Scarabaeidae ya da bok böcekleri, kınkanatlılar ailesinin büyük ailelelerinden biridir; dünyada 30.000'den fazla, Kuzey Amerika'da ise yaklaşık 15.000 türü vardır (Mart 1970 tarihli müze notlarıma bakınız). Aile; gergedan böcekleri, yaprak mayıs böcekleri, bok böcekleri ve buna benzer (yapısal ayrımlara göre) pek çok alt ailelere ayrılırlar. Scarabaeinae alt ailesinden yaygın bir şekilde "bok böcekleri" olarak bahsedilir ve çok gerekli bir bakış açısı vermek istediğim şeyler, bu olağanüstü hayvanlarla ilgilidir.
Çoğu bok böceği, dışkıyla beslenen anlamına gelen kaprofajdır. Ergin bok böcekleri, bol miktarda beslenir ve sindirilmemiş besin kalıntılarını, salgı ve boşaltım ürünlerini, bakterileri, mantarları ve küfleri içeren büyük miktardaki dışkı maddelerini yerler. Bunlar, patates ve biftek değildir (elbette bir zamanlar öyleydi), ancak yine de besleyici bir karışımdır. Çoğu bok böceği, fırsatçıdır ve pek çok hayvanın dışkısıyla beslenir ancak bazı türler, belirli hayvanların dışkılarına özgüdür. Ergin ve larva bok böcekleri, küresel dışkı kütlelerini taşıyan uzamış ve eğri bacaklardan dışkı kütlelerini kesip taşımak ve toprakta çukur kazmak için kullanılan kafaya, bacaklardaki dişlere, yumuşak besinlere uyum sağlamış ağız yapılarına kadar değişen, kaprofajlığa uygun,vücut yapısında pek çok modifikasyona (değişke) sahiptir.
Çoğu bok böceğinin kullandığı besin, büyük memelilerin, özellikle çiftlik hayvanları ve insanların dışkısıdır. Bok böceği davranışı ve nidifikasyonu (yuva yapma), mera alanlarında ve diğer çayır bölgelerinde en fazla dışkı görüleceğinden, çok fazla şaşırtıcı olmayacak biçimde mera ve savana şartlarına öncelikli olarak uyumludur. Tropikal ormanlar, daha fazla sayıda niş bulunduğundan dolayı daha üstün çevresel ve yapı bilimsel (morfolojik) çeşitlilik sağlamasına rağmen; meralar, muhtemelen daha yüksek sayıda bok böceği nüfusunu desteklemektedir.
Pek çok araştırmacının çalışması, bok böceklerinin adeta özel olarak koku ve dokunma dünyasında yaşadığını göstermektedir. Koku alma, en önemli duyudur; antenler, uzun mesafeden kimyasal algılamada kullanılır ve ağzın belirli bölümleri ise kısa mesafelerde kullanılır. Görme, dışkı besininin herhangi bir algılayıcısı yokmuşçasına zayıf gelişmiştir (Bir arkadaşıma göre, "Efendi'yi övün").
Diğer yandan, dokunma duyusu özellikle topak yuvarlayan türlerde son derece gelişmiş görünmektedir. Gerçekten; dışkı kütlelerini yönlendirme, biçimlendirme, oluşturma ve hareket ettirme yetenekleri çoğunlukla olağanüstüdür. Sahiden, bu böceklerin dışkı kütlelerini nasıl bulduklarından emin olmamamıza rağmen, muhtemelen hava akımlarındaki kokularla karşılaşana kadar rastgele keşif uçuşları ile meşguldürler. Pek çok tropikal orman türleri, besin kaynağı bulmalarını sağlayacak koku akımlarını belirlemek için, uzatılmış antenleriyle yaprak ve dallara konmaktadırlar.
O'nu Sıcakken Al!
Besin bulunduktan sonra, ilgili böcek türüne bağlı olarak pek çok biçimde muamele görebilir. Bok böcekleri, besini dört temel yolla kullanmaktadır:
- Pek çok tür, gömme amacıyla besin topağı yapmadan toprak yüzeyindeki dışkı kaynağıyla kolayca beslenmektedir.
- Bu kategorideki çoğu tür, başını ve ön bacaklarını kürek gibi kullanarak, dışkının yanında ya da altında bir yeraltı odası açmaktadır (Şekil 1). Dışkı kütlesi, daha sonra ana kaynaktan alınıp erginler ya da larvalar için besin kaynağı olarak kullanılmak üzere, tünelin ucundaki yere toplandığı çukurun içine doğru sürüklenir.
