This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
1
ETKİLİ İLETİŞİM VE SUNUM TEKNİKLERİ İşyerlerinde herhangi bir makinada meydana gelen bir arıza giderilmedikçe işler büyük oranda aksayabiliyor. Aksayan makina, çevresindekilere neredeyse "yararlı olmamı istiyorsanız ihtiyacımı karşılayın" gibi mesajlar verir. Makinanın ihtiyacını kim karşılayacak, onu kim onaracak? Makinanın ihtiyacı olur da; makinayla çalışanın, makinayı onaranın, o işyeri için makina gibi çalışan işgörenin ihtiyacı olmaz mı? O ihtiyacı kim bilecek? Hangi ihtiyaçları var işgörenin? O ihtiyaçtan kim, neyle ve nasıl karşılayacak? Hangileri evde, hangileri işyerinde karşılanır? Mutlu bir ailenin, mutlu bir işyerinin üyesi olmasını istediğimiz insanın özellikle ihtiyaçlarının dikkate alınması gerekmektedir. Organizmanın, kendisinde giderilmesi gereken bir eksiklik duymasına "ihtiyaç", bu ihtiyacı gidermek üzere organizmada beliren güce "dürtü", organizmanın ihtiyacını gidermek üzere belli bir davranış göstermesi eğilimine ise "güdü" denilmektedir. O halde insan davranışlarının temelinde ihtiyaçlar yatmaktadır. İhtiyaç Dürtü Güdü Davranış
Eflatun, "ihtiyaç, bütün icatların anasıdır" der. Maslow, ihtiyaçların sınıflamasını aşamalı bir sıralamayla yapmıştır. Maslow'a göre insan ihtiyaçları; fizyolojik, güvenlik, sevgi ve ait olma, takdir ve saygı, kendini gerçekleştirme ihtiyaçlarıdır. Bir insan bir grupla birleştiği zaman, bir işyerinde çalışmaya başladığı zaman beraberinde kişisel ihtiyaçlarını, beklentilerini ve umutlarını da getirmektedir. Fizyolojik ve güvenlik ihtiyaçları, anlaşılması ve karşılanması karmaşık olmayan ama mutlaka giderilmesi gereken ihtiyaçlardır. Öteki ihtiyaçlar ise kişisel, psikolojik ve sosyal içerikli ve karmaşık olduğu için anlaşılması ve doyurulması çaba gerektirir.
2
Acaba işgören işyerinde ne istiyor, ne bekliyor? Aşağıda, yapılan bir çalışmanın raporlaştırılan (Davis) işgören talepleri verilmektedir: 1. İyi bir liderlik istiyoruz. 2. Olup bitenlerden haberdar edilmek, amacımızın ne olduğunu, hangi düzeyde bulunduğumuzu ve hangi çevresel faktörlerin bizi etkilemekte olduğunu bilmek istiyoruz. 3. Bizler kendine özgü sorun ve ihtiyaçtan olan insanlarız. Bize insan onuruna yaraşır şekilde davranılmasını istiyoruz. 4. Bizler girişimci olmak ve gelişmek için olanaklara sahip olmak istiyoruz. Bu isteğin yakışma ve çaba gerektirdiğini biliyoruz. 5. Kendi işimiz ve sorunlarımızla ilgili kısmı bir bağımsızlık istiyoruz. 6. Bizler toplumsal olmayı ve grup içinde yaşamayı seven insanlarız. Kişisel çatışmadan hoşlanmıyoruz. Toplumsal ilişkiler kurulmasını ve öteki insanlara saygı gösterilmesini istiyoruz. 7. Bizler güvenlik içinde ve tehlikeden uzak olmayı istiyoruz. Bunun sağlanmaması durumunda değişmeye karşı direniyoruz. 8. Öteki işyerlerindekilerle karşılaştırılabilir nitelikte ücret, çalışma koşullan ve rahatlık istiyoruz. 9. Yararlı iş yapmak istiyoruz, işte başarılı olma duygusuna ulaşmak istiyoruz. Yöneticilerin bizleri bu amaçlara ulaştıracak bir çalışma düzeni kurmalarını bekliyoruz. 10. Bizlere adil ölçülere göre davranılmasını istiyoruz. Bu bir eşitlik sorunudur.Davranışların tutarlı ve duruma uygun olmasını istiyoruz. İşyerinin düzeni ve işleyişinden sorumlu olan kişiler, Davis'in işgörenin isteklerini dile getiren bu raporunu dikkate alarak, birlikte çalıştığı insanların ihtiyaçlarını iyi incelemeli, bu ihtiyaçlarını onların olumlu sonuç verecek isteklerine dönüştürmeli ve onları etkinliğe hazırlamalıdır. Ancak bu sayede işyerinde dengeli ve uyumlu ilişkilerin kurulması sağlanabilecektir. Örgütte uyumlu insan ilişkileri yaratmak ise insan ilişkilerini düzenlemekte çok önemli bir yeri olan "iletişim" sürecine değinmeyi gerektirmektedir. İletişim, davranış değişikliği meydana getirmek üzere haber, bilgi, duygu, tutum ve becerilerin paylaşılması sürecidir. Örgütte iletişim geniş anlamda; İnsan davranışlarını değiştirmek.
3
Örgütte bir haberleşme ağı kurmak, Kişiler ve gruplar arası ilişkileri geliştirmek, Yetkinin görevlerini gerçekleştirmek ve etkili bir koordinasyon sağlamak amaçlarıyla kullanılır. Karar yönetim açısından ne kadar önem taşıyorsa, iletişim örgüt açısından o kadar önemlidir. İletişim yoluyla kişiler arası ilişkiler düzelir yahut bozulur. Böylece örgüt gelişir ya da kötüleşir. Örgüt bir iletişim ağı olarak düşünülebilir. Çünkü örgüt bireyler arası ilişkiler üzerine kurulur. İletişimi bir sistem olarak da görebilmekteyiz. Sistem, belli bir amacı gerçekleştirmek üzere birbirleriyle iletişim halinde olan ögeler bütünü olduğuna göre iletişim sürecini yapılandıran temel ögeler de bulunmaktadır. İletişim sürecindeki bu temel ögeler kaynak, mesaj, kanal, alıcı ve dönüttür. Bu ögelerin yer aldığı iletişim süreci ilgili çoğu yayınlarda yalın biçimiyle aşağıdaki gibi çizgiselleştirilmektedir. DÖNÜT
MESAJ KAYNAK
KANAL
ALICI
Çizimde verilen iletişim sürecinin temel ögeleri çok kısa olarak aşağıdaki açıklanabilir. Kaynak: İletişim sürecini başlatan kişi. Mesaj: Kaynaktan alıcıya gönderilen uyarıcılar. Kanal: Mesajın alıcıya iletilmesini sağlayan araç ve yöntemler. Alıcı: Gönderilen mesaja hedef olan kişi ya da kişiler. Dönüt: Alıcının kaynak tarafindan gönderilen uyarıcılara gösterdiği tepki.
4
2.Bunlardan sonraki sayfalarda iletişim sürecinde yer alan ögelerin tümü üzerinde durulmayıp. kaynağın taşıması gereken özellikler.Kendisi. Araştırmalar yüksek güvenilirliği olan kaynakların düşük güvenilirliği olan kaynaklardan daha çok ikna etkilerinin bulunduğunu göstermektedir.Dile dayalı iletişim becerileri. bir kişinin A konusunda 5 .Kendisine. daha çok. Kaynak hangi konudan ve niçin söz ettiğini biliyor mu? Alıcı. Bu. 4. deneyime ve zekâya sahip olduğuna inanıyor mu? Bu sorulara verilecek olumlu cevaplar kaynağın uzmanlığının işareti olabilecektir. alıcısı ve ileteceği konu hakkındaki bilgi ve becerileri. etkili bir sunum ve etkili bir iletişim için sözlü-sözsüz iletişim teknikleri ve yönetimde iletişim konulan tartışılmaktadır. işgörenin yöneticiyi güvenilir görmesi önemlidir. Uzmanlık genelde yüksek güvenilirliği olan kaynağın en önemli özelliklerinden birisidir. Kendi yaşantımızdan ve bugüne kadar gözlemlerimizle edindiğimiz deneyimlerle çok iyi biliriz ki belli bir bilgiye sahip olan herkes bu bilgiyi karşısındakilere aktarırken aynı oranda başarılı olamamaktadır. Genelde kaynağın uzmanlığı ayrıntılı içerikten oluşur. hedeflediği kişi ya da grupta (alıcıda) davranış değişikliği oluşturmak üzere iletişim sürecini başlatan kişidir. Kaynağın Güvenilirliği: Alıcının verilen bir mesajdaki sonuçlan kabul etmesi bir ölçüde alıcının kaynağın güvenilirliğine ilişkin algısına bağlıdır. inanılır. Örneğin. düşünülen kişinin bilgili. deneklere en güvenilir olarak düşünebilecekleri bir haber kaynağında hangi özellikleri aradıklarını sormuş. esprili konuşan ve dengeli biri olabileceği sonuçlarını elde etmiştir. O halde bir yöneticinin kendini güvenilir görmesinden çok. iyi anlaşılabilen.Yetişmiş olduğu ve halen içinde bulunduğu toplumsal ve kültürel ortamın etkileri. Singlekary (1978) yaptığı araştırmada. daha çok alıcının kaynağa yüklediği bir özelliktir. 3. kaynağın konu hakkında gerekli bilgiye. Kaynağın kafasındaki fikir ya da anlamları alıcısına iyi anlatmadaki başarısını etkileyen faktörler aşağıda verilmektedir: 1. ilgi çekici. Kaynak güvenilirliği kaynağın sürekli bir özelliği değildir. Kaynağın yüksek güvenilirlikle algılanmasına onun çok çeşitteki özellikleri yardım eder. alıcısına ve ileteceği konuya karşı tutumu. Bir iletişim sürecinde kaynak.
Benzerlik. Bilgi hiç kimsenin tekelinde değildir. Kaynak. Bilgi ulaşıldıkça ve paylaşıldıkça anlam ve değer kazanmaktadır. onların kişiliğine ve değerlerine saygı göstermesinin işgören üzerindeki etkisini artırabileceği düşünülmektedir. görünüş. Araştırmalar. doğal olarak daha inanılır ve güvenilir bulunacaktır. Yönetici işgöreniyle aynı değerleri paylaşmasa bile. inanılırlığı ve uzmanlığının ötesinde bunlarla ilgili olmayan ve çekicilik başlığı altında toplayabileceğimiz özellikleri de ikna etkisini arttırabilir. Kaynak ile alıcı arasında genelde paylaşılan benzerlikler ne denli çok olursa çekicilik de o denli artmaktadır. İşgören. özellikle ideolojik benzerliklerin kaynağın çekiciliğini ve etkililiğini artırdığını göstermektedir. yöneticinin işgören üzerindeki etkisi daha çok ve işgörenle iletişimi daha kolay olacaktır.uzman olabilirken B konusunda o denli uzman olmayabileceği anlamına gelmektedir. Kaynağın Çekiciliği Kaynağın. Tek çıkarının çalışanların. Girdiği iletişimde kendi çıkarlarını savunmayan kimseler güvenilir olarak görülmektedir. Kamuoyu önderlerinin kitle iletişim araçlarını daha iyi izledikleri ve öteki pek çok nitelikleri yanında bu yayınlardan edindikleri bilgiler sayesinde yığınları etkileyebildikleri bilinen bir gerçektir. Uzmanlık gibi inanırlılık da kaynağın güvenilirliğine katkıda bulunmaktadır. bu kişiye kuşku ile yaklaşacak ve belki de iletişime girmekten kaçınacaktır. Zeki ve genelde bilgili bazı kimseler başka bir çok konuda da bilgi sahibi olabilirler. iletişime girdiği konularda tarafsız olamıyorsa. Bilgi başlı başına değer olmaktan çok ona ulaşan insana da değer katmaktadır. yöneticinin kendisininkine benzer değerler ve inançlar taşıdığına inanırsa. kendi çıkarları için tartışıyor izlenimi uyandırıyorsa alıcı. Yönetici. her zaman kendisiyle aynı tutumları ve düşünceleri paylaştığını düşünürse. İşgörenler belli bir konuda yöneticisini uzman olarak gördüklerinde çoğunlukla o yönetici tarafından söylenenleri ya da anlatılanları kabule daha hazır olmaktadırlar. hoşa gitme gibi özelliklerin çekiciliği etkilediği dile getirilmektedir. 6 . kurumun ve toplumun mutluluğu olduğu izlenimini veren yönetici. uzmanlık alanında sürekli olarak kendisini yenilediğinde ve geliştirdiğinde daha güvenilir bir kaynak durumuna gelecektir.
