This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
MUSTAFA ARMAĞAN Urfalı bir anne-babanın çocuğu olarak Cizre'de doğdu (1961). Đlk ve Orta öğrenimini Bursa'da tamamladı. 1981 yılında girdiği Đstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden 1985 yılında mezun oldu. Fritjof Capra'dan yaptığı Ban Düşüncesinde Dönüm Noktası adlı çevirisi ile Türkiye Yazarlar Birliği Tercüme Ödülü'nü (1989), Şehir ey Şehir adlı kitabıyla Türkiye Yazarlar Birliği Deneme Ûdülü'nü (1997) ve Osmanlı: insanlığın Son Adası adlı eseriyle TYB Fikir Ödülünü (2003) aldı. Bir dönem (1995-1996) Đzlenim ve Diyalog Avrasya (DA) dergisini yönetti. 1995'ten beri Zaman gazetesinde yazıyor. Yayınlanan eserleri: Gelenek (1992); Gelenek ve Modernlik Arasında (1995); Şehir Asla Unutmaz (1996); Bursa Şehrengizi (1998); Şehir Ey Şehir (1997) Alev ve Beton (2000), Đstanbul Mavi Kırpar Gözlerini (2003), Đnsan Yüzlü Şehirler (2003), Kuğunun Son Şarkısı: St. Peters-burg'da Zamanlar ve Mekânlar (2003), Osmanlı: Đnsanlığın Son Adası (2003), Osmanlı'nın Kayıp Adası (2004). Çevirileri: Seyyid Hüseyin Nasr'dan Molla Sadra ve ilâhî Hikmet (1991); Fritjof Capra'dan Batı Düşüncesinde Dönüm Noktası (1989) ve Yeni Bir Düşünce (1992); Muhammed Esed'den Sahih-i Buhârî: islam'ın life Yıllan (2001). Derlemeleri: Đslam Bilimi Tartışmaları (1990); Đstanbul Armağanı I: Fetih ve Fatih (1995); istanbul Armağanı 11: Boğaziçi Medeniyeti (1996); Đstanbul Armağanı 111: Gündelik Hayatın Renkleri (1997); istanbul Armağanı IV: Lâle Devri (2000); Đslam'da Bilgi ve Felsefe (1997); Đstanbul'da Semtler ve Hayatlar: Bir Semtini Sevmek (2001); Değişen Milliyetçilik: Tartışılan Sınırlar (2001), Küresel Kuşatma Karşısında Đnsan (2004), Bulutlan Delen Kartal: Cemil Meriç ile Konuşmalar (Sezai Coşkun ile birlikte, 2004). Mustafa Armağan'ın yayınlarımız arasında çıkan bir diğer kitabı: Düşüncenin Gökkuşağı: Cemil Meriç (2001); Ayrıca yine yayınlarımız arasında çıkan llber Ortaylı ile Tarihin Sınırlarına Yolculuk adlı kitabı yayına hazırlamıştır (2002). ĐÇĐNDEKĐLER Sunuş ........................ 9 Önsöz Yerine........ 13 TARĐHE SIĞMAK Tarihin firar kapıları...................................................................................21 Kaybolan anahtar nerede? .....................................................................25 Tarihe sığmak..................................................................................................29 Geleceğin geçmişi .................................................................,......................33 Kari Marx, Đbn Haldun'u okursa....................................................39 Kemal Tahir'den, Edward Said'e Doğu-Batı aldatmacası………..43 II SON ÜMĐT "Osmanlı" insanlığın son ve bitmeyen ümididir…………………..51 Bir dünya gücü olarak Osmanlılar.................................55 Osmanlı tarihi Batıdan doğuyor! ....................................61
Osmanlı tarihine bir Amerikan bombası!..................67 Mars altında Yeniçeri sohbeti..............................................77 Halkın Valisi.....................................................................................81 Amerika neden Osmanlı olamaz?................................85 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK! Karlofça'da bir Türk olmak................................................................................................................91 Bir Đngiliz Generalini esir aldık!.................................................................................................105 "Osmanlı kalesi" Rüştü!............................................................................................................... 111 Beşiktaş'ta bomba patladı: 26 ölü, 58 yaralı! .........................................................................115 Ben de bir Osmanoğlu ile görüştüm! ..........................................................................................121 Hürrem Sultan melodramı ..........................................................................................................127 Osmanlı'da "kimse yok mu" programı .......................................................................................135 Osmanlı musiki geleneğinin görünmeyen daman.............................................................139 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Bush ve Osmanlı'da köleler, cariyeler.......................................................................................145 Avrupa'nın patronu kim olacak? Kanuni'nin îtalya'daki casusundan mektup var ..................................................................151 Amerika'da bir "Türk" bayrağı dalgalanıyor: Halil Đnalcık Konferansı...................................................................................................................157 Osmanlı'ya savaş açan filozof: Leibniz........................................................................................163 Edward Said Ermeni soykırımını neden savunur? ............................................................169 Montaigne ve Osmanlılar.................................................................................................................175 Avrupalı aydının elindeki ateş topu: Osmanlı ......................................................................189 Avrupa'nın ağzına Niğbolu biberi sürdük................................................................................193 Osmanlı yalnız savaşmaktan mı anlardı? .................................................................................199 Avrupa'nın bilinçaltında Viyana korkusu.................................................................................207 Ah o dokuz kişiden biri olabilmek................................................................................................213
tarih özgürlük olabilir.. yeniden ve yeniden kazanılan özgürlüğün sevincidir. müezzinlerin ses tellerine. hasmı olduğunu zannedenlere de nasıl bir aldanış içinde olduklarını haykırmadan ölmeyecekti. s. hatıraları küllenmiş ve yabancılaşmıştır evindekilere bile. Siyasi Hataiatn. Đstanbul 1990. bir kitlesel . Bu diriliş. s. IstanbA 1982.Sorun unutmak değil. durmadan kazanılan.. Yol Yayınları. Yitirdiklerimizle orada birlikteyken bile burada ve bu anda. çınarların geniş pençeli yapraklarına. Çoiak Ülke. Tarihi olmayan [bir] halk. Elıot. Bilim Aldaki. Çeviren: Suphi Aytimui. jı ve 62. yine isterlerse gurbetine. S. Giderek daha da yaygınlaşan bir tabirle "diaspora"daydı. Istanlnıl 1999. 132. boynu bükük ama içi ferahlamış olarak. günün birinde kapağının gıcırtıyla açıldığını hissedip üzerini bir toz tabakası kaplamış gövdesiyle beraber dışarı çıkmak mıdır hatırlanmak? Hiç beklenmediği. Canlı. Biz hiç de can çekişen bir millet değiliz. Arkasından hayırla yad edenleri de. uğradığı haksız ithamlara ve itilip kakılarak mahkûm edilişine karşı sesini yükseltmek ve hakikati haykırmak şeklinde tecelli edecekti. Sunuş . Evindeki dostları da onu olduğundan başka türlü anar olmuşlardır.. Andı vardı. sadaka taşlarının yalnızlığına. hangi Güneşi omuzladığmı gösterecek ve ondan sonra. 152. s. atılan iftiralara.Voltaire haklı. geçmişi hatırlayıp yine de ondan bağımsızlaşmak. Abdûlhamid. s. şerle ananları da işitmekte. Yüzü gözü tanınmayacak kadar tırmalanmış. kuvvetli bir milletiz. En büyük acı. Adam Yayıncılık. artık acıtmaz olmuş zincirlerin acısıdır. Unutulmuş mudur? Aslında unutma diye bir şey var mıdır ki? Đradî. Oysa. Ûz evinden çıkmak ve uzaklara hicret etmek zorunda kalmıştı. şadırvandaki güvercinlerin hu'larına. Çeviren: Seniha Akar. yeniden dönecekti. Sultan II. eve dönecek ve dostlarına da. ama bu defa kendi rızasıyla. T. Asıl öğrenilmesi gereken. yerin üstündekiler sussa. Tarih kölelik olabilir. Hafızanın kışlık paltosunu astığı gardrobun karanlığına gömülmek gibi bir şey midir yoksa unutulmak? Orada mevsimlerin çığlıklarını dinlemek ve sonra. Albeit Bayet. Kendisinden bahsedildiğinde bile sanki bir başkasının ardından konuşulmaktadır. ancak zaman zaman kimden-bahsettiklerini anlamakta zorlanmaktadır. Dergâh Yayınlan. Geriye itmedir. nerelere. Gurbetteydi uzun zamandır. hangi ideali. yerin altındakiler söylemeye devam etmez miydi? Söylendi şarkılar ve melodiler kendi sazını buldu araya sora.. Yatağından taşan bir nehire benziyoruz. Tıpkı Çanakkale savaşlarının en koyu karanlığında ve umutsuzluk batağının kat kat ağırlığı altında ezilirken bile yardıma çağrıldığı zamanda terennüm edilmiş olan beyitte olduğu gibi1. tam da ümitlerin tamamen kesildiği bir anda zamanın öksürüğünü duymak mıdır gurbetten dönmek? Taze alınlara sarışın bir eski zaman yankısı düşürmek midir hatırlanmak? Ama o henüz şarkısını bitirmiş değildir ki? Ezgilerini köprülere emanet etmiştir. Çeviren: Vedat Günyol. yaşayanların yanında olabilmek. sevinçlerin en temizi. Đstanbul 1983. Bizi zinde tutabilecek yegâne kuvvet.Đnsan unutmayı da öğrenebilir mi? . Hangi misyonu. O kadar unutulmuş. Güneşe yürüyenlerin şarkısı hiç biter miydi? Güneşin altında yıkananların. en soğuk kışların bile ışığında ısındıkları o gökkuşağının altından geçenlerin şarkısını. yarılıp çizilmişti. hırpalanmış. köleliği kabul etmenin. Aldous Huxley Ma. kurtarılamaz zamandan. kabristanları birer cennet bahçesine çeviren taşlardaki dallı güllü motiflere ve daha nelere. yani bile isteye bir unutturmadır bu. Dört Kuartet ve Başka Şiirler. m. Say Yayınlan. başkaldırmaktan vazgeçmenin acısı. Islâmiyettir.
önce cılız ışıklarını kendi metruk evine göndermeye başlıyordu. demek istiyordu. Evi yeniden düzenlemek için zorunlu olarak çıkılan bir hicrettir modernlik. ÖNSÖZ YERĐNE Tarih bir mucizeler serisidir. Bıkıp usanmadan kalemimin ucuna gelip sırnaşıyor. "Güneşe". anlam değiştirir. Osmanlı tarihi ve tarihçiliği de bir diaspora'ya çıkmıştır. utanılmayacak bir tarih yapmak uğruna onun da karanlıklardan aydınlığa çekilip getirilmesi gerekmez miydi? Hem sonra hangi milletin tarihi sütten çıkmış ak kaşıktı ki? O anlı şanlı Aydınlanma düşünürü Montesquieu değil miydi zencilere. bu 'evsizlik' sürecinde gelip tarihçiliğimizin merkezine kurulmuş bulunuyor. hemen herşey bir diaspora'ya çıkar modernleşme sürecinde... Avrupalıların. Asırların deliren çağlayanlarında yıkanır ve başlar anlatmaya bir bir. Dilin kıyıları onun evi olmuştur.. 'otur' diyordum. o ayrı. gün yüzü gören içerisine..yılgınlık ortamında yeniden hatırlanıyor ve güneş.. düşünce. fuzulî sayılan hatıralar coşmuş. 'Sus' diyordum.. zihniyetine. fakat alışkanlık ve fikrî tembellik yüzünden tabiî ve harcıâlem gibi görünür. içerisi dışarısı olur. çarpık çurpuk resimlerinden izlemeyi tercih eden aydınların yaşadığı bir ülkede bu sözü söylemek dahi "hamaset yapmak" sayılıyor ama olsun. Tıpkı sürgün psikolojisi gibi. ün saldı Layık değil sönmek ona. kendisine biçilen kaftanların sefaletini seyrede ede geçirdiği günlerin acısını çıkarmak istercesine muttasıl konuşmaktaydı. Tann'sından nur aldı. Utanılacak bir tarih varsa bile arkamızda. evinden dışarı uğramaktır bir süreliğine de olsa. Hamaset yapılacaksa yapılır. bununla beraber aklî yoldan. kudurmuş bir denizin dalgaları gibi dilin kıyılarına vurmaktadır başını sürekli olarak. Konuşmakta ve içindekileri bir bir dökmekteydi önümüze. Türk Yurdu. daha doğrusu sürgüne gönderilen ev sahibi ve eşyalarının evine dönmesi. eğilmeye hazır pek çok meraklı göz belirmiştir etrafta. Evden dışarıya çıkılmış. toprağını arayan birer tohumdur. sanatına. içi barutla alabildiğine dolar ve sıkışır. Hasretle. Ağzında kelimeler. resimlerine. Yaralara tuz basılmış. dışarısı da içerisi. hep hafızamın karanlık mahzenlerine kilitliyordum onu. Bilmekteydi ki. 6 Mayıs 1915. tarihçiye düşen bir vazifedir. 1. bu sözde gizli': Kır zincirlerini Osmanlı! Kendi tarihinden utanıp sıkılan ve onu bir hayal perdesinde. 'dur' diyordum.. hayata bakışma.. kırgınlıklar unutulmuştur. haritalarına. kendimize ve evimize dışarıdan bakma tavrı. izahlarının yapılabileceğini göstermek. Osmanlı tarihinden bahsediyorum. Onun sesine. Gurbete çıkmaktır. Ama artık kendi sesiyle konuşmak. Bu. Kültür. Đlk evrede gurbete. Dışarıda olmaktır. 'söylemek isteyip de söyleyemediğin ne varsa. "Bu yaratıkların insan olduklarım varsaymamız imkânsızdır" . dışarısı ile içerisi arasındaki sınırlar yıkılmış olup bu defa. Osmanlılar güneş gibi şarktan geldi.. Sadece Osmanlı hanedanı değil. gözlerini kısarak bana bakıyordu. evine hasretle dönmektedir. kumaşlarına. modernliğin ikinci evresidir işte. kendi sesiyle bir şeyler söylemek imkânı doğmaktadır. edebiyat. 111. Gurbet. Osmanlı'yı hep başkalarının.. Asya'nın Yükselişi ve Düşüşü Ne zamandır dilimin ucuna gelip duruyor. Hadiselerin ne derece umulmadık ve şaşırtıcı olduğuna dikkat çekmek. Daha önce anlatmaya değer görülmeyen. Fernand Grenard. s. harflerine. modernleşmenin tamamlayıcı safhasıdır. Bilenir bir başka deyişle. hayat. Mustafa Haluk. Umutlarla. ve elbette umutla. teknolojisine.. gurbette kelimeler kurşun ağırlığını kazanır. Neredeyse bir asırdır evinden uzakta. eşya. "modern olmak". 'Tam bu'.. Batılıların şunun bunun gözüyle görme.
dünyayı fethe çıkmış bir kıtanın sahipleri. Petro sonrası Rusya gibi. Kurtlara karşı kurtlaşmadan mücadele Başta harikalar yaratarak uçan albatros. hele hele Batı emperyalizmine direniş ruhu. Yunanlılar için "400 yıllık bir kölelik" dönemi değil. Çünkü 192ı'de Londra'da basılmış bir risalede.. Yunan kültürünün kesin surette katkıda bulunduğu ve Yunanlıların övünç duymaları gereken. yani Aydınlanmış olsaydı. 'Zaten Osmanlı çökmedi mi?' Her siyasî organizasyonun bir ömrü olduğu gibi Osmanlı'nın da bir ömrü vardı elbette.diyen1? O matematik dehası filozof Leibniz değil miydi "Şu Türklerin bizim gibi kafaları yok mu acaba?" sorusunun çengelini Avrupa'nın ufuklarına Hindistan'da keyif için insan avlayanlar. yüzyılda hangi devlet dire-nebilmişti Düvel-i Muazzama'ya? Hindistan'dan Avustralya'ya. evrensel tarihin görkemli bir eseri[dir]. üstelik kendi kıtalarında. sömürmeyi ve insanın değerim hiçe saymayı basarsa. medeniyet ve siyasî birikim. Osmanlı'yı arkadan vurmakla ne büyük hata ettiklerini ancak Đsrail zulmüne uğradıktan sonra anladıklarını itiraf eden bir demeci çıkmıştı gazetelerde. (Hem biz Kurtuluş Savaşı'nı Çanakkale'nin ruhuyla yapmadık mı?) Ve ne pahasına? Osmanlı'dan başka. kurtlaşmadan kurtlarla mücadele etmenin yöntemini bulmaya çalışarak bu direnişi gerçekleştiren bir başka devlet çıkmamıştı.5 Osmanlıların Yunanlıları ezdiği ve sömürdüğü iddialarını Yunan tarihindeki bir "kara leke" olarak nitelendiren Kitsikis. varlıklarını büyük ölçüde Osmanlı idaresinde geçirdikleri mutlu devirlere borçlular. Bir yükseliş ve bir çöküş. Avrupalılar gibi olmadan. çok az vergi verdiklerini ve mahallî olarak özerk olduklarını yazıyordu. Osmanlı'yı söküp atmakta acze düşüyorlardı. Sibirya'dan Çin'e kadar işgal edilmedik delik bırakmayan Avrupalı emperyalistler. Ve onun 'organizasyonu' çöktü sadece. özet olarak şunu söylemeye çalışmaktadır: 'Eğer Osmanlılar gelip de bu bölgeyi hakimiyetine almasaydı. Cezayir'de Sartre'ı isyan ettiren "kasaplar"3. Amerika'nın yerli nüfusunu 30'da l'e indirenler kimlerdi acaba4? Emperyalizmin zirveye tırmandığı 19. sonunda kanatlarını yere indirmiş ve akbabalar tarafından parçalanmıştır. Avrupalı güçlere direnmeyi başarmış. meydan okumalarına cevaplar geliştirmiş ve bundan da fazlası. tam tersine. Amerika'dan Orta ve Güney Afrika'ya. bir kiken gibi onu bağrında hissediyordu sürekli olarak. Anadolu ve Balkanlarda bu etnik çeşitlilik ve millî kültürler yaşıyorsa. Tarihimiz yedi mühürlü bir kitap Osmanlı Devleti zamanında unutulmuş tek bir dil yok. Hatta eğer bugün Orta Doğu. Ya sonra? Bu 'çöküş' senaryosunun bizi yerimize mıhlamaya ve 'çakıldığın noktada dur' ihtarına muhatap kılmaya yönelik bir kurgu olduğunu neden düşünmüyoruz hiç? Denilecek ki.. ne Yunanlı kalırdı. Biraz Macar ve Çek tarihi okuyan anlar ne demek istediğimi. Yunanistan'daki Millî Üniversite'de hocalık yapan yazar William Miller.6 Keza Ma-carlarda Osmanlı dönemini tarihlerinin bir parçası olarak kabul etme yönünde bir uyanış geç de olsa başlamış durumda. Türk-Yunan Đmparatorluğu adlı kitabında gerçeği bütün dobralığıyla haykırıyor yüzümüze: Osmanlı imparatorluğu.' Kitsikis'in bu iddiası şaşırtıcı mı gerçekten de? Sanmıyorum. en büyük miraslarımız oldu. geçenlerde bir Filistinli yetkilinin. Kurtlaşmayı kabul etse. 14 15 . Đşin garibi şuydu ki. Hatırlarsanız. Geride bıraktığı tarih. Avrupa topraklarının beşte birinde kök salmış olan bir gücü. ne Yunanca ve ne de Yunan kültürü. bir tek etnik ve dinî gruba "ayrımcı" muamelede bulunduğu iddia edilemiyor. belki bu kargaşadan daha kolay paçayı sıyırabilir ve gemisini bir süre daha yüzdürebilirdi. kültür. yüzyılda Atinalıların sevecenlikle yönetildiğini. 18. kendi evinde Doğulu komşusundan sürekli dayak yiyor. Ama nereye kadar? Oysa Yunanlı yazar Dimitri Kitsikis. Hikâyemiz böyle anlatıldı bize başkaları tarafından.
1996.-P. Stannard. 2. 290. 13. Yüzyıl. 9. Türk-Yunan Đmparatorluğu: Arabölge Gerçeği Işığında Osmanlı Tarihine Bakış. Ahmed Metin ve Şirzâd Tarihin firar kapıları Tarih. 2004. O sözüm ona 'çökmüş' halleriyle Kuveyt'in 1869'da. s. Yine tarihlerimizde pek az yazılıp çizilen bir hususu zikretmekte fayda var: Osmanlı Devleti. cihan olalı bir misli daha hiç bir yerde. 1. Kasım 1979. Çeviren: Aysel Bora. ataların torunlarına vasiyeti. Frederick F Anscombe. Đşaretler hep aynı şeyi gösteriyor. Osmanlı gerçeği. Daniel Goffman. Dimitri Kitsikis. Tarih ve Edebiyat Mecmuası. Frantz Fanon'un Yeryüzünün Lanetlileri adlı kitabına yazdığı önsözden (s. Saudi Ara-bia. Zekeriya Kurşun. 2002. en önemli. 7. bölgeyi. ancak bir Avrupa kıyameti sonrasında. Bir Yayıncılık. 7. 4. The Ottoman Empire and Early Modern Europe. The Ottoman Gulf. Katar seferi için bkz. 131. s. ingilizler bundan rahatsız olmuştur olmasına ama ortada 'Osmanlı' gücü vardır ve bu güç. 3. Đstanbul. konuşmaya çalışıyor bizimle. The Turkish Restoration in Greece. aynı yıllarda Yemen'in ve Suudi Arabistan'ın yeniden fethini gerçekleştirmişti Osmanlı birlikleri. Ankara. 1718-1797. Robert Gavin. sonunda da emperyalizmin darbesinden koruyan bir kalkan. J.7 Faust'a şöyle bir cümle söyletir Goethe: "Dostum. 7. Ankara. Daniel Goffman da Batı-merkezli bir bakış yerine Osmanlı-merkezli bir bakışın gerektiğini söylüyor ısrarla9. Türk Tarih Kurumu Yayınları. bu coğrafyadaki halkları. bir anlamda milletlerin kutsal kitabıdır. Thierry Hentsch. s. 1997. Đstanbul.Osmanlı Devleti. 1996. Metis. s. 21): Çeviren: Bayram Doktor. başlangıçta Haçlı seferlerinin. 1871'de Katar'm. bir şemsiye olmuş ve hiçbir zaman da emperyalizmle mücadelesine nokta koymayı düşünmemişti. Birinci Dünya Savaşı tasfiyesiyle terk edecektir. Ox-ford University Press. hiç bir zamanda görülmemiş olan bir mânâ-yı mukaddessin! Bir emr-i celîl-i mübareksin! Ahmed Midhat Efendi. Dimitri Kitsikis bunlardan biriydi. David E. 19." Osmanlı da zincirleri içerisinde. Mühürlerini sökecek. 6. 8. Sömürgecilik Tarihi: Fetihlerden Bağımsızlık Hareketlerine Kadar. Artık dilimin ucuna gelip duran sözü azad ediyorum: Kır zincirlerini Osmanlı! 5. 1993. varlık ve etkinliklerinin aynası. 1871-1916. . 7. 16 17 I TARĐHE SIĞMAK Âh ey ulüvv-i şân-ı Osmânî! Đşte sen cihan. Frede-rick Anscombe ise Basra Körfezi yerine 'Osmanlı Körfezi' denilmesini teklif ediyor kitabında8. Arabistan yarımadasının yeniden fethi için bkz. American Holocaust: The Conauest oj Üıe New World. "Arabistan'ın Osmanlılar tarafından yeniden almışı (187173)". 1985. The Creation ofKuwait.-20. (Sartre'ın önsözünün çevirisi Selahattin Ayaz'a aittir). Columbia University Press. 2002. 1. s. Aktaran: Marc Ferro. vazgeçilmez kitabı. Basra Körjezi'nde Osmanlı-lngiliz Çekişmesi: Katar'da Osmanlılar. zincirlerini çözecek birilerini bekliyor. s. yüzyılın ikinci yarısında Basra Körfezi civarını Đngiliz nüfuzuna kapatmak için sessiz sedasız askerî seferler düzenlemişti. Çeviren: Volkan Aytar. heceleniyor. William Miller. Đstanbul. geçmiş zaman bizim için yedi mühürlü bir kitaptır. Cambridge University Press. Sayı: 11. iletişim Yayınları. Sartre'ın. Çeviren: Muna Cedden. and Qatar. The Macmillan Company s. ilham ve kurallarının sicili. 18-24. Hayali Doğu: Baü'nın Akdenizli Doğu'ya Politik Bakışı.
. Okur. e-postalardan. geleceğin nümune-i imtisalidir. çileye ve düşünmeye talip olanlar gün geçtikçe daha gür fışkırıyor Anadolu'nun bağrından. Bu. Alan memnun. Geçmişimiz üzerindeki koyu gölgeler. binlerce ek bilgi ile donanmak. Hele herkes "hoş" ve "soft" şeyler yazarken. hem de zor tarafları var. kimse şunca yıldır bildiğini zannettiği. Đki yolunuz vardır: Ya genel hassasiyeti coşturacak. Hatta kışkırtıyor. "Yazan sizin kaleminiz olmasaydı inanmazdım" cümlesini de o uyanışın bir belirtisi olarak kabul ediyorum. hasbî düşünce ve bilgiyi önemseyen bir kümenin yediveren gülleri gibi her bahar şehirlerimizin sabahlarına daha bir gümrah sarktığını görüyor ve bu "kutlu" gelişi ziyadesiyle önemsiyorum. Zira ne kadar açık fikirli olduğunu söylüyorsa da. Sorgulayan bir neslin hasretiyle yanıp tutuşuyorum. Five Roads to Modernity. her seferinde yeni bir bilgiyi doğru yorumlayabilmek için yüzlerce. "Karlofça'yı hiç böyle bilmezdik!" diyenler de. duymak istediklerini ehil bir kalemden bir kere daha duymaya 21 teşne olduğu için tepki çekme veya beyinleri kaşındırma gibi bir abesle iştigal etmemiş olursunuz. hem de okuyan için çilelidir. meselenin encamını kucaklamak için yıpratır kendisini. Zor. bakış açısı eksikliği veya yahlışlığı olduğunda ısrar ediyorum. dahası bilmek için onca çaba sarf ettiği malumatın çok bilmiş bir yazar tarafından buruşturulup çöpe atılmasından hoşlanmaz. damara göre şerbet akıtacaksmızdır. mevcut bilgilerinin altı oyulan okur. Tarihi popülerleştirerek yazmanın hem kolay. imza günlerinden. kimse "resmî" tarihten memnun değil. Çanakkale geçilmiş!" tepkisini gösterenler de onlardan başkası değil. Sarsmak. satan memnundur. öyle demeyin hemen. Onlar kendilerini araştırmaya teşvik ettiğim için teşekkürlerini esirgemiyorlar. 249. Okuru da anlamak gerekir. okuyucu da aynı zahmetin yüzde birine katlanıp okusun ve mevcut bilgilerinin kendisini zincirlediği hapishaneden firar yollarını araştırsın.halihazırın açıklaması ve ona yapılan ilavedir. Eh. Belki kızıp köpürenler çıktı Çanakkale hakkındaki aykırı yazılarıma. maalesef yaygın tarih şablonu tarafından fena halde örselenmiş durumdadır. s. Zora. Kolay. hem yazan. Oysa ben asıl meselemizin bilgi eksikliği değil. risksiz bir yoldur. çünkü tarihe yönelik belli bir hassasiyeti hazır bulursunuz. Hatta beni Mehmetçik'in kemiklerini sızlattığım için suçlayanların mesajlarını bile. bu duvağı açılmamış bilgilerle ilk defa karşılaşmanın şokunu atlatamayışlarma bağlıyorum. . Kolaycı çözümlere kapılarımı kapatıyorum. Öbür yol. Liah Greenfeld. "Vay canına. geniş okuyucu kitlesinde tarihe ilgiyi artıran bir etki yapıyor. Nereden mi biliyorum? Konferanslardan. Müşterisi garantidir. bu kadar çileye kim katlanır bu zamanda? Yok. Cevaplarını peşin olarak bulmuş olanlardan ayrılıyorum. Mazlum bir tarihin evladı olmanın omuzlarımıza yüklediği çileli sorumluluk bunu dayatıyor çünkü. Lakin bu resmî tarihin yerine geçecek "asıl" tarihin çok uzağımızda. bu beklentisine her zaman olumlu cevap alamadığı gibi. uyandırmak.. özgür düşünmeyi ve her şeyden önemlisi. Üzerimize atılan bunca ölü toprağının altından silkinip kalkmanın başka yolu yok. rahatsız bile olur ve gazetenin sayfasını çeviriverir. birisinin kalkıp kendisine horozluk yapması katlanılır şey değildir. Doğru. çünkü bu hassasiyet. dahası. Kabul ediyorum: Ben çileli bir yola sürüyorum okuyucumu. onun ayırt edici özelliklerini kolay kolay fark edemezsiniz. Varsın olsun. Ne var ki. akıntıya karşı yüzdürmek istiyorum. Bekler ki. yerin yedi kat dibindeki mahzenlerde nasılsa saklı kalmış olduğunu sanıyoruz. Yazan. önünüze en aykırı bir metni de koysanız. Bakışınız bulanmış veya ütü-lenmişse. Tarih alanında demokrasinin soru sormakla başlayacağına inanıyorum çünkü. Ben onların "N'olmuş yani üç beş soysuz düşman denizaltısı Çanakkale'yi geçmişse?" tepkilerini de seviyorum. Ben farklı olmayı. Uyanacağız ve uyandıracağız sevgili okurlar.
romancılarımız3 ve köşe yazarlarımız4 bütün Đkinci Cumhuriyetçi söylemlerine rağmen. yönetmek ise ondan sonra gelmiştir. Ab-dülhamid'in Pastör'e laboratuvarmı geliştirmesi için para gönderdiğini öğrenmek neden bu kadar zor acaba? Firar kapılarıdır bunlar çünkü. Ancak o. Faust 1. onu izle derinliklerde. Hindistan ve Cezayir ulus-devletleri kurulurken emperyalistleri "öteki" olarak kurmak.1 Peki ulus-devletimizi kurarken bizim "ötekf'miz kimin emperyalizmi olacaktı? Ne Đngiliz. Bu nedenledir ki.. 28 Mart 2003). KAYBOLAN ANAHTAR NEREDE? Anahtar.Türkiye coğrafyası. II. Bizi biz yapan unsurlar. Yunanlı'yı da biz "öteki" olarak kuramazdık (sonuçta daha bir asır öncesine kadar teb'amızdı ve "palikarya"dan emperyalist özne inşa etmek ideolojik açıdan işimize gelmezdi!). ne de Fransız emperyalizmlerinin sömürgesi olmuştuk. Demokrasi Savunması. edebiyatımız sömürgeleştirildi. Çünkü orada her şeyimizle yine "biz" varız. Tek seçenek kalıyordu geriye: Sahipsiz kalan Osmanlı'yı emperyalist ilan etmek. Đz Yayıncılık. 3. Kültürümüz. sayı: 22. Bugünün hapishanesinden kurtulmak için elimize uzatılmış ipuçlarıdır. hatta Araplar layıkıyla yapmıyorlar mıydı zaten? Bizim onlardan farkımız ne olacaktı? Bu toprakları bize miras bırakan Osmanlı'yı bir kalemde Türkiye toprakları ve Türk halkı üzerinde bir işgalci ilan ettik. Talan edemez duruma düşünce çöktü" diyen akademisyenlerimiz2. Cezayir tarihinin işgal sonrasında Fransızlar tarafından bir sömürge tarihi olarak nasıl yeniden yazıldığını inceleyen başarılı bir inceleme. istek duyulan yeri sezer. Fanon gibilerin lanetine sonuna kadar müstahaktı." Şükrü Karatepe. 126. utanç nesneleri haline getirildi. tarihimiz. Đyi de bunu Bulgarlar. Fatih Sultan Mehmed'in bir elinde Home-ros'un flyada'sını. Sırplar. yeni toprak ihtiyacı fetihlerle elde edilmiştir. "Osmanlı sadece talan etmesini bilirdi. 2. New Perspectives on Turkey. arayışları sonunda Osmanlı ekonomisinin talana dayandığı iddiasını "rezil bir iftira" olarak reddetmiştir. "öteki" olarak Đngiliz emperyalizmini görmekte yerden göğe kadar haklıydı.. Bir Hintli. öbür elinde Gazali'nin Tehdjüt'ünü tuttuğu niçin unutturuldu bize dersiniz? Bize kim "Siz Doğulusunuz" dedi sanıyorsunuz? Abdülaziz'in Wagner'e opera binası yapması için. bir gaza devleti olan Osmanlıların savaşmak ilk işi olmuş... hâlâ edenlerimiz de var. Đsrailli tarihçi Tal Shuval tarafından yapılmıştır: "Cezayir-i Garp: Bringing Algeria back into Ottoman history". s. . 85-114. bilmek dahi istemeyişimizin altında bu köklü komplekslerimiz yatıyor. Osmanlı sayesinde sömürge toprağı olmadı ama kafalarımız en hasından sömürge milleti kafası olarak imal edildi. s. kaçınılmazdı. tarıma dayalı olan ekonominin. "Kemal Ta-hir ve Osmanlı talanı" başlıklı yazım (Zaman. Bkz. Yunanlılar. farkına varmadan en "derin devletçi" söylemin içine ve oryantalizmin Engelsçi versiyonuna batmıyorlar mı boğazlarına kadar?5 22 23 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Türkiye sömürge ülkesi olmadı ama kafalarımız sömürgeleştirildi sevgili okur. bir Cezayirli için Fransız emperyalizmi. 1998. Kemal Tahir'in ilk dönem düşüncelerinde Osmanlı'yı talancı olarak nitelendirdiğini biliyoruz. Spring 2000. Aslında Ka-nuni'den sonraki tarihimizi bilmeyişimizin. sana yolu gösterecektir. Dahası. "Devlet hazinesinin temel kaynağını ganimet gelirleri oluşturmuş. Đstanbul. Goethe.
Sonuçta öyle bir noktaya gelindi ki. Bu. "Bilinç. Fakat bir "yara" ile karşılaşır burada. Fre-ud'un. onun da bedeli ağır olacaktır. Ümit Cizre'nin dediği gibi Kemalizm Đslamlaştı ama modern islamcılık da Kemalizmden pek çok unsuru devraldı. 1999. Yara. MarxEngels. gelenek. Ankara 1977. bir proje hareketi olmadığı ve sürekli olarak konjonktürün dalgaları üzerinde gezindiği içindir ki. Fakat unutmak sadece ölüleri [unutulanları] etkilemekle kalmaz. Yarayı derinleştirir bir bakıma elinde olmadan. Đslamcılığın psikanalizi Elie VViesel'm o harika cümlesini hatırlamaya ne dersiniz: "Tehlike. Tabii hatırlarken. Yaşlılıktaki unutmada olduğu gibi son yaşadığı olayları hemen unutur (yaşlıların biraz önce ne yediklerini unutmaları gibi). Cumhuriyet. Asr-ı Saadet gibi. Demek.4.. çarpışan fikirler. Sol Yayınlan ve Onur Bilge Kula. ama kopmak da istediği siyaset ve . Ortak zemin. Altan'm Sabah gazetesindeki yazılarına. bu 'uçucu' tarih cümle-sindendir. Nuh'un Gemisi olmayı iddia ettiği halde oturacağı ve içindekileri "sahil-i selamet"e taşıyacağı Cudi Dağı'nı bir türlü bulamamıştır. 5.. Bu arada net olarak hatırlamasına engel olan "safraları" aşağıya atar.. Đslamcılar ise Đslam tarihinin yükünden. Su Yayınları) adlı kitabına bakınız. Doğu Sorunu [Türkiye]. unutmakta yatmaktadır. zamanla değişen fikrî çerçeveler. 2002. Parlak sayfalar hatırlanmalıdır. Tartışılan tezler. hafıza üzerinde icra edilen bir şiddet eylemidir. kimliğinin cebinde olduğu sağlıklı zamanlarına sevkeder. Fakat unutmanın açtığı yırtılmış yolu. Öze dönüş vaktidir Olanca köksüzlüğüne ve bunun doğurduğu maluliyet ve hatalara rağmen islamcı söylemin son 40 yılda ürettiği birikimi bir yana atmak da bir başka şiddet içeren unutma eylemi demektir ki. bütün aksi yöndeki iddialarına rağmen her ikisi de ortak bir zeminde buluşuyorlardı. Unutma. Marx ve Engels'in görüşlerinin karşılaştırması için şu iki kaynağa bkz. unutulmuş bir geçmişin yaralı hafızasıdır. Oysa uzak geçmişi ayna gibi hatırlamaktadır (yaşlıların çocukluk günlerini bütün ayrıntılarıyla hatırladıkları gibi). tersinden yırtar. kendisini Osmanlı'dan kurtarmayı hedefliyordu. Büke Yayıncılık. Oysa aradığı Cudi Dağı. hatıra izinin bulunduğu noktada oluşur" sözünü doğ-rularcasma "hatıra izi"nin bir zamanlar mevcut bulunduğu noktaya yüklenir. Mehmet Altan'm ve Erdoğan Aydın'ın yazdıkları. Hatırlamaya çalışır. aslında kendisini şiddetle koparmaya çalıştığı yakın geçmişten devraldığı. iç ve dış konjonktürün zorlamasıyla şekillenen ve yeniden şekillenen politikalar aslında islamcılığın pek de sabit ve değişmez bir temeli olmadığını yeterince göstermiş olmalıdır. ne de Đslamcılar Cumhuriyet'ten. Bütün aksi yöndeki iddialarına rağmen Cumhuriyet ile Đslamcıları birleştiren nokta buydu. Bu gidişle de bulamayacaktır. Is-lamın Altın Çağı olan bilimsel ve fikrî gelişmelerin yaşandığı Abbasiler dönemi gibi. Aydın'ın ise Osmanlı Gerçeği: 'Nizam-ı Alem'in Gayri Resmi Tarihi (istanbul. hatırlanmak istenmeyen "kötü" hatıraların unutulmasını gerektirir. hafızanın "ilk yangında yakılması gerekenler" adlı bölümüne tıkıştırılır. bu açmaz içinde kimliğini yoklama çabası olarak değerlendirilebilir. bu defa bilmeden. Diğerleri. islamcılık. Đstanbul." Geçmişi unutmak. Cebinde taşıdığı kimliği çaldır24 25 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! TARĐHE SIĞMAK mıştır ama bir yerlerden hatırlamaktadır onu. Unuttuktan sonra gelen hatırlamanın da bir başka şiddete ve yırtılmaya yol açacağı açık değil mi? Cumhuriyet dönemi Đslamcılığı. ne Cumhuriyet Osmanlı'dan kurtulabildi. Batı Düşününde Türk ve Đslam imgesi. hafızasını.. Marx'm Osmanlı Devleti ve toplumu hakkındaki görüşleri Engels'e göre belirgin biçimde daha insaflı ve tutarlıdır. Çeviren: Yurdakul Fincancı. Eğer unutma başarılı olursa dünün külleri yarının umutlarının üzerini örtecektir. yani unutma zemini. Arınma ve hatırlama eylemi tarih. Fatih ve Kanuni çağları gibi.
. Nasreddin Hoca anahtarı evde kaybettiğini söyleyince adam köpürür." Đlk bakışta kendini ele vermeyen bu fıkranın ünlü bir psikoloji ki-tabmda'yer aldığını söylesem inanır mısınız?1 Gülüp geçtiğimiz bu fıkra. "Anahtarımı kaybettim. Bunun hesaplaşması yapılmadığı ve dönüşüm zincirinin her halkasının hesabı ayrı ayrı verilemediği için halkalar birbirinden kopuk kalmakta.. bu da Đslamcılığı sürekli bir kimlik arayışı çabası pozisyonunda bırakmaktadır. Hoca. "iyi de Hoca" der. dışandan çözümlenmeye çalışılmaktadır. Biz de o eâzımm evladı ve binaenaleyh vâris-i istidadıyız. istanbul 1997. sığmazsın. Ev. ne arıyorsun Hoca?" diye sorar. Çözüm ise evin dışında aranmaktadır. Neden sonra aramaktan bıkan adam. karanlıktır. Adamm biri Hoca'yı yerde bir şey ararken görür. Artık evin içine girme dirayetini göstermeli. Robert E. Đran'dan Özbekistan'a kadar pek çok Avrasya ülkesinde de varolan ortak değerlerimizdendir biridir Nasreddin Hoca. sakın ciddi bir hakikati anlatmaya çalışıyor olmasın bize? Bu fıkra bence çözümü kaybettiği yerde aramayan bir tipi ince alaya almaktadır. evde kaybedilmiştir. anahtar elimizde. burada kültürümüz ve tarihimiz olarak okuyabiliriz. güven içinde tekrar dışarıya çıkmak için tabii. Evi. Oysa gerçekten hatırlayabilmek için "hatıra izleri"ni doğru yerde aramak gerekmez miydi? Yani. Ornstein. Onlarla korkmadan yüzleş-meliyiz.. Mehmed Akif aman'm "Akademi" sayfasında çıkan bir yorumda tarihi anlamanın zorluğu hakkında şunlar söylenmiştir: . onun tasfiyesi sonucunda ortaya çıkan evsizliğimiz veya Nasreddin Hoca örneğinde gördüğümüz gibi "eve 26 27 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! giremeyişimiz"dir. Anahtar. Hiç olmazsa Namık Kemal kadar bu toprakların bereketinin ve gücünün farkında olmalıyız: istikbalimiz emindir: Çünkü gerek efradı ve gerek umumu hikmet ve siyasette muallim-i âlem olan Keldan ve Yunan ve Arap ve Türkün dârûlfûnun-ı marifet ve devlet-serâ-yı medeniyeti bu hâk-i feyyaz olmuştur. s. The Psychology of Consciousness. suskundur. Mustafa Nihat Ûzön.. Üstelik sadece Türkiye'de değil. kaybettiğimiz yerde. evin içindedir ama nedense dışarıdaki sahte aydınlıkta aranmaktadır. Fıkra. Problem. Namık Kemal ve ibret Gazetesi. Penguin Books. "Hayrola. Kaynaklarımızı. Đçeriye kapanmak için değil. "Hocam. bağrımıza basmayı. Anahtar evin içindedir. reddedecek bile olsak. Bir Nasreddin Hoca fıkrasının düşündürdükleri Nasreddin Hoca'mn fıkraları aslında derin bir arka plana sahiptir ve bu yüzden ıskalanmaması gereken kaynaklarımızdandır. TARĐHE SIĞMAK z Gömelim gel seni tarihe desem. 1978. çoğunuzun malumudur. Aslında problemlerimizle bizzat yüzleşmek yerine kaçamak yapıp dışarıdan ithal çözümler üretme çabamıza ağır bir eleştiri yüklenmiştir bu fıkra. onu arıyorum" diye cevap verince adam da kendisine yardım etmek için bir süre diz çöküp onunla beraber anahtarı aramaya koyulur. problem. sen bu anahtarı tam olarak nerede düşürmüştün?" diye sormayı akıl eder.düşünce geleneğinde yatmaktadır. Çözüm. Yapı Kredi Yayınlan. 1. "neden evde aramıyorsun onu?" Nasreddin Hoca'mn cevabı hazırdır: "Burası evimden daha aydınlık da ondan. çözümü kaybettiğimiz yerde aramalıyız. 2. kucaklamayı bilmeliyiz. Bir başka deyişle.2 1872'de kaleme alman bu parçanın manasını anlamaya çalışarak işe başlayabiliriz mesela. 49.
Bu kadar hadiselerin içinde olduğumuz halde olayları yerli yerince değerlendiremiyorsak, tarihteki hadiseler -ki tamamen bizim dışımızda cereyan etmiş, biz ne o işin sebeplerine, ne de müsebbiplerine nigehbân değiliz- onlan nasıl doğru değerlendireceğiz ki!1 Bu cümleleri okurken aklıma hemen, şu müzmin meselemiz, Batı karşısında geri kalmamızla ilgili "iddia" ve bu iddianın dayandığı en popüler gerekçelerden birisi olan o zavallı "Din adamları matbaaya 'gâvur işi' diye karşı çıkmasaydı bugün Batı karşısında sürünüyor olmazdık!" apolojisi geldi. Yüzyıllar süren bir tarihî süreci, "Batı gelişirken biz uyuduk" sloganına hapsetmek kolaycılığı yüzünden geçmişimizin bir çok renkli ve parlak yüzünü paslı tabakaların arkasına gömmeyi nasıl da kolay başarıyoruz? Evet, kolaycılık. Hayır, hayır, tembellik demek daha doğru. Osmanlı Devleti'nin kuruluş ve yükselme dönemlerinin tarihini anlamak, zannettiğimizden de çetin bir işçilik ister. Zira Cevdet Pa-Şa'nın keskin bir dikkatle dile getirdiği gibi, henüz "bedevîlik" döneminin sadelik ve basitliği içindedir bu yüzyıllar. Cevdet Paşa'ya göre 28 29 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! TARĐHE SIĞMAK Kanuni zamanında yapılan fetihlerle genişleyen ve zenginleşen Osmanlı ülkesinde işleri artık eskisi gibi yürütmek mümkün olamazdı. Zira, "Niçin oldu? Hâl-i bedâvette kalmış olsaydı daha alâ olmaz mıydı?" demek, tarihin zaruretlerini inkâr anlamına gelir.2 Sözün özü, sevgili Paşamız, değişimin sadece 19. yüzyılda değil, bütün Osmanlı tarihi boyunca ihtiyaç hissedildikçe yaşandığını söylüyor, bir. Kanuni'ye kadarki dönemde yaşanan hayatın nisbeten "basit" bir manzara arzettiğini, ondan sonraki dönemin ise giderek kar-maşıklaşan bir yapıya büründüğünü söylüyor, iki. Bir başka deyişle, Kanuni'den sonraki dönemi anlamak için öncekine kıyasla çok daha karmaşık ve incelikli yol ve yöntemlere ihtiyacımız olduğunu fısıldıyor bize. Bu uyarı, Kemal Karpat tarafından biraz daha ileri götürülmüştür. Karpat'a göre Osmanlı tarihini hakkıyla anlamak için her dönemi, o döneme mahsus teorik ve pratik aletlerle incelemek gerekmektedir. Aksi halde yetersiz aletlerle analiz etmekte güçlük çektiğimiz dönemleri "duraklama" veya "gerileme" gibi önceden hazır şablonların eline teslim etmek zorunda kalırız ki, bu aynı zamanda olayların bize küsmesini getirecektir.3 Tabii Cevdet Paşa'nın bu uyarıcı tesbitinden habersiz olanlar hâlâ "Osmanlı Devleti keşke Kanuni zamanındaki gibi kalsaydı, hiç de-ğişmeseydi" diye saf saf düşünmeye devam ediyorlar. Tarihin kendi mantığını bizimkine uydurmak için uğraşmanın nafile bir çaba olduğunu ne zaman öğreneceğiz acaba? Oysa son derece karmaşık bir olaylar ağıdır "gerileme dönemi" dediğimiz bu "muhteşem" tarih. Gerçekten de "büyük" olan bu asırlarda yapılanlar, onun karmaşıklığını göğüsleyecek yetkinlikte kavramlar ve modellerle düşünmediğimiz içindir ki, bize tekdüze, basit ve yenilgiler karşısında bir türlü dikiş tutturamayan beceriksiz çabalar yığını olarak gözüküyor. Peki bunun sorumlusu tarih midir yoksa biz miyiz? Kimse sorumluluğu üzerine almak istemiyor, istiyoruz ki, bugünümüzün sorumlusu hep "başka" birileri olsun. Faturayı onlara çıkardık mı, rahatlıyoruz. işte benim kolaycılık veya düşünme tembelliği dediğim tavır da tam böyle bir şey. Anlayamadığımız bir olay karşısında 'Biz tarihi anlamak için yeterince donanımlı mıyız?' diye soracağımıza, bir takım karikatürler ve skeçler yardımıyla her biri Türkiye Cumhuriyeti'nin ömrüne bedel koca dönemleri musalla taşma yollamaktan çekinmiyoruz. Bir yerde durup da, 'Acaba asıl ölen ben olamaz mıyım? Benim düşünme melekelerim dumura uğramış, tarihi algılayış şeklime sakatlanmış olmasın? Geçmişin susturulmuş ve bastırılmış seslerini ne kadar duyabiliyorum?' tarzındaki sorularla kendimizi sigaya çekmediğimiz içindir ki, son 300 yıllık koca tarihimiz, bize en sıradan, en yüzeysel ve en yaralı hafızasıyla hitap etmek zorunda kalmaktadır.
ilk paragrafta zikrettiğimiz "Akademi" sayfasındaki yoruma dönecek olursak, 'Bırakın geçmişi, biz bugün gözümüzün önünde cereyan eden olayları acaba ne kadar anlayabiliyoruz?' sorusunu daima masamızın üzerinde ve aklımızın cebinde bulundurmamız gerektiği açık hale gelir. Mesela bir zamanlar her köşe yazarının üzerine kitap hacminde makaleler döktürdüğü "YeşiF'e ne oldu sahi? Ya Susurluk? Aydınlanabildi mi yeterince? Rezaleti ayyuka çıkan hortumlamaların iç yüzünü deşifre edebildi mi dekoderlerimiz? Devlet Bahçeli'ye, Bülent Ecevit'in deyişiyle, koalisyonun siyasî intiharı olan 3 Kasım 2002 seçimlerini yapma ilhamı nerelerden gelmişti dersiniz? Ya "Gülen kasetleri" olayında düğmeye basanların gerçek hesapları neydi? Bütün bunları hep beraber gördük, okuduk ve yaşadık. Acaba bu olayların gerçek anlamını, içyüzünü çözümleyebildik mi? 'Neden ve neden tam da o zaman?' sorularının açık seçik cevaplarını bulabildik mi? Çeşitli tahmin ve analizler yapılabilir şüphesiz ama hâlâ kapka-lın şüphe bulutlarından silkinebilmiş değil bu olaylar. Peki bu yanı başımızda olup bitenlerin iç yüzü konusunda bu kadar kararsız ve çaresiz vaziyetteyken, bizden onlarca, yüzlerce ve binlerce yıl önce cereyan etmiş olaylar hakkında nasıl ve hangi cesaretle bu kadar rahat ve keskin hükümler verebiliyoruz? Aynı tereddüdü, aynı "acaba?"yı neden geçmişimizden esirgiyoruz ısrarla? 30 31 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLĐ! Çağımızın büyük tarihçisi Fernand Braudel'le birlikte sesimizi yükseltelim o zaman: "Tarihçi bir yolcu gibi olmalıdır." Belki günün birinde bugün sığdıramadığımız şeyleri tarihe sığdırmayı başarabiliriz. O da belki... GELECEĞĐN GEÇMĐŞĐ 1. Zaman, 13 Ağustos 2001, Akademi sayfası. 2. Cevdet Paşa, Jârih-i Cevdet, (Tertib-i Cedid), istanbul 1302 11885], Mat-baa-i Osmaniye, s. 7071. 3. Bkz. Hazırlayan: Kemal H. Karpat, Ottoman State and Us Place in World His-tory, EJ. Brill, 1974, s. 90. Her âti, karibdir [Her gelecek, yakındır]. Namık Kemal1 Yıllar önce bir yerde mi okumuşum yoksa birisinden mi duymuşum, tam olarak hatırlamıyorum. Şöyle bir anekdot takılmış hafızamın tellerine: 19. yüzyılda Londra'nın katlanarak artan atlı araba trafiği, yetkilileri fena halde düşündürmüş olmalı ki, içlerinden bir babayiğit konu üzerinde bayağı ciddi bir araştırma yaptırmış. Araştırmanın sonucuna göre, trafiğe giren at arabası sayısı bu hızla artmaya devam ederse yakın bir gelecekte, bunca atı besleyecek çayır kalmayacağı için Londra'nın çevresi çoraklaşacak, Londra centilmenleri yeşile hasret kalacakmış! Neyse ki otomobil icat edilmiş de, Londralı soyluların golf oynayacakları yeşil alanlar 20. yüzyılın güneşlerine gülümseme imkânım bulmuş. Diyeceğim o ki, geleceği planlamak ve kestirmekle yükümlü olanlar, şayet Nostradamus gibi alengirli ifadeleri yedeklerine koşmazlarsa yahut Niyazî-i Mısrî gibi cifr ilminin herkesin anlayamayacağı inceliklerine vakıf değillerse uluorta beyanat verip yazı yazmadan önce bir iyi düşünsünler, ondan sonra konuşsunlar. Zira, birazdan göreceğimiz gibi tahminlerinde yanılmak bir yana, yıllar sonra eğlencelik hale düşebilirler. Benden hatırlatması... Devlet böyle tahmin yaparsa... Biliyorsunuz, 1965 yılının Şubat ayında ilk sayısı çıkan ve 70'li yıllarda da çok satılan bir tarih dergisi vardı Türkiye'nin: Hayat Tarih 32 33 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! TARĐHE SIĞMAK
Mecmuası. Đmtiyaz Sahipliğini Şevket Rado'nun üstlendiği, Neşriyat Müdürlüğünü ise Yılmaz Ûztuna'nm yaptığı bu dergi, gerek baskı ve renk kalitesiyle, gerekse yazılarının heyecanlı atmosferiyle tarih alanındaki boşluğu iyi değerlendirmiş ve 65 bin gibi hiç de küçümsenmeyecek bir tiraja daha ilk sayısında ulaşmayı başarmıştır. Dergide hep geçmişten bahsedilmez, bazen de gelecekle ilgili tahminlerde bulunulurdu. Mesela Mart 1965 tarihli 2. sayısında Yılmaz Öztuna imzasıyla çıkan "2000 yılında Türkiye" başlıklı bir yazıda 35 yıl sonrası için nüfus tahminleri yapılmaktadır. Đş geçmişi yazmaktan geleceği tahmin etmeye dönünce, kendisini doğuştan tarihçi ilan eden2 yazarın birden amatörleşivermesi, çok da makbul olmayan tarihçiliğinin amatörlüğüne bağlanabilir. Başbakanlık Đstatistik Enstitüsü o günlerde bir tahmin yayınlamış ve 10 yıl sonrasında, yani 1975 yılında Türkiye'nin nüfusunun 42 milyonu biraz geçeceğini bildirmiştir. Sadece 10 yıl sonrası için "koskoca" bir resmî kurumumuz tarafından yapılan bu tahmin, 1975'de yapılan nüfus sayımında 2 milyoncuk(!) bir hata farkıyla yanlışlan-mış bulunmaktadır (kesin sayım sonucu 40.347.719 kişidir). 10 yıl için yüzde 5'lik bir hataya tahmin denilir mi, artık orasına siz karar verin. Resmi tahminlerinin vaziyeti bu olan bir memleketin tarihçisinin ne büyük perişanlık yaşayacağını iyi kötü tahmin etmişsinizdir. Zaten Öztuna da yazısının sonuna, muhtemelen fakiri işaret ederek, "20-30 yıl sonra bu yazımıza gözü ilişecek olan bir meraklı, yaptığımız tahminlerin gerçeğe uygunluğu hakkındaki hükmünü verecektir" uyarısında bulunmak suretiyle kendisini garantiye almaya çalışıyor ama nafile! Yılmaz Öztuna'nın çuvalladığı tahminler Öztuna üstadımıza göre Türkiye nüfusu 1980'de 48 milyonu geçecektir ama kesin sonuçlar 45 milyonu bile bulmamış, 44 milyon 736 binde kalmıştır (fark büyüyor: hata payı 4 milyon kişi). Öztuna'nın 1985 tahmini 55 milyondur ama gerçekleşen sonuçlar 50 milyon 664 bindir (fark, 4,5 milyon kişi). 1990 tahmini 62 milyon 900 bindir, oysa sonuç, 56 milyon 473 bin çıkmıştır (fark, 6,5 milyon kişiye yükselmiştir). Şimdi sıkı durun, zira sıra 2000 yılı tahminine geldi. Öztuna'ya göre 2000 yılında Türkiye'nin nüfusu 82 milyon 400 bin kişi olacaktır. Muhteşem bir tahmin; zira bu defaki hata oranı tam yüzde 20'ye, yanıldığı insan miktarı ise 15 milyon kişiye yükselmiştir: Kesin sonuçlar 67 milyon 844 bindir. Az kalsın unutuyordum, üstadın 2010 yılı için de bir tahmini var: 107 milyon 700 bin kişi. Artık onu yazmayı da 6 yıl sonraki bir başka "merakh"ya bırakıyorum. (Ama şu kadirim söyleyeyim; Gerek Avrupa Birliği'nin raporlarında, gerekse DlE'nün tahminlerinde 2050 yılında bile Türkiye'nin nüfusu 100 milyonu bulmayacak (97.8 milyonda duracaktır.) Bu arada Yılmaz Öztuna'nın üç büyük şehrimiz için yaptığı tahminleri aktarmaktan kendimi alamayacağım. Öztuna'nm müthiş iddiasına göre 2010 yılından sadece birkaç yıl sonra Ankara'nın nüfusu istanbul'u geçecektir. 'Bekleyelim, görelim' diyenler varsa yanılıyorlar, zira mevcut trendler bunun tam aksini gösteriyor. Nereden biliyorsun? diyorsanız, Öztuna'nm tahminlerinden birisine bakmak yeterli olacaktır derim. Ona göre 1985 yılında Adana'nm nüfusu izmir'i geçecek ve bu fark 2000 yılında, öyle böyle değil, tam 800 bin kişiye çıkacaktır (Đzmir: 1.703 milyon, Adana: 2.511 milyon). 2010 yılı için verdiği rakam ise tek kelimeyle sersemleticidir: Adana 4.464 milyon, Đzmir 2.380 milyon! Oysa gerçekleşen rakamlara göre 2000 yılı Đzmir il nüfusu 3.387, Adana il nüfusu ise 1.854 milyondur, izmir'deki hata 2 milyon kişinin üzerinde, Adana'daki ise 700 bin kişiye yakındır! Yılmaz Öztuna doğuştan bir tarihçi olabilir (buna Ali Birinci gibi benim de itirazım var ancak gelecekle ilgili tahminlerine bakınca şimdilik geri çekiyorum) ama iyi bir fütürolog olmadığı kesin. Olsa olsa bir fütürist olabilir... 1997'den 2007'yi görememenin Türkçesi Prof. Orhan Güvenen, eski Devlet Đstatistik Enstitüsü ve DPT Başkanı. Yurt dışındaki bilimsel çevrelerde bizden daha iyi tanındığı söyle34 35 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI!
