yaş çok büyük. Çok yaşadı ve çok şey yaşandı” - bu sözler, gerçek devlet konseyi Konstantin Dmitrievich Kafafov, Rusya Devleti'nin son yıllarında içişleri bölüm başkanlarından birinin anılarına başlıyor.
Eğitim alan bir avukat (bir dereceye kadar aday olan St. Petersburg Üniversitesi'nden mezun olan), Kafafov daha düşük pozisyonlardan kamu hizmetinin başına yükseldi. Ekim 3 Bir üniversite sekreteri olarak 1888, Senato Departmanının ofisine atandı ve 1892 tarafından sekreterlik danışmanı rütbesine rütbeli atandı. Takip eden 25 yıl yargıda, savcı gözetiminde yargının yargı odasının bir üyesi olarak çalıştı. 1912'te, İçişleri Bakanlığı'na hizmet veren kariyerinin yeni bir aşaması başladı. 2 April, Polis Bölüm Başkan Yardımcısı olarak atandı. Siyasi arananlar listesinde hiç tecrübesi yoktu ve tamamen bürokratik işlevlerden, özellikle de müdür yardımcısı olarak görevlendirildi, yasama faaliyeti ile ilgili bölümlerden ve bakanlık konseyinin bir üyesi olarak çeşitli bölümlerde Bakanlığı temsil etti. komisyon ve toplantılar. En ciddi çalışma, İşçiler Sigorta Konseyi'nde onlar tarafından yapıldı.
Şubat ayındaki 1917 devrimi günlerinde, Çar idareciliğinin en üst safları gibi Bay Kafafov tutuklandı. 4 Mart Geçici Hükümet, eski bakanların, üst düzey yöneticilerin ve diğer üst düzey yetkililerin yasadışı eylemlerini soruşturmak için Yüksek Soruşturma Komisyonu'nu kurdu ve birkaç gün sonra Acil Durum Soruşturma Komisyonu olarak yeniden adlandırıldı. Mayıs 24’te, Komisyon “Kafafov’un yaşı, medeni halini ve acı verici durumunu dikkate alarak” ve “eylemin niteliği gereği” göz önüne alındığında, aşırı tutukluluğunun çok katı gözüktüğünü belirten bir karar verdi. Peter ve Paul Fortress'in hücre hapsi hücresindeki hapishane, ev hapsi ile değiştirildi ve Mayıs 31'ten itibaren Petrograd'dan ayrılmama taahhüdünde bulundu.
24 August Kafafov Tiflis'e seyahat izni almak için başvuruda bulundu ve serbest bırakıldı. Üç yıl boyunca Tiflis'te, Bakü'de, Kırım'da yaşadı ve Kasım ayında 1920 Türkiye'ye göç etti, sonra 1931'ta öldüğü Sırbistan'a taşındı.
Haziran ayında, 1929, Bay Kafafov, sayfalarını eski Rus Transkafkasya'da kalmasına adanmış olan anılarını tamamladı;
*** *** ***
... Rus devletinin çöküşünü tarif etmeyeceğim. Bu konuda, hem bu yıkıma mümkün olan her şekilde katkıda bulunanlar hem de seyirciler tarafından birçok şey yazıldı.
Benim hikayem alçakgönüllü.
Yazımı Petrograd'daki [Peter ve Paul] Kalesi'nden kurtarıldıktan sonra geçirdim, çünkü abonelikle ikamet yerini hiçbir yere bırakmamak zorunda kaldım. Sonbaharda, Kafkasya'ya, Tiflis'e taşınma izni için Acil Durum Soruşturma Komisyonu'na bir dilekçe verdim. Yoğunlaştırılmış taleplerin ardından nihayet bana izin verildi ve Acil Durum Soruşturma Komisyonunun ilk talebinde Petrograd'a gelme taahhüdümde benden abonelik alındı. 11 Eylül 1917.Aile ailemle birlikte Kafkasya'ya gittim.
Eylül ayında Tiflis 17'e ulaştık. Sonbahar bu yıl alışılmadık derecede iyiydi. Ancak devrim, şehir hayatına şiddetle yansıdı. Ekmek yoktu. Ekmek yerine, bir miktar kepek ve saman küspesi yemek zorunda kaldı. Kafkasya'da oldukça fazla miktarda bulunan mısır bile bu yıl yeterli değildi. Diğer ürünlerin yüksek maliyeti sıçrayan ve sınırlandı ve her şeyden önce, en tuhaf yağma kentte başladı. Sokakta öğleden sonra soyuldu. Örneğin, sokaktaki soyguncularla iyi giyimli bir bayanla tanışırlar, sessizce daireye kadar eşlik ederler ve verandasına yaklaşırlar, beklenmedik bir şekilde soyunmasını önerirler - ayakkabı ve ipek çoraplar hariç değil, ondan değerli her şeyi çıkarırlar, sonra zili çalarlar. giriş ve hızla yağma ile gizleme ve talihsiz kurban şaşırtıcı bir şekilde kapıyı açan hizmetkarlar veya sevenler, neredeyse tamamen çıplak değil. Sadece kadınlar değil, erkekler ve hatta çocuklar bile bu tür bir soyguna maruz kaldı. Ayrıca, dairelerin genel soygunu sıkça artmıştır. Holiganizm son derece sık oldu. Sokaklara sürekli ateş açıldı. Yetkililer bununla baş edemedi.
Ancak, yetkililer, özünde değildi. Şubat Devrimi'nden sonra Tiflis'te Gürcistan, Ermenistan ve Bakü Tatar temsilcilerinden oluşan bir koalisyon hükümeti kuruldu. Ancak koalisyon otoritesi, birleşik birlik ve dayanışma olmadığı için güçlü değildi. Genel olarak, Kafkasya'da Kafkas Tatarlarının ve Ermenilerin çıkarlarını uzlaştırmak çok zordu, Gürcüler'in çıkarlarını Ermenilerle uzlaştırmak kolay değildi. Ermeniler ve Tatarlar arasında düşmanlık sabittir. Bu düşmanlık, periyodik olarak Türkiye'de Ermenilerin acımasız dayaklarıyla mücadele eden Türkler ve Ermeniler arasındaki uzak ilişkilere yol açtı. Gürcüler'in Ermenilere karşı düşmanlığı, Kafkasya'daki tüm ticaret ve şehir mülklerinin Ermeniler tarafından el konmasıyla açıklandı. Ayrıca, en uyumlu ve en devrimci olan Gürcüler koalisyona hükmetmeye çalıştı, ancak bu arzu hem Ermenilerden hem de Tatarlardan gelen muhalefetle karşılandı.
Bu arada, Rusya’daki devrimci hareket gittikçe derinleşti. Tiflis'e geldikten kısa bir süre sonra (Ekim 1917'un sonunda), Moskova'dan Bolşevikler tarafından oradaki iktidarın ele geçirilmesi hakkında bilgi alındı. Ordunun tamamen çöküşü başladı. Asi asker çeteleri, öndeki evden ayırt etmeden çektiler, gürültülü silahlı kalabalığa maruz kaldılar. Rusya'nın merkezi hükümeti ile iletişim kesildi. Şu anda, durumlardan yararlanarak Gürcüler, uzun süren hayallerini gerçekleştirmeye karar verdiler - bağımsızlıklarını ilan etmek. Dün Duma’daki Gürcistan halkının temsilcileri ve devrim sırasında - İşçi ve Asker Vekilleri Konseyi, Cheidze, Chkhenkeli ve Gegechkori’de, enternasyonalistleri ikna ettiler - Sosyal Demokratlar, Menşevikler, aniden ateşli vatansever milliyetçilere döndü. Acil olarak bir Kurucu Meclis toplandı. Gürcistan'ın bağımsızlığı ilan edildi, temel yasalar çözüldü ve Gürcistan bağımsız bir sosyalist cumhuriyet oldu.