süreçte kaynağın hem kaynak hem alıcı olması. Ortak ilgileri olan 2-3 kişi arasında. kültürlerini. *Telefonla Görüşme Yüz yüze gelme olanağının bulunmadığı ya da hızın önemli olduğu durumlar telefon 7 . yöneticinizle asansörde karşılaşabilir ve sürekli bozulan fotokopi makinası üzerinde konuşabilirsiniz. Sürecin ikinci özelliği. yüklenici firmanın bozulan parçaların yerine yenilerini takmayı üstlendiğini söylemeyi unutabilirsiniz. alıcının da aynı anda hem alıcı hem de kaynak olmasıdır. böyle bir ortamda önemli tartışma noktalan unutulabilir. SÖZLÜ İLETİŞİM İnsanlar. Sözlü İletişim Biçimleri: *Planlanmamış Fikir Alışverişi. önceden planlanmadan gerçekleşen bir görüşme ortamıdır. yaşadıklarını ve düşündüklerini anlatırken temel iletişim aracı olarak sözcükleri kullanagelmişlerdir. Aynı işyerinde çalışanlar kendilerini değişik sözlü iletişim biçimleri içerisinde bulabilmektedir. daha önce yapılan bir anlaşmayla. bilgiyi çabuklukla iletebilmek açısından yararlıdır ve işgörenlere çalıştıkları kurumun üyeleri oldukları duygusunu verir. Görüşmenin önceden planlanmamış olması nedeniyle. Örneğin. göreneklerini gördüklerini. Dinamizm ile kasdedilen. hemen belirtmekte yarar var ki bireyler arası iletişimin en önemli iki özelliği "eşzamanlılık" ve "dinamizm”dir. İletişim Sürecinde Eşzamanlılık ve Dinamizm Eşzamanlılıkla kastedilen. Ne var ki bu tür görüşmeler. Tarafların sürece etkin olarak katılmasıyla ve birbirlerini de katılmaya zorlamasıyla süreç dinamizm kazanır. Taraflar birbirlerine aynı anda sözel ve/veya sözel olmayan mesajlar gönderirler ve tepkide bulunurlar. önceki satırlarda da belirtildiği gibi dinamizmdir. tarafların sürece etkin katılımıdır.Tüm bunların ötesinde. Ancak.
İş saatlerini aldığı ve yönetilmesi güç olduğu için düzenlemesi zor olan bir toplantı türüdür. düşünce ve dileklerimizi görsel ve işitsel ögeler aracılığıyla karşımızdakine iletmektir. İyi bir konuşma eylemini oluşturan fiziksel ögelerin önemini bilir.kullanmayı gerektirmektedir. *Grup Toplantıları Grup toplantıları birçok çalışanın. İyi bir sunuş iyi bir konuşmacı olmayı gerektirir. Yararı. Dikkatle planlanmadığı ya da yönlendirilmediğinde zaman kaybına yol açabileceği gibi. daha da önemlisi. İyi bir konuşmacı. İyi yönetilmediğinde uzayan ve amacı belirsizleşen bir toplantı olma eğilimi vardır. *Resmi Sunuş Belirli bir konu ile sınırlanmış konuşmadır. Görüşmenin. duygu. *Komite Toplantısı Bir komitenin belli bir sırayı izleyerek belirli aralıklarla bir araya geldiği özel bir toplantı biçimidir. tümüyle tartışılan ve ulaşılan sonucun resmi bir tutanak ya da raporlarla kaydedildiği ortamlar sağlamasıdır. zamanlamasının yanlış olabilmesi. Bu tür toplantılarda örgütün tüm üyeleriyle bir arada bulunduğunu hisseden kimi çekingen kişiler bile görüşlerini açıkça dile getirebilecek kadar cesaretlenebilirler. bağlantının zayıf olabilmesi. İyi planlanmamışsa sıkıcı olabilir. her iki tarafın da söylenenleri yanlış anlayabilmesi ve söylenenlerin anında ve olduğu gibi yazıya dökülmemesi gibi sınırlılıkları vardır. yaratıcı olmaktan çok bireyler arası ilişkiler açısından. görüşlerini ortaya koyabileceği ve çoğunluğun üzerinde anlaştığı bir sonuca ya da sonuçlara ulaşabileceği bir iletişim biçimidir. telefon edilen kişi açısından. yıpratıcı ve yıkıcı olabilmektedir. *Personel Toplantısı ya da İşgörenlerarası Toplantı Bir işyerinde tüm çalışanları bir araya getiren ve tüm çalışanları ilgilendiren konuların tartışıldığı bir toplantıdır Çalışanlar arası ilişkileri geliştirmesi ve ilgili herkesin görüşlerinin alınması gibi önemli yararlan vardır. Düşünceler alıcılara yüz yüze iletişimle doğrudan ulaştırılabilir. Konuşma. bütün sorunun sadece birtakım değerli düşüncelere sahip 8 . İyi Konuşmacıda Aranan Nitelikler: 1.
Konuşma anında bedensel hareketlerinden yeterince yararlanmayan konuşmacının duygu derinliğinden yoksun olduğu. uyuşuk bir konuşmacının elinde anlamını iyice yitirebilir. Konuşma anındaki bedensel hareketler içten gelmeli ve konuşmacının dinleyicilerine duygu ve düşüncelerini iletme arzusunun doğal bir uzantısı olarak yapılmalıdır. Bedensel duruş (kas hareketleri) serbestçe kullanılmadıkça hiçbir konuşmacı tam olarak etkili olamaz. ilginç sayılabilecek bir konu da canlı bir biçimde sunulmazsa sadece sözcüklerden ibaret kalabilir. hasta ya da utangaç olduğu düşünülür. genel gövdesel eylem. İyi bir konuşmacı 9 . dinleyicinin duygu ve düşüncelerini etkilemek amacını güden her türlü görünür davranışıdır. sözcükler de bedensel hareketlere uyumlu olmalıdır.olmaktan ibaret bulunduğunu sanmak yanılgısına düşmez. ancak çok fazla göz alıcı olmamalıdır. Hemen belirtmek gerekir ki. Pek ilginç bulunmayacak bir konu. duruş. Aynı şekilde. görsel ve işitsel eylemin teknik incelikleriyle ustalıklarını küçümsemez. Konuşma eyleminin belli başlı dört ögesi bulunmaktadır: * Görsel davranış * Ses * Dil * Zihinsel etkinlik Görsel Davranış: Konuşmacının. güvensiz. bazı kalıplaşmış jest ve pozların kullanılması bir çeşit gösterişten öteye gitmemekte ve inandırıcı olmaktan uzaklaştığı için dinleyici üzerinde olumsuz etki yapmaktadır. Bedensel hareketler. Jestler de bir düşünceyi iletmede içten gelen bir arzuyla kullanılmalı. Hareketler. Öyleyse sununun başardı oluşunda canlılık büyük ölçüde önem taşımaktadır. Düşüncelerini ve duygularını karşısındakilere açıklıkla iletmek isteyen konuşmacı bedensel hareketlerinden yararlanmalıdır. Doğası yönüyle her konuşma ve her konuşmacı kuşkusuz ki aynı ölçüde çekici değildir. aynı zamanda bu düşüncelerin dinleyiciye etkili bir biçimde iletilmesi zorunluluğunu da kabul eder. jestler. Böyle bir konuşmacı. mimikler konuşmacının görünür davranışlarıdır. kullanılan sözcüklere.
Yöneticinin sesi. Sesin şiddeti. İyi bir konuşmacıda aranan ses tonu tek düze (monoton) olmayan. Pek açık olmayan. yazarken. Düşlerimiz bile dilsiz değildir. çokluğuna göre ne zor işitilecek kadar zayıf. ilgisini. bu nedenle de beklenen etkiyi gösteremez. Konuşma anında kullanılan sözcüklerin ilettiği anlamların çok daha fazlası sesle iletilmektedir. Buradan söz konusu olan ise konuşma dilidir.görsel davranışlarını akıllıca ve ustaca kullanarak sunusunu canlı ve çekici kılabilir. tonu iyi ayarlanmış ve bükümlü ise (tek düze değilse) ağızdan açık ve anlaşılır biçimde çıkıyorsa dinleyicinin hoşuna gidecektir. Ses: Konuşma sırasında boğumlanan (telaffuz edilen) ve işitilen öğedir. sözcüklerden. hangi koşullarda konuşuluyorsa o koşullara uydurulmalıdır. düşünürken. Ses rahatlıkla işitilebiliyorsa. dinlerken. görsel mesajları anlamlandırırken sürekli dili kullanıyoruz. Konuşma dili hecelerden. kullanıldığı ortamın büyüklüğüne. inancını. ne de dinleyiciyi rahatsız edecek kadar yüksek olmalıdır. İyi bir konuşma sesi dikkatli bir biçimde telaffuz edilmelidir. Ses. amacını. Dil: Konuşurken. güvenini yansıtmalıdır. Konuşma dili basılı harflerin seslendirilme biçimleridir. neredeyse mırıldanarak söylenen sözcükler konuşmacının zihinsel bir derbederlik içinde olduğunu gösterir. Süreklilik gösteren çok yüksek ya da alçak ses tonu dinleyicileri rahatsız eder. işgörene iyi niyetini. 10 . küçüklüğüne. gereğinde yükselip alçalabilen tondur. cümle parçacıklarından ve cümlelerden oluşur. dinleyicilerin azlığına. dostça tutumunu. Neredeyse meydan okurcasına çıkarılan yüksek bir ses de o sesi çıkaran kimsenin olduğundan farklı görünme çabasında olduğunun bir belirtisi sayılabilir. Zayıf ve özür diler gibi çıkan bir ses bu özelliklerin o sesi çıkaran kimsede olduğu izlenimini uyandırır.
"gülecekler mi?". bu kez dinleyiciler konuşmacı adına kaygı duyabilirler. hem kendisine hem de dinleyicisine karşı normal düzeyde bir heyecan gösteriyorsa. yorumlama gibi işlemleri içeren bu süreç beyinde gerçekleşmektedir. fikirler arasında bağ kuracak "bundan başka". İyi bir konuşmacı amacını ve dinleyiciden beklediği tepkiyi saptamak üzere konuşma öncesinde kendi kendisine şu sorulara cevap arar: *Konuşmamla ne elde etmek istiyorum? *Dinleyicilerden hangi tepkileri bekliyorum? Konuşmasıyla ne elde etmek istediğini bilen konuşmacı sunulacak malzemeyi planlarken ana fikri ve bu fikri destekleyecek yardımcı fikirleri belirler. Konuşmacı. *Konuşma için ayrılan süreyi göz önünde bulundurur. "Acaba yanlış yapacak mıyım?" gibi sorular sorarlar. *Kendi niteliklerini. Sürekli olarak kendi kendilerine "konuşma başarısız mı olacak". Bu tür kaygıları fazla duymamalıdır. Yöneticinin kullandığı çoğu sözcüğe yabancı kalan bir işgören konuya olan ilgisini yitirecek. bu. İşgörenin bilmediği ya da henüz öğrenmediği yeni bir sözcüğü kullanan yönetici.Yöneticinin işgörenin anlayabileceği bir dilde konuşması gerekir. *Dinleyicilerin ihtiyaçlarını ve niteliklerini. yöneticinin çabalan da boşa gidecektir. 11 . o sözcüğü açıklayarak konusunu sürdürmelidir. Oysa yönetici. dinleyicinin konuşmaya olan ilgisini artırır. Bazı konuşmacılar hep kendi kendileriyle ilgilendikleri için bir türlü zihinsel rahatlığa kavuşamazlar. Düşünme. Konuşma öncesinde ayrıntılı bir yazılı metin hazırlama gereği duyulduğunda. anlatacağı konunun uzmanı olduğunu düşünerek öncelikle zihinsel bir rahatlığa kavuşmalıdır. kavrama. Ancak duyulan heyecanın düzeyi yükselirse. Bu nedenle konuşmacı. Başarısızlığa karşı en iyi güvence konuşmacının konuşmaya hazırlanmasıdır. Belli bir konuda konuşmaya hazırlık yaparken konuşmacı. "öte yandan" gibi sözcük ya da sözcük gruplarından yararlanılmalıdır. İşgörenin dağarcığında olmayan sözcüklerin seçilmesi iletişimin o noktada kopmasına neden olabilir. "ancak". Konuşma için yapılacak hazırlık esnek ve kapsamlı olmalıdır. 2. bunlara anlam veren zihinsel süreçler yatmaktadır. heyecanın neden olabileceği dengesizliğin dışa yansımasını denetim altında tutmaya çaba göstermelidir. İyi bir konuşmacı konuşma öncesinde kendisini ve konusunu iyi hazırlar. Zihinsel Etkinlik: Konuşmanın görsel ve işitsel ögelerinin gerisinde.