2000 yılına gelindiğ an hiçbir şey kalmayacak ve yeı . sadece o yıl için tutmuştur ama arkası bir türlü gelmemiştir. "h oldu da Kruşçev'in düşeceğini öngöremediniz. bundan 7 yıl önce bugün için yaptığı tahminlerin hiçbiri tutmamış durumda. -srjisi Komisyonu Başkanı'nın bir konuşmasına yer veril-ş. Bunun için dışarıdan da birkaç örnek vermek istiyorum (hepsinde yıl 1967'dir). 2017'de ise ilk 9 ülke içerisine gireceği iddiasm-daydı. Isaac Asimov'un müthiş ew York Post'daki bir röportajn yacağmız. 1999'da bu rakam 2.103 dolarla tam anlamıyla dibe vurmuştur. Daima ciddi bir bilim adamı izlenimi bırakmıştır üzerimde. deyim yerindeyse.r. ¦ çok eli. çıkmayan programında sorulan. Oysa eski DPT Başkanı.di bir de uluslararası politikada." rhe New York 77parfümler saye< için çırpacaklar -. Mesela 1998 yılı için yaptığı "GSMH'de fert başına düşen gelir rakamı 3 bin doları geçecektir" tahmini. Türkiye'nin 2007'de dünyadaki en etkin ilk 15 ülke içerisine.TARĐHE SIĞMAK nir.a/d ü&y&scakmışız! : de kadınlara verilen müjde vö -5'dan: "2000 yıh geldiğinde s -de saçlarınızda kelebekler yuv ¦. "işte Türkiye'nin 2007 Planı" başlığıyla verilen röportajda Gü-venen'in ilginç ve cesur tahminleri yer alıyordu.986'ya çıkmış ama hemen arkasından 2001'de 2.' soıusuna Satranç Tahtası yazarı Brzezinski'nin "Kendisi bilmiyorsa 36 .. Buna göre 2000 yılında evlerde alınlarında iri bir gözü. Gerçi 2007'ye şurada 3 yıl kaldı kalmasına ama 1997'nin o iyimser gözlüklerinin yerinde yeller estiğini görmemek için kör olmak lazım. Bakalım yeni DPT Başkanı dostum Prof. ind Corporation'ı fazla ciddiye alanlara duyurulur! Kelebekler yuva yaptı mı saçlarınıza? Sadece :"bizimkiler"in gelecekle ilgili yanılgılar mezarlığına yollarını düşürdüklerini düşünmenizi istemem. Ömer Demir bugünden bakınca hangi tahminlerde bulunacak? Ve tahminlerde bulunurken nelere dikkat edecek? Göreceğiz hep birlikte. 2000 yılında 2. 1989'a gerilettiği ise bir başka gerçek.matlarını vs. Gelin görün ki. Bu rakamın bizi tam 12 yıl önceye.zikredeyim: Rand :rporation'ın analizcisi olan Herrnan Kahn. Mesela Time dergisinin o tutmamasıyia ünlü tahminlerinden biriyle başlayalım. güya gelece-n dünyasındaki yeni devleri sayar: Japonya dünya siyase-rde Çin'den daha güçlü bir aktör olacak ve Brezilya ile eksika 2000 yılının "büyük güçleri" haline geleceklerdir. biraz da gelecekte! Capital dergisinin Aralık 1997 sayısında o zamanlar DPT Başkam olan Güvenenle bir söyleşi yayınlanmış ve bu söyleşi kapağa taşınmıştı.robot emrimize amade buluna i şu Dr. Hemen bir yıl sonra. 1967 dünyaca ünlü birçok uzrt sorusuna cevap aramışla .. iki yanlarında uzun bacakları olan kutu şeklimde .836 dolara inmiş. Derginin bir sayısında ABD Atom Kruşçev bilmiyorsa Brzezirv1'' Amerika'da çıkan Daedciı 'ı ciddi bir dergidir. log Daniel Bell. Demek ki kabahat yalnız tarihçilerde değil.
Sanayi ve Đmparatorluk (1998). içinden çıktığı tarihî bağlama yerleştirmek suretiyle tarih-selleştirmiş ve 19. bundan daha tehlikeli bir göz bağı olamaz. 1. istanbul. Kitapta Hobsbawm kendi görevini. Mustafa Nihat Ûzön. Sonunda bu şöhretli tarihçinin tarih ve tarihçilik hakkındaki görüş ve değerlendirmelerini derli toplu olarak okuma imkânımız doğdu Tarih Üzerine (On History) adlı kitabıyla. 61. s. Aşırılıklar Çağı (1996).! 39 KIR ZĐNCtRLERĐNI OSMANLI! TARĐHE SIĞMAK Tarihçiliğin görevini. Manc'ın tarihle ilgili "metinleri"ni değil. Sermaye Çağı (1998) ve Đmparatorluk Çağı (1999) adlı diğer kitapları ise 19901ı yıllar boyunca çeşitli çevirmenler eliyle dilimize kazandırıldı ve sınırlı bir kitle tarafından da olsa ilgi gördü. Đkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da gelişen "Yeni Tarih" akımının genel karakterine uygun olarak ideolojilerin gözünü bağladığı 'tarihi özgürleştirmek' şeklinde tarif eden Eric Hobsbawm. bir ulus olmanın aslî bir öğesidir. Müverrih-i Mâderzâdm Fülarınâmesi. KARL MARX. Marx'ın bütün teorisini üzerine bina ettiği "sınıfın bir "şey" değil. böylece Ortodoks Marksizmin temsilcilerinin aforozlarından nasiplenmeyi göze almışlardır. "yöntem"ini esas aldığını söyleyen3 Hobsbawm. Hobsbawm'm Sosyal îs-yanalar (1995). 50. Tarih Ûzerine'de topladığı makaleleriyle uzun meslek hayatının gölgede kalmış bir çok yönünü deşifre ediyor. Ernest Renan Eric Hobsbawm'ı Türk okuru yakından tanıyor diyebilir miyiz? Dilimize çevrilen kitaplarına bakarsak evet. Onlar Marx'ı. dahası.. onlan en azından birazcık ya da zaman zaman aralamak tarihçilerin işidir. Modern ulusların ve milliyetçiliklerin tarihinin gösterdiği gibi. Bu göz bag-iannı kaldırmaya çalışmak. En çok da J 780'den Günümüze Milletler ve Milliyetçilik (1993) adlı milliyetçiliği tartışmaya açtığı kitabından tanınıyor. aslında dönemin ideolojisine endeksli birer "değer" olduklarını iddia etmişler. Hemen bütün revizyonistler gibi. istanbul 1994. kendi bağrında kendi kendini haklı çıkaran bir mite dönüşme eğilimi taşımaktadır. her ikisi de. gözbağlarım açmak veya hiç değilse aralamak şeklinde ortaya koymaktadır: Bir esin kaynağı ve ideoloji olarak tarih. Đlginç olan nokta şudur: Hobsbawm.. Diğer tarihçilerle hesaplaşmayı da ihmal etmediğini söylemek bile gereksiz. Yılmaz Ûztuna'nın tarihçiliği hakkındaki şüphe ve eleştiriler için bkz. IBN HALDUN'U OKURSA. Thompson'la beraber çağdaş Đngiliz Marksist tarihçiliğinin en önemli temsilcilerinden sayılmasına rağmen. elimizdeki kitabında şaşmaz bir Đbn Halduncu olarak karşımıza çıkmakta ve bizi . 38 Tarihi çarpıtmak. tarihi bir 'gözbağcılık' olarak kullanan tarihçilerin tersine. 1997. kitaplarının şurasına burasına dağılmış durumda olan tarih felsefesinin ana hatlarını çıkartıyor. yüzyılda "olgu" olarak kabul edilen bazı kavramların. Emek Matbaacılık. bir "ilişki" olduğunu söyleyerek kaba Marksistlerin düştükleri hataların bir çoğunun asıl sebebine işaret etmişti. Yapı Kredi Yayınları. meslekten bir tarihçi olarak renkli ve zengin birikiminin bilinmeyen veya az bilinen yüzlerini aralıyor ve en önemlisi de. Hatta Thompson. tarih anlayışlarında giderek "vulgar Marksizm" dedikleri kaba maddeci anlayıştan uzaklaşmışlardır. Namık Kemal ve ibret Gazetesi. 2.37 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! ben nerden bileceğim?" mealinde bir cevap verdiğini nakleder ve "Bazı tahminler mükemmel istihbaratın eseridir ve içimizden pek azı bu istihbarata ulaşabiliyor" diyerek KGB iğnelerini batırmayı ihmaf etmez Brzezinski'ye.2 Hobsbawm da diğer sosyal bilimleri tarihin imdadına çağıranlardan biridir. P. Ali Birinci. E. ait olduğu Marksist geleneğin tabiatına uygun şekilde. s. Devrim Çağı (1998).
"Ben tavrımı. Georg G. Önemli olan. baskı. tarihçimiz Marx'a Đbn Haldun'u okutmuştur. Bu ustalardan birisi de Đbn Haldun'dur. kitapta yer alan bütün yazılar aynı derecede ilgisini çekmeyebilir Türkiyeli okurun. 56. Marx'm tarih konusundaki yaklaşımının büyük bir kısmını çöpe atmaya da hazırdır. tarihin soğuk yüzünü iyice asmasına yol açar Hobsbawm'a göre. Hodgson'ın deyişiyle "tarihi seferber etmek". Bilim ve Sanat Yayınları. başka bir yerde rastlayamayacağmız zengin ipuçları hiç ummadığınız bir anda dökülebilir önünüze. bundan 600 yıl önce -1375 ile 1381 yılları arasında. 14) Batı'da Yahudi soykırımıyla (Holocaust) ilgili olarak yapılan bilimsel tarih çalışmalarından en önemlilerinin Đbraniceye ya Çevrilmemiş olduğunu ya da çevrilmişse bile "editoryal eklemelerde-ki inkârlarla [redlerle] birlikte" aktarıldığını derin bir hayret duygusuyla öğreniyorum. Türk Toplumunun Tarihsel Evrimi (2. Bana sık sık tarih üzerine neler okuyacaklarını soran okurlarıma. New Direcüons in European Historiography. Kısacası. gözden geçirilmiş baskı. istanbul 1969. Habora Yayınevi) adlı kitabının Girişinde . Wesleyen University Press. 1.. Eric Hobsbawm.) devreye sokmak. xi ve 140) Marx ve Đbn Haldun'un modellerini kıyaslar ve her ikisinin de "zamanın çok ötesine geçtiği"ni vurgular.biçimleri ile ve dünyanın anlaşılması ve yeniden şe-killendirilmesiyle ilgilendiğini söyleyen tarihçimiz. "tarih alanında şimdiye kadar ortaya çıkmış olan en iyi kılavuz "dur! (Yüzünü sadece Batı'ya çevirmiş aydınlarımızın kulakları çınlasın!) Devamında da. Tarihin gerek toplumda. 1984. Belgelerin değerini inkâr etmiyor şüphesiz. tarihçimizin Avrupa'nın spesifik tarihin ziyadesiyle odaklanmış olması hasebiyle bir miktar soğukluk girse de. herşeyden önce de bir tarih 'heyecanı' duymak gerektiğini düşünen bir tarihçi o. gerekse politikada kullanılma -ve kötüye kullanılma. 'Bundan sonra Eric Hobsbawm'ı da okuma listenize mutlaka ekleyin' diyeceğim.Đsterseniz kendisini dinlemeye devam edelim biraz daha. sosyoloji. 2. Ankara 1999. Kendisine ödeyemeyeceği kadar çok şey borçlu olduğu entelektüel ustasına "eleştirel bir saygı" duymaktadır çünkü. Iggers. 1929'ların dünyasında yaşanan büyük ekonomik krizi yalnızca Almanya'nın atlatmakta başarılı olduğunu nedense 'unuttuğumuzu' vurguluyor Hobsbawm. böylece dünya görüşü ile mesleğini tutarlı bir şekilde birbirine bağlamaktadır. s. felsefe vb. mesleğini de ona borçlu olduğunu itiraf eder. 3. Belgeleri peşpeşe sıralamak.Mukaddime adlı ünlü eserini kaleme alan o büyük ve görmezlikten gelinmiş tarih filozofu Đbn Haldun'dan yana koyuyorum" diyor 40 Hobsbawm. Mesela altını ısrarla çizdiğim bir parantez içinde (s. Ancak tarihin doğru anlaşılmasının şartlan üzerinde düşünmek. 7). Başka bir yerde ise (s. yüzyılın bu büyük Đslam düşünürünün tarih tanımı. Tarihi 'Umran'daki tüm köklü değişim ve dönüşümlerin yazılı kaydı' şeklinde tanımlayan 14. bu heyecanı ruhunun derinliklerinde duymaktır. tarihin içine yuvalanmış mitlerin maskesini indirmek için kollan sıvamak ve tarihteki olayları anlayabilmek için pek çok disiplinin katkılarını (iktisat. Fakat Manc'a olan borcunu böylesine vurgulayan Hobsbawm. kitapta usta bir tarihçinin sayfalarının satır aralarından. Bu yüzden "başka" ustalara olan saygı ve borcunu belirtmekten kaçınmaz. Türkiye'de Marc'ın Asya Tipi Üretim Tarzı tipolojisini son derece zayıf bir teorik çerçeveden ve neredeyse 'hiç' Osmanlı tarihi okumadan ortaya koymaya girişen Oya Sencer. Marx olmasaydı içinde tarihe karşı özel bir ilgi doğmayacağını belirten Hobsbawm. Körü körüne bir bağlanma veya red tavrı ona göre değildir kesinlikle. Tarih Üzerine. 41 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Hobsbawm. Bir Marksist için fazla ileri gitmiyor mu dersiniz? Hiç de değil. Mesela. yazarımıza göre. Sık sık (mesela s. 165. Çeviren: Osman Akınhay. Bazı yazılarla aranıza.şaşırtmaktadır. Hobsbawm Manc'ın günümüzde dar kalan tarih anlayışını Đbn Haldun'un engin Ümran denizine bırakmıştır. bir tarih felsefesine dayanmak. Ne ki. bildiğimiz anlamda arşiv-kolik bir tarihçi değil. s.
Doğu'yu kuran. teorik zayıflığının ötesinde Sancar'ın altı üstü 104 sayfalık kitabı. okunduğunda ise Oryantalizmin açtığı onulmaz yarığa düşülmüş olur. öyle mi? Bunlar kadar birbirine zıt düşen ve uzak iki şey tasavvur olunabilir mi? Batı karşısında onun kadar susta duran ve "Batılı"ya "insan eti yiyen kravatlı yamyam" diyen birisi nasıl olur da. böylece sömüren bir Batı. Said bize bu çıkmazdan kurtulmak için hiçbir yol öneremez demektir. güçle de yeniden kurmuştur. Mesela Bibliyografya'da Lale Devri hakkında en az 2 kitap ismi zikretmesine rağmen ne gariptir ki. Oryantalizmi hem bir kültür. he-gemon ile kölesi arasındaki problemsiz. hem de bir siyasî mani-pülasyon aracı olarak gören Said'in Doğu-Batı ayrımına ilginç eleş42 43 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! TARĐHE SIĞMAK tiriler yöneltir. metin içinde tek bir kelimeyle olsun Lale Devri lafı geçmemektedir! KEMAL TAHĐR'DEN EDVVARD SaĐD'E DOĞU-BAT1 ALDATMACASI Doğu ile Batı arasındaki haricî bir düalizm olarak yanlış temsil edilen Oryantalizm. Belki de şaşırdınız: Kemal Tahir ve Oryantalizm. tam da onun hegemonyasını deşifre etmeye niyetlenen Said'in metni üzerinde hegemonyasını kurmuş durumdadır. yekpare ve tekdüze bir ilişki biçiminde okunamaz. Oryantalizm aracılığıyla Batı'nm Doğu'yu kurduğunu ve temsil ettiğim söylemiştir. Bibliyografya'da gösterdiği kitapların pek çoğu ile ilgisiz bir metin manzarası arzetmektedir. kurduğu. Oysa böylesine iki bağımsız "öz"ün var olduğunu nereden biliyoruz ki? Cevap: Oryantalizmin de içinde olduğu Batı tarihselciliği (historicism) sayesinde (mesela Hegel2). Aynı zamanda da Batı'nın bu temsil ilişkisi aracılığıyla Doğu'yu oluşturduğunu ve sömürdüğünü iddia etmiştir Said. çarpıtan. onlar adına konuşmaya can atıyordu. "Doğu" ve "Batı" diye iki bağımsız ve sabit öz olduğunu farz etmekte ve bunlardan Batı kutbunun Doğu kutbunu manipüle edip biçimlendirdiğini iddia etmektedir. Oryantalizmi eleştirenler de eşit derecede monolitik (yekpare) bir söyleme bürünmüş sayılmazlar mı? Ve bu söylem. Said'in bu yaklaşımından örtük bir "Batı" hayranlığı tütmektedir ona göre. Batı'nın Doğu hakkında ürettiği "bilgi" ve "fantezi" stratejisi olan Oryantalizm ile suçlanabilir? Homi Bhabha'nm kulaklarını çınlatalım mı biraz? Sömürgecilik-sonrası (post-colonialism) tartışmalarında öne çıkan isimlerden biri olan Bhabha. bir yerde. manipüle eden. 13) derken aynı revizyonist çizgiyi savunuyordu. Robert Young."Tarihsel maddecilik bir şema değil bir metoddur" (s. Bir "temsiliyet" (representati-on) ilişkisi vardır aralarında. Oryantalizmin kurmak istediği monolitik söylemin devamı olmaz mı? Böyleyse eğer. sanki Oryantalizmden önce saf birer Batı ve Doğu bulunduğunu varsaymaktadır ki. biçimlendirdiği ve çarpıttığı iddiaları. hakikatin başka yerlerde gizlenmiş olduğunu düşünerek onu sürekli arıyordu. . onları temsil etmeye. Said. Ne var ki. Bu ilişki. Oryantalizm aracılığıyla Doğu'yu yalnız bilgiyle değil. Bhabha sorularına ısrarla devam eder: Oryantalizmde bir 'kök niyet' aramak (mesela Doğu imajını tahrif niyeti) ne kadar doğrudur? Eğer Avrupa'nın Doğu'ya yönelik niyeti "emperyal istimlak" olarak konulursa.es1 Kemal Tahir. Said. Said'in en büyük yanılgılarından birisi budur. White Mytholoff. Bir başka yazımda Kemal Tahir'in "iyi niyetli Oryantalizmi" dediğim şey de bu 'temsil' gayretinden neşet ediyordu aslında. Bhabha'hın Edvvard Said eleştirisi Bhabha'mn itirazı ise tam bu noktada belirir. [gerçekte] Batı'nın kendi iç alt üst oluşunu (dislocation) temsil eder. Öyleyse Batı'nın Doğu'yu belirlediği. Böylece aralarında bir de "hegemonik" ilişki varsayar: Batı. Edward Said'in deyişiyle. Bir sanatçı sezgisiyle arıyordu ama has bir tarihçi veya hasbî bir kültür adamı gibi değil. Bu yüzden de tarihin seslerini duymaya değil. mevcut tarihlerin anlattıklarından tatmin olmuyor.
Bunun için de iflah olmaz Batıcılardan Melih Cevdet Anday'm Fethi Naci'ye söylediği gibi. dahası. Said'in Oryantalizm analizi. Bu kurgu. Sömürgecilik ve Hümanizm arasındaki ilişkiyi en çarpıcı kelimelerle vurgulayan "Batılı" filozoflardan birisinin Jean-Paul Sartre olduğunu hatırlatmama gerek var mı? Özellikle de Frantz Fanon'un Yeryüzünün Lanetîiîeri'ne yazdığı o unutulmaz önsözde Hümanizmin 'cılkını çıkarış' . kesinliği Oryantalizmden menkul birer "olgu" ve bağımsız "öz" olarak ele alıp bütün yorumlarını bu ikilik üzerine bina ederek. s. 1. bu da Oryantalist söylemin bizi içerisine sıkıştırmaya çalıştığı ikilemin boynuzlarına yakalanmak demektir. 13-15. Onun bu yönünü vurgulayan yorumlardan birisi. tıpkı Fatih Sultan Mehmed ve Kanuni Sultan Süleyman'ın Avrupa (Batı) kimliğinin oluşumuna 'müdahale' edişleri gibi. Edinburgh University Press. bu Hümanizmin ürünü olan "Beyaz Adam"ın imalatı değil midir?3 Böylece Robert Young'm Beyaz Mitolojiler'de* haklı olarak dile getirdiği gibi. Batı'nın sarsılmaz bir öz olarak yoluna devam ettiğini ve Doğu'nun kurtuluş ve direniş imkânlarının tamamen tükendiğini çaresizlik içinde kabul etmiş oluruz ki. Routledge. şu derlemede bulunabilir: Editör: A. Oryantalizmin nasırlaştırmaya çalıştığı tarafımızın.. Oryantalist bir çalışmaya dönüşür! Kemal Tahir'e dönersek. sömürgeci gücün sömürülenleri sabit bir gerçeklik olarak imal ettiğini söylemekten vazgeçmezsek. çift-yanlı stratejisinin eseri olduğunu fark edebilirsek. Batı'yı da kurmaya çalışanın Oryantalist söylemin kendisi ve tek-yan-lı değil.. bizi çaresizlikle içine davet ettikleri seküler kültür yorumlarının çıkmazlarını keşfedebilir ve gerek kendi kültür ve tarihimize. Batı'nın da Doğulu'nun zihninde çarpıtılarak kurgulanmasını getirmiştir. Çünkü Oryantalizmin hegemonyası. bu aynı zamanda Batı'nm da anlamının yerinden oynatılmış olmasını gerektirir. Said'in de. Tabii oluşum sürecinin önünü teorik olarak kapatmamak şartıyla. Tarih Felsefesi adlı kitabında bulunmaktadır. Oryantalizm. Tabii omuzlarımız üzerinde bir baş taşıdığımızın far-kmdaysak. 132. Said. Oryantalizme karşı Hümanizm! Peki Oryantalizmin yakıtı değil miydi Hümanizm? Oryantalist söylem.5 44 45 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Oysa Bhabha'mn dikkatimizi yoğunlaştırmamızı istediği o ince noktayı kavrayabilir. 2. tarihî. bu. yalnız Doğu'nun Batı'ya göre kurgulanmasını değil. Hegel'in "Oryantalist" veçhesi. Doğu'nun Batıhlarca temsiline karşı çıkarken savunduğu "insan" fikrinin bizzat Batılı Hümanist geleneğin eseri olduğunu ısrarla görmezden geldiğini söyler. Oryantalizmin "Hümanist" tuzağı Bir başka eleştirmen James Clifford ise Said'deki hümanizm vurgusuna dikkat çeker ve Said'in. Böylece bu henüz bitmemiş ve imalat halindeki kültürlerin oluşumuna. "Batı toplumu gelişmeye yatkındır. aslında tam da karşı çıktığı Batı'nın kurduğu kapana düşmüş olduğunu söyleyebiliriz. teorik ve aynı zamanda indirgeyici bir basitleştirmedir. gerekse "Batı" kültür ve tarihine tutarlı bir duruş noktasından bakma imkânını yeniden elde edebiliriz. Orientalism: A Reader. White Mythoiogies: Writing History and the West. 1996. Doğu ve Batı arasında zahirî bir düalizmi icad ediyor ve Doğu'nun anlamını alt üst ediyor veya yerinden oynatıyorsa (dislocation). direnebilir ve gerektiğinde onun içindeki çelişki ve muğlaklıkları yakalamak suretiyle karşı oyunlar geliştirebiliriz. Macfie. L. Robert Young. Kemal Tahir'in de. bir çok eserine yansımış bulunmaktadır.Said'de daima sömürgelerin sömürgeci eliyle istimlak edildiği iddiası vardır ki. s. Bu kitaptan bir parça. Oryantalizmi eleştirirken çare olarak Hümanizmi gösterir ve aslında tam da Oryantalist akim yeşermesini sağlayan Kültürel Hümanizmin tuzağına düşer. tam da elbirliği ile kazımaya çalıştığımız "Kutsal boyut" olduğunu idrak edebilirsek. bu sürecin olmuş bitmiş ve tek yönlü olduğunu. Doğu toplumu durağandır (duruk)6" türünden yutturmacalara karnımız tok olmalıdır. tam da Said'in kendisini taraftarı olarak gördüğü seküler (laik) bir kültürün içine oturmaktadır. 2000. Batı ve Doğu'yu. 3. Eğer bu ilişkiyi tek taraflı ele alır da. Doğu ve Batı'nın sabit özler ve bağımsız gerçeklikler gibi algılanmasının ötesine geçerek kafamızdaki Doğu'yu da.
Said'in bir yandan tarih olarak hümanizmi reddederken." "Önsöz" (Çeviren: Selahattin Ayaz). Đstanbul. s. Salman Rüşdi. Mustafa Haluk. Jerome. Cumhuriyet Kitap. Bazen suların içine bile . yüzyılda bilince çıkan ama daha kuruluş yıllarında da. Son zamanlarda sık sık muhatap olduğum sorulardan birisi. 1985. Örneğin Osmanlı Đmparatorluğu. Aslını söylemek gerekirse. Đstanbul. age. lçırıl]çıplak 46 TARĐHE SIĞMAK ve gözü de okşamıyor. Yani "Robinsonad'lardaki vahşî adalardan değil. s. Alan Yayıncılık. Kölelik. Ama suların çekileceği bir vaktin de her zaman eli kulağındadır. zamanımıza volümünü artırarak gelen ve bugün bazı mırıltılarını işittiğimiz bir ada bu. Ulus. 36. bana göre. Avrupa bir "kıta" ise -ki gerçekte bir yarımadadıryine bir yarımada olan. M. insanlığın son ve bitmeyen ümididir Osmanlılar güneş gibi şarktan geldi. 4. Young. s. 2 milyon kilometre kareyi aşan toprağıyla Grönland bir adadır ama 8 milyon kilometrekare toprağa sahip olan Avustralya bir kıtadır! 13 milyon kilometrekarelik toprağa sahip olan Antarktika ise bir sözde kıtadır! Demek ki. Young. 187. 132. saldırılarımızı hoş gösterici mazeretlerden başka bir şey değildi. 17. "Osmanlı adası" garip bir ada. Batı. üstelik de nüfusu Avrupa'nmkinden 4 misli fazla olan Hindistan neden 51 KĐR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! bir "kıta" değildir?1 O zaman coğrafi tanımlara fazla bel bağlamak faydadan çok zarar getirecektir bize. "Doğu toplumları. fizikî coğrafya bile üzerinde oturanların değerine göre şekillenen plastik bir oyuncaktan ibaret. Coğrafya uleması da. Neydi ki zaten? Yalanlardan kurulu bir ideoloji. Bkz. Türk Yurdu. age. 5. Bir Yayıncılık. 410 (Roma'nm Barbarlar tarafından düşürüldüğünü öğrenince bir dostuna yazdığı mektuptan) "Osmanlı". sular yükselince küçülür. S. 111. s. Biliyorsunuz "ada"nm nerede bittiği ve "kıta"nm nerede başladığı tam olarak belirlenebilmiş değildir henüz. aynı parçanın lngilizcesi için bkz. Teoride Sınıf. daha doğrusu küçülür gibi gözükür. Osmanlı'ya "ada" derken. ün saldı Layık değil sönmek ona. 19 Aralık 2002. Edebiyat: Jameson. Osmanlı: Đnsanlığın Son Adası adlı kitabımda Osmanlı'yı neden "insanlığın son adası" olarak ilan ettiğimle ilgili oluyor. müsait bir vasat bulunca büyür. 6 Mayıs 1915. 121. öbür yandan iâe-allik olarak hümanizmi imdada çağırmasmdaki çelişkiye Aijaz Ahmad daha önce dikkat çekmişti. harita bilginleri de laf bu konuya geldiğinde dut yemiş bülbüle dönüyorlar. Muhtemelen 19. Ünce o beklemediğimiz manzarayı. Derebeylik. Görüyorsunuz. Talanı haklı göstermek için başvurulmuş mükemmel bir araç. hümanizmimizin striptizini [mütercim şöyle çevirmiş: "insanlığımızın çıplak halini"] görelim. Tanrı'smdan nur aldı. 47 II SON ÜMĐT Quid salvum est si Roma perit? (Roma yıkılırsa güvenli bir şey kalır mı?) St. Ve nevzuhur. Çeviren: Bayram Doktor. Yeryüzünün Lanetlileri. Ada. kapitalizm dönemlerim yaşar ve sosyalizm için mücadele ederken Osmanlı Đmparatorluğu aynı toplum yapısını sürdürmüştür. genel olarak duruk toplumlar diyebiliriz. s. aslında bu adanın minnacık bir ada olduğunu söylüyor değilim. o hayranlık uyandırıcı hassasiyeti. Edward Said Eleştirisi. Aijaz Ahmad. sömürgeci muhayyilenin mahsulü olan adalarla herhangi bir alakası bulunmuyor. Çeviren: Ahmet Fethi." (1962) Fethi Naci. "Güneşe". 1995. 6. Yağlı ballı kelimeleri. Frantz Fa-non. yine aslında bu adanın fizikî büyüklüğü veya cirmini göz önünde bulunduruyor da değilim. s.seansını: "Yapabilirsek kendimize şöyle bir bakalım ve bize ne olduğunu bir görelim. "Đmroz'da Melih Cevdet'le".
Böyle baktım meseleye ve "Osmanlı" dediğimiz fenomeni.gömülebilir ama. en başta ekonomi mantığı açısından hatalı buluyorum. savaşları kazandığı vakit Osmanlı'yı alkışlayan. şerefi. bu misyonu. Đnsanlığın başlangıcına. Dün Osmanlı kılığında karşımıza çıkmıştır. 'Osmanlı Devleti imanı zayıfladığı için çökmüştür' tezinden) de. Sonuç. Bir ada kâh büyür. insanların. Ben böyle ezelî ve ebedî bir ada fikrini düşünüyordum "Đnsanlığın son adası" derken. bitmeyecek olan ümididir. Daha da önemlisi. yüzyılın başlarına kadar "pâymal" edilemedi. 'Peki bu ada nereye gitti?' diye bir soru gelebilir aklınıza. Bu 53 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! ada.. Neyse. Necat adası.. insanlığın son ümidi. Binga-zi'den Londra'ya kadar engin bir coğrafyada yeryüzünün birinci sınıf bir devletinin tebası olarak yaşayabildiler. temsil ettiler ve edildiler. En önemlisi de. namusu -en azından büyük ölçüde. Đslamcı söylemin iman eksenli Osmanlı eleştirisi geleneğinden (en basit haliyle. "dejenere" ve "beceriksiz" Osmanlı imajından da. insanlığın başlangıcına değiyor. yüzyıl boyunca yitirmeyen. hatta Kıbrıs'a bakınca daha net görebiliyoruz. sırf var oluşundan bile içlerine emniyet yağmurları yağdıran barış diyarı. o 'en uzun yüzyıl'da. Islamcı-Türkçü kesimlerde sanıldığından da yaygın bir kabul görmüş durumdadır. Osmanlı'nın Batı'yı yeterince takip etmediği veya feodal olduğu veya olamadığından gerilediği iddiasını ballandıra bulandıra senelerdir 52 SON ÜMĐT anlatagelen sol söylemden de ayrılıyorum. egemen veya egemen olmak için uğraş veren bir çok "Osmanlı" anlatısından uzağa düşürdü ister istemez. Cemil Meric'in dediği gibi bir nevi antibiyotik veya panzehir hazırlamak için çaba sarfettim. Bunlar beni. Necip Fazıl'm da. milliyetçi tarihin Kanuni sonrasını çöplüğe layık gören "tasfiyeci" veya hijyenik tavrından da. sömürgecilik asrında. Đnsanlığın o en daraldığı zamanlarda ortak gövdesinden fışkırı-veren "alevden bir at". buna mukabil. "Osmanh"nm sadece Osmanlı demek olmadığını. Pekin'den Paris'e. hatta tam da bu dönemde onu daha bir bilinçle sahiplenen soylu bir tavrın sahibi olduğunu anlattım Osmanlı'nın. Türkiye'de herkesin şikayet ettiği gerçek tarih/resmi tarih ikileminden kurtulmak isteyen.. Bunun ne demek olduğunu Filistin ve Đrak'a. Yılmaz Ûztu-na'nın da. evet.2 (Avcıoğ-lu'nun anti-emperyalist ve Baasçı Osmanlı tarihi yorumu.20. Osmanlı sayesinde korumuştu. gözü-müzdeki bir çapak olmaktan çıkartarak aslı ve faslıyla ortaya koymaya çalıştım.) Ne ki. dünyayı kasıp kavuran o meşum 19. Nuh'un gemisi. Kopuş. Ve sadece gezmekle kalmadılar. kâh başını gösterir. "aydınımızın Osmanlı ile imtihanı" oldu. lakin neyle ve nasıl kurtulacağım bilemeyen pırıl pırıl genç ruhlar ve beyinlerin kökü kurumuş değil herşeye rağmen. kâh küçülür. Ben hamasete ve "şanlı tarih hastalığı"na düşmeden de Osmanlı'nın büyüklüğünün anlatılabileceğini göstermek istedim. yarın bir başka kılıkla karşımıza çıkmayacağım kimse söyleyemez.3 Đnsanlar Osmanlı şemsiyesi sayesinde.. kaybettiği vakitlerde onu Amerikan işkencelerini aratmayacak tekniklerle utanç kuyularına gömen sözde Osmanlıcı söylemlerin ikiyüzlülüğünü deşifre ettim. Hatta Dimitri Kitsikis'e bakılırsa Yunanlılar da millî kimliklerini. Emperyalizme direnen bu Osmanlı adası sayesinde yalnız Müslümanların değil. Hatta Doğan Avcıoğ-lu'nun emperyalizmin Türkiye'yi avucuna alışının başlangıç tarihi olarak 1838 Đngiliz-Osmanlı Ticaret Antlaşması'nı göstermesini de. onun insanlığın yeryüzündeki varoluş serüvenlerinin en hayatî uğraklarından birisi olduğunu tespit ettim. bu da bir bahs-i diğer. bitmeyen. Çetin Altan'm da Yeniçeri Ocağı karşısında nasıl tam siper olduklarını ve dostça birbirleriyle paslaştıklarını ortaya çıkardım. yani Islamm başlangıcına. kâh sulara gömülür. en zor dönemlerinde aç kaldılar belki ama başlan dik gezebildiler kendi topraklarında. asla "yok" olmaz. . At-lantis gibi. Bu adanın kökleri. Resmi tarihin "geri". Đnsanların en sıkıştıkları bir zamanda varlığından. Bosna ve Koso-va'ya. insanlığın izzet-i nefsi. Yalçın Kûçük'ün de. Mümtaz Turhan'ın da.
Çeviren: Volkan Aytar. Đstanbul 1996. Bir süreliğine bu imparatorluk bir deniz gücü de olmayı başardı. Ne var ki. onun denizlerdeki kuvveti bir kelebeğin ömrü kadar sürmüştür. Irak halkının bunu bilip bilmediği konusunda yeterli fikrim yok ama bildiğim bir nokta var ki. 1917'de trajik bir savaşın ardından terk ettiği topraklara şimdi barışı sağlamak için dönüyor.Je-J. "Yüz yıl sonra ilk hava şehidimiz" diye manşetten vermemiş miydi? Ahmet M'dha ala> f. 29. ideal olarak hep yanı başımızda gezip durmakta tıpkı bir gölge gibi. 3. yöneticileri ise denizlerle ilgilenmemişlerdir. Filistin'de. kaçınılmaz tarihi bir görevdir. başkalan tarafından yeniden açılıyor. Martin W Lewis ve Karen E. [hatta] mahiyetinin tanımlanmasında belirleyici bir rol oynamışlardır.. Brummett. Ama emin olunuz ki. Bu ordunun ne olduğunu. Türk-Yunan imparatorluğu: Arabölge Gerçeği Işığında Osmanlı Tarihine Bakış. Doğu Roma (Bizans) Imparatorluğu'nun başkentini fethederek Akdeniz dünyasına hakim hale geldi ve Hıristiyanlığın kamçısı oldu. Irak halkının Osmanlı/Türk askerî sürekliliğini "bazı" aydınlarımızdan daha iyi bildiğim hatırlatıyordu o günlerde. s. Bkz. öyle mi? Osmanlıların deniz-güçleri hakkındaki bu yanlı ama oldukça yaygın kanaati. Venedik'i bozguna uğrattı ve Hint Okyanusu'na deniz seferleri açtı. Califomia University Press. Hemen .. Donald Quataert1 Ordumuz. o da şu: En azından tarihçiler. Osmanlılar Habsburg devletinin teşekkülünde ve sonraki evriminde.. liberal ekonomiye geçiş mi?" başlıklı yazım (Zaman. The Mytk of Continents: A Critique ojMe-tageography. "Osmanlı deniz efsanesi" (Ottoman sea sağa) olarak niteleyen Brummett bu efsanenin çerçevesini ise şöyle çiziyor: Bir zamanlar kalabalık ve korkunç orduları olan bir imparatorluk vardı. iletişim Yayınları. hatta Hint Okyanusu'na seferler açtı. Doğu Akdeniz'i kontrolüne aldı. Đçinde bulunduğumuz coğrafyada bu. daha dürüstçe ve daha objektif bir şekilde yaklaşabiliyorlar tarihimize.. Irak'ta hep onunla dertleşmedik mi? Hatırlayın. Irak topraklarına asker gönderilmesi için istenen tezkerenin Meclis'ten geçmesi üzerine Yeni-Osmanlıcı üslubun dalgalanmasına bırakmış kendisini. belki içimizdeki bazıları unutmuş olabilir. Rodos'u ele geçirdi. Büyük bir savaşı (Đnebahtı) kaybetmiş.Osmanlı adası bugün dönüşüm sancılan içerisinde.<v i'G'i BĐR DÜNYA GÜCÜ OLARAK OSMANLILAR 1. Wigen. bizden daha komplekssiz. "Bir dünya gücü olarak Osmanlılar: Osmanlı deniz kuvvetleri hakkında bilmediklerimiz" başlıklı makalesinde3 Batı'da olduğu kadar bizde de yaygın bir klişe halinde tekrarlanan Osmanlı deniz gücünün hiçbir zaman bir dünya gücü haline gelemediği veya en iyi halde bile "yapay bir icat" gibi kaldığı tezini çürütmeye girişiyor. sınırın ötesindeki insanların hafızası bu konuda bizimkinden çok daha güçlüdür. Bu imparatorluk. 21 Aralık 2003). Bizim açımızdan 1917'de kapanan bir sayfa. 1997. Hürriyet gazetesi bile Binbaşı Cengiz Toy-tunç'un Filistin'de şehit düştüğü haberini.2 Ertuğrul Özkök.4 Soruyor haklı olarak: Bu imparatorluk doğu Akdeniz'i kontrolünde tuttu. Şu kesin ki. Rodos'u ve Malta'yı fethetti. Venedik gibi asırların büyük bir deniz gücünü çökertti (Venedik 1797'de parçalandı).. Dimitri Kitsikis.dlkn on k. "idam fermanı mı.. Toprakları ve imajı küçülse de. özellikle dünyadaki Osmanlı tarihçileri. 2. 54 55 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Örnek mi? Sık sık verdiğim pek çok ismin yanına bugünden itibaren Palmira Brummett'i de kaydedin derim. Bütün bunlara rağmen yine de Osmanlılar bir dünya gücü değildi. Bosna'da.
kafalardaki "defolu" kategorilerin eseridir ve gerçeklikten çok efsaneye hizmet ederler. Osmanlı toplumunda onun ideolojik kullanımıyla eşanlamlı değildir. Osmanlı kara kuvvetleri. Avrupalı "balina"ya karşı kendisini savunan bir "fil" olduğu benzetmesi yapılmıştır. Osmanlılar hiçbir zaman kendilerini hakiki bir deniz gücü haline getirebilecek teknolojileri uyarlayamadılar veya benimsemediler. Osmanlı deniz gücü. denizcilik de bu dünya gücünün hayatî ve aslî bir unsuruydu. Osmanlı deniz gücü. 1328 ile 1348 arasında Ege dünyası ve Haçlı seferlerinin tarihi için alışılmadık ölçüde zengin bir kaynak olan Umur Paşa'nın Destân'ı üzerinde duran Đnalcık hoca. Arada o kadar azim bir bilgi farkı vardır yani. 2. Osmanlılar bir dünya gücüydü. Osmanlıların denizle ilgilenmesi arızî bir gelişme sayılmış. bir halkın. hatta daha Selçuklular ve Beylikler dönemlerinde denizciliğe verilen önem üzerinde durmuştur. Bu yüzden de. 1560-6 l'de Aden halkına. ticarî ve kültürel çıkarlarını harmanlayan karmaşık bir fenomendir. Osmanlı askerî gücü temelde bir kara gücüydü. Osmanlıların doğrudan doğruya iştirak ettikleri bir deniz kültürleri vardı. tali bir öneme sahipti. 5. neredeyse tartışılmaz bir dogma olarak kabul edilmiştir. Kalküta halkının Portekizli sömürgecileri kovması için Osmanlı gemilerini nasıl özlemle beklediklerinden dem vuruyor bir başka yerde. Halil Đnalcık da Osmanlıların ilk yıllarında. Osmanlı kara gücünün evrimi açısından hayatî bir önem arzetmiştir. William Thompson'm deyişiyle. 3. Böylece ortaya Osmanlıların denizcilik işine "gönülsüz" olarak bulaştıkları gibi sakat bir izlenim çıkmaktadır. . 5. 4. 56 SON ÛMIT Yukarıdaki varsayımları maddeler halinde şu şekilde sıralıyor Palmira Brummett: 1. bilmediklerimizin yanında devede kulak kalır. Cihadın retorik kullanımı.5 Peki işin içerisinde bu kadar bilinmeyen boyut varken. deniz gücü tarafından finanse ve disipline edilmiş. 4. 3. hatta Osmanlı askeri gücünün temelde bir kara gücü olduğu ve tarihinin bir kısmı haricinde padişahların denizciliğe fazla yatırım yapmadıkları. kara gücünün bir yerden başka bir yere aktarılmasına yardım etmiş. yani "deniz gazileri"nin Beylikler döneminde. Osmanlı deniz seferleri sadece cihad amaçlıydı. Osmanlıların.ardından hakiki deniz güçleri meydan alınca [zaten denizcilikle başı hoş olmamış] bu imparatorluk aslî şekline avdet etmiştir. özellikle Aydmoğlu Umur Bey zamanında denizcilikte nasıl hayatî bir güç haline geldiklerini ortaya koymaktadır. Brummett'e göre bu iddialar. iaşesini sağlamış ve gelişmesine katkıda bulunmuştur. Bunlar neden gündeme gelmez mesela Osmanlı deniz gücü denildiğinde? Brummett. yukarıdaki varsayımların tutarsızlık ve çürüklüğünü gösterdikten sonra ulaştığı düşünceleri yine maddeler halinde şöyle özetlemektedir: 1. Mesela Venedik'in deniz gücü hakkında bildiklerimiz ile Osmanlıların deniz gücü hakkındaki bilgilerimizi mukayese edecek halde bile değiliz. Osmanlı deniz seferlerinin çeşitli müsebbipleri olup cihad. elitlerin veya elit olmayanların siyasî. daha Malazgirt'in hemen ertesinde Selçukluların Çaka Bey komutasında teşkil ettikleri filodan başlayarak guzâtfi'l-bahr. Osmanlıların denizcilikte bir dünya gücü olmadıklarından nasıl bu kadar rahatça söz edebiliyoruz? Oysa Osmanlıların deniz yoluyla Çin'e elçi gönderdiklerinden söz ediyor Brummett. bunların en önemlisi değildi. 2. topraklarında depolanan onbinlerce tüfeğe sahip çıkmaları için 57 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! para yardımı yapıldığını da aktarıyor arşiv belgelerinden. Osmanlı deniz gücü kısa ömürlüydü. Osmanlı deniz gücü. Osmanlı deniz gücü hakkında bildiklerimiz.
"The rise of the Turcoman maritime principalities in Anato-lıa. "The Ottomans as a world power: What we don't know about Ottoman seapower". mahvol-duk" edebiyatının zararlı sonuçlarını ve meydana getirdiği aşağılık kompleksinin ulaştığı marazî boyutları görmek için geçen yıl Süreyya Ayhan . and Crusades". IX. Osmanlı âleminde açık deniz teknolojisinin transferi. 1985. son derece eskimiş de olsa. 4. Benim gündeme getirmek istediğim başka bir boyut var çünkü: 58 SON ÜMĐT Neden biz kendi tarihimize bu kadar "horgörü" ile bakmaya şartlanmışız? Neden 'Biz adam olmayız' teranesini ve yenilmiş bir medeniyetin çocukları olduğumuz dolmasını bu kadar kolay yutmuş görünüyoruz? Ve neden yenilmişlik psikozu iliğimize kemiğimize bu kadar kuvvetle işlemiş durumdadır? Lafı şu tarihimizin kâbusu olan "gerileme" söylemine getireceğim yine. Dahası. Hürriyet. Özkök'ün yazısında dediği gibi. çeşitli boyutlarıyla da ele alınması gerektiğini ekliyor sözlerine. 179-217. Halil Đnalcık. 1. "Bu muhteşem dönemde bile Osmanlı denizciliği ke59 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! sin olarak yapay bir kurguydu" diyebilmektedir. Ve ancak o zamandır ki. Byzantinische Forschungen: Internationale Zeitsc-riftfür Byzantinistik. 129. Harem. The Ottoman Empire.Tomaşova yarışını nasıl algıladığımızı veya Apo kovala-macası sırasında Đtalyan marka buzdolaplarına nasıl tekmeler attığımızı hatırlamak yeterli olacaktır. Oriente Moderno. c. s. Rinehart and Winston. aynı zamanda ticarî. L S. Osmanlı hükümdarının aile ocağıdır. 8 Ekim 2003. Brummett 20 küsur sayfa tutan bu 'mit-kıran' makalesinde daha pek çok şey söylüyor ama şimdilik bu kadarı yeter. sade Irak halkının değil. Okul kitaplarından itibaren çocuklara Kanuni'den beri sürekli gerileyen bir tarihin mensubu olduklarını öğretirsek. Tarihimizi bir beceriksizlikler ve gülünçlükler sirki veya her tür-j lü kusurdan münezzeh bir mucizeler dizisi olarak sunmak yerine. ne de cennet-i alâ. Sonuçta Palmira Brummett. Stavrianos The Balkans since 1453.6. 1700-1922. hafızamız kendi gücümüz ve değerimiz konusunda daha donanımlı ve hazırlıklı olacaktır. 2000. Dcmald Quataert. 60 Osmanlı tarihi Batı'dan doğuyor! cc B Harem ne bir keyif ve zulüm yeridir. kara ordusuna zahire taşımaktan tutun da lojistik destek vermeye kadar pek çok alanda yüzyıllarca başarıyla istihdam edildiğini söylüyor. XX (LXXXI). 1961. onu içine sıkıştırdığımız galibiyetler ve mağlubiyetler (daha doğrusu "skorlar") kıskacından kurtarıp kanlı canlı insanların. Ilber Ortaylı. 2001. Holt. askerî ethos. Byzantium. s. Mesela Stavrianos. Kanuni dönemi Osmanlı deniz gücü hakkında. 1-21. s. 5. bir deniz gücünün sadece fetih amaçlı kurulamayacağını. Osmanlı Toplumunda Aile . ideolojiler ve lojistik hadiselerin bir işlevidir ve onun gerekçe ve saikleri hakkında henüz yeterince bilgi sahibi değiliz. Cambridge University Press. Bkz. bugünkü dünyada başı dik dolaşma şansları olabilir mi? "Battık. bizim de kendi gücümüze inanmamız ancak böylelikle mümkündür. 1. 5. tıpkı bizim gibi yaşayan varlıkların beşerî macerası olarak anlayabilir ve anlatabilirsek. 3. bir başka diyara sürgüne gönderip hakkında masallar anlattığımız tarihimiz evine dönecek ve bize kendisini olduğu haliyle anlatmaya başlayacaktır. 2. malî vb. bittik. kültürel. Palmira Brummett. s. ekonomik. pekala Osmanlıların bir deniz ve dünya gücü olduklarını ve bu gücün.
