20. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Devletinin İçinde Bulunduğu Durum
Atatürkçü düşünce sisteminin oluşumunu hazırlayan etkenler arasında bulunan 20. Yüzyılın başlarında Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu durum hakkında bilgi:
Atatürkün yetiştiği dönemde Osmanlı Devleti gücünü iyice kaybetmiş, Batı medeniyeti karşısında bilimsel ve teknolojik açıdan yenik düşmüş durumdaydı. Avrupa, bilim ve teknik konularında ileri bir seviyeye gelmiş, bu ilerlemeler sanayi inkılabına yol açmış, ülkelerin ham madde ihtiyacı artmış ve bu durum sömürge politikalarının artmasına neden olmuştur. Osmanlı Devletinin geniş toprakları, ham madde kaynakları ve Pazar yeri olmaya elverişli durumu Avrupa devletlerinin iştahını kabartıyordu. Bir süre sonra İngiltere ve Almanyanın çevresinde iki gruba ayrılan devletler, her alanda birbirleriyle büyük bir rekabete giriştiler. Bu rekabet, yakın bir gelecekte oluşacak büyük bir savaşın belirtileriydi.
Avrupadaki gelişmeler, bir süre sonra Osmanlı İmparatorluğu üzerinde de etkili oldu. Milliyetçilik fikirlerinin etkisi ve Avrupa devletlerinin kışkırtması sonucu, Balkan milletleri ayaklandılar.
19. Yüzyıl sonlarında Osmanlı tahtında padişah olarak II. Abdülhamit bulunuyordu. II. Abdülhamit, meşrutiyeti ilan edeceğine söz vererek tahta çıkmıştı. 1876da Kanun-i Esasi (Anayasa) ilan edilmiş ve seçimler sonucu Mebuslar Meclisi toplanmıştı. Böylece, Osmanlı Devleti, mutlakiyet yönetiminden meşrutiyet yönetimine geçmişti.
1877-1878 yılları arasında Rusya ile yapılan savaşın, ordunun iyi yönetilmediği için kaybedildiğini ileri süren meclis üyeleri bu durumdan padişahı sorumlu tutmaya başladılar. Gayrimüslim milletvekillerinin de meclis çalışmalarını aksatması üzerine II. Abdülhamit 14 Şubat 1878de Meclisi kapattı ve ülkeyi parlamentosuz yönetmeye başladı.
Hızla parçalanmaya başlayan Osmanlı Devletinin dağılmasını önlemek için II. Abdülhamit, 1885-1908 yılları arasında dış politikada denge siyaseti uygulamaya çalıştı. O, iç bunalımların yanı sıra dışta İngiltere ve Fransaya karşı çıkmanın Osmanlı Devletinin daha hızlı dağılmasına neden olacağı görüşündeydi.
II. Abdülhamit, Osmanlı topraklarında Müslüman toplulukların birlikte yaşamalarını sağlayıp, Osmanlı Devletinin parçalanmasının önleneceğini düşünüyordu. Ancak bu sırada Araplar arasında da milliyetçilik duygularının yayılmaya başlaması bunun gerçekleşmesine imkan vermedi. Bu arada ülke içinde II. Abdülhamit yönetimine karşı İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından güçlü bir muhalefet oluşturulmuştu. 1908de ittihat ve Terakkinin, meşrutiyetin yeniden ilanının sağlanması amacıyla harekete geçmesi sonucu, II. Abdülhamit, meşrutiyeti yeniden ilan etmek zorunda kaldı.
Mustafa Kemal, bu dönemde meşrutiyet yönetiminin beceriksiz yöneticiler tarafından nasıl yozlaştırıldığını ve amacından saptırıldığını gördü. Yaşadığı olayları kendince yorumlayıp değerlendirmeye çalıştı ve millet egemenliğine dayanan bir yönetim anlayışını benimsemeye başladı.(1)
Birinci Dünya Savaşının ardından imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması ise Osmanlı Devletinin sonu olmuştu. İtilaf Devletleri, Osmanlı Devletinin topraklarını kendi aralarında imzaladıkları gizli anlaşmalarla paylaşmış ve işgallere başlamışlardı.
(1)Kemal Kara, Türkiye Cumhuriyeti İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük, İstanbul 2008, s. 278