İyi bir konuşmacı konuşmalarında tanımlamalara. Konuşmacının gerginlik nedenlerinden birisi de alışık olmadığı bir durumun ortaya çıkacağı endişesidir. tanımlara genellikle başlangıç kısımlarında yer verilir. o konuda yapılmış araştırma bulgularıyla ya da ilgili 12 . Sözcüklerin taşıdığı anlamlar zihinde canlandırılabildiği oranda konuşmaya ilgi artar. konuşmacının. Bir yazarla karşılaştırıldığında. konuşmacının rahat olmasını sağlar. Bu arada konuşmacının nefes denetimini yapması gereği de akıldan çıkarılmamalıdır. örneklere. Tanımlar: Ortak anlayış zemini yaratması için konuşmalarda. Konuşmalar. belirsiz ya da ilgisiz gibi görünen herhangi bir nokta anında aydınlatılmalıdır.Konuşma anında yapılacak ve söylenecek herşeye karşı tepki gösterebilecek alıcılarla karşılaşılabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. konuşmacı açısından bu durum bir yarara dönüşmektedir. Yeni bir bilginin sunulmasının iyi bir yolu da bu bilginin dinleyicilerin daha önceden bildikleri bir şeyle olan benzerliğine ya da farklılığına işaret etmektir. kanıtlara. dinleyicinin tepkilerine göre mesajını tekrar etme. Alıcının tepkide bulunacak olması konuşmacıyı heyecanlandırmamalıdır. 3. Konuşmacı da bu olanaktan konuşması için gerekli hazırlığı yaptığı oranda daha çok yararlanabilecektir. Bunun için konuşma öncesinde birkaç kez derin nefes almak. Bu yarar. karşılaştırmalara. Kanıt: Konuşmacının iyi seçilmiş sözcüklerle sunu yapması kendisine inanılması için yeterli değildir. Konuşma sırasında yapılacak iyi ayarlanmış bedensel hareketleri. Üstesinden gelemeyeceği kadar karışık bir durumun olmasından korkar. Örnekler: Canlı ve somut örnekler konuşmada verilmek istenen anlamı iletmede en büyük yardımcılardandır. Karşılaştırma: Karşılaştırma. Deneyim kazandıkça bu tür endişeler giderek azalmaktadır. Alıcının gösterebileceği olası tepkiler hazırlık aşamasında dikkate alınmalıdır. bilinen ile bilinmeyen arasında bir köprü görevi görür. açıklamalara. yerine göre gerekli düzeltme ve değişiklikleri yaparak mesajını yeniden sunabilme olanağına sahip olmasıdır. istatistiksel bilgilere. gerekli tekrarlara ve görsel yardımcılara yer verir. konuşma sırasında da sık sık durarak nefes almak yerinde olacaktır. Dinleyici için şaşırtıcı.
kişileri. Duyarsız kişinin konuşması ise anlamca yoksuldur. konuşmacının söylediklerini. kendisini çevreleyen dünyaya. Görsel yardımcılara yer verme: Görsel yardımcılar. Yeri geldikçe dinleyici fazla rakama boğulmaktan hoşlanmayacağı için bazen de az kullanılmak koşuluyla. hissetmemiz yetmez. duyulan dış dünyadan kopuk olduğu için ancak kendi iç aleminden çekip aldığı kırık dökük bir şeyleri dile getirir. canlı ve gerçek dünya ile sıkı sıkıya ilişkili olduğu konuşması anlamca zengin olacaktır. düşünceyi genişletme ve kanıtlama gibi yönlerden yardımcı olurlar. İyi bir konuşmacı. çevresindeki varlıklara duyarlı olduğu ölçüde gözlemde bulunacak ve bu gözlemlerine dayalı edinebilecektir. gözlem gücünü geliştirmiştir. Son çözümlemede. İstatistiksel bilgi: İstatistikler. düşüncelerin daha belirgin ve anlaşılır biçimde açıklanmasında yardımcı olurlar. Duyulan uyanık. Duyularımızın bize sağladığı verileri soyutlamayı. dikkati çekme. özellikle de insanlara karşı duyarlıdır. bilimsel bir yaklaşımla toplanan ve çözümlenen verileri temsil ederler. gerçeğe ilişkin olarak. Böylesi bir kimse. Okuduklarımızı.uzmanların görüşleriyle desteklenirse daha etkili olmaktadır. İyi bir konuşmacı seçtiği konuşma alanlarında geniş bir bilgi birikiminin desteğinden yararlanır. dinler yoklar. istatistiksel bilgilerin dinleyiciler tarafından anlaşılacak bir dille iletmesi gerekir. nesneleri görür. Tekrarlama: Yazılı bir metinde aynı türden tekrarlara yer vermek anlamsız olabilir. Bizi çevreleyen dünyayı duymamız. 5. ilgiyi sürekli kılma. Çevresine. çünkü okuyucu okuduğunu ilk okuyuşunda anlayamazsa yeniden okuyabilir. Dinleyicinin anlaması için elinde ancak tek bir fırsatı vardır. İyi bir konuşmacı. gördüklerimizi öğrendiklerimizi yorumlayıp onlardan kavramlar çıkarmadıkça deneyimlerimize anlam verecek olan ögeler arasında ilişki kurma sistemini oluşturamayız. 4. 13 . aynı zamanda duyduğumuzu anlamalıyız. duyduklarımızı. Bu nedenle konuşmanın noktaları sık sık tekrarlanmalı ve genişletilmelidir. dinleyici. genelleştirmeyi öğrenmeliyiz. Konuşma ortamında sağlanacak bu destek daha iyi anlamaya yol açacaktır. kendi görme ve işitme duyularına yaptığı etki ile ölçüp biçerek değerlendirir Öte yandan dinleyicilerini iyi gözleyen bir konuşmacı dinleyici üzerinde yarattığı tepkiyi anında farkedebilecek ve gerekirse kendi konuşmasına bir çeki düzen verecektir. açıklama. İlginç çevreleri.
dinleyicisini yakından tanır. Böyle bir konuşmacı. Böylece. kendi özel deneyimlerinin. Kimileri konuşmalarında yer yer sessiz kalmamaya özen gösterirler. sessiz geçen süreler olursa endişe etmemek gerekir. Bir düşüncedeki ayrıntıların iyice anlaşılması için konuşma hızı normalden çok aşağıya düşürülebildiği gibi. daha iyi dinlenebileceği gibi işgörenleri de kendi görüşlerini dile getirebilmeleri için isteklendirebilecektir. 9. beceremeyen konuşmacı başarılı olamaz. Tek düzelikten kurtulmak için konuşma hızında değişiklikler yapılabilir. heyecanlı bir düşüncenin anlatımında normalin üstüne de çıkabilir. düşüncelerin git gide artan bir ilişki içinde önceden belirlenmiş amaca doğru akışı çok önemlidir. İyi bir konuşmacı. ileri sürdüğü düşüncelerinde aşırı derecede kesin bir dil kullanmamaya dikkat eder. diyeceklerine ona göre bir öz ve biçim. sözcüklerin çıkarılmasının ve sözcükler arasındaki duraklama sürelerinin aldığı zamandır. bu birikiminden beslenen kendi düşüncelerini dinleyicilere düzenli bir biçimde aktarmayı bilmeyen. Böyle bir konuşmacı. Yönetici görüşlerini zorla kabul ettiren bir hava içerisinde olmazsa. duygularını. Oysa. dinleyicinin dikkatini toplamada ve ilgiyi tutmada etkili bir yöntemdir. 8. Konuşma hızı. kendi yeteneklerini değerlendirmeyi. "bence". inançlarını nasıl etkilediğinin. Dinleyici kitlesinde istediği etkiyi uyandırmada. Duraklamalar olarak niteleyebileceğimiz bu sessiz anlar konuşmanın noktalama işaretleri olduğu kadar. konuşma hızı dinleyicilerin algı sınırlarını aşmamalıdır. Seçtiği konuşma alanında gerekli ve yeterli bilgi birikimine sahip olduğu halde. Dile getirmeyi tasarladığı görüşlerle düşüncelerin dinleyiciler tarafından benimsenip paylaşılmasını isteyen konuşmacı. İyi bir konuşmacı konuşma hızını ayarlamasını bilir. Genelde. sınırlarını saptamayı bilir. düşüncelerini. Ancak doğa yasaları gibi doğruluğu herkesçe kabul gören konularda bu tür konuşma biçimi konuşmacıyı gülünç duruma sokacaktır. "bana öyle geliyor ki". İyi bir konuşmacı. "benim düşünceme göre" gibilerinden anlatımlara başvurmaya özen gösterir. olumsuz tepkiler yaratmamış olur. dinleyicilerini kendi görüşleriyle düşüncelerinin baskısı altına almamış. bu amacına ancak düşünsel ve duygusal doğrultuda onların işbirliğini sağlayarak 14 . Tanımalıdır ki. hepsinden önce de kendi tepkilerinin dinleyicinin tepkilerinden ne ölçüde ayrıldığının farkındadır. özlem ve hayallerinin. bir biçem (üslup) verebilsin. 7. yeri geldikçe. İyi bir konuşmacı amacına uygun yönde ve mantıkî bir akış içinde düşünme yeteneğini geliştirmiştir. önyargılarının.6.
12. hatibi. kendince bunların açıklamasını yapar. konuşma tekniği üzerinde durup düşünmesinin gerekliliğini bir kez daha vurgulamak istiyoruz. İyi bir konuşmacı. elde ettiği sonuçlara göre gereken doğrultucu ve düzeltici buyrukları kendine verir. Dinleyiciler. etkileşimle ve ancak biriken değerlere dayalı etkileşimle ayakta durur. Burada konuşmacının. kendi konuşmasını inceleyerek başarılı ve başarısız olduğu yönleri. düşünceleriyle duygularını dinleyicileriyle paylaşma. Toplum. Konuşurken dinleyicilerin yüzlerine ve gözlerine bakmak gerekir. 11. 13. İyi bir konuşmacı dinleyicileriyle yüz yüze iletişim kurar. ahlaksal sorumlulukları bulunduğunu hatırdan çıkarmaz. bunların nedenlerini araştırıp neleri yapması ya da yapmaması gerektiğini saptayarak uğraşında daha verimli bir yola girebilir. kendine güvensizliğinin ve konuyu savsaklamasının bir belirtisi olarak görülebilir. Aynı biçimde. Hemen belirtmek gerekir ki konuşmacı kendi kişiliği kadar dinleyicilerinin. İkibin yıl önce Romalı ünlü öğretmen Qintilian. kendi kendisinin titiz bir eleştiricisidir. kuşku ya da görüşe katılmama gibi belirtileri göremez. İyi bir konuşmacı. kişiliğini de önemsemelidir. 10. İşgörenin yüzlerine bakmadan konuşan yönetici onlardan gelecek onay. ne ölçüde söylemesi gerektiği bu tanımaya sıkı sıkıya bağlıdır. Konuşmacı. onları bu doğrultuda etkileme gücü de o derece artar. kendini değişik toplumsal durumlara uydurabildiği ölçüde kişilikçe gelişir. ne derece çekici bir kişilik sahibi ise.ulaşabilir. Yöneticinin işgörenin gözüne bakmadan konuşması ürkekliğinin. kişilikçe gelişirken de toplumsal durumlara uyma yeteneği artar. Konuşması sırasında dinleyiciden aldığı ya da almadığı tepkiler üzerinde durur. dairesel bir süreçtir bu. İyi bir konuşmacı. "Konuşmada 15 . başkalarının da eleştirilerine açık olabildiğimiz ölçüde gerçekten başarılı bir konuşmacı olmayı umabiliriz. düşüncelerini yüksek sesle dile getirmeseler de bedensel hareketleri ile açıklamaktan bir an geri kalmazlar. konuşmada kişiliğin önemini göz önünde bulundurur. İyi bir konuşmacı. Dinleyicileri etkilemede kişiliğin çok büyük önemi vardır. İşgörenin kişiliğine saygı duyan yöneticiler aynı saygının işgören tarafından da kendisine gösterildiğinin farkındadırlar. Konuşmacı işine ne derece tutkun. Kendi kendimizin titiz bir eleştiricisi olabildiğimiz. Nelerin nasıl. sıkıntı. olumlu kişilikte de büyük bir güç bulunduğu gerçeği yadsınamaz. ikide bir olumlu düşünmenin gücünden söz edilir.