Ama çok şükür bizde de artık ayağı yere basan ve dedikodulardan değil. ama o bizi biraz zor düşünür. Judith Tuc-ker3. ziyadesiyle ihmal edilmiş bulunan Osmanlı kadın tarihinin karanlığına Türkiye'den düşürülen ilk dürüst ışıklardan üçü. kavramaya. olgulardan yola çıkan araştırmalar yapılıyor. Nargile yahut çubuk tüttürmek. Haim Gerber5. illa savunmacı (apolojetik) bir tutum takınmadan da. göz kapaklarını sürmelemek ve kahve içmek. Yani "tarihimiz" (sahiplenilmeyen bir tarih nasıl "bizim" oluyorsa artık!) Batı üniversitelerinde yeni baştan yazılıyor. postmodernizmin. ışığında Osmanlı tarihinin çeşitli cepheleri (ekonomisi. savaşları. saymakla bitmez neredeyse." Bu sözler. Bizde ise -burada kastettiğim anlamda. Süreyya Faruki (Suraiya Faroqhi). verimsiz ve şu manasız ilericilik-gericilik tartışmalarının etkisiyle derin bir nefes alabilmiş değildi yakın zamanlara kadar. Abdurrahman Kurt'un Bursa Sicillerine Göre Osmanlı Ailesi' adlı çalışması ve llber Ortaylı'nm Osmanlı Toplumunda Ailesi8. kültürü. ha öbürü. 62 SON ÛMIT Harem fantezileri Harem üzerine Batı edebiyatında üretilen hayallerin örnekleri o kadar çoktur ki. artık bizim içimizde de bu ithal fantezilere inanmaya can atanların ve aynı masal bulutunun cazibesine kapılıp peşinde sürüklenenlerin bolca bulunduğu gerçeği karşısında biraz "nezaket icabı" söylenmiş gibi geldi bana. onun için hiç fark etmez. ister üzülelim. ha bu erkek olmuş. post-kolonyalizm tartışmalarının. Mary An Fay. işte o "medenî" Batı'nm sözüm ona en "evrensel" kafalarının Harem denilince içine düştükleri sefaletten birkaç örnek: Şarklı kadın bir makineden ibarettir. Batı'dan doğuyor. işte varoluşunun etrafında döndüğü uğraşılar çevrimi budur. Donald Quataert. Batı'dan büyük bir miras olarak devralmış bulunuyoruz.Osmanlı kadın tarihi araştırmaları. ister sevinelim. Harem hakkında şimdiye kadar yapılmış en objektif çalışmalardan birinin sahibi Leslie P. Nasırlaşmış idrakimize bu çalışmaların pek azmin nüfuz edebiliyor oluşuna ise ne kadar hayıflansak azdır.. Gazetelerimizin baş sayfalarında sık sık karşımıza çıkan "Şeyh ve Harem" manşetlerinin de gösterdiği gibi Ha-rem'in cazibesini. objektif bir şekilde meseleyi kucaklamaya. sanatı. aydınlatmaya çalışmalarıdır. 61 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Oysa artık Osmanlı tarihi yeni yüzüyle. oryantalizm eleştirilerinin vs. hamama gitmek. Amira Son-bol. Leslie Hanım'ın "Biz Batıda yaşayanlar" diyerek Harem hakkındaki malum fantazileri belli bir bölgeyle (Ba-tı'yla) özdeşleştirdiği ifadesi. kadınları. Sosyal bilimlerin ve kültür araştırmalarının. Peirce'e ait. Fanny Davis4. daha ayağı yere basan bir perspektifle ve daha büyük bir açık görüşlülükle yaklaşmayı öğreniriz. Ali Akyıldız'm Re-fıa Sultan'ı6 ile Dr. köken itibariyle doğru olsa bile. Ronald Jennings. Biz onu düşünürüz. Aslına bakılırsa. Osmanlı kadın tarihini aydınlatanlar Harem ve Osmanlı kadın tarihi üzerine çalışan yabancı araştırmacılar arasında ilk elde aklıma geliveren isimler şunlar oluyor: Madeli-ne Zilfi. toplumu. Umarız bu konularda çalışmalar devam eder ve kadın tarihimize daha bol malzemeyle.. hatta "nesnelerin sosyal tarihi"2) üzerine yeni bir bakış tarzı doğuyor oralarda. bizde çok yapıldığı gibi bol keseden ahkâm kesmek yerine arşivlere girerek dirsek çürütmeleri ve karalama veya aklama gibi bir önyargıya saplanmadan. Bu ve benzeri araştırmacıların ayırd edici vasfı. Peirce.9 . islam toplumunun cinselliğini saplantı haline getirmiş kadim ama güçlü bir geleneğin mirasçılarıyız. The Imperial Harem adıyla 1993'de çıkan kitabının1 girişinde haremle ilgili efsaneleri bir bir çürütürken.iz Batıda yaşayanlar. bu hassas konu etrafındaki asırlık masal bulutunu temizlemenin mümkün olduğunu gösteriyor bize.
yüzleri peçeyle öylesine örtülmüştü ki. Önce.10 Herhalde Nobel Ödülü'nün niye Canetti'ye verildiğini anlamışsınızdır bu ekmek gibi kutsal bir nimet ile Doğulu kadının cinselliği arasında kurduğu müthiş bağlantıdan! Ne yazık ki.. Türk kadınlarının tümüyle imparatorluğun yegâne özgür halkı olduklarını düşünüyorum. sadece Batılı erkeğin zihninde var olduğudur. kadınlara ve ekmeklere bakıyordum. insanlığımızın çı64 SON ÜMĐT nlçıplak haliyle yüzleşelim. yüzyılda Đstanbul'a gelen Lady Craven'ın sözlerine ne demeli: "Asla kadınların Türkiye'de olduğu kadar özgür ve tüm suçlamalardan muaf oldukları bir ülke gördüğümü hatırlamıyorum. yağmaya mükemmel bir kılıf hazırlamaktan başka bir şey değildi. burada uzun bir dizi halinde yere çömmüş oturuyordu.12 Hadi sömürgecilerin saldırganlığını anlıyoruz da. Ancak. 63 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Naipaul'e uzanan edebî eserlere ve Oryantalist ressamların göz alıcı tablolarına başvurabilirler. yalnızca gözleri görülebiliyordu. bazen de -dolaylı olarak. bazen doğrudan emperyalizm yoluyla.. Yasaların Türk erkeklerine dört kadınla evlenme hakkı verdiği doğrudur.] burnumdan içeri doluyor. Çoğu olgun kadınlardı. Dolayısıyla bugün ¦ tarihî roman veya tarihî film diye piyasaya sürülen yığınla ürünün Flaubert ve Canetti'nin Doğulu kadına yönelik pornografik bakışını kana kana içmiş olması şaşırtıcı değildir. A.. ] kendilerinden ekmeklere aktarıyordu. ilgili özelliği [elbette cinselliği .. Gayet ağır adımlarla önlerinden geçiyor. hatta "kim" adına . hassasiyet iddiaları [aslında] saldırganlığımızın kılıfıydı. Merak edenler Gerard de Nerval'den V.. bu rüyayı "kim" görüyor? Flaubert mi yoksa Lady'ler mi? Cevabı benim yerime Sartre versin isterseniz: Eğer dayanabilirsek kendimize bakalım ve bize ne olduğunu görelim. S. Gözlerinden başka bir yeri seçilmeyen kadınların boş durmayan elleri.M.kültür emperyalizmi kanalından Batılı olmayan dünyaya da kabul ettirilmiş bulunmaktadır. Burada söylenmesi gereken şey. tatlı sözler. sergilenen ekmekleri andırıyordu biraz." Bir rüya mı var ortada? Ve eğer bir rüyaysa. ekmek satıp geçimini temin etmeye çalışan bu çoğu yaşlı zavallı kadınlara yöneltilen iğrenç "Beyaz" Batılı Bakış'm istisnai örnekleri değil bunlar. ne bu özgürlükten yararlanan erkek. vücut biçimleri.11 Bu satırları okuduktan sonra insan merak ediyor: Flaubert'in bir esir. A. o beklemediğimiz gerçekle...Bu sözler Madame Bovary'nin ünlü yazarı Gustave Flaubert'e ait. Ne yazık ki bu imaj. bir yalanlar ideolojisinden. ne de buna katlanan bir kadın örneği yoktur. koyu renk gözlerinin bakışlarım üzerimde hissediyordum. Kadınlar. Ya Nobel Ödüllü Elias Canetti'nin Fas'ta ekmek satan kadınlar hakkında yaptığı şu muhteşem "objektif gözlemlere ne demeli: Akşamları hava karardığında Djeme el Fna'daki kadınların ekmek sattığı kesime yollanıyordum. kadınların mı? .M. Güzel kokuları [kimin kokuları: ekmeğin mi. Osmanlı kadını daha özgürdü! Oysa Osmanlı topraklarına gelip de kadınların dünyasını Lady Mon-tagu gibi içeriden yansıtanların bakışları ne kadar da farklıdır: Onların bizden daha fazla özgürlüğe sahip olduklarını görmek çok kolay. Bu ekmeklerde üryan ve baştan çıkarıcı bir şeyler saklıydı. Đşte orada oldukça çıplak bir halde görebilirsiniz onu ve gördüğünüz hiç de hoş bir manzara değildir. Bu.. "deplase" olarak Osmanlı tarihine bir Sömürgeci Efendi gözüyle bakmayı şiar edinmiş sevgili aydınlarımızın "kim" olduklarını. bu aşağılayıcı üslupta dile getirilen Şarklı kadın imajının. bir makine olarak gördüğü kadınla Bayan Montagu'nün kadınlarla baş başa görüşme imkânı bulduktan sonra anlattığı figürler aynı kadınlar mıdır? Ya yine 18.
2. Đstanbul 1990. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Tarih Vakfı Yurt Yayınlan. 36. Osmanlı nesnelerinin sosyal tarihine mükemmel bir başlangıçtır: "The use of material culture in writing Ottoman history". ataerkilliğin Nablus toplumundaki zayıf konumunu ortaya koyan iyi bir metodolojik numune oluşturmaktadır: "Ties that bound: VVomen and family in eighteenth. Fanny Davis. 3. 1985. istanbul. Bir Kemal Beydüli. 9. Oxford University Press. Halil Đnalcık. Hopwood'un giriş mahiyetindeki makalesi. Editörler: Nikki R. s. Bursa Sicillerine Göre Osmanlı Ailesi (1839-1876). 18 (2000). 1986. bir Mehmet Genç. Frantz Fanon. 233-253. Şevket Pamuk. s. bunda garipsenecek ne var? Kendi tarihimiz üzerinde ağırlığımızın olmasından daha tabii ne olabilir? . Osmanlı tarihi alanında hâlâ hatırı sayılır bir ağırlığımız olduğunu söyleyebiliriz. Cem Yayınevi. Yalçın Yayınları. The lmperial Harem: Women and Sovereignity in the Ottoman Empire. 231-244. 8. baskı. Archivum Ottomanicum. 11. istanbul 1996. Batının Cinsel Kıyısı: Başkahkçı Söylemde Cinsellik ve Mehânsallık. Çevirenler: Savaş Kılıç ve Gamze San. llber Ortaylı.and nineteenth-century Nablus". Mümin ve Müsrif Bir Padişah Kızı Refia Sultan. 195-208. Harem-i Hü-mayun: Osmanlı împaratorluğı'nda Hükümranlık ve Kadınlar. 47-49. Leslie P. Zikreden: Irvin Cemil Schick. s. ebedî bir travmadır. s. I Osmanlı tarihine bir Amerikan bombası! Avrupa için Đslam. Haim Gerber'in Bursa tarihini de aydınlatan makalelerinden birisi. bir -e-. Türkçe çevirisi için bkz. baskı. K. llber Ortaylı. Bir Yayıncılık. 3. Pan Yayıncılık. Osmanlı Toplumunda Aile. 12 (1980). 7. Keddie ve Beth Baron. 1992. 2. Yale University Press. istanbul 1998. Đstanbul 2001. Elias Canetti. Green-wood Press. istanbul 2003. Özetle. bir rahmetli Münir Aktepe kolay yetişen tarihçiler değil. (Bkz. 8182. 10. bir Ahmet Yaşar Ocak. 12. Bursa. yüzyıllarda Nabluslu kadınların akrabalık ilişkileri üzerine iyi bir arşiv çalışması ve dahası.) Son olarak yine ileride kendisinden genişçe bahsedeceğimiz Morality Tales adlı kitabını burada sadece zikretmekle yetinelim. "Osmanlı tarihine bir Amerikan bombası" başlıklı yazı. s. Lady Montagu. 5. Metin Kunt. Çeviren: Kamuran Şipal. varsayılanın tersine. Women in Middle Eastern History: Shijting Boundaries in Sex and Gen-der. Çeviren: Murat Aykaç Erginöz.konuşmakta olduklarını anlayabilen var mı aranızda? Yoksa Sahibinin Sesi midir sürekli arka planda konuşan? Son soru: Osmanlı tarihinin. Edward Said. Kemal Karpat. Đstanbul 2001. Bursa. Yeryüzünün Lanetlileri. bir Mübahat Kütü-koğm. Abdurrahman Kurt.Mehmet Ipşirli. Peirce. baskı. Çeviren: Ali Berk-tay. Peirce'in Osmanlı kadın tarihiyle ilgili diğer bir önemli makalesine ileride değineceğiz. Çeviren: Bayram Doktor. Doğu Mektupları. R. Orientalism ok şükür ki kültür ocağımız hâlâ tütüyor ve yetkin Osmanlı tarihçileri üretmeye devam ediyor. Diyeceksiniz ki. s. kendi sesiyle konuşmasına ne zaman izin vereceğiz? 1. 1998. "Önsöz" (Çeviren: Selahattin Ayaz). 3. s. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. IJMES. Engin Akar-lı. 110. Huricihan Islamoğlu ve Cemal Kafadar ise yurt dışında da otoritelerini kabul ettirmiş önemli isimler olarak öne çıkıyorlar günümüzde. ve 19. Mesela Tucker'ın şu makalesi 18. 1993. 1500-1700". 4. The Ottoman Lady: A Social History jrom 1718 to 1918. Marakeş'te Sesler. Ali Akyıldız. 65 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! 6. aynı zamanda Osmanlı kadın tarihine de ışık tutmaktadır: "Social and economic po-sition of women in an Ottoman city. Jean-Paul Sartre.
Pek o-kadar "düz" bir cevabı yok bunun ne yazık ki. Çünkü göründüğü kadarıyla, kendi tarihimizi gerçekten anlayabilmek için Batılı, özellikle de Amerikalı ve Đsrailli araştırmacıların çalışmalarına muhtaç olacağız bu gidişle. Bu durumda tarihimiz nasıl "kendi tarihimiz" olacak, orası biraz şüpheli. Ancak Osmanlı tarihini mevcut Oryantalist ve sömürgeci gözlüklerle görmeye ve yazmaya devam edersek, geçmişimiz giderek daha koyu gölgelere bürünecek ve onun üzerine ışık düşürmek için mecburen "başka" gözlüklerden medet umacağız. 66 67 KĐR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Zaten şimdiden böyle bir akım başladı Batı dünyasında. Yalnız Batı dünyasında mı? Yuzo Nagata1 gibi Japonlar, Rifaat Ali Abou-El-Haj gibi Orta Doğulular, Gabor Agoston gibi Macarlar, Rhoads Murphey gibi Đngilizler, Abdülcelil Temimi gibi Tunuslular ve Maria Todorova gibi Bulgarlar da bu nitelikli hakşinaslık kervanına şimdiden katılmış durumdalar. Eskiden ecnebilerin tarihimizi çarpıtmak için yanıp tutuştuklarını söyler, böylece kendi kendimize avunur dururduk. (Namık Kemal'in dediği ve Cemil Meric'in yankıladığı sözle söylersek, "Avrupa Şark'ı anlayamaz" vs.) Đşin daha da acı tarafı, şimdilerde bir çok aydınımızın Osmanlı tarihine "onlar"dan daha yabancı gözlerle bakar hale gelmiş olmaları. Đçeride geçmişle aramıza perde üstüne perde gererken, dışarıda bu anlamsız perdeleri aralamaya, hatta yırtıp tarihin mezarlığına atmaya hazır bir araştırmacı birikimi her geçen gün biraz daha kabarmakta, Tsunami dalgaları gibi. Bu dalgalar, eğer biz içeriden denizimizin moleküllerini tetikleyemezsek, kendi tarihimizle bizi boğabilecek güçtedir. Anlayacağınız, 'Arşivler bizde nasıl olsa', rehavetine kapılmadan 'Osmanlı tarihini daha iyi anlayabilmek için algı kapılarımızı nasıl daha fazla açabiliriz?' sorusunu bir kama gibi yüreğimizde taşımamız gerekiyor. Acılaşan sözlerimi bir misalle biraz açayım izninizle. Mesela şu meşhur "gerileme" iddiası. 'Kanuni'den sonra gerilemeye başladık, Avrupa'nın oyuncağı olduk, Viyana bozgunundan sonra battık, bittik' söylemi artık fazlasıyla can sıkıcı olmaya başladı. Çünkü dünya tarihçiliği bu tartışmaları köhne bir 19. yüzyıla, haydi bilemediniz, 20. yüzyılın ilk yarısına ait ilkel şematizmler olarak kabul ediyor. Gerileme'nin mutlak değil, izafî; ve bakılan açıya ve ideolojiye göre değişebilen bir durum, ne durumu, dosdoğru bir "söylem biçimi", kâzip bir iddia olduğu savunuluyor.2 Velhasıl, sınırların daralmasıyla bir toplumun, hele hele bir medeniyetin gerilemesinin hiçbir zaman aynılaştırılamayacağmı bir an önce idrak etmemiz gerekiyor. 68 SON ÜMĐT Bir başka popüler örnek Harem olabilir. Osmanlı'da Harem ve kadın konusunda Batı'da ve bizde tonlarca kitap yazıldı ve onlara reddiyeler kaleme alındı. Olur olmaz iddialar ortaya atıldı ideolojilerin burçlarından. Gelin görün ki, bu çatışmanın tozu dumanı arasında hakikaten ehemmiyet arz eden çalışmalar gözden yitip gitti. Osmanlı kadınının mühürlenmiş hikâyeleri Bu çığır açıcı eserlerden birisini Berkeley'deki California Üniversite-si'nden Leslie Peirce'e borçluyuz. Peirce, Harem-i Hümayun (The Impe-rial Harem) adlı son derece başarılı çalışmasında Osmanlı'da Harem'in, Oryantalist bakışın izdüşümünde bir zevk ortamı şeklinde ele alınmasına karşı çıkarak bu "büyülü" ortamı herhangi bir devlet dairesini veya kurumu inceler gibi kemal-i ciddiyetle anlamaya çalışıyor. Peirce, 1997'de yazdığı bir başka makalesinde3 ise daha kapsamlı bir Osmanlı "kadın tarihi"ni yazacağının ip uçlarını uzatıyordu bize. Burada "kadın" ve "erkek" gibi saf tipler yerine, "Hangi kadın?" ve "Hangi erkek?" sorularından hareket ediyor ve çocuk, bekâr, gelin, dul, ihtiyar gibi yaş kategorilerinin kadın oluşta farklı toplumsal kimliklere tekabül ettiğini, dolayısıyla "Osmanlı'da kadın şudur" diye kestirme bir yargıda bulunmanın fena halde yanıltıcı olacağını söylüyor ve şöyle
devam ediyordu: "...[Osmanlı toplumunda] kadın ya da erkek olmak, ne yekpare, ne de durağan olan bir toplumsal cinsiyet kimliğiyle karakterize edilmekteydi." Ortadoğu araştırmalarında erkek ve kadın diye her ikisi kendi başına bir bütün ve yekparelik arzeden kategoriler oluşturmak ve bunların birbirlerine nüfuzunu, etkileşimlerini ve ortak noktalarını belirlemekten kaçınmak moda olmuştur ama bu, kadın ile erkek dünyaları arasındaki karmaşık örtüşme ve kesişmeleri gizleyen bir maske olup çıkmaktadır. Sonuçta erkek ve kadın kategorileri, tıpkı bugün olduğu gibi, birbirine bağımlılık içinde oluşmuştur Osmanlı toplumunda da. Bu ise önümüze kadın ile erkek dünyaları arasında son derece geniş bir geçişme alanı açmakta ve böylece eski bakış alışkanlığının 69 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! gizlediği bir çok yeni bulgu ile tanışmaktayız. Bu ilginç ama istisnaî olmayan bulgulardan birisi, Ronald Jennings'in bulduğu 1618 tarihli Kayseri şer'iyye sicillerinde kaydedilmiş bir olaydır. Vesikada Mustafa Paşa kızı Ayşe, henüz akıl baliğ olmadan önce düzenlenmiş nikâhını reddetmekte ve mahkemede, "bâliğa" ve "âkile" olduğunu, dolayısıyla amcası Mahmud'un düzenlemiş olduğu bu evliliği bitirmek istediğini bildirmektedir. Kaldı ki, Osmanlı düzeninde toplumsal denetim, zannedildiği gibi yalnız kadınlara değil, en azından bazı erkek sınıflarına da uygulanmaktaydı ve bu bakımdan da erkek ve kadın kategorileri birbirinden kalın bir duvarla ayrılmış olmayıp çeşitli yerlerinden delinmiş durumdaydı. Nihayet son bomba geçen yıl infilak etti: Peirce'in yeni çıkan kitabı Morality Tales [Ahlâk Hikâyeleri], 16. yüzyıl Gaziantep (Ayntab) kadı sicillerine dayalı, aydınlatıcı olduğu kadar kışkırtıcı bir çalışma olarak kitapçı vitrinlerine arz-ı endam etti. Kitapta Antep'in tarihinden dar bir kesite (1541-1542) vukufla eğiliyor yazar. Osmanlı hukuk sisteminin mahallî bir mahkemede giriştiği toplumsal adaleti sağlama çabasına ışık tutuyor. Osmanlı hukuk kurallarının, yüzyıllar boyunca Memlûk hukukuna göre yönetilmiş bir bölgede yerel talepler ve ihtiyaçlarla nasıl başarıyla bütünleştiğine dikkat çekiyor. Hukukun durağan yapısına hayatiyet ve anlam kazandıran bu mahallî yorumların Osmanlı adalet sisteminin esnekliğini gösterdiğini söyleyen Peirce, incelediği dönemde Antep halkının resmi mahkemeyle uzlaşmaya vardığına ve sıkı bir "pazarlık" (bargaining) yürüttüğüne dikkat çekiyor.4 Peirce'e göre, Antep'deki fertler mahkemeyi, karşılıklı haklar ve yükümlülükler temelinde rejimle diyalog kurmanın bir aracı olarak kullanmışlardır. Kansu Gavri'nin torunu Paşa olur Kitap, Osmanlı yöneticilerinin 1541'de, çeyrek asır önce Memlûklardan fethettikleri Gaziantep'teki uygulamalarından çarpıcı örnekler zikrediyor. Temel amacı, Memlûk yönetiminden Osmanlı yönetimine geçerken Antep sakinlerinin nasıl bir sosyo-ekonomik ve kültürel 70 SON ÜMĐT dönüşüme uğradıkları, yeni yönetimle giriştikleri pazarlıkları, Osmanlı kadılarının bölgenin yapısına, sosyal hayatın karmaşıklığına göre hukukî normları nasıl esnettiklerini ve uygulamada tercihlerini nasıl halktan yana kullandıklarını göstermek; daha doğrusu, bir mahallî mahkemenin kayıtlarına yansıdığı kadarıyla Osmanlı adlî sisteminin sorunları çözme tekniği ve sosyal adalet vizyonu hakkında yeterince fikir sahibi olabilmek. Nitekim Morality Tales'de, mahkemede yerel cemaatten üyeler bulunması ve cemaat dolayımıyla bir çok davada orta yolun bulunduğunun gösterilmesi manidardır ve Osmanlı'nın tepeden inme çözümler dayatmayıp hemen her zaman halkla ve cemaatle beraber çözümler üretmeye özen gösterdiğini bir kere daha delillendirmektedir. Peirce'den aşağıya aldığımız parça, Osmanlı tarihçilerinin dünya tarihçileriyle girdikleri diyalog ve tartışmanın verimli sonuçlarından birisini sunmaktadır: Judith Tucker, Charles Tilly'nin Avrupa sosyal tarihinin "insanların kapsamlı değişimleri nasıl yaşadıkları" üzerinde yoğunlaştığı gözlemini yorumlarken, sosyal tarihin [zaten] "insanların
kapsamlı değişimleri nasıl yaptıkları'1 ile ilgili olduğunu veya ilgili olması gerektiğini belirtmiştir. Antep Şer'iyye sicilleri göstermektedir ki, Tucker'm tesbiti can alıcı bir öneme sahiptir, zira Osmanlılaşma (Ottomanization) sürecinin büyük kısmının Osmanlı rejiminin merkezden atanmış ajanları tarafından değil, yerel halk tarafından gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır. Yerel aktörlere, rejimce desteklenen elitler girebileceği gibi, Osmanlı mevcudiyetiyle günlük bir temel üzerinde işbirliğine giden, ona direnen ve onu kullanan (sömüren) sıradan insanlar da dahil olabilir.5 Son derece dikkat şayan bir örnek de, Yavuz Sultan Selim'in Mer-cidâbık'da (Dâbık Çayırı'nda) mağlup ettiği Memlûk Sultanı Kansu Gavri'nin ailesine msıl bir muamelede bulunulduğudur. Kılıçtan mı geçirilmiştir? Hayır, tam tersine, bu aile, Osmanlı rejimi içine, bir nesil sonra ek izi bile bırakmadan bütünleştirilmiştir. Mesela 1574 tari71 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! hinde yapılan bir Antep tahririnde Halep Valiliğinde Mehmed Paşa adlı biri oturmaktadır ve bu Mehmed Paşa, resmî görevine devam ederken, babasından sonra başsız kalan bu geniş ailenin reisliğini de yürütmektedir. Çok daha akla ziyan bir husus, ailenin Antep yöresinde sahip olduğu çok sayıda mülkün, müstakbel Halep Valisi Mehmed Paşa'nm annesi olacak Kansu Gavri'nin büyük kızı Fatma Hatun'a miras olarak kalmış olmasıdır. Elbette Fatma Hatun, babasının doğduğu köy olan Cağdığın'a gidip gelemiyordu ama bu köye, bir tür özerklik verilmiş olduğunu biliyoruz. (Bu, yakıp yok etmek yerine, bir hükümdar köyü olduğu için Cağdığın'a tanınan imtiyazlardan birisidir sadece!) Fatma Hatun artık bir hükümdar eşi olmasa da, seçkin bir aileye mensuptu ve Antep halkı arasında hâlâ büyük bir şöhrete ve nüfuza sahipti. Köyün koruyucusu ve çobanı olmak vazifesi de babasından ona miras olarak kalmıştı.6 Kitabın bir başka ciddi iddiası ise Osmanlı mahkemelerinin kapılarının kadınlara sonuna kadar açık olduğudur. Peirce bize 1541 yılı Antep mahkeme sicillerinden 3 akla çarpıcı anlatıyor ki, Osmanlı kadın tarihi üzerinde yeniden düşünmeye zorluyor bizi bu örnekler, ine, Haciye Sabah ve Fatma adlı kadınların başından geçen olaylardır bunlar. 16. yüzyıl Anteb'inde teşkilatçı bir kadın Özellikle Haciye Sabah olayı bir dönemin perdesini kaldırıyor, arkasındaki karmaşık soysal dokuya dokunmayı başarıyor. Haciye Sabah, kadınları aydınlatmak için çırpınan Antepli bir yaşlı kadındır (Haciye, 'kadın hacı' demek). Evet, 1541 yılında böyle bir kadın yaşamış Gaziantep'de. Bildiklerini çevresindeki kız ve kadınlara anlattığı yetmiyormuş gibi, bir de parasıyla erkek hocalar tutup kendi evinde kadınlara ders ve vaaz verdirirmiş. 'Nasıl? Antep'de? Hem de bir kadın, 1541'de sivil olarak çevresindeki kadınları eğitmeye mi uğraşıyormuş yani?' dediğinizi duyar gibi oluyorum. Dedim ya, artık tarihe delici nazarlar yöneltmenin 72 SON ÜMĐT zamanı geldi de geçiyor bile. Anlattıklarımdan tarihimizin bizim için bile nasıl yabancı bir ülke haline geldiğini görüyorsunuz, değil mi? Haciye Sabah, bazan da eve Şemseddin adlı bir meddah getirip kadınlara ibret verici hikâyeler anlattırırmış. Bir bakıma evini resmen bir dershane haline sokmuş. Derken meddah Şemseddin, başının derde girdiği bir gün, mahkemede Haciye Sabah'm evinde kadınlara hikâyeler anlattığını ağzından kaçırmış. Bunun üzerine soruşturma ciddiyet kazanmış. Vaiz Đbrahim ile Haciye Sabah derdest edilip Ka-dı'nın huzuruna çıkartılmışlar. Haciye Sabah'm ifadesi tutanaklara şöyle yansımış: "Kızları, yeni gelin ve kadınları evimde bir araya getiriyorum. Nezih oğlu Đbrahim ve iki yeni yetme şakirdiyle konuşarak onları bir aylığına tuttum. Her gün evime getirdiğim kızlarla genç gelinlere vaazlar verdirdim... Geçimimi bu tür şeylerden sağlıyorum."
iki cinsten yabancıların bir araya gelmesinden rahatsız olan bazı mahalle sakinleri. tedbir alınmasını istemişler kadı'dan. bunun sadece geçmişteki bir alışkanlığımız olmadığının en bildik delilidir. Đran'dan gelen Safevi kaynaklı Kızılbaş propagandası tehdidine dayanıyordu. "meşru ve makul olmayan" işlere karıştığı gerekçesiyle mahkûmiyetine karar verilmiş. Bir davada birkaç kuş vurulmuştur deyim yerindeyse. K. tabii bu arada devletin ihtilafları bastırma konusundaki taş gibi kararlılığını da sergilemiştir. Doğrusu yaman bir savunmadır bu. Çünkü devir.. Böylece Haciye Sabah hanım. eski bir töreyi takip ettiğini söyleyince. Yuzo Nagata'nm biri Đngilizce (içindeki yazılardan 4'û Türkçedir). Đzmir. Dedine in History: The European Experien-ce. J. tam da Memlûk rejiminden Osmanlı rejimine geçiş devridir ve Memlûk rejiminde. hem de eskiden beri bu işi yaptığı iddiasındaki sanığa atfedilen suçun hafifletilmesini sağlamış. Alibey-köy'deki gecekonducuların kameralara söyledikleri gibi.. hem toplumla ters düşülmemiş. bu sapkınlık suçlaması karşısında daha ağır bir hüküm bekleyen komşuları. Yukarıdaki savunmasına rağmen Haciye Sabah'm. diğeri Türkçe yazdığı 2 önemli kitabını zikredelim burada: Studies on the Social and Economic History of the Ottoman Empire. Ama ne taşlanmış. Bir başka deyişle.. devleti ve padişahı ayağa düşürmemek olmamış mıydı? Göreceğiz. Şehirden uzaklaştırılma cezası ise bütün tarafları memnun eden muhteşem bir formül olmuş Peirce'e göre. o sıralar gündemde olan siyasî bir kavgaya. bugün başörtüsünün. Akademi Kitabevi. 1999.. Bir yanda toplumun tepkisi. bunu siyasî bir tehdit kılıfına bürüyerek mahkemeye aksettirme73 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! yi tercih etmişlerdir ki. ifadesinde mahkeme yetkililerine. Tabii devletin azametinden taviz vermeden. izmir. Thompson. J. Ayrıca . Memlûkler zamanından beri aynı ders organizasyonlarını yapmakta olan kadına o vakte kadar karışan görüşen olmamıştı. Đşte orası 74 SON ÜMĐT çok önemli. Avrupa tarihinde gerileme (dedine) kavramı hakkında derli toplu bir değerlendirme için bkz. suçun bizatihi kendisinde değil. Osmanlı idaresi. Sadece Vaiz ibrahim ile birlikte şehirden geçici olarak çıkartılması hükme bağlanmış. siyasî alana çekilerek araçlaştırılmış bulunması. Polity Press. Zira kadın. 'Yapmak suç idiyse neden hiç kimse bize binaları yaparken bir şey demedi?' yollu bir savunmaya girişmiş. öbür yanda evvel eski bu işi yapmakta olduğunu iddia eden bir kadın. suçlayanların gözünde olduğunu ima etmişti. Hem mahalle halkının tansiyonunu düşürmüş. 1998. ne de hapsedilmiş. bu ikinci şikayet. Haciye Sabah. Anlaşılan. 1. Kadı Hüsameddin'in Haciye Sabah'a verdiği şehirden sürgün kararıyla yetinmek durumunda kalmışlar. Az daha unutuyordum. Anlaşılan. kendisinden önceki gelenekleri (örD de Şeriatın yanında meşru bir kaynak olarak kabul eden Kadı'nm eli ayağı bağlanıyordu. Haciye Sabah'm erkek komşuları ise mahkemeye gelerek o evde gerçekte "Kızılbaş" metinlerine ve törenlerine giriş eğitimi yapıldığını ve kendi çoluk çocuklarının da bu gayri meşru eğitimden etkilenebileceklerim. Akademi Kitabevi ve Muh-sin-zâde Mehmed Paşa ve Ayanlık Müessesesi. özellikle Haciye Sabah gibi Hacca gidip dinî kurallara bağlılığını ispatlamış birisinin kadınların eğitimiyle ilgili faaliyetlere katılmalarında herhangi bir beis görülmezdi. Böylece hem adalet sağlanmış. "Bu tür organizasyonları geçimimi sağlamak için yapıyorum" diye ifade verirken. ve Karlofça'da bile en baş mesele. hem de devletin eski Memlûk tebasma esnek bir "pazarlık" politikasıyla muamele edeceğinin işaretleri verilmiştir. gittiği bölgelere bu şaşırtıcı uyum yeteneğiyle yerleşiyor ve halkın talepleriyle adaletin gereklerini uyuşturmayı ba-şarıyordu. 1995. 2. aslında Osmanlı idaresinin yeni fethettiği şehrin hayatına getirdiği temel bir değişime de işaret ediyordu.Garip? 'Acaba?' diyor Peirce.
1985. Şaşırtıcı ama gerçek: Osmanlı toplumu yalnız çarşı pazarda satıcılarla değil. Zilfi. Đstanbul 2000. cinsellik ve toplum düzeni: Toplumsal cinsiyetle ilgili Osmanlı söz dağarcığı". "Mars Türkiye'den görünmedi" manşetleri-J_ ni solumuştu geçen yıl (Eylül. 2003. Mars. bulutla-I rın gadrine uğrayınca. s. University of California Press. Sorular ve cevaplarla kızışan sohbet. s. 1997.üst etme çabam karşısında heyecana geliyor ve sorularıyla beni daha çok konuşmaya zorluyorlardı. Morality Tales. 161-187. ben de aşağıda bir avuç genç insana Osmanlı tarihinin yol haritasını çizmekle meşguldüm. Palmira Brummett. Yıllardır derslerde aynı şeyleri anlata anlata gına getirmiş olan öğretmen kardeşlerim. 140. yöneticileriyle de kıran kırana pazarlık yapabilen bir toplumdu ve bu bakımdan 20. Leslie P. 109-110'dan nakleden. cilt: 22. sexuality. 83-111. nüfuzlu ve soylu kadınların himayelerinde bulunan ayrıcalıklı yerlerin halkı arasında yer alan Bulgaristan'daki Bo-bosevo köyü ahalisi. Machiel Kiel'in araştırmasına göre. Sayı: 1. Osmanlı tarihine ilişkin mevcut bilgi ve yaklaşımları alt. Kahvaltının ardından yeniden çıktığımız tarih yolculuğu sorularla o kadar uzadı ki. Belli ki bariz bir açlık içerisindeydiler. Bahar 1998. Mevcut tarih bilgilerinin yetersizliğini. Bkz. "Classifying Ottoman mutiny: The act and vision of rebellion". Women in the Ottoman Empire: Middle Eastern VJomen in the Early Modern Era. Assen: Van Gorcum. Art and Sodety oJBıdgaria in the Turkish Period. Uzun zaman "yedi kandilli süreyya"mn tepesinden seyretti bizi. dolayısıyla büyük ölçüde 19. Đstanbul'dan gayrı ne var ki Türkiye'de? Oysa Mars o gece Uşak semalarını başka yıldızlarla paylaşma yarışmdaydı. s. Zilfi. s. s. 3. Editör: Madeline C. 5. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. astigmatlı gözlerime bir yıldız gibi mızraklı gülümsediğini hatırlıyorum. ama bunun nasıl olacağına ilişkin bir "yol haritası" bulamıyorlardı önlerinde. yüzyıl sonunun iktidar tarafından 'kuzulaştırılmış' sözüm ona modern bireylerine nîsbet. başkentin göbeğinde bile palasını çekip hakkını arama davasını güdebilmişti! Osmanlı isyanlarını yeni bir gözle değerlendiren ve isyanları kabataslak değil. 169-196. 11. Brill.gerileme'nin aslında pozitivist ilerlemeci tablonun doğal bir uzantısı olduğu. "Seniority. Vedalaştığımızda gecenin 2'siydi. 6. 1997. Türkçe çevirisi için bkz. s. Kendilerine genelde tarihçiliğin. özelde ise Osmanlı tarihçiliğinin neredeyse bir "devrim" sürecinde olduğunu ve bu sürecin sonunda bambaşka bir Osmanlı tarihi tablosu ile karşılaşmamızın sürpriz . The Turfeh Studies Assoaation Bulletin. Peirce. 75 Mars altında yeniçeri sohbeti Yeniçeriler milletin hâmisi idi. yüzyıl temelli bir toplum görüşünün (ilericilik-gericilik şemasının) bizi Avrupa'nın Aydmlan-ması'nı bir Altın Çağ olarak görmeye zorladığını söyleyen Gordon Graham. Açıkçası. tarihte bir bakış (paradigma) değişikliğine ihtiyaç olduğunu hissediyor. ılık bir yaz rüzgârı eşliğinde 30 civarında meraklı tarih öğretmeniyle Osmanlı tarihinin bilinmeyenlerini keşfe çıkmıştık. The Shape o/ the Past. Leslie Peirce. s. tek—yanlılığını.stanbul'dan başkasını gözü görmeyen güzide basınımız. Editör: Madeline C. meselenin felsefî boyutunu tartışmaya açmaktadır. Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court ofAintab. Peirce. 4. Machiel Kiel. ertesi sabaha sarktı. otobüsü kaçırdığımın farkında bile olamadım. "Ekberiyet. Oxford University Press. Şinasi1 -w. Öyle ya. Bkz. Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınları. bugün bile Kanuni Sultan Süleyman'ın büyük kızı Mih-rimah Sultan'm himayesi veya "bir hanım sultanın peçesi altında" olduklarını hatırlamaktadır. Çeviren: Necmiye Alpay. and social order: The vocabulary of gender in early modern Ottoman society". 2003). lacivert gökyüzünde ağır ağır kulaç atarken. kitap boyunca göreceğimiz gibi. yavanlığını ve hatta yanlışlığını biliyorlar ama bunları nasıl tedavi edecekleri konusunda çaresizler ve elde ettikleri bilgileri sistematik 77 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! bir bakış içerisinde yoğuramıyorlardı. 91-107. Mars'ın soluk ışığı altında. A Philosophical Approach to History. tasnif ederek ele almaya girişen ufuk açıcı bir yazı için bkz.
henüz basılmamış master tezinde. resmi tarihçiliğin ötesine giderek bir bakıma II. konuşmaların heyecan dozu zaman zaman yükseliyor.. 29 Ağustos 2003) Hasan Cemal. yeniçerilerin derdinin Babıâli'nin reformlarına karşı çıkmak olmadığını. "Türk silahlı kuvvetleri yeniçeri ocağı değildir ve olamaz. 28 Şubatçıları 'yeniçeri' zihniyetini taşıdıkları gerekçesiyle eleştirmiş ve "yozlaşan yeniçerilere" benzetmişti onları (Yeni Şafak. bütün balık burcunda olanları. bu arada asker-si-vil bürokrasinin de güçlü içinde ayakları bulunan Yeniçeri Ocağı. Esnaf loncalarının olduğu kadar ilmiyye'nin de. Mars. klasik Osmanlı . güçlü bir sentezin eli kulağında. Bildiğimizden çok farklı bir Osmanlı tarihini yazmak için zeminin yavaş yavaş hazırlandığını söyledim. gücün merkezileşmesine karşı çıkan ve muhalefeti temsil eden yeniçeriler. Atatürk tarafından tarihin çöp tenekesine atıldı" diye yazmadı mı? Bu. her türlü yeniliğin önünde bilinçli bir engel olarak takdimi. çünkü birçok sosyal grubun içine derinlemesine kök salmıştı. Mahmud'un yaptığı 79 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! yeniçeri katliamını eleştirmiştir. Yeniçeri laneti Mesela. Yeniçeri Ocağı'nı Atatürk'ün kaldırdığı anlamına gelmediğine göre 1908'de bir başka "yeniçeri kalkışması"mn başı olan Cemal Paşa'nm torunu Hasan Cemal ne demek istemiş olabilirdi? Dedesini mi eleştiriyordu. dedim.2 Cevdet Paşa. merkeziyetçi-millî devleti destekleyen tarihçilerin de gadrine uğradı ve ister istemez iktidara her türlü muhalefetin yasaklandığı bir zamanda temelleri atılan modern Osmanlı tarihçiliğimizin günah keçisi rolünü üstlendi. bu arada beni fena halde etkisi altına almış olmalı ki. asırlardır alınlarından eksilme-di. Nitekim bütün ayaklanmaları. Mars'ın kılıcı yeniçerileri doğruyordu. yoksa Osmanlı'yı mı? Yine Nazlı 78 SON ÜMĐT Đlıcak. savaşmayı unuttuğu ve esnaflaştığı. Yeniçerinin bu mücadeledeki rolü ise merkeziyetçi bir devletin mutlak iktidarına muhalif bir kuvvet teşkil etmekti. Hain. "Yeniçeri Ocağı Osmanlı sisteminin kalbiydi" derken. Mahmud ile girişilen merkeziyetçi reformlara direnen çeşitli sosyal güçlerin toplandığı ve muhalefet ettiği bir merkezdi Yeniçeri Ocağı ve bu yönüyle. yeniçeri ocağı kaldırılmamış olsaydı uygulanabilir miydi hiç? Đşte daha geçen yıl (Milliyet. bize anlatıldığı gibi olabilir miydi sahiden de? Yeniçeri aleyhtarı söylem ne zaman doğdu? 1826'da yeniçerilerin kaldırılması. ikide bir şehirleri basıp kadın kız demeden kaçırıp tecavüz ettiği iddia edilen ve isyanlarına lanet okunan "yeniçeri umacısı". itilip kakılması. O günler Osmanlı'da kaldı. 1838'de Đngilizlerle yapılan ve Osmanlı ekonomisini en azından ilk aşamada şoka uğratan serbest ticaret antlaşması arasında bir bağlantı yok mu sizce? Ya hemen arkasında gelen 1839 Tanzimat'ı. dedim. isyan olarak damgalandı ve bu damga.sayılmayacağını anlattım. Bu kötü iz. II. bugün devleti merkezî karakterinden uzaklaştırmak isteyen (yani bir zamanlar yeniçerilerin yapmaya çalıştığı şey!) kesimler tarafından dahi tarihimizin alnındaki bir leke olarak değerlendirildi. yani modernleşme maceramızın günah keçisi olarak yaftalanması ne kadar geçerli temellere oturur? Soruşturmak gerekmez mi biraz? Cemal Kafadar'dan yeni yeniçeri yorumu Nitekim Harvard Üniversitesi'nden Cemal Kafadar. gerçekten de eski rejimin kalbiydi. Ve. Oysa yeniçeriliğin böylesine aşağılanması. karşımda karanlığa gömülü gölgeli gözler her geçen dakika biraz daha aydınlanıyordu. Tek Parti yönetimine karşı kurulan Ana Muhalefet Partisi'ne benzer bir rol üstlenmişti. Ne var ki yeniçeriler "modern" bir muhalefet hareketinin başını çekmedikleri için devrimci bir ideolojiden mahrumlardı ve bu yüzden de karşı çıkışlarındaki haklılık iddialarım yazılı olarak ortaya koyma imkânları bulunmuyordu. asıl büyük çatışmanın sosyal güçler arasındaki bir iktidar mücadelesi olduğu tezini savunuyor. Yeniçerilik.. Rüzgâr saçlarımı dağıtıyor. Üstelik. yeniçeriliğin kaldırılması. 6 Eylül 2000).
sisteminin çimentosuydu bir bakıma. Asırlık. tayini başka bir yere çıkar. Vali ise adaletin saf şerbetini içmişlerdendir. Đfade kitapta şöyle geçmektedir: "Muahharen Yeniçeriler'in devletimiz için bir za'f-ı manevî olan şu nizamsızlığı kendilerini hâmi-i millet sıfatları ile beraber mahvetmiş ve. gülmek Bir halli gülüyorsa gülmektir. vergilerini henüz toplamıştır ki. özerklik düzeyleri. neyin hakikat olduğunu ancak böylelikle öğrenebilirdik çünkü. Yeniçeri isyanlarının aslında birer miting olduğunu söyleyince bir öğretmen arkadaşın tepkisini hiç unutmayacağım: "Kafamızdaki bütün tarih bilgileri altüst oldu." Ben de. Tıpkı bugün sendikalar. "Yeniçeri-Esnaf Relations: Solidarity and Conflict". 472-476). yani şehrin servet ü sâmân sahipleri çevirirler etrafını ve gereken vergiyi bir an önce toplamasını isterler. zannettiğimiz gibi mutlak mânâda kötü bir şey değil. hesapta özgür ve demokratik olan bir toplumun rüyasında bile göremeyeceği bir özgürlük düzeyi -daha doğrusu. 1981. Fakirden değil.. "Rusya'nın aleyhimizdeki neşriyatına cevap". "çekip gideceksin ama yeni gelen vali de gelir gelmez bizden vergi toplamaya kalkacak. Musul'dan bir vali.. Şinasi. Montreal. Đstanbul 1994. Bir yerde yeniçeri isyanlarının çoğu.. cevabını verdim. Metinde dağınık olarak geçen bu cümle tarafımızdan yeniden düzenlenmiştir. Bu resimdeki yüzde tanıdık bir şeyler vardı. Cemal Kafadar. Aron Rodrigue1 Rahmetli Recep Yazıcıoğlu'nun fotoğraflarına bakıyorum da. dernekler vs. gülerken bile acı sızıyor yüz çizgilerinden. kanlı mitinglerdi. o sisteme göre de ancak yeniçeriliğin önderlik ettiği şiddet içeren kalkışmalardan bir sonuç alınabiliyordu. asker veya ulema. Şimdiki gibi kamuoyunu oluşturmak için basın-ya-ym ve iletişim araçları olmadığı için ancak kazan kaldırılınca ayılabi-liyordu yönetim aygıtı. taleplerini yönetime ancak meydanlara dökülünce ve şiddet gösterisinde bulunmak suretiyle hatırlatabiliyorlarsa.üretmiş bulunuyordu. Dûn-Bugün Yayınevi. hatta birkaç asırlık acılar dal dal sarkıyordu halkın göğsünden onun resmine doğru. Topladığın vergileri bize iade et de iki defa vergi ödeyip belimiz bükülmesin. s. yönetimin uygulamalarından memnun kalmadıklarında. Tabii misafirlerin . s. bir yerde kamuoyunu harekete geçirmeye dönük uyarı girişimlerinin sembolik başlangıcıydı. Ankara. Epeyce eskilerden ama yine de tanıdık bir şeyler. 87-88. tabiatıyla yeniçeriler bu tabakaların içerisinde yer aldıklarından. Đnstitute of Islamic Studies. Makaleler. "Henüz hepsi değil". 34. Esnaf. Mars altındaki Osmanlı sohbetinin özü. Kazan kaldırmak. Basılmamış Master tezi.. Daha sırada düzeltilecek o kadar çok hata var ki. Kafadar'm tezlerinin derli toplu bir özetini Dünden Bugüne istanbul Ansiklopedisi'ne yazdığı "Yeniçeriler" maddesinde bulabilirsiniz (cilt: 7. 81 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Yeni vali Sarı Mustafa şehre vardığında bu defa âyân. tarihin yüzüne giydirilen maskelerin sıyrılması için çok daha fazla çalışmamız gerektiğiydi. Tam şehri terk etmek üzereyken esnaf çevirir valinin etrafını. 80 Halkın valisi [Osmanlı örneğinde] sözde "Doğu despotizmi sistemi"." 2. s. 1960. adı Morali Ali'dir. 1. Tarihin maskeli balosunda neyin yalan. Toplar âyânı ve onlara önce kuş etinden bir ziyafet çeker. rahatsızlıktan hemen haberdar oluyor ve "kazan kaldırıyorlardı. "Sen" derler." Vali kesin bir dille reddeder ahalinin bu arzusunu ve apar topar terk eder şehri. Hazırlayan: Fevziye Abdullah Tansel. Ve Edip Canse-ver'in mısraları gelip kuruluyor fotoğraflarının altına: Gülemiyorsun ya. zenginden alan vali Yıl kaç mı? 1719 olmalı.
Birkaç sene bu siyak üzere Bağdad'da eğlenip kendi mutfağına ve etba ve levendâtı tayinatına ve dâbbelerin alef ve alıy83 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! . Bir güzel yumulurlar bu leziz taama. Derviş Mehmed Paşa. Ne de olsa Kıyamet Günü'nde üç bin kişiyle uğraşmaktansa üç kişiyle uğraşmak yeğdir! Gözünü zanaatkardan toplanacak paraya dikmiş olan zenginlerin nasıl bir şok geçirdiklerini tahmin edersiniz artık. onlara günün mana ve ehemmiyetini hikmet imbiklerinden damıtılmış şu sözlerle anlatır: Esnaf ve zanaatkardan toplayacağımız vergi. 19. halkın çıkarlarıyla devletin çıkarlarının bağdaştırılmasmda yatmaktadır. Naima'ya göre onun 3 yıl süren valiliği sırasında herkes hayatından memnunmuş. Şu hassas durumda onlardan toplayacağımız her kuruş. sayıları on bine varan adamlarını (Kapı Halkı) boş oturtacağına kurduğu işletmelerde çalıştırmış. Üstelik Bağdat valiliğinden ayrılırken arkasında anbarları zahireyle dolu bir şehir bırakmıştır Derviş Mehmed Paşa (bir Osmanlı paşasının icraatına. yüzyıl için söylemiyor bu kanaatini. Derviş Mehmed Paşa. bizim devlet-merkezli tarihçiliğimizin yanılgılarını gösteren bir ayna adeta. Washington Üniversitesi'nden Osmanlı tarihçisi Dina Rizk Kho-ury. Ama aynı vergileri "kuş"lardan değil de. Yani öyle bildiğimiz gibi. doldurulmuş kuzuya benzeyen sizlerden. Kuzey Irak'a adamlarını yollayıp sürülerle koyun satın aldırmış ve kendi açtırdığı dükkânlarda sattırmış. gerekse Bağdat Valiliği sırasındaki ilginç teşebbüsleri ve üstün performansıyla sıradışı bir Osmanlı valisi portresi çizmiştir. 1638'de Dördüncü Mu-rad tarafından Safevüerden geri alman Bağdat topraklarında çıkıyor karşımıza. on bin adama ekmek verildikten sonra halka da füruht ederlerdi. Bedevi kabile şeyhlerini toplayıp onları boş durmakta olan topraklan tarıma açmaya ikna etmiş. Gerek Naima'nın tarihine yansıyan ekonomi hakkındaki görüşleriyle. böylece onların şehir ekonomisine yük olmadan geçinmelerini temin etmiş. ne bizi doyurur. ne de esnafı memnun eder.82 SON ÜMĐT Girişimci ruhlu Osmanlı Valisi Bu aynaya yakalanan bir başka çarpıcı örnek. Bu farklı Paşa. "Özünde erken modern dönemde Musul'daki devlet-toplum ilişkileri. Çünkü Vali. Yani bizim "gerileme ve çöküş dönemleri" diye tarihin çöplüğüne fırlatıp attığımız yıllarda Musul'da cereyan ediyor Khoury'nin tezini destekleyen olaylar. Böylece "halk temel ihtiyaçlarını ucuza karşılayabildiğinden. sadece üç kişiden toplamak daha kolaydır. bu belgelere geçmiş olayı naklettikten sonra şunları ekler: Osmanlı sisteminin özü." Böyle yazan Khoury'nin Musul örneğinden kalkarak çizdiği tablo. Ardından içi pirinç doldurulmuş bir kuzu gelir önlerine. ilk işi olarak Bağdat'ta tarımsal üretimi artırmak için girişimlerde bulunmuş. halkın bütün kaderi iki dudağı arasında olan zalim valiler kural değil. Artık sıra verilecek derse gelmiştir. tüccarlar kumaşı pazarlayıp kâr ettiklerinden. yüzyılın ilk üçte birine (1834) kadar yayıyor. Tıka basa doyururlar karınlarını. Vali. ayrıca Hindistan ve Đran'dan inci ve değerli kumaşlar ithal edip onları adamları vasıtasıyla imparatorluğun diğer bölgelerine pazarlarmış. bedevi kabileler de tahıl üretiminden pay aldıklarından" gül gibi geçinip gidiyorlarmış. bir de bugünkü Bağdat soyguncularına bakın ve düşünün): Kezâlik birkaç yerde fırın yaptırıp levend ve iç oğlanı ve ağavat .karınları doymaz. bizim kursağımıza yetmediği gibi onlar için de tam bir yıkım olur. Hem koyunlarını satın aldığı şahıslar. aşiretler koyunlarını satıp para alabildiklerinden. Ektirip biçtirdiği buğdaydan elde edilen unu işleyen fırınlar açtırmış. hem de üzerine ufak bir kâr koyup uygun fiyata sattığı koyunları alanlar memnunmuş hallerinden. istisna idi. uzlaşmaya dayanıyordu. şu yediğiniz kuş eti gibidir. Hem de Osmanlıların Altın Çağı demlen 16.