- Bu kategorideki türler, ana kütleden bir kısım dışkıyı toplar ve dışkıyı kafalarıyla toslayarak hareket ettirirler. Toprak üzerinde yapılan bu taşıma, dışkı topağa dönüştürülmeden gerçekleşir. Phanaeus nimrod'un dışkı kümesini sürekli süsüp hareket ettirerek ana dışkı kütlesinden 59 fit ( 18 m.) uzağa ve üstelik, düz bir hatta taşımaktadır.
- Dışkı topağının oluşumu, bu gruptaki türlerin çoğu için ayırt edicidir. Böyle bir topağın yapımı ve yuvarlanması, son derece gelişmiştir. Kaba, küremsi bir kütle, en başta ana dışkı kütlesinden koparılır ve sonra ön bacaklarla sürekli olarak bastırılıp sıkıştırılarak şekillendirilir ve düzgünleştirilir. Haffter ve Mattheus (1966), "İnsan yapısı dışkı topağı, hazır bir şekilde kabul edilir ancak çok büyükse ya da tam bir küre şeklinde değilse, uygun büyüklüğe ve şekle gelene kadar tıraşlanır. Eğer çok küçükse, yeni madde eklenir. Düzgün bir dışkı diski, tüm kenarları kaldırılarak bir topağa dönüştürülür. Dar bir silindirik parça, topak biçimine yuvarlanır. Dağınık küçük tanecikler şeklinde verildiğinde, böcek arka ayaklarıyla birini tutup, diğerine uzanarak bunları topağı büyütmek için birincisinin üzerine bastırır. Oluşan topak, asla daha fazla madde edinmek için terk edilmez fakat daima sürüklenir. Dikey ya da yatay bir iğneye takılı olan topak, kesilerek ikiye ayrılıp (biraz tereddütle) ondan çıkarılır ve yarılar yeniden yapışarak bir araya gelirler. Böcekler, ayrıca topağın ağırlığı konusunda bilgi sahibidirler. Uygun büyüklükte ancak kurşun ağırlık içeren suni bir topak; parçalanacak, ağırlık çıkarılacak ve dışkı parçaları yeniden toplanacaktır. Bu şekilde, böceklerin, kullandıkları kütlelerin gerçek şekli, büyüklüğü ve ağırlığı konusunda keskin bir bilince sahip olduklarını görürüz", diye açıklamışlardır.
|Şekil 1. Bir dışkı kütlesinin altındaki beslenme çukurunda Phanaeus türü çifti|
Dışkı topağı, erginler için "Besin topağı" ve larvalar için "kuluçka topağı" olarak kullanılmaktadır. Bir erkek-dişi çifti, genellikle içine yumurta bırakacağı kuluçka topağını yaparken; tek bir böcek, besin topağını yapıp tüketecektir. Topak; dışkı topağı şeklinde oluşturulur, belli bir mesafeye uzaklaştırılır (şekil 2) ve sonra tüketileceği (besin topağı ise) ya da içine yumurta bırakılacağı (kuluçka topağı ise) yüzeyin altındaki yere gömülür. Kuluçka topağı, larva yumurtadan çıkacağı zaman böcek larvası için önceden paketlenmiş besin kaynağı olarak işlev görür (Şekil 3).
|Bir dışkı topağını yuvarlayan erkek ve dişi Scarabaeus semistriatus.|
|Şekil 3. Sıra şöyle gösterilmektedir: (a) Ebeveyn tarafından inşa edilmiş dışkı topağındaki yumurta, (b) topak içerisinde beslenen genç larva ve (c) topak içerisinde beslenen olgun larva. Pupa evresi, beslenme ile oyulan boşlukta meydana gelmektedir.|
Eğer tüketici, kendi kullanımı için ihtiyaç duyduğu nesneyi uzaklaştırabilirse ve gizleyebilirse, sınırlı besin kaynağına yönelik besin rekabeti azalacağından, Scarabaeinae'deki topak yuvarlama davranışının belirgin bir avantajı vardır. Rekabet, diğerlerinin dışkı topağının çalınması yaygın görülecek kadar kıyasıyadır. Ayrıca, dışkı topağının altındaki ya da yanındaki sınırlı gömme alanı sorunu, bu hayırseverlerin topak yuvarlayan üyeleri tarafından dışkının dağıtılmasıyla kısmen giderilmektedir.
