Harvard’lı profesör Howard Gardner’ın, akademik anlayışın dışında var olan zeka türlerini formüle etmesi ve bu düşüncelerini “Zihin Çerçeveleri (Frames of Mind)” isimli kitabında yayımlaması 1983 yılında gerçekleşmişti. Gardner’ın tezi insanların, sınırlı zekâ ölçüm metotları hakkında ne düşündüklerini içermektedir. Yüksek IQ, geleneksel başarı türleri ve yüksek öğrenimle ilişkili olabilir, ancak kesinlikle başarının asıl sebebi değildir. Gardner sekiz adet zekâ türü formüle etmiştir.
Gardner’a göre zekâ çok boyutlu, çok yönlü bir kavramdır. Zekâ doğuştan getirilir, geliştirilebilir, değiştirilebilir. Dolayısıyla birey doğuştan sonra da zeki olabilir. Önemli olan ona yetenek pencerelerini açmak ve yeteneklerini geliştirebileceği imkânlar sunmaktır.
1- Dilsel ve Sözel Zekâ
Dilsel zekâ; bir bireyin, dili kullanmaya ilişkin yeteneği ve potansiyelini ifade eder. İletişim insan ilişkilerinin temel taşıdır; dilsel ve sözel becerileriniz sayesinde pek çok güçlü dostluklar kurarsınız.
- Yetenekli bir yazarsınız.
- İlgi çeken hikayeler anlatırsınız.
- Çengel bulmacalarla aranız iyidir.
- Kelime hazneniz geniştir.
- Yabancı dillerle aranız iyidir.
Bu tür zekâya sahip olan bireyler; yazarak, dinleyerek, anlatarak, mizahı kullanarak, kelimelerle oynayarak, iletişimci bir kişilik geliştirerek daha kolay öğrenirler.
2- Mantıksal Matematiksel Zekâ
Sayılarla düşünme, sayıları kullanabilme ve anlamlandırabilme zekâsı olarak ifade edilir. Bu zekâ boyutuna sahip olan bireyler, bir matematikçi, bir istatistikçi ve bir maliye memuru gibi sayıları etkili bir şekilde kullanırlar. Okulda veya iş hayatında başarılı olmak için ne gerektiğini çözmüşlerdir ve bu formülü sürekli hayatlarına uygulamaktadırlar.
- Gizem çözmek ve strateji oyunları oynamaktan hoşlanırsınız.
- Her şeyin nasıl işlediğini merak edersiniz.
- Size anlamlı geldiği için matematikte başarılısınız.
- Bilgisayarlarla, sabır ve kesinlik gerektiren şeylerle aranız iyidir.
- Mantıksal problemlerde başarılısınız ve sürekli rasyonel açıklamalar arayışındasınız.
Bu tür zekâya sahip olan bireyler; Sayılar ve sayısal ilişkiler, sorgulayıcı, bilimsel, düşünme beceriler, akıl yürütme, benzerlik ve farklılıklar, ölçme, sınıflama gibi yöntem ve etkinliklerle daha kolay öğrenirler.
3- Görsel Uzaysal Zekâ
Yön bulma, haritalar ve satrançla aranız iyi mi? Bir sanatçı, heykeltıraş, ressam veya mimar olmayı düşündüyseniz ve bir şeyleri birbirine uydurmak için şekiller ve boyutlarla oynamaktan hoşlanıyorsanız bu zekâ türüne sahip olabilirsiniz. Şekil, renk ve resim zekâsı olarak ifade edilen görsel-uzaysal zekâ, çok boyutlu görselleri algılama ve düşünme biçimidir. Resimler ve şekiller düşüncenin aracıdır.
- Yapbozlarla aranız iyidir.
- Tablolar ve resimlerle çalışıyorsunuz.
- Bir şeyi kafanızda canlandırabiliyor ve özellikle renkler ve şekillere dikkat ediyorsunuz.
- Mekanları canlı bir şekilde hatırlayabiliyorsunuz.
Beyinde canlandırma, görsel mecazlar, zihin haritaları, kavram haritaları, grafik semboller, iki boyutlu görseller, hareketli ve hareketsiz görüntüler gibi öğrenme stratejileri bu tür zekâya sahip insanların öğrenmelerini kolaylaştırır, bu tür etkinliklerle daha kolay öğrenirler.
4- Kinestetik-Hareket Zekâsı
Beden, hareket ve denge zekâsı olarak tanımlanabilir. Bu tür zekâ alanı, koordinasyon, denge, güç, esneklik ve hız gibi bazı fiziksel özelliklerin yanı sıra, dokunsak nitelikteki bazı becerileri de içermektedir. Evet, belki anatomi sınavında birinci olamayabilirler, ancak bir topu fırlatmak için hangi kasların ne yaptığını ve hangi hareketlerin gerektiğini size anlatabilirler.