Gürcüler'in devrimci işlerde deneyimli ve sofistike işadamları olduklarını kabul etmek gerekir. Bununla birlikte, devrimin taleplerine haraç vererek, tüm bu talepleri liderleri için arzulanan bir şekilde yönlendirmeyi başardılar. Yani, örneğin, Orta Rusya’nın modelinde ve Gürcistan’da gerçekte az sayıda işçi olmasına rağmen işçi fabrikaları ve askerlerin milletvekillerinden oluşan bir konsey kurmuşlardı. Neredeyse hiç fabrika işçisi yoktu, çünkü orada sadece 2-3 tütün fabrikaları vardı ve askerleri de ilk başta öyleydi. Bununla birlikte - enfeksiyon mantıktan daha güçlü - ve bu tür bir tavsiye oluşuyordu. Ancak Gürcü bağımsız hareketinin liderleri de bu devrimci kurumu kendi elleriyle ele geçirmeyi başardılar. Temel olarak, işçi konsey üyeleri ve askerler milletvekilleri, Kurucu Meclis üyeleri ve nihayet parlamento üyeleri - eğer aynı kişiler olmasaydı - o zaman herhangi bir durumda, sadece birbirleriyle etkileşime girmeyen, aksine, karşılıklı olarak aynı fikirde olan insanlardı. birbirlerine destek olmak.
Gürcülerden İmeretin, en enerjik ve militan işçilerdi. Gürcüler birkaç kabileye ayrılır: Altta yaşayan Kartalin, çoğunlukla Tiflis ilinde, İmeretin, Minghreliler ve Kutaisi ilinde yaşayan Abhazlar'da bulunur. Bunlardan Kartalin sakinleri Gürcistan'daki en huzurlu sivillerdir. İmeretler ve genel olarak dağlık alanların sakinleri, sıcak bir mizaç ile ayırt edilir. Barış zamanında, İmeretler esasen hem doğasının azlığı hem de karakterin doğuştan gelen girişimci doğası tarafından yönlendirilen yerleşik el sanatlarıyla meşgul oldular. Hem Transkafkasya hem de Kuzey Kafkasya'daki en iyi aşçılar ve hizmetçiler esasen İmeryalılardandı. Sosyalist öğretiler ve devrimci hareket Transkafkasya'ya girmeye başladığında, Imeretler en duyarlı takipçilerdi. Gürcistan'daki devrimci ve bağımsız hareketi ele geçirdiler. Tüm Gürcülerin dilinin temelleri ortaktır, ancak her kabilenin kendine has özellikleri, telaffuzu ve konuşma sırası vardır. Birbirlerini nispeten özgürce anlarlar. Kartalinia'daki neredeyse tüm soyadlar “shvili” ile bitiyor - Mgaloblishvili, Hoshiashvili ve diğerleri “Shvili” Tercüme “oğul” anlamına geliyor, İmeretin'de soyadlar “dze” ile bitiyor - Chkheidze, Dumbadze, Jamarjidze ve diğerleri. Ayrıca evlat demektir. Dolayısıyla, soyadlar bir klanın temsilcisinden geliyor gibi gözüküyor, ancak dahası, kökeni, muhtemelen kurucularının Kafkasya'ya batıdan uzun bir süre önce Batı’dan geldiği gerçeğiyle açıklanabilecek birçok soyadı var: Orbeliani, Zhordania Bildiğimiz gibi, hemen hemen bütün halk Doğudan Batıya geçti. Kuşkusuz, bazıları türlerini ve bazı eski geleneklerini koruyarak Kafkasya'ya yerleştiler. Özellikle dağlarda, dağ köylerinde görülebilir.
Yaz aylarında 1911'te Moskova adli bölümünden birkaç kişiyle birlikte, Aziz Nikolaos (Vladikavkaz yakınındaki) Kutaisi'ye uzanan Askeri-Osetya yolu boyunca yaya geçtim. Kafkas Dağları'ndaki büyüleyici doğanın güzelliğini, Tsei buzulunun 9 bin fit yüksekliğindeki görkemli resmini ve Rion Nehri'nin nadiren görkemli vadisini tarif etmeyeceğim. Sadece birbirinden uzak olmayan farklı yerlerdeki şaşırtıcı çeşitlilikteki çeşitliliği ve gelenekleri hayrete düşürdüğümüzü belirteceğim. Bu nedenle, genellikle dağcı türleri, çoğunlukla karanlık esmerler ve esmerler ile birlikte, bir ruhta, göksel renkte ve mavi gözlü açık bir sarışın olan 16-ti'nin bir kızı ile nadir bulunan bir güzelliğe rastlamak zorunda kaldık. Ve bu köyde neredeyse bütün kadınlar sarışındı. Bu kızın anne babasıyla olan saklada, sıradan bir ev yapımı bira olan bir içki içtik. Bu içkiyi nereden buldukları sorusuna, eskiden beri demlendikleri için herkesin ruhunda olduğunu söylediler. Kafkasya'dan geçen Alman kabilelerinin küçük bir kısmının bu ortama yerleştiği mümkündür.
Genel olarak, Kafkasya, nispeten küçük bölgelere rağmen, etnik gruplarla doludur. Ruslar, Gürcüler, İmeryalılar, Abhazlar, Minghreliler, Svanlar, Tatarlar, Lezgiler, Osetliler, İnguşlar, Kabariler, vb. Dağlarda yaşar, Gürcistanların büyük çoğunluğu Roma Katolikleri olmasına rağmen Gürcistan olmasına rağmen ortodokstur. Dağ kabileleri ağırlıklı olarak İslam'ı savunuyor. Genel olarak, Gürcüler dini değildir. Gürcistan bağımsız bir sosyalist cumhuriyet ilan edildiğinde, doğal olarak, sadece din özgürlüğü ve tüm dinlerin eşitliği hemen ilan edilmedi, aynı zamanda din dışı bir devlet olmasına izin verildi ve bu nedenle din adamlarının katılımı olmadan sivil cenazeye izin verildi. Sivil cenazelerine yalnızca izin verildiği ve dinlerinin törenlerine ait cenaze yasaklarına rağmen, sivil cenazeler nispeten sık kullanılmıştır. Bununla birlikte, inananlar üzerinde ağır bir etki yarattılar ve açık protestolara neden oldular. Bu nedenle, devlet başkanının oğlu o sırada öldüğünde, son derece ciddi cenaze töreni din adamlarının katılımıyla düzenlendi ve söylenti, din adamlarının ölen kadınların yakınlarına davet edildiği halk arasında yayıldı. Bununla birlikte, dini inançlı birçok insan arasında bile, din, çoğunlukla Doğu halkları arasında gözlenen içsel, ideolojik değil, Doğu halkları arasında - Yunanlılar, Ermeniler, vb. Bağımsızlık ilanını takiben Gürcistanları büyük ölçüde etkiledi ve onların dini olarak yükselmelerini sağladı.