2 Osmanlı Devleti de bu koruyucu imparatorluk şemsiyelerinin so-nuncusuydu. 1-2.kına halktan akçe ile bir şey almayıp kendi şeyini verip ve ziyadesini füruht edip emvâl-i azime peyda ederdi. bir de sömürge halkları. Osmanlı. Naimâ'nın dedikleri doğruysa. Derviş Mehmed Paşa yalnız iyi bir pratisyen değil. issue 1: Contested Polities. (Sultan II. Bağdad'dan azl olundukda yüz bin kuruşluk gılâli der-anbar bulunmuştu. yedlerindeki memleketleri himaye ve hıfz etmekle.stanford. Yaz 1977.html'Hpn ulaştım]. s. 1540-1834. bütün kendini dışarıda tutma gayretlerine rağmen Amerika. Đstanbul 1283.. llber Ortaylı bir konuşmasında Đngiliz-Fransız (ve Amerikan) tipi sömürge imparatorluklarıyla Roma-Bizans-Osmanlı tipi klasik imparatorluklar arasındaki çarpıcı farkı şöyle çizmişti: Bunlar imparatorluk değil. Bunlar. insanlığın son sığınağıydı. çoktur". [Bunlara] Đmparatorluk deniyor ama Sirke-ci'deki bitli otellere "Palace" denmesi gibi bir şeydir bu. sayı: 2. Târih-i Naîmâ.edu/group/SHR/5-l/text/rodrigue. millî devlettir ve deniz aşın sömürgeleri vardır.. bir millî devletin . Abbasi85 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLĐ! ler gibi bir imparatorluk değillerdir. 1997. Matbaa-i Âmire. Fransız ve ingiliz emperyalizminin devamı olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Osmanlı iktisat teorisini yapan aydınlardan birisiydi. "Müteşebbis bir Osmanlı veziri: Derviş Mehmed Paşa". Bunu yapmakla özel bir lütuf göstermiş değildi tebasma. Dina Rizk Khoury. 11 Eylül turnusoluyla pekala anlaşılmış olmalıdır. hemen kendülerine menâfi'i olacak maslahat ne ise ara tervice bakarlar. 24. s. 4764. Çünkü imparatorluklar. cilt: 6. zaten başka türlü yapamaz ve olamazdı. 2. 84 AMERĐKA NEDEN OSMANLI OLAMAZ? Frenklerin âdetleri kendülerinin mukaddema söyledikleri sözden nükûl etmeğe (vazgeçmeye [dönmeye]) asla utanmazlar. onun Sarı Mustafa ve Derviş Mehmed Paşa'nm soyundan geldiğini görüyor ve her şeye rağmen bürokrasimizdeki bu damarın henüz ku-rumamış olduğuna şükrediyorum. çünkü "Osmanlı emperya-lizmi"nin Irak'ta 400 yıl boyunca bir sömürgeci devlet olarak bulunduğunu söyledi. bildiğiniz gibi "Az. Nancy Reynolds. Geniş bilgi için bkz. "Derviş Mehmed Paşa: Kişiliği ve ekonomi anlayışı (Naimâ'dan aynen)".. Mahmud'un 1830 yılında yapılan ticaret antlaşmasında teknik yardımları öngören maddenin Amerikan Senatosu tarafından reddi üzerine öfkelenerek söylediği söz. Sasaniler gibi. yani asla Roma gibi. I. s. 171-178. Yaz 1977. Halil Sahillioğ-lu. Osmanlı abası altından Türkiye'ye sopa gösterdi. tebalarma eşit insanlar diye bakmazlar. Türk askerinin Irak'a gönderilmesinin sakıncalı olduğunu. "Aron Rodrigue: Difference and tolerence in the Otto-man Empire (interview)". aynı zamanda. Gelen mütesellime verip ve vilayet ayanının kibarına tevzi edip cümle gılâlini nakd ettikten sonra Bağdad'dan öylece çıkmıştı. Bir örnek az gibi gelebilir size ama. 1996 [bu metne http://www. Bir anavatan halkı vardır. 3.)1 ABD'nin Irak'taki sivil yöneticisi Paul Bremmer. State and Provincid Society in the Ottoman Empire: Mosul. Bir kere şunu belirtmemiz gerekir ki. sayı: 2. Cambridge University Press. volume 5. 1. Amerika'nın Yeni Roma veya Üçüncü Roma olduğu iddialarının ne kadar göstermelik kaldığı. korumakla mükellef kuruluşlardır. SEHR. hatta Cevdet Paşa'yı dinleyecek olursak. s.3 Rahmetli "halkın valisi" Yazıcıoğlu'nun yaptıklarını hatırlayınca. Đçinden geldiği "formel Roma geleneği" ve "Islâmî yönetim ilkeleri". Toplum ve Bilim. Toplum ve Bilim. Metin Kunt.
Gidenler Rus yönetiminin cenderesi altında iflahları kesilmiş bir halde dönerler geriye. istanbul. 1990. III BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK! Muhtelif milletlerden olan ve şahsıma eserlerini ithaf eden bestekârların sayısı.biriken kira (icar) paralarının aynen kendilerine ödeneceği. "1828-1829 Osmanlı-Rus savaşında Rumeli'de işgale uğrayan yerlerin durumu". Bu insanları nasıl mükafatlandırman? Bu bestekâr beylerin. istanbul 2003. s. Osmanlı Araştırmaları Vakfı. 87 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! 1. Gelirler bir sandıkta toplanır. Nurdan Şafak. Zaten çekilirken petrolü mü yoksa "devlet zamanı"nı mı beraberinde götürdüğünden de anlayabiliriz bunu kolaylıkla. ilginçtir. 21. sadece demokrasi için. Yüzyılda Abdülhamid'e Bakış. Osmanlı olmamaya muktedir değildi! Garip ama gerçek bu. Osmanlı-Amerikan Đlişkileri. Öyle mi? Bu Amerikalılar 400 yıl bir ülkeyi idare etmenin ne olduğunu bilmiyorlar herhalde. 3. Sultan II. halkın sağlık ve mutluluğu için Irak'a girmiş olacak. gayri müslimlere nasıl davranırdı? 1829'da Ruslara karşı ağır bir yenilgi almış olan Osmanlı Devleti. Osmanlı. yağmalanmış kasabaların hazin manzarası gün yüzüne çıkmıştır.. Ama Rus askerleri geri çekilirken sadece yağmaladığı mal ve parayı değil. Vaadle-rin büyük bir devlete yakışan ciddiyette yerine getirildiğini gördükçe de geride kalanlara haber ulaştırırlar. antlaşma masasından.. 21-35.) Şimdi Bremmer öyle dedi diye bu zihniyete sahip devlet "sömürgeci" ve "işgalci" olacak ama Amerika. bahçeler ve tarlalar tesbit edilerek boş kalmaması için kiraya verilir. Osmanlı yönetimi. hadi düşündü diyelim. Kimsenin bu paraya el sürmemesi için tedbirler alınır. Iraklı aşiret reisi Uceymi Paşa gibilerin Đngilizler karşısında geri çekilen Türk ordusuna. bu manzara karşısında bile bir panik havası görülmez Osmanlı yöneticilerinde. sömürge yönetimlerinden farklı olarak. savaşta kaybettiği toprakların bir kısmını olsun geri alarak kalkmayı başarmıştır. 2. s. kendisini elindeki toprağın her karışını "himaye ve hıfz etmek"le yükümlü sayıyordu. Nitekim bu dürüst ve tutarlı politika kısa zamanda sonuçlarını verir ve yavaş yavaş geri dönüşler başlar. icra etmeye güç yetiremeye-ceği "filantrop" muamelelere sevketmişti onu.. hatta 5 yıl boyunca bütün vergilerden muaf tutulacakları söylenir. Yani Osmanlı Devleti. Hemen evler. s. Rus ordusu geri çekildikçe yakılmış yıkılmış. beni biraz rahat . sınır boyuna kadar refakat ettikleri ve malını mülkünü ingilizlere bırakıp ondan sonraki hayatım Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde fakr u zaruret içinde devam ettirdikleri gerçeğidir. 86 SON ÜMĐT Kim için toplanmaktadır bu para? (Şimdi olsa Maliye Bakanı hemen el koyar ve onlarla maaşları öderdi. Bilmedikleri bir başka şey de. 41. 2003. işte bir örnek. Đstanbul. dönerlerse kendilerine "Niye gittin?" diye sorulmayacağı. Paralar sandıkta birikirken. 113. Ufuk Gülsoy. bir yandan da giden reayanın arkasından haberler uçurulur. isterlerse tarlalarını sürebilmeleri için öküz ve ekebilmek için tohum yardımı yapılacağı da bulunulan va-adler arasındadır. Hazırlayan: Mehmet Tosun. işte bu "akıllara zarar" uygulama sayesinde 15 yıl içerisinde gidenlerin önemli bir kısmı geri dönmüş ve belgelerdeki deyişle "memnûnen ve mesrûren yüzlerini yere sürerek" devlet ve padişah için dualar etmişlerdir.asla düşünemeyeceği. Đstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınlan.3 (Şimdi olsa "Bu hainleri asmayıp da besleyecek miyiz?" demeyecek kaç kişi çıkar benzer bir durumda? Düşünmeye değer bir husustur. şimdiye kadar iki bini bulmuştur. suistimal edenler şiddetle cezalandırılır. Mahmud ve Reformları Semineri.) Ama Osmanlı yönetimi bu paraya kamu dahil kimsenin elini sürmesine izin vermemiştir.. Ayrıca sandıkta -artık kaç yılsa. Bulgar ve Rum reayadan bir kısmım da götürmüştür beraberinde.
bozuk Türkçesiyle bu kitap yıllar yılı bilimsel bir eserin çevirisi diye satıldı ve işin garibi. Metin Kıratlı tercümesinden buharlaşmış olmasını bir an için görmezden gelirsek.. Sultan II. kimseden de şikâyet sadası yük-selmedi. şiir ve diğer sanat eserlerinin baskınına uğramış bulmuyorum.bırakmaları için sefirlerimin daha uyanık olmaları icap eder. Sander. günümüzde epeyce demode olmuş. Âfet [Đnan]1 Şu Türk Tarih Kurumu'na ne demeli bilmem. Kısacası. 1960'larm başlarında modernleşme tarihimizin ilk derli toplu değerlendirmesi olduğu için üzerinde duruyorum bu kitabın. varsa yoksa savaşmasını bilirdi" yollu tekerlemelerine karnı tok biridir. en önemlisi de perspektifi pörsü-müştür. "uğursuz" (fateful) bir devirdir! Diplomasi bilmeyen Osmanlı? Oral Sander'in Anka'nın Yükselişi ve Düşüşü3 adlı ilginç çalışması. hâlâ bir çok akademik yayınımızda Lewis neredeyse "Hüccetü'l-Modern Đslâm" sayılmaktadır. Bu sebeple hızla modernleşen bir devletler dünyasında pek az yaşama şansı vardı. Lewis'e göre. bayağı bir bahadırlık sayılır. Üstelik ağır başlı musikilerini de katiyyen sevmiyorum. Özellikle Đngilizce literatürde uzun süre büyük bir boşluğu kapatan Modern Türkiye'nin Doğuşu. Lakin Sander de Karlofça konusunda Lewis'in izinden giderek onun Osmanlı'yı modern dünyadan Ortaçağ'a postalama gayretlerine can u gönülden iştirak eder. Karlofça. Abdülhamid. Hangi kitap mı? Canım. Bana ithaf edilen beste. Her okuyuşumda sinir olup duruyordum.. Bernard Lewis'in şu meşhur Modern Türkiye'nin Doğuşu adlı kitabının çevirisinden bahsediyorum. bütün gayretine rağmen ekonomisi ve bürokrasisi Or-taçağ'dan çıkamamıştı. harikulade güzelliktedir. Lewis'in bu 'edebî' pasajında okuyucusunun başım uğultulu bir girdaba sokmak için didindiğini farkederiz. bir devrin kapandığını ve bir başka devrin açıldığını ilan eder. Nihayet sahaflardan 1968'de basılmış Đngilizcesini buldum da bir parça rahatladım. Bu. çöktü. yüzyılın uğursuz başlangıcını temsil ediyordu. hiç değilse Çetin Altan gibilerinin "Osmanlı diplomasi nedir bilmezdi. Osmanlı Devleti bir Ortaçağ devletiydi. başlayan da. yani birer özne olduklarını beyanı.2 Son cümlenin Türk Tarih Kurumu'nun bastığı Prof. Hatta Osmanlı idarecilerinin yalnız yükseliş döneminde değil. insan 34 senedir basıp durduğu bir kitabı hiç mi kontrol ettirmek ihtiyacını duymaz? Hatalardan geçilmeyen ve eksik gedik tercümesiyle. baskısı var. Osmanlı Devleti'nin hezimete uğradığı bir savaş sonunda mağlup taraf olarak barış masasına oturduğu ve uzun bir süredir idaresinde tuttuğu ve Darülislam'm parçası sayılan geniş topraklan kâfirlere bırakmak zorunda kaldığı ilk antlaşmadır. Osmanlı diplomasi tarihi konusunda çok derinlikli olmasa da en azından insaflı bir kitaptır. Siyasi Hatıratım 88 Karlofça'da bir Türk olmak Devlet idaresi ordusuz. 18. çöküşün en son merhalelerinde dahi "kararlarını kendilerinin verdiğini" söylemesi. Kütüphanemde 1998'de yapılmış 7. Haddizatında çok kıymetli olduğundan değil. Ruhuna Fatiha! . Allah aşkına şu Karlofça hakkında söylediklerine bir bakın: 91 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK 26 Ocak 1699'da imzalanan Karlofça banş antlaşması. Bu antlaşmayla bir devir "kapanmış" ve yenisi "açılmış"tır! Üstelik. Gelin görün ki. Yahu. çökmesi kaçınılmazdı. Hele kitabının sonunda Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'nda emperyalizme teslim olmaktansa küllerinden yeniden doğmak üzere intihar etmeyi seçmiş "onurlu bir Anka kuşu" olduğu benzetmesi. entrikacı ulema ile mağlup ve cahil kumandanların âciz ve kendilerinden başka bir şey düşünmeyen padişahların elinde istikametsiz bocalamaktadır.
Bunun. Dünya Savaşı'na kadar bir şekilde etkileşimler devam edecektir. zira ona göre bu sözde bozulma kavramı. Demokratik bir tarih pratiğine erişmek istiyorsak. hasımları olan Avusturya. Ayrıca Osmanlı'nın belinin Đkinci Viyana seferinde uğradığı bozgunla kırıldığını düşünmeye pek hevesli olan yazarlarımıza. Kışkırtıcı sorum şu benim: Eğer gerileme döneminde her şey bo-zulduysa. devletin izzetini korumak ve işgale uğramış topraklarından mümkün olan en büyük hisseyi geri almak inanç ve gayretiyle hareket ediyorlardı. Karlofça'dan sonra Osmanlıların Avrupa kıtasındaki hadiseleri üzerindeki belirleyicilikleri azalmıştır ama 1. Ama oturduğu masa aslında tek değildi. kullanılmasa daha iyi olacağını tavsiye etmiyor muydu? Neyse. artık tarihe onu yapan aktörlerin mantığından da bakmayı öğrenmeliyiz. Osmanlı Devleti nasıl oldu da bünyesinden Karlofça'da Rami Mehmed Paşa ve ekibi gibi başarılı bir diplomatik heyet çıkarabildi ve bu 'acemi' heyet. ustalıklı diplomatik manevralara girişerek bu tarihinin en ağır antlaşmasını imzalarken bile masadan başı dik kalkabildi? Karlofça'da başı dik bir Osmanlı Đçinizden belki de. hiç de zannettiğimiz gibi yalvar yakar olup 'Bir an önce şu işi bağla-sak' havası hakim değildi. Venedik. Osmanlı heyeti. Sonuçta Kutsal ittifak heyetleri. diz çöktürdüğünü zannettiği Osmanlı tarafından. "her şeyi açıklama kastıyla. Doğru. Günümüzde ciddi tarihçiler ilerleme-gerileme kavramlarım son derece ihtiyatla kullanmak gerektiğini söylüyorlar. öyle mi? Bu kadar toprak kaybettiğimiz bir antlaşmada hangi akla hizmetle başarıdan söz 92 93 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! edebilirsin?" diyorsunuzdur. tahmin ettiğinden daha az toprak kopartabilmişti BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK . Karlofça. bu devlet geriledi' gibilerinden maç spikerliğini andıran tarihçilik anlayışı artık miadını doldurdu. yenilikçidir. böylece çöküşünü hızlandırmıştır. dinamiktir.boş tarafından bakmaya devam edin. "Nasıl? Karlofça ve başarı."5 Velhasıl.4 Çağımızın büyük tarihçisi Fernand Braudel bile Osmanlı için dillere peleseng edilen "gerileme" (inhitat) kavramını kullanmaktan ısrarla kaçınılmasını tavsiye etmektedir. Daha da önemlisi. Polonya ve Rusya'ya karşı 4 cephede birden savaştıktan sonra 4 ayrı masaya oturmuş ve görüşmeleri. modern olana ilerleyeceğine. Zira Lewis'in tarihimizin hal ve gidişatını içine soktuğu mağaranın sonu. Osmanlı Devleti'nin o zamana kadar uğradığı en büyük toprak kayıplarını görüşmek üzere masaya oturduğu bir antlaşmaydı. Karlofça antlaşması da bu duraklama ve gerilemenin startını veren bir dönüm noktasıdır.Lewis'in Osmanlı'nın gerileyip çökmesi üzerinde bu derece ısrarla durması. Öyle uluorta 'Şu devlet ilerledi. Hayal gördüğümü veya hamaset yaptığımı bile düşünenler olabilir. yerinde saymaktadır. Tam aksine. Siz isterseniz -bir faydası olacaksa. aşağıda iyice açmak üzere şimdilik Karlofça üzerindeki örtüyü hafifçe aralıyorum: Doğru. tersine giderek Ortaçağ'a dönüp kapanmış. Ben bardağın dolu tarafından bakmayı yeğliyorum sadece. ne kadar aykırı olursa olsun sorularımızı cesaretle sormalı ve alternatiflerin tükenmeyeceğini bilmeliyiz. tarihçilikle bir alakası olabilir mi? Nitekim Braudel. aslında kafasındaki temel ama artık bayatlamış bir şablonun eseriydi: Modern Batı. her şeyi karıştırmaktadır. Osmanlı Devleti hakkında kullanılan "gerileme" kavramının. aydınlattığından daha fazla şeyi karanlığa boğduğunu söylüyor. içerisine yuvarlandıkları abesle iştigal uçurumunun kıyısında yetişmemiz ve olanı biteni onlara doğru dürüst anlatmamız gerekiyor. gelişmecidir. 1200 kişiyi bulan Osmanlı heyetine. ilerlemecidir. o zamana kadar diplomatik bir tecrübesi olmayan Reisülküttab Rami Mehmet Paşa eliyle yürütmüştü. tarihçiliği bir savaş baltası olarak kullanmaktan bir farkı olabilir mi? Dahası. maalesef Ortaçağ'm karanlığına açılıyor. Buna karşılık Osmanlı (Doğu). yüzyılın ortalarından itibaren durağanlaşmıştır. 16.
daha birkaç yıl önce kendisini elçi kılığında gizleyerek Avrupa'yı cevelan eden Petro'nun maceralarından bile haberdardır!6 (Hani "sarıklı Osmanlı" dünyaya kapanmıştı?) Gözlüklerimizi değil. meseleler yüklüydü. karşılarında burnu havada Kutsal Đttifak diplomatları. Sırtlarında tarihin kurşun yükü. alışılmışın dışında bir hareketliliğe şahit oluyordu. Düşman kavi. bugün Karlofça'ya gidebilmek için kaç tane ülkeden vize almamız gerektiğini bilmeyiz. beynimizin işleyiş şeklini değiştirmekten başka çaremiz yok.7 Buna rağmen antlaşma sonunda dost düşman gördü ki. Zitvatorok (Zitva Boğazı) antlaşmasında Osmanlı heyeti Habsburg momarkmın taleplerini kabul etmiş bulunuyordu. Oysa Karlofça'daki Osmanlı diplomasisi üzerine Princeton Üni-versitesi'nde hazırlanan ve ne yazık ki hâlâ dilimize çevrilmemiş olan doktora tezi8. Hatta daha 1606'da. hele böylesi kapsamlı bir müzakere süreci için yeterli tecrübeden mahrumdu 94 95 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Gerçi 17.. . heyettekiler. tembelliğimizi örtüyor. Osmanlı heyetinin. Đkinci Viyana kuşatmasına kadar yeniden dirileceğinden korktukları Osmanlı Devleti'ni. Osmanlı heyetinin masalara hangi halet-i ruhiye içinde oturduğunu ve müzakerelerin nasıl cereyan ettiğini bütün safha-larıyla anlatıyor. sonra da şapkamızı önümüze koyup kesif düşünce bulutlarına dalmamız gerekiyor. O Rami Mehmet Paşa ki. dava çetin. köy köy müzakere ettiğini. önlerinde işgal edilmiş Osmanlı topraklarının hazin haritası. Velhasıl. işin ilginç tarafı. 30 senedir avuç içi kadar Kıbrıs meselesini çözemeyen bir ülkenin çocukları olarak Orta Avrupa'yı karış karış bilen Osmanlı heyetinin Kutsal ittifak diplomatlarına hangi coğrafya ve diplomasi dersleri verdiklerini görmek için bile olsa Karlofça'yı lif lif çözmemiz. Kendimize karşı düzenlediğimiz Haçlı Seferi Hakkında bu kadar kolayca ahkâm kestiğimiz Karlofça Barışı üzerine Türkçede hâlâ bir tek kitap yazılmış olmaması garip gelmiyor mu size de? Madem bu antlaşma Osmanlı'nın sonunun başlangıcıydı. 1 yıl önce uğranılan Zenta hezimetinin ivil ivil kanayan yaralarıyla koyun koyuna oturuyorlardı masalara. önce Orta Avrupa'dan sürüp atmak için işbirliğine gitmiş olan Kutsal ittifak güçleri "Büyük Türk" ile ayrı ayrı hesaplaşmayı tercih etmişti. bazen Temeşvar gibi şehirleri vermemek için ne büyük bir inanç ve kararlılıkla mücadele ettiğini öğrenmek için zahmet edip istanbul'un bir semtine ismini bağışlayan "Rami" Mehmet Paşa'nın elyazısıyla kaleme aldığı "Karlofça Mükâlemesi"ni (veya Sulhnâmesini) okumak gerekecektir. Đtiraf edelim ki bu. kolayımıza geliyor. topraklarını neredeyse taş taş. kendi deyişleriyle "ırz ve namusuna" halel getirmeden bu karmaşık ve ağır işin içinden sıyrılmayı bilmiş. Osmanlı Dev-leti'nin çıkarlarına ve şerefine. Ve yerini dahi bilmekten aciz olduğumuz o ırak memleketleri. yüzyılda Avrupa'daki güç dengesinin değişmesi sonucunda Osmanlı hariciyesi. nasıl ordusu 4 ayrı cephede savaşmışsa. beğenmediğimiz "geri kafalı adamlar"m yüzyıllar boyu nasıl büyük bir ustalık ve dirayetle yönettiklerini anlamaya çalışacağımıza. Polonya.(özellikle de Venedik ve Polonya heyeti). diplomasi diline alışıyordu. O gün Habsburg. Masaya oturmak dediğin böyle olur 13 Kasım 1698 Cumartesi sabahı kuşluk vaktinde o zamanki Os-manlı-Avusturya sınırında bulunan Karlofça kasabası.. ehil diplomatlar olduklarını ispatlamışlardır. masada da 4 ayrı hasımla güreşecekti. Venedik ve Rus heyetlerinin karşısında Başdefterdar Rami Mehmed Efendi ve Divan-ı Hümayun baş tercümanı Iskerletzade Aleksandr Mavrokordato başkanlığındaki Osmanlı diplomatik heyeti görüşme masasına oturuyordu. Karlofça'ya gidecek diplomatlarımız. Osmanlı heyeti. beceriksizlikle suçlamaya kalkıyoruz. en azından düştüğümüz yeri iyice tanımak için gayret sarfetmemiz gerekmez miydi? "Karlofça'dan itibaren." nutukları çekmeye bayılırız da.
Osmanlıların tercihi. her şeyden önce de herhangi bir devlet ve milletin değil. önlerinin kış olduğunu. koca koca ansiklopedi ciltlerinin sayfalarına. ancak Osmanlı heyeti tam sınırda olduğundan iki taraf için de hür Ur ortam sağlayacağı gerekçesiyle Karlofça kasabası üzerinde ısrar etmiş ve teklifini kabul ettirmişti. Đnsaf yahu! Oysa sırf bu yer meselesi için bile kıyametleri koparan taraf Osmanlı heyeti değil miydi? Monşerlerimiz kusura bakmasın. Karlofça. Amaa. ruhsat" soran taraf da Osmanlı tarafıydı. Ya kitaplarımız yalan söylüyor. Siz karar verin. yaşlılığını ve romatizmalarını bahane ederek kapalı bir mekân tercihine zorlamıştır tarafları. Dışişleri Bakanlığı'nm internet sitesine.10 Bu hikmetli ve yürekli sözlerin. derdin var! Kan ve sızı akıyor kütüphane raflarından okul sıralarına. Çünkü kendi kuvvetine güvenmek. ya da bu iktibas...Baksanıza. yani kendimize karşı giriştiğimiz linç kampanyasından ya da Haçlı seferlerinden utanıp bir an önce hakikati öğrenmeye sıvanalım lütfen. bunun için pek çok mahir ustayı yanlarında getirdiklerini söyleyerek "açık havada". Kuvvetimizi her geçen gün karada ve denizde artırıyoruz. tarihimizin hakikat fedailiği için yazıldı çünkü. Đngilizlerin De Soto'su diyebileceğimiz arabulucu Lord William Paget. Tarih bizim için hep kızıl renkte. 'Nahif omuzlarımız bu sıkleti taşıyamayacağı için susmuş bütün kitaplar'. diyesim geliyor. 'Bu tarih bize çok'. Avusturya. sevgili Dışişleri Bakanlığımız bile internet sitesinde müzakere yeri olarak Karlofça'nm seçiminin Avusturya Đmparato96 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK ru'nun tercihi olduğunu yüzü kızarmadan yazabiliyor. Ama kitap Türkçe olduğu için okuyamazlar! Korkarım Fransızca veya Đngilizce tercümesi çıkana kadar mevcut yalan yanlış bilgilerle idare etmeleri gerekecek!)9 Artık tarihimize. Đttifakınıza aldanmayın. Üstüne üstlük kendileriyle müzakerelere girecek heyetlerden "ehliyet. Bir sabah uyandığında her şeyi kırmızı görmeye başlayan göz tansiyonu hastaları gibiyiz. Oysa insan sıcaklığı tütmeli değil mi tarih kitaplarından? Ilık bir süt gibi taravetinden rayihalar dökülmeli değil mi dimağımıza? Kalbimiz o tarihi yapan insanların kalbiyle aynı nabız vuruşlarına yaka-lanmalı değil mi ökseye yakalanmış saka kuşları gibi? Yazmamak geliyor insanın içinden.. bu sözlerin manasını unu-tah ne kadar oldu dersiniz? Kendimize güvenmek.. diyesim geliyor. Osmanlı'nın varisi olduğumuzu hatırlamak neden bu kadar zorlaştırıldı dersiniz? Kıbrıs'taki vaziyetten ve WashingtonTelaviv patentli Büyük Ortadoğu Proje-si'nin piyonlarından biri olmaya can atmamızdan belli değil mi? Karlofça'dan Lefkoşa'ya yol gider Okullarda Osmanlıların Karlofça'da barış masasına süklüm püklüm oturtuldukları ve ezildikleri belletilmiş olan nesiller. Karlofça'da ancak ittifak kurarak bizi masaya oturtabilen Kutsal Đttifak temsilcilerine karşı şu halis muhlis Osmanlı cümleleri onun ağzından saçılıyor önümdeki sayfalara: 97 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Avn-i Hakk ile Devlet-i Aliyye'nin kudretini siz de biliyorsunuz. Bu yazı. Osmanlı diplomatları ise gerekirse prefabrik bir barış köyü bile kurabileceklerini. Savaşları kazanırken de. Ama o sırada Rami Mehmed Paşa'nm perde arkasından sesini işitiyorum. tek bir şey için. "Kendi kuvvetine güvenmek. güya yenik taraf olarak masaya oturan Osmanlı heyetinin reisinin ağzından çıktığına gelin de inanın." Sahi. hatta dayatmasıydı. tarafların müzakereleri herhangi bir etki ve baskı altında kalmadan . nötr bir ortamda. duyarsızlığımızı gördükçe susmak ve kaynakları susturmak isteği kaplıyor içimi. tarih kitaplarımızın hangi masallarla dolu olduğunu görsün diye biraz daha ayrıntıya gireceğim aşağıda. Karlofça'n mı var. müzakerelerin Viyana'da yapılmasını istemiş. (Biliniyorlarsa pirleri Rami Mehmed Paşa'nm kitabını okusunlar. kaybederken de. iânetle [başkasının yardımıyla] kuvvetlenmekten daha mühimdir.
Kongre'nin daha ileri bir tarihe ertelenmesini istiyordu... Müzakereler kilitlenmişti." tehdidi ve baskısı altında kalmadan toprak kayıplarını asgariye indirerek dönmüştü Đstanbul'a. buna karşılık Polonya. birbirine düşen müttefik heyetlerinin açıklarından ustaca faydalanmasını bilmişti. vakarla oturmuş. Sadrazam ve Padişah'm sonuna kadar arkalarında olduğu güveniyle hareket etmiş ve günümüzde Kıbrıs'ta olduğu gibi kendi canibinden yükselen "Bir an önce bu işi halledin. Öyleyse kale Osmanlı tarafında kalmalıydı. . Karlofça'da baskm taraf. Bu teklif. askerî yenilgilere ve müttefiklerin "Savaşı yeniden başlatırız ha!" tehditlerine boyun eğmemiş ve masalara herhangi bir zaman zaman teslimiyetçi tavra düşmeden. 3) Rus heyeti. Kaybedilen toprakların büyüklüğüne rağmen masada asla küçülmemiş. Venedik ve Rus heyetleri aynı anda kendi kapılarından girip masalarına oturuyor ve karşılarında toprak kayıplarını asgariye indirmeye and içmiş Osmanlı müzakere heyetini dimdik hazır buluyorlardı. kafaları fena halde karıştırmış görünüyor. Hem işgali altında bulunan Eflak ve Boğdan'ı. Polonya'nın bir derdi varsa bunu Avusturya ile halletmesi gerektiği tezini öne sürerek Avusturya ile Polonya'yı karşı karşıya getirmeyi başardı. Bu da Osmanlı diplomatlarına. protokol sorununu diplomasi tarihinde ilk defa "yuvarlak masa"yı icad ederek çözmüştür. Karlofça'daki Osmanlı delegasyonu. Kamaniçe Kalesi üzerinde yoğunlaşan pazarlıklar sırasında kale iki taraf arasında gidip gelmişti. Saatler süren pazarlıklardan sonra taktik değiştirme sırası Osmanlı heyetine gelmişti. çözümün Osmanlı cephesinden geldiğini belirtiyor. Osmanlıların kurduğu dev çadıra 4 ayrı kapı yapılmış ve ortaya yuvarlak bir masa yerleştirilmiştir. Eflak ve Boğdan'ın Osmanlılara kalacağının ilk işaretiydi. Anlayacağınız. Şaşıracaksınız belki ama kaynaklar. Polonya heyeti ani bir manevra ile toprak meselesini bir yana bırakarak Kırım Hanlarına vermekte olduğu haracın kaldırılmasını istedi. Sonunda Kamaniçe kalesi Polonya'da kalmış. Sonuçta Osmanlıların dediği oldu ve Karlofça'da çadırlar kuruldu. Polonya ile diplomasi satrancı Bir zamanlar Osmanlı himayesinde bulunan Polonya heyetiyle yapılan ilk birkaç oturum hoşbeşle ve eski dostlukların yad edilmesiyle geçmiştir. Polonya heyeti bir kere bazı topraklardan taviz verebileceğini ağzından kaçırmıştı. hem de Kama-niçe kalesinin civarındaki topraklan boşaltmasını istendi Polonya'dan. Osmanlı heyetidir. yoksa. bir iddiayla (ne de olsa 'ev sahibi'ydiler!) oturan taraf ol98 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK duklarım göstermek istercesine 1200 kişiden oluşan Osmanlı heyeti kendilerine en az 8 ay yetecek kadar zahireyi de beraberinde getirmişti. Aleyhlerindeki bütün şartlara rağmen Karlofça'da Osmanlı heyetinin elini rahatlatan 3 koz vardır: 1) Farklı çıkar ve beklentileri olan müttefikler ortak bir ilkede birleşemiyor ve birinin işine gelen karar öbürünün aleyhine dönebiliyordu. Avusturya. Kamaniçe'nin olmasa da. Bunun üzerine Osmanlı heyeti. 2) Avusturya heyetinin acelesi vardı. Avusturya ile daha önce varmış olduğu mutabakat gereği bunu istediğini. Osmanlı heyetinin Baştercümanı Aleksandr Mavrokordato. Eflak ve Boğdan'ı boşaltmayı kabul etmişti. çünkü Fransa ile savaşın eli kula-ğmdaydı. Barış masasında tam bir denkliğin nasıl tesis edileceği hususu. Polonya. Barış masasına kaçamak değil. ellerini içine rahatça daldıracakları geniş bir çatlak sunuyordu. Hatta müzakereler sırasında müttefiklerin aralarında çıkan anlaşmazlıkları çözme işi de Osmanlı diplomatlarına düşmüştür. Hamle üstünlüğü Osmanlı tarafına geçmişti. Osmanlı tezine göre bölgedeki diğer kaleleri Kral'ın bütün uğraşmalarına rağmen alamamac: 99 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Polonya'nın bu topraklara hakim olamadığını gösteriyordu.yürütmesi gerektiği noktasında bastırmışlardı. Ancak Kamaniçe üzerindeki ısrarları devam ediyordu.
Gününjbirinde Zeyrek'de Cafer Efendi adında bir saraylıyla karşılaşır ve onun tavassutuyla Divan-ı Hümayun kalemine kâtip yamağı olarak girer. 1718 Pasarofça ve 1739 Belgrad antlaşmalarında rövanşı almak için büyük bir tecrübe birikimiyle ve yüzü kızarmadan kalkılmıştı masadan. Yüzyıllar). 4 yi|f . i7O2!de Sadrazamlığa kadaflf :a|lâTjıi olduğu anlaşılan RaIstanbul'da.Peki balık tutup yemesinler mi? . uzun zamandır Unutulmuş olan i :. uykusuz geçen bir gecenin ardından oturduğu masada Avusturya heyetini keskin bir mantık açmazına sokmayı başarır.tanır. ':¦¦¦ Carıakl||le'de hizmetinde buji uzu|§yıllar.iUdrı^şir'lsırıda. ı694'deiP. da Nabi'nin yoldaşı o:. ^$ *v 4.Yok..) i#. kendisine yal-mımaJĐJa kalmamış. Ankara 1993. Gece Yayınları.. : Sonuç?. 415. Nabi ile birlikte gec niz dünyayı tanıma fi manda Türkçe ifade k nu da kazandırmıştır. Dünyanın Zamanlan. %. Müteşebi: mi Mehmed Paşa . Maddi Uygarlık: Ekonomi ve Kapitalizm (XV-XVIII.*'./Qsnranlt Tarihi. . aynı zaşiir zlfkhni ve üslüpçuluğu-•ardırllfönu Hac yolculuğunüyoruî. yazışmalar elinden g . cilt: 3. öyle mi? . 100 101 I: KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK Ekmeksiz balık yenir mi? Rami Mehmed Paşa'nın meşhur hazırcevaplığı Karlofça'da hasımlarımıza kök söktürmüştür. K.Osmanlı tarihi bundan sonra Macaristan ve Podolya olmadan yoluna devam edecekti. (Đsmail Hak||| Uzunçarşılı. Şair Nabi'nin sohbet halkasına dahil olumveionun vasıtasıyla Padişah'm yakınlarından Musahip Müjtaja Paşa'nm şahsî hizmetine geçer. Decline in History: The European Experience.. J. 5. Thomson. masada devam eden savaştır çünkü. Ama devletin "ırz ve namusu" korunmuş. dokumâcıîtk. Avrupa tarihinde gerileme {decline) kavramının teorik bir eleştirisi için bkz. Müzakere şöyle gelişir: . balık da avlayabilirler. .Mğ. Fransa'dan çuha alımını engellemeyelyerli üretimin kalitesini artırmaya ve atalet kesbetmiş olari tersaneyi ayağa kaK : dırmayâ dönük tedbirler :aldığirıı! biliyoruz. Avusturyalılar Temeşvar'ı Osmanlılardan kopartamayacaklarmı anlayınca son çare olarak eyaletten geçen nehirlerin kendilerinde kalması gerektiği şartını ileri sürerler.oyaî> •sonra onu Karlbfça . Çeviren: Mehmet Ali Kılıçbay. böyle bir şey demedik.Hayır.. 1998. . gerekse Mora lunur. Temeşvar'ı eninde sonunda düşmana teslim etmek anlamına geleceğini gören Rami Mehmed Paşa. J. 20. Burada bütün n devletin girdisini çıktısm|j Reisülküttablığa atanır.v. Hiç ekmeksiz balık yenir mi? Bu insanlar su olmazsa nasıl buğday yetiştirecekive nasıl değirmenlerini döndürecekler? :: .¦¦ ¦ ¦•¦¦r:::i':::SI=Đ:!ĐĐ .. "yükselir. Fernand Braudel.c. Musahip Mustafa Paşa yun'a dönen Rami W uçuracak Reisülkütta. Polity Press.Pekala. Paşa'nın i686'dakuöi8rnüne kadar gerek ¦'¦¦¦. s.Terneşyar OsmanlHjarda kalır..Yani siz diyorsunuz ki Temeşvarlilar su içmesin. Bu şartın.|kpllarmı ihya etmeye. insanları ve hayvanları sudan men etmiyoruz.-) ^ nündep sonra Diyan-ı Hüma-ifendiffkendisini1 Karlofça'ya esine^tanır. Bir barış antlaşması. BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK Rami Mehmed Paşa kimdir? 1654'de Eyüp semtinde doğar. : .
Kasım 1999. Kısım. Ankara 1952. 36. Oxford. Strateji. dipnot 3.. Rami Mehmed Paşa. 1984. baskı. teknoloji stratejiyi güdümlüyor. Oxford Univer-sity Press. The Emergence of Modern Turkey.) Bkz. Gilt: 111. Bkz. Türkiye'de Üçüncü Dalga adlı kitabıyla gündeme gelen Alvin Toffler. 43.. s. Amerikan ordusunun en büyük probleminin teknoloji saplantısı olduğunu söyler bu konuşmada. Don Morelli. Çölde esir düşen oğlu için. Thomas Naff. günlüğünde. s. 'Strateji yolda düzülür' mantığıyla hareket ettikleri. Karlofça'nm Osmanlı hükümetinin ısrarıyla müzakere yeri olarak seçildiğini göreceklerdi. 351. s. baskı. 2. 26 Ocak'ta sadece Avusturya ve Polonya ile antlaşma imzalanmış. Tarih ve Toplum. cilt II. Sayı: 191. insan demek. Amerika. s. Ali Canib Yöntem. Belleten. 10. s. IV Türk Tarihi Kongresi. sayı 5/6. 7. 123-124. s. "The Ottoman Empire and the European States System". Artık. 129. Sir Mark Sykes1 Savaş. Monşerler piyasada bolca bulunan ismail Hakkı Uzunçarşılı'nm Osmanlı Tarihi'ne bile bakmak zahmetinde bulunsalar. Kânun-Nisan 1938. 148. O lü sayısının artmasından endişe ediliyormuş. (Kaldı ki. kalp ve duygu sahibi insanın düşüncesi demek bir yerde. Đspanyol veraset savaşının ilk evresi olan Fransızların Hollanda üzerine yürüdükleri seferin bütün ayrıntılarından da bahsetmektedir. 102 103 Bir Đngiliz generalini esir aldık! P Türkler. "Oğlum şimdi üşüyordur" diye gözyaşı döken Amerikalı annenin dramını anlıyoruz ama kafası bir yumurta gibi ikiye ayrılmış çocuğun annesinin gözyaşları tarihin hangi mülevves yüzüne akıyor acaba? diye de sormadan edemiyoruz. AbouEl-Hajj'm 7 nolu dipnotta belirtilen basılmamış doktora tezi.6. düşünecek zaman bırakıldığında heybetlileşirler. Çeviren: Yasemin Saner Gönen. TTK Yayınları. insansız silahların. Oral Sander. Venedik ile ayrıca. Heidi Toffler ile birlikte yazdıkları Savaş ve Anti-Savaş2 adlı kitapta vaktiyle Vietnam'da savaşmış bir Amerikalı komutanla aralarında geçen görüşmeleri nakleder. Editörler: Hedley Bull ve Adam Wafson. 9. der. 2. II. Âfet. 1. Clarendon Press. TTK Yayınları. Ankara 2000. strateji teknolojiyi yönetmiyor Amerikan ordusunda. kendi ölüleri. bütün bunları bir kara 105 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! delik gibi emiyor ve ortaya. Ruslarla ise bir yıl sonra. 589. Anka'nın yükselişi ve Düşüşü: Osmanlı Diplomasi Tarihi Üzerine Bir Deneme. ağırlıklı olarak sivillerin öldürüldükleri bir "kıtal" çıkıyor. insanlığın göreceği en insanlık dışı savaşlara gebe olduğu açık değil mi? Bir de bizim cepheye bakalım mı? . Rifa'at Ali Abou-El-Haj'm "The Reisülküttab and Ottoman Diplomacy at Karlowitz" adıyla Princeton Üniversitesi'nde hazırlamış olduğu doktora tezi (1963) hâlâ bu konudaki en iyi ve muhtemelen tek bilimsel araştırma olma özelliğini korumaktadır. s. eksik bir tarihtir. Tabii "operasyon" sırasında bir günde bin Iraklıyı öldürdüklerini gururla anlatan Amerikalı komutanın sözlerinden de anlaşılacağı gibi. akıl. teknolojinin güdümüne girerse. "Karlofça'da Osmanlı diplomasisi-I". 8. 1968. "Türk-Osmanlı tarihinin karakteristik noktalarına bir bakış". Bernard Lewis. Đmge Kitabevi. I. "Rami Mehmed Paşa'nın Sulhnâmesi". Ankara 1995. The Expansion oj International Society. bu savaşta. Zikreden: Rifa'at Ali Abou-El-Haj. hâlâ teknolojiye bağımlı bir askeri yapılanma içinde. "Iraqi operation" sırasında ortaya çıktı zaten. Teknoloji. endişe ettikleri. 2. Yani Lewis'in Karlofça'nm nihai imza tarihi olarak verdiği 26 Ocak 1699. 3. istanbul'da ayrı bir antlaşma yapılmıştır. özel bir antlaşma yapılmış.
Onun emsali nadir görülen bu cüret-kârâne hücumu. Tarih yazmanın tam zamanıdır. Milli Mücadele günlerinde güney sınırlarımızda önemli hizmetlerde bulunmuş. Fav yarımadasının düşüşünün ardından Adil Bey komutasındaki güney birliğimizi. kendi deyişiyle. Teklif ettiğiniz parayı ise derhal reddedeceğimi tahmin etmeliydiniz!" General. aynıdır: Hayır. gülüp geçmiştir bu "ucuz" teklife: "Bizim topa tüfeğe ihtiyacımız yok Generalim. kuşkusuz her yerde olabilir. Bazı işbirlikçiler olmuştur. hiç de inandırıcı değil. gazeteciliği ve bu sözde tarihçiliği senaryoculuktan ayıran sınır giderek belirsizleşiyor. Osmanlı ordusuyla birlikte Basra kapılarından Urfa'ya kadar Đngilizlerle vuruşa vuruşa çekilen bu çöl şeyhi.Savaşın sesleri ve kum fırtınası. Basra önlerinde yapılan Şuaybe muharebesinde. Ben de silahlarımı size teslim edeyim. Bağdat semalarında petrol duman-larıyla karışarak Turner'm tablolarına misilleme yapar da. Aslında 1914'ün şartlarını düşünürseniz ingilizlere böyle bir "hoş geldin" faslı. yolda Türk askerlerine tecavüz etmeye kalkan bedevileri sert bir şekilde ceBIR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK zalandırmasıyla da ünlenmişti. Burada Halil Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri tarafından kuşatılır Đngiliz ordusu. "Teslim olmaya fırsat bulamadılar" diye yazmaktan tutun da "meşhur" popüler tarihçimiz Murat Bardakçı'nın. kuzeye doğru çekilmesi sırasında. aşiret kuvvetleriyle ingilizlere kök söktürmüş bir çöl kahramanı. Ya Kûtu'l-Ammare unutulur mu? Üzerinde güneş batmayan imparatorluğun Irak ordusu komutanı General Townshend. Amerikan ve Đngiliz tanklarının bile tökezlediği kuş uçmaz kervan geçmez yollardan geçirerek kurtaran Uceymi Paşa. titreyen sesi ve kırılan gururuyla Halil Paşa'ya cazip bir teklif sunar: "Yeter ki ordumu esir etmeyin ve askerlerimle birlikte Hindis106 107 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! tan'a gitmeme izin verin. medyamız tarihe geçecek tablolar yapma fırsatını kaçırır mı? Operasyon sırasında beyaz bayraklarıyla teslim olurken vurulan iki Iraklı asker resminin altına utanıp sıkılmadan. Kendisiyle şahsen görüşmek isteyen General Tovvnshend. Bir görgü şahidine kulak verelim: Uceymi Paşa o gün de birkaç yüz atlının başında olduğu halde yıldırım süratiyle düşman ateşi altında sağ cenahtan sol cenaha koşmuş gelmişti. Kuşatma adım adım daraltılırken Tovrashend'e yardım edecek büyük bir Đngiliz birliğinin Hindistan'dan yola çıktığı haberi gelir. düşman süvarileri tarafından kuşatılma tehlikesi altındaki birliklerimize uzanan yardım eli de yine Uceymi Paşa'nmkiydi. Đngiliz emperyalizminin dipçiği altında yaşamaktansa Urfa'daki tarlasından sevgili vatanına hasret ve melal dolu bakışlar yöneltmeyi tercih etmiştir. Oysa 1914'ü yaşayanlar böyle demiyorlar. Kasım 1914'de. istediğiniz bir banka aracılığıyla tam 1 milyon sterlin ödemeye hazırım!" Halil Paşa. Cevap. . Cumhuriyet kurulduktan sonra ise Urfa'ya yerleşerek tarımla meşgul olmuş ve Đngilizlere terkettiği atalarının topraklarına dönmeyi asla düşünmemiştir. Demek ki. sterlinlerin az geldiğini zannederek teklifini 2 milyon sterline çıkartır. casus Lawrence'in de katıldığı bu görüşmede. hem de bugünü alabildiğine çarpıtmasına varıncaya kadar yüzlerce utanç levhası kol gezdi medyamızda. Fav yarımadasını savunanlardan Uceymi Paşa'nın bedevilerine kadar Irak halkının Đngiliz emperyalizmine direnişleri ne tez unutuldu? Uceymi Paşa'nın Arap desteği! Uceymi Paşa. 5 ay süreyle koca Đngiliz ordusunu açlıktan erittikten sonra teslim olması için haber gönderir General'e. kıtalarımızın bir kısmım ve sağ cenah karargâhını muhakkak bir tehlikeden kurtarmıştı. "Zaten Arapların dedeleri de ingilizleri çiçekle karşılamışlardı" tarzı bir yorumla hem tarihi. Enver Paşa'nın amcası olan Halil Paşa. Kurtuluş Savaşı'nda olmadı mı sanki? Araplara "giydirmek" için çırpınanlar bu tür kurguları bize bir "olgu" imiş gibi sunabiliyorlar. Selman-ı Pak'da Osmanlı kuvvetleri önünde 4500 ölü verdikten sonra bozgun halinde Kûtu'l-Ammare'ye çekilir.
Tayland. Moğollar gelir geçer ama Bağdat hep bizimdir! 1. Nisan 1967. . Bunların içinde 1306 hasta ve yaralı da mevcuttu. 3. elindeki bütün silahları bir gece içinde tahrip ettirir. ruhsal dengesini kaybetmişti. hatta lüks içinde yaşamak üzere istanbul'a gönderildi. Ertesi günü ordusuyla birlikte Türk kuvvetlerine teslim olur. Türklere iki milyon sterlin teklif ettiler. 204 Hind subayı. istanbul.3 Kendisiyle birlikte tam 5 general. Hayat Tarih Mecmuası. Townshend saygılı bir davranışla karşılandı ve konfor. War and Anti-War: Making Sense oj Today's Global Chaos. Warner Books. Soru. Bunun üzerine Kut savunmacıları silahlarını imha edip kayıtsız şartsız teslim oldular. hatta atların koşumlarını ve eğer takımlarını kestirip kullanılamaz hale getirir ve son anlarda da tüfeklerin mekanizmalarını nehre attırır. Sabah Kitapları. Diğerlerinden farklı olarak Osmanlı Đmparatorluğu öyle arzu edilen topraklara sahipti ki. Đstanbul'un Doğusunda Bitmeyen Oyun. 3248 yardımcı personel. 6988 Hindu ve sair erat. s. yalnız evliyaları ve halifeleriyle değil. Çeviren: Mehmet Harmancı. Fromkin. David Fromkin. s. age.5 108 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK Bağdat. 1994. parayla alacak kadar küçülmesinden zevk aldığı belli olan Enver Paşa'nın emriyle teklif. s. Liberya. Kuşatmanın bir aşamasında Türklerin bir milyon sterlinlik bir kefalet karşılığında kendisini ve adamlarım serbest bırakacaklarına karar vermişti. 1995. 271. 109 it Osmanlı kalesi" Rüştü! Osmanlı Devleti'nin durumunu anlayabilmek için Osmanlı'nın son 20 yılının başlangıcı olan 1900 tarihli bir dünya haritasına bakmak ibret verici olacaktır. 2592 er. misafiridir! (Towshend'in verdiği rakamlara göre Türklere esir düşenler şunlardı: 5 general. Alvin and Heidi Toffler. s. Townshend'in yanından ayırmadığı köpeği bile sonradan Bûyûkada'daki ikametgâhına gönderilmiştir. Peter Hopkirk. Đngiltere'nin askerlerinin özgürlüğünü. "General Townshend'in hatıraları". 4. Avrupalıların ulaşamadıkları veya ulaşmak istemedikleri Asya'nın iç bölgeleri ve Osmanlı Đmparatorluğu. istanbul 1995. artık Türklerin esiri değil. Çeviren: Mehmet Harmancı. 55. Çeviren: Osman Öndeş.Çaresiz kalan General Tovrashend. 194-195. Türk komutam tarafından reddedildi.)4 Aynı olayı bir de David Fromkin'in kaleminden dinleyelim: Bir önceki yaz mevsiminin korkunç sıcağında kaptığı hastalıktan bir türlü kurtulamayan Tovrashend. 148 2. Bundan utanç duymalarına karşın. sayı: 3. Avrupalıların veya onların torunlarının yönetmediği ülke sayısı bir elin parmaklarının sayısını zor bulurdu: Japonya. YeniYüzyıl Tarih Dizisi. 5. hayatî ticaret yolları üzerinde bulunuyordu. Uceymi Paşa ve Halil Paşa gibi gizli kahramanlarıyla da nice ruh yüceliğinin izlerini saklamaktadır bağrında. Barışa Son Veren Banş: Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? (1914-1922). onunla birlikte müzakerelere giden Herbert ve Lawrence Londra'dan daha da fazlasını teklif etme yetkisini almışlardı. en önemli Hıristiyan dinî türbelerinin bulunduğu bir yerdi ve herhangi bir emperyal efendinin pazarları için ziraî mahsul ve diğer hammaddelerin üreticisi olarak ciddi bir potansiyeli haizdi. 2728 Nisan günü. 1900'de bağımsız kalması mucize gibi bir şeydi. Bu yüzdendir ki. O.