Ahlaktan yoksun bir konuşmacı. insan etkinliklerinin hemen her alanında benimsenen dürüstlük. Konuşmanın içerdiği mesajı gözleri ve kulaklarıyla alır. İletişim. başarısızlığa mahkumdur. hem işitir. tutum. olağan bir konuşma eyleminde söylenenlerin anlamlarını gözleri ve kulaklarıyla alır. Konuşma karşılıklı bir eylemdir. görsel ve işitsel simgelere tepki olarak tanımlanabilir. İletişimin başarıya ulaşmasında en büyük payın konuşana ait olduğu sanısı bir yanılgıdır. Başka bir deyişle konuşma eyleminden en az bir gönderen ile bir alıcının bulunması gerekir. özgecilik (başkaları için çabalama) konusundaki kurallar. Her ne kadar gönderen (konuşan) alıcıdan (dinleyiciden) daha etkin ise de bundan. Konuşanın amacına varabilmesi ancak bu ortaklık sağlandığı ölçüde gerçekleşebilir. şarlatan yetiştirmek değildir. unutulmamalı ki iyi konuşmacı olmanın birinci koşulu iyi dinleyici olmaktır. Dinleme: Epiktetos'un dediği gibi "bir güzel söz söyleme sanatı varsa bir de güzel dinleme ve anlama sanatı vardır". doğruluk. İyi dinleme olmadıkça. Bu durum konuşma eyleminde dinleyici rolünde bulunan kişinin. Bu tanımın gerçekliği tartışma götürmez. iyi insan" olarak tanımlamıştır. Dinleyici. Dinleme. aksi halde iletişim tam olmaz. İyi bir dinleyici. Gündelik konuşmalarımızda. demagog. beceri. iyi konuşmaya olanak yoktur. Gerçekte. öte yandan dinleyenin rolünü küçümsemek doğru değildir. Ancak. hem dinleyici. yaratıcı etkinlik içinde bulunur. konuşma eyleminde alıcının (dinleyenin) edilgen bir rol oynadığı sonucunu çıkarmak yanlıştır.hünerli. edebîlik. öteki söyleyiş ile. konuşma için de aynı güçte ve önemde geçerlidir. dinleyen. Konuşma eğitiminde güdülen amaç. davranış 16 . konuşmalarıyla her zaman başkalarının mutluluğuna. İyi bir konuşmacı. yani halk avcısı. iletişim eyleminin istenilen sonuçlara ulaşmasındaki çaba ve sorumluluk konuşan ile dinleyen arasındaki ortaklaşa bir temele dayanır. her zaman konuşan ile dinleyen arasında bilgi. Sözlü iletişimde konuşanın rolünü önemsemek. yanlışlarından kurtulup doğrulara ermesine yardımcı olmakla yükümlü olduğunun bilincindedir. konuşanın simgesel davranışını hem görür. aslında. hem de gözlemci olduğunu ortaya koymaktadır. Buraya kadar olan satırlarda iyi konuşmacı olabilmenin anahtarları verilmeye çalışıldı.
seslerin ve konuşma örüntülerinin farkında olmasıyla ve onlara dikkatini vermesiyle başlar. istemediği sesleri dışarıda bırakma. İşitme fizyolojik. sürecin. bir yetersizlik kendini gösterirse iletişim sağlanamaz. alınmakta olan mesajın önünde gitmeli ve alıcı bu zaman farkını da bilginin organizasyonunda ve o bilgiyi kendisine mal etmede kullanabilmeli ki bir anlam çıkartabilsin. Belli işitsel işaretleri tanıması ve hatırlamasıyla sürer ve anlamlandırmasıyla son bulur. Görsel iletişim ve öğrenmede olduğu gibi. Mesaj. bireyin. kaynağın mesajı açık ve mantıklı bir biçimde ifade etme yeteneğinden etkilenir. işitme. 17 . dinleme ve kodu açma gibi aşamalarında olabilir. Alıcının düşüncesi mesaj alınırken. Dinleme adı verilen psikolojik süreç. kodlama. orta kulakta mekanik titreşimlere. iç kulakta da beyine giden sinir akımlarına dönüştüğü bir süreçtir. ancak birbirlerinden ayrı eylemlerdir. Mesaj. İşitsel uyaranların çokluğundan da etkilenebilir. Kodlanan mesajın niteliği. alıcının dinleme becerilerinden ya da alıcının bu becerilere sahip olmayışından da etkilenir. dinleyen de ilişkisiz kalmak yüzünden ilgisiz hale gelir. iletişim sürecinde paydaş olan bu kişilerin olanakları elverdiği ölçüde birbirlerini anlamaları zorunludur. Eğer bu yönde. Bireyin. konuşanla dinleyenden birinde bir eksiklik. Kodu açılan mesajın niteliği ise alıcının mesajı anlamlandırma yeteneğinden etkilenir. dinleme ise psikolojik bir süreçtir. Fizyolojik olarak. ilgisini onun üzerinde toplamalıdır. algılanan anlamı azaltıcı süzgeçler gibi işgörürler. İşitme-Dinleme Süreci İşitme ile dinleme birbirleriyle ilişkili. ihtiyaç duyduklarını süzüp alma gibi önemli bir yeteneği vardır. konuşanın da dinleyenin de kendi benliklerinin üstüne çıkmaları. İşitsel (sözel) iletişimde bozukluklar. verilen bir dizi sese (mesaja) yönelmeli ve tüm dikkatini. İşitme-dinleme süreci aynı zamanda iletişim-öğrenme sürecidir. Oysa. işitme. yetersiz işitme mekanizmaları gibi fiziksel sorunlardan etkilenebilir. Alıcı. ses dalgalarının dış kulaktan kulak zarına iletildiği. iletişimin etkili ve başardı olabilmesi için. mesaj bir kaynak tarafından kodlanır ve bu kod bir alıcı tarafından açılır.yönünden bir etkileşimi gerektirir. İşitme-dinleme sürecinin her aşamasındaki belli engeller. Bunun sonucu olarak konuşan da.
İletişim. Oysa anlatılan konunun bizimle olan ilişkisini kurmaya. Şöyle bir düşündüğümüzde. Alıcının. görürüz ki "Türkiye'nin Gümrük Birliği’ne girmesiyle elde edebileceği düşünülen kazanımları" tartışılıyor. Belki o konuyu da ilginç bulmayıp yine başka kanala geçebiliriz. 18 . Öyleyse Chesterton'un söylediği gibi. Diyelim ki Türkiye 1. 2. Kuşkusuz ki mesaj alıcının yaşantı alanında bulunan bir biçimde sunulmalıdır. Kendi kendimize de ilginç bir konu bulduk diye haz duyabiliriz. Konuşanda ille de kusur bulmaya çalışmak. Yukarıda belirtilenlerin yanı sıra dinlemeyi engelleyen kimi faktörler de konuşan ile dinleyen arasındaki iletişimin yetersizliğine neden olmaktadır. Örneğin. kaynağın mesajı organize etme ve sunma becerisine bağlıdır. o konuyla ilgili görüş geliştirmeye çalışma sorumluluğunu yüklenebildiğimiz anda iyi bir dinleyici olma yolunda adım atmış olabiliriz. O kanalda varsayalım ki çeşitli gazete temsilcileri ile bazı politikacılar belli bir yasa tasarısını tartışıyorlar. Konuyu zihnimizi yoracak kadar ya da bizi düşünce üretmeye zorlayacak kadar çetin bulduğumuzda "ilginç değil" etiketini yapıştırarak kaçmaya yönelebiliriz. belli bazı kimselere de ilginç gelmeyebilir. Belki de ilginç bulmayarak geçeriz öteki kanala. İşitme süreci konuşmacının çok yüksek ya da çok alçak sesle konuşmasından ve alıcının işitme güçlüğünden ya da işitsel yorgunluğundan etkilenir. mesajda kullanılan sözcüklerin alıcının sözcük dağarcığında bulunması gerekir. İyi dinlemeyi engelleyen faktörler: 1. Konuyu ilginç bulmamak.Mesajın tam olarak kodlanması. ilgilenmeyen insanlar söz konusudur. ilginç olmayan konu yoktur. gönderilen mesajı kendisine mal etme ve anlamlandırmadaki deneyimsel yetersizlikleri de iletişimin yetersizliğine yol açacaktır. Futbol ligini konu alan bir programda karar kıldık. hangi konu ilginç değildir ki? Televizyonu açarız. Peki ama bu konu çok mu ilginçtir? Ya da dinlemek istediğimiz konular daha mı az ilginçtir? Ya da hiç mi ilginç değildir? Bir konu bazı kimselere ilginç gelirken. dinleyicinin dikkatini konuşanlara vermemesi ya da işitsel çözümleme becerisinin yokluğu nedenleriyle azalır.
Çünkü konuşmanın kimi bölümlerini aşırı duyarlıkla önemsemiş. 6. bizim sadece dinliyor imajı yaratmak için verdiğimiz mesajları gerçek sanarak konuşmasını ona göre yönlendirebilir. Dikkatlerini konuşulan konuya. Çeşitli kaynaklara göre normal bir konuşma hızında insanlar ağızlarından dakikada ortalama 150 sözcük çıkarmaktadırlar. doğru ile yanlışı. Her konuşmacı fiziksel ya da psikolojik bir rahatsızlıkla ya da eğitimindeki bir yetersizlikle anlatımını tam bir mükemmellikte gerçekleştiremeyebilir. 5. Aynı anda insanın zihninden geçen sözcük sayısının ise ortalama 600-750 arasında olduğu belirtilmektedir. dinleyenin. başka bir söyleyişle. Düşünce hızından gereğince yararlanmamak. Biz konuşanı her ne kadar aklımızla olduğu kadar duygularımızla da dinlemek zorunda isek de aşırı heyecana kapılıp mesajın özünü yitirmemeye dikkat etmeliyiz. Dikkatin kopmasına neden olmak ya da aldırmamak. konuşmanın bütünlüğünü kavrayabilmek amacıyla heyecanına egemen olması zorunluluğu ağırlık kazanmaktadır.Bazı kimseler belli bir konuşmacıya karşı geliştirdikleri olumsuz tutumları konuşma anında da sürdürürler. mimiklerine ya da konuşma anında sıkça söylediği ya da söylemekte güçlük çektiği sözcüklere verirler. Bazen de dinlerken dikkatimizin dağıldığını farkeder. kimi bölümlerini ise küçümsemiştir. aynı zamanda. "hayır" gibisine anlamları sözel ya da görsel bir biçimde iletebiliriz. Konuşmadaki bazı noktalara aşırı duyarlılık göstermek. konuşmayı bütünü ile ve gereğince değerlendirmeyi başaramaz. Dinleyici olarak konuşmacının söylediklerinin 4-5 katı kadar malzemeyi zihnimizden 18 . 4. Hatta zaman zaman da "evet". Bu nedenle. bu dağılmışlığa aldırmayarak dikkatimizi toplama çabasına girişmeyiz. Dinleyici. Bir dinleyici ne derece heyecana kapılırsa. Bu demektir ki konuşan birisini dinlemekte iken. ayrıca. Konuşmacı da. Sahte dikkat Kafamızda başka konularla meşgul olurken bir yandan da konuşmacıyı dinler gibi görünebiliriz. geçerli ile geçersizi ayırt etme gücünden o ölçüde yoksun kalır. konuşmacının anlattıklarına değil de bazı jestlerine. konuşmacıda kusur bulmak yerine onun neler söylediğini ya da neler söylemek istediğini anlamaya ve kavramaya çalışmalıdır 3. bize anlatılanla ilgili ya da ilgisiz pek çok şeyi de kafamızdan geçirmekteyiz.