Her şeyden önce, yerel halk için tek geçim kaynağı olan çok sayıda bölgede bağlara ve meyve bahçelerine ciddi zarar vermiş olan benzeri görülmemiş bir doluluktan korkuyorlardı. Ardından ateşli hayal gücü, Gori şehrinin tümünün ölümüyle sonuçlanan bir dizi feci depremden etkilendi. Halk bunun içinde Tanrı'nın gazabını görmeye başladı ve onu dualarla yatıştırmaya karar verdi. Gori şehrine en yakın bazı köylerde Pazar pazarları bile, pazar günleri pazarın pazardan memnun olmadığını söylemeye başladıkları için iptal edildi. Bu gibi durumlarda her zaman olduğu gibi, insanları korkutan kâhinler ortaya çıktı. Popüler havayı dinleyen Gürcistan hükümeti taviz verdi. Yetkililerin temsilcileri, halka açık ibadet hizmetlerinde kiliselerde görünmeye başladı ve hatta din adamlarının haçına ve eline tutturulmak için yaklaştı. Bu ruh hali sayesinde, din karşıtı hareket biraz azaldı ve hala tamamen boş olan kiliseler yavaş yavaş insanlarla dolmaya başladı.
Bağımsızlık ilanından önce bile, Gürcüler kiliselerinin otosefasını ilan ettiler. Gürcüler uzun süredir bu otosefali aradılar. Hatırladığım kadarıyla, ilk kez bu konuyla ilgili konuşmalar İmparator III. İskender'in altında başladı ve İmparator II. Ancak bu konuşmalar hiçbir şeye yol açmadı, çünkü Yönetim Sinod'umuz aynı ülkede, Ortodoks dininin ülkede egemen olması şartıyla iki bağımsız Ortodoks kilisesi olamayacağını buldu. Ancak, Gürcüler bununla uzlaşmak istemediler: kiliselerinin daha yaşlı olduğu düşünülürse, daha genç Rus kilisesine teslim olmanın haksız olduğunu gördüler.
Gürcüler, yukarıda da belirtildiği gibi, özellikle de entelijansiyanları açısından pek dindar değiller, bu nedenle Gürcüler'in otosefali isteği, en azından kilisenin alanında, dini güdüler yerine bir tür özerklik elde etme arzusuyla açıklanabilir. Devrimden sonra, Gürcistan'ın Rusya'dan tamamen ayrılması sorunu ortaya çıktığında, Gürcü kilisesinin otosefali sorunu yine doğal olarak ön plana çıktı. Bu nedenle, Gürcüler ve bu projenin uygulanmasına koştu.
Eski Mtsheta Katedrali'nde, otosefali Gürcü kilisesi büyük bir ciddiyetle ilan edildi ve 1905'taki eski Piskopos Orel ve Savsky Piskopos Kirion tarafından Katoliklerle kutlandı. Kirion, Catholicos'un "Tüm Gürcistan" ünvanını aldı; Rusya patriği “Tüm Rusya” unvanının taklidi biraz komikti, çünkü tüm Gürcistan Tiflis ve Kutaisi; Batum bölgesi Gürcistan'a ancak 1920 yılında geçti.
(...)
Gürcistan'ın bağımsızlık ilanından hemen sonra yerel yönetim de kuruldu. Kalıcı bir parlamento seçildi, bakanlıklar kuruldu ve eski Nobel’in Bakü’nün petrolçüsünün küçük bir çalışanı olan eski Sosyal-Demokrat Nuh Jordania hükümetin başına geçti. Kravat yerine kurdeleli gecelikler çıkarıldı ve yeni hükümetin üyeleri nişasta tasması taktı, kartvizit taktı ve Sosyal-Demokrat başkanlarını burjuva silindirleriyle kapattı. Özel yetenek, en yetenekli olanlardan biriydi, Dışişleri Bakanı görevini üstlenen Gegechkori. Diplomatik adımlarından ilki, Almanların önünde sıyırıyordu. Yeni diplomatın kötü bir politikacı olduğu ortaya çıktı ve Almanların yenilmezliğine inanıyordu, açıkçası Alman zırhlı yumruklarının büyük bir hayranıydı. Ancak, bazı Gürcü grupların Almanlarla olan ilişkileri hakkındaki bilgiler savaşın başlangıcında 1914'ta zaten biliniyordu. Ancak bu söylentiler görmezden gelindi, çünkü Gürcistan'ın mahkemeye yakın asaletlerinin temsilcileri ve arkasındaki tüm Gürcüler taht'a sadık kalmadan kabul edildi.
Gürcü bakanları, Geçici Hükümetin bakanlarından daha akıllı ve deneyimliydi. Geçici Hükümetin Bakanları gibi, tüm idare ve polis memurlarını dağıtmadılar. Aksine, bu kurumlarda görev yapan tüm Gürcüler kaldı ve hatta bazıları daha sorumlu görevler aldı. Ancak, bağımsız Gürcistan düşmanlarına ve oradaki düzene karşı mücadelesinde ortaya çıkan sosyalist içişleri bakanının ciddiyeti ve enerjisi, Plehve tarafından imrenilecekti. Tutuklamalar, sınır dışı etmeler, bu sosyal demokratların kısa bir süre önce Rus Devlet Duma kürsüsünden bağırdığı özgürlük ilkeleri ve sorunlarından bağımsız olarak, sosyalist boynuzdan düştü.
Gürcistan hükümetinin ilk düzenli kaygısı, ön cepheden Gürcistan'dan izin almadan geri dönen Rus askerlerini derhal ve acısız bir şekilde yüzdürme ihtiyacıydı. Bu sorumluluk temel olarak Petrograd İşçi ve Asker Vekilleri Chkheidze'nin eski üyesine verildi, askerlerle bir araya geldi, konuşmalar yaptı, askerleri en kısa sürede ailelerine geri dönmelerini istedi ve her durumda onları r. Tavuklar Davidovskaya dağı, orada çok sayıda silah bulunduğunu ve bir anda direniş durumunda askerlerin olduğu tüm araçların "toza dönüşeceğini" söyledi.
Bildiğiniz gibi, Tiflis, Kura Nehri'nin her iki kıyısında bir çöküntü içindedir. Sol yakasında, arazi sağdan daha az yükselmiştir. Bakü'yü Batum'a bağlayan Transkafkasya demiryolu ana şubesi sol bankanın en yüksek yerinden geçiyor. Kura'nın sağ yakası, soldan oldukça yüksektir ve Sts kilisesine göre, şehrin yukarısında yükselen oldukça yüksek bir dağda sona ermektedir - bu dağın adı Davidovskaya'dır. David, dağın ortasında küçük bir anahtarın yakınında inşa edilmiş, dağdan atıyor. Efsaneye göre, burada zaman yoktu, bütün dağ bile ormanla kaplı iken, bir keşiş hayatı yaşadı. David. Burada kilisenin çitinde, "Wit'ten Woe" adlı ölümsüz yazar Griboedov'u gömdüm. Bu dağın tepesinde bulunan Gürcüler, önden dönen askerleri korkutmak için Ruslardan alınan görünüşte müthiş bir 2 silah bataryası ürettiler.