Çünkü Osmanlı insan manzarası uzun yüzyıllar boyunca buydu. çünkü gerek mübadeleler (Türkiye sınırları içindeki Rum nüfus ile Yunanistan sınırları içinde kalan Türk-Müslüman nüfusun değiş-tokuşu). Avrupa'da herhangi bir şekilde varlık gösteren "Türk". Avrupa'nın böğrüne batan bir diken olarak varlığını 20. Milletler ve milliyetçilikler çağında millet-üstü. Bu kalıntıyı. Justin McCarthy1 2002 Dünya Kupası maçları sırasında çıkan gazetelerin haberlerine bakılırsa. Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisine bir imparatorluk "bakiyyesi". Fransız basını Türk Milli Takımı'mn kalecisi Rüştü'yü "Osmanlı kalesi"ne benzetmiş. yani Gürcistan'dan. Osmanlı Milli Takımı'nda da aynı zamanda bütün bu futbolcular "Türkiye" adına mücadele edeceklerdi. Soru. Suriye'den. 112 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK 85'ini ele geçirdiği Büyük Dönüşüm'e inatla direnen bir kale. Romanya'dan olurdu ve bu takım Osmanlı mantığı için gerçekten de "millî". nedense akla hemen "Osmanlı"yı getiriyor. Sözün gelişi Sovyetler Birliği Milli Takımı denilirdi ona. seçilen futbolculardan meydana gelen bir tür "karma" idi Sovyetler Birliği Milli Takımı. Hatta daha da fazlasıydı: Kendi içinde gayri müslim nüfusu (azınlık değil!) önemli bir paya sahipti.Osmanlıların ekonomik ve askerî olarak neden geri oldukları değildi. Sanki 1923'den beri pek 111 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLĐ! bir şey değişmemişçesine. Ukrayna'dan. Bırakın milletleri. hatta kaptanlık yapması gibi. gerekse 1877-78 Rus Savaşı'ndan beri devam eden Kafkasya'dan büyük göç hareketleri sonucunda Anadolu'nun yüzyıllar öncesine uzanan nüfus yapısı köklü bir değişim geçirmiştir. Selim Deringü'in deyişiyle. orta saha Yunanistan'dan. dirençli ama öte yandan da estetik duruşlu bir kale bu. . yani yerli bir kimlik manzarası arz ederdi. ilginçtir. Tıpkı bir zamanlar Rum "azınlık"tan Lefter'in Türk Milli Takımı'nda oynaması. o müthiş milliyetçilik çağma ve emperyalizmin yerkürenin yüzde . Rum ve Ermeni nüfusun ağırlıkta bulunduğu yörelere Balkanlardan. Anadolu'dan. Zaten Sovyetler Birliği'nin "son imparatorluk" diye adlandırılması da bu yüzden. sadece muhteşem tarihî eserler ile onları yapanların tarihinden ibaret görmek yanıltıcı olur. Đnsan mirası. Cezayir'den. Bir siyasî rejim olarak tarih sahnesine veda etmiş olsa da. Türk ve Baltık cumhuriyetlerinden vs. Tıpkı çökmeden önce Sovyetler Birliği Millî Takımı'nda olduğu gibi. mikro-milletlerin bile pıtrak gibi bittiği bir çağda Sovyetler Birliği gibi bir teşebbüsün daha fazla ayakta kalması zaten mümkün değildi. Az önce bahsettiğim gibi Sovyetler Birliği sınırları dahilinde var olan kulüplerden. yüzyılın ilk çeyreğine kadar sürdürebilmiştir. Geçit vermeyen. bekleri Arnavutluk'tan. Osmanlı nüfus profili nasıldı? Aynı şekilde "Osmanlı" dediğimiz siyasî ve sosyal organizasyon da. ileri üçlü ise Đstanbul'dan. Kafkaslardan vs. Gürcistan'dan. Aklıma geldi birden: Sahi bir "Osmanlı Milli Takımı" nasıl olurdu dersiniz? Mesela kalecisi Sırbistan'dan. Osmanlıların nasıl bu kadar uzun süre ayakta kalabildikleriydi. Rusya'dan. göçen Müslüman kitleler iskân edilmiş ve 1920lerin sonlarında "Anadolu'nun Đslamlaşması" büyük ölçüde tamamlanmış ti. yani kalıntısı bırakmıştır. öteden beri Türk sporcularına Avrupa'da bu Osmanlı imajı bir etiket gibi yapışmış durumdadır. Ukrayna'dan. Macaristan'dan. "millî" bir takımı yoktu Sovyetler'in. enternasyonal bir organizasyon teşebbüsüydü Sovyetler Birliği. Bu miras aynı zamanda bir insan ve zihniyet mirasıydı da. aslında herkes bilirdi ki.
Justin McCarthy. özellikle ecnebi meraklılar tarafından büyük bir heyecanla beklenen an gelmiştir. Rum. daha en başından sakatlanacaktır çünkü okuma-yazma bilen. Yalnız en büyük talihsizlik. Avrupa unutmuyor demek ki.. Osmanlı kalesi. Tam kapıdan çıkacakken bu defa da sevgili Şeyhülislamı Cemaleddin Efendi'yle ayaküstü bir meseleyi konuşacağı tutmuştur. 58 YARALĐ! . Slav. 58 kişinin de yaralanmasına yol açmıştı. Ankara. Cuma namazı bitmiş. hayvanlar parça parça göğe fırlamış. Çünkü nüfusun hâlâ yüzde 80'i köylerde yaşamaktadır. Silistre. insanlar. Çünkü Cuma selamlıklarına defalarca gelip gitmişler ve Padişah'm arabasına 1 dakika 42 saniyede ulaştığına varıncaya kadar her şeyi inceden inceye . TC'nin nüfus profilinin. Gecikme. milletin efendisidir" denilerek köylülüğün yüceltilmesi ve hatta topluma örnek olarak sunulması olmuştur. Direnişlerin ve kahramanlıkların dünyası.Kaan Durukan. s. s. onları da iyice meraklandırmıştır. Osmanlı Đmparatorluğu'nunkinden çok daha "Isla-mî" olduğunu söylemektedir. hadi bildi diyelim.. devlet erkânı camie sığınmış. Çerkez. 113 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Yine büyük talihsizliklerimizden birisi. The Ottoman Peoples and the End ojEmpire. Kurumsal Değişim ve Nüfus. . Tıpkı Fransız gazetelerinde Rüştü'ye biçilen "Osmanlı kalesi" rolünde olduğu gibi. 1. yaverler kaçmış. 121-142. Barbaros Bulvarı üzerindeki Yıldız veya o zamanki adıyla Hamidiye Camii'nin avlusunda patlamıştı. imge Kitabevi. Ta ki AB sürecinin dayatmalarına kadar. Osmanlı Modernleşmesi: Toplum. bir "Türk milleti" çıkarma girişimidir 1920'lerin sonunda başlanan kültür devrimi. Yahudi. Dışarıda kendisini hangi korkunç sürprizin beklediğinin tabii ki farkında değildir o sırada. Türk. II. Evet. Kanije.120 kilo ağırlığındaki bomba 3'ü asker olmak üzere 26 kişinin ölümüne.Bunları büyük bir vukufla ortaya koyan Kemal Karpat. ortalığı bir duman sarmış. Abdülhamid bu suikastten kılpayı kurtulmuş ama -istanbul'da Kasım 2003'deki iki bombalama olayıyla şaşırtıcı bir benzerlik!. Abdülhamid'in Cuma selam-lığmdayız. Bu bombalardan birisi. Günlerden 21 Temmuz 1905'dir. milletlerinden oluşan yamalı bir imparatorluk bakiyyesinden homojen bir millet. Boşnak. fakirlik ve eğitim imkânlarının son derece kısıtlı olmasıdır. 6. sonuçta bu yamalı eski yapının devam etmesine ve imparatorluktan devralman sorunların sürekli ertelenmesine yol açacaktır. 114 115 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Ermeni sosyalistinin huzura attığı bomba Bizzat suikastçılar Yıldız Camii'nin avlusunda Padişah'm dışarı çıkmasını beklemektedirler. Çevirenler: Akile Zorlu Durukan .2 Ve bu profil içerisinde göz alıcı bir renklilik göze çarpmaktadır.Müthiş bir infilak duyulmuş. ancak nüfusun yüzde 10'u ile 15'ini ilgilendiren bir çaba olmaya mahkûmdu o yıllarda. Ancak Avrupa Birliği kapılarında çözülmeye yüz tutacaktır bu girişim. Tarihin bu parlak sayfalarını biz unutsak da. Sultan Abdülhamid caminin çıkış kapısına doğru ilerlerken bazı vekil ve vezirleriyle konuşmuş. 2. 2002. Sultan II. yerinde duran padişah. bu yamalı yapıyı tek bir kültürel koda dönüştürme çabasının uzantısıdır. uzun yıllar boyunca "Köylü. Ermeni. bu bilgisini kullanmayan bir toplumu en büyük dönüştürücü güç olacağı inancıyla yapılan kültür devrimi. 2001.." Atatürk'ün dil ve tarih üzerinde bu kadar ısrarla durması. onlara iltifatlarda bulunmuştur.. Kemal H. Kürt.. Plevne. Böylece homojen bir kültür oluşturma çabaları. Arap. Arnavut vs. bundan 99 yıl önce Beşiktaş'ta. nüfusun bu çeşitli unsurlardan meydana gelmiş olması değil. Karpat. Gürcü. BEŞĐKTAŞ'TA BOMBA PATLADI: 26 ÖLÜ. Arnold. Yani mesela harf devrimi. Avlonyalı Ferid Paşa'dan naklen 2003 yılı Ramazan'mı cehenneme çeviren bombalara eskiden beri aşina bir şehirdir Đstanbul.
Camide ne cam. Necip Fazıl'm babası Cinayet Mahkemesi Reisi Hilmi Bey de komisyonun üyelerindendir). kargaşalık çıkartılacak. Diğerleri gibi. Ne var ki.3 Ya bu korkunç manzara karşısında adı "korkak"a çıkartılan Sultan Abdülhamid nasıl davranmıştır dersiniz? Tam bir Osmanoğluna yaraşır şekilde. Ermeni ve Musevi hâkimler bulundurulmasını irade etmiş ve yargılama sonunda içlerinde Jorris'in de bulunduğu 11 kişi idama. belki de dünya tarihinde ilk defa. suikastın ele basısı olan sosyalist Jorris de affedilmiş. Abdülhamid. . Kaçabilenler o kargaşalıkta Sirkeci Garı'ndan trenle Avrupa'ya giderek paçayı kurtarmışlar ama Jorris ve hempaları derhal yakalanmıştır (karısı Anna da kaçmayı başaranlardandır). telaşa ve paniğe kapılmış olan yetkilileri ise "Korkmayın!" diye yatıştırıp gerekli emirleri verdikten sonra sert ve vakur adımlarla saltanat arabasına yönelmiş ve patlamadan ürkmüş olan atların dizginini ele alarak dörtnala Yıldız Sarayı'nm yolunu tutmuştur. af ne kelime. arkasından Beyoğlu'nda patlamalar birbirini takip edecek. O ve diğer Ermeni suikastçılar. Ya sonra? Sonrası daha ilginç aslında. Sultan Abdülhamid'in tam kapıdan çıkarken Cemaleddin Efendi'yle yaptığı o ayaküstü sohbet. önce Beykoz'da Abra-ham Paşa korusunda.. Fransa'da-ki eylemleri sırasında Ermeni tedhişçileriyle tanışmış ve onların daveti üzerine Đstanbul'a gelerek Beyoğlu'nda Moravic Apartmanı'na yerleşmiştir. Parmaklıklar üstünde kopuk insan ve at uzuvları. at ve araba. bu arada Amerikalı Bahriye Generali Bucknam (Bagnam) Paşa da hayran kalmış ve misafirler arasından "Yaşa Sultan!" sesleri yükselmiştir. Bir soruşturma komisyonu kurulmuş (bu arada. Suikasti çok planlı olarak hazırlayan Ermeni tedhişçilerinin hesabı şuydu: Suikast başarılı olsaydı... bütün planlarını alt üst edecektir. baruttan yayılan ölüm kokusu ve hemen arkasından bir harp sahnesi manzarası. Ve feci bir panik. bunu dış güçlerin müdahalesi izleyecek ve Doğu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurulmasının ilk adımları böylece atılmış olacaktı.. Ana-Baba günü... Sultan Abdülhamid'in insan israf etmeyi sevmeyen birisi olduğunu bu olaydan da anlıyoruz. saatli bombayı padişah kapıda görünür görünmez harekete geçirmişler ama o "bir anlık ge-cikme"yi hesaplayamamışlardır.. baltayla doğranmış gibi paramparça cesetler... Bunun üzerine Viyana'da özel bir araba imal ettirmiş ve arabacının oturma yerinin altına patlayıcıyı yerleştirebilecekleri gizli bir bölme yap tırmışlardır... ne 116 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK pancur. 46 kişi de çeşitli cezalara çarptırılmışlardı. mahkemenin tarafsızlığında şüphe uyandırmamak için sorgu yargıçlığı ve azalıklarmda Rum. "Dijital kamera" yerine olay yerinin kanlı manzarasını Necip Fazıl'm dumanlı kalemi yansıtsın bize isterseniz: Gündüzü geceye çeviren bir duman. sonra Polonezköy'de çeşitli defalar bomba denemelerinde bulunmuşlar...hesaplamışlardır. Ve. ardından da Yıldız'da Padişah'm geçeceği yol üzerinde bir ev kiralayarak planlarına nihai şeklini vermişlerdir.. Olayı soğukkanlılığını asla yitirmeden sükûnetle izlemiş.. suikast düzenlediği kişi tarafından işe alınmakta ve ödüllendirilmektedir! Soğukkanlı Sultan Abdûlhamid'in insan kaynaklan meselesine bakışına dair minik bir örnek bu sadece. yerlerde sahiplerini kaybetmiş sorguçlu kalpaklar. Ama o birkaç dakikalık gecikme büyük planlarını suya düşürmüş oldu. Boğaz'ın karşı yakasını Fatih'e kadar ve Maçka..2 Bu arabayı Yıldız Camii'nin avlusuna kadar sokmayı başaran (özel izinle girilen bu kısma koskoca arabanın nasıl girdiği daha sonra kafaları epey karıştıracaktır) suikastçılar. Parçalanmış bir sürü insan. cebine 500 altın harcırah konularak bu defa Sultan Abdül117 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! hamid'in sâdık bendelerinden birisi olarak Avrupa'ya işbaşına gönderilmiştir! Bir suikastçi. Ve Đstanbul'u sarsan patlama Ardından..1 29 yaşındaki Belçikalı sosyalist Charles Edvvard Jorris. Onun bu metanetine yerli ve yabancı seyirciler. Boğuşma halinde bir kaçışma. Nişantaşı gibi semtleri yerinden oynatan müthiş bir infilak sesi ile sarsılır Đstanbul..
bir lahza-i teahhur'un) sebebini Padişah'm Cemaleddin Efendi'yle biraz daha sohbet etmek istemesinden. :¦ terörist Ermeni eylemcilerin bombayı patlatmak için ne büyük zorluklar çektiklerini anlatmayı tercih etmektedir! Belki Fikret'i anlayabilirim ama olayın üzerinden 45 yıl geçtikten sonra bile kendi ülkelerinin eski de olsa bir devlet başkanına atılan bombayı alkışlayan eller. Bkz. Yazan: Samih Nafiz Tansu. damını beyhude kurmadın. Yazar. tahkikat. istanbul. terörzedelerifiaayacağına. Gür Ki-tabevi. Haremeyn halkınız iyidirler inşaallah?" demeye kalmadan o müthiş infilak sesi duyulmuştur.* : '--ı-iKt.. Yıldız'da bombaSirl patlamalını hakfeınlda şunları döktürüyordu: sifc^ ':r-'ijğğ'^: Ne oluyordu? Bu.çıkarak sarayına. T Abdülhamid'e duyulan kin insana neler yaptırıyor!. Abdülhamit bütün biietler arasında' bir heyulâ-yı Đstibdat gibi camiden.|||î!PŞi|idülharnit ölmüş mixydix?fAcaba millet bu zalim-¦Wğğ0]Pden kurtuldu mu?. Tevfik Fikret'in talihsiz manzumesi bir iş kazası gibi görülmemeli. Pes! : ^¦:. devrin aydınlarının Saray'a bakışını yansitajp^puslujfcî olsa.Tevfik Fikret'in alnındaki kara leke Dürüstlük ve vatanperverliği özellikle sol aydınlar tarafından her fırsatta gözümüze sokulan şair Tevfik Fikret.. Küçük bir ayrıntı belki ama Fikret'in o kadar dövündüğü o gecikmenin sebebi olarak bu açıklama bana daha makul göründü.Bombanın tesiriyle |f .. Madalyonun Tersi.&||. Fakat Ab-. tuzak demektir): Ey şanlı avcı..¦ 118 119 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! 1. herkes namazını kılarken padişahın hünkâr mahfelinde sigara tellendirdiğiniÜ). devrin Sadrazamı Avlonyalı Ferid Paşa'mn oğlu Celaleddin Velora Paşa'mn bizzat babasından naklettiğine göre. Kanlarla bir cinayete benzeyen bu iş Bir hayr olurdu. Nitekim bu olayrrif ?Ezermdtş|s 45 yıl geçtikten sonra bile bir BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK süreli yayında Fikret kini'nin nasıl büyük bir inatla devam ettiğini görüyoruz. 1819.^parmaklıklaraiya-Jff pişmişti. Abdülhamid de emiri hemen tanımış ve elini öpmesine müsaade etmiş. Anlatan: Avlonyalı Ferid Paşa'mn oğlu Celaleddin Paşa (Velora).bir aynadır sonuçta. Hilm|şKirtiş adlı yazar. edebiyatçımızın Abdülhamid'e olan kini yüzünden Ermeni Taşnak örgütünün yanında yer alacak kadar nasıl alçaldığını göstermek için yeterlidir (dâir). Yazının devamında bomba eyleminin OSmanli milletini Abdûlhamid'in zulmünden kurtarmak:içi|||ıâzi Ermeni vatandaşları tarafından "bin türlü müşkülâtfö'gerçekleştirildiğinin anlaşıldığı belirtilmekte ve Ermenilerfll^şur" sıfatıyla ¦. kendi yöneticisini ise alçak (dem) ve zalim olarak göstermiştir. Attın. Yeşil parmaklıklar kıpkırmızı : '¦*.. yazıklar ki vurmadın!. "Bir lahza-i teaĐ|ür". alkışlanmaktadır. "Hoşgeldiniz Emir Efendi. cezalar ic.karı ve et jprçaları içindeydi. .fırlıyari insan-etleri hep duvara. Şeyhülislam.: rasıjçin erpjr|er vermişti. Hemen bütün kaynaklarda bu bir anlık gecikmenin (Fikret'in deyişiyle.. hatta 'gevezeliğinin tutması'ndan kaynaklandığı belirtilmektedir. Ancak. her halde kir suikasttı. Âsitanemize (istanbul'a) safalar getirdiniz. Abdûlhamid'in Cuma namazı kılmadığını.. s.::':.. o sırada istanbul'a gelmiş bulunan Mekke Emiri'ni namaza getirmiş ve namazdan sonra Padişah'a bu uğurlu misafiri müjdelemeye teşebbüs etmiş. nefi[y]ler. ^s/: Lakin şimdi anlatacaklarımın yanında bu|ffle hafif k|{p. kendisine verilen jurnalleri okumak için Cuma vaktini seçtiğini utanıp sıkılmadan yazabilmiştir. Yani yazar. iltifat olarak da. . Yıldız suikastinin hedefine ulaşamayışına fena halde içerlemiş ve yazdığı "Bir lahzai teahhur" (Bir anlık gecikme) adlı şiirinde suikastçı Jorris'i "şanlı ava". fakat yazık ki. hapisler. dönmüş. 1970. Şiirden birkaç beyit. üstelik yakm tarihinde Ermeni ihanetini yaşamış bir ülkede yazar diye boy gösterebilmektedir ya.:. misli asırlarca geçmemiş.
Rusların 70 şu kadar sene sonra Çar II. Saçları tepeden dökülmüştü. baskı. Abdülhamid Han. Aylık Ansiklopedi. 1992. Derhal toparlanıyor ve hipnotize olmuş gibi sesin ardı sıra yürüyorum. Etrafta gür saçları vardı. cilt: 1. Sayı: 2. Đstanbul. 1924'de hanedanla birlikte yurt dışına çıkartıldıktan 13 yıl sonra (ki bu sırada 54 yaşında bulunmaktadır) Beyrut'ta.. Bumu yüksekti: Osmanlı Hanedam'nm alâmetim taşıyan biçimdeydi. gri takım elbiseli orta boylu zat "O" değil mi? II. Lakin o iş senin. Kazancı Yayınları. babası ise Abdülkerim Efendi (1906-1935).. bilinmeyen yönlerini keşfe uğraşıyorum. Bu fosillerin. burnunda Abdülhamid gezmen şu nezih çehreli. Abdülaziz'in saltanat yıllarında Dolma-bahçe Sarayı'nda II. Dedesi Şehzade Mehmed Selim Efendi (1870-1937). Abdülhamid'in kızı Ayşe Osmanoğlu Sevgili CHP'ye ve aziz basınımıza bereketli bir konu çıkmış gibi görünüyor. bu iş benim. ilgilenenlere duyurulur! 121 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Çehresinde Osmanoğulları'nın gölgeleri. 4. "Abdülhamide atılan bomba". Đstanbul. yayınları. Cemal Kutay. Abdülhamid'in torunlarından Harun Osmanoğlu karşımda... b. 19. Vay efendim. bir an içine dalıp gitmiş olduğum sayfaların arasından geldiğini sanıyorum. bir türlü başlamak nasip olmuyor. kravatlı. II. ben bu yasağı çiğnedim.2. Demokrasilerin ulaştığı çağdaş aşamada hanedanların "in" olduğunu bilmiyorlar zahir. Ertuğrul Osman Efendi'yle görüşünce "malum" (bu kelimeyi Latincedeki "şer" anlamında kullanmayı tercih ediyorum) çevreler yine feryada başladı. Necip Fazıl Kısakûrek. Yıldız Sarayı'nda doğmuş. 120 BEN DE BĐR OSMANOĞLU ĐLE GÖRÜŞTÜM! Rahmetli babam orta boyluydu. s. Babasının öldüğü yıl olan 1935'de Lübnan'da doğmuş. bir tahta kaşık. 312-313.d. Đşte ne oluyorsa o sırada oluyor. s. 1977. BurçFM'den Bünyamin Şenle karar vermişiz. alnında Fatih. 549. Babası Abdülkerim Efendi'nin hayatı ise hakikaten romanlara taş çıkartacak kadar kalın bir sır perdesiyle örtülmüş. Nikola ve ailesinin küllerini Yekaterinburg'da binbir zahmetle bulup DNA testleriyle kimliklerini tesbit ettirdikten sonra muhteşem bir cenaze alayıyla Peters-burg'da Romanof hanedanının diğer üyelerinin yanma defnettiklerinden de haberleri olmamış olamaz. Đstanbul'da askerî tahsil gördükten sonra Osmanlı . s. 3. Türkiye'ye girip çıkabilen ve TC vatandaşlığı alan veya alma hakkı kanunen kendisine tanınan birisiyle bir Başbakan'm görüşmesinde ne gibi bir sakınca olabilir? Yasak mı bu? Varsa böyle bir yasak. Hilmi Kirtiş. estek köstek. 3. Cünye'de vefat etmiş ve cenazesi Şam'a götürülerek Sultan Vahdettin'in de mezarının bulunduğu Sultan Selim Camii'nin avlusuna defnedilmiş. Başbakan Recep Tayip Erdoğan Amerika'da bir Osmanlı hanedan üyesiyle. Bulgarların eski krallarını başbakan yaptıklarından da. Ulu Hakan 11. Programdan birkaç saat önce okuduğum sayfalar üzerinde Osman Gazi'nin hayatını dinleyicilerim için filtre ediyor. Mesela oğlu Orhan'a bıraktığı mirası tekrar tekrar okuyorum: Tuzluk. Ağustos 1949. Osmanlıdan Cumhuriyete Yüzyılımızda Bir insanımız: Hüseyin RaujOrbay (1881-1964). Saçı ve sakalı koyu kumraldı. ak saçlı. Gözlerinde Orhan. göçebelik günlerinin alameti koyunlar. mesai arkadaşım heyecan içinde kapıyı açarak soruyor: "Bir Osmanoğlu ile tanışmak ister misin?" Sesin. itiraf ediyorum. nasıl olur da bir TC Başbakanı Osmanlı hanedan üyesiyle görüşürmüş. Perşembe akşamları her hafta bir Osmanlı padişahını konuşacağız. Haftalarca ertelediğimiz ilk programı nihayet yapacağız. Mehmed Selim Efendi. Abdülhamid'in ikinci çocuğu olarak dünyaya gelmiş.
Ancak oğlu Harun Osmanoğlu. Onunla trende. Kendi kısıtlı imkânlarıyla Abdülhamid üzerine 2 sempozyum düzenlemiş. Bkz.1 Kader işte! Üç kıtaya söz geçiren bir hanedanın mensupları 1924'de Çatalca'dan sessiz sedasız trene bindirilerek bir gecede yeryüzünün "vatansızları" arasına postalanmıştır. Zaten dikkat çekmek istemiyor kendisi. Selçuk Yayınları. Abdülkerim Efendi 1930 yılı başında Beyrut'ta Maruni asıllı bir hanımla evlenmiş ve Nimet adını alan (1911-1981) bu hanımından iki oğlu olmuştur. Hiç beklemediğim bir saygı ve nezaketle ayağa kalkıyor. ancak bu inanılmaz girişiminde başarısızlığa uğramıştır. sadece demiryollarında çalışan bir Rum memur. BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK Birileri kabul etmek istemese de onlar da birer "insan" çünkü. 2003. Suriye'de bir lisede öğretmenlik yapmış.ordusunda subay olarak hizmet vermiştir. sonra Milli Savunma Bakanlığı'nda çalışmış.2 Yetiyor. "Hanedan tarihinde benzeri ol122 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK mayan bir teşebbüse girerek" Çin Türkistanı'nda bağımsız bir Türk devleti kurmaya çalışmış. babasının bir cinayete kurban gittiğine inanıyor. Mehmet Tosun. s. Bkz. 1975'den beri Đstanbul'da yaşıyor. 260 ve 266 (yalnız Ayşe Sultan. Uzun yıllar Şam'da kaldığından Türkçe telaffuzu hafiften Arapçaya çalıyor. Babam Sultan Abdûlharnid (Hâtıralarım). Osmanlı tarihinin gerçek çehresinin gün ışığına çıkartılmasından büyük bir memnuniyet duyuyor. Yüzyılda Abdülhamid'e Bakış. yetkililerin verdiği bilgilere göre intihar etmiş.. 21. Kendilerini yolculamaya gelen bile olmamış. Ayşe Osmanoğlu'nun deyişiyle. Tekrar bu topraklarda yaşamanın tarifsiz heyecanını duymuşlar. Ankara. 2. Kaderin kendilerine biçtiği bu çetin imtihandan alınlarının akıyla çık123 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! maktan. dikkatinizi dahi çekmemiştir muhtemelen. kitabı eline alıyor ve öpüp başına götürüyor. Halife Abdülmecid'e. .. tam tersine beni umutlandırdı. istasyondaki kalabalıktan şüphelenip onları tanımış. atalarının gösterdiği adil yönetim için şükranlarını bildirmiştir gözyaşları içerisinde. Çumhuriyet'in 50. Đstanbul. anlaşılır ve samimi cevaplar dökülüyor ağzından. 1935 doğumlu olanı ise benim görüştüğüm Harun Efendi'dir. 1. Kim ne derse desin. iyi bir işi olduğu halde aftan sonra hiç düşünmeden istifa edip Türkiye'ye yerleşmiş. Oğullarından 1932 doğumlu olanı Dündar. vapurda ya da otobüste karşılaş-mışsmızdır ya. Çin'den Amerika'ya dönmüş ve New York'da kaldığı otelde. 1923'de Cumhuriyetin ilam üzerine. Bir müddet sonra tanışmamıza vesile olan Mehmet To-sun'dan kitabımı heyecan ve gururla okuyup teşekkür ettiği haberini alıyorum. Sorularıma kısa. kendisini Osmanlı'ya adamış bir gönül eridir. doğrusu 1935 olacaktır). yılı vesilesiyle çıkartılan af kanunu 1924'de yurt dışına gönderilen ve Amerika'dan Hindistan'a kadar pek çok ülkeye dağılan hanedan üyeleri için büyük bir umut kaynağı olmuş. Harun Osmanoğlu'nun doğum tarihim 1930 olarak veriyor ki. atalarının yönettiği dünyayı yeni bir gözle okumaya giriştiğim Osmanlı: Đnsanlığın Son Adası adlı kitabımı imzalayarak takdim ediyorum kendilerine. Başbakan'm bir hanedan üyesiyle görüşmesi. TC vatandaşı bir Osmanlı Sohbet ilerliyor ve kendisine Türk vatandaşı olma macerasını soruyorum. Bu bilgileri Abdülhamid'in kızı olan Ayşe Osmanoğlu'nun hatıralarından derledim. dahası. biri diğerinin geliştirilmiş baskısı olmak üzere 2 de kitap yayınlamıştır "Ulu Hakan" hak-kmda. Alabildiğine ketum. 1986. Haddim olmayarak. Harun Osmanoğlu. her haliyle hakiki bir beyefendi olduğunu belli ediyor.
Oysa dizinin bir türlü aşmaya başaramadığı Şark kurnazlığı tam da burada yatıyor. et rien de plus. Hürrem'in başarı öyküsü. şimdilerde Đstanbul'un sakin bir köşesinde Türk vatandaşı olmanın huzurunu yaşıyor. 124 125 Hürrem Sultan melodramı Le femme orientale est une machine. vatandaşlığa kabul edildiniz.. Kader. Daha fazla da dram yaşamak istemiyor.. Dizi. kızı Mihri-mah Sultan'm ve oğlu II. Gustave Flaubert. Sanki düz ve yalınkat olmak zorunda tarih. Ve bildik senaryo tekrar ediliyor. Correspondance (1853)1 Büyük reklamların çelimsiz mahsulü. 1975'de Türkiye'ye yerleştikten sonra ikametleri her üç ayda bir yenileniyormuş. Üstelik de Kanuni'nin bu hadiseler karşısındaki trajedisi bir dantel gibi işleneceğine. olacak şey değil. Bir türlü derinleşemiyor. Kötülerle iyilerin savaşı: Kötülük ortağı rolünü Mahidevran. kostümün altına inemiyor karakterler. Bakmış ki olmuyor. Mahidevran'm gözden düşme öyküsünü ve sonraki ıstıraplı günlerinin yankılarını silmemeliydi. Dizide. Babası 35 yaşındayken Amerika'da bir otel odasında esrarengiz bir şekilde cinayete kurban gitmiş. Birkaç ay sonra oturum iznini yenilemek için Emniyet Müdürlüğü'ne gittiğinde memur kendisine beklediği müjdeyi vermiş: "Tebrik ederiz Osmanoğlu. Đkinci bölümünü izlediğim dizide zihnimi kurcalayan bazı noktaları şöyle sıralayayım: 1. mais elle ne pense guere â nous. Hürrem Sultan adlı diziden bahsediyorum.Đlk zamanlar affa rağmen yetkililerin kendilerine hep şüpheyle baktığını aktarıyor. Hürrem Sultan olmak için "fazla güzel" ve "fazla Türk". dedesi Selim Efendi ise oğlunun trajik ölümü üzerine çok yaşamayıp kalp krizi geçirerek vefat etmiş. Hürrem ile Mahidevran. Gülben Ergen.2 Ayrıca Slav menşeli sarışın değilse de en azından dizide gördüğümüzden daha beyaz tenli olduğu açıktır. 3. tembelleştirilmiş zihinlerimiz gibi tıpkı. Oysa hadisenin kendisi. sabırla artık "herkesin hakikatleri görmesini" bekliyor. 127 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! 2. 1977'de TC vatandaşlığına geçmek için başvurmuş. yine sığ bir tiplemeyle sınırlı kalıyor dizide. bir toplantıda karşılaştığı Özal'a anlatmış. Hani birkaç yıl önce boy boy reklamlarından otobüs duraklarında bile kaçamadığımız Star'da yayınlanan şu "büyük prodüksiyon"dan. aynı Şark kurnazlığı hakim diziye. hatta dramatik. Bir türlü bütün kıvrıntıları içinde ortaya koyamıyor hadiseleri. içinde bulunduğu durumu. cariyelerin önünde saç saça baş başa kavga ediyorlar ki. Yani aslında iç içe ve yan yana cereyan eden çeşitli dramlara yaşama hakkı verecek kadar karmaşık bir şekilde kurgulayamıyor hadiseleri. dizide yansıtılmaya çalışılandan çok daha ilginç. Oysa Hürrem Sultan'm pek de güzel olmadığı. "Lettre â Louise Colet". haremin bahçesinde güpegündüz. kurnaz da olsa melek rolünü Hürrem üstlenmiş. Aynı melodram havası. Bu defa dilekçesini kaybetmişler. Bu acıları derinden yaşamış birisi sıfatıyla. Selim'in resimlerinden belli değil mi? Üstelik kaynaklar da bunu teyid ediyor. Birçok dilekçe vermiş ama 1983'e kadar herhangi bir müspet sonuç alamamış. Diziden. Kitaplarda Mahidevran'm bir gün Hürrem'in odasına . başarması gereken birinin (Hürrem Sultan) kendisine engel olmak isteyenlere (Mahidevran Sultan'ın takımına) rağmen kazandığı bir başarının öyküsü (Kanuni'yi ele geçirmek) şeklinde kurgulanmış. C'est nous qui pensons â elle. trajik." Harun Osmanoğlu. bu defa dönemin Başbakanı Turgut Özal'la karşılaştırmış onu. Nous faisons de l'estethique sur son compte. Kanuni'nin öbür eşi Mahidevran Sultan'ın kısa zamanda kocasının gözdesi haline gelen Hürrem'i fazlasıyla kıskandığı anlaşılıyor.
"Şu padişahların cariyelerle gününü gün ettiği. Yine mesela 1925 yılında yazılan bir kitaba göre. Đstanbul'daki Başbakanlık Arşivi'nde hummalı bir çalışmaya dalmış olan araştırmacılar. Bunun üzerine kadın birdenbire ciddileşir ve herkesin içinde soğuk duş etkisi yapan şu müthiş cevabı yapıştırır: "Üç kıtayı asırlarca başarıyla yönetmiş bir devletin başının kendi evi demek olan haremde böylesi bir ciddiyetsizlik içinde yaşayabileceğine nasıl ihtimal verebiliyorsunuz? Eğer onlar kendi evlerinde bu derece gayri ciddi olsalardı.. zevk u sefa alemleri yaptığı yer değil mi? Yine neler buldunuz bakalım?" diye takılır kendisine. Amerikalı kadın araştırmacı.4 Bugün bile erkeklerin tekelinde bulunan bu zanaatın Osmanlı devrinde kadm emeğine açılmış olması." Buz kesilen ortamı Başbakanın "Size takılmak istemiştim sadece" sözleri yumuşatmıştır yumuşatmasına ya. özellikle dokuma sektöründe kadın emeğinin "dominant" (hakim) durumda olduğunu gösteriyor. bilirsiniz: Cahil. Osmanlı Devle-ti'nin son yıllarında ve Türkiye Cumhuriyeti'nin şafağında bile Rize'de kömür ocaklarında çalışan kadınlar mevcuttur. Bize ciddiyet dersi veren bu kadın kim mi? Sık sık adını andığım Leslie P. Mesela. Osmanlı'da harem hayatını incelediğini söyleyince Başbakanımızın yü128 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK züne bir tebessüm yayılır.girip üzerine hücum ettiği yollu bir rivayet vardır ama böyle herkesin ortasında bir kavga sahnesi asla söz konusu olmamıştır ve olamaz da. "Osmanlı tarihi Batıdan doğuyor" derken biraz da bunu kastetmiştim. Şu Harem-i Hümayun'un ve Morality Tales'in yazarı. yıllardır bizden esirgediği rengarenk yüzünü yavaş yavaş gösteriyor. Bir Amerikalının hareme bakışını aşağı yukarı tahmin eden Özal. evinden dışarıya adımını atmayan. Peirce elbette. 129 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Mesela Uşak'ta halı dokuyan kadınlar kadar. Hâlâ buna inananlar var ne yazık ki. kocasının yanında hiçbir söz hakkı bulunmayan. Osmanlı kadını kitaplarda nasıl anlatılır. Tarihî gerçeklere riayet etmeyen ve Yeşilçam filmlerinin düzeyini aşamayan bu diziye gereğinden fazla yer ayırdığımı fısıldayan sağduyuma uymakta geciktim mi yoksa? Başbakana harem dersi veren Amerikalı kadın 19801 yıllar. Halep'te dokumacılık yapan kadınların varlığı da. Bu arada Başbakanımız Amerikalı bir bayan araştırmacının masasına doğru yaklaşır ve hangi konuda çalıştığım öğrenmek ister. Ankaralı tımar sahibi ve vakıf yöneticisi kadınların. Đstanbul'da.3 Nihayet yukarıdaki bilgilerin büyük bir kısmını kendisinden aktardığım Osmanlı ekonomi tarihçisi Donald Quataert'a göre. Oysa giderek derinleşen Osmanlı katmanları hakkındaki araştırmalar bize "başka bir ül-ke"den ve "başka bir geçmiş"ten bahsediyor adeta... tarihimizi yeniden ve farklı bir göz ile okumamız gerektiğini hatırlatmıyor mu sizce de? . Mesela Bursa'da 1830'lardan itibaren kurulan ipek fabrikalarındaki işçilerin tamamının kızlardan oluştuğunu bilmiyoruz. o gün o salonda bulunanlar bu olayı hala unutamıyorlar. kapıdan giren kişinin Başbakan Turgut Özal olduğunu görünce şaşkınlık içinde birbirlerine bakarlar. dünyaya nizam verebilirler miydi? Bence harem son derece ciddi ve etkili bir kurumdur. Bu Osmanlı Devleti'nde gündelik hayata ve kadının bu hayat içindeki yeriyle ilgili düşünce kalıplarımıza sığmayan bir bilgi de ondan. ayakkabı imalathanelerinde kadm ve erkek ustalar beraberce çalışırlarmış. Sevimli Başbakan herkese hallerini hatırlarını sorar. çocuk doğurmaktan başka işlevi bulunmayan bir tür "kukla". Ayakkabı imalatçısı Osmanlı kadınları Uzun süre ideolojiler arasında bir savaş alanı olarak kalan Osmanlı kadın tarihi. hatta kocasından miras kalan imalat işini yürüten tüccar "patroniçeler"in geçit resmi yaptığı bir tarihtir Osmanlı tarihi.
7 Eş. Kapadokya ve Çukurova'daki Ermeni kızların Müslüman hemcinsleri gibi erkeklerden uzak durduklarını. oğulları oluncaya kadar eşinin anne ve babasına hitap etmeye dahi kalkışmaması ve eşine.5 Belki şaşıracaksınız ama 19. yine nişanlıların her türlü temasları dinen yasaktır. "Ne zaman ki" diye yazar Mr.Ermeni ve Rum ailelerinde kaç göç Bir de gayri Müslim aileleri vardır ki. bunları ancak aile reisinin izin vermesi halinde yapabileceğini belirtiyor ve gözlerimizi faltaşı gibi açıyor gerçeklere (s. djyor. kocaya mutlak itaat halinde olmalıdır. "evli bir kadının eşini aldattığından veya günahkâr olduğundan şüphe edilirse o andan itibaren sayılı saatleri var demektir ve onun akibeti. gerçekte bütün normal insanlık kavramlarım şoke . yüzyılın] başları gibi geç bir tarihte bile zina işleyen kadın ölümle cezalandırılırdı. evli kadınların. hatta geçen yüzyılın [19. Garnett'i okuyunca insan bu kadını Türklerin parayla tutup kendilerini öven bir kitap yazdırdıklarını zannediyor. izmir gibi yerlerde kısmen serbest olan kadınların durumu. Özellikle Girit'in dağ köylerindeki Rum kadınların yaşayışı. her türlü tabii teessür duygusuna sahip insanı. Yabancı bir erkeğin gözünden çıplak kollarını bile sakınırlar. Mesela şu sözlere ne dersiniz: Böylece Türk kadını halen genel olarak Avrupa kadmmkin-den üstün değilse bile kendilerini onlara eşit hale getirecek bütün yasal. Lucy M. Arnavutluk'ta Müslüman mahallelerinde oturan Hıristiyan kadınların da peçe ve çarşaf giydiklerini belirttikten sonra Ermeni kadınlarına getirir sözü. Aslında Türkler arasında tek eşlilik (monogamy) geçerlidir ve çok eşlilik istisnaidir.6 Yazar. Pashley [Travels in Crete adlı kitapta]. onların Haremin kısıtlamalarından kurtulmalarına yönelik itirazlar Şeriat'tan çok örf ve adetler ile önyargıların eseridir. tahmin ettiğimizden de yakındır birbirine. yüzyılda bile Girit'in dağ köylerindeki Rumlar arasında da geçerliydi kaç göç. di130 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK yor ve ekliyor: Bir Osmanlı evi hiçbir şekilde efendisine kadınlık yapan çok sayıda kadından oluşmaz. Ermeni kadınlarının yüzlerine kırmızı yünden bir peçe taktıklarını. anne ve babasının yanında tek kelime söylememesi gerektiğini. onları genellikle "Osmanlı" kavramı altına yazmak gelmez içimizden. Mesela Ermeni kadınları. Garnett 1911'de basılan kitabında 20. Bununla birlikte. Đslam her ne kadar erkeğe dört kadınla evlenme ve sayısız cariye alma hakkı tanımışsa da. Ya Rumlarda durum nasılmış? Onların durumu da Osmanlı idaresindeki bütün Hıristiyanlarmkinden farklı değildir. yüzyılın başlarında Osmanlı kadınları hakkında neler anlatıyor: Osmanlıların ışığa düşkünlüğü ve açık hava meraklarının onları Avrupalılara gereğinden fazla pencereyle donatılmış gibi görünen evler yapmaya sevkettiğini söyleyen Garnett. islam hukukunun kadınlara verdiği yasal haklar oldukça fazladır ve bunu anlamak için onları Yahudilik ve Hıristiyanlık idaresinde yaşayanlarla karşılaştırmak gerekir. Đzmir ve istanbul Ermenilerinde durum farklıdır ve bir çok ailede Avrupa adetleri etkili olmaya başlamıştır. yani kaç göç olduğunu ve nişanlı bir çiftin bile kural olarak birbirlerine birer yabancı gibi davrandıklarını söylüyor Garnett. 224). kişisel ve mülkiyet haklarına sahiptir. izmir'de yaşayan Müslüman kadınlarınkinden çok daha tutucu renklere sahiptir: [Buralarda] kadınların zina yapması hâlâ en sert şekilde cezalandırılmaktadır. kaç göç konusuna titizlikle riayet ederler. dış dünya ile teması olmayan taşra şehirlerinde sıkılaşır. Çeyiz hadi neyse ne ama ya şu "başlık" parası uygulamasının Rumlarda işi ne? Garnett. dahası. Çarşaflıdırlar. varlıklı bir Rum köylüsünün kızları için 131 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK 30 paunddan 100 paunda kadar başlık aldığım söylüyor bize. Bakın bir kadın görgü şahidi. Oysa yakından incelendiğinde Osmanlı toplumunda bir Ermeni ve Rum ailesinin yapısı ile Müslüman ve Türk ailesinin yapısı.
1800-1914". Çeviren: Zeynep Güden. households. 83. s. 8. agm. Đstanbul.. Ankara. insanı allak bullak eden bu bilgiler bizim "Osmanlı kadınları" (kadını değil) hakkındaki önyargılarımızın ulaştığı kalınlığı bir kere daha önümüze sermektedir. ekonominin ve toplumun dinamiğinin bir parçasıdır. Cornell University Press.8 Gariptir. Lucy M. 132 133 L Osmanlı'da "Kimse yok mu?" programı Haseki [Hürrem] Sultan'm Kudüs'teki aşevleri. 21-39. Editörler: Nikki R. 164.. biz karmaşık duygular eşliğinde bağdaş kurmuş Sinan'a benzettiğim Sûleymaniye Camii'nden çıkmış. Osmanlı Toplumunda Aile. yok "Osmanlı esas onun zamanında batmaya başlamış". devletin... Peçe. Tezâkir. 2-3. yere tükürerek tepkisini koçyi- . Sir Isaac Pitman & Sons. 2004. Bkz. Osmanlı Saraylarında Harem Hayatının Đç Yüzü. yüzyılda. "Doğulu kadın bir makinedir ve başka bir şey değildir. llber Ortaylı. Sade Türk Kahvesi. Ekşi bir yüzle çıkıyorlar Kanuni türbesinden. 1991. Hazırlayan: Cavid Baysun. türbelere doğru seğirtiyorduk. Quataert. bir yandan da onların. Đlk başta zina yapan kadının en yakın akrabaları. 171. tam da şimdi açılmaktadır. 1992.. Ama kadının peçesi değil. Kanuni'nin hatırasına aşkettikleri lekeleri zihinlerinden silmeye uğraşıyorum. Donald Quataert. Clare Sheridan. Pan Yayıncılık. yok devlet işlerinde "Hürrem Sultan'a teslim olmuş" vs. afedersiniz. imparatorluk çapında bir projedir fakat aynı zamanda uygulanışı. 228). tarihi ve bıraktığı kalıcı etkiler açısından tümüyle mahallidir. Bu dahi Osmanlı kadın tarihinin silinmiş sayfalarmdandır. s. 23. 207." Zikreden: Lisa Lowe. Arkadaşım da. sonra da cellatlar onu suçlar" (s. Bkz. Soğuk bir Kasım günüydü. s. türbenin kapısında "Hürrem Sultan" levhasını görür görmez bırakın içeriye girmeyi. Halic'in pusları üzerimize yapışıyor. aynı tereddüt Lübnan'da da yaşanmış ve hem Đslam uleması. Arion Yayinevi.edecek kadar trajiktir ki. Biz onu düşünürüz fakat o bizi zor düşünür. s. Yandaki türbenin kapısında ise vaziyet iyiden iyiye vehamet kesbediyor. 75. and textile manufactu-ring. s. 7. Çağatay Uluçay. üstelik de bir Hıristiyan halk tarafından bu işlemin yapıldığına inanması neredeyse imkânsızdır. 1. iddiaları pek bildik gelecek size: Yok Kanuni "zirvedeki cüce" imiş. kızların yabancıların nezaretinde çalışmalarının caiz olduğu hükmüne varmışlardı. Yale University Press. tarihin peçesi. V/omen in the Middle Eastern History: Shifting Boundaries in Sex and Gender. 2. Bkz. Đstanbul 2001. s. Ltd. insanın medenî Avrupa'nın sınırları dahilinde ve 19. Amy Singer Hürrem Sultan'ı nasıl bilirsiniz? Yıllar önce sınıf arkadaşlarımdan biriyle istanbul'daki Sûleymaniye külliyesini gezmeye gittiğimizi hatırlıyorum. Cevdet Paşa da Bosna'daki Hıristiyanlar arasında başlık adetinin yaygın olduğunu söyler ve Bosna ve lzvornik despotlarına (cemaat reislerine) kızlarını "satar gibi bedel-i muayyen mukabilinde ere vermeleri"ni yasaklayan bir tahrirat-ı mahsusa gönderdiğini söyler. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Garnett. Projenin kendisi dinamiktir. Biz [de] onun hesabına bir estetik dokuruz. Đstanbul 1959. hem de Hıristiyan din adamları. Critical Terrains: French and British Orientalisms. 1994. Turkey of the Ottomans. 3. s 68. Bir yandan Kanuni türbesini geziyoruz. 4. sonra yargıçlar. "Ottoman women. Arkadaşımın kardeşi. 5. 6. kardeşi de "hızlı" Đslamcı. s. Son olarak bir başka çarpıcı örnek zikredelim: 1860'larda Bur-sa'daki ipek fabrikalarında Katolik Ermeni kızlarının çalıştırılmasının caiz olup olmadığı ciddi bir tartışma konusu olmuş ve Papa hususi bir kararnameyle buna izin vermişti. Londra 1911. Keddie ve Beth Baron.
Orta Asya'dan köle olarak Kudüs'e getirilen Sitti Tunşuk adlı kadının. bir fahişeden farkı yoktu! (Đşin tuhafı. Öyle anlaşılıyordu ki. yaptırdığı Darüşşifa ile Hürrem Sultan atmıştır. yalnız Harem'deki kadınların aklını devlet işlerine çelmekle kalmadığı (bu. o zamana kadar başka erkek Müslüman yöneticilerin bile aklına gelmeyen bir devlet aşevi (matbah-ı âmire) kurmayı nasıl akıl ettiği. Kanuni'ye oğlu Mustafa'yı öldürterek devletin bahtını karartmış. yine afedersiniz.135 KĐR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! ğitler gibi ortaya koyuyordu. çoğumuzun sandığı gibi kötü bir şey olmayıp aslında bir tür saray devrimidir!). Aynı semtte cami. Lakin Hürrem Sultan. Ona göre hayırseverlik üzerinde çalışmak. hemen bu genci kınamayın. Gülben Ergen'in başrolü oynadığı Hürrem Sultan melodramı da aynı önyargıların yatağından pijamalarıyla ekranlarımıza firar etmiş değil miydi? Bu nasıl bir kaderdir Hürrem Hanım? Olumsuz bir imaj sağanağına tutulmuş bulunan Hürrem Sultan'm cömertlik ve hayırseverlik cephesi neredeyse silinmiştir tarihlerden. Oysa Đstanbul'un sur içindeki en büyük hastanelerinden birisi olan Haseki Hastanesi'nin temellerini. Osmanlı toplumundaki zenginlerin. aynı zamanda kendisinden önce ve sonra gelen bütün Osmanlı saray kadınlarım geride bırakacak derecede hanedanın toplumla temasını sağlayan tüneller kazdığı. Daha da ilginci. hayırseverliğin Osmanlı toplumunu anlamada çok önemli bir boyut teşkil ettiği. Tarih karşısında benzer tavırlar hangimizden sadır olmadı ki? Bu bizim "hüzn-i umumi"miz aslında. Her gün evin mutfağında pişen yemekler ise sufilere olduğu kadar halka da dağıtılırmış. 14. Hürrem Sultan'm onun gözünde. Hatta Helena'nm kurduğu hastane. sosyal sınıfların kendilerini nasıl ölümsüzleştirdiklerini ortaya çıkarmanın bir başka yoludur. nasıl olup da. Hikâyenin gerisi de bir o kadar ilginç: Meğer Kudüs'de tam Hürrem Sultan'm imaretini yaptırdığı yerde vaktiyle Bizans Đmparatoru Konstantin'in annesi Helena'nm da bir hayratı bulunuyormuş. türbenin kapısına tüküren bu "hızlı" gencin memurluk hayatından sürekli kötü kokular yükseldiğini bizzat kardeşinden dinlemiştim sonraları. hayırseverliğin Osmanlı toplumunun merkezinde yer aldığını söylüyor. türlü dolaplar çevirerek kendi oğlu Selim'i tahta çıkartmış. ismini bir zamanlar Haseki olan Hürrem'in hayır eserlerinden aldığını semt sakinleri bile bilmezler. Birincisi. Singer'ın yakaladığı ikinci can alıcı nokta ise Hürrem Sultan'm Kudüs'te. 136 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK En büyük patroniçe Singer. yüzyıl sonlarında aynı yerde büyük bir ev yaptırmış olması. israilli Osmanlı tarihçisi Amy Singer'm son kitabı Constructing Ottoman Benefi-cence1 bize yalnız Osmanlı hayırseverliği hakkında değil. Öyle ki. taşra şehirleri de onun hayırseverliğinden nasiplerini almıştır. Hürrem Sultan'm. daha doğrusu "hak edenlere" dağıttıkları. Dahası. sibyan mektebi ve imaret yaptıran da ondan başkası değildir. Keza Ayasofya ile Sultanahmet camisi arasındaki Sinan yapısı vakur Haseki Hamamı da bu hayırsever kadının hayratı cümlesindendir. Hürrem Sultan tarafından Darüşşifa olarak ihya edilmiş ve bu hastanede Müs-lim-gayrimüslim kim gelirse geri çevrilmeyeceği şartı vakfiyesinde kayıtlıymış. bizi iki şaşırtıcı olguyla yüz yüze gelmeye davet ediyor. Đstanbul. Osmanlı tarihinde hayır ve imar işlerinde en aktif ve görünür "patroniçe" unvanını haklı olarak kazandığı ortadadır. böylece duraklama devrini başlatmış vs. eserlerini sadece başkente yığmamış. üstelik bunu yaparken dinî bir coşku ve heyecan duydukları sorusu üzerinde duran yazar. Hayır. Aksaray'daki Haseki semtinin. . bunu adeta bir hayat tarzı haline getiren hayırseverlerin sayısının Osmanlı toplumunda hiç de az olmadığını sözlerine ekliyor. herhangi bir zorlama olmadan.) Nedenmiş efendim? Osmanlı sarayına kadın parmağı onun zamanında girmiş. adeta bir farzı eda ediyorlarmışcasına mal ve paralarını bu kadar yoğun bir şekilde fakir fukaraya. Hürrem Sultan ve onun Kudüs'de yaptırdığı vakıf imaret hakkında da ilginç bilgiler sunuyor. medrese.
bizim her şeyimizde vardır. Yahut Hilmi Yavuz'un dikkatle okunması gereken aforizmalarma bakalım: "Klasik Türk Musikisi bizim kimliğimizdir. Varoluşumuzu anlamla dolduran. Hayır. ne de. Toplumsal Tarih. Peyami Safa'nm. istanbul. Çeviren: Sema Bulutsuz. Amy Singer. Bir tıkanma veya tükenmeden söz etmek bu musiki hakkındaki yanlış bir izlenime dayanmaktadır. Batı müziğinin üretim tarzını esas alan Peyami Safa gibiler. Kasım 2003. hâlin içinde tutunabilecekleri canlı bir değer kalmadığını da göstermez mi? Peyami Safa'ya göre klasik musiki geleneğimiz en basit ifadesiyle tükenmiştir ve bundan sonra yaşatılması da lüzumsuzdur. 36-41. Bizans ve Osmanlı nazariyelerinin küfünü silmekten ibaret. Kudüslü Köylüler. Kullar. 2002. Ziya Gökalp.. bir Mevlevi dergâhının teke kokan ağır ve bulanık havası içinde mevzun iniltilerden ve horlamalardan ibarettir). Farabi'den Hafız Ahmed Efendi'ye kadar Arab. dahası.137 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Böylece Hürrem Sultan.. ritmi. yani Bizans musikisinin Darülelhanı'dır.M. yaşamağa layık olduğunun delilidir Alaturkacılarımızın geçmişi bu kadar imdada çağır139 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! maları da. geçmişimizin ta kendisi. SUNY Press. melodisidir. Bu neslin ortada dâhicedir başardığı iş.A. Constructing Ottoman Benejicence: An Imperial Soup Kitchen inje-rusakm. göstermiş. O geçmiş ki. Peyami Safa'nm aksine klasik musikimizde bir tıkanma olduğu görüşüne katılmaz. hayır. s. aslında onun üretim tarzını klasik musikimize empoze etmeye kalkmakta ve ona uymayan ama kendisine mahsus farklı bir üretim ve aktarım mantığına . "Amy Singer ile söyleşi: Osmanlı toplumunda hayırseverlik ve vakıflar". Tarih Vakfı Yurt Yayınları. aşevini kurmakla Helena ve Tunşuk adlı geçmiş zaman kadınları ile birlikte Kudüs halkının hayır dualarını alma geleneğine ortak olmayı tercih etmiştir. sayı: 119. Hem epigrafin devamını okumak. yaratıcılarının zürriyeti kurumuş ve bütün sürvivansını [bekasım. Ama bu tavır. hem de hakkında daha geniş bilgi almak isteyenler kendisiyle yapılan şu söyleşiye başvurabilirler: Aykut Tunç Kılıç ve Foti Benlisoy. Osmanlı toplumunun karşısına geçip "Kimse yok mu?" programını sunan. Singer'ın daha önce Türkçeye çevrilmiş olan bir kitabı daha vardır: Kadılar. 138 Osmanlı musiki geleneğinin görünmeyen damarı Đstanbul'da bulunan Darûlelhan düm-tek usulünün. Vatan nasıl karışır mûsikiyle."2 Hilmi Yavuz. yapacağı yardımı en güzel şekilde yerine ulaştıran bu hayırsever ve akıl dolu kadına yaptığımız onca iftirayı boşaltacak "temiz" bir arsa gözünüze çarpıyor mu yakınlarda? 1. 1996. Beşir Ayvazoğlu'nun nefis çalışması Peyami'nin 11. bu satırların yazarı bir solcu veya "devrimbaz" değil zannettiğiniz gibi. Acem.] piyasa şarkılarına borçlu bir musikinin melez veya Türk olması ne yaşadığının. Tarihin bir şehrin içine ördüğü çözülmesi zor düğümlerden birisiyle daha karşı karşıyayız Hürrem Sultan'ın Kudüs'teki imareti hanesi örneğinde. bu geçmişin musikisi. Bölümünde ayrıntılarını bulabileceğiniz bu epeyce tuhaf fikirlerine demir bir misal daha zikretmek istiyorum (1950'de yazdığı "Alaturkanın sahibi" başlıklı yazıdan) Artık saz eserleri nevilerinin bile bestekârlarından mahrum. Bu yüzden klasik musikinin yasaklanmasını sonuna kadar destekleyen Peyami Safa'nm yargıları bugün bize fazla acımasız ve onun gibi muhafazakâr kitlenin öncüsü bir isme yakışmıyor gibi görünmektedir. musiki diye sevdiği şey. ölünceye kadar bu görüşlerine sadık kalan 'bizim' Peyami Safa'nındır ve klasik musikimiz hakkında söyledikleri de bunlardan ibaret değildir. Ziya Gökalp'te yok mudur? Yahya Kemal'e kulak verelim isterseniz sözün burasında: Çok insan anlayamaz eski musikimizden Ve ondan anlamayan bir şey anlamaz bizden. Türkçülüğün Esasları1 [Rauf Yekta Bey'in] Musiki diye bildiği şey.
. 1. icracıları ve icra üslûplarım bir arada tutan ortak bir aidiyet duygusu oluşturmuş. Beşir Ayvazoğlu'nun yakın dönemde musikimizin gümrah bir meşk silsilesini ilmik ilmik ördüğü kitabı Neyin Sırrı Hâlâ Hasret5. aynı zamanda ses ve saz eserleri repertuarının da yüzyıllar boyu kuşaktan kuşağa intikalini sağlamıştır. onun 1920lerden 1970'lere kadar "cebren ezilmek istenildiğini yazmıştı. Ziya Gökalp'in Osmanlı musikisi hakkında bu buna benzer düşünceleri Türkçülüğün Esasları'nda çeşitli bölümlere dağılmış haldedir. Meşk bir yandan ses ve çalgı öğretimini ve icra üsluplarını şekillendirmiş. kültürümüzün temel ve gizlenmiş vasıflarından birisini derinliğine önümüze serdiği için yararlı bir çalışma. Daha çok Türk musikisinin Batılı müzik anlayışı karşısında aşağılanması ve dışlanmasından buhtedebiliriz. aslında dışarıdan pek fazla fark edilmeyen bir yöntemle. bu dünyanın yazılmamış fü-tüvvetnamesi. Bkz. Meşk yeterince anlaşılabilse ve onun musikimiz için taşıdığı vazgeçilmez rol bir kere kavranabilse. Geleneksel musikimizin aktarımı. Meşk aslında bütün bir müzik geleneğinin ortak zemini haline gelmiş. geliştirmiştir. gerçekte yaşayan ve kendisini yeniden üretme mekanizmaları işleyen bir musikiydi ve bir "tıkanma" sözkonusu değildi. ne de "tutunabileceği hiç bir değer"inin kalmadığından. kendi kendini tekrarlıyor. yani bu sanat alanının tümü için hem estetik hem toplumsal bir harç görevim yerine getirmiştir. kuşakları. Hazırlayan: Mehmet Kaplan. Kültürel bir linç karşısında dejenere olan ve ala140 BĐR TARĐHĐMĐZ BĐLE YOK turkadan arabeske kadar uzanan "zevk hezimeti"nin bütün sonuçlarını olanca ağırlığıyla yaşayan klasik Türk musikisi. kısacası musiki geleneği kendisine yaraşır nafiz çeşitliliği içinde ihata edilebilse. ne onun tıkandığından söz edilebilir. kendi kültürüne Avrupa gözlüğüyle bakan çarpık zihnî tavrı kasdetmektedir burada haklı olarak. Aşk Olmayınca Meşk Olmaz. 141 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Demek ki görünüşte devam etmiyor. Meşkederek müzik öğretmenin ve öğrenmenin basit bir araç. Behar'm Aşk Olmayınca Meşk Olmaz adlı kitabında Osmanlı-Türk musikisi geleneğinin "farklı" bir aktarım ve üretim kalıbı izlediği ve bunun genellikle gözden kaçırıldığı yolundaki verimli tesbiti. Meşk. Peyami Safa ve neslini aldatan serabın ne olduğunu ortaya koyuyor bana göre. meşk usulüyle devam etmiş ve kendisini yenilemiş. bütünüyle meşk adı verilen yönteme dayanırdı: Hem ses veya saz öğrenimi hem de öğrencilerin bir eser dağarcığı edinmeleri. Cem Behar. Böylece Osmanlı musiki geleneğinin nasıl bir eklemlenme zinciri halinde günümüze intikal ettiğini ve bunun meşk'in nesilleri birbirine bağlayan altın zinciriyle nasıl örüldüğünü daha berrak bir şekilde görme imkânını yakalıyoruz. bir yazısında3 musiki geleneğimizin kendi kendisine tıkanmadığını. bakmasını bilene açer sırrını ney.dayanan klasik Türk musikisinin tıkandığını veya tükendiğini söylemeye vardırmaktadırlar işi. Velhasıl. Türkçülüğün Esasları. herhangi bir pedagojik yöntem olarak görülmesi eksik ve yanlış olur. ondan da Halil Dikmen'e ve Niyazi Sayın'a inen ney geleneğinin sırlarım açıyor önümüze. Dört buçuk yüzyıllık Osmanlı/Türk musiki geleneğinde meşk. temel bazı ahlakî ve estetik değer yargılarının da taşıyıcılığım ve yeni nesillere aktarıcılığını yapmıştır asırlarca: Meşk zincirlerinin devamlılığı sayesinde de bu yargılar Türk müziği dünyasına iyice yerleşmiş. Aziz De-de'den Emin Dede'ye. Onun kendisini tekrar ettiği yolundaki genel yargının sebebi.. bir kolektif hafıza gibi hem geleneği kendisinde toplayan. Yavuz bu bakışı Oryantalistleşmeyle ilişkilen-dirmektedir ki. Bu iki işlevi birbirinden ayırmak imkânsızdır. hem de onu yeni yaratıcılık formlarına hazırlayan meşk usûlünün anlaşılmamış olmasındandır.4 Kuşkusuz bununla sınırlı değildir meşkin musikimizde oynadığı roller. bir yandan da eser repertuarının nesiller boyu aktarımım ve zamanla yemlenip değişmesini sağlamıştır. sayısız müzisyen kuşaklan tarafından bir öğretim yöntemi olarak benimsenmekle kalmamış. anayasası olmuştur. bestecileri. meşk etmekle gerçekleşirdi.. durağan gibi görünen ve tıkanmış izlenimi veren Türk musikisi geleneği.
Cinuçen Tanrıkorur. Zaman Kitap. Kubbealtı Neşriyat. istanbul 2002. 2001. Tarih. Bush'un 'modern devirlerde kölelik'ten muradı neymiş? 'E bu basbayağı bilimsel bir inceleme!' ilk tepkim bu oluyor. kölelerin omuzlarına bastığı halde onları neden görmezden gelmekte bu kadar inatçı davranıyor olabilir? Bu defa da köleliğin zincirlerini kırmaya çalışalım beraberce. Aziz Dede. 3. bunu benden önce keşfetmemiş olanlar dertlerine yansındı. sizde Mr. modern dünya demek değildir. Boyut Yayıncılık. Şim145 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! di Mr. indeks. Fesuphanallah. James Joyce.istanbul. Bush'un kitaplarından bulunur mu?" diye sorarken ümitsizdim doğrusu. Hayret dalgalarımın kabardığını. IV OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Kendimizi şu sözün anlamını kavramaya zorlamalıyız: Batı. s. Aşk Olmayınca Meşk Olmaz. Bkz. Hilmi Yavuz. Niyazi Sayın. 4. 25 Aralık 1998. kapatma kararını "meş'um bir karar" olarak eleştirmektedir. yüzyıl başlarına kadar yaşamış olan insanlığın bu temel olgusu ile yüzleşmek neden bu kadar zor? Binlerce yıldır var olan bir kurum üzerine sosyal bilimlerin ordularını seferber etmekte neden bu kadar çekingen davrandıklarını anlamak zor gerçekten de. "Sahi. Yahu ne diyor bu Mr. Bilmediğimiz kölelik kurumu Beyoğlu'nda Đngilizce kitaplar satın aldığım kitapçıma. Gökalp'in bu fikirleri. Zaman. Peki Osmanlı tarihinde kölelik? Hep bir saldırı-savunma hattında mı ele alacağız köleliği? Onların "canları" yok mu? Tarih. 10. Rethinking World History 142 Bush ve Osmanlı'da köleler. cariyeler. Emin Dede. kesin olarak söylemek gerekirse bu durumda bizzat Batı da tamamen dönüşüm geçirmiştir.. Ulysses (Stepnen Daedalus'un ağzından) Kölelik. 138. Beyoğlu'nun gürültülü cangılında kendime salim bir köşe aradım. Oysa bazı sömürgelerde 20. S. [Batı] daha çok. istanbul. gömleğime dökülen çaydan anlıyorum. kendisinden uyanmaya çalıştığım bir kâbustur... Yaklaşık 300 sayfalık bu kitabın ismi alaylardan alay beğen diyordu adeta: "Modern Devirlerde Kölelik"1. 1996. Kültür Bakanlığı. 1998. Batı'nm ayrılmaz bir parçasını oluşturduğu Afro-Avrasya Ökümenisinin birikimsel tarihi olmadan Batı'nm [Büyük] Dönüşümünü düşünmek hemen hemen imkânsız olurdu. dipnotlar. Cumhuriyet aydınlarını derinden etkilemiş ve nihayet Darülelhan. Bush. Halil Dikmen. diğer güçlerin. masalarında Hıristiyanlık propogandası içeren broşürlerin yayılmış olduğu bir kafeye oturdum. yoksa 'gizli Bush doktrini'ne mi ulaşmıştım farkına varmadan? Eğer öyleyse. 1926 Ekim'inde kapatılmıştır. 2. günümüzde inanılmaz ve ürpertici bir olay olarak görülüyor. Sonunda bir binanın teras katında. Biraz da Müzik. 95. Beşir Ayvazoğlu. s. s. 105. "Gelenek. 5. Hodgson. Denemeler. Arada bir başımı kaldırıp Sultanahmet'i ve Kızkulesi'ni seyrederek elimde akkor haline gelmiş olan kitabı didiklemeye başladım. Üstelik hiç de ideolojik bir bakışın esamisi okunmuyor kitapta: Spinoza'dan bir alıntıyla başlıyor ve köleleri kurbanlık koyunlar gibi görme anlayışının yanıltıcı olduğunu. koltuğumun altında fokurdayıp duruyordu. 53. "Tanrı'yı kıyamete zorlamak" için gerçekleştirmeye koyulduğu stratejinin hangi sırlarını ifşa edecekti bana? Satın aldığım kitap. istanbul. Kaynaklar. s. as-hnda köleliğin hukukî ve pozitif bir "kurum" olarak ele alınması gerektiğini iddia ediyor. Cem Behar. Marshall G. Ama bilgisayarda Bush adına kayıtlı bir kitap gözüküyordu işte. altında çalışacakları yeni şartlar yaratmak suretiyle bir katalizör vazifesi görmüştür. Neyin Sırrı Hâlâ Hasret: Bir Meşk Silsilesi. 63-67... Bakalım Mr. Yapı Kredi Yayınları. kimbilir hangi gizli planlarını açıklayacak.. istanbul. müzik ve Tanrıkorur". Bush? . 1976.
Keza II. Kamu hizmetinde çalışmakta. hamal ve zanaatkar olarak şehirlileştirildiğine dikkat çekiyor Bush. köylüleştirilmesine mukabil. Bakın. konaklarında bulaşıkları yıkayan halayık da köledir! Đyi OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ ama bu nasıl bir iştir ki. hani şu devşirmeler. Osmanlı'da "kul taifesi" var. kölenin köleleri. 146 147 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Daha da önemlisi... Abdülhamid de Siyasî Hatiratım'da Osmanlıdaki köleliğe. yüzyılda Osmanlıya dayatılınca bu farkın ne kadar büyük olduğu daha iyi anlaşılmış ve Karatodori Paşa gibi gayri müslim Osmanlı temsilcileri. Fakat bir insanın hürriyetinin olmaması. Hiç savaşta esir alınıp köle yapılan biriyle doğuştan köle olan ve toprakla birlikte alınıp satılan serfler aynı "köle" manşeti altında değerlendirilebilir rru'ymiş? Ya borcundan dolayı kendi rızasıyla köle olan adam ile ölüm cezasına çarptırılıp da cezası ömür boyu köleliğe çevrilen kişi aynı köle kategorisinde yer alabilir miymiş? Bir de azim hatamız varmış ki. Batılı anlamda kölelik demlemeyeceğini. onları birleştiren bir asgari müşterek sayılabilir mi? 'Bu kitapta iş var azizim' diyorum kendi kendime. Özellikle Afrika'dan Amerika'ya yollanan zenci kölelerin çok büyük bölümünün plantasyon kölesi olarak çalıştırılmasına.. sizin anladığınız kölelik bizde zaten yok. daha çok bir koruma ilişkisinin geçerli olduğunu iddia etmektedir. Çünkü sonuçta hür insanlardır. halbuki kölelik hukukî (legal) bir kurummuş ve bir zamanlar takdim edildiğinden daha az haşin ve zannedildiğinden daha az kıyıcı bir geçmişi olmuş. diyorum. islam'da köleliğin "köylü" değil. Üstelik yazarımız. Bush onu hiç affetmiyor. inanılmaz genişlikte yetkilerle donatılmışlardır. 18891890). Đslam'da kölelerin küçük esnaf. yeri gelince yarım milyonluk ordulara komutanlık (serdar-ı ekremlik) etmişler. onu modern dünyayı inşa eden pozitif güçlerden birisi olarak ebeliyor. hürriyetsizlik olarak tanımlarız. Ona göre Islamdaki köleliğin. köleliğin "yaratıcı bir güç" olduğundan dem vuruyor. sistemin çok büyük bir hızla köleliği tasfiye ettiğini de söyleyebiliriz pekâla. Böyle köle mi olurmuş? Đsrailli tarihçi Ehud Toledano. diye boşuna müdafaalarda bulunmuşlardı (Brüksel. bu ayrımın genellikle zannedildiği gibi. ama gariptir. "şehirli" bir özellik arz etmesiymiş. maiyetlerinde onbinlerce köle bulundurmuşlar. Pes doğrusu! Köleleri hep efendilerinin kurbanları olarak ele almışız. Aslında devşirme paşaların kendisi de. Osmanlı köle tarihi üzerine çığır açan makalesinde. o insanın köleliğinin karakterini belirleyen bir şey olamaz. Bush? Osmanlı köle tarihinin karanlık sayfaları Osmanlı'da kölelik hakkında değerli bir araştırma yapmış olan Dani-el Pipes'a göre devşirme elitine (kul taifesine) köle denilemez. Bunların konumları çok farklıdır ve köle terimine yepyeni bir anlam kazandırmaktadır. Bu kölelerin eline devletin kaderi teslim edilmiş. bürokraside görev almaktadırlar. Osmanlı'daki kölelik hakkında neler diyecek Mr. Osmanlıların "köle"den anladıkları ile Avrupalıların anladıkları arasında büyük farklar vardı (tıpkı şimdikilerde 'azmlık'tan anladıklarımızın farklı olması gibi). köle kökenli (kul) görevliler lehine yapıldığının altını çizmektedir (Köleyi kayıran bir sistem yani!) Efendileriyle kurdukları samimiyet sayesinde kul kökenliler daha fazla kayırılabilmekteydi. Diyor ki ezcümle: Bizler köleliği.3 Đlginç bir başka nokta da. eğer denildiği gibi bir köle ordusunca yönetiliyorduysa. hatta neredeyse 'köle orduları' olabilmektedir? Đkisinin köleliği aynı "şey" olabilir mi? Dahası. kul meselesine açıklık getirmekte ve kul olan ve olmayan memurlar arasında bir ayrım yapıldığının. hür görevliler lehine değil. bu kul ordusunun çocukları doğduğunda hür sayılacaklarından. aynı mantıktan gidersek.Yazarımıza göre aslında kölelik dediğimizde tam olarak neyi kasd ettiğimizi bilmeden uluorta konuşamazmışız. Sayfalar parmaklarımın arasından hızla kayıyor ve Osmanlı bahsinde soluklanıyor. özellikle .. Avrupalılara karşı. Bakalım. Köleliğin yasaklanması 19. 'hür olmayışları'.2 Toledano bir başka yanılgıya da işaret etmeden duramıyor: Osmanlı askeri ve idarî sistemi.
L. 'Neye niyet. 163. Avrupa. En altta ise sahipli işçi köleler vardır ve bunlar köle sınıfının en garibanlarıdır. Marmara Üniversitesi Đlahiyat Fakültesi Yayınları. Dergâh Yayınları. Avrupalıların büyük bir hızla zencileri ve kahverengi derilileri köleleştirdiği bir çağda. Benzer düşünceler. Olsa benim bilmem lazım [di]. Ehud R. Habsburg'dan büyük bir ordunun kendisine karşı yollanmasıyla tehdit edildiğinde rahatlıkla şu cevabı vermiştir: "Hiçbir yerde askeriniz yok. 1993. buralarda köleliğin kendisinin. hiyerarşik bir topluma uyum sağlayarak çeşitli kölelik biçimleri üretir. Polity Pres. Müslümanlaştıran ve dolayısıyla 'öz-gürleştiren' Osmanlı'nın bu karmaşık köle politikası. Zenci köleleri ev hayatına. 1998. erkekleri de Enderun yoluyla devlet idaresine (seyfiyye). Hilal ve Haç Kavgası. L. slam dünyasındaki kölenin farkı Đslam dünyasındaki kölelerin durumunu Güney ve Kuzey Amerika-lar'daki durumla kıyaslayan Bush. 3. köpüren lacivert istanbul semasını okşuyordu. bizzat Avrupalı seyyahların gözlemlerinden delillendiriyor. Bush. M. 19. eşi benzeri benzeri yoktur. istanbul 1975. onu nakletmezsem bu yazı tadından çok şey yitirir. Beyaz Adam'ı köleleştirdiği için bir türlü affetmemiştir. Sultan Abdülhamid. Toledano. sonunda güç ve servete gark edilir. Bkz. neye kısmet'. Bush. Klein. Bondage. Osmanlı Devletinde Kölelik. 2. Bu süreci alınlarının akıyla geçenler. 1830s-18i50s". Bedir yayınevi 10. Bush. Nasıl hür insanlar olarak hepimiz toplumun en üst gelir ve güç diliminde yer bulamıyorsak. s. 137-138. Kölelik Osmanlı toplumunda tek bir yatay düzlem oluşturmaz. ve 11.Osmanlı örneğine bakılırsa. Aksine. bölümler. kendi içinde bir statü sıralaması vardır. orada karısı . L. isminden daha az ürkütücü olduğunu zikrediyor. Sudan'da 5 yıl geçiren Gustav NachtiOSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ gal ise Islamın her yerde kölelik kurumunu kolaylaştırıcı düzenlemeler getirmiş olmasından hayretler içinde kalmıştır. Bush yazıyordu: Manchester Metropolitan Üniversitesi'nde tarih profesörü M. Mesela köleler geleceğin yöneticileri. "Ottoman concepts of slavery in the period of reform. 148 149 Avrupa'nın patronu kim olacak? Kanuni'nin Đtalya'daki casusundan mektup var! 1561'de Istolni Belgrad sancakbeyi Hamza. and Emancipation in Modern A/rica and Asia. Editör: Martin A. 41. s. Nihat Engin.. dedim içimden ve evime doğru yürüdüm. Ayrıca Osmanlı'da kölelik konusunda yapılmış önemli bir çalışma için bkz. Siyasî Hatıratım. yüzyılda Mısır ve Arabistan'a giden John Le-wis Burkhardt. bürokratları olarak titiz bir eğitim sürecinden geçirilir. s. 4. hatta bilim adamlığına (kalemiyye) yönlendiren. Servitude in Modern Times. Kitabın kapağına tekrar baktığımda yazar yerinde M. Osmanlı'yı işte bunun için. 1999. Osmanlı Devleti köle ihtiyacının önemli bir kısmını güney Rusya steplerinden ve beyaz Kafkas ırklarından karşılamaktadır. istanbul. Avrupa'daki Osmanlı düşmanlığının en inatçı gerekçelerinden birisini oluşturmuştur. beyaz kölelerin kadınlarını eğitip kalifiye eleman olarak Harem'e. unutulmuş bir Osmanlı aydını olan Çerkeş Şeyhizâde Halil Hâlid Bey (?-1934) tarafından da savunulmuştur.. Başımı kitabın sayfalarından kaldırdığımda Sultanahmet ve Kız-kulesi'nden yükselen ışıklar. The University of Wisconsin Press. Breaking the Chains: Slavery. istanbul. Müslümanların kölelerine daha insaflı muamele ettiklerini. 2000. kölelerin de zengini ve fakiri. 1. çünkü benim casusum altı yıldır Beç'te oturur.4 Fakat Bush'un yakıcı bir tespiti var ki. age.
popüler tarihlerimizde olsun yine eski hamam eski tas! Sanki çağımızın 24 kıratlık tarihçisi Fernand Braudel bundan yarım asır önce şu müthiş tokatla uyandırmamıştı bizi: Osmanlı tarihine hep dışarıdan bakıyoruz. onu yarım görmek ve bundan da fazlası. isterse mükemmel çapacıdır. Bir başka deyişle. Mektubun yazarı Mehmed Bey. isterse papazdır. Bugünkü Arnavutluk sınırları içindeki Draç'm Subaşısı olduğu tahmin edilen Mehmed Bey adlı birisi tarafından saraya gönderilen bu mektup. S. Đtalya ve Batı Avrupa'daki seçkin muhitleri yakından tanıyacak kadar nüfuz sahibi bir . Gelin görün ki. isterse topallar. isterse Macar olur. Takats1 Son yıllarda Osmanlı tarihi alanında sessiz sedasız bir "devrim" yaşanıyor. Voltaire'in. ders kitaplarımızda olsun. vs. 1519'da kendisini Kutsal Roma-Germen Đmparatoru ilan ettiren Şarlken'in Avrupa'da ne dolaplar çevirdiğini Osmanlı kurmaylarının yakından takip ettiğini de belgeliyor. dolayısıyla yarım gördüğünü itiraf eden. isterse senin gibi sağlam bacakla gezer ve üstelik her dili bilir. Kendisini Avrupa'ya kapatmıştı. iki taraf da Avrupa üzerinde bütün kozlarını ortaya sürmekte. Bu. Đspanya.2 151 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Osmanlı'yı sadece dışarıdan. bu eksikliğini telafi etmek için ilerlemiş yaşında Osmanlı tarihini yeniden okumaya girişen Braudel'den (Marx da Kırım Harbi'nden sonra Osmanlıca öğrenmek için kollarını sıvamamış mıydı?) yarım asır sonra bile aydınımızın ağzında aynı teranenin yankılandığını görmek nereden baksanız umut kırıcı: 'Osmanlı talancıydı.çocuğu var. bilgilerini Arnavut bir tüccar olan Zuka'dan almıştır. Etrafında olup bitenleri takip etmedi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde E.' Oysa bir devletin 'önde' olup olmadığını anlamak için dahi başkalarını takip etmesinin şart olduğunu söylemeye gerek var mı? Bugün Amerika'nın. Anadolu ile Avrupa arasında adeta ticarî bir köprü kurmuştur. Fransa ve Đtalya arasında mekik dokuyan bu "holding" sahibi Zuka adlı patron.7671 numarada kayıtlı.. mesela Çin'deki gelişmelere gözünü kapatması kadar manasız bir hareket tarzı tasavvur edilebilir mi? Kanuni-Şarlken maçı devam ederken.3 Mektubun muhtevası. Üretici değil. Osmanlı yönetiminin Batı Avrupa'daki olaylara ilgisini ve aldığı bilgilerin niteliğini aydınlatıcı nitelikte. (Aslında Osmanlı'nın Batı'ya kapandığını söyleyenlerin neden bir türlü bunun tersini düşünmediklerini de anlayabilmiş değilim. başkası tarafından tek yanlı açıklamak demektir. isterse Nemçeli. Belgeyi gün ışığına çıkaran ise Christine Isom-Verhaaren adlı bir Osmanlı tarihi uzmanı. Osmanlı tarihçiliği büyük bir hızla gömlek değiştiriyor. Avrupa'nın kaderini belirleyecek olan Kanuni-Şarlken maçının kritik bir noktasmdayızdır. Zaten takip etmeye de ihtiyacı yoktu vs. Onun güçlerini kavrayabilmek için bu muazzam makineyi içinden gözlemek gerekmektedir. 1530 yazında Kanuni Sultan Süleyman'a yazılmış bir mektup. 1529'da ise Buda şehri Şarlken'in kuvvetlerinden geri alınmıştır. hazıra konucuydu. başta Montesquieu olmak üzere Avrupa aydınlarının Osmanlı Devleti ve toplumu hakkındaki kara cahillikleriyle bir güzel dalga geçtiğini ne çabuk unutuyoruz?4) 152 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Mektup. Avrupalıların Osmanlı hakkındaki bilgilerinin ne kadar kıt olduğunu seyahatnamelerden biliyoruz.. Avrupa'nın hâkiminin Osmanlılar mı yoksa Habsburglar mı olacağı üzerinde bahisler oynanmaktadır. Dahası. isterse asker olur. Đtalyanca bilen bir Arnavuttur ve Avrupa'dan bilgi sızdırmak için Osmanlı yetkilileri tarafından ince elenip sık dokunarak seçilmiş "özel" bir görevlidir. 1526'da Mohaç'da Macar ordusu imha edilmiş. Mektup aynı zamanda Osmanlı yöneticilerinin başlarını devekuşu gibi kuma gömmediklerini ve çevrelerindeki değişimi ıskalamadıklarını da gösteren önemli bir belge. Buyurun size. bu adam isterse kilisede ayin eder.
Osmanlıların Avrupa içindeki çatlamalar kadar ittifaklarla da yakından ilgilendiklerini kanıtlamaktadır. 1999. Ahmet Resmi Efendi de Paşa'nın durmadan "havâdis-i rüzgâr kâğıtları" okuduğundan bahseder ki. tam da o yıllarda ispanya'da kalmış son Endülüslü Müslümanların kurtarılması için Barbaros yeni bir harekâta girişmiş durumdadır. i768-i774'de Ruslarla yapılan uzun savaş sırasında gece gündüz kendisine iletilen raporları okuyarak dünya ahvali hakkındaki bilgilerini sürekli yenilediğini aktarır. böylece son derece hayatî bilgileri üst düzey yöneticilerin ağzından alabiliyor ve Osmanlı sarayını. Kurtarma girişimleri. Fernand Braudel. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. S. mektupta verilen bilgilere göre 1530'lara kadar sürmüştür. 2. 3) Mektupta bahsedilen Basel şehri gerçekten de Luther taraftarlarınca ele geçirilmiş ve kiliselerdeki tasvirler tahrip edilmişti. 455. 2) Mektupta belirtilen olaylar ve yerler. kafalarımızda kurulu kimbilir kaç tane Titanik'i daha batıracak kudrette olduğunu göreceğiz. baskı. s. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası. Osmanlı. Araştırmalar devam ettikçe bunun gibi daha nice belgenin. çağımızın önyargılarla malul adresine gönderilmiş olduğunu ve Osmanlı buzdağının. "atmasyon" değil. Mektupta Şarlken ile Martin Luther'in kuvvetleri arasında cereyan eden bir savaştan bahsediliyor. gerçek olaylar ve yerlerdir. s. Kafalarımızdaki Titanikler ne zaman batacak? Đyi de bu mektup neden bu kadar önemli? Önemini maddeler halinde sıralayayım izninizle: 1) Mektup. Osmanlılar için Luther hareketinin mahiyetini anlamak bakımından önemli bir ipucu teşkil ediyordu. 1994. Gazete okuyan Sadrazam Kanada'da McMaster Üniversitesi'nde Osmanlı tarihi okutan Virgina Aksan. Draç'dan istanbul'a gönderilmemiş sadece. Macaristan Türk Aleminden Çizgiler. Isom-Verhaaren'in yaptığı araştırmalardan anlaşılıyor ki. Yine "Marçilye"nin de Marsilya olduğu pekala biliniyordu. Aynı zamanda bize.) Bu mektup. Yeni Türkiye Yayınları. s. Nitekim mektubun yazıldığı yılda Protestanların Şarlken'e karşı muhalefet hareketini başlatmış olduklarını yazıyor tarihler. Osmanlıların Avrupa'daki siyasî ve dinî gelişmeleri yakından ve sıcağı sıcağına takip ettiklerini gösteriyor da on153 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ dan. bunun "gazete" anlamına geldiğini söylemeye gerek var mı?5 1. Bugün Basel'in yerini haritada gösteremeyen aydınlarımız olabilir ama mektupta "Bâzilya" şeklinde geçtiğini ve yerinin kısa bir tarifle anlatıldığını görüyoruz. Muhsinzade Mehmed Paşa'nın. 27. olan bitenlerden hızla haberdar edebiliyordu. 4) Yine mektupta Barbaros Hayreddin Paşa'ya karşı Andrea Dor-ya komutasında bir donanmanın sefer hazırlığı yaptığı haber verilmektedir ki. (Zannedildiği gibi Osmanlılar Endülüslü Müslümanları kaderlerine terk etmiş değildir. Ankara. Takats. Çeviren: Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara. . Luthercilerin yeni bir din icad ettikleri ve bu dinin Katolikliğe muhalif olduğu belirtiliyor. Aynı şekilde mektupta sadece askeri bilgiler değil. diplomatik bilgiler de geçiyor ki. 174'den aktaran: Gabor Agoston. Şarlken'in askerlerini Milan şehri civarında gördüğü ve Adriyatik Denizi kıyılarında Osmanlılara karşı bir ittifak filosu hazırlanmakta olduğu da Zuka'nın istanbul'a gönderdiği istihbarat bilgileri arasında. Đmge Kitabevi. 2. çağımıza da gönderilmiştir.patron olan Zuka. Bu. II. Đstanbul. cilt 1. Nitekim ileride yeni bir Katolik (Haçlı) ittifakı kurulması ihtimali karşısında Kanuni'nin Protestanları desteklemesinin altında bu tür 'içeriden' bilgiler yatıyordu. 1992. "Macaristan'da Osmanlı-Habsburg serhadı (1541-1699): Bir mukayese". aynı yazar. "Türk devrinde kılavuzlar ve casuslar".
s. "An Ottoman report about Martin Luther and the Emperor: New evidence of the Ottoman interest in the Protestant chal-lenge to the power of Charles V". Çevirmenin yazdığı Önsöz'den. Peki bu memlekette üniversite kütüphanelerine sokulmayan araştırmacılar. gündelik başarıların aldatıcı avuntusuyla kendisine yeni bir zindan inşa etmek peşindedir. beklenebileceği gibi basınımızda hiçbir yankı bulmadı. bize hazcı kültürün. Akademi Kitabevi. mektubun fotokopisi de mevcut). Basın toplantıları. yayıldığı toplumlar hangi tehlikeli dönemeçlere sarkarken ortaya çıktığını yeterince açıklamış bulunuyor. içine itildiği bu yüzeysellik bataklığından ne zaman uyanacak? Ne zaman hakiki bilimin. medya tarafından kültürün haz dolu basamaklarına doğru büyük bir hızla itilirken. demeçler kıyamet gibi. hakiki kültürün hakkını verecek? Ne zaman gelip geçici başarıların kısır döngüsünden kurtularak gerçekten "muasır medeniyet seviyesinin üzerine" çıkma azmini yeniden kazanacak? Ne zaman? Đçinde yaşayan gerçek değerleri fark edemeyen ve onların zihnî başarılarını stadyumların veya podyumların sunağında kurban etmekten vazgeçemeyen bir toplumun geleceğinin kimlerin ipoteğinde kalacağını görmek için öyle derin araştırmalara gerek yok. Başında değerli Osmanlı tarihçisi Cornell Fleisc-her'in bulunduğu Chicago Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi ile yakından tanıdığınız Cemal Kafadar'm başkam olduğu Harvard Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi'nin ortaklaşa düzenledikleri bu önemli toplantı. yeterince dramatik bir örnektir ve ne yazık ki tek örnek değildir. Ayrıca Muhsinzade Mehmed Paşa hakkında bkz. Harvard'da bir Türk olmak Halil Đnalcık ismi. Milli Eğitim Basımevi. hem de William McNeill gibi dünya tarihçiliğinin önde gelen otoritelerinin katıldığı toplantı. Halil Đnalcık hoca şerefine bir uluslararası konferans düzenledi. 4. Đbn Haldun'un Mukaddimesinden Speng-ler'in Batı'mn Çöküjû'ne kadar çok sayıda uyarıcı. Oysa hem inalcık hocanın yerli ve yabancı talebelerinin. sayı: 28. .3. Hikâyelerini zevkle okuduğumuz -ama sadece okuduğumuz. hakiki sanatın. yaşadığımız bu sancılı ortamda bir muştu olup imdadımıza yetişti. "Ottoman sources of information on Europe in the eighte-enth century". Đstanbul. fikirle rekorları parçalayabileceği. izmir 1999. 299-318 (yayında. 1963. Şaşırtır. o geleneksel derinliğini de emanetçiye teslim ediyor. bilgiye susamış insanların önlerine konulan engeller ne zaman manşetlere çıkar dersiniz? Kitap yasaklamak serbest. bilgiyle. Türkiye.Ömer Seyfettin'in cesedinin bir hastane odasında kadavra olarak kullanıldığı. çünkü bir insanın beyin gücüyle. göz kapakları olmayan adamdır. Muhsinzade Mehmed Paşa ve Ayânhk Müessesesi. 5. Son çare olarak yüzünü beyaz cama yapıştırmış. ona sırf bu yüzden hayranlık duyulabileceği ve Balzac'm Mutlak Peşinde adlı romanında yansıtmaya çalıştığı gibi. Christine Isom-Verhaaren. Turaca. Hugo von Hoffmanstahl Türk toplumu. oradan algılarına akıtılan popüler kültürün köpüklerine tutunmuş. Çeviren: Fehmi Baldaş. 1996. Kur'ân-ı Kerim'den Herodot Tarihi'ne. bilginin başlı başına bir heyecan ve ziyafet konusu olabileceği gerçeği ısrarla unutturulmaktadır. Dünyadaki en muteber eğitim kurumlarından Har-vard Üniversitesi. ülkemiz ve tarihimizin Ameri-ka'daki tanıtımı açısından son derece önemli bir fırsattı. stad yasaklamak yasak! Kas gücü bizde hep beyin gücünün önündedir ve tersi her zaman şaşırtır bizi. Kanunların Ruhu Üzerine I. 157 KĐR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Türk basını aylarca Süreyya Ayhan haberleriyle yatıp kalktı. Montesquieu. s. 13. Yuzo Nagata. 154 155 Amerika'da bir "Türk" bayrağı dalgalanıyor: Halil Đnalcık Konferansı Şair. Virginia Aksan.
felsefe. Ernie Tucker. yakıcı bakışları değdiği anda okur gibi oluruz. Suraiya Faroqhi. bir yerde evinden dışarı çıkmaktır. bir olayı anlamak için sadece olayın kendisini anlamanın yeterli olmayacağının bilinciyle onu çok daha geniş bir spektrum içine zarifçe. Palmira Brummett. Özer Ergenç. anlamak için bütün algı ordularını seferber ediyor. onun için aynı uzaklıkta sanki. yüzyıl Osmanlı ticaret tarihini 159 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ anlatırken bizi aniden iran-lngiliz-Hollanda "ekonomik bloku"nun karmaşık dünyasının içine çekivermesi gibi ustaca manevraları. Evi yeniden düzenlemek için çıkılan bir tür diaspora'dır modernlik. tarihimizin kendisi de sürgüne yollanmıştır. O bir anlık rastlaşma sırasındadır ki. teoriden veriye şaşırtıcı bir kolaylıkla gidip geliyor. Bilkent Üni-versitesi'nin bu önemli kitap hakkında düzenlediği toplantıda yaptığım konuşmada Đnalcık hocayı Hugo von Hoffmanstahl'm şairler için yaptığı tesbitte dediği gibi. Toplantıya nedense Türkiye'den sadece üç tarihçi tebliği sunmuş (Halil Berktay. bize tarih dediğimiz o engin okyanusa açılan menfezleri gösterir. 2003 Arahk'mda Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından neşredildi. Hepsi geçici olarak sürgüne yollanmış gibidir modernleşme sürecinde. . Ertesi gün de Mehmet Ipşirli ve Engin Akarlı birer konuşma yaptılar. Onu dışarıdan bakışlarla süzdük. Halil Đnalcık. kaderin bir cilvesi olarak prostat ameliyatı geçirdiği için kendisi adına düzenlenen toplantıya katılamayan Halil Đnalcık olmak üzere diğer değerli tarihçilerimizi de programda görmeyi arzu ediyordu. tarih.29 Nisan 2004 günü açılışı yapılan konferans 2 Mayıs Pazar günü sona erdi. anlıyor.. görüyor. hâlâ devam eden orijinal keşifleri. Boşalan "evimiz"e hâlâ yabancı bakışlar yöneltmemizin sebebi budur aslında. limon suyuyla yazılmış satırları. Elizabeth Zachariadou. Tarihçiliğin kesintisiz bir idman gerektirdiğinin her daim bilincinde. hayat. Madeline 158 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Zilfi gibi dünyadaki Osmanlı tarihçiliğinin önde gelen adları konferansta birbirinden ilginç tebliğler sundu ve yeni görüşler ışığında Osmanlı "ada"smın suyun altında kalan kısmına ışık tuttu. Bir kısmına sık sık atıflarda bulunduğum Gilles Veins-tein. Kültür. Metinlerde bizden gizlenmiş veya gizliliğe itilmiş yüzleri fark ediyor. Osmanlı tarihçiliğinde hakikaten bir "şair" gibi çalışıyor. Victor Ostapchuk. Cumhuriyet kurulurken. Belgeleri yakar onun gözleri. Michael Khodarkovsky. Linda Darling. "Göz kapakları olmayan adam" Osmanlı tarihi gibi kaim önyargı duvarlarıyla çevrili bir alanda yetkinliğini dosta düşmana ispatlamış. O bir anlık ışıltıda tarihin üzerini örten katmanların gözlerimizden gizlediği sırları fısıldar bize. edebiyat. Sahibinin evde olmadığı bu metruk hâne hakkında yabancıların anlattığı hikâyeleri dinledik önce.. Joseph Rahme. Bu yüzden sürekli teyakkuz halinde. makale ve kitapları onlarca dile tercüme edilmiş ve disiplininin "pîri" unvanını bileğinin hakkıyla almış bulunan Halil Đnalcık'm Günsel Renda ile ortak editörlüğünü yaptıkları Osmanlı Uygarlığı adlı çalışma1. Dışarıda olmaktır. Bir metnin ön ve arka yüzünü aynı anda okuyabiliyor. Diaspora'dan evine dönen tarihimiz Modern olmak. veriden teoriye. Mark Stein. Karşılaştırmalı tarih analizleri. Bu zengin muhtevalı. zorlamadan yerleştirmesi. Avrupa'nın gözüyle ve Avrupa'nın adesesinden inceledik. Tabii gönül en başta. 16. Osmanlı "uygarlığının derinliğini dünyaya duyurmak amacıyla hazırlanmış ve Đngilizcesiyle aynı anda piyasaya sunulmuştu. 1924'de sadece Osmanlı hanedanı değil. Baki Tezcan). Görünen ve görünmeyen satırlar. Karen Barkey. Bunlar inalcık tarihçiliğinin alamet-i farikalarından. bir o kadar da orijinal ve göz alıcı görsel malzeme ile beslenmiş kitap. "gözkapakları olmayan adam" diye nitelendirmiştim. Fariba Zarinebaf.
yani Osmanlılar gelince birden celallenmesini ve felsefenin yumuşak terliklerini terk ederek savaş çizmelerini ayağına geçirmesini 163 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! . Osmanlı tarihini."Geriledi" derken de. onun yıllardır bastırılmış seslerine kulak vermeden geçmişi doğru bir şekilde algılayamayacağımızı öğreten Halil Đnalcık hoca. Evde olmayan Osmanlı kendisini anlatamaymca. bir orkestra şefi gibi. Onun Hıristiyanlığa ihanet ettiği. hep Avrupa ve Avrupalı vardı. 88 yıllık dolu dolu geçirdiği ömrüyle. Fransa'nın da Osmanlı'nın parçalanması projesine destek vermesi isteniyordu. Gönül Tekin. Feza Günergun. giderek daha sık dile getiriliyor. 2003. bilinçler bilenerek beklenmiştir. Kitaba makaleleriyle katılanlar şunlardır: Halil inalcık (3). Ekraeleddin lh-sanoğlu (2). Leibniz hakkında şu ironik tespiti yaptırmıştır: "Bu dünya. yaptığı ciltlerce yayınla tarihimizi ve kültürümüzü 5 kıtada dalgalandıran iftihar kaynaklarımızdan birisi. komşuların önyargılı anlatımlarının kararttığı olguları aydınlatmakta ve çağdaş dünya tarihçiliğinden gelen güçlü ışıklar altında yıkandıktan sonra yeni yüzüyle arz-ı endam etmektedir önümüze. Descartes sonrası felsefenin en önemli birkaç isminden birisi. Osmanlı tarihi artık kendi diliyle konuşmak için çaba göstermekte.Günsel Renda.1 Leibniz. Đstanbul. geri dönerken pırıltılı bakışlar fırlatmaktadır mahalleye. Hatta "mümkün olan dünyaların en iyisi"nde yaşamakta olduğumuza dair iyimser görüşü. Hazırlayanlar: Halil Đnalcık . Doğan Kuban. Ben Halil inalcık hocayı tam bu noktaya. Peki ya biz? 1. Oysa tam da bu yüzden Osmanlı fenomenini tanımaktan hızla uzaklaşacağımızı bilmiyorduk. Harvard Üniversitesi. kafamızda Osmanlı değil. Osmanlı Uygarlığ}. Evinden çıkmış olan tarihimiz. Bu misyonla kendisini görevli sayarak harekete geçen aydınlardan birisi de Alman filozof Leibniz idi. Baha Tanman. dünyanın en itibarlı üniversitelerinde açtığı Osmanlı tarihi kürsüleriyle. Osmanlı Devleti'yle iyi ilişkileri olan Fransa Kralı'nm durumu kritikleşmişti. Leibniz Türklerin 1683'de Viyana önünde uğradığı bozgunun ardından. Gûnay Kut. bu hakkı teslim etmekle görevini yapmış bulunuyor. Candide adlı eserinde Voltaire'in sivri hiciv oklarına maruz kalmış ve Viktorya dönemi filozoflarından Bradley'e. 160 161 Osmanlı'ya savaş açan filozof: leibniz Bu ülke adeta karanlıklar ve barbarlıklar ülkesi. Selçuk Aksin Somel. Ama sonuçta o da hikâyeyi kendi cephesinden anlatacak ve bizler kâh ATÜT gibi. Orhan Ko-loğlu. Ahmet Yaşar Ocak (2). özlenmiştir. yeni baştan konuşturmayı deneyen. 2 cilt. Đlhan Başgöz. mümkün olan dünyalarm en iyisidir ve onun içindeki herşey zorunlu olarak kötüdür. Kendisi de cehaletin içine gömülmüş olan padişahsa. Nazan Ûlçer. Aradaki boşluk. Ersu Pekin (yazarların yanlarındaki rakamlar kaç yazıyla katıldıklarını göstermektedir). Serpil Bağcı. Gönül Ûney. Nurhan Atasoy."2 Dünyayı tozpembe ve temelde "iyi" gören filozofumuzun iş Türklere. Orhan Okay. "ilerledi" derken de. Zeren Tanındı (2). Filiz Çağman. kâh "gerileme" ve "ilerleme" söylemi gibi Avrupalı bakış açısının komşusuna giydirdiği gömleklerden tanımaya çalışacaktık onu. tahtında bir Sardanapal edasıyla yayılıyor. eskilere bile nihan kalan bir çok sırrın ortaya dökülmesiyle sonuçlanmıştır. Ali Alparslan. yani Osmanlı tarihinin sürgünden dönüşü sürecinin dönüm noktasına oturtuyorum. Metin And (2). Günsel Renda (2). etrafında bir alay kadın ve harem ağasıyla. Kültür Bakanlığı Yayınları. onu en iyi anlatacak komşu olarak Avrupa'yı seçişimiz anlamlıydı.
165 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! . veya ölümden de beter bir esarette ruhları öldürülüyor. Çünkü Leibniz'e göre Osmanlı Đmparatorluğu dağılma dönemindedir ve bünyesindeki halklar "bir kurtarıcı güç"ün gelip kendilerini azad etmesini beklemektedirler. 'Mısır'ı almak için fırsat bu fırsat' demektedir filozofumuz. Mısır'ı Fethe çıkmış bir filozof Felsefe tarihlerindeki o kılı kırka yaran düşüncelerin sözcüsü "dâhi" Leibniz. aslında Fransızların dikkatini. Türk imparatorluğunun yıkımım (bu başarının tek sahibi Fransa olacaktır). Bu satırlar. Bradley haklı: Dünyayı "iyi" ama içindekileri -bu arada Türkleri de-"kötü" gören bir felsefedir Leibniz'inki ve onun bu iki yüzlü tavrı."4 Yani Osmanlı topraklarına yeni bir Haçlı seferi başlatmak ve yeni bir Piyer Lermit (EHermit) olmak için yola çıkan Leibniz. aynı zamanda hükümdarlara danışmanlık yaparak geçimini sağlayan 'siyasî' bir filozof olarak karşımıza çıkmaktadır. Macarları para. Adı. Leibniz'in matematik dehasına yakışıyor mu dersiniz? Buna siz karar verin. Latince kaleme aldığı bu raporda Fransa Kralı'na. o yıllarda Osmanlı Devleti'yle aralarındaki imtiyazlı dostluğa zarar vermek istemeyen Fransız yönetimi tarafından işte böyle aşağılanmış.3 Yalnız beklediği "yağlı" karşılığı alamayan Leibniz'in bu rapor veya layihası. Peki pes etmiş midir filozofumuz? Ne gezer! Osmanlı (Türk) topraklarının Avrupalıların iştahını kabartması için her şey hazırdır ama nedense kimse yanaşmamaktadır bu leziz sofraya! Filozofun canı sıkılmıştır ve oturur.Haçlı seferleri üzerine size bir şey söylemek istemiyorum. barbar (Türklerin) kılıcından geçiyor. silah ve tavsiyeleri ile isyana teşvik edenlere (Fransızlara) ve bu yaptıkları korkunç kötülüklerden dolayı Hıristiyan milletleri tehlikelere atacağını bile bile hareket edenlere karşı intikam çağrısında bulunuyorlar. kendi ülkesi olan Almanya'dan uzaklaştırmak için böyle bir hileye başvurmuştur.. Hıristiyanların başkomutanlığını. Hıristiyan dünyasıyla ilgili işlerin idaresini. Đşe bakın ki. yeryüzünde Tanrı'nm temsilcisi olarak tek başına hükümdar olmak istemekle (!) suçlamaktadır: Đkiyüz bin Hıristiyan. Mesela Alman hükümdar ailesi Welfenlerin hizmetinde bir ömür geçirmiştir. Tüm bu insanlar. ("Evrenin hakemi" olmak kimin ağzını sulandırmaz ki?) Allah'tan. XIV Louis bu oyuna gelip de Osmanlılarla arasını bozmaya kalkmamıştır. Buna göre hazret. henüz 26 yaşındayken Paris'e kadar gelmiş ve Fransa Kralı XIV Louis'ye de bir rapor sunmuştur. lakin Leibniz'in bu raporunda bile samimi olmadığını iddia edenler var. 1672'de. bu başarının.anlamak kolay olmasa gerek. (Ne tesadüf: Amerikalılar da Sad-dam'm elindeki 'Irak halkları' için aynı şeyi düşünmemişler miydi?) Leibniz Kral cenaplarının iştahını şu cazip sözlerle kabartıyordu: Mısır savaşından beklenen başarı kazandırsa. Leibniz. bu kitabında Fransa Kralını. Fransız kuvvetleri ve ordu içerisinde bulunan "oryantalistleri" tarafından istilaya uğrayacaktır. Leibniz'in Mısır'ı işgal projesi. 'Artık bu işlerin modası geçti' diye baştan savılmıştır. savaşın galibine denizlerdeki egemenliği. Ama Avrupa/Batı felsefesinin görünen yüzüne aklanmamamız için önemli bir uyarı olduğu yeterince açık. yeni bir kitap yazar. Doğu ile ticaret yollarına hakimiyeti. Mars Christiannisimus'dur. Fakat sizin de bildiğiniz gibi Aziz Louis devrinden beri artık moda da değiller. Türklerin Avrupa'yı yakıp yıkmaları sayesinde.. 'Doğu Đmparatoru' unvanını ve bunun şerefini ve 'evrenin hakemi' olmanın getireceği paha biçilmez şanı sağlayacağı muhakkaktır. en berrak bir şekilde siyasî danışmanlıklarındaki faaliyetlerinden anlaşılmaktadır. bu projeyi incelediği kesin olan Napolyon tarafından tam 126 yıl sonra yürürlüğe konulacak ve 1797'de Mısır. 21 Haziran 1672'de XIV Louis'nin bakanlarından Pom164 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ ponne tarafından şu alaylı cümlelerle cevaplandırılacaktır: ". Siyasî ve hukukî meselelerde danışmanlıktan öte raporlar yazmış olan Leibniz.
