Nutuk'un Yazılış Amacı, Okunuşu ve Kitap Haline Getirilişi
Milli Mücadele sürecini ve Cumhuriyet’in kuruluşuna dair olayları ele alan Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet Halk Fırkası umumi reisi sıfatıyla partinin ikinci büyük kongresinin gerçekleştiği 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında toplam 36 saat 31 dakika süreyle okuduğu, daha sonra kitap haline getirdiği söylevidir. Biz de Cumhuriyet dönemi siyaset tarihi için önem arz eden Nutuk'un yazılış amacı, hazırlanış aşaması, kitaplaşma süreci vb. konulara dair merak edilen soruları yanıtlamaya çalıştık.
1. Cumhuriyet tarihin önemli kaynaklarının başında gelen Nutuk nerede, ne zaman ve nasıl sunuldu?
Milli Mücadele sürecini ve Cumhuriyet’in kuruluşunu esas alan Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet Halk Fırkası umumi reisi sıfatıyla partinin ikinci büyük kongresinin gerçekleştiği 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında toplam 36 saat 31 dakika süreyle okuduğu, daha sonra kitap haline getirdiği önemli bir söylevidir. 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışından 1926 yılı ortalarına kadar gelen zaman dilimini kapsayan ve okunacak notlar olarak 506 sayfadan oluşan Nutuk'un büyük bölümü Ankara’da hazırlandı, son bölümleri ve düzeltmeleri ise 1927 yılının Temmuz ayında İstanbul’da gerçekleştirildi.
2. Atatürk’ün Nutuk'u hazırlama amacı neydi?
Nasıl ki evrendeki bütün olgular neden-sonuç ilişkisine bağlıysa, Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk’u hazırlaması nedensiz değildi. Atatürk, bu önemli sunuş metninin hazırlanma gayesini şu şekilde ifade eder: “Senelerden beri devam eden ef‘al ve icraatımızın millete hesabını vermek” şeklindeki ifadeleriyle açıklamaktadır. Ayrıca söylevin öncelikle “inkılâbımızın anlaşılmasında tarihe medâr-ı suhûlet olma” maksadına yöneldiğini, bununla birlikte mâzi olmuş bir devrin hikâyesinde “millet için, gelecek nesiller için dikkat ve teyakkuzu davet edebilecek bazı noktaları tebârüz ettirmek” çabası içinde olduğunu da belirtir. Öz itibariyle 1919’dan itibaren neler yaşandığını tek kalemde toplamak ve milletine aktarmak gayesindeydi. Ancak bununla birlikte şunu da belirtmek gerekir: Nutuk’un yazılış amaçları arasında Atatürk’ün 1925’teki muhalefeti bastırma ve 1926’daki siyasi temizliği haklı çıkarma çabaları olduğu da günümüzde tarihçiler tarafınlar tartışılan bir gerçektir. Bunun olabilmesi için de tarihin yeniden yazılması gerekmektedir. Nutuk’un yazımıyla birlikte bir siyaset adamı olan Mustafa Kemal Atatürk, bir tarihçi kimliğine bürünmüştür.
3. Nutuk nasıl hazırlandı?
Uzun, yorucu ve sabır gerektiren bir çalışmanın ürünü olan Nutuk, Atatürk’ün önderliğinde oluşan bir ekip tarafından derlenip, hazırlandı. Atatürk’ün kaleme aldığı bu detaylı notların bir bütün haline getirilmesi adına girişilen çalışmaya 1927 yılı başlarında başladığı, sağlık sorunları nedeniyle ara verdiği ve İstanbul’da tamamlandığı bilinmektedir. Özellikle şahsına ait özel dosyalardan ve bakanlıkların 1920-1926 yılı arasındaki çalışma özetlerini içeren çok sayıda belgeyi bizzat kendi inceleyip ayırdı ve yazdırdı. Yazma işlemi öylesine yoğun geçti ki kâtiplerden bazılarının bayılmasına yol açtı. Ancak Atatürk, kâtiplerin verdiği arada da boş durmayıp yazdıklarını okutup çevresindekilerle tartıştığı belirtilir.
4. Atatürk Nutuk'ta hangi konulara ağırlık verdi?
19 Mayıs 1919’dan 1926 yılının sonlarına kadar olan sürede Mustafa Kemal Atatürk’ün olaylara ve kişilere bakışını, yeni rejimin durumu, inkılabın süreci, başlangıç ve gelişme safhaları, bu süreçteki tehlikeler, riskler, sonuçlar ve başarılar gibi birçok konunun üzerinde durulmuştur. Bununla birlikte ele alınan konular haliyle Mustafa Kemal’in kendi siyasi anlayışı ve fikirleriyle şekillendi.