Tatlı konuşmalar ve top tehditleriyle Gürcü yetkililer, Gürcistan dışından dönen askerleri kaçırmayı başardı. Daha az başarılı olmayan, Gürcü diplomatının diplomatik girişimleriydi. 1918'in ilk yarısında, bir aydır hatırlamıyorum, beklenmedik bir şekilde Tiflis'e silah ve müzik eşliğinde küçük bir Alman birlikleri geldi. Ve şaşırtıcı şey. Sabahları Almanlar geldi, öğlen bir ana silahlı bir silahsız bir Alman askeri ana caddelere konuldu ve şehirdeki tüm siparişler derhal restore edildi; O günden itibaren, herhangi bir saldırı korkusu olmadan geceleri eve dönmek mümkündü. O kadar güçlü ki doğuda Almanların otoritesiydi. Almanlar inceliğini Tiflis'te yaptılar. Şehirde tam düzeni sağladılar. Onların merkezi Golovinsky Bulvarı'ndaki evlerden birinde yer almaktadır. Her gün, savaşın gidişatı hakkında bilgi merkezin kapıları yakınında ilan edildi. Akşamları, Golovinsky Caddesi'nde çalınan müzik; ama Almanların günleri zaten sayılıydı. Gürcü diplomatlar bir hata yaptı.
Solunsky 1918 cephesinin Eylül’deki buluşmasından sonra Almanların pozisyonu zorlaştı: cepheleri hala devam ediyordu, ancak yaklaşmakta olan bir felaket hissediyorlardı. Mareşal Foch'un genel komutası altında birleşmiş olan Müttefik kuvvetleri kararlı bir darbeye hazırlanıyorlardı. Bütün bunlar göz önüne alındığında, Almanlar hızla çöker ve Tiflis'i terk eder. Alacakaranlıkta olan Gürcüler yönlerini değiştirmek ve İngilizlere dönmek zorunda kaldılar.
Yakında İngilizler geldi. Varışları, Almanların görünüşü kadar önemli değildi. Anlaşılan, Gürcüler arasında, böyle bir çekicilik kullanmadılar. İngilizler de Gürcülere soğuk ve nezaketle davrandılar. İngilizler Gürcülerin iç işlerine müdahale etmediler ve her zaman ve her yerde olduğu gibi Kafkasya'ya gelmelerinden daha fazla fayda sağlama hedeflerini belirlediler. Bakü'den ve manganezden Gürcistan'dan petrol ihraç etmeye başladılar.
Gürcistan bağımsızlığını ilan eder etmez Ermeniler ve Bakü Tatarları bunun örneğini izledi. Erivan topraklarında ve Ermenilerin yaşadığı Elizavetpol eyaletinin bir kısmında, Ermeni Cumhuriyeti kuruldu ve Bakü topraklarında ve Azerbaycan Cumhuriyeti Tatarların yaşadığı Bakü topraklarında, Elizavetpol eyaletinin diğer bölgelerinde kuruldu. Bu zamana kadar Azerbaycan, Pers topraklarının Rusya'ya bitişik olan kısmı olarak seçildi. Bakü ve çevresi, Ruslar onları fethetmeden önce, Pers shah'larının vokalleri olan Baki Hanların yönettiği özel bir hanat oluşturdu. Hazar Denizi kıyılarında, şu anki kentin yukarısında, Bakihanov kalesi vardı. Hanlık zayıftı, bölge sakinleri sığır yetiştiriciliği ve balık avı ile uğraşıyorlardı.
O zamanlar petrol hakkında bir ipucu yoktu ve yer yerinden çıkan gazlar, bu gazlar sayesinde tapınaklarında ebedi ateşi koruyan dini bir ateş tapanı kültü yaratmaya yardımcı oldu. İslam'ın Persler tarafından kabul edilmesinden sonra, bu din yavaş yavaş Bakü ve diğer Kafkas Tatarları ve Yaylaları arasında yayılmaya başladı. Rod Bakikhanov durdu. Bakü ve Elizavetpol gubernias'ları uzun zamandan beri sadece Rus devletinin sınırları içine girmedi, azar azar Rus kültürüne bağlı olmaya başladı. Çoğu durumda yerel nüfusun temsilcileri zaten Rus eğitim kurumlarının öğrencileriydi. Daha önce hiç sahip olmadıkları bir bağımsızlık hayal etmediler. Fakat hayat, en zengin insan fantezisinden daha muhteşem. Ve şimdi Bakü Tatarları beklenmedik bir şekilde kendi petrol cumhuriyetlerini örgütleme fırsatı buldu ve kendi topraklarında bir kez var olduğu iddia edilen bağımsız bir Azerbaycan'ın şahsiyetinde atalarını icat etmeye daha fazla önem vermeye karar verdiler. Tüm son cumhuriyetlerden Azerbaycan Cumhuriyeti, petrol kaynakları sayesinde hepsinden daha zengindi. Sonra manganez madenleri ve kömür olan Gürcü geldi. Ermeni en fakir olduğu ortaya çıktı - tek bir nezih şehri bile yoktu. Ana kenti Erivan, sadece Tiflis'le değil, Bakü'yle bile kıyaslanamayan, oldukça çekingen bir il taşra kasabası. Her üç cumhuriyet, özellikle ilk başta, yalnızca geri kalan Rus mirası temelinde, çeşitli yiyecek, giysi ve silah depoları biçiminde yaşadılar. Tüm bu mülkleri kararsızca kendi aralarında böldüler ve aslanın bütününün payı Gürcüler'e gitti, çünkü neredeyse tüm büyük depolar Tiflis'te ve çevresindeydi.
Ne fabrika, ne fabrika, ne tarım endüstrisi Gürcistan'da veya Ermenistan'da herhangi bir şekilde gelişmedi. Yeni basılan devlet oluşumlarından önce geçim araçlarını açıklığa kavuşturmak için acil bir ihtiyaç vardı. Yeni cumhuriyetlerin mali otoriteleri bu fonları ilk arayanlardı. Her şeyden önce, kendi banknotlarına saldırır ya da basarlar. Transkafkasya’nın üçüncüsü hükümeti tarafından verilen Transkafkasya bağları, kısa süre sonra Gürcü, Ermeni ve Azeri gibi patlamalarla değiştirildi. Bu kuponlar, elbette, emisyon kurallarına uyulmadan ve en azından altın paralarının bir kısmını vermeden verilmiştir. Sadece ülkenin bütün devlet mallarına sahip olduklarını, ancak bu malların değerinin ne olduğunu, yetkililerin kendilerinin farkında olmadıklarını belirttiler. Yetkili makamlar, devletlerin iktidar amblemlerinin kredi işaretlerindeki süslü amblemlerini gerçek kredi değerlerinden daha fazla göstererek, tahvillerin dış güzelliğini daha fazla önemsiyor gibiydiler. Garip bir şekilde, ancak Transkafkasya Menkul Kıymetler Borsası'nda - teklifleri daha da ileri gitmedi - Gürcistan tahvili diğerlerinden daha yüksek, ardından Azeri tahvilleri ve sonuncusu Ermeni idi.
Gürcistan hükümetinin sosyalist faaliyetlerinden biri doğal servetin millileştirilmesiydi. Tiflis'te, sahipleri tarafından, özel şahıslar tarafından, bu kaynaklar üzerinde hamam düzenlenmesi amacıyla kullanılan sıcak kükürt su kaynakları vardı. Bu banyolara sahiplerinin adı verildi. Böylece hamamlar vardı: Bir zamanlar Gürcü Prensi olan Iraklı'ya ait olan ve daha sonra varislerine geçen Iraklievskaya; Sumbatov prenslerine ait Sumbatovskaya; Prens Jambakuri-Orbelianovs, Bebutovskaya'ya ait Prens Bebutov'a ait olan Orbelianovskaya; Bir zamanlar Kafkaslardaki zenginlere ait olan Mirzoyevskaya, bir zamanlar Mirzoyev ve diğerleri Yerel halk bu banyoları isteyerek ziyaret etti ve şehir nüfusu arttıkça karlılıkları arttı. 1913’te, Tiflis kentinde özyönetimde, tüm bu hamamları özel sahiplerden satın alma ve iyileştirici özellikleri göz önüne alındığında bulundukları yerdeki sağlık tesisinin cihazı hakkında bir soru soruldu. Sahiplerle müzakereler bile başladı, ancak savaş bu amacın uygulanmasını engelledi. Gürcistan sosyalist hükümeti sorunu daha basit bir şekilde çözdü, bu hamamları kendi sahiplerine ait tüm bina ve arsalar ile, toprakların doğal zenginlikleri olarak aldı. Aynı uluslaşma da kolaylaştı. Zamanla, bireysel banyo sahiplerinin sayısı önemli ölçüde artmıştır. Bunun ışığında, yönetimin kolaylığı için, bu banyolar genellikle sahiplerinin genel kurulunca kiralanmıştır. Gürcistan hükümeti kiracıları davet etti ve onlara, daha fazla özel emir vermeyi beklediklerinde, bu hamamları kiralarında bırakacaklarını ve şimdi de hamamların kamulaştırılmaları nedeniyle hazineye kiralarını alacaklarını açıkladı. Ardından bina sahiplerine, binaların maliyetini ödeyeceğine söz verdi. Ancak, onun çöküşüne kadar hiçbir şey ödemediler.
Sahipler olmadan ve banyolarda temizlik ve düzenin sürekli izlenmesi ve gelecekte güvenilmemesi durumunda, kiracılar tüm güçlerini, bu mülkün durumuna dikkat etmeksizin, kendilerine verilen mülkün mümkün olan en iyi şekilde işletilmesine yönlendirmişlerdir. Sonuç olarak, birkaç ay sonra banyolar aşırı derecede ihmal edildi ve kirlendi.
Manganez madenleri de kamulaştırılmıştır. Tecrübeli sosyalistler, tahvillerin serbest bırakılmasından ve yerin içselleştirilmesinden daha ileri gitmedi, ancak kötü finansörler Gürcülere gitmedi ve gidecek hiçbir yer yoktu. Kafkasya'da "Gürcüler neşelidir çünkü lobio (fasulye) yiyorlar ve şarap içiyorlar" demişlerdi. Gerçekten de, Gürcistan'da nasıl içileceğini biliyorlar ve buna alışkın olanlar için iyi şarapları var. Lobio çok yer ve onu sever, hatta mısırdan yapılan özel bir ekmekle bile pişirirler. Ancak, sıradan eğlence ve büyük boyutta devlet kurma mesafesi arasında. Şaraptan ve lobiden neşeli olabilir ve kendi karnınızı doldurabilirsiniz, ancak devlet hazinesini doldurmak zordur.
Daha önce de belirttiğim gibi, Ermeniler özellikle zor bir durumdaydı. Bir yandan düşman Tatarlar, diğer yandan da onlara karşı tamamen dost olmayan Gürcüler tarafından kuşatılmış, küçük bölgelerinde boğuluyorlardı. Daha önce, Çar hükümeti altında, Ermeniler Bakü'deki petrol endüstrisi hariç olmak üzere Kafkasya'daki ticaretin tamamını ele geçirdiler. Sadece büyük çaplı ticaret değil, aynı zamanda Tiflis'teki evlerin hepsi kendilerine aitti ve devrim patlak verdiğinde her şeyi alt üst ettiklerinde Tiflis'i kendileri olarak görmeye alışkınlardı ve onlar için tek teselli olan Echmiadzin manastırı olan Erivan Gürcistan'da kapanmak zorunda kaldılar. kiliselerinin başının yaşadığı - tüm Ermenilerin Katolikleri. Ancak pratik Ermeniler için bu teselli zayıftı. Daha gerçek bir şey istediler ve bir maceraya başladılar.
Beklenmedik bir şekilde savaş ilanı olmadan, Ermeniler güçlerini Tiflis'e doğru yönlendirdiler, ani bir darbe ile kenti ele geçirip yerleşmeye karar verdiler. Ancak, onların işleri, normal ordularını Tiflis'e çeken Gürcüler arasında bir öfke fırtınasına neden oldu; Ek olarak, silahlı insanlar her yerden Tiflis'e akın etmeye başladılar ve [zamanında] Gürcüler Ermenilere karşı birkaç bin orduyu kurmayı başardılar. Şehrin varoşlarında silah gürültüsü duyulmuştu. Bununla birlikte, önemli bir sonuç alınamayan savaş birkaç gün sürdü. Gürcüler Ermenilerin ilerlemesini erteledi ve saldırıya başladı. Ancak bütün bunlar İngilizleri rahatsız etti ve savaşçı taraflar arasında durmak için küçük bir askeri birim gönderdiler ve ikincisini aralarında teklif ettiler;
(...)
1918 Kasım sonunda Tiflis'ten [Bakü'ye] ayrıldım. Trende bir sürü insan vardı: bölümümüz doluydu, altı kişi dört kişilik kanepelere oturdu. Gürcü sınırını aştığımız anda, dişlere silahlı en iyi insanlar arabalarda görünmeye başladı; bölmenin kapılarını açtılar, yolcuları incelediler ve sessizce arabadan ayrıldılar. Bunların, trende Ermeni arayan çevre köylerden gelen Tatarlar olduğu ortaya çıktı. Bundan kısa bir süre önce pogromlar vardı, önce Ermeniler Tatarları, sonra da Ermeniler Tatarları'nı parçaladılar. Tutkuların uzanmak için zamanı yoktu. Tren, Tatarların bir gün önce iki Ermeni trenden aldıklarını ve karakolda öldürdüklerini söyledi.
Ertesi sabah Bakü'ye vardık. Bakü ve Tiflis arasındaki farktan hemen etkilendim. Dışardan Bakü, devrimden önce olduğu gibi kaldı. Rus konuşması, Rus halkı, Rus birlikleri, General Bicherahov'un görevden alınması. Bakü sakinleri, Bolşevikler tarafından Rusya'da iktidara el konulduktan sonra çok şey yaşamak zorunda kaldılar. Öncelikle, Rusya'daki Bolşevik darbesinden kısa bir süre sonra Bolşevik ayaklanması Bakü'de patlak verdi. İşçilerin yardımıyla, yerel Ermeni ve Rus Bolşevikler güçlerini ellerinde tutmayı başardılar. Hemen tüm özel sektöre ait petrol sahaları millileştirildi. O zamanlar, Ermeniler acımasız bir Müslüman katliamı düzenlediler, birkaç bina yangınla tahrip edildi ve tahrip edildi, birçok insan öldürüldü ve sakat bırakıldı.