- Sporla aranız iyidir.
- Güzel dans ediyorsunuz.
- Yaparak ve hissederek öğreniyorsunuz.
- Jestlerinizi kullanıyor ve ellerinizle çalışıyorsunuz.
- Uzun süre oturamıyorsunuz.
Sporcular, dansçılar, meslek elamanı beceri işçiler, heykeltıraşlar, sinema sanatçıları, teknik direktörler, cerrahlar bu zekâ türüne baskın olarak sahiptirler.
5- Müzik Zekâsı
Mükemmel bir kulağa sahip, notaya uygun şarkı söyleyebilen ve enstrümanları hemen ayırt edebilen insanlardır. Ses, ritim, melodi ve müzik zekâsı olarak ifade edilebilir. Sesler, notalar, ritimler, melodilerle düşünme, farklı sesleri tanıma ve ayırt etme yeteneği ile ilgili bir zekâ boyutudur.
- İyi bir ritim duygusuna sahipsiniz.
- Nota okumak sizin için çok kolay bir iş.
- Eski şarkıları rahatlıkla hatırlıyorsunuz.
6- Sosyal Zekâ
Sosyal zekâ, başka insanlarla güçlü bir bağ kurabilmek ve onları anlayabilmekle ilgilidir. Duygusal zeka olarak da tanımlanabilir.
- Problem çözme becerileriniz iyidir.
- İş birliği içinde çalışırsınız.
- Elinizde olmadan empati kurarsınız.
- Başkalarının özelliklerini kolayca kavrar ve kabul edersiniz.
- İnsanlara birlikte olmaktan hoşlanırsınız.
- Doğal bir lider olarak davranırsınız.
Politikacılar, sosyal iletişimciler, danışmanlar, öğretmenler, iletişim uzmanları, antropologlar, psikologlar, psikolojik danışmanlar bu zekâ alanına sahip bireylerdir.
Sosyal zekâ boyutu baskın olan kişiler, sinerji (görevdeşlik), grup, ekip ve işbirlikli çalışmalar, iletişimci bir kişilik, empatik davranış, rol oynama, proje çalışmaları, eşli çalışmalar gibi yaklaşımlar ve etkinliklerle öğrenmeyi tercih ederek daha kolay öğrenirler.
7- İçsel Zekâ
Sosyal zekâ dışa, içsel zekâ benliğin kendisine, içe yönelir. Derin bir benlik bilgisine sahipsiniz, aynı zamanda kendinizi eleştiren bir yapınız var.
- Kendi hislerinizin farkındasınızdır.
- Sezgileriniz güçlüdür.
- Akışa kendinizi kaptırmayı tercih ediyorsunuz.
Özgüven ve öz yeterlikleri yüksek olan insanlarda, bu zekâ boyutu bulunur. Aslında kendini tanıma ve kendisi hakkında sahip olduğu gerçekçi duygu ve düşünceleri ortaya koyabilme yeteneğidir.
8- Doğasal Zekâ
Doğa, çevre ve canlı zekâsı olarak tanımlanabilir. Gardner tarafından açıklanan son zekâ alanıdır. Doğacı zekâ, insanların çevresindeki bitki ve hayvanları fark ederek onlarla ilgili sınıflamaları yapabilme, duygu ve düşüncelerini ortaya koyabilme zekâ alanıdır.
- Doğa hakkında geniş bir bilgiye sahipsiniz.
- Doğadaki şablonları görüyor ve bunları içgüdüsel şekilde anlıyorsunuz
- Ekoloji, çevre ve hayvanların kötüye kullanımı konularına duyarlısınız.
Doğasal zekâ insanın doğadayken kendini evinde hissetme becerisidir.
Önemli olan hangi konuda uzman olduğunuzu bulmaktır. Muhtemelen bu, halihazırda yapmaktan hoşlandığınız bir şeydir ancak bugüne kadar onu bir zekâ türü gibi değil de, daha çok bir tutku veya beceri gibi görmüştünüz. Ancak dünyadaki başarılı insanların hepsi de işte bu zekâ türlerinden birinde üst seviyede yer almaktadır. Yani aslında, sandığınız kadar geride kalmış sayılmazsınız.
Montaigne “Gidecek limanı olmayan bir gemiye hiçbir rüzgâr kar etmez” demiştir.
Doğrudan gözlenip değerlendirilemeseler de hedefler, eğitimin yol göstericilik görevine yardım ederler. Fakat sonunda mutlaka varılması gereken noktayı gösterirler.