5. Nutuk'un sunulduğu tarihin bir önemi var mıydı?
Nutkun 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında sunuluşunun açıkça ortaya konan bir açıklaması olmamakla birlikte yukarıda dediğimiz gibi Cumhuriyetin ilanından sonra muhalif reaksiyonlara karşı muhalefeti sindiren Atatürk, son olarak İzmir Suikast Davası'yla muhalifleri etkisiz hale getirip rahat nefes aldı. Milli Mücadele sonrası Atatürk’ün yakın silah arkadaşlarıyla yollarının ayrılması ve bunların büyük bölümünün aktif siyaset yürüttüğü Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması, İstiklâl Mahkemesi yargı ve uygulamalarına dair eleştirilerin ayyuka çıkması gibi nedenlerden ötürü duyulan rahatsızlık karşısında bir öz savunma girişimi ve şeffaflık göstergesi olarak da görülebilir.
6. Nutuk, içerik açısından klasik bir tarih kitabı olarak değerlendirilebilir mi?
Nutuk için Atatürk’ün sadece hatıralarından oluşan bir kitaptır desek eksik bir ifade kullanmış oluruz. Ancak bütünüyle bir tarih kitabıdır demek de pek doğru olmayacaktır. Ancak şurası kesindir ki, Nutuk, Atatürk üzerinde yapılacak incelemelerin 1919-1927 dönemi için olduğu kadar onun Türk inkılâbını, Cumhuriyet’i gerçekleştirirken izlediği metot ve iktidar kavrayışı açısından temel kaynaktır.
7. Atatürk, hangi eleştirileri Nutuk vasıtasıyla savuşturdu?
Taze kurulmuş yeni yönetim ve egemenlik anlayışı, çeşitli eleştirilerin Mustafa Kemal’in etrafında oluşmasına neden oldu. Bu noktada hazırladığı söylevle kendine yöneltilen, Cumhuriyetin ilanında acele edildiği, bu yapının tek adamlığa yöneldiği, padişahlara verilmeyen yetkilerin cumhurbaşkanına verildiği vb. eleştirilere karşı cevap verdi. Bununla birlikte Mustafa Kemal Atatürk, bu metinlerde, benzeri eleştirileri yapanları “Cumhuriyet karşıtı, millet menfaatinin nerede olduğunu anlamayan, samimi olmayan kişiler” olarak şiddetle kınadı.
8. 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında sunulan Nutuk'un müsveddeleri ne oldu?
15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında tam 36 saat 31 dakika süren Atatürk’ün okuduğu 506 sayfalık nutuk notları ve ilgili belgeler Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatının ardından Ziraat Bankası kasalarında saklandı, daha sonra ise Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi’ne verilerek orada tasnif edildi.
9. Kitap halindeki ilk baskısı ne zaman gerçekleşti?
Milli Mücadele dönemi, Cumhuriyetin kuruluşuna giden süreç ve Cumhuriyet sonrası ilk dönemler hakkında oldukça önemli bir kaynak olan Nutuk’un ilk baskıları üzerinde 1927 tarihi yer almaktadır, ancak basım ve ciltleme işlemleri 1928 yılının Temmuz ayına kadar sürmüştür. İki bölüm halinde Ankara’da 100 bin adet basılan Nutuk’un ilk 2000 adedi lüks baskılıdır ve kenarları altın yaldız çerçeveli olarak 627 sayfadır.
10. Hangi dillere çeviri sağlandı?
Hiç şüphe yok ki Nutuk Türkiye’de olduğu gibi yabancı kamuoyunda da ilgiyle karşılandı. Hata bu ilgi o kadar ileri gitti ki, daha bir kitap halinde yazımı tamamlanmadan yabancı dillerde basılmaya çalışıldı. Nutuk’un Rusça dışındaki yabancı dillerde basılması işi Leipzig’deki K. F. Köhler Yayınevi’ne verildi. İngilizce ve Fransızca baskıları 1929 yılında yapıldı. Rusça’sı 1929-1934 yılları arasında dört cilt halinde “Yeni Türkiye’nin Yolu” adıyla yayımlandı. Kısa süre içerisinde Arapça, Yunanca, Çince, Kırgızca, İspanyolca ve Japonca gibi birçok dile çevrildi. Günümüzde ise bu diller dışında birçok dilde çevirileri mevcuttur.
Kaynakça
Hasan Gürkan, Atatürk’ün Söylev’i Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, cilt.13, sayı.27, 2013
Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2017, İstanbul
Cezmi Eraslan, Nutuk, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.33, 2007
Erik J. Zürcher, “Siyaset Adamı Tarihçi Olunca / Atatürk’ün Büyük Nutuk’u Üzerine”, Savaş, Devrim ve Uluşlaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi (1908 – 1928), İletişim Yayınları, İstanbul 2005
DİĞERLERİ
Büyük Sanatçıların Gizli Hayatları
Bütün ressamlar eziyetli, acı ve zor bir hayat yaşamadı. Ancak en meşhur sanatçıların bunalımlı bir yaşam sürdüğü ve birçoğunun mutlu sonla biten bir hayatının olmadığı bilinir. Buna en iyi örnek ise Hollandalı ressam Rembrandt’ın zirvede olan sanat hayatının birden bire yerle bir olması ve sefil bir halde ölmesidir. Kimi büyük sanatçılar suikasta kurban gitti, kimi (Van Gogh gibi) kendi uzuvlarını kesti. Kimi türlü ailevi sıkıntılar çekerken kimi sıra dışı eğilimlere sahipti. Bu yazıda belli başlı sanatçıların sıra dışı hikayelerine değineceğiz. Okullarda hocaların anlatmak istemedikleri sanatçıların hayatlarından birer parça olan bu hikayelerin es geçildiği bölümleri şimdi okuyacak ve kesinlikle sanata aynı gözle bakamayacaksınız.