Bolşevizm Bakü'de uzun sürmedi. Almanların Tiflis'e gelmesiyle neredeyse aynı anda, Türkler Bakü'ye geldi. Bolşevizmi çabucak ortadan kaldırdılar ve kentteki düzeni yeniden sağladılar, ancak Türkler uzun süre Bakü'de kaldılar. Solun cephesinin devrinden sonra, Almanlar gibi Türkler Kafkasya'dan ayrıldı. Ayrıldıktan sonra, Türkler tarafından organize edilen zulmü Ermeni pogromundan aşağı olmayan bir Ermeni pogromu patlak verdi. 1918'in ortasında, General Bicherahov, Pers cephesinden Bakü'ye dekolmanı ile geldi. Şehrin içinde bulunan Rus birliklerinin varlığı nedeniyle hızlı bir şekilde düzen geri yüklendi. Bu zamana kadar, yeni kurulan cumhuriyetteki yetkililer nihayet inşa etmeyi başarmıştı. Hükümet başkanı, avukat Khan Khoisky'ye yemin etti. Birkaç Rus üyeyi içeren bir meclis kuruldu. Daha sonra Maliye Bakanlığından Kafkas Valisi altında konseyin eski bir üyesi olan iki Rus bakanla bir Bakanlar Kurulu koalisyonu kuruldu. Maliye Bakanı olarak Protasyev ve Ticaret ve Sanayi Bakanı olarak yerel tüccar Lizgar.
Bicherahov'un 1919 baharındaki kadrosu Denikin'e gitti. İngilizler onun yerine Bakü'den geldi. İngilizler Bakü halkına oldukça olumlu davrandılar. Koalisyonu genişletmelerini ve bakanlığa Ermenilere iki veya bir portföy vermelerini tavsiye ettiler. Bu konsey resmen kabul edildi, ancak pratikte uygulanmamasına rağmen, Ermenilerle Tatarlar arasındaki karşılıklı düşmanlık, özellikle de son günlerde yapılan ortak çalışmalardan sonra, çok büyüktü. İngilizlerin gelmesinden sonra, Bakü Halkı güçlendi ve yeni ortaya çıkan Azerbaycan Cumhuriyeti yavaş yavaş gelişmeye başladı. Azerbaycan devlet kurumlarındaki çalışanların önemli bir kısmı Ruslardan oluşuyordu. Yerel otoriteler ve bunlara yönelik nüfus arasındaki ilişkiler en fazla yardımseverdi ve bu ilişkileri Gürcüler ve Ermenilerin ilişkileri ile karşılaştırmak için hiçbir neden yok. Azerbaycan Cumhuriyeti’nde tüm evrakların ve tüm resmi yazışmaların, aynı zamanda üç Transkafkasya cumhuriyeti arasındaki ilişkilerde uluslararası bir dil olan Rusça’da yapıldığı gerçeğini not etmek ilginçtir. Sadece Parlamentoda Türkçe konuştu ve o zaman bile hepsi değil. Transkafkasya cumhuriyetlerinin hukuki yapısını kesin olarak belirlemek zordur, çünkü kristalleşmek için zamanları yoktu ve hala örgütsel ve devrimci dönemdeydiler.
Tasarım gereği, Gürcistan cumhuriyeti, bir parlamentoya, sorumlu bir bakanlığa sahip, halkın demokrasi ilkelerine tam olarak yanıt verdi. Azerbaycan Cumhuriyeti gelince, oldukça karışıktı. Buradaki bakanlar ayrıca milletvekili olmayanlar tarafından da atandı, üstelik sorumlu bir bakanlık ilkesi açıkça yerine getirilmedi çünkü çalışmalarında hükümet başkanına meclise kıyasla daha fazla rapor verdiler. Rusya bakanları gibi bazı bakanların hiçbiri parlamentoya gitmedi, ancak diğer yandan parlamento yalnızca yasama organı değil, aynı zamanda yönetim ve denetleme organıydı ve bazen hayat ve hükümetin tüm meselelerini şiddetle tartışıyordu. gecikmiş
Ermeni Cumhuriyeti, Azerbaycan ile Gürcü Cumhuriyetleri arasında bir geçitti. Her üç cumhuriyette, cumhurbaşkanının unvanı yoktu ve görevleri hükümet başkanı tarafından yerine getirildi. Bu yüzden Gürcistan’daki baş, Azerbaycan’da Nuh Ürdün’dü - Khan Khoyski ve hafıza bana hizmet ederse Ermenistan’da Khatisov. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin özelliği, iki subay Georgiev’in şövalyesi olan Rus hizmet Mokhmandarov’un generali tarafından organize edilen ordusuydu. Bu ordu, Rus tarzında inşa edilmiş, silahlandırılmış ve üniformalıydı. General Mokhmandarov her zaman iki George'la birlikte bir Rus askeri üniformasıyla yürüdü ve kartallarla üniforması üzerinde düğmeler taktı. Neredeyse tüm subay kolordu eski Rus subaylardan oluşuyordu ve bunun sonucunda takım en azından ilk önce Rusça olarak gerçekleştirildi. Buna kimse şaşırmadı ve hiç kimse buna karşı çıkmadı. Ve Mokhmandarov parlamentoda Rusça bile konuşuyordu.
Bu bakımdan Tatarlar Gürcülerden çok farklıydı. Gürcistan'da, bağımsızlık ilanının ilk günlerinden itibaren tüm kurumlarda, sadece yazışmalar değil, aynı zamanda Gürcüce de konuşmalar yapılmaya başlandı. Ordu, hepsi Rus üniforması ve Rus ile donatılmış ve silahlı olmasına rağmen, özel bir Gürcü veya daha ziyade Batı Avrupa modelinde örgütlendi. silah. Gürcistan ordusunun bütün subay ordusu Rus ordusunda görev yapan Gürcülerle doluydu. Genel olarak, Gürcistan hizmetinde çok az Rus vardı, bu yüzden Rusların çoğunluğu Bakü'ye taşındı. Milliyet meselesi, Azerbaycan’daki Rusları da engellemedi, çünkü bu soruyu en azından Ruslar’a göre düşünmediler. Ruslar, vatandaşlıklarına rağmen, bakanlar da dahil olmak üzere her türlü görevi tutabilirler. Vatandaşlık yasası Parlamento tarafından kabul edilmesine rağmen, pratikte Azerbaycan Cumhuriyeti günlerinin sonuna kadar pek kullanılmadı. Gürcüler ise vatandaşlık yasasını zorlamayı başardılar. Bu kanuna göre, bu arada, belirli bir zaman diliminden (Georgia bağımsızlığını ilan edene kadar) Gürcistan içinde ikamet eden tüm insanlar otomatik olarak Gürcülerin özneleri haline geldi. Aynı zamanda, Gürcistan vatandaşlığına geçmek istemeyenlerin de belli bir süre içinde bunu beyan etmek zorunda kaldılar.
Kafkas milletlerinin arasında, Gürcüler, Rusya’nın en sevilenleriydi - tüm Kafkas milletlerinden, devrimden sonra, Gürcüler, Ruslara en kötü davrandı. Ve, garip bir şekilde, Tatarlar - Müslümanlar onlar için yaptıkları için Rusya'ya en minnettardı. Aynı zamanda, birçok Tatar içtenlikle bağımsızlıklarından memnun olmadıklarını, inanmadıklarını, Rus makamları altında bağımsızlıklarından çok daha iyi yaşadıklarını açıkladılar. Pek çok büyük Bakü figürü bana defalarca şahsen bahsetti. Bu şekilde düşünen sadece akıllı insanlar değildi, sıradan insanlar da öyle düşünüyordu.
Şahsen bir sonraki sahneye şahit oldum. Her nasılsa yolda küçük bir dükkanda küçük bir şeride gittim. Neredeyse benimle aynı anda, bana tanıdık olmayan bir Rus subayı, bir Rus kokpiti ile üniforma kapağını çıkardıktan sonra tezgahın üzerine koydu. Aniden, orta yaşlı bir Tatar olan dükkân sahibi, bu kepi kaptı ve Rus kuyruğunu öpmeye başladı. Sonra gözlerinde yaşlarla, Rus’a acı bir kınama ile hitap etti: “Neden Çar Çarı Nicholas’ı öldürdün? aldılar, ama şimdi gerçek yok, para yok, ekmek yok, çocukları asker olarak alıyorlar, dün atlı bakanın şefi bugün, ne anlıyorsa onu. Ah, neden Çar'ı öldürdün? Ona ne cevap verebiliriz? Giderken, memurun gözlerinde yaş gözlediğini fark ettim. Bu yüzden basit Tatar halkı eski Rus ulusal gücüne değer verdi.
Bakü parlamentosunda, herhangi bir ortodoks parlamentosunda olduğu gibi, hemen siyasi partiler kurdu. Bunlardan en büyüğü ve etkili olanı “Musavat” adlı parti idi. Azerbaycan'ın en zeki temsilcileri bu partiye aitti. Hükümetlerin başkanı Khan Khoysky, bakanların çoğunluğu ve yüce avukat Ali Mardan bey Tonpchibashev gibi ünlü yerel şahsiyetler, çıkarlarını korumak için cumhuriyet görevlisi olarak Paris’e bırakan, eski ticaret ve sanayi yoldaşı Ali bei Aliyev Ali Bek Makinsky , ünlü petrolcü Asadulaev ve diğerleri. Zeki insanların bu partiye girmelerine rağmen, hiç kimse, partisinin programını bana özel bir şekilde ayrıntılandıramadı: hepsi genellikle, programın yaklaşık olarak Rus Cadet partisi ile aynı olduğunu açıklamakla sınırlı kalıyordu.
Bir sonraki en büyük partiye "Ihtiat" adı verildi, daha muhafazakar bir parti olarak kabul edildi ve daha çok pan-İslamcılığın destekçisi oldu. Bu parti en şovenist unsurlardan oluşuyordu. Son olarak, üçüncü parti kendisini bağımsız sosyalistlerin partisi olarak adlandırdı; temelde sosyalist doktrinlere yüzeysel olarak aşina olan ve sosyalist partiye üyeliklerini sosyalizmin özünü anladığından daha fazla seven genç insanlardan oluşuyordu. Bu parti üyelerinden biri, benim kendi programlarımın özü olan soruma, sosyalist enternasyonalist olduklarından ötürü gururla cevap verdiler ve dahası bağımsız, çünkü kimseye bağlı değiller: ne II ne de III.
Rus milletvekilleri, belirli bir program olmadan Rus grubunu oluşturdular. Tabii ki parlamentodaki organize işler hala iyileşemedi. Parlamento üyelerinin çoğu, esas olarak bu çalışmayı yönlendiren Musavat partisine aitti.
Bakü'de, Rusya Bakanı Lizgar başkanlığındaki Ticaret ve Sanayi Bakanlığı'nda serbest meslek konusunda yasal danışman olarak görev aldım. Çalışma esas olarak, petrol satışı ve çeşitli mal alımı için sözleşmelerin hazırlanmasından ibaretti. 1919 yazında ailemi Bakü'ye taşıdım. Yerleştim, ama uzun sürmedi. Sonbaharda, en büyük oğlum 19 yaşında, istilacı bir plörezi oldu. Doktorların tavsiyesi üzerine ailemi Tiflis'e geri götürdüm ve kendim Bakü'ye geri döndüm. Kısa süre sonra İngilizler Bakü'den ayrıldı ve Azerbaycan kendi kendine kaldı. Ancak İngilizlerin ayrılışı herhangi bir değişikliğe neden olmadı.
1920 yıl geldi. Birden Mart ayının ortasında, eski tarzda, eşimden oğlumun çok kötü olduğunu belirten bir telgraf aldım. Tiflis'e gittim ama oğlum artık hayatta değildi. Oğlumu gömdükten sonra, özellikle Paskalya yaklaşırken, bir süre Tiflis'te kalmaya karar verdim. Paskalya'dan sonra nihayet Bakü'ye dönmeye karar verdim. Her zamanki gibi tren istasyonuna gitmek için şehir istasyonuna gittim. Beklemeye karşı bilet yoktu, bu yüzden onu istasyonda almaya karar verdim. Eşyalarımı topladıktan sonra oğlumun mezarındaki mezarlığa gittim. Mezarlık, dairemiz yakınında, İlahi Aziz John Kilisesi'nin avlusunda bulunuyordu. Oğlumun mezarında biraz zaman geçirdikten sonra eve döndüm ve küçük oğlumu bir taksi şoförü için gönderdim. Oğlumun mezarında, bir tür kamburluk hissettim, bunu gerçekten karıma aktardım, gerçekten Bakü'ye gitmek istemediğimi açıkladım. Karım benden oğlunun getirdiği şoförü bırakmamı istedi. Rölyefle iç çektim, yatağa uzandım ve öldürülmüşüm gibi uyuyakaldım. Sabahın erken saatlerinde Tiflis'te Bakü'nün Bolşevikler tarafından işgali hakkında bilgi edinildi. Seyahat etmem gereken bütün tren onlar tarafından şaşırmıştı.
Bakü'deki toplanmamı, ilk defa rastlantısal olarak görünüşte rastlanan bazı koşulların tutarlılığının, Bolşeviklerin ellerine düştüğümden öldürdüğümden beri hayatımı kurtardığını göstermek için ayrıntılı olarak açıkladım. Bakü'de Lizgar da dahil pek çok kişiyi vurdular, ancak uzun zamandan beri ticaret ve sanayi bakanlığı görevinden ayrılıp basit bir filistin olarak yaşadılar. Bu davayı yorumsuz olarak getirdim, ancak abartı olmadan, herkesin anlayabildiği kadar yorum yapmasına izin verdim. Birkaç gün sonra bir şekilde Golovinsky Bulvarı boyunca Tiflis'te yürüyordum. Birdenbire birinin bana omzuna dokunduğunu hissettim. Etrafa baktım. Yanımda, gülümseyen, eski Gürcü Azerbaycan Cumhuriyeti Azerbaycan Büyükelçisi, doktor ... (Soyadını unuttum). Beni biliyordu çünkü ondan bir kereden fazla Tiflis'e vize istemek zorunda kaldım. “Mutlu, tanrınız, Bakü'de olmadığınız için bile zorla kaçtım” dedi. “Peki, buradaki konumum ne olacak?” Diye sordum. “Burada sakin olabilirsiniz, biz bir hukuk ve kültür ülkesiyiz.”
Ancak, bu yasa ve kültür ülkesinde, Bolşeviklerin diplomatik bir temsilcisi yakında ortaya çıktı. Açıkçası, Bolşevikler, Gürcüler'in dönüşünün henüz gelmediğine inanıyordu. Polonya ve Wrangel'le olan savaşla meşgulken, Gürcistan'ın ciddi bir direnişi durumunda, Gürcistan'ı işgal etme meselesinin neden ertelendiğini ve hatta Gürcistan'ın bağımsızlığını tanıdığını ve onunla diplomatik ilişkilere girdiğini kabul etmekten korkuyorlardı. Anlaşma gerçekleşti ve kısa süre sonra Moskova'da, Bolşevik’lerin diplomatik bir temsilcisi Tiflis’te belirdi ve varışının ilk gününde dairesinin balkonundan ateşli bir konuşma yaptı. Başarısının ilk konuşması değildi, ancak Gürcistan'da Bolşevizmin hazırlığı başladı.
Bakü, Bolşevikler tarafından direnişsiz işgal edildi. Geceleri, Bolşevik zırhlı treni şehre yaklaştı ve şehir meşguldü ve daha önce tanıtılan petrol sahalarındaki Bakü işçileri Bolşevikleri desteklediler. Tüm bunların beklenmedik bir şekilde gerçekleştiği, bazı bakanların tiyatroda tutuklandığı söyleniyor.
Bu olsun ya da olmasın, söyleyemem. Bolşeviklerin saldırdığı yolun ordusuna göre, Hazar Denizi'nin dar kıyı şeridi boyunca geçtiği için, son derece elverişli stratejik konumuna rağmen, cumhurbaşkanının 25-binin ordusunun son derece elverişli stratejik pozisyonuna rağmen direniş göstermediği tartışılmaz. nispeten küçük kuvvetlerle savunmak son derece kolaydı. Ne var ki ne geçmiş ne de mevcut olan ordunun herhangi bir direniş yapamaz olduğu kanıtlandı. Ancak yetkililerin farkındalığı eleştirinin altındaydı. Petrol fıskiyelerinin okşama gürültüsüyle uykusunda, bir anda onları yutan yaklaşan fırtınayı duymamış ya da hissetmemişlerdir. Ancak kötü diller, General Makhmandarov'un hükümete, bir saldırganlık durumunda Bolşevik ordusuna ne kadar direnç gösterebileceğini iddia ettiği iddiasıyla, "İki saatten fazla değil" dedi. Ancak, bu söylentinin yanlış olduğunu ve sonradan düşündüğünü düşünüyorum, çünkü Genel Makhmandarov ordusunun değerini bilmesine rağmen, bu şekilde cevap veremedi, çünkü zekâsında hiç farklı değildi.
Görenekleri olduğu gibi, Bakü'yi ele geçiren Bolşevikler, olağan zulmlerini bir dizi icra ve aşırılık şeklinde gösterdiler. Sonra petrol kaynakları tekrar kamulaştırıldı. Tüm kurumlar Bolşevik tarzda yeniden inşa edildi, varlıklı bireylerin tümü soyuldu. Kısacası, Bolşevik müstehcenliği başladı. Fakir Tatarlar, hayatlarını tehlikeye atan kadın kıyafetlerinde, bütün eşyalarını fırlatıp attılar ve Shaitan'ın hizmetçilerine küfretti (Tatar'da - şeytan). Gürcistan'ın Bolşevikler tarafından işgalinin sadece bir zaman meselesi olduğu açıktı. Bunu göz önüne alarak ve Wrangel'in Kırım'daki başarısını dikkate alarak Kırım'a gitmeye karar verdim.
Mayıs ayının sonunda 1920, oradan deniz yoluyla Kırım'a ulaşmak için Batum için Tiflis'ten ayrıldım. İngilizlerin ayrılışı ve Batum bölgesini Gürcüler'e devretme arifesinde Batum'a vardım. Şehir Gürcü bayrağı ile süslenmiştir. Bu kutlama için Batum'da Gürcistan'ın dört bir yanından bir grup insan toplandı. Birlikler sokakları sırayla sırayla geçirdi, ilk İngilizler, eve dönen insanların mutlu yüzleriyle. Arkasında, Gürcü birlikleri şehre girerek, müziğin sesi ve silah sesleriyle haberi duyurdu. Halk coşkuyla birlikleriyle bir araya geldi.
Bu kutlamadan sonraki ertesi gün, Fransızların himayesinde Ruslarla birlikte Kırım'a yelken açacak bir gemi planlanmıştı. Sabah erkenden bir bekçi tuttum ve ona otelden bir şeyler taşımasını söyleyerek nereye gideceğinden bahsetmeden devam etti. Bolşevik temsilinin baskısı altındaki Gürcü otoriteleri, Rusların Wrangel personelinin işe alınması için Kırım'a gitmelerine çok sempatik olmadığı için bu önlem gereksiz değildi. Ve yelkenimizin arifesinde Batum'da bir dizi Rus arandı. İskeleye yaklaşırken, geçişleri kontrol eden birkaç Fransız askeri tarafından korunduğunu gördüm. Teknede, beni St. Petersburg'dan tanıyan bir Rus subay tarafından karşılandım. Beni mutlu bir şekilde selamladı: çıkış yapan Rusları kayıt altına almaktan sorumlu olduğu ortaya çıktı ve oradaki listemde adımı yazdı.
Her nasılsa gemiye bindiğimde hemen mutlu oldum. Rus konuşması, Rus halkı. Ve bir süre daha orada bir yerde, kalbin girintilerinde, umut parlıyordu. Bu gemi üzerinde, Fransız bayrağının koruması altında tamamen güvende hissettik. Gerçekten, bazı Gürcü polislerin iskeleye nasıl yaklaştığını desteden gördük, ancak Fransızlar hızlı ve törensiz olarak onları kovdu. Zaten öğlen saatlerinde, gemi insanlarla doluyken, yavaşça iskeleden ilerledik ve açık denize gittik.
Hava harikaydı. Deniz tamamen sakindi. Tanrım, bizi neler bekliyor ... Davalarımız sona erdi mi, yoksa sadece bir dakika müsaade etti mi ... Böyle düşünceler neredeyse herkesi dolaştırdı ve sözsüz hissettim ... Gece için güverteye yerleştim. Ne geceydi. Ufuktaki denizin derinliklerinden, banyodan sonra sanki kocaman, tombul, parlak bir gümüş ay yükseliyor, neşeyle gülümsüyor ve tam olarak vatanımıza döndüğümüzü tebrik ediyor. Gökyüzüne baktım, yıldızlarla çivili ve çok iyi, kalbi iyi oldu. O zamandan bu yana yıllar geçti, ama bir daha asla böyle bir his yaşamadım. Teknede uzun, uzun bir zaman kimse uyuyamazdı. Gece herkesi büyüledi. Sadece sabaha kadar burada horlamalar duyulmaya başladı ve orada uyuyakaldım. Ertesi gün, akşama doğru, uzaktan Kırım sahili belirdi.
Dergi "Sorular hikayeler", 2005, No. 7, 8