Sözsüz mesajlar insanın evrimsel gelişimindeki ilk anlatım biçimidir. duruş gibi çeşitli tavırlarla kendini ortaya koyar. kol. mimikler. Oysa insanlar tüm bedenleri ile iletişim kurarlar. oturuş. gözünü gözünüzden kaçırmakla.geçirme üstünlüğümüzü söylenenlerle ilişkilendirerek kullanabildiğimiz ölçüde anlatılanları daha iyi anlama şansımız olabilmektedir. bunlar arasında belki de anlamlan taşıma kapasitesi en az olan kanaldır. yüzde ise en çok dikkat çeken yer gözlerdir. insanların duygularını anlamak gerçekten zordur. baş. sizden birşey saklamak durumunda olduğunu ifade edebilir. el. Jest ve mimikler "esas" ve "ikincil" olarak ikiye ayrılır. Jestler ve Mimikler Yüz kaslarının anlatım amaçlı kullanımı mimikleri. beden belirtilerine bakarak. Öyle ki birbirleriyle sürekli konuşan insanların söyledikleri ile sözel olmayan davranışları uyuşmadıkça aralarında bir iletişim eksikliği değil bir inan eksikliği oluşmaktadır. Bedene özgü anlam daha güvenilir olmaktadır. İnsanlar arası iletişimde bireyin durumuna ilişkin değerlendirmelerini taşıyan bu aracılara sözsüz mesajlar denir. Bu nedenle karşısındakini etkilemek isteyen insanlar gözlerinin içine bakarak konuşur. Yüz ifadeleri İnsan bedeninin en dikkat çeken yeri yüz. sadece sözcüklerin oluşturduğu kanal. çünkü ne istediklerini çoğunlukla söylemek istemezler. Bu kişilerin kafalarının içine girip ne istediklerini öğrenemeyeceğimize göre. çoğu kez duygularını kendileri de pek bilemezler. Bedenin sessiz diline ters düşen sözcükler pek az dikkate alınır. Öte yandan bir kimse. Karşısındaki insan ya da nesneye ilgi duyan insanın gözbebekleri açılır. Sözsüz mesajlarla yapılan bu anlatım biçimine de sözsüz iletişim denir. söylemek isteseler bile. Kendilerine soramazsınız. Beden dilimiz jestler. Kimi zaman. 19 . o anda nasıl bir duygu içinde olduklarını anlamaya çalışırız. Bir kimse gözünüze bakıyorsa size ilgi duyuyor demektir. İki insan arasındaki gerçek iletişim göz göze gelmekle başladığından gözlerin ve bakışın büyük bir anlam ve önemi vardır. bacak ve bedenin kullanımı da jestleri oluşturur. yüz ifadelerine. SÖZSÜZ İLETİŞİM İnsanlara tüm iletişim kanalları açık olmasına karşın.
gelenek ve göreneklere göre olması gereken davranışların oluşturduğu "toplumsal jest ve mimikler" ve bir öykünmeyi ya da tanımlamayı yansıtan "mimik jestler" olarak üçe ayrılır. Esas olarak anlatıma katkıda bulunmayan ve kendiliğinden (refleksiv olarak) ortaya çıkan bu hareketlere ikincil jest ve mimik denir. Bireyin toplumsal konumu ve rolü gereği yaptığı ve yapmak zorunda olduğu hareketlerdir. İşgöreniyle yüz yüze iletişimde olan yönetici işgörenin yüzünde beliren ifadeleri anlamlandırmakta güçlük çekmeyecektir. İşgörenin yüzünde beliren olumsuz ifadenin kendisinden de kaynaklanabileceğini düşünerek verdiği sözlü ya da sözsüz tüm mesajları kendi içinde tartıp gerekirse yeni mesajlarla onun rahatlamasına yardımcı olacaktır. Esas jest ve mimikler. üzüntü ve tiksinti duygulan ile ilgili bu hareketler hemen hemen tüm insanlarda ortaktır. 20 . işyerinde karşılaşan iki kişinin selamlaşması. bir üstün geldiği zaman astın saygı gereği ayağa kalkması gibi hareketler bu türdendir. Mutluluk. öfke. onları somutlaştıran hareketlerimizdir. kolları açma gibi işaret ve hareketler iletmek istediğimiz ve programladığımız bir mesajı içeren jestlerdir. Toplumsal jest ve mimikler. bir olayı ya da bir eylemi anlatan şematik jestleri görmekteyiz.Esas jest ve mimikler. pandomim sanatçılarının oyun gereği yaptıkları hareketleri. aşağı yönlere ve yanlara olan hareketleri söz konusudur. Örneğin. baş sallama. Anlatım jest ve mimikleri özellikle yüz ifadelerinde ortaya çıkan. Mimik jestler grubunda ise tiyatro oyuncularının. Örneğin sohbet sırasında göz kırpma. biyo-psikolojik kökenli temel duygulan dile getiren hareketlerdir. Öte yandan kendiliğinden gelen ve hiç beklemediğimiz bir anda bizi yakalayan esneme ya da hapşırma gibi durumlarda bile jest söz konusudur. toplumsal gereklere bağlı olarak gösterilenlerdir. biyolojik kökenli ve temel duygulan dile getiren "anlatım jest ve mimikleri". düşünce ve duygularımızı destekleyen. şaşkınlık. Baş hareketleri Başın yukarı. taklitleri. korku.
dokunma davranışlarıyla da dile gelir ve güçlenir. Buna karşılık başımızı öne doğru hafifçe sallamamız. batı ülkelerinde bugün bebeğin günde birkaç kez kucağa alınıp sevilmesi. O zamanki hekimlik çocuğun sadece biyolojik beslenmesine. destekleyici ya da rededici mesajlar veririz. karşımızdaki kişide "anlaşılıyorum" duygusunu yaratır. bebeklerin gıda yoksunluğundan değil. Çocukların kucağa sık sık alınması yönteminin uygulanmasıyla ölüm oranında büyük bir düşme gözlenmiştir. temiz çevrede bulunmasına önem veriyor. sağ ve sola sallanma hareketinin ise "hayır" anlamında algılandığını ortaya koymuştur. konuşan kişide büyük rahatsızlık yaratır. Şematik jestler arasında en çok kullanılan "evet" ve "hayır" jestleridir. Örneğin karşımızdaki kişinin söylediklerini dinlerken başımızı hafifçe yukarı kaldırmamız.İnsan. Ne var ki her dokunma biçimi güzel duygularla ilgili değildir ve olumlu olarak algılanmaz. Dokunma duyumuz gelişmemiz için yeme. onunla konuşulması yöntemi uygulanmaktadır. kendisine yakın bulduğu ya da kendi görüşüne yakın görüş belirten kişilere doğru başıyla hafifçe yakınlaşır. Yıllar sonra yapılan araştırmalar. içme kadar önemlidir. uzak bulduğu ya da kendisininkinden farklı görüşler belirten kişilerden başıyla hafifçe uzaklaşır. Yapılan araştırmalar başın yukarıdan aşağıya doğru sallanma hareketinin "evet" anlamına geldiğini. 19 ncu yüzyılın sonlarında 20 nci yüzyılın başlarında yetimhanelerde ölen çocuk oranı çok yüksekti. Başın bu anlatım jestlerinin (=şematik baş jestlerinin) bedenin merkezinin duruşu ile birlikte değerlendirilmesi daha doğru bir fikir verir. kucağa alınıp sevilmemekten kaynaklanan çeşitli ruhsal kökenli hastalıklardan öldüğünü ortaya koydu. Bu küçücük hareket. Bundan başka başın çok küçük hareketleri ile karşımızdaki insanları cesaretlendirici. Bu küçük mesajlar insan ilişkilerinde büyük önem taşır. Büyük bir olasılıkla söylendiğini tekrarlamaya veya sesini yükseltmeye başlar. insanın gerçek duygularını ortaya koyması açısından büyük önem taşır. rahatlık verir ve iletişimi kolaylaştırır. Birisinin omuzuna elini koymak destek vermek anlamına 21 . İnsanın şematik baş jestleri oldukça çeşitlidir. Bu araştırmalardan sonra. Dokunma İnsanlar arasında yakınlık ve sevgi duyguları. fakat psikolojik ihtiyaçlarının olabileceğini düşünmüyordu.
en azından cinsiyete. kültürden kültüre farklılıklar göstermektedir.gelebileceği gibi. sözleri ve bedeni kadar. insanlar arasındaki ilişkileri tanımlama ve belirleme. İnsanın başka insanların karşısına mümkün olduğu kadar temiz. giyimimizin karşımızdakini etkilediğini bilmek ve bu etkinin toplumun hangi kesiminde nasıl olacağını önceden ve bilinçli bir biçimde saptayabilmektir. az ya da çok örtünmeye başladıktan sonra kullandığı giysiler ve süsler de toplumsal statü ile ilgili özellikler kazanmıştır. beğenilerini. düzenli. Duyguları etkili olarak aktarma: Düşünceler sözlü iletişimle. Sözsüz İletişimin Özellikleri: Sözsüz iletişimin kendine özgü bazı özellikleri vardır. Kendi bakımına ve dış görünüşüne hangi nedenle olursa olsun özen göstermeyen bir kişi. kendisine ve çevresine olan saygısının bir göstergesi olarak düşünülmektedir. Giyim Kuşam İnsanoğlu şu ya da bu biçimde. Toplumsal tabakalaşma ve farklılaşmanın olmadığı toplumlarda bile. Kişinin toplumsal statüsü. karşısındakilere verdiği önemi. kuşam ve süsler de bu rollere göre biçim ve anlam taşırlar. yani insanın kendine bakması. bir üstünlük belirtisi de olabilir. onun toplumda yaptığı işler ve üstlendiği roller tarafından belirlenir. iletişim eyleminin yokluğunu olanaksız kılma. belirsiz olma. başkalarından da kendisine saygı beklemiyor anlamı verebilir. 22 . bakımlı ve iyi giyimli olarak çıkması. Bunlar duyguları etkili olarak aktarma. Günümüzde giyim konusunda çok büyük bir çeşitliliği yaşamamıza karşın dikkat etmemiz gereken. yaşa. zamanına uymayan giyim kuşam çok değerli nice sözün üstünkörü dinlenmesine ve yanlı olarak algılanmasına yol açabilir. belli becerilere ve ayrılıklara göre insanlar değişik rolleri üstlendiklerinden giyim. Bu özelliklerden bazılarına bundan sonraki satırlarda değinilmektedir. güvenilir mesajlar verme ve kültüre göre olma gibi özelliklerdir. o anda içinde bulunduğu ruhsal durumu. Giyim-kuşam bireyin. değeri yansıtır. sözcüklerle çelişebilme. sözel içerik hakkında bilgi verme. Yerine. duygular ise sözsüz iletişimle daha kolay aktarılmaktadır. Dokunma eyleminden çıkarılan anlam.
oturuş. Sözcüklerle çelişebilme İnsanlar diliyle çok kolay. Bu aşamada dikkatlerimizi bireyler arası iletişimden tekrar yönetime ve yöneticilerin 23 . Yöneticilerin konuşma anındaki söyledikleriyle sözsüz davranışları tutarlı olduğu ölçüde daha iyi bir çalışma ortamı yaratacaklarından kuşku duyulmamalıdır. Belirsiz olma İşyerinde yüzünü somurtarak oturan işgöreni hemen anlamak kolay değildir. duruş biçimleriyle mesajlar iletirler ve birbirlerine ilişkin bazı ipuçları yakalarlar. giyim-kuşam gibi ögeler ilişkilerin nasıl anlaşılması gerektiğini belirler. Kimi zaman söylediklerimizle davranışlarımız çelişmektedir. Aynı ortamda bir arada bulunan iki birey sözlü olarak bir iletişime girmeseler de giyim kuşamlarıyla. Burada daha çok anlam yüklenmesi gerekenler sözsüz mesajlar olmaktadır. Belki arkadaşlarıyla tartıştı. belki evdeki bir olay hâlâ canını sıkmakta. Bu belkileri çoğaltabiliriz. Karşımızdaki kişinin bize gönderdiği sözlü ve sözsüz mesajlar birbirleriyle çeliştiğinde hemen her zaman sözsüz olanları gerçek mesaj olarak algılar ve ona göre tepki veririz. bedeniyle çok zor yalan söylerler. Sözel içerik hakkında bilgi verme Sözsüz işaretler genel olarak sözcüklerle iletilen mesajların daha iyi anlaşılmasına ve yorumlanmasına katkıda bulunur.İletişim eyleminin yokluğunu olanaksız kılma. mesafe. Niçin somurtuyor? Buna tek bir anlam yüklemek mümkün olamaz. İnsanlar arasındaki ilişkileri tanımlama ve belirleme İnsanlar arası iletişimde ses tonu.