Ev ve Toplanan bir Besin Kaynağı
Ergin bok böcekleri (geçici bir çift ilişkisi halinde), 3-20 kuluçka topağı yapar ve dişi, her birine tek bir yumurta bırakır. Böcekler için; bu, genç bireylerinin hayatta kalma oranının alışılmadık ölçüde yüksek olduğunu gösteren çok az sayıdaki yumurtayı temsil eder. Sabit, büyük ölçüdeki toprak altındaki larvalar için topak içerisinde sarmalanmış besin sağlama stratejisi, bu başarıda büyük pay sahibidir. Tıpkı besin ya da kuluçka topakları için dışkı elde etmede birkaç yöntem bulunduğu gibi, çeşitli türlerin yuva yapmakta kullandığı pek çok yol vardır:
- Yumurta, doğrudan besin kaynağının altındaki ya da yanındaki çukurun ucuna paketlenmiş besin kütlesine bırakılır.
- Yumurta, dışında bir toprak kabuk bulunacak ya da bulunmayacak şekilde kuluçka topağı ya da kuluçka armudu içerisine bırakılır (Şekil 4). Küre, besin kaynağının altında ya da yanında, toprak altında oluşturulur ve dişi, yumurtayı yerleştirdikten sonra, yuvayı daha fazla ebeveyn bakımı sağlamadan terk eder. Sıra ile, dişi veya bazen erkek, küfleri ve mantarları ortadan kaldırarak kuluçka topağının larva gelişimi bakımı esnasında, bir süreliğine ya da tamamen yuvada kalır.
- Dışkı topağı, besin kaynağında oluşturulur ve sonradan gömüleceği ya da içerisine yumurta bırakılacağı yere yuvarlanır. Bu türler, kuruyunca çok sertleşen bir kil tabakasıyla dışkı topağını kaplar. Heliocopris cinsinin bazı türleri, kalın bir kil tabakasına sahip olan ve 8 fit (2,44 m) derinliğe kadar gömülebilen tenis topu büyüklüğündeki kuluçka topakları oluştururlar. Bu büyük, kil kaplı dışkı topakları; toprakta ilk keşfedildiğinde, eski taş top mermisi oldukları düşünülmüştü! Böcek larvaları, topak içerisindeki dışkıyı yer ve geriye kalan kil, pupa odası olarak işlev görür.
|Şekil 4. Dışkıdan yapılan bir kuluçka armudu hazırlayan Copris hispanus; tek bir yumurta, dar bir uca yerleştirilir.|
Sağlık Mühendisleri
Bok böcekleri, çoğunlukla parazit kurtların, özellikle solucanların, ara konağı olarak işlev görürler. Bununla birlikte; bu parazitlerin yumurtaları, bunlarla beslenen erginleri ve larvaları tarafından yok edildiğinde parazit kurtların hastalık yapan biçimlerinin yok edilmesi açısından dışkının bok böceklerince gömülmesi de çok önemlidir. Bok böcekleri, çirkin ve mikroplu dışkının hızla yok edilmesinin ilerletilmesinde son derece mühimdir. Üstelik, dışkının bok böceklerince toprak altına alınması, çoğu insanda ve çiftlik hayvanlarında sağlık sorunlarına neden olan pek çok sineğin çoğalma ortamını büyük oranda azaltır. Dünyanın pek çok yerinde; bok böcekleri, sinek nüfusunun doğal kontrolünde önemli rol oynar. İnekler, ayrıca bok böceklerine mera çimlerinden dışkıyı ortadan kaldırdığı için büyük bir minnet borçludur. Eğer dışkı mera alanlarından uzaklaştırılmazsa ve toprağa geri dönüştürülmezse; pek çok mera, giderek artan biçimde çayır parçalarının havasız kalıp ölmesinden dolayı, kısa sürede işe yaramaz hale gelecektir. Avustralya, şu an dışarıdan getirilen çiftlik hayvanları ve büyük otçullara uyum sağlamış yerel bok böceklerinin yokluğu nedeniyle, bu sorunu yaşamaktadır.
Ben, hep şu metne hayret ederim ve 50 yıllık olmasına rağmen; etkisi, bu yıllar zarfındaki önemli insan nüfusu artışlarından dolayı sadece çoğaltılabilir: "Doğanın leşçillerine ait olmasalar; Doğu, dünyanın lağımı olurdu. İnsanlık, kendi pisliğinin yayılması sırasında elbette kendisini yok edecektir. Dev bok böcekleri ailesi, Scarabaeidae, insan ve çiftlik hayvanlarının dışkısını arar, onu yumrular ve yuvarlatılmış topaklar haline getirirerek toprağın altına gömer. Hayatlarının büyük kısmı, toprakta saklı olarak ya da bir dışkı kütlesine yerleşmiş olarak geçtiğinden, her gözün dikkatini çekmezler. Yine de, büyük miktarda bulunurlar ve ortadan kaldırdıkları atık miktarı hemen hemen sanılanın ötesinde büyüktür. Çıplak gözlemle tahmin edebildiğim kadarıyla, yılın belirli aktif mevsimlerinde, bu dev ülkenin dışkılarının üçte ikisinin bok böceklerince toprağa götürülmesi gerektiğine inanıyorum. Değerli yardımları olmadan; bölge, açık bir kanalizasyona dönüşecektir. Yaklaşık 300 milyon ruhun bereketli nüfusunu desteklediğini hatırlayın! Bunun yanında, şehirlerde toplanan birkaçını koruyun; bu büyüklükteki insanların tamamı, dışkılarından kurtulmak için Doğa'nın leşçillerinin faaliyetlerine bağımlıdır. Sayısal detaylara girmeyeceğim, ancak sadece insan dışkıları göz önüne alındığında, Hindistan'da Mayıs'ta ve Haziran'da 40.000-50.000 ton dışkının bok böceklerince her gün toprağa dahil edilmesi gerektiğine inanıyorum. Üstelik, buna o miktarı kolaylıkla 2 ya da 3 misline çıkaracak olan hayvan dışkıları dahil edilmemiştir." (Hingston, 1923). Bu, korkunç bir dışkı miktarı!
Mısır Bağlantısı
Tarihsel olarak, bok böceği (Scarabaeus sacer), eski Mısır mitolojisinde önemli ve göze çarpan bir rol oynamıştır. Kutsal bok böceği olarak bilinen bu böcek ve onun topak yuvarlama davranışı, güneşin cennetler üzerindeki hareketini ve güneş tanrısı Ra'yı simgelemektedir. M.Ö. 200'den sonra, Orta Krallık döneminde; insanlar, kutsal bok böceğinin ölümden sonra yeniden doğuşu güvence altına alan doğaüstü güçleri olduğuna inanıyorlardı. Bunun sonucu olarak; bunun benzerleri, muskalar haline getiriliyordu ve kuyumculukta (Şekil 5), mezar odalarında ve mumyaların sargılarında yaygın olarak kullanılıyordu. Yeşil taştan oyulmuş kalp bok böcekleri; kalp, öbür dünyada, sahibinin suçlu olduğunu gösterebileceği için, mumyanın kalbinin yerine konuluyordu. Bu kalp bok böcekleri, çoğunlukla alt taraflarına oyulmuş, Mısır Ölüler Kitabı'ndan dizeler içeriyordu (Şekil 6). Bok böceklerinin muskalarının kullanımı, günümüzde bazı insanlarda olduğu kadar, Persler'de ve Romalılar'da iyi şans muskaları olarak takılacak derecede genişlemişti.
Bütün bunlar göz önüne alındığında, gerçekten, bok böceklerinin çok değerli hayvanlar olarak görülmeleri gerekir. Çevremizden dışkıları temizlerler; parazitleri yok ederler; sinek nüfuslarını azaltırlar; toprağı havalandırır ve yeniden canlandırırlar; mera çayırlarının hayatta kalmasına yardım ederler; pek çok kuş ve memeli için besin görevini görürler; bundan başka, -hemen yok edilecek besin tercihlerine rağmen- izlenmesi ve çalışılması estetik yönünden hoştur. Bazılarına göre, ölümden sonra hayatı güvence altına almaktadır. Daha başka ne istenebilir ki?
|Şekil 5. Güneş diskini iterken tasvir edilen güneş tanrısını gösteren Hükümdar Tutankamun'un mezarından alınan altın işlemeli bir kolye ucu (pendant) parçası.|
|Şekil 6. Tabanında hiyerogliflerin görüldüğü Mısır kalp bok böceğinin üstten görünümü.|