7 Maddede Cemal Süreya'nın Hayatı
Türk edebiyatının önemli isimlerinden ve Türk şiirinde modernist bir hareket olan İkinci Yeni şiirinin öncü şairlerinden biri olan Cemal Süreya, gerek yazdığı şiir ve denemeleriyle gerek ise özel hayatıyla dikkat çeken biridir. Günümüzde halen daha şiirleriyle kendini var eden ve duygulara tercüman olan şiirleriyle zaman üstü bir yapıya bürünen bu önemli şairi farklı yönleriyle gelin birlikte tanıyalım.
5 Maddede Batı’nın Yüzünü Döndüğü Srebrenitsa Katliamı
İkinci Dünya Savaşı ardından Balkanlarda yeni bir otorite olarak kendini gösteren Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti, ilk başkanı Josip Biroz Tito’nun 1980 yılındaki vefatı üzerine gerilemeye başladı. Siyasi istikrasızlığın ve ekonomik sıkıntıların baş göstermesiyle birlikte ülke içerisinde özellikle Sırplar ile Hırvatlarca yükselen milliyetçilik olgusu Yugoslavya’nın parçalanmasına ve ciddi çatışmaların doğmasına neden oldu. Müslüman nüfusun hakim olduğu Bosna bölgesinin referandumla aldığı karar üzerine bağımsız bir devlet kurma düşüncesi, Hırvatlar ve Sırplar tarafından olumlu karşılanmadı ve gizli anlaşmaların yapılmasının ardından Bosna Savaşı patlak verdi. Kanlı savaş 1992-1995 yılları arasında devam etti. Faşist güruhun sınır tanımadan giriştiği vahşet sonucu yüzbinlerce Müslüman Boşnak hayatını kaybetti, bu sayıdan çok daha fazlası Boşnak ise yerinden yurdundan oldu. Sırpların insanlıktan asıl çıktığı olay ise Birleşmiş Milletler’in sözde koruması altında bulunan Srebrenitsa’da 11 Temmuz 1995 tarihinde gerçekleşti. Kadın, çocuk, yaşlı ayırt etmeden etnik temizlik amacıyla girişilen bu vahşetin ardından savaş Dayton Antlaşmasıyla son buldu.
Kutlu Kafile: Surre-i Hümayun
Osmanlı Devleti'nde bilinen ilk Surre alayını Çelebi Mehmet gönderdi ve bu tarih itibariyle kadar her yıl gerçekleştirdiği Surre-i Hümayun, Hac mevsiminden evvel Mekke ve Medine halkının ihtiyaç duyduğu şeyleri karşılamak için gönderilen para ve hediyelerden oluşuyordu. Surre-i Hümayun hazırlığını, yolculuğunu, Hac ifasını ve dönüşü sizler için derledik.
Sina Dağı'ndan Tevrat'a On Emir
Musevilik inancına dair bir şey söylenmesi gerektiğinde birçoğumuzun aklına şüphesiz ki 10 emir gelir. Ancak Sina Dağı’nın zirvesinde bizzat Tanrı tarafından Hz. Musa’ya önce sözlü sonra ise iki taş levha üzerine yazılıp verilen emirlerin ne olduğunu birçoğumuz tam olarak bilmiyoruz. Bu nedenle on emirden bahsetmeden önce emirlerin Hz. Musa’ya zuhur ediliş sürecine dair birkaç kelam etmek gerekir. Tevrat’taki ifadeye göre Musa Sina Dağı’ndan elinde iki taş tablet ile indiğinde kavminin eski geleneklerine öykündüğünü ve bir buzağıya taptığını görünce elindeki levhaları kırar. Levhaların kırılması üzerine kendisinden öncekiler gibi iki taş levha yontulması istenir. Kırk günlük ikinci buluşma sonunda Musa, bu defa Tanrı’nın yazdırmasıyla bizzat kendisinin yazdığı on emri içeren yeni levhalarla geri döner ve bu emirler günümüze kadar insanlık tarihini etkilemeyi başarır. Üzerinde farklı görüşlerin ve ihtilafların olduğu on emir ise Tevrat’ta Çıkış ve Tesniye bölümünde olmak üzere iki yerde zikredilir. Çıkış bölümündeki on emire ise şu şekilde yer verilir:
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun