Hükümetler, sınır anlaşmazlıklarında köylülerin haklarını göz ardı ettiği zaman toprak kayıplarımız daha da ağır oldu.
Örneğin, Ermeni Barana (şimdi Noyemberyan, Tavuş bölgesi) ve Azerbaycan’ın Kaymaklı köyleri arasında yer alan 1002 desyatin ölçülü alana sahip “Aci” bölgesi 1918-1920’de Birinci Cumhuriyet’in , daha sonra 1924’e kadar Sovyet Ermenistan’ın bir parçasıdydı.
Bu bölgedeki ormanlarda çok sayıda ağaçlar vardı ve meralar hayvancılık için çok uygundu. Bu nedenle köylüler için hayati önem taşıyordu. Güvenlik açısından da önemliydi.
O zaman Azerbaycan makamları, bu durumda Ermenistan’ın kuzeydoğu topraklarını kesebileceklerini ve yollar üzerinde kontrol sağlayabileceklerini anlayarak, bu bölgeyi kontrol altına almak için büyük çaba sarf ettiler. Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti köylerinin sakinlerinin hakları için bu çözüm, sadece sosyo-ekonomik açıdan değil, aynı zamanda güvenlik açısından da ciddi sorunlar yaratacaktı.
O zamanki hükümet meselelere insan hakları açısından bakmadı, bu hayati meselelere kayıtsız kaldı.
Sonuç olarak, Transkafkasya Merkez Yürütme Komitesi Toprak Komisyonu 31 Ekim 1924 tarihli kararla, Ermenistan SSC’ine ait olan “Aci” semtinin 612 desyatin alana sahip kuzeydoğu kısmı azerbaycan SSC’ine , 390 desyatin alana sahip güneybatı kısmı, Ermenistan SSC’ine verildi. Yani Ermenistan, bu toprakların çoğunu kaybetti.
Bu, Azerbaycan makamlarının her zaman Ermenistan topraklarında bir kama gibi sıkışıp kalma, yollar ve sivil altyapı üzerinde kontrol kurma fırsatı verebilecek Ermenistan toprakları için hırsları olduğunu kanıtlıyor. Bu da tesadüfi değildi, çünkü durmadılar ve yeni topraklara yönelik aynı politikayı sürdürdüler.
Ermeni hükümetleri, sınır meselelerini toprak-politik ve mekanik yaklaşımlarla ele alarak köylülerin hakları, güvenlikleri konularını hep görmezden gelmeye devam etmiştir. Şimdi geçmişten ders almamız ve insan haklarını sınır meselelerinin merkezine koymamız gerekiyor, ve unutmayalım ki Azerbaycan politikası yıllar içinde değişmedi.
PS Desiatin eski bir arazi birimidir – 2400 metrekare veya 1.09 hektar.
Arman Tatoyan
Ermenistan Cumhuriyeti İnsan Hakları Savunucusu