İletişim yukarıdan aşağı olduğu kadar. Yöneticiler bireyleriyle çelişmeyen emirler verip. Çünkü örgütün üyeleri kendilerine örgütte olup bitenler üzerinde bilgi veren yöneticileri severler ve desteklerler. Örgüt her bireye kurum içinde belli bir iş . 24 . İnformal iletişini ise. aşağıya gelenlerden farklıdır. YÖNETİMDE İLETİŞİM Her yönetici işinin gereği olarak kurum içinde ve dışında çok sayıda insan ile ilişki içindedir. Üstten Asta Doğru İletişim Bu tür iletişim amirden memura (ustadan işçiye) doğru bilgi ve haberin akışını açıklamaktadır. ayrıca sağlıklı karar verme işlemini özendirir. Yukarı gidenler öneri ve açıklamaları. Yöneticiler arasındaki iletişim. haber. aşağıdan yukarı da işleyecek biçimde çift yollu düzenlenmelidir. Çift yollu iletişimde yukarı giden haberler. informal iletişim o kadar artar ve zararlı etkiler yapar. aşağıya gelenler ise emirleri ve yönergeleri kapsar. formal ve informal olmak üzere iki tip iletişimi işler. Bu durumda başarılı bir iletişimin kurulabilmesi önce yöneticiler düzeyinde sağlıklı iletişimin kurulmasını gerekli kılar. tutarlı açıklamalar yaparlarsa kuşkusuz personel de bu tutuma olumlu ve tutarlı karşılık verebilir. Bunun yanında yöneticilerin sosyal çevre üzerindeki etkileri artar ve kurumun tanıtılması kolaylaşır. belirli bir sorumluluk ve belirli düzeyde bir statü verir. Formal iletişim ne kadar bozuk ve aksak olursa. kişiler ve gruplar arası ilişkilerden meydana gelir. Formal iletişim hiyerarşideki basamaklar ve makamlar arasında. bilgi ve kararların çift yollu olarak akımıdır. Bir örgüt ortamı içinde.iletişimine çevirelim.
•Birkaç telefon konuşması yapan. •Göz ucuyla saatine bakan yöneticinin ilgisini belirten en içten sözler bile. Etkileme eğiliminde olan yöneticinin sözleri ile davranışları tutarlı değildir. aşırı alçak gönüllülük göstermeye hakkı yoktur. bekleyenin de gerginliği ve endişesi artar. engelleri ve mesaj düzenleme konularında yetişmiş olması gerekir. Kendisinden sürekli ve aşırı alçak gönüllülükle söz eden yönetici de.Ancak yöneticiler fantazi broşür. nutuklar aracılığı ile alt kademedekilere ulaşmaya çalışmaktan kaçınmalıdır. durumu sembolleştirir. Oysa. bu davranışına aykırı düşer. pahalı filmler. •Astlarını çağırıp emirler veren. kolalı yakalı bir yönetici formal bir izlenim yaratır. Giyim -kuşam. Fakat bu aracı aşırı ve yersiz kullanan yönetici iletişimin amacını zayıflatmış olur. daha olumlu bir etki 25 . Bazı yöneticiler ise zamanın diliyle konuşmayı seçer. Ziyaretçi ya da astları ile makam masasının arkasından konuşan yönetici. Çünkü. •Bir ziyaretçi ile görüştüğü sürece makam masasının arkasından çıkmayan. onu gücü ve önemi ile etkilemek niyetindedir. gerçekten büyük olmayan insanın. ancak bu çok resmi kılık saygıdan çok çekinme ve kızmaya da yol açabilir. küçümseme ya da hakareti gizler. Aralıksız konuşan ve karşısındakine hiç fırsat bırakmayan yönetici de dönütün verilmesini engeller. Örneğin. alıcıyı seçtiği sözcüklerle etkilemek ister ve bu sözcükleri sık sık tekrarlar. Bunlar çok pahalı oldukları gibi pek yarar da getirmezler. Fakat bu bekleme süresi arttıkça. iletişim bir etkileme aracıdır. Yöneticinin iletişim ögeleri. Siyah elbiseli. onları odasının bir köşesindeki küçük bir masada kabul ederek aradaki mesafeyi küçülten yönetici. Fikir yönünden zayıf olan yönetici. ziyaretçilerini ve astlarını görmeden önce bekleten yönetici. Çalışma saatinin bitimine 5-10 dakika kala verilen bir randevu. onları mesafe diliyle etkilemek eğilimindedir. bu aykırılığın diğer bir örneğini vermektedir.
2. değişimden haberdar olmaktan hoşlanırlar. onları etkileyen olaylar hakkında kendilerine bilgi ulaştıran kimseye güvenmek. Anlayış her zaman fikir birliği getirmeyebilir. Böylelikle onunla kolay iletişim kurarlar. 3. Çalışanların. Çünkü insanlar kendilerini etkileyen olaylardan. Güven duymadan iletişim kurma ne kadar güçse. 4. bunlar için güvenilir bilgi kaynaklarına sahip olmalıdır. kendisine sorulan sorulara geçerli yanıtlar verebilmelidir. Kendileri dışında gelişen tüm değişmeler onları umutsuzluğa ve gerilime götürür. İnsanlar yapılanların hele de kendilerine yaptırılanların nedenlerini bilmek istemektedir. Çevredekilerin Güvenini Kazanma: Çalışanlar. İletişim İçin Planlama: Hiçbir yönetimsel planlama. ancak kabul ya da red davranışını belirli ve bilinçli kararlara dayandırarak seçme şansını artırır. Olumlu Tutum Geliştirme: Bir yönetici birlikte çalıştığı kimselerle iletişim kurmaya ve bunun hem kendisi hem de çalışanlar için yararlı olduğuna içtenlikle inanmaya çalışmalıdır. iletişim kuramadığımız kişiye 26 .yaratmış olacaktır. Amaç görüldüğü zaman durumun anlaşılması kolaylaşmaktadır. herhangi bir eylemin başlangıcında iletişimi kolaylaştıracağı için bilgi sahibi olmaya ihtiyaçları vardır. Yöneticinin iletişim kurmadaki başarısızlıklarının bazıları iyi bir iletişimin ön koşullarını ihmal etmekten gelmektedir. iletişimle ilgili bir bölümü kapsamadıkça tamamlanmış sayılmaz. sosyal değişme ve gelişmeleri izlemeli. Eğer bir yönetici bunları bilmiyor ve anlamıyorsa iletişim kuramaz. amacını bilmek isterler. Bilgi Toplama: Bir yönetici işyerinde olup bitenlerle. Bu tür bilgileri mümkün olduğu oranda erken edinmeli. Bu ön koşullar şunlardır: 1.
) Yönetici bu konudaki farklılıklara saygılı davranmalı. çalışanların ilgisini ve katılımı sağlamak güçleşir. Asttan Üste Doğru İletişim Bilgi ve haberin iki yönlü akışına özen göstermek gerekir. psikolojik rahatsızlıkları. saplantıları.. Unutulmamalı ki yukarı giden iletişim orta basamaklarda takılır ve tutulur!. memurun doyum sağlaması bakımından önemlidir. Gerçekte aşağıdan yukarıya olan iletişim hem yönetim amacıyla bilgi sağlamak. Fizyolojik engeller: Kaynak ve/veya alıcıdaki fizyolojik rahatsızlıklar. hem de işçinin. (Dini inanışlar-politik görüşler ideolojik görüşler v. Psikolojik engeller: Kaynak ve alıcının görüş çerçeveleri.. 2.b. Yöneticinin personelin sorunu ve görüşlerini alması güçleşir. karar vermeye ve değerlendirmeye yetecek nitelikte ve nicelikte güvenilir bilgi sağlanamaz. kişileri kesinlikle görüşlerini açıklamaya ve değiştirmeye zorlamamalı hatta niyetlenmemelidir. Bu nedenle iletişim şansa bırakılmamalı. çalışanların görüşlerinden yararlanılamaz. Bilgi aşağıdan yukarıya doğru giderken kopukluk olursa. bunu gerçekleştirecek girişimden çekinmektedirler. Her ne kadar çalışanlar kurumun yöneticileriyle iletişim içinde olmalarının gereğine inanıyorlarsa da. Bu durum iletişimi engelleyen önemli bir faktördür. engeller ortadan kaldırılmaya çalışılmalıdır. Bu engeller aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. 27 . Yöneticinin bazı konulan iletişim kapsamına almaktan sakınması. duygu ve heyecanları. Bu nedenle iki kavram birlikte ve yavaş yavaş kurulup geliştirilmelidir. Örgütün içinde dışında bulunan birçok engel iletişim sürecini güçleştirir ve bazen tümüyle durdurur. Kurumlarda haber ve bilgi akışının zayıf olduğu araştırma sonuçlarında gözlenmektedir.güven duymamız da bir o kadar güçtür. çalışanları bilgi vermeye zorlamaması gerekir.
Önemli haberleri yinelemek. emirleri savsaklaması ya da önemsiz sayması. rahatsızlık verici döşeme biçimi. Yetkinin oldukça az ya da aşın derecede aktarılması. 8. İletişim engellerini bilmek.: 1. 12. Çevredeki liderleri de çalışmalara katmak. 7. Hiyerarşi: Ast-üst ilişkilerinde çatışmalar. Alan (mesafe): Merkez ile birimler ve birimlerin kendi aralarındaki uzaklıklar. Çevresindekilerin katılımını ve işbirliğini sağlamak. Korunma: Kaynağın bazı yüklenmeler altına girmesi durumunda önceden hazırlayacağı savunma mekanizmaları. 4. 9. kirlilik. gereksiz yere karşıdan işaret gelmesini beklemek 2. 7. aşırı ışık. Başkalarının fikirlerine saygı göstermek. Personelden çeşitli yollarla bilgi edinmeye çalışmak. Bu engelleri aşmak için yöneticinin izleyeceği strateji ve ilkeler şöyle özetlenebilir. Başarılan işleri ortaya koymak. uzman yardımından da yararlanma şansına sahip değildirler. 4. 6. 6. Çalışanlar (işgörenler). 5. 8.Örgütün amaçlan ve görevleri gereği. Bu nedenle de asttan üste iletişim çok az gerçekleşebilmektedir. 10.Giyim kuşam. İletişime yapıcı görüşlerle başlamak. Fiziksel ortam engeller: Bulunulan ortamın aşırı gürültülü. koku vb. Uyutma: Karar sürecine katılma olanağı verilmeyen uygulayıcıların. 28 . Katılanları güdülemek. 13.Söylentilere gerçeklerle engel olmak. 5. 11. 10. ısı. önemlilerini seçerek kullanmak. 3. düzensiz haber ve bilgi akımı. Bütün bunların yanında çalışanların bir bölümü bildiklerini açıklama yeteneği açısından yetersiz olabilir ya da kendilerini öyle değerlendiriyor olabilir. Edindiği bilgileri değerlendirip. fazla dar ya da geniş kontrol alanı. 9. Anlamsal engeller: Konuşma ve yazı dilindeki karışıklık ya da inceliklerin neden olduğu farklar ve anlaşmazlıklar. yöneticiler kadar iletişim becerisine sahip olmadıkları gibi. 11. akademik ve meslekî açıdan gelişme farkları. bazı kapsamın sınırlanması ya da gizli tutulması. Statüye ilişkin engeller: Kaynak ve alıcının sosyal ve resmî statüleri. İletişim için olumlu bir girişimde bulunmak (girişimi başkalarından önce ele almak).3. İhtiyaç ile doyum arasında denge kurmak.
o zaman helva yapmak için her şey hazır dernektir. Eğer bir sağlık probleminiz yoksa ki.14. tembeller arkada oturur ki. sıfırı alıp oturur. İnsanın amacı diğer insanlar arasında bir ya da birkaç adım öne çıkarak göze batmaktır. 15. öğretmen beni görmesin de soru sormasın diye! Ama bu durumdan sıkılıp zaman zaman iyi olduğu konularda kendini bir adım öne çıkarmak ister. dileğim kimsede olmaması. çay araları ile informal iletişim geliştirilerek formal iletişim sağlıklı kılınabilir. belki notlar aldınız. Hatırlarsınız. "Hanım gene bir dünya iş yükleyecek ondan nasıl kurtulabilirim?". amirin. terden sırtı sırılsıklam olur. enflasyon falan!". Bütün bunlar için saatlerce düşündünüz. gelin birlikte insanlarla daha iyi iletişini kurmanın yolunu arayalım. Eh bizim öğretmenlerimiz de "niye?" diye sormadıkları için bir dahaki şans hep daha uzaklara gider. lise veya üniversitede çalışkanlar önde. İletişimi aralıksız sürdürmek. İnsan olarak diğer insanlarla iletişim kurmak için üç şeye ihtiyacınız vardır. fakat iki kelimeyi bir araya getiremez. O zaman niye ya da neden sorusunu biz soralım. tonlama ve beden. (Özel toplantılar. hanımın ya da beyin karşısına geçtiğinizde hepsi üstünüze yıkılıverdi öyle değil mi? Neyse paniklemeye hiç gerek yok. Destek ve karşıt güçleri tanımak. Ama patronun. bütün sınıf üstüne yürüyor gibi gelir ve maalesef bildiklerini de anlatamaz.) ETKİLİ SUNUM VE BEDEN DİLİ "Hakkınız var! Haklısınız! Zam gerek. kelimeleri zihninizde ardı ardına eklediniz. "Ev sahibine %45 kabul ettirebilir miyim?". öğretmenin. Söz. Şöyle bir soruyla başlanabilir: 29 .