2001. 1999.5 Yani ne biz sandığımız gibi gerilemiştik. dipnot: 28. s. Tam bu sırada Rus Çarı Büyük Petro'yu keşfeder. yüzyıl Paris'inde halk. Massie. Osmanlıların müşfik kucağına sığınmış olan Demirbaş Şarl'm yokluğunda bile Đsveç'teki işlerin tıkır tıkır yürüdüğünü. Phoenix Press. 112. "Türk politikası Avru-palılarmkini kat kat aşar" tespiti yapılmaktaydı. Aktaran: Thierry Hentsch. Leibniz'in Bilimler Akademisi teklifi de Petro'nun hoşuna gider ve Akademi'yi kurmaya girişir. Demirbaş Şarl'a.Oysa Leibniz'in ikna etmek için didindiği sıralarda Fransız Sara-yı'nda Türklerin dehası ve politikalarını hala iyice tanımadıkları için özeleştiriler yapılmakta ve bir Venedik Elçisi. 19. Hayali Doğu. Deli Petro'ya. Đşte Aydınlanma Çağı'nm filozoflarından bir portre. yani bugün algılamak istediğimiz gibi "aydınlanmış" birisini aramayın boşuna. Ey iktidar nelere kadirsin ve ah bu Aydmlanmacılarm dayanılmaz muğlaklığı! 1. "XVII. Yeni Türkiye Yayınları. reform projesinde ilk işinin mektepler açmak olduğunu söyler. "Enlightenment". s. 129. Metis Yayınları. Zira bulamazsınız. Moskova'yı ele geçireceği ve Petro'nun işini bitireceği günü sabırsızlıkla beklediğini yazmıştır. Djuvara. Çar'dan beklediği 500 dukalık maaşını tahsil edemeden ölür (1716) ama Fransızlar daha garip bir şey yaparak Petro'yu o anlı şanlı Fransız Akademisi'nin üyeliğine tayin ederler! (Yakıştı mı şimdi Academie Français'in tarihine?) Tabiatıyla Petro da bu jestten çok hoşnut olur ve saygıdeğer Akademi'ye bir teşekkür mektubuyla birlikte Hazar Denizi'nin yeni yaptırdığı haritasını hediye olarak gönderir. Zafer haberi gelir gelmez kaleme kâğıda sarılan filozofumuz Leibniz. Çeviren: Aysel Bora. s. cilt: 5. 491. Encydopaedia of Philosophy. kafasındaki ideal. 1988. Petro'ya karşı Narva Savaşı'nı kazanmıştır. yaralarının üzerine pansuman yapmak için değil. 'aydınlanmış' toplum görüşünü uygulayacak bir kahramanı aramaktadır ısrarla."6 Türkiye'de Aydınlanma hakkında ahkâm kesen propagandistler-den siz hiç böyle bir Aydınlanma manzarası işittiniz mi? Leibniz. 166 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Zaten isveç'le görülecek hesabı olan Çar'm aklı bu işe yatar ve yeni başkenti St. cilt: 1. 1972. 816.7 Şimdi sıkı durun: Yıllar önce. 4. 157. bunun da o yıllarda Avrupa'da şöhret bulmuş Đsveç okulları sayesinde başarıldığını yazar. s. Ankara. Baü'nın Akdenizli Doğu'ya Politik Bakışı. Petersburg'da birbiri ardınca okullar açar. Levhada şunlar yazılıdır: "Kral'ın emriyle Tann'nın bu yerde mucize göstermesi yasaklamıştır. Aktaran: Anthony Quinton. Peter the Great: His Lije and World. Türkiye'nin Paylaşılması Hakkında Yüz Proje (1281-1913). 18. The Great Philosophers: An Introduction to VJestern Philosophy. Editör: Paul Edwards. Rus Imparatorluğu'nu kendi fikirleri için muazzam bir laboratuvar olarak gören Leibniz. 167 . Hayır. Çar'ın can düşmanı olan Demirbaş Şarl. Ankara. ne de onlar sandığımız kadar ilerlemişti. Faruk Bilici. 10 ciltlik Đngilizce Felsefe Ansiklopedisine yazdığı maddede ünlü fikir tarihçisi Crane Brinton söylüyor. 5. Trandafir G. Osmanlı. 7. düpedüz toprağı yemek için! Bu bâtıl inancın önüne geçmek isteyen Kral ise hızla bir başka bâtıl inanca sarılacaktır: Mezarın etrafı demir parmaklıklarla kapatılır ve üzerine de bir levha asılır. Bkz. Bu arada Leibniz. Macmillan. agy. Oxford University Press. s. Çeviren: Pulat Tacar. sonunda Petro'nun danışmanı olmayı başarır ve ona. Aydınlanma'yı aydınlatmak En katı Aydınlanmacı görünenlerin bile ne marifetleri olduğunu ben değil. Bir olgudan ziyade efsanedir çünkü bize anlatılan Aydınlanma. iyileştirici gücüne inandıkları için bir rahibin mezarına akın akın git-mekteymiş. Doğrusu Aydınlanma Çağı'nda adam gibi. 6. 488. Bryan Magee. 2. yüzyılın ikinci yarısında Tûrk-Fransız ilişkileri: Gizli harpten objektif ittifaka". Robert K. istanbul 1996. Gûndoğan Yayınları. 3. s. Crane Brinton. s. Dişe diş bir mücadele devam etmekteydi. Aktaran: Bilici. 522.
çünkü çevirmen Nezih Uzel ne yazarın zengin teorik birikimine. Said'in cesareti gerçekten de takdire şayandı. Bu hem yazara. 170 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐH! özelliklerini ve topografik resmini çıkarttıklarını ve örtük Oryantalizm ile açık Oryantalizmin işbirliğine bundan daha iyi bir örnek bulmanın zor olduğunu söyler. Dünya Savaşı sonunda ameliyat masasına yatırıp parçalara ayırdıklarını. Said'den yapılan bu ilk Türkçe çeviri. yayınevi tarafından kitabın kapağına konulduğunu öğrenince de küplere binmiştir. sanıyorum. Buna "çeviri" demek bile zordu. ilgilendiği Doğu'nun tam göbeğinde yer alan ve Oryantalist edebiyatın vazgeçilmez hedeflerinden biri olan Osmanlı dünyasına neden bu kadar bigâne kalmış olduğudur. Said ise aynı çomağı eline alıp Oryantalizmin yuvasına sokma cesaretini göstermişti. ikbal Ahmed'in dediği gibi. özellikle de Orta Doğu üzerindeki Oryantalist operasyonlarından söz eden ve eleştiren Said. Said'in tezindeki egemen söylemin ve ileri sürdüğü temanın bizde de bir vurgu olarak eskiden beri mevcut olmasında yatar. kitabında nedense Osmanlı Devleti'nin aynı emperyalizme karşı verdiği mücadeleyi es geçer. memlekette dünya kadar ingilizce bilen insan varken orijinal dilinden değil. Said aslında Foucault'mm beşerî bilimler için yaptığını. ancak bu ifadenin yazar tarafından değil.Edvvard Saıd Ermeni soykırımını neden savunur? Oryantalizm söylemi aydmlanmızca oldukça kolay benimsenmiştir. Oysa tam da Oryantalizm tarafından "keşfedilen" ve "Doğu-lulaştırılan" tek bağımsız "Doğulu politik beden". Gariptir. Şurası açık artık: Oryantalizmle ilgili tartışmalar. hem de Cemil Meric'e karşı bir saygı169 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! sizlik değil miydi? Neyse ki müteakip baskılarda bu ibare çıkartıldı kapaktan ve Pınar Yayınları. Şerif Mardin Filistinli düşünür Edward Said'in Osmanlı'ya. bu literatürün en sık kullandığı tezlerden "Doğu despotizmi"ne yönelik herhangi bir atıf görmediğini söylüyordu3. Neydi o günler? Ohentalism'in çevirisi1 yayınlanır yayınlanmaz bir çok akranım gibi ben de yutarcasma okumuştum onu. Đlgi alanlarım genişledikçe onu daha iyi anlayabildiğimi ve mesajının altında yatan teorik birikimi daha rahat kavrayabildiğimi görüyordum. Okunmuş kitapların raflarda boş boş oturduklarını kim söylemiş? Said'in Oryantalizmdi de yıllar içinde defalarca elimden geçecekti. başlıktaki ibareyi görünce. 'Demek ki benimle aynı şeyleri düşünen birileri daha varmış' diye sevinmiş. Şerif Mardin. Şerif Mardin hoca büyük ölçüde haklı. özellikle de Türklere karşı. Said'in metinlerinde hep kafamı kurcalamış olan husus. Orientalism'in 1978'de yaymlanışmdan sonra bir daha eskisi gibi olamayacaktır. Bunun izahı. Oryantalizme uygulamıştı: Foucault beşerî bilimlerin karanlık yuvasına çomağını sokmuştu. Başlığın altına ise Cemil Meriç'ten alınan bir ibare konulmuştu: Sömürgeciliğin Keşif Kolu. Osmanlı Devleti değil miydi? Orientalism'dt bu noktaya değindiği hemen hemen tek yerde ingiltere ve Fransa'nın "Avrupa'nın Hasta Adamı" olarak nitelediği Osmanlı'yı (Asiatic Turkey) I. ne de kullandığı terminolojiye vâkıftı. Emperyalistlerin Doğu. Ama artık Said'e verdiğimiz kredi burada bitmeli ve onu gerçekte ait olduğu yere oturtma girişimi bir an önce başlatılmalıdır. Rahmetli Cemil hoca. Ancak dahası var. çeviriye gelen eleştirileri dikkate alarak bu defa Đngilizceden yeni bir çeviri yaptırdı2. Doğu Batı dergisinde çıkan bir yazısında Oryantalizme karşı bu kadar eleştirel yaklaşan Said'in çalışmalarında. Said'de Oryantalist tortu Ne var ki. Fransızcadan yapılmıştı. o her fırsatta eleştirdiği Oryantalistlerden hiç de aşağı kalmayan önyargılı bakışı sorgulanmadı bugüne kadar. böylece bütün zaaflarını. .
Said. sonraki hayatında da unutamamıştır bir türlü. bir kere daha Batı düşüncesinin turnusol kâğıdı olmuştur. M. "11. "Türklerin kendilerine yönelik SOYKIRIM boyutlarına varan saldırılarından sonra Beyrut. 54. Üstelik de Türkiye'nin garantörlükten kaynaklanan haklarını kullanarak soydaşlarının hayatını kurtarmak için Kıbrıs'a yaptığı çıkarmayı ĐŞGAL sayacak kadar da Batı kamuoyunun güdümündedir. bu konuyu yeterince araştırma zahmetine dahi katlanmış değildir. dedesinin boynu vurulmuş Ermeni bir arkadaşından ve onunla sürgünlük tecrübesini nasıl paylaştıklarından dem vurur acı bir dille. belki de sürgünlük psikolojisi. Osmanlı: insanlığın Son Adası. Abdülhamid'in Filistin hassasiyeti". 2002. Aslında Said'in Orientalısm inde Doğu despotizmine bir iki atıf vardır ama derinleştirilmeden geçiştirilmiş olduğu için fazla öne çıkmamıştır. Şerif Mardin. . Edvvard Said. tam da Batılı güçlerin Oryantalistlerle elbirliği yaparak geliştirdikleri Ermeni Soykırımı tezine sorgu sual etmeden iman etmiş olması da gösteriyor ki. Marjinal. Said burada. gerçekten de Said gibi bir entelektüel adına esef vericidir. gençliğinde. Armağan. sayı: 20. Ve Osmanlı. 1995. daha doğrusu. Nikola'nm telaffuz ettiği ve Batılı politik güçlerin Osmanlı bünyesine giydirmeye çabaladıkları. (Oryanta-lizm-I). belki gençlik travması olabilir.7 Ne dersiniz? Artık Edward Said'in etrafına örülen hâleyi sıyırma zamanı geldi derken haksız mıymışım? Osmanlı-merkezli bakıldığında. 171 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! OSMANLĐ: BĐR DÜNYA TARĐHĐ "Kış ruhu" adlı yazısında ise Nubar adlı. çocukluk ve gençlik yıllarında karşılaştığı Ermeni sürgünleri. Bkz. Çeviren: Tuncay Birkan. yine kendi (Osmanlı) ülkesinin bir başka bölgesine gönderen Osmanlı yönetiminin tutumuyla Đsrail'in Filistinlilere karşı işlediği zulmün aynı kefeye konulması. Oysa ilk defa. "Avrupa'nın Hasta Adamı" tabirini benim yaptığım gibi parantez içine almadan kullanması dikkat çekicidir. 2003. . aile büyükleri "katliama" uğramış. "Doğu Sorunu" ile ortaya çıktığını bildiğimiz "Avrupa'nın Hasta Adamı" yakıştırması. Ufuk Kitapları. Yabancı. çağımızın bu değerli beyninin misyoner okullarında sakatlanmış bir vicdana sahip olduğu daha berrak olarak anlaşılabil-mektedir. Ermeni "soykırımı" ve Kıbrıs'ın "işgali"? Entelektüel adıyla Türkçeye çevrilen kitabında Türklerin Ermenilere yönelik "soykırım boyutlarına varan saldırılanından söz eden5 Said. Kudüs ve Kahire gibi şehirlere doluşan" Ermenilerdir. Do$ı Batı. ilk kez Rus Çarı I. 5.. Ayrıntı Yayınları. bal gibi Oryantalizmle ilişkili politik bir strateji olan. Balkanlardan ve Kafkaslardan Anadolu'ya hem de yüzyıllar boyu sürülen milyonlarca Müslümanın haline acımayan Said'in.Ancak Orientalism yazarının. Abdülhamid?4 Herşeyi bilen Said bu gerçekleri nasıl görmezden gelir? Osmanlı sözkonusu olduğunda neden emperyalizme karşı susmayı. s. Halep. istanbul. Oryantalizmin "gerileme" söylemiyle de yaygmlaştırılan "Hasta Adam" elbisesini doğal bir kostüm gibi almakta adeta bir beis görmemektedir. Entelektüel: Sürgün. 4. emperyalizme karşı şöyle ya da böyle yüzyıllar boyu direnmiş bulunan Osmanlılar neden yoktur? Üstelik bizzat kendi vatanı olan Filistin'i Siyonistlere ve ingiliz emperyalizmine kaptırmamak için az mı çaba göstermiştir II. Çünkü onlar. "Oryantalizmin hasıralu ettiği". en kalabalık grubu Ermenilerin oluşturduğu sürgün topluluklarına derin bir yakınlık duyduğunu saklamaz. 3. Osmanlı'yı susturma girişimlerine ortak olmayı tercih etmektedir acaba? Cevap.6 Edward Said. Aynı kaderi paylaştığına inandığı (zira Ermenilerin Türkiye'den tehcirinin ne gibi bir sebebi olduğu ve Filistinlilerin vatansız-lıklarıyla herhangi bir alakasının olup olmadığı önemli değildir bu noktada) Ermenileri. tam da Said'in tasvir ettiği ameliyatı günün birinde gerçekleştirebilmek gayesiyle ortaya atılmış değil midir? Peki bütün anti-emperyalist tavrına rağmen Said'in gündeminde. istanbul.
Đstanbul. biraz da Türk ordularmdaki disiplini görsünler. s. artık yerini ikisi arasında daha karmaşık ve daha yakın ilişkiler olduğu tezine bırakmak durumunda. 172 173 M0NTA1GNE VE OSMANLILAR "D Đsterdim ki gençlerimiz vakitlerini pek yararlı olmayan gezintiler ve pek şerefli olmayan uğraşlarla geçirecek yerde. daha keyfî ve öznellik dolu bir rapsodi.3 Özellikle Osmanlı Devleti'nin Avrupa işlerine karışmasının. yüzyıl başlarındaki Osmanlı Devleti ve yönetimi hakkındaki takdirkâr düşünceleri ve bu düşünceleri siyasal teorilerine taşımaktaki isteklilikleri biliniyor. 2001 Metis Yayınları. Bunu en yetkin bir şekilde. sistematik ve belli bir plan dahilinde yazılmış metinlere kıyasla daha serbest. Đstanbul. 33. büyük yalnızlığına sor vermek olduğunu söyler. Çağma ve gelecek çağlara olduğu kadar geçmişe de bu "yaban düşünce"nin imkânları içinden bakar ve bu yüzden çağın şartlanmışlıklarma kolay kolay pabuç bırakmaz. s. O. yüzyıl boyunca pek tanıdık olan bir hayaletin gölgesi ("despotizm hayaleti") olduğu. Oryantalizm (Doğubilim): "Sömürgeciliğin Keşif Kolu". Metis Yayınları. baskı. Montes-quieu'nün tour de force'u olan Đran Mektuplarındaki Doğu imajının da Avrupa'da 17. Nedendi bu yalnızlığı Montaig-ne'in? Neden kendisini yalnız hissediyor ve bu yüzden okurlarıyla hasbıhal etmeyi seçiyordu yalnızlığına son vermek için. Daha sonra. Çeviren: Nezih Uzel. Hür bir dünyalı olarak ufukların seyyaliyetine teslim eder kendisini. Said. Montaigne. Hazırlayan ve çeviren: Tuncay Birkan. bu yeni 'Avrupalı' yaklaşımın kendi yaşadığı topraklara ulaşmasıdır onu yalmzlaştıran gelişme. bakkaldan peynir ekmek almak kadar kolaydır. Pınar Yayınları. Oryantalizm. Saint-Barthelemy kıyımında (1572) onbinlerin din savaşları yüzünden mezarı boylaması. Bunun cevabını. 1982. 1999. Yersiz Yurtsuz adıyla dilimize çevrilen hatıraları: Çeviren: Aylin Ûlçer. Özgür.. 2000.6. yüzyıldan itibaren rastladığımızı göreceğiz araştırmalarımızı derinleştirdikçe. Galiba Montaigne'i niteleyen ve çağdaşlarından ayıran fark da buradan geliyor. Şarkiyatçılık adıyla yeni bir çevirisi daha yayınlandı Orientalism'in: Çeviren: Berna Ünler. Denemeler'i kendisine yazdıran şeyin. Edward Said. çağında bir önyargı seli altında şekli şemaili çarpıtılmış olan Doğululara. Çünkü bizimkinden çok ayrı ve çok üstün onlardaki disiplin. Alan Grossrichard .. Edward Said. Ayrıca bkz. 2. 1.. istanbul. Pınar Yayınları. mesela Protestanlığın varlığını büyük ölçüde Osmanlıların desteğine borçlu olduğu gibi ilginç saçaklanmalara kadar varmaktadır okumalarımız. Çeviren: Selahatün Ayaz. 4.2 175 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Bu "yaban düşünce"dir işte Montaigne'i çağdaşlarının zihin felcinden muaf kılan aşı. Đstanbul. Avrupa kültüründe Đslam Avrupa ile Osmanlı toplum ve kültürü arasında kuvvetli bir farklılık / benzemezlik ilişkisi kurarak onları birbirlerinin uzlaşmaz karşıtları olarak konumlandırma siyaseti. Yeni bakış açılarına her zaman açık bir duyarga. özellikle de Osmanlılara bakışında görmek bizi şaşırtmaz bu yüzden.. Bunlara başka örnekleri eklemek. Said'den Seçme Yazılar. Postel ve Jean Bodin'in 16. Đletişim Yayınları. Montaigne enemeler.. Entelektüel. Kış Ruhu: Edvıard W. Ülkesinin bu yeni fikirler ve mezheplerle tanışması. 90. 7. Said'in. yine kendisi veriyor. esnek bir rapsodi" gibi diyor Tuğrul Đnal1.. Fransa'nın "yaban" bölgelerinden birinde. Đstanbul 2004. batı Avrupa'yı ayıran Alplerin ötesinden geliyordu ve henüz Đtalyan kaynaklı Rönesans'ın Avrupalı zihniyete arız edeceği çarpılmadan masun kalmıştı. Tam tersine. Hatta Osmanlı kültüründe bazı "modern" zihniyet izlerine 16. Kaskatı.
Ne de olsa. Bu liste tabiatıyla Kar taca derisi gibi uzatılabilir istenilirse: Voltaire'nin Mahomet piyesindeki alaycı ve bühtankâr tavrına rağmen Müslümanlar ve Osmanlılar'm ahlâk ve disiplinine hayranlığını ifade eden cümleleri. şaşırtıcı sorgulamalara konu edilebilmektedir. Perigord'daki iç savaş sırasında laubaliliklerine tanık olduğu Fransız askerlerinin Türk askerini örnek alması gerektiğini belirtmiş. az ya da çok değerli bir şeyi çalanlar hemen kazığa geçiriliyor ya da başları kesiliveriyor. Onun dışında karın doyurmayan. Türklerin. Oryantalist bir tavra rastlanıp rastlanmadığı. "bütün genç Fransız askerlerinin Türk disiplinini ilk elden tanımaları" temennisiyle şunları söylemiştir Montaigne: Çünkü bizimkinden çok değişik ve çok üstün onlardaki disiplin. Campanella'nm Güneş L/îfeesfnde. mesela en tarafsızlarından birisi olan Lady Montagu'nün yazılarında bile.alttan alta Oryantalizmin Doğu'ya ve Đslam'a. Keza Hegel. Türk askerleriyse tersine daha ölçülü. kendi halinde. Türklerin Tarihi kitabına bir şükran nişanesi olarak Sultan Abdülmecid tarafından Aydm'da bir çiftlik hediye edilmesi. Fatihlerin en zalimi olan [Yavuz Sultan] Selim üzerine yazılanları okurken şaştım: Mısır'ı aldığında Şam kentini bolluk ve güzellikle saran eşsiz bahçelere askerlerinden hiçbirinin eli değmemiş. filozof Leibniz'in Osmanlıların nasıl yıkılacağı üzerinde kafa yorarak Fransa Kralı'na bir fetih raporu sunduğu vs. malını çalmak birkaç sopa cezasıyla geçiştirildiği halde savaşta en ağır cezalan görüyor. Turner'den John M. hem de kapalı değil. bunları "körün değneği" haline getirmeyen. Bizim askerlerimiz savaş sırasında eskisinden daha uygunsuz. Montaigne. Rousseau'nun babasının Đstanbul'da Topkapı Sarayı'nda bir süre saat tamirciliği yaptığı. ölümünden sonra yapılan genişletilmiş 1595 baskısında. Engels ve Marx gibi Avrupa düşüncesindeki negatif kanadın veya Max Weber gibi pozitif kanadın temsilcilerinin de. hem gözden geçirir. "Göl şairi" Lamartine'e. Parasını vermeden tek bir yumurta almanın cezası tam 50 sopa. Denemeîer'ine başlarken sarf ettiği ilk cümlede.4 Denemeler'in. insanlık görevini hayvanlara ve bitkilere kadar yaydıklarını söylemektedir: Türklerin hayvanlar için hayratları ve hastaneleri vardır.tarafından ifade ediliyor. yüzyıldan bugüne volümü giderek artacak olan Türklerin birer "şeytan" oldukları tezinden. Bryan S.. Goethe'nin. sorumsuz. Denemelerin her baskısında eserini gözden geçirip genişletirken bütün konuları olduğu gibi Osmanlı hakkındaki bahisleri de. kitabında kurduğu ütopyanın aslında yeryüzünde Osmanlılarca tatbik edilmekte olduğunu söylediği. onları taşlaş tır mayan ender modern yazarlardan biridir. Don Kijot'un yazarı Cervantes'in Osmanlılarla yapılan Đnebahtı deniz savaşında sol kolunu kaybettiği ve esir düştüğünde tanıdığı Cezayirli âlimler sayesinde Islâmm etkisiyle Don Kişot'u kaleme aldığı. Almanya'yı istila eden Rus ordusu içindeki Başkırt Türkleri'nden namaz kılmayı ve Kur'an okumayı öğrendiği. okuyucusuna bu kitabının "dürüst" bir kitap olacağı sözünü vermiştir. Çünkü onlarda barış zamanı yoksulu rahatsız etmek. hem de yeni okuduğu kaynaklara 177\ KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! dayanarak önyargılarını elemeye tabi tutar ve yeni "denemeler" ilave etmekten çekinmez. Hob176 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ son'a kadar zengin bir çeşitlilik arzetmektedir.5 Montaigne henüz ne "Doğu despotizmi" kavramından haberdardır. ne de 17. önyargıları olsa bile.. daha da özelde Osmanlı'ya yönelik bakışını paylaştıklarını vurgulayan araştırmacılar dizisi. O. . J. Avrupa'nın iki yüzlülüğü ve Montaigne Bütün bu örneklere artık yeni bir isim daha eklemek gerekecektir: Michel de Montaigne. Hatta Avrupalı seyyahların. -görünüşte karşı çıksalar bile. Lord Byron'ın Yunanperestliğinden kaynaklanan siyasî düşmanlığına rağmen Osmanlı ve Đstanbul medeniyetine duyduğu takdir hisleri. Gerçekten de Montaigne. açık oldukları halde.-J. daha çekingen davranıyorlar.
Zeynep Saym'ın tespitiyle söylersek. Descartes'm peşinde koştuğu evrensel kesinlik Montaigne için olanaksız görünmekte. Bu dünyayı kendine göre düzenlemek yerine. Montaigne'in denemelerinde-ki ufuk genişliği ve çoğulcu mantığı. Denemeler'i yayma hazırlayan P. başka dünyaların ve başka hayat tarzlarının var olduğunun farkında olarak yazar Denemeler'ini. 1582'de yapılan ikinci baskısına. Essais'nin 2 yıl sonra. 178 I OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Ancak Montaigne. Ama artık elimizde güçlü bir inceleme var ve bu 14 sayfalık (s. galiba bu "büyük" Montaigne'i şu "küçük" Sabahattin Eyuboğ-lu çevirisinin hapishanesine sokarak anlamaya mahkûm olacaktık. Denemeler'in ilk defa basıldığı 1580'den önce. Montaigne'in Türklerle ilgili bilgileri. 363-376) inceleme sayesinde Montaigne'in engin dünyasında Doğu (Ori-ent) ile özdeşleştirdiği "Türk"ün. daha geniş kapsamlı bir okuma. bu açıdan şanslı sayılırız. Avrupa-merkezciliğin kıskacına düşmeden. Nadir ve önemsiz de olsa bazı ilaveler vardır bu baskıda. Guichardin'in Đtalya tarihinden almış olmasıdır.. çünkü Montaigne. yani Osmanlı'nın nasıl bir çiçek gibi açtığını ve eserinin yapılan her yeni baskısında yeni katkı ve bilgilerle önyargılarının nefesini nasıl açtığını görme imkânını yakalamış bulunuyoruz ki. Ona göre Montaigne'in Türklerle ilgili bilgisindeki gelişmeyi takip etmek son derece ilginçtir. Montaigne'in merak kalemtıraşının Batı Avrupa sınırları ötesinde yaşanan modern tarihte insan etkinliğinin yeni örneklerini açmakta olduğunu gösterecektir bize. Sonradan Montesquieu de dahil bir çok Fransız aydınının başvuracağı bu usulü o da tercih eder sizin anlayacağınız. Fransa'da o yıllarda esmekte olan Osmanlı aleyhtarı rüzgârdan etkilenir etkilenmesine ya. farklılıkların tanınması esastır Montaigne'de ve Montaigne biraz da bunun için modern Batı düşünce geleneğinde bir istisna gibi durur. kendi "despotları"nın zulmünü bir tür ayna tutarak yansıtmaktır yine kendilerine. çağının olduğu kadar kendisinin de ufuklarının genişlemesinde dikkate değer bir rol oynamıştı. çağdaşlarının aksine. Ne var ki. 1580 baskısında Türklere yapılan tek atıf. ilk olarak Montaigne'in Türklerle tanışıklığının gelişimini inceler.Montaigne. Montaigne ve Osmanlılar Clarence Dana Rouillard'm 700 sayfalık muhteşem incelemesi7 olmasa. Bir başka deyişle.. Vil-ley gibi. kendi yaşadığı çevrenin şartlarıyla sınırlı olduğunun bilincinde olan Montaigne. tersine insanları ve kültürleri kendi farklılıkları içinde ele almakta-' dır: "Başkalarının benim gibi olması gerektiği yanılgısına kapılmıyorum. binbir farklı yaşam biçimi olduğu düşüncesi bana makul gözüküyor. bir konuyu yargılamadan önce iyice bilmek gerektiğine ina179 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! nıyordu ve her şeyden önce Türklerle özdeşleştirdiği Doğu. Türklerin acımasızlığını vurgulamaktan çok. yine de buradaki amacı. alışkanlıkların insanı nasıl esir aldığının farkındadır ve alışkanlıklarımıza ters düşen her şeyi barbarlık olarak nitelemenin yanlış olduğunu bilir. koşullardan bağımsız bir kesinlik düşüncesine sıcak bakmamakta. varlığını büyük ölçüde Türklere borçludur Rovillard'a göre. klasiklerden veya Joinville ve Froissart gibi vakanüvis ve tarihçilerden değil."6 Sonuçta yargılarının evrensellik iddiası taşımadığının. Montaig-ne uzmanı olan Villey yeteri kadar dikkatle eğilmiş değildir. Bu şaşırtıcı bilgiyle bizi sersemletmeyi başaran Rouillard. Rouillard'a göre Montaigne. biraz da bunun için 'Batı felsefesi tarihi' başlıklı kitapların sıkışık müfredatı arasına giremez bir türlü. Bazı karinelerden yola çıkarak bu baskıyı hazırlarken Montaigne'in ilk defa doğrudan Osmanlılarla ilgili . döşeklere yaslanarak yemek yemelerine ve duyusal hazlar cennetine inanmalarına yöneliktir. onun okumalarından çıkartılan tek iz.
Osmanlı dünyasının farklı renkleri. Onlar aynı zamanda katı bedensel disiplin ve azla kanaat etmeye (sobriety) de alıştırılmışlardır ve bu özellikleri. Mesela II. Türklerin başarısının arkasındaki bir başka faktörü. Her padişahın farklı eğilimleri olduğunun pekala farkındadır (biz farkında olamasak bile!). Üçüncü baskıda yararlandığı ve üzerinde çalıştığı bir Polonya tarihinde Osmanlı dünyasına ilişkin ilk doğrudan malzemeyle karşılaşır: Bu bir gravürdür ve III. Bu husustaki düşüncelerini şöyle dile getirir: Türk ordularının bizimkilerden ne denli daha akıllı olduklarını ve mantıklı davrandıklarını doğrulamak için. Halko180 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ kondü'in Osmanlı Devleti'nin kuruluş ve yayılışını konu alan eseri ile Postel'in De la Republique des Turcs adlı eseri de bunlar arasındadır. Onlar yalnız önderlik görevlerini yerine getirmemekle kalmamış.bir eseri okuduğu sonucuna varır. yaklaşık olarak 5O'ye yükselmişti. Bu baskıda Montaigne hem doğrudan. onlara Batılı askerler karşısında muazzam bir üstünlük kazandırmaktadır. ülkelerine kötülük de etmişlerdir. Montaigne. (Çağm önde gelen aydınlarından Postel'le şahsen tanışıyorlardı. Ne var ki. Montaigne. Türklerin sadece maddî ve insan gücü temelinde açıklanabilecek muazzam bir askerî kuvvet geliştirdiklerini açıkça görmekte ve bu zaferi fazla önemsememelerini istemektedir hemşehrilerinden.) Nihayet ölümünden sonra yayınlanan Denemeler'in son baskısında Osmanlılarla ilgili atıfların sayısı. Bu anlamda Türkler savaşmayı iyi bildikleri kadar akıllarını kullanmayı da iyi bilmektedirler ve bu yüzden de Türk ordusu. Murad gibi padişahların ilme düşkün olmaları (s'amusants aus sciences) onların ülkelerine zarar vermiştir (bizi şaşırtsa da böyle diyor üstad). Bu gravür Montaigne'i farklı bir dünya ile. savaşçı bir halkın güzel sanatlardan kaçınması gerektiği fikriyle yakından ilgilenmiştir. Bayezid ve kendi çağdaşı olan III. çok . hükümdarsız kazanılan zaferlerin eksik olduğunu söyler. Montaigne. böyle bir zaferden kendine pay çıkarmayı yüz kızartıcı bulurmuş. hem de dolaylı olarak Osmanlı tarihiyle ilgili Latince kitapları bulup okumuş ve incelemiştir. Türklerin bu göz kamaştırıcı orduyu kurmaktaki başarılarını. padişahların ordularına bizzat kumanda etmeleri olarak açıklar. Ancak Türk ordusundaki askerlerin eylemleri sadece bu ağır cezalar nedeniyle frenlenmiş değildir. Denemde fin. ama geçmişte birçok kereler bunun tersini görmemiz Tanrı'nm hoşuna gitmişti. Nitekim Yavuz. Tatarlar ve Moskoflar gibi atlarının kanlarını tuz ekip içerek yaşayabilirlermiş. bu askerle181 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! rin öteki erdemlerinden ayrı [olarak] yalnızca su içtikleri. sadece birkaç ilim dalının hatalarını ve faydasızlıklarmı eleştirmekle yetinmediği. herşeye rağmen ayaktadır. pirinç ve tuzlanmış kıymadan [pastırmayı kastediyor] başka bir şey yemedikleri. Mesela 1571'de Hıristiyanların kazandıkları ve adına günlerce şenlikler düzenledikleri Đnebahtı (Lepanto) deniz zaferi hakkında bir 'Avrupalı'dan beklenmeyecek derecede donuk bir yorumda bulunur: Geçen aylarda Don Juan d'Austria kumandasında Türklere karşı güzel bir deniz savaşı kazanıldı. Hıristiyanların Osmanlılarla savaşlarında galip geldikleri veya yenüdikleriyle ilgili popüler teolojik açıklamalara sempatiyle bakmamıştır. Bu konuya. onların disiplinine bağlar. "Savaşçı Türk!" Şu açık ki. bir barbar ordusuna benzemez. Bu ipuçlarının eserin müteakip baskılarında çoğalacağını göreceğiz. Murad'm oğullarının sünnet şenliklerini göstermektedir. kılık kıyafeti ve durumu üzerinde düşündürür. Zira Türk ordusu. Toptancı değildir hiçbir zaman. Montaigne'in sağlığında yapılan son baskısında yazarımızın yabancı diyarlara olan alakası adeta coşmuştur. Montaigne. bu yüzden de her birinin bir aylık yiyeceğini kolayca yanında taşıdığı söyleniyor. bütün padişahları aynı kefeye koymaz Montaigne. Böylece Montaigne'in Osmanlılara ilgisinin arttığına ilişkin bir ipucunu yakalamış oluyoruz.
edebiyatları horlayarak yetişmiş halklardan. Nitekim Türklerin hayvanlar için hayratları ve hastaneleri bile vardır. Halkokondil'den aktardığı ve Rouillard'm tespitiyle söylersek. çok genç ve tecrübesiz olmasına rağmen Macar Kralı Hunyadi Yanoş'a karşı savaşta silah kullanma konusunda başarı gösteren bir gencin hikâyesinden söz eder. Fransa'da da olsa. Montaigne'in son yargısına katılmak mümkün olmamakla birlikte sanırım onu bağışlayabiliriz.. onlarda da Türklerin bu özelliği yine övgüye boğulmaktadır. Osmanlı askerinin "Spartan" (Isparta-h) özellikleri öne çıkartılır. asıl amacı. parçaların ayrı ayrı ama aynı anda öldüğü olurmuş!) kendisi de inanmıyor gibidir aslında. Ancak bunu anlatırken. sanat aldatır ve ayartır. Fatih Sultan Mehmed'in öldürttüğü kardeşi Ahmed'le ilgili bir anekdotu akta183 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! nr ve bu acımasızca eylemleri kınar. zira henüz Osmanlı-Divan edebiyatı numunelerinin Avrupa kamuoyuna aktarılacağı yıllardan çok uzaktayızdır. Osmanlı diyarında güzel sanatlar ve edebiyata olan düşmanlığa dair başka denemeleri vardır yazarın... Hatta Fatih örneğini zikrederken. Bu tür bir ceza. Sok-rat. Şimdilerde dünyada en güçlü görünen devlet. 16. bir kere işkencenin ve ölüm cezasının her türlüsünün karşısında bir tutum almıştır yazarımız. cesur olmayı bir tavşandan öğrendiğini anlatmıştır aynı genç. Ama Denemeler'deki diğer parçalarda Türklerin acımasızlığı izlenimini tadil etme eğilimindedir. Eflatun. Türkler arasında yaygındır. propagandadan ibaret olan bir işkence sahnesine (güya Fatih Sultan Mehmed sık sık insanları bir tırpanla diyaframları hizasından bir vuruşta ikiye böldürür. Üstadın 'kontra' düşüncelerine bir örnek daha. Tûrklerinki. yaşanacak günlerin kaçınılmaz ve değiştirilemez olduğuna dair inançlarının.' Bunları öğrenmek yerine Büyük iskender'in tarihini okutmak onlar için daha akıllıca olmaz mıydı? "Erdem üzerine" adlı bölümde Montaigne. Cesur genç o günden sonra ancak kaderde varsa ok ya da kılıcın kendisine işleyeceğine karar vermiş ve onun için kelle koltukta savaşır olmuştur muharebe meydanlarında. Montaigne'in onlardan çok farklı bir yaklaşım geliştirdiğini ve bu özelliğin bir halkın ayakta kalması için gerekli olduğunu söylediğini görüyoruz. . tam tersine. Türk tarihçileri. Attığı 40 oktan ve av köpeklerinin olağanüstü çabasından kurtulmayı başaran tavşanı. Müslümanlar ise faydasız olduğu gerekçesiyle çocuklarının eğitilmesine karşı çıkarlar. bilimlerin öğrenilmesinin yürekleri sertleştirmekten. Fransızlara Türkler karşısında bir üstünlük duygusu aşılamak değil.. Kendisine hayran kalan Sultan Murad'm sorusuna verdiği cevapta..'barbarlık' olarak 182 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ yererken. onların tehlikeler karşısında güven duymalarına yardımcı olduğunu yazmaktadırlar.. yüzyılda Türklerin mucizevî başarılarının esaslı bir açıklaması olarak sunulur bunlar. karşı çıkacaktır. demesi bundandır. faydasız olduğunu vurguladığı "Bilgiçlik üzerine" adlı denemesinde yeniden döner: Örnekler bize. Fransız adaletinin feci işkencelerini hatırlatmaktır okuruna. Kadere iman.daha ileri giderek her türlü tahsilin çok sınırlı aristokratik zihinlerin ötesine yayıldığında ölümcül değilse bile. Fransa kamuoyuna hakim olan Türk imajını yeniden vurgulamaktan kaçınmaz bu sözleriyle. Ve Postel'in bir örneğini aktarır bize: 'Ariston retoriğin hikmetini şöyle tanımlar: bilim halkı kandırır. dövüşken kılmaktan çok yumuşattığını. çağdaşı yazarlar Türklerin bu özelliğini -gerçekte olup olmaması bir an için burada bizi ilgilendirmiyor. kaderi korumuştur. Montaigne'in anlattıklarının sistematik bir bilgi toplamaktan ziyade belli bir düşünce üzerinde serbest zihin egzersizleri yapmaktan ibaret olduğu bellidir. Osmanlıların ahlakî özellikleri ve Đslamiyet Bu bölümde kardeş katli meselesine değinen Montaigne. Türkleri kötülemek değildir niyeti. Dikkat edilirse. kadmsı-laştırdığım (effemine) gösteriyor. onlar da silahlara değer veren.
bilgilere çıplak (doğal) birer 'olgu' gibi bakmamayı öğrenmiştir.17. kendisine adalet. Osmanlıların bazı "Hıristiyan" değerlerinde kendilerini geride bıraktıklarını hatırlatmak ihtiyacını duymuştur: Bunu kendi gözlerinizle görmek ister misiniz? Bizim gelenek ve göreneklerimizi bir Müslümanmkiyle ya da bir putperes-tinkiyle kıyaslayın (üs sont donq Turcs ou Payens!) [bizimkinin altta kaldığını göreceksiniz]. Kendisi bunu "melankolik ruh . Yeniçeri Ağası Hasan'm. Kitabının ilk baskısında Islamiyete yapılan tek atıf. Türklerin gururlarına düşkünlüklerine parlak bir misal olarak zikreder. aslında başkaları tarafından yapılmış bir 'yorum' olduğunu bilerek yaklaşır konuya. hakir görülen Müslümanm. Nihayet Essais'deki en çarpıcı hoşgörü örneklerinden birisi olarak hemşehrilerine. yüzyılda Acımasız Türk'ün karşısına çıkartılan "Âşık Türk" imajını da hemen benimsemez Montaigne. Bu yüzden eserinde yakalamayı hedeflediği hassas dengeyi korumayı başarır sonuna kadar. Montaigne'i Montaigne yapan ayrıcalıklı duruş. 'dünyevî cennetle ilgilidir ama Montaigne. Ve biliyoruz ki. Nietzsche'den çok evvel. Çünkü Fatih. Yıldırım Bayezid ile Timur arasındaki karşılıklı hediye restleşmesidir."yalnız" yapan da budur. Türklere yapılan atıflar son baskılarda iyiden iyiye artar. Ona göre sadece yorumlar ve yorumların yorumları vardır. gözü Hıristiyanlığın önyargısıyla körleşmemiş bir aydındır ve bunları "bizim aptallığımız" diye reddetmekten çekinmez. Üstelik Türklerin tensel zevklere düşkün bir millet oldukları tezine de pek sıcak bakmamaktadır. Papa II. Türklerin hurafeleri üzerine yazarken bile bunları bir Hıristiyanlık savunusu biçiminde değil. Pius'nun Fatih'e gönderdiği söylenen ilginç mektup ve Fatih'in verdiği söylenen daha da ilginç cevap. Her seferinde yeni bir açılımla. siyasal hedeflere kilitlenmiş olduğu için sevda ateşini ve aşk tutkusunu bastırmayı bilmiş bir padişahtır. Montaigne dinin ve popüler teolojinin önyargıları içinden bakmaz Đslama ve Osmanlı'ya. Montaigne'in Türklere (Osmanlılara) yaklaşımında 185 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ tek bir odaktan bakan ve onu sistematik bağlantılarla bir öğretiye rapteden sabit düşünme kalıpları yoktur. tıpkı Se-zar gibi. dinî sabitelerle değil. En azından öğretisinin üstünlüğüne rağmen Hıristiyan. Denemeler'de. bu konuda Türklerin vahyedilmiş dile saygı duymakta oluşlarını övgü dolu sözlerle karşılar. Fatih tarafından askerler önünde alenen paylanmasından sonra atını düşman saflarına sürerek ölmeyi tercih etmesini. Türklere de bu gözlem ve yorum zenginliği içinde bakar ve temelde insan tabiatıyla ilgilenir. inançlı biri değil midir? Katolik inancı uğruna savaşa çıkmış birisi için inançsız demlemeyeceğine göre (Sabahattin Eyuboğlu ve arkadaşları onu Kilisenin temellerini yıkmaya çalışan bir kahraman olarak göstermeye çalışsalar da8). "Yaban göz"ün erdemi Peki bütün bu yazılardan çıkan sonuç nedir? Montaigne. Tabii inanmış bir Katolik olarak yalnız Islamiyetle değil. yeni bir perspektifle. Đslamiyet hakkında kitabına aldığı bir çok bilginin de birer 'olgu' olmayıp. Aynı zamanda onu çağdaşları arasında -belki sağlığında dostu La Boetie hariç. genel olarak her iki tarafta var olabilecek kusurlar olarak zikreder. merhamet ve erdem alanlarında ders verebileceği gerçeğiyle yüzleşmek zorundadır. Her ne kadar gerçek-dışı ve nakıs yerleri olsa da. her şeyden önce sabit kalıplarla bakmamaktadır hadiselere. aynı zamanda Alpleri aşıp memleketine kadar gelmiş olan Protestanlık ve Kalvinizmle de uğraşır ve incil'in yerel dillere çevrilmesine şiddetle 184 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ karşı çıkarken. yeni bir yorumla karşımıza çıkar. Denemeler'i Montaigne'in bu "yalnızlık" sıkıntılarına borçluyuz. Bir başkası. bunlardan birisidir. biraz da budur aslında.
Avusturya ve Venedik'ten öteye gitmemiş bir kişinin politik egzotizminden şüphelenebilir. "Montaigne'de Türkler". s. onu asıl yalnızlaştıran şeyin. Ö. s. 1400-1600. 7. özgün bir etüd olmaktan uzak olup büyük ölçüde bir çeviri mahiyetindedir. Ya şu düpedüz övücü sözün sahibini tanıdınız mı: Türkler yalnız hür olmakla kalmazlar.hali"ne bağlamaktaysa da. böylece eserin toplam hacmi 3 büyük cilde ulaşmıştır. Denemeler. Sayın. Handbook ojEuropean History. yani yalancılıktan kaçarken. Montaigne.1993. 1966. s. 12. işe yararlık noktasmdandır. 20. "Yeniçağ: Descartes ve Montaigne". s.. doğrunun kapısını çalmayı tercih etmiştir. baskıya (1595) eklenmiş. 1938. Mesela şu lafın sahibini insan nasıl merak etmez: D Türklerin yakasından düşelim artık. ahlakî nitelikleri üzerine kitaplarda yazılanları (yorumları) aktarmıştır ama "bizim aptallığımız" dediği bu yorumlara bel bağlamak yerine. s. kanun adamlarım. aralarında asalet bakımından herhangi bir ayrım yaptıklarına da şahit olunmaz.) 1. 622. Thought. bilinen dünyanın düzenlenmesi projelerinin karşısında hem bildik. 1997. yayıncının dipnotundan. 158. "The Ottomans and. Đnsan Türk olmadan da. Son baskıdan sonra yaptığı ekleme ve düzeltmeler. sağlığında Denemeler'i 4 kere ve her seferinde genişleterek yayınlar. Montaigne. Đstanbul. M. Cem Yayınevi. Onların bildikleri tek fark. Sayı: 10. Frankojoni. kim silebilir ki? Maalesef bir kısım Avrupalı aydınların bizden daha etkili leke çıkartıcılara sahip olduklarını kabul etmemiz gerekecek. 8. Ondaki "yaban göz"ün bir erdemi de bu olsa gerektir. yüksek bürokratları ve görevlerinden azledilmişleri ikna etmek zorundadır. Co&to. Frankojoni. sayı: 5. vol. sayı 5. I. Clarence Dana Rouillard. Paris. 1993. Brill. "Montaigne ve dil". J. kültürleri. sayı: 5. The Türk in Frendi History. 33. Tuğrul Đnal. Vedat Günyol. Padişah ulemayı. birazdan genişçe yararlanacağımız Rouillard'ın incelemesinden yararlanmaktadır. "Introducti-on". (Sabahattin Eyu-boğlu'nun Montaigne çevirileri Ergün Günce tarafından Yeni A dergisinde (1974) eleştirilmiş ve beğenilmemiştir. 4. nesnelerin bilgisine yönelmiş. 1994. bir yerde etrafına örüldüğünü hissettiği bu enformatik duvarın ötesine bakmaya. Penguin Books. Thierry Hentsch1 espotizm damgasını bir kez yemiş Osmanlı.) Denemeler'in tamamı henüz dilimize kazandırılmış değildir. 64. Sabahattin Eyuboğlu. Çeviren: Sabahattin Eyuboğlu. nesnelerin seslerini duymaya da çabalamıştır. yani ne yazık ki. s. 3. Đstanbul. Essays. (Bkz. Özçelebi'nin yazısı. Yaşa Yaşa Gör Temaşa. hem de münasebetsiz bir direniş merkezi olma özelliğini hâlâ korumaktadırllar]. Montaigne. 26-27. Ancienne Librarie Furne. Cohen. "Ûnsöz II" (1950). "Denemeler'e bir giriş denemesi". and Literatüre (1520-1660). "Nesneleri yorumlamaktan çok yorumların yorumlarını yapıyoruz" demiş olan Montaigne. 1979. ölümünden (1592) sonra üvey kızı tarafından yapılan 5. 6. Semiramis Kantel. 186 187 Avrupalı aydının elindeki ateş topu: osmanlı Türkler artık bir tehdit olmaktan çıktıysa da. 1997. Oberman ve diğerleri. Peki bu söze ne buyurulur: Burada işler. (Bkz. Cemal Kafadar. s. 8. Ali Ûzçelebi. Zeynep B. Europe" Editör: H. 5. 1993. 2. 189 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! . kralın tek efendi olduğu Fransa'daki gibi yürümez. Oğlak Yayıncılık. s. "yorumların yorumlan" dediği çağdaşlarının 'bilgi'sinden. düşünme ve algılama kalıplarındaki farklılık olduğu anlaşılmaktadır. Frankojoni. Osmanlılar ve tarihleri.
ahlak dışı bir yoldan. çıkarları zedelenen sınıfına yeniden itibar kazandıracak despotik olmayan bir yönetim tarzını Fransız Kra-lı'na hatırlatmaktı ve bu işi. ne de ortalık yere bırakabiliyorlardı. Osmanlı'yı kullanarak yapıyordu. oturup yazmış bu sözde Aydınlanmış fikrini. Osmanlı Devleti'nde vergilerin Avrupa ülkelerine göre düşük olmasını bir meziyet olarak değil. Çağdaş düşünürlerden John 190 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Gray'in Two Faces of Liberalisin 'inde bile Osmanlı hayaletinin sinsice gezindiğini görmemek için kör olmak lazım2. çağımız Marksistlerinden Althusser'in. Locke. aslında Fransa Kralı'm doğrudan ve açıkça despotik olmakla itham edemediği için Osmanlı'yı bir 'ayna' gibi kullandığım biliyoruz artık. Böyle olmasaydı toprağı işleme zahmetine kim katlanırdı?" diye yazar. arabalarına kadar el koyan bir yönetim mi? 191 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! . Voltaire. Avrupalı düşünürlerin gündemlerine düşen bir ateş topu gibiydi. bir kusur olarak görecektir. Ona göre. ister inanmayın. Böylece Baronumuz. hatta arabalarına bile el konulur. hatta 19. üçüncüsü ise Fransız Elçisi Kont de Choiseul-Gouffier'nindir (1786) ve bize bütün Batılıların "Osmanlı despotizmi" hakkında aynı şeyleri düşünmediğini bir kere daha gösterir. Osmanlı yönetiminin. Burada duralım ve soralım şimdi: Bu uygulamalardan hangisi daha despotiktir sizce? Vergi cezasını tahsil etmek için tüccarın nesi var. vergi cezalarının Avrupa'da. oysa Asya'da bunların hiçbiri olmaz. ikincisi "zındık" diye bildiğimiz Voltaire'in. gemilerine. Bu nasıl bir despotizmdir bay Montesquieu? Sizi bilmem ama ben yine şaşkınım ve sorumu tekrarlıyorum: Kendi kendini frenleyen ve vergi cezalısı olan tüccara bile bir çeşit yumuşaklıkla davranan yönetim mi despotizm sıfatını daha çok hak etmektedir. nesi yoksa alan bir devlet mi despotik sıfatını hak etmektedir. Mon-tesquieu nam feylesofun aklına gelmiş ve üşenmemiş. yoksa tüccarın malına. Leibniz. Montesquieu'nün derdi. Makyavel de. Onu ne ellerinde tutabiliyor. Montaigne de. vergi almak için baskı yapanların bizzat despotizmin mensupları olduklarından "zulmün kendi kendini frenlediği" ve "bir çeşit yumuşaklığa yönelmek zorunda kaldığı" yolundaki yalapşap tezi yetişir. Ellerine aldıklarında yakıyor. buna mukabil Asya'da. bıraktıklarında ise karanlıklar içinden gözlerini üzerinden ayıramadıkları bir avuç kor gibi dikkatlerini hep üzerine çekiyordu. yüzyılda Kerl Marx ve John Stuart Mili de "Osmanlı" fenomeninden gözlerini alamamış. Asya'da olduğundan daha ağır olduğundan söz eder. Aydınlanma Çağı'mn önde gelen düşünürlerinden Montesquieu'nün de Osmanlı'yı 'despotizmle suçlarken. derdinin doğrudan doğruya Osmanlı olmadığını. yoksa onun malına mülküne saygı duyan bir devlet mi? Köşeye sıkışan filozofumuzun Doğu despotizmi iddiası tam boşa çıkmak üzereyken. ilk alıntı. Aydmlanma'mn. Gelin görün ki. en azından ona lâkayd kalamamışlardır. Montesqu-ieu'nün kuyuya attığı taşlar despotizmle sınırlı değil ve kuyunun başına toplananlar da kolay kolay onun başından ayrılacak gibi görünmüyorlar. Avrupa'da vergisini ödemeyen tüccarın malına.Sürprizlerime alışık olanların şaşırmayacaklarını biliyorum ama yine de söyleyeyim: Bu kafa karıştırıcı sözlerin üçü de modern Fransız aydınlarına ait. Kanunların Ruhu'nda3 "Despotik idarelerde vergilerin çok hafif olması gerekir. Düşük vergi almak nasıl kabahat olur? Osmanlı Devleti. gemilerine. vergileri düşük tuttuğu için eleştirileceği hiç aklınıza gelir miydi? Đster inanın. imdadına bu defa Avrupa'da tüccarı koruyacak hâkimlerin bulunduğu. kutsayanların da. karşı çıkanların da ellerine tutuşturulan reçetelerden ötesini bilmedikleri bir papağan tekerlemesi olduğunu. ardından da. Montesquieu. üstadın bu müthiş vergi yorumundan çıkartabiliriz rahatlıkla. Bu yazıda kuyunun çoktan kurumuş olduğunu söylemeye çalışacağım "kuyu milleti"ne! Mesela.
bundan 300 küsur yıl önceki Fransız kamuoyu. en büyük ticaret serbestisini despotik memleketlerde bulur! Đyi de bu nasıl bir despotizmdir. Pazarlar. s. Fernand Grenard1 4 Ağustos 1708 tarihli bir Fransız gazetesi. AVRUPA'NIN AĞZINA NĐĞBOLU BĐBERĐ SÜRDÜK Niğbolu. Montesquieu.. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. 1703'de Edirne'de patlak veren ve Fransız îhtilali'nden 86 yıl önce gerçekleşen "halk isyanı". Her yeniçeri isyanını. ne yaptığı ajitasyonları bize kendi orijinal görüşleri gibi aktarıp durdular. Gazette adını taşıyan bu seçkin süreli yaymm nüshaları karıştırıldıkça daha iyi görülmektedir ki. fakat buraları hiç yağmalanmadı ve kimseye hakaret edilmedi.. Türkiye'de gümrükte yalnız bir defa giriş resmi alındığını.2 . 1996. göçebe olan Osmanlıların en büyük meziyetleri. Bu ve benzeri pek çok haber 1700'lerin başında Gazette sütunlarında boy göstermiştir. 400-414.. Kanunların Ruhu Üzerine I. Polity Press. Hayali Doğu. Buna göre. bu vergiyi bir defa ödeyen bir tüccara Osmanlı topraklarının boylu boyunca açıldığını söyler. tarihin en mühim hadiselerinden biridir: Bu harp Şarki [Doğu] Avrupa'daki Müslüman Asya üstünlüğünü perçinlemiştir. istanbul. Yanlış mal beyanında bulunsa bile tüccarın malına ne el konulur.. 115. kâh despotizm suçlamasına kapı açabilmektedir. Padişahın ava ve Cuma namazlarına gitmesi. Metis Yayınları. Kap-tan-ı Deryaların Akdeniz'de yaptığı yolculuklar. Osmanlı. Bu mantığa göre. 2. Thierry Hentsch. John Gray. Osmanlı başkenti Đstanbul'daki havadislere kulak kesilmiş durumdadır. bay Montesquieu?' diye sormak gerekmez mi sözün burasında? Sevimli solcu papağanlarımız senelerce Engels'in Osmanlı üzeri. Garp artık uzun zaman tekrar böyle bir harekete girişemezdi. 3. tüccar.109..Burada lafı doğrudan Osmanlı'ya getiren Montesquieu. kapalıdır. "fitne" ateşi olarak nitelemeye bayılan bizlerin aksine. Two Faces ojLîberalism. Çeviren: Fehmi Baldaş. 2000. Durum bugün de farklı mı sanki? 1. s. yoksa onu düşük vergi uyguladığı için despotlukla suçlayan Montesquieu mü haklıdır? Ve bu iki görüşü "Osmanlı despotizmi" çatısı altında bir araya getirmeyi beceren solcu ve liberal aydınlarımız ne kadar 'aydın' sayılmalıdır? Anlayacağınız. 2. artık ürüne el koymaları imiş. ne de vergileri artırılır. günlük sağlık durumu. ve hakikaten daha sonra yaptıkları. Batı'mn Akdenizli Doğu'ya Politik Bakışı. yani yüksek vergileri 'insafsızca' uygulamışlar imiş vs. yüksek uygulaması da onu yemeyi kafaya koyanların niyetlerine göre kâh barbarlık. Osmanlı padişahı Üçüncü Ahmed'in bir hastalığa yakalanmış olduğunu yazmış ve bu haber daha sonra da birkaç kere aynı gazetenin sayfalarında basılmıştır. s. Türkler'in ilerlemelerini durduramamış fakat taciz etmiştir. Đstanbul'daki halk hareketine şu makul ve mantıklı cümlelerle yer vermekteydi: 192 193 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Herkes bu imparatorluğun kurulmasından beri bu kadar aniden çıkan isyanın ve aynı zamanda bu kadar bilge ve ılımlı asilerin görülmediğini kabul ediyor. Đstanbul muhabirinin bildirdiğine göre. kurdun suyunu bulandıran kuzudur ve vergileri düşük uygulaması da. bürokrasideki görev değişiklikleri. 30 Ekim 1703 tarihli Gazette. "biraz medenileştikçe" tüccarın malına her türlüsünden keyfi ve baskıcı bir şekilde el koymuşlar. Çeviren: Aysel Bora. Önce kervanları soymakla işe başlamışlar. Đstanbul'da baş gösteren hastalıklar ve çıkan yangınlar. Ben de buradan soruyorum: Keyfî ve yüksek vergiler konulduğu için Osmanlı'yı barbarlıkla suçlayan Engels mi. 114 ve 128.
Niğbolu'da Avrupa'nın geleceğini Bursa'nın gökkuşağmdan dokunmuş beşiğinde sallayanlar Yıldırım Bayezid'in Osmanlıları değil miydi? Yine Niğbolu'da hemen bütün seçme şövalyelerini ya kaybeden ya da esir veren Fransızların. üstüne üstlük Memlûklere gözdağı vermek için Kahire'ye gönderilmeleri ve orada da kendilerine bir geçit resmi yaptırılması. Daha 1396'da. yavaş yavaş ruhundan ve ait olduğu çerçeveden boşaltılarak bir 'kült' haline getiriliyor. bittik" edebiyatını bir kenara bırakmanın ve adam gibi tarih yazmanın vakti. kendilerine yapılan bu asil ve medenî muamele karşısında şaşkınlık içerisinde memleketlerinin yolunu tutmuşlar. tarihimizle birlikte kendimizi gönüllü olarak içerisine gömdüğümüz o "gerileme mezarı"nın gülünç ve iğreti haline şaşmalıyız. esir komutanları. Macar. neredeyse bir tek bizim tarihlerimizde önemsenmeden geçiştirilir.. Oysa sorular vardır mermeri oyar. Hep söylüyorum: Biz unutsak da dünya unutmuyor. Fransız ve Alman tarihleri incelendiğinde "Niğbolu" (Nikopolis) isminin ne kadar çok geçtiğine insan şaşırmadan edemiyor. 194 195 KĐR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Vur deyince öldürmemek Bazen de vur deyince öldürüyoruz gerçekten de. unutmayacak. Asıl kendimize. içinden çıkmamak için bu kadar ayak diremek neden? Tarihçiliğimiz.Bütün bu haberlerin bir 18. Osmanlı ordusunun Haçlılar karşısında bir daha böylesine kesin sonuçOSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ lu bir meydan savaşı kazanması için yüz yıldan daha uzun bir süre (Mohaç. Lombard. tarihimize neden dahil edilmez dersiniz? Gerçekten de Niğbolu. Oysa bu soylu esirlerin Bursa sokaklarında halka teşhirinin ardından Bursa Sarayı'nda misafir edilmeleri ve ara sıra Uludağ yamaçlarında sürek avına çıkarılmaları. hayır. Đsveçli. maalesef mezarımızın mermer bloklarını veya kafesin demir parmaklıklarını cilalayarak görünmez kılmakla meşgul. fidyeleri ödendikten sonra serbest bırakılırken Yıldırım'm. Çanakkale direnişi. Akıllan. hakkı yenmiş zaferlerimizden biridir. Niğbolu'da Avrupa'nın "jet sosyetesi" Artık bu manasız "Battık. . kılıçlarını alıp tekrar kendisiyle savaşa davet etmesi Doğu-Batı ilişkileri bakımından yeterince ilginç konular değil midir? (Az kalsın unutuyordum: Misafir şövalyeler sarayda bir tek baharatlı Osmanlı yemeklerini yiyemediklerinden ve şöyle gönüllerince şarap içemediklerinden şika-yetçilermiş. padişahını da korkunç bir tiran zanneden şövalyeler. 2004 yılında. . Đngiliz. Fransız. Đşte aramızdaki fark. Bohemyalı. kendilerine bağımsızlık yolunu açan Kara Yorgi isyanının 200. Niğbolu'da Osmanlı kuvvetlerinin o zamanlar gururlarından yanlarına yaklaşılmayan Belçikalı. hezimet haberlerim Paris'e getiren ulaklara inanmayarak onları hapse tıktıkları ve ancak arkadan gelen ulaklarca haberler doğrulanınca serbest bıraktıkları. ve belki bir gün üzerimize gürültüyle kapatılmış olan lahdin farkına varır da firar yollarını araştırmayı akıl ederiz bu sayede.3 Bize Bursa'daki Ulu Cami ile ilk Osmanlı hastanesini (Darüşşifa) kazandıran Niğbolu zaferinin 600. yani 'Aydınlanma Çağı' Fransız gazetesinde çıkmış olmasına şaşmalı mıyız? Bence.) O zamana kadar Osmanlı'yı barbar. ticarileşiyor ve böylece en amansız tehditlerden birine maruz bırakılıyor. en çok da günlerce beraber avlandıkları tam 7 bin Doğancının ihtişamına takılmıştır. Bu mezarı kim kazdı? Kim içine gir dedi bize? Gönüllü olarak içine girmeye nasıl ikna olduk? Hadi girdik diyelim. yüzyıl. Đspanyol. geldi de geçiyor bile. Son zamanlarda herkes bir Çanakkale'dir tutturmuş gidiyor. demir kafesin parmaklıklarını yorar. Kral'ın moralini bozduğu için sarayda uzun süre Niğbolu'dan söz etmenin yasaklandığı bilgileri. yıldönümünü 1996'da hatırlamak aklımıza gelmedi ama Sırplar. yıldönümünü büyük törenlerle kutluyorlar. 1526) beklemesi gerekecektir. Sen Jan ve Toton şövalyelerinin topunu birden yenmesi ve Burgonya Dükü de dahil büyük bir şövalye cemaatini toptan esir alması. bir de yol harçlığı olarak kendilerine takdim edilen cömert ihsanlara.
Đstanbul 1991. sözde efsanelere bulandırılıyor. öte yanda olmadık olaylara efsane yumurtlatmaya çalışıyoruz. Niğbolu'nun Fransa'daki yankıları hakkında bu bilgileri şu ayrıntılı çalışmadan derledim: Clarence Dana Rouillard. 2002. Mesela Çanakkale hakkında yakınlarda çıkan kitapların birisinde bir resim gördüm ki. A. Nevide Akpmar Dellal. 196 197 OSMANLI YALNIZ SAVAŞMAKTAN MI ANLARDI? Fatih. Çanakkale'deki o karınca yuvası gibi siperleri neden kazdık peki? Ne gerek vardı onlara? Böyle yapmakla askerlikten ve silahtan anlamayan bir güruh haline getirdiğinizin farkında mısınız Mehmetçiği? Taş gibi gerçeklerimizi unutuyor. elindeki tüfeğin kaç metre ötesini vuracağını bilemeyecek kadar cahil olabilir miydi? (Hadi o cahildi diyelim. hatta üçüncü defa seçildiği CHP genel sekreterliğinde Atatürk'e bile yeterince "Atatürkçü olmadığı" için kafa tutmasından dolayı görevden alman şu "aşırı inkılapçı" Recep Peker. Fernand Grenard. Şeyh Sait Đsyanı'nda Başbakan Đsmet Đnönü'yü "yumuşak" davrandığı için kınayarak bakanlıktan istifa eden. elindeki mavzerle başlarının üzerinde gezinen Đngiliz ve Fransız uçaklarım düşürmeye çalışıyormuş! Olsa olsa bir talimden çekilmiş olan bu fotoğrafı "kahramanlık örneği" diye yutturanlara sesleniyorum: Bunu yapmakla Türk askerini yüceltmiş olmuyor. 60 vd. 68. 175 (vurgular bana ait -M. Ankara. 3. özellikle bu savaşta Osmanlılara esir düşen Schiltberger'in hatıratı dolayısıyla daha da ürkütücü olmuştur. istanbul. kısa boyluların bacaklarından çekilip uzatılarak Đnkılap Ideolojisi'ne uygun adamlar imali rağbettedir. s.). and Literatüre (1520-1660). tam tersine. daha az heyecan verici değildir ki! Truva hayranları Homeros'un efsanesinden bir gerçeklik imal etmeye çalışıyor. Helene Desmet-Gregoire. Alman Kültür Ta-rihi'nden Seçme Tarihi ve Yazınsal Ürünlerde Türkler (Avrupa'da Türk Đmgesi'ne Bir Katkı). Đstanbul kuşatmasını idare ederken. böylece farkına varılmadan tarihin sınırları haricine itilmiş oluyor Çanakkale gerçeği. Milliyetçiliğin milleti inşa etmeye soyunduğu demlerdir ve mitolojideki Prokrustes gibi. s. s. 1950'de ölecektir. Mehmetçik. Kültür Bakanlığı Yayınları. Jhought. Peker ölmüştür ama kendisini 'ölümsüzleştiren' bir eser bırakmıştır kitaplık raflarına: Đnkılâp Dersleri2. Çeviren: Mehmet Ali Kıhçbay. Güya "Türk askeri" sedire uzanır gibi sırtüstü toprağa yatmış. Eren Yayıncılık. Lütfen Çanakkale'yi Truva'nm Müslümancası haline getirmeyelim! OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ 1. Jerry Brotton1 Recep Peker'i tanıtmama gerek var mı? Hani şu Tek Parti devrinin dehşetli ideologu. Bkz. Paris. 1938. Büyüîü Divan. Çeviren: Orhan Yüksel. Livy ve Quintus Curtius gibi antik tarihçilerden ve papalar ile Lombard krallarının vekayinamelerinden her gün parçalar okutuyordu.Her taşın altında bir mucize aranıyor ki. uzun boyluların bacakları kırılarak. Hakikatin üstü. Oysa gerçeğin kendisi efsaneden daha az cazip. Asya'nın Yükselişi ve Düşüşü. evlere şenlik. onu bugünkü hamakat seviyemize indirmiş oluyorsunuz. 2. The Türk in French History. Almanya'daki yankıları ise. 1946'da Đnönü tarafından Başbakanlığa getirilerek tasfiye edilecek ve istifasından 3 yıl sonra. biz ise Çanakkale gerçeğini efsane sislerinin arkasına gömmekle meşgulüz. Herodotos. bir yandan da çeşitli Đtalyan hümmistlerini yanma alarak onlara Laertius. subayları ne güne duruyordu?) Eğer bir uçağın altına sereserpe yatacak kadar gözükara idiysek. Bunun için de üniversite ve yüksek tahsil gençlerine . s. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. 1970. 15 vd.
yalnız silah ve boğuşma vasıtalarını kullanmakta büyük kudret sahibi olmak. Recep Peker'den Roderic Davison'a. barut ve deniz harp vasıtaları yapmak lazımdı. adeta "değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen" bir kanun gibi kabul görmüştür bizim tarafımızdan da.3 "Savaşçı Osmanlı" fikri.. Bir zaman geldi. böylece "Türk ana inanış istikametini" onlara "aşılamak" ve kafalarına "yerleştirmek" için Os199 iÜ'1! KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! manii tarihi ve yeni kurulan Cumhuriyet rejimi hakkında "muayyen bir fikr-i sabit" inşasına girişilmektedir. bu vasıtalar da daha derin ve yeni bilgi ve teknik istedi. bir gaza devleti olan Osmanlıların savaşmak ilk işi olmuş. Elbirliğiyle Osmanlı'yı dev bir savaş makinesinin giderek köhne-yen. çünkü maddî şartlardan ziyade "hırs" ve "heyecan" şartına bağlamıştır kudret sahibi olmayı). Matbaa ülkemize 300 yıl kadar geç geldiği için medeniyet hamlelerinden geri kaldığımızı söylemekte. kalplerimizde pas Recep Peker. Bu nedenledir ki. . hatta bazen Osmanlı zaferlerini abartmaya kalkan milliyetçiler ve islamcılar. Bu terimler şabloncu ve 200 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ "skor tabelası"na oynayan tarihçiliğimizin iflah olmaz kapanları oldu. Bunlardan mahrum olan imparatorluk harp vasıtalarını ve harbi yapmakta geri kaldı. Peker. fetihler ile acı yenilgiler. [Osmanlı'da] Devlet hazinesinin temel kaynağını ganimet gelirleri oluşturmuş. karalamasıyla başlar. beynimizdeki zincirlerin bile farkına varmayacak kadar ağır bir hissizlik (apati) hastalığına duçar olmuşuz. Ne diyelim. tarıma dayalı olan ekonominin. bir Avusturyalı söylese anlamlı olabilecek bu basmakalıp yargının beyinlerimizde yıllardır attığı voltaya "dur!" demenin zamanı gelmedi mi daha? Osmanlı'ya asker hakim değildi! Gelin görün ki. muvaffak olabilmek ve emniyetle yaşayabilmek için hiçbir devirde yeter bir şey değildir. Beyinlerimizde zincir. geçmişten kala kala bir "çöl"ün kaldığını ileri sürmektedir.. yenmek hırsına ve heyecanına malik olmak şarttır. Bunun için top. sıkı bir Osmanlı eleştirisiyle. Osmanlı'yı bir "savaş makinesinden ibaret gösterme yarışma katıldılar. hayırlı olsun! Örnek mi istiyorsunuz: Buyurun beraber okuyalım: Sürekli savaşmak durumunda olan toplumun. Peker'in 1934-35 yıllarında verdiği "inkılâp Dersleri". ağır hezimetler ve bozgunlar. yeni toprak ihtiyacı fetihlerle elde edilmiştir. tüfek.yönelik çeşitli dersler ve konferanslar düzenlenmekte. gerekse devlet yönetimlerinde askerlik gerekleri öne çıkmıştır. Ne yazık ki. ne eleştirisi. bu "idealist" düşüncelerinde yalnız bırakılmamıştır (idealisttir. Sonraki yıllarda gerek sol. Geniş sınırları korumak ve onun içinde tutunmak gerekti. yağlanmamış çarklarına teslim etmiş olduk. onun hangi zincirlere bağlı bulunduğunu hatırlatması gerekiyor ne yazık ki. oradan da Şükrü Karatepe'ye kadar çok geniş bir yelpazede benimsenmiş ve Osmanlı Devleti'nin "askerî" bir devlet olduğu fikri. Zaferler. Bunun için vasıtadan başka ve ondan önce yenmek tekniğine. Bu çeşit sanatlar epeyce ilerlemiş bulunuyordu. 1770'de Rus filosunun gerçekleştirdiği Çeşme Baskını sırasında Osmanlı idaresinin "yüz kızartacak" derecede cahil olduğunu vurgulamakta ve Cumhuriyet'e. gerek sivil hayatlarında.. Birilerinin gelip bize. bir Rus. O zaman sormamız gerekmez mi: Peker'in Kemalist iddiası nasıl oldu da bu derece yaygın bir kabule mahzar oldu topraklarımızda? Bir Venedikli. gerekse liberal kesimler. . Kemalist söylemin alamet-i farikası mahiyetindeki şu epeyce yaygın basmakalıp hükmü bir kere daha tekrarlamaktan çekinmez: Osmanlı devrinde bizim bütün marifetlerimiz hemen hemen harp sanayiine inhisar etmiş oldu. yönetmek ise ondan sonra gelmiştir.
devletin bekasında asgari düzeyde bir rol oynadıkları bile söylenebilir. çağdaşlarıyla kıyaslandığında mütevazi kalmaktadır. 1609'a geldiğimizde yeniçeri sayısı 47 bine yükselmiştir.686 kapıkulu askeri içerisindeki yeniçeri sayısı 11. Murphey. Her ikisi de gerçekten değişmiş ve Osmanlı Devleti.) Eğer bu gelişmeyi dikkate almazsanız.6 Özetlersek. izin verildiğini) de anlayamazsınız. titiz bir emek mahsulü olan kitabı Ottoman Warja-re'de Osmanlı tarihine Batılı gözle bakma alışkanlığımızın bizi zamanla nasıl "Batı gemisf'ne çalışan birer "forsa" haline getirdiğini 201 1 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLĐ! parlak örneklerle ortaya koyuyor ve Peker'in yukarıdaki sözlerine 65 yıl sonra hak ettiği cevap yetiştiriyor: Tarihinin hiçbir döneminde Osmanlı sivil toplumuna askerî kurumların egemen olduğu söylenemezi Ne demek bu şimdi? Ne güzel biz bize Osmanlı'nın asker bir millet olduğunu. ticaret yapmalarına vs. Pişmiş aşa su katmak buna denmez de neye denir? Oysa Murphey devam ediyor inatla: "Hatta Osmanlı Đmparatorlu-ğu'nun engin yüzölçümü dikkate alındığında askerî güçlerin. hem Doğu'da Osmanlı tarihçileri tarafından abartılmıştır. çağdaşı olan Batılı rakiplerinden hiç de daha fazla "askerî" bir yapı arz etmediğini göstermek ister.5 Mesela sivil halktan toplanan asker miktarı." Mesela. (Aynı şey. Bu demektir ki. sipahiler için de geçerlidir. 15 74'de bu rakam 21 bine yükselir ama kapıkulu askerinin toplam sayısı da 29 bin olmuştur. önceleri yağma yaparak geçindiğini. hatta tam tersine. yüzyıl sonlarından itibaren "daha sivil bir devlet" manzarası kazanmıştır. 16. Neden? Onlar "medenî". yeniçeriliğin idare eliyle neden sivil hayata kanalize edilmeye çalışıldığım (mesela evlenmelerine. çağdaşı Avrupa devletleriyle karşılaştırıldığında asgari düzeyde kalmaktadır Osmanlı Devleti'nde. yüzyıl sonlarında nüfusu 20 milyonu aşan bir imparatorluğun bu ka-darcık [70 bin civarında] sabit askerinin bulunması. Osmanlı-merkezci bir bakışla Osmanlı ve savaş Ball State Üniversitesi'nde (ABD) tarih profesörü olan Daniel Goff-man ise Osmanlı Đmparatorluğu ve Erken Modern Avrupa adlı son çalışmasında bir Osmanlı-merkezci bakış teklifinde bulunuyor ve Avrupa ile Amerika'da uzun süredir geçerliliğini koruyan zararlı ve bir o kadar da yanıltıcı bir kalıp yargı olan "Savaşçı Osmanlı" efsanesini çürütmeye girişiyor. buna karşılık kapıkulu askeri kadrosu da 75 bini geçmiştir. ne savaş.439'dur. devletin de askerlikten daha iyi hiçbir işi beceremediğini. 45) yeni uçurumlar açıyor önümüze. toplam savaş gücü yanında artmamış.Şimdi iki değerli yabancı araştırmacıyı yazıma davet etmek istiyorum izninizle. . dakik hesaplamalar sonucunda çıkardığı bir tabloda (s. 16. biz "barbar" olduğumuz için olmasın sakın? Murphey'nin ayrıntılı hesaplamalarına göre. Osmanlı bünyesinin. aynı yıllarda sahip olduğu sabit asker sayısı Osmanlıların-kinden çok daha fazla olduğu halde kimse Habsburglara asker-ege-men devlet gözüyle bakmamaktadır. Bu hesaplarla tarihçi. ordu içindeki sabit yeniçeri sayısı. Đngiltere'de Birmingham Üniversitesi öğretim üyesi Rhoads Murphey. bize rakamların. yeniçerilerin toplam kapıkulu ordusu içerisindeki sayısı da hem Batı'da. oransal olarak azalmıştır! Bu da doğaldır. zaferler bitip de ganimetlerin kaynağı kesilince bu defa da kendi halkını soymaya başladığını söylüyor ve eğleniyorduk. Buna göre 1527'de toplam 18. çünkü ateşli silahların devreye girmesiyle birlikte Topçu ve Tüfekçi birliklerinin savaşOSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ ta sonuca etkisi giderek artmış. yeniçeri birliklerinin Osmanlı ordu-sundaki vurucu güç olma işlevi ise buna paralel olarak giderek azalmıştır. ne de Osmanlı aynı kalmıştır 1299'dan 1918'e kadar.
'deli'nin Đngilizceye madman diye 202 203 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! çevrilmesinden de bellidir ki. Linda Darling'in tespit ettiği gibi. yaralı halkının gönlünü kazanmak için olduğu kadar. cesur ve hatta kahraman manasmdadır. Batı'daki Osmanlı tarihçilerinde epeyce yaygın bir sabit fikir halini almıştır. der. bu bir yakıştırmadır. efsanelere bürünmüş olan Osmanlı tarihini daha sağlıklı bir şekilde anlamamız için elzemdir ona göre. böylesi bir militarizmin Osmanlıya mahsus olduğunu ve Ba-tı'ya yabancı ve aykırı bir durumu ortaya koyduğunu ima ederek daha büyük bir hataya düşülmesini sağlamaktadırlar. Bu askerî erdemlerin Avrupa'daki varlığını görmek için Shakespeare'in Avrupa tarihini konu alan piyeslerine bakmak yeterlidir: Coriolanus. (Hemen belirtelim ki. giderek kalabalıklaşan ordular ve hızlı teknolojik gelişmelere tanık olunan bir çağda. Goodwin eksik bilgiyle bu kanaate varmıştır. Mesela. Fransız devleti mi. akıncı birlikleri içinde yer alan 'deli'nin. hem asker değil miydiler? 'Deliler'e karşı köylülerin başına geçen Piyer Lermit veya Hıristiyan çocuklarını Haçlıların intihar seferlerine katanlar Osmanlı askerlerinden daha mı az savaşçılardı? Yıldırım Bayezid'in "Ben silah taşımak için doğdum" dediğini aktarıyor Ufukların Efendileri yazarı. Oysa. diğer görevler bir yana. haklı olarak soruyor: Dürüstçe söyleyelim. bu yanlı ve yanıltıcı varsayımlardan kurtulmak için meslektaşlarına 'Osmanh-merkezli' bir bakış teklif ediyor. Çünkü buradaki deli. artan savaş maliyetleri sonucunda devletin gelirlerinde bir artış talebinin olması gerektiğini belirtmekte ve bu yüzden de tarihçiler arasında devletin bu masrafları. bildiğimiz deli kelimesiyle alakası yoktur. Bu bakış. ilave vergilerle telafi ettiği yönünde yaygın bir kanaate yol açtığı hususuna dikkat çekmektedir.) Goffman'a göre. Üstelik bu varsayımlar. yüzyılda. V Henry ve diğerleri."Savaşçı Osmanlı" motifi. her polisin bir yeniçeri. oysa aynı dönemde feodal Avrupa'da aynı kelimeleri sarf eden bir çok çağdaşı olduğunu biliyoruz Yıldırım'm. Osmanlı Devleti'nin baştan sona ve acımasız bir biçimde şehitliğe dayalı olduğu yolundaki kökü eskilere dayalı. bu dönemde Osmanlı Devleti'nin de benzeri bir aşırı vergilendirmeye . Fransız Kralı Francis veya Habsburg Kralı Şarl-ken'in Kanuni'den daha az savaşçı olduğuna inanıyor muyuz?8 Daniel Goffman'ın Avrupa-merkezli Osmanlı tarihi yorumlarına yönelik sorgulaması kitap boyunca sürüp gidiyor ve sonuçta. demektedir. aklî dengesini yitirmiş manasında değil. bu ve benzeri gözlemler her ne kadar tamamen yanlış değilse de.9 Darling. tarihçimiz Goffman. yüzyıl gibi her açıdan sıkıntılı bir döneminde pazarlığa açık ve esnek bir vergilendirme politikası izlemesinin mantığı bizi şaşırtmah değil midir asıl? Bu. Bu kelime. Türkçe-ye de tercüme edilen Ufukların Efendileri adlı kitabının "savaş"ı konu alan bölümüne şu önyargı yüklü cümleyle başlıyor: "Osmanlılar savaş için yaşadılar. her dağ geçidinin (derbend) bekçileri.. yoksa ingiliz devleti mi savaş için yaşamamıştır? ingiltere'nin "Şerifleri". halkın cebinden çekmesi normaldi ve tarihçiler. Osmanlı'ya has kıldığımız bu özelliklerin hangisi eksiktir modern Avrupa devletlerinde? Erken modern Habsburglar mı. gerçeği eksik yansıtan varsayımları doğrulamaktadırlar."7 Osmanlı'nın hemen tamamen askerlikle meşgul olduğunu ifade eden yukarıdaki cümlenin açıklamasında bu imparatorlukta her valinin bir general. Goffman.. 17. askerliğe bu kadar takıntılı bir devletin 17. yol gösteren. öncü birlik) kelimesinden bozulmuş ve Osmanlı askerî literatürüne deli olarak girmiştir. önden giden. her yolun aynı zamanda bir askerî güzergâh olduğunu söylemekte ve hatta. hem polis. Arapça delil (öncü. bu imparatorlukta 'deli'ler bile askerî bir birlik oluştururlar. 204 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Esnek vergilendirme ve "savaşçı Osmanlı" Kaldı ki. Jason Goodwin. Yani aslında çağdaşı Avrupa devletlerinde hazinenin ihtiyaç duyduğu gelirleri. ekonomik durumunu düzeltmeye dönük bir tedbirdir ve son derece "sivil" bir bakış açısının ürünüdür.
A. Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire. Nitekim 17. vergi mükellefi olmayan idarecileri de anlıyorlardı. 206 AVRUPA'NIN BĐLĐNÇALTINDA VĐYANA KORKUSU Đçimizdeki karanlıkları göze alamazsak bütünlüğümüze asla ulaşamayız. enflasyonun etkisini hesaba kattıktan sonra 17. 2. (altlarım ben çizdim. 1-4. Avrupalı çağdaşlarının aksine. Ox-ford University Press. mükelleflerin sırtındaki yükü artırarak değil. Daniel Goffman. askeriye denilince. Osmanlılar yalnız bugün kullandığımız dar anlamda "askerlik"i değil. Đz Yayıncılık. vergi yükünün daha eşit olarak dağıtıldığı geniş tabanlı bir âdil bir vergi reformuyla başarılmış bulunmaktadır. vergiyi tabana. Cari Gustav Jımg . 4. 1996) adlı çalışmasından aktaran: Murphey. 5. s. "sivil paşa-lar"m varlığı (mesela Cevdet Paşa) bizi şaşırtmamalıdır. 2001.10 Oysa aynı dönemde Avrupa'da "ejderha devlet".). 1. Ya nasıl atlatmıştır Osmanlı maliyesi bu krizi? Darling. 2002. 1500-1700. Şükrü Karatepe. Jerry Brotton. yeni çıkan bir kitabımda yer almıştır: Osmanlı'nın Kayıp Atlası. istanbul.gittiğini sanmışlardır.) 4. 1700-2000. Cambridge University Press. halkın cebindeki paraya dikmiştir gözlerini ve bu yüzden Đngiliz Maliyesi'nin adı. yüzyılda. yüzyılları yeni bir gözle ve yeniden okumamız gerekecektir. Recep Peker. Murphey. Bkz. yüzyılda vergi yükü büyük ölçüde tarım kesiminin sırtında iken. M. 1998. University of California Press. 1999. s. artık Osmanlı'nın bu "karanlık" asırlarını. özellikle de Đkinci Viyana kuşatmasından sonraki Avrupa hücumları sırasında bu sistemi değiştirerek şehirlerdeki tüketim mamulleri üzerine ek vergiler koymuş. "Osmanlı tarihinde hakkı yenen yüzyıllar" adlı yazım: Bu yazı. Chat-to&Windus. Linda T. Jason Goodwin. Neyse. s. Bu bakımdan Osmanlı'da asker paşalar kadar. yüzyılda ortalama vergi mükellefinin sırtına yüklenen vergi yükündeki artışın nisbeten ılımlı kaldığı sonucuna ulaşmaktadır. istanbul. J. Gelenek Yayınları. s. s. Ottoman Warfare. 11. 16. 8. 50. The Renaissonce Bazaar: From the Silk Road to Michdangdo. istanbul. buna mukabil üreticilerden ve gayri Müslimlerden daha tolere edilebilir vergiler alınmasını kararlaştırmıştır. Böylece Osmanlı'da devlet. ve 18. halk arasında Bin Gözlü Dev'e çıkmıştır. Unutmamak gerekir ki. The Ottoman Empire and Early Modern Europe. baskı. age. 9. Brill. Darling'in Revenu-raising and Legitimacy (Leiden: E. 2004. 191. Niall Ferguson. 49 (italikler benim . s.M. s. s. 7. 88-90. zannedildiği gibi.11 Gözlerimizi kamaştıran ve yetişemediğimiz için dövünüp durduğumuz Batı medeniyetinin parlak aynasının arkasında böyle bir kara tabaka sırıtmaktadır işte. 1998. inkılâp Dersleri. Đletişim Yayınları. The Cash Nexus: Money and Power in the Modern World. 1984. Osmanlı maliyesi. Basic Books. Demokrasi Savunması. 205 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Bu tedbir. yani 17. yüzyılda avânz dediğimiz olağanüstü hallerde alman vergilerden hazineye gelen gelir artışı. Ottoman Warfare. A. 17. Rhoads Murphey. toplumun diğer kesimlerine yayarak işin içinden çıkmayı denemiştir. Oysa Darling'in vesikalara dayanarak yaptığı titiz araştırmalar bize bunun Osmanlı memleketlerinde aynı şekilde gerçekleşmediğini göstermektedir. 10. 3. 187-189. Recep Peker'in yanlış hesabı geç de olsa Batı'dan (!) dönmüş bulunuyor. ilk işi savaşmak olan ve savaş için yaşayan bir devletin kârı mıdır? Demek ki. 2002. 6. 65.
zira sağlığı ve canlılığı sembolize etmektedir ve yılanın varlığı. rüyasında karanlık bir yeraltı sarnıcına girip içindeki 'kupa'dan şehrin anahtarı demek olan hançeri almak istediğini görmüş. (Belki de Jung'u bunun için Freud'dan daha . dolayısıyla Hıristiyan Avrupa'nın altında yaşamakta ve zaman zaman da kendisini bir hayalet gibi hissettirmekte olduğunu anlatmaktadır. Avrupa'nın bilinçaltını deşifre etmeye en ziyade ehliyetli kişilerden Jung olunca iş değişir. Viyana bozgunumuza kadarki kısmını anladık. "yılan" burada önemlidir. henüz modası geçmemiş! Aradan geçen şunca zaman (tam 319 yıl) Avrupalıların korku duvarlarını indirmelerine yetmemiş. Gerçekten de "büyük" bir rüya. ama iş Avrupa kapılarım çalmaya gelince. güçlüydük. Đyi ama bu derin korku neden? Neden Osmanlı'dan ve Đslam'dan bu kadar korkmakta Avrupalılar? Hadi Đnebahtı'ya. Bildiğiniz gibi yeraltı suları zaman zaman taşkın yapıp sele sebebiyet verir. Yalnız şuraya dikkat buyurun. Baksanıza. nedense o savaş meydanlarında hep yendikleri. Islamiyetin şehrin bodrumuna. Ne var ki. Birincisi Sicilya ve ispanya'nın ele geçirilmesinde (Endülüs). garip bir rüya gördüğünü anlatır.Yalnız biz değiliz 'Viyana kapılarından iki defa döndük' diyerek bu şehri sembolik bir "kapı" hüviyetine büründüren. Ancak yeraltı suyu karanhkmış ve kupayı da ¦ bir yılan beklemekteymiş. Tuhaflığı şurada bu korkunun: Biz bu 319 yılın kahir ekseriyetinde 'gerileme' halinde değil miydik? Hem de kime karşı gerilemiştik söyler misiniz? Avrupalı güçlere karşı elbette. Bu karışım. Keza islamiyet en azından iki kere Hıristiyan Avrupa kıtasını ele geçirmek üzere 'taşmıştır'. diğer yandan bunun tam karşıtı olan Đslam dünyasıyla ilgili önyargıları besler. 6 Ekim 2004'de cümle âlem gördü ki. haklılardı belki. ikincisi ise Osmanlıların Balkanlar ve Doğu Avrupa fütuhatında. yukarıdaki dünyadır.' nutuklarından geçilmiyor ortalık. Çünkü Re-conquista sırasında ispanyolların Müslümanları kovması veya Hıristiyan olmaya zorlaması. Hıristiyan dünyası hastamızın dünyasıdır. Genç. nesnelerin kavramları çevresinde bile bir araya gelir ve bir yandan Hıristi208 OSMANLI: BĐR DÜNYA TARĐHĐ yan dünyasıyla. birden canlanıp ayağa kalkıyor ve Avrupa'nın ufuklarına bir heyula gibi dikiliveriyor. arkadaşı da bu mağara. yer altındaki dehlizlere itilmesi sonucunu doğurmuştur. Toledo şehri de bu bakımdan hayli enteresandır. Ama. Jung'a. kendi yerine arkadaşını. Jung da Yıllar önce ünlü psikanalist Jung'un bir rüya yorumunu okuyunca ayılmıştım uzun süren uykumdan. Islamiyetin ölmediğini. Sözü Jung'a bırakmanın tam zamanıdır: Bu şehirde iki ayrı kültürün ilginç karışımına rastlanır: Hıristiyan ve islam kültürleri. Avusturyalı bir siyasetçi de kamuoyundaki "1683 Sendromu"ndan söz etti ve 'bunun modası geçmiş bir korku' olduğunu söyledi. çünkü Jung çok ilginç bir şekilde yorumluyor rüyayı.1 Ne var ki. diğeri ise yeryüzüne çıkmış olan bir yer altı dünyasıdır [yani Đslam]. Rüya deyip geçebilirsiniz belki ama. Sarnıcın dışı Hıristiyanlık. eğitimli bir kişide güçlü çağrışımlara yol açar. 'Onlar bizi şöyle solla-dılar. yani gölgesini göndermiş. ardından da diplomatik ve ekonomik entrikalarla ölümcül bir kıskaca aldıkları "Hasta Adam". bizi yarı sömürge haline getirdiler vs. Peki ya 207 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! şimdilerde ne oluyor Avrupa kamuoyuna? Hangi yarası Jianıyor? Hangi kâbuslarını gölgemizin üzerine boşaltıyor? Rüya da büyük. Yılandan ürken genç. Nevroza müptela bir Fransız genci. Bu çağrışımlar. içi ise Islamiyettir. yılan ve karanlık sulardan oluşan 'korkutucu' atmosferden ürkerek yukarı kaçmış. Genç. şehrin. rüyasında Đspanya'nın Endülüs Müslümanlarının Tuleytula dedikleri Toledo şehrinde geçen bir rüya görür. rüyayı yorumlayan kişi. belimizi böyle kırdılar.
Avrupa'nın şifa bulması için kendisine benzeyen değil. Avrupa'nın. Rosenthal'ın tezleriyle bir kere daha doğrulanmış olmaktadır: Avrupa'nın altında islam vardır ve Islamm verdiklerini çıkarttığınızda Avrupa'dan geriye kocaman bir soru işareti kalmaktadır. sonra da Đslamiyet olmadan kurulamayacağını. Yatmaktadır. üzerinde duran şeyin temelini ve varlık sebebini oluşturmak demektir aynı zamanda. Oysa araştırmalar. Is-lamı yeraltmm karanlık sularına iterek kurtulacaklarını sanıyorlar ama aldanıyorlar. bu söz buraya tam uydu.2 Bilgi Đslam'dan gelir Modern Avrupa'nın bilimsel ve Aydınlanmış bir kıta olarak asırlardır takdis edilip durulduğunu biliyoruz ama bu Avrupa'mn 'Aydınlık'mı nereden almış olduğunu. 'Biz kim. çünkü sizi şimdi benimkilerden daha 'hamasî' bir cümle bekliyor. Rosenthal'ın sarsıcı tezlerinden birisi. Tayyip Erdoğan haklı. Avrupa ancak Islamiyetle yüzleşmeye cesaret ettiği zaman gerçek "yüzünü" bulacak ve korkularından kurtulacaktır. Eğer bugün bir "bilgi toplumu"ndan söz edebiliyorsak. Tereddütle söylediğimiz "Avrupa'nın üzerinde doğan Đslam güneşi" -ki Haydar Bam-mat'm 1970'lerde çokça okunan bir kitabının başlığıydı bu. içerisine sokulduğumuz derin aşağılık kompleksi. bunun altında Đslam medeniyeti yatmaktadır. OSMANLĐ: BĐR DÜNYA TARĐHĐ Yorum Başbakan R. hatta temelinin de altında yatmaktadır Đslam. Aksi halde. New . Europe and Đslam. Avrupa'nın bize daha çok ihtiyacı var. Avrupalıların Avrupalılıklarını da Đslama borçlu olduklarını en ufak bir tereddüde yol açmadan ortaya koyuyor. Avrupalı barbarlar ile Doğu'nun büyük medeniyetleri arasındaki temastan doğmuştur. 1982. hele "bilgi"nin Avrupa'daki "suyunun" nereden geldiğini sadece sezgi düzeyinde biliyoruz. yani Islamı temsil ettiği ve edebileceği ayrı bir mesele. zannettiğimiz gibi. Blackwell. 209 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! Nitekim Franz Rosenthal'ın Bilginin Zaferi3 adlı eseri. Buyrun beraber okuyalım ne dediklerini: Gerçekte Batı medeniyeti. modern Avrupa'nın "bilgi"yi medeniyetinin göbeğine oturtma tavrının altında. evet. Bilinç ve Bilinçaltının işlevi. C[arl] Glustav] Jung. temelinde. 300-301. Aksi halde rüyadaki gencin ürkek gölgesine benzeyebiliriz! 1. Say Kitap Pazarlama. Đstanbul. bir anlamda 'uyumak'tır ve bu kısmen doğrudur (yani islam medeniyeti uyuyor bir bakıma). 'Yatmak'. islamiyet bir şekilde Hıristiyanlığın damarlarına kadar sızmıştır ve bundan kurtuluşu da yoktur. Franco Cardini. 2. Cümle kime mi ait: Thomas H. ikinci tezi. 2001.) Onun yorumunda Islamiyetle özdeşleştirilen karanlık ve ondan duyulan korkunun bir açıklamasını bulabiliyoruz çünkü. Bu soru işaretini hamasî bulduysanız yandınız sevgili okurlar. araştıralım.4 işte bu temasın sihirli dokunuşuyla medenileşen Avrupalılar. Green ve Gawin Lewis adlı iki 'Batılı'ya. modern çağlarda bilgi'nin patentinin Müslümanlara ait olduğunu tescillemek ise. s. altında.tabiri sadece bir övünme vesilesi zannedilmiş. Italyancadan çeviren: Caroline Beamish. Ancak bu 'biz'tn ne kadar Biz'i. Lakin 'altında yatmak'. bize bilgiyi "bilgi" yapma ve medeniyetin taç kapısına layık görme şerefinin Is-lamiyete tescilli olduğunu belgeliyor. Islamiyetin bilgiye verdiği ve asırlarca devam ettirip geliştirdiği büyük değerin yattığıdır. Yeter ki okuyalım. Avusturyalı siyasetçinin yahut Jung'un genç hastasının kâbuslarından sıyrılamayacak ve bir türlü şifa bulamayacaktır.çok seviyorum. Islamla yeniden yüzleşmekten başka çareleri bulunmuyor ne yazık ki. üstünde değil. Avrupa'nın bugün gerçekten kıymeti haiz bir tarafı varsa bunu doğrudan doğruya Doğu'ya ve Islamiyete borçlu olduğunu daha iyi anlarız. diyor özetle Rosethal. Aynı gerçekler Chris Brazier tarafından da (The No-Nonsen-se Guide to World History. Jung'un rüyada buldukları. Avrupa kim?' mantığını egemen kılmıştır aklımızın üzerinde. Franco Cardini gibi Đtalyan tarihçilerini okuduğumuz zaman Avrupa'nın önce Çin. Çeviren: Engin Bûyükinal. benzemeyen bir Biz'le yüzie^meci gerekir.
Istolni Belgrad kalesinin devasa kapıları gıcırtıyla açıldığında dokuz atlı askerin bir yay gibi gerilmiş bedenleriyle karşılaştı düşman ordusu. Danışıldı. Kalede kim varsa herkes surlara tırmanmış. Başlarında Budin'in yeniçeri ağası bulunuyordu. demir kuşaklı cihan pehlivanlarını mecalsiz bırakmıştı. Franz Rosenthal. Hobson. The Eastern Origins ojWestern Civilisation. A Brie/ History ojthe Western World. Çeviren: Lami Güngören. Hobson. Green ve Gawin Levis. ıslak gözbebeklerine karşıki dağın üzerinden ilk mızraklarını göndermeye başlamıştı. surlarda bir süre cenk ettikten sonra yere yığılıyor. muhakkak incelenmeye değer bir husustur.Internationalist. Kuşatılan kaleye yardım için koşup gelmişti yanına aldığı birkaç 'deli'yle birlikte. Brace. düşman komutanından gelmişti. Thomas H. T. 58) ve geniş kapsamlı bir tez halinde John M. S. dönüyorlar. 210 I 211 Ah o dokuz kişiden biri olabilmek Biz ölürüz ölenlerle: Bak. 1992. Helallik dileyen dillerine gözyaşının tuzu karışıyor. 2004. Yahya Ağa olan asıl ismi ancak resmi yazışmalarda kullanılıyordu. 3. 4. tarihin çıldırdığı bu ana tanık olmak için sabırsızlanıyordu. metin olmalarını istiyorlardı. çok zengin bir literatürün içindeki damlalardan ibarettir. 45'den aktaran: John M. Tek söz. Eliot. . Ufuk Kitapları. işte nihayet güneş. s. Kaleyi 'vire' ile teslim ederlerse hiçbirinin kılma dokunulmayacak. geleli daha bir hafta bile olmadan kalenin sarmandaki suyun tükenmesi. ayrıca Avrupa'daki ticaretin 750 yılından sonra canlanmasının altında da Đslam faktörünün yattığını zikretmektedir ki. Verso Books. Peki bunun sonu nereye varacaktı? Ya kaleyi teslim edecekler ya da susuzluktan kırılacaklar mıydı? 10 bin askerin savunduğu bir kaleyi teslim etmekten ar duyuyordu istolni Belgrad komutanı. "Little Gidding" 0 sabah Macaristan'daki Istolni Belgrad kalesinde tan yeri bir türlü ağarmak bilmiyordu. Hobson tarafından (The Eastern Ori-gins o} VVestern Civtlisation. Pastırma yazı gibi bir sıcak yakip kavuruyordu Macaristan ovalarını. nöbetçilere kapıyı açmalarını 213 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! emretmişti. 115. s. Atlarını ağır ağır dışarı sürdüler. biraz sonra kapının arkalarından sürgülendiğini ve demir mandalın yerine yerleştiğini duydular. Ne ki. s. Bilginin Zaferi: islam Düşüncesinde Bilgi Kavramı." Güneş bir mızrak boyu yükselmiş ve kale komutanı. bayılacak hale geliyorlardı. Güneşin tepelerinde kazan kaynattığı anlarda kuyuların mermerlerindeki nemi yalayarak hararetini gidermeye çalışanlar bile görülüyordu. 2004) işlenmiştir ve bunlar. Har-court. düşen damlalar toprağın tenini sızlatıyordu. Biz doğarız ölülerle: Bak. Onlar bilakis yüzlerinde tunçtan bir ifade. tek bir söz kalede bir uğultu halinde duyuluyordu artık: "Allah'a emanet olun kardeşlerim. ve bizi de getiriyorlar. ve biz onlarla gidiyoruz. Kendisine "Âdem ejderhası" adını takmıştı arkadaşları. Gidenler kendileriydi ama kalanlar ağlıyordu. kendileriyle göz göze gelmemeye özen gösteren muharip yoldaşlarını teselli ediyor. eşyalarıyla birlikte çekip gitmelerine izin verilecekti. Cambridge University Press. ayrılıyorlar. konuşuldu. günlerdir yıkayamadıkları yüzlerinde. Girdikleri savaşların sayısını unutan askerler. ellerinde meşaleler tutan arkadaşlarının boyunlarına sarılıyordu teker teker. Jovanovich. Dokuz er. Lakin ağlayanlar o dokuz kişi değildi. Đstanbul. Ama Almanlar kaleyi düşürünce kuyu başlarında kıvranan zavallı bahadırlar bulması daha mı onurlu bir manzara olurdu? ilk teklif. abdest alacak su bulamadıkları için teyemmümle kıldıkları sabah namazından çıkışta. bütün planlarını alt üst etmiş. sakallarına doğru ıslak iki çizgi iniyor. 2003.
216 . düşman ordusunun karşısındaydılar. kılıçlar devreye girerdi.. ta Budin'den yardımına koşup gelmiş bu 'Âdem ejderhası'. ciğerlerini paralıyordu. etrafındaki adamları da etkilemiş ve sekiz yiğit daha. Cânan'ını seyrediyordu. Ya vuruşarak safları yaracaklar ya da şehit olacaklardı. Yahya Ağa ve sekiz arkadaşı kaleden çıkıp savaşlarını bitirdikten sonra yürürlüğe girecektir. Oklar biterse.. kale komutanı ise başını eğmiş. Istolni Belgrad'ın yamacındaki tepeden ses veriyorlar çölümüze: . Bunun için iki Osmanlı askeri Almanlara rehin verilecek. işte şimdi kalenin kapısı önünde. Alman komutanların hayret ve hayranlık dolu bakışları önünde dokuz koldan safların arasına dalan erlerin attığı sayhalar burçlarda yankılandı. Alman askerlerinin kalplerini. bu muhteşem dokuz yeniçerinin cenazelerini toplattığını ve saygıyla eğilmiş sancakların önünden geçirterek kalenin yakınlarındaki bir tepeye törenle gömdürdüğünü gördüler..Unutmayın. siz kabul edebilirsiniz ama ben sadece şahsım adına bu 'vire'yi kabul etmiyorum. hatta artık tepesine çökmüş güneşi de değil. Olanları kaleden ağlayarak seyredenler. görüşmeler yapılmış ve 'vire' ile teslim şartları üzerinde mutabık kalınmıştı. utançlarından başları önlerinde topladılar denklerini ve çıkıp gittiler. Göz kapakları kelebek kanatları gibi açılıp kapanıyor ve anlaşmaya bir madde daha ekleniyordu: Bu anlaşma. Anlaşma imzalandı. Budin Ejderhası'nın kolları budanmış gövdesi yerde yatıyor. ancak benim mukadderatım belli olduktan sonra yürürlüğe girer. başka hangi burçlara savrulacağını bilemediği satırlarını alnının kmşıklıklarıyla yazıyordu. Kaleden yanlarına aldıkları 500 tane demir okun bir tanesini dahi zayi etmeden etraflarını bir demir duvar gibi çevirmiş bulunan düşman askerinin üzerine boşaltıyorlardı. Alman komutanın. Ya o dokuz er. Her bir ok. zamanın zincirlerini kıranlar kafilesine katıldılar. bu defa kılıçlarını çekip tam 40 bin askerin içine çılgınca daldılar. Ama gerçek taş gibi ortadaydı: Yahya Ağa. O zamanlar bir tür garanti anlamına geliyordu bu.. "Kusura bakmayın. ölene kadar onun yanında olduklarını haykırmışlardı. tarihlerimizin zincirlerine vuruldular bu defa. Başımı eğmiş. Çember giderek daralıyor ve oklar tükeniyordu. 'Ben çıkacak ve tek başıma düşmanla savaşacağım' diye diretiyordu. Ölü zannedersiniz ama dirilir her hatırlayışta. 90. tam bu sırada söz aldı ve od düşürdü meclise: 214 AH O DOKUZ KIŞI. Lakin o zamana kadar ağzını açmayan Yahya Ağa. trajedisinin. Onun bu çıkışı. Her duada. Yarın sabah önce ben tek başıma kaleden çıkacak ve düşmanla savaşacağım. Arkalarına son bir kez baktık215 KIR ZĐNCĐRLERĐNĐ OSMANLI! larmda. O dokuz er. 9000 er olarak çıksaydı kapıdan. Heyet gelmiş. buna karşılık iki Alman askeri de kaleye alınacaktı.tartışıldı ve barış görüşmesi yapmak için bir heyetin kaleye gelmesine karar verildi. Ve o dokuz kişinin bize anlattığını hangi kütüphaneler hangi okyanuslarda yıkansa anlatabilir ki? Onlar. Alman heyeti. 900. çift kat zırhları bile deliyor. Tamam mı?" Meclise bir meteor düşmüş gibi oldu. Vire anlaşması. yankılandı ve sonunda bir telin kopması gibi aniden kesildi. Ne çare ki. önlerinde kim durabilirdi dersiniz? Kaleyi 'vire' ile düşmana terk edenlerin yüzleri ise silik bir hatıradır şimdi. önüme baka baka kaleyi düşmana bırakıp gidemem ama kalede kalıp susuzluktan köpek gibi de ölemem. tarih de şehitler gibidir. Ertesi sabah kale teslim edilecekti... Görüşmelere Budin Yeniçeri Ağası olan Âdem Ejderhası da katılmış ama misafir olduğu için komuta kademesinin işlerine karışmamayı tercih etmişti. garip sözler sarf eden bu iki metre boyundaki adamın ağzından çıkanların tercümesini dinliyor. son kez gözlerini açtığında başında birikmiş elleri mızraklı ve kılıçlı askerleri değil.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Mustafa Armağan _ Kır Zincirlerini Osmanlı! .