Bunları hepimiz yaşadık ve bu örnekleri çoğaltmak mümkün. "Çok konuşma tokadı yersin".daha başlangıç"Elini kolunu sallama".konuşmak kötüdür"Sus konuşma!". kemiği benim". anladık da bir tek kadınlar mı da kendimden katsam" güler?. Alışkanlıklar nelerdir? Korkular nelerdir? Üstün 30 .ne "o daki! demek oluyor? Sen kim olur ne oluyorsun ki!" "Kızını dövmeyen dizini döver". Öncelikle kendiniz tekrar tanımaya çalışın.niye ki! Siz garibim vah"Hocam eti senin. Örneğin. Artık yaşam standardı değil de yaşam kalitesinden söz ediyoruz. Türk toplumunda geleneklerden kaynaklanan maalesef pek çok yanlış var."ben okuyup anlatsam biraz "Karı gibi gülme". Fakat saydığımız örnekler hep üstümüzde. sizden içeri bir yere. seneye gene aynı sınıfta devam etmek zorunda kalacaksın! Ya okulda.kesip atmak gerek"Ezberleyin yazılı yapacağım"."Babanın yanında oturmaya utanmıyor musun?". değil böyle itiraz etmek öğretmenimizin gözünün içine bile bakamazdık!" "Böyle ukalalıklara devam edeceksen. yani hiçbiri "Bacak kadar boyuyla öğretmenine nasıl da laf yetiştiriyor!" "Biz sizin yaşınızdayken.sabret bir gün"e" şıkkını işaretlersiniz. insanın kendini ifadesi. yanımızda karabasan gibi gezdi Eh o zaman bugünden sonrasına bakalım. o zaman yanıt "e" şıkkı. YAŞANACAK ZAMAN VARSA ÖNÜMÜZDE HİÇBİR ŞEY İÇİN GEÇ KALINMIŞ SAYILMAZ. Bunlara katılıyorsanız. Doğaldır ki. Kapatın gözlerinizi ve "ben kimim?" diye sorun."Acaba ben mi bedenimden ibaretim.vah paşa paşa ezberleyin de en azından sen de büyürsün"Söz büyüğün sus küçüğün". Günümüzde birey olmaktan. aile eğitimi. kişisel yetenekleri geliştirmekten sıklıkla bahsediyoruz. yoksa bedenim mi benden?" Ama cevap yok. çevre faktörleri ile çok yakından ilgili.gülmek yasaktır.adam değiliz"Bacak bacak üstüne atma!".
yanlar 31 .
Çünkü gülmek özgürlüktür. İletişim bir düşünce alış-verişidir ve alıcı-verici arasında bir paylaşımdır. Belki de fazla tepki gösteriyorsunuz. korkmak hiç ayıp değil. kendinize vakit ayırın ve tekrar gelin. * Yapacağınız işi. * Durumu gözden geçirin. Toplum içinde konuşmaktan korkuyorsanız. Güvenilir bir kişiyle duygularınızı paylaşın. diğerleri gibi korku da son derece doğal bir duygudur. Güçlü yanlarınıza bakın. anlattığınızın herkes tarafından anlaşılmasıdır. toplantı. Gelin o zaman kendimizi doğru ifade edebilmek için tarifimizi baştan yapalım: * Öncelikli madde. bakan çağıracak diye ödünüz kopuyorsa ya da sözlüden fellik fellik kaçacak yer arıyorsanız. İşte sorduğumuz sorular yine geldi. bir sunum. * * Çok sıkıldıysanız o ortamdan kurtulun. Yani aldığınız tarif yanlış. * Olaylar karşısında (balo. olaylara mizahi yönle yaklaşmaya çalışın. Neredeyse herkes bizim gibi. Mesajı bir sunuşla aktarmanız gerekir."peki neden?" -cevap çok basit: Ya şekeri fazla ya çok kavrulmuş ya da suyu az koydunuz. Duygu ve düşünceleriniz ne idi? Stresinizi nasıl yönettiniz? Bu yaşantıdan neler öğrendiniz? * En önemlisi mizahı hiç unutmayın.. herkesi kandırabilirsiniz ama kendinizi asla... * * Stresiniz hafiflediği zaman durumu gözden geçirin. kendi başınıza ya da başkasıyla yerine getireceğinizi kendinize söyleyin ve inanın. Verdiğiniz mesaj mutlaka alıcıya ulaşmalıdır. Koltuk değneklerine sıklıkla sarılmayın. aksine çoğaltırlar.nelerdir? Cevaplarınızı yazın bir kenara ve başlayın o en başta söylediğimiz helvayı yapmaya.. hiç üzülmeyin yalnız değilsiniz. amirinizin kapısını çalmaktan çekiniyorsanız.) neden alt-üst olduğunuzu analiz edin. Konuşmacıysanız göreviniz. Bunun için de sunuş dinamiklerinin oluşması 32 . stresinizi çözmenize yardımcı olmazlar.
gerekir. ama öncelikle sunuş nedir? Ona bakalım. 33 .
* Verici alıcının tepkisini ve anlama düzeyini ölçmek amacıyla onun yüz ifadelerini ve beden dilini yorumlar. onun yüz ifadeleri ve beden dilini izler ve bütün mesaja toparlar * Alıcı mesajı anladığını vericiye belirtir. hedefleri * Ne zaman. Peki nasıl bir plân? * Sunuşun amacı Konuşmacının hedefleri * * Dinleyicinin rolü. Göreceksiniz olaylar karşısında yetenekleriniz arttıkça her şey daha güzel olacak. Bulunduğunuz organizasyon içine yapıyorsanız bilgilendirmek. Gelelim bir sunuşun iletişim dinamiklerine. nerede. * Verici orijinal mesajı açığa kavuşturur. Hani söylemiştik ya kendinizi tanıyın diye öncelerde. dışına yapıyorsanız ikna etmek amacı taşır. kim? 34 . kendinizi tanımanız şart. Her şeyde olduğu gibi sunuşta da plân en önemli unsurdur. * Alıcı vericiyi dinler. Plânlamayla etkili sunuş için her şey önceden belirlenebilir ve bu da olaylarla başa çıkabilmek. Ama kazancınız aldığınız riske değecektir. Kendinizdeki değişimi görebilmeniz için.Sunuş bir ya da daha çok kişiye fikir aktarmaktır. alıcının mesajı anladığına ilişkin ifadesini yanıtlar ve orijinal mesaj üstünde çalışmaya devam eder. dinleyiciyi tanımak ve topluluğu kontrol altında tutmak için size büyük bir ayrıcalık kazandırır. * Verici alıcıya konuşur. gelin şimdi kendimizi analiz edelim: * Temel değerlerim neler? Bu değerlerin her biri benim için ne kadar önemli? * * İhtiyaçlarım neler? * Bu ihtiyaçlarımdan hangileri karşılanıyor? * Karşılanmayan ihtiyaçlarım nasıl karşılanabilir? * Güçlü yanlarım neler? Gelişme alanlarım hangileri? * * Bu alanları nasıl bir güce dönüştürebilirim? Bu analiz biraz da risk almayı gerektirir.
* Donanım ve materyaller 35 .
Sunuş sırasında dinleyici konuşmacıya sözlü ya da sözsüz bilgiler verir. dinleyici 800 kelimeye kadar alabilir. İnsanlar dakikada ortalama 120 kelime konuşurken. öncelikte hatırlanması gereken iyi bir konuşmacı olmanın yolu iyi bir dinleyici olmaktan geçer. önemli anahtar doğru soruları sorabilmek: * Bilgi mi verecek? * Açıklamalarda mı bulunacak? * Rapor mu sunacak? * Eğitim mi verecek? * Onay mı bulacak? Bir sunuşun hedefleri olur da sunucunun olmaz mı? Olur elbet: Saygı. el. Onları ikna etmek. doyurmak zorundasınız. kol hareketleri ya da sözlü itiraz ya da katılımıyla ifade eder. Bunun için dinleyiciyi de iyi analiz etmeniz gerekir: * * * * * * * Gelecek insan sayısı ve isimler Gelecek insanların konumları (hitaplar) Temsil edilen bölümler Yönetici sayısı Geleceklerin cinsiyeti Yaş ortalamaları Karar alma gücüne sahip insan sayısı 36 .* * * Maliyet Sunuşa yaklaşım Sunuşun içeriği Bir sunuşun hedefleri çok kolaylıkla belirlenebilir. Sizi anlayıp anlamadığını kaş. iletişimin bir diğer ögesi yani dinleyici boş mu durur? Elbette hayır. inanç ve güven uyandırmak * * Geri beslemeden öğrenmek * Soruları daha iyi kullanmak * Özgüven oluşturmak * Aktif bir dinleyici olmak Peki bütün bunları bizler oturup düşünürken. göz.
* Sunuşun konusuna ilgi duyanların sayısı ve duymayanların sayısı 37 .
Bu insanlara çok dikkat etmek zorundasınız. video.) * Metni konuşmaya dökme * Sunuşu prova etme Sunuşu yapma * Bütün bunların ardından yapılması gerekenler daha bitmiş değil. 38 .. Zaman zaman doğru ama "Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır". Efendim sıra geldi bunları uygulamaya topluluğun önüne çıkıp konuşmaya. sunuşun analiziyle başlayıp. kendimizi analiz ettik. metni yazdık. film. Bizim işimiz Türkçe. Bir sunuşun hazırlanması pek çok aşama gerektirir. Karar alıcılar dinleyicilerin içinde mutlak yer alır. Bu kişiler sürekli dikkatli. tepegöz. Türk’üz.Bu arada sunuşun yapılacağı ortamın da sizin anlatmanıza diğerlerinin dinlemesine en iyi olanağı sağlamasını da unutmamak gerekir. Bütün bu anlatılanlardan sonra "yani ne olacak şimdi?" demek son derece doğru. sunucu bir sunuş sırasında liderlik konumunu asla bırakmamalıdır. konuşmaya dönüştürdük. düzenlemesini yapma * Sunuşun plânını çıkarma * Metni yazma * Görsel yardımcıları saptama (bilgisayar. her an soru soracak durumda ve dinleyicilerin sesi olan insanlardır.. Liderlik başka bir ele geçtiğinde gücünüz tamamen biter. Konuştuğunuz dilin teknik özelliklerini tüm yönleriyle bilmek zorundasınız.. bu yüzden dinleyicinin kontrolü hep sizin elinizde olmalıdır. dinleyicilerin kim olduğunu öğrendik veee perde. sükût altındır. Hani demiştik ya söz. şimdi sıra bunlarda: Söz: Söz gümüşse. provamızı yaptık. iyi plan yaptık. grafik. projeksiyon. nasıl anlattığınız önemli. Türkçe konuşuruz. Bu. sonlanmasıyla biten pek çok aşamadan oluşur: * Sunuşun analizini yapma * Veri toplama. slayt. tonlama ve beden. Bir yerden sonra ne anlattığınız değil.
LÂLE (ince) AK . Hemen küçük bir hesap yapalım.ALKOL .ve -L.OCAK . -A. BUĞU .harfleri yanındaki sesli harflerden etkilenerek ikişer söylenişe sahiptir Bir diğer harf ise -Ğ-dir. Şimdi bir hesap yapalım: 2 3 1 1 1 1 9 39 A E O U K L . hepsi birbirinden önemli.Türkçe yazıldığı gibi okunan bir dil midir? Bence yanıt "değildir".ODA İnce: LOCA .LOKANTA -U. -G-ler kendinden bir önceki harf kadar uzar. yani söylenmez. -O.ile başlayalım.RÜZGÂR -K. derslerde bunun örnekleri seslendirilecektir. kalın-uzun-ince olmak üzere: Üç adet ELA .kalın ve ince olmak üzere iki söylenişe sahiptir. Ama isi sese dökünce öyle değil. Kalın: OVA .tam dört söylenişe sahiptir. Bilinen 29 harfimiz vardır. YOĞURT-YO:URT. SAĞMAK-SA:NAK.ZAR (kalın) CAHİL SADIK (uzun) -E.UCUZ – UÇAK İnce: RÜYA .HÜLYA .kalın ve ince iki söylenişi vardır: Kalın: UÇ .BU:U gibi. açıktan kapalıya doğru.DAR . seslendirilmez.
Durağanlık her zaman güzel konuşmanın düşmanıdır Başkaları bizi dinlerken. Türkçemizde 29'dan çok daha fazla harf var. söz aklındaki bütünlük de bu kategorinin içine sokulabilir. Ben de bunları bir kitaptan öğrendim.29 ALF ABE HARFİ 38 1 Ğ 37 yani böylesine bir hesap ile görüyoruz ki. Karşı cinsten biri sizi beğeniyorsa. Çünkü her insanın bir özel alan s ı n ı r vardır. büyük ise oyuna girmeyin. Eğer kumarbazın elindeki kâğıtlar iyi ise. göz bebeklerine bakın. konuşmamızın müziğini duyar. duraklar. 40 . Az bakan çok önemlidir. göz bebekleri büyür. Eşiniz. Ama şunu da unutmayın ki. Ayrıca göz temasının süresi de önem taşır Konuşmanın süresinin %60 ile 75'i göz teması için önerilen süredir. göz bebekleri karanlıkta büyür. Ancak unvan büyüdükçe göz teması o oranda azalır. Gelelim tona: Sesiniz kaç tonsa işiniz o denli kolay demektir. Tonlamayı ne kadar uygun ve yerinde kullanırsanız. insan bir şeyden ya da kişiden hoşlanırsa. Buraya herkesin girmesi mümkün değildir. aydınlıkta küçülür. sevgiliniz. Gözler kişiliğinizin aynasıdır. Bu sınır kişiliklere göre değişmekle birlikte genel kanı özel alanın 30-50 cm olduğu yönündedir. ondan etkilenirler. Bununla birlikte nefes kullanımı. onun da göz bebekleri büyür. Bu hesaplama daha da genişletilebilir Öyleyse sesleniş. dinlenme ve anlanma oranınız o kadar artar. Bakışlarınızla bulunduğunuz yerden çok uzaklara ulaşabilirsiniz. Çünkü her insan. Bakışlar statüyü belirler. Bu işi anlatmaya gözlerden başlamak en uygunu galiba. İletişimde bulunduğunuz kişi ya da kişilerle onları rahatsız etmeyecek ölçüde göz teması kurunuz. beden dili kurallarını öğrenerek. Ancak göz bebeklerini kontrol etmesi nerede ise imkânsızdır. İşte sıra en merak edinilen bölümde yani beden ve dili. sizi ikna etmeyi başarabilir. ama insanların size yaklaşmasına bir yerden sonra tahammül edemezsiniz. söyleyiş olarak dilimizin bütün özelliklerini en iyi şekilde kullanmak zorundayız.
Bu da sahiplenme duygusunun önemli bir göstergesidir.ailenizden insanlar ve çok yakınlarınız dışında sizin özel alanınıza başka insanları almak istemezsiniz. 41 . Salondaki koltuğunuz. yatağın belli tarafı. masanızdaki eşyalar. giysileriniz.
Özel alanın dışında 50-120 cm arası kişisel alan. Özellikle ilk görüşmelerde mahremiyet alanına özel alana saygı göstermek gerek. eller kolları sıkıca kavramışça. Eğer kollar merkez yani göğüs üstünde birleştirilmişse çoğunlukla savunma anlamına gelir. yani ellerinizin aşağı bakması ya hükmetmek isteğinizi ya da karşı koyma durumunuzu açığa çıkarır. Çeneyi tutmak. "bu defansı zor aşarsın". çok hafif tutmak çekingenlik ifade eder. yoksa etkinizi kaybedebilirsiniz. Beden kullanımında eller büyük önem taşır. Yine baş parmağın. Dışarıdan gelecek saldırılara kendimizi kapatırız. Bir sevgi dokunuşu uzarsa. Kolları iki örnekle bitirelim: Kız öğrenciler okul çıkışlarında kitapları merkezlerine bastırıp. Sınırı aşmamak büyük önem taşır. Kolların duruşu da insanın iç ifadesidir. ilk kez karşılaşan iki insanın yaptığı ilk bedensel temastır. 120-360 cm arası sosyal alan ve sonrası ortak alan olarak adlandırılır. Ayrıca eller dokunmada büyük önem taşır. Çünkü 42 . insanlara açık ve güven verici olduğunuzun bir ifadesidir. Dozu kaçırmamak kaydıyla bütün insanlar dokunmaktan ve dokunulmaktan hoşlanır. şakağa baş parmağın konması iyi dinlediğinizin bir ifadesidir. Bu dışarıdan gelebilecek saldırılara karşı istemsiz bir savunmadır. S i z diğer elinizi onun elinin üstüne koyan ve en az onun kadar üstün olduğunuzu ona belli edin. Dinlerken de ellerin duruşu çeşitli anlamlar taşır.arabanız. Tersi. Dua eder gibi eller. Postür yani duruş baştan ayağa bütün olarak taranmalıdır. ileriye doğru hareketsiz bakması bir hedef göstermek anlamını taşırken. karşıdakini rahatsız eder. ellerin duruşu ile farklı anlamlar kazanabilir. Çıkarılabilir dememin sebebi sadece vücudun bir bölümüne bakarak yargıya varmanın doğru olmamasındandır. Elini diğerinin üstüne bastırmak. tehdit ile birlikte tartışmaya hazır bir savunma. Kollar da insanların düşüncelerini dışa vururlar. Örneğin. eşiniz ya da sevgilinize karşı olan sahiplenme güdünüzü lütfen düşünün. Mengene gibi sıkmak bir güç belirtisi iken. Bu davranışı erkek öğrencilerde göremezsiniz. Bu gibi durumlarda eğer farkındaysanız karşılık verin. Tokalaşmak. yumruklar sıkılmışsa. Kol kavuşturmalar. Ellerin konumu sizin kişi ya da konu hakkında düşüncelerinizi açığa çıkarır. Bu da yaptığımız tokalaşma tarzına göre kişiliğin sırlarını ele verir. kendine doğru çekmek başından kişiye üstünlük kurmak için yapılan baskıdır. dört parmak koltuk altında baş parmaklar dışarıda ise "savunmadayım ama her an saldırabilirim" anlamı çıkarılabilir. kolları ile sıkıca sararlar. aşağı-yukarı sallanması bir tehdit içerir.
Yine 43 .onlar potansiyel saldırgan konumundadır.
Ayakların çapraz atılması. İşte bütün bu yazılanlar. Yine erkekler yalan söylerlerken kravat ya da gömlek yakaları ile oynarlar. dişiliklerini öne çıkaran makyaj ve takılardan kaçınmalıdır.. Yalan söyleyen kişilerin elleri saklama kaygısı ile ya önde ya da arkada kenetlenir. Oturuş ve bacak duruşları. bedenlerinde terleme. Ama yine de "SİZ SİZSİNİZ". beden dilinin diğer ifade harfleridir. Bunlar bilinenler. bir huzursuzluk işaretidir. Fazla parlaklık göz alır.. Ancak bunun dışında yalan söyleyen kişi anlattığı konuyu gereğinden fazla uzatır. Ve en önemlisi. Bacak bacak üstüne atmak kadınlarda daha sık rastlanır bir savunma ifadesidir. Hele eşiniz böyle bir pozisyondaysa uzaklaşmanızda büyük yarar var. Yalan söyleyen kişi. Bununla birlikte yine eller. kızarma. açık renk bir gömlekle çarpıcı bir kravat takmaya önem vermelidir. yüz üzerinde tedirginlikle dolaşır. genellikle aşağıya kayar. kekeleme gibi istemsiz değişiklikler olur. Özellikle erkekler kravat seçimine dikkat etmeli. Kadınlar ise. Lütfen hiç denemeyin. Erkekler genellikle gözleri ile oynarken. güvensizlik işaretidir. Bir bacağın diğerinin üstüne yere paralel olarak konulması bir üstünlük ve meydan okuma anlamı taşır. Anlattıklarınızdan çok siz dikkati çekersiniz. eğer görebilirseniz yalan söyleyen kişinin göz bebekleri küçülür. gizlenme anlamı taşır. 44 . Elbise üstünüze uymazsa "kimin?" diye sorarlar.kolların belin iki yanına konması. En iyisi dikkatli davranın "SİZ SİZ OLUN". İnsanlar yalan söylerken. elleri ile burunlarının çevresine dokunurlar. Eğer gözler temastan kaçırılıyorsa. Gri. Bütün bunların sonunda giyimin önemine bir bakalım. altında doğru olmayan bir şeyler arayabilirsiniz. kadınlar. Ayrıca gözler. Toprak rengi saklanma. konuşurken daha çok hareket eder. Ve yalan. daha iyi anlaşılmak ve daha iyi anlamak için. özellikle otururken bir öne bir arkaya sallanıp sürekli duruş değiştirir. Eğer bunları uygularken size yakışmadığını anlarsanız. mavi ve siyah resmiyeti temsil eder. Resmî toplantılara asla kahverengi giymeyin. Yine ayakların arkaya doğru üst üste konulması. savaş baltalarının topraktan çıktığı anlamını taşır.
KİMİNLE YA DA KİMLERLE KONUŞUYORSANIZ. * BAŞINIZI DİK TUTUN.BEDEN KULLANIMINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN ÖZELLİKLER. KONUŞURKEN. GÜVEN VERİN. ÇÜNKÜ GÜLMEK BÜTÜN İNSANLAR İÇİN MUTLULUK VERİR. OLABİLDİĞİNCE GÖZ İLİŞKİSİ KURMAK. * İNSANLARI RAHATSIZ ETMEYECEK ORANDA. * SICAK VE GÜVEN VERİR NİTELİKTE TEBESSÜMÜ ASLA UNUTMAYIN. "NE EFENDİ ADAM. AMA YÜZÜMÜZDE SAKLAYAMAYIZ. ANLATICI İÇİN DİNLENİLDİĞİNİN EN ÖNEMLİ GÖSTERGELERİNDEN BİRİDİR. SİZİ ÖNEMSİYORUM ANLAMI TAŞIR. BEDEN TEMASINA DiKKAT EDİN. MERKEZİNİZ ONA VEYA ONLARA DÖNÜK OLMALIDIR. BU SİZE DAHA FAZLA SAYGI GÖSTERİLMESİNİ SAĞLAYACAKTIR. KOLLARINIZ ARASINDA KALAN BÖLÜM YANİ GÖĞSÜNÜZ * SİZİN MERKEZİNİZDİR. GEREKSİZ BEDEN ANLATIMLARINDAN KAÇININ. DİNLEYİCİ İÇİN SİZE ANLATIYORUM. OTURUYORSANIZ * OTURDUĞUNUZ YERİN SAHİBİNİN SİZ OLDUĞUNU MUTLAKA BELLİ EDİN. SİZDEN STATÜ * OLARAK ALTTAKİLERE. DİĞER KİŞİLERİ DİNLERKEN ONLARA YÖNELİP. * BEDEN HAREKETLERİNİZDE ÖLÇÜLÜ VE DİKKATLİ DAVRANIN. KONUŞACAĞINIZ KONU İÇİN MUTLAKA ÖNCEDEN * 45 . BURNU AMMA HAVADA" GİBİ DEYİMLER HEP BAŞ HAREKETLERİNDEN KAYNAKLANMIŞTIR. GENÇLERLE. DİNLERKEN GÖZ İLİŞKİSİ KURMAK. DONUK VE ANLAMSIZ BİR YÜZ İFADESİNDEN KAÇININ. PEK ÇOK DÜŞÜNCEYİ BAŞKALARINDAN SÖZEL ANLAMDA SAKLAYABİLİR. AYAKTAYSANIZ DİK DURUN. SİZLE AYNI CİNSTEN OLANLARLA ONLARI RAHATSIZ ETMEDEN BEDEN TEMASI KURUN. * SAVUNDUGUNUZ FİKRİ DÜŞÜNCE VE BEDEN OLARAK ÖNCE SİZ BENİMSEYİN. BAŞ HAREKETLERİYLE DİNLEDİĞİNİZİ BELLi EDİN. * YÜZ İFADENİZ CANLI VE DİNAMİK OLMALI.
2. 1995. KAYNAKÇA 1. Etkili Sunuş. Alıştırmalı Diksiyon Sanatı.HAZIRLANIN. BALTAŞ. Christine E. Nüzhet. BİNGAMAN. Rota Yayın. Academy. Dikkat Vücudunuz Konuşuyor. 1997. MEB Yayınları. * DIŞ GÖRÜNÜŞÜNÜZE HER ZAMAN DİKKAT EDİN.DERYA KAYA’NIN HARP AKADEMİLERİ EĞİTİM SEMİNERİ METİNLERİ (22–23 ŞUBAT 2001) 46 . 3. Remzi Kitabevi. 1993. Acar&Zuhal. DR. Bedenin Dili. ŞENBAY. ASLA HERŞEYİ BEN BİLİRİM HAVASINA GİRMEYİN. İZGÖREN. 1999.Ahmet Şerif. 4.
47 .