Bugün doping olarak kabul edilen birçok yasaklı madde eskiden serbestçe kullanılmıştır. Spor tarihi doping skandallarıyla doludur. Birçok skandal ve ani ölümler yaşandıkça spor ahlakına uygun düzenlemeler getirilmiştir.
Doping Skandalları
İlk doping kurbanı 1960 Roma Olimpiyatları’nda, bisikletçi Knud Jensen olmuştu. 100 kilometre bisiklet yarışına katıldı ve aşırı doz amfetamin nedeniyle yolda yığılıp kaldı.
1967’de İngiliz bisikletçi Tom Simpson’ın Fransa Turu’nda, aldığı aşırı doz amfetaminin etkisiyle yere kapaklandı. Ekranlarda milyonlarca izleyici, Simpson’ın can çekişmesine canlı olarak şahit oldu.
Bu olaylardan sonra işin ciddiyeti daha çok anlaşılmaya başladı ve doping karşıtı yaklaşım daha çok yayıldı. Avrupa Konseyi, ilk yasaklı maddeler listesini 1963’te yayımladı. Bisiklet ve futbol dünya şampiyonaları için 1966’da doping testleri yapıldı ve 1968 yılı ilk Olimpiyat doping testini gördü.
1999 yılında kurulan Dünya Anti Doping Merkezi (WADA) 2003 yılında resmileşti ve dünya sorunda yasaklı maddeler belirlenerek çalışmalarına başlamıştı.
Türk sporu dopingle 2004 Atina Olimpiyatları’ndan diskalifiye edilen Şule Şahbaz ile 1998’de tanıştı. Bu süreçten sonra birçok kez ülkemiz doping haberleriyle çalkalandı. 2004’te Süreyya Ayhan, yetkililere test örneği vermek istemeyince yarışlardan önce geçici bir süre sonra da iki yıl men edildi.
2005’te ise Halil Mutlu dopingli çıktı. Bu yüzden Mutlu iki yıl men cezası aldı.
2013’te Nevin Yanıt dopingli olduğu gerekçesiyle 2014 yılında 2 yıl men cezası aldı ve bütün rekorları silindi. Elvan Abeylegesse ise geçmişe dönük doping testinde dopingli çıktı.
2012 Londra Olimpiyat Oyunları’ndan sonra Aslı Çakır Alptekin ve Gamze Bulut dopingli çıkmıştı.
Yasaklı Maddeler
Sporda doping gerekçesiyle yasaklanmış 6 yasaklı madde sınıfı vardır. Bunlar;
- Uyarıcılar – Stimülanlar
- Diüretikler
- Anabolik-androjenik steroidler
- Beta-2 agonistler
- Narkotik analjezikler (kannabinoidler)
- Hormonlar ve peptitler
- Diğer maddeler (meldonyum, alkol, beta blokörler gibi)
1) Uyarıcılar – Stimülanlar
Uyarıcılar, kalp atış hızını ve kan akışını hızlandırarak, uyanıklık ve yorgunluğun veya acının ve ağrının üstesinden gelme yeteneğini artırır. Ayrıca yarışmalar sırasında saldırganlık ve hırs durumu da oluştururlar.
Amfetaminler, efedrinler, psödoefedrinler, strikninler, fenilpropanolaminler ve kokain de dahil olmak üzere birçok uyarıcı rekabet halinde yasaklanmıştır.
Spor tarihine bakacak olursak uyarıcıların doping gerekçesiyle kullanımının çok yoğun olduğunu görürüz. Uyarıcılar çokça tercih edilmesi, sporcularda birçok ani ölümler meydana getirmiştir.
Uyarıcılar, aşırı fiziksel aktivite ve periferik vazokonstriksiyon ile birleştirildiğinde vücudun soğutma mekanizmasını engelleyen kan basıncını yükseltebilir. Aşırı ısınma, dehidrasyona ve kan dolaşımının azalmasına, potansiyel organ yetmezliğine, ani çökmeye, kalp veya solunum durmasına ve ölüme yol açar. Ayrıca bağımlılık ve yoksunluk sendromu yapabilirler.
2) Anabolik-androjenik steroidler
Anabolik steroidler, sporcuların daha fazla antrenman yapmasına, kas kütlesini ve gücünü arttırmasına ve daha hızlı iyileşmesine yardımcı olurlar.
Önemli yan etkiler arasında böbrek ve karaciğer hasarı, artan saldırganlık ve hormonların doğal dengesini bozması gösterilebilir. Anabolik steroidler hakkında bazı gerçekler
Testosteron, vücut tarafından üretilen ana anabolik steroid hormondur. Kas yapısını destekleyen anabolik etkileri ve ikincil erkek cinsiyet özelliklerinden sorumlu olan androjenik etkileri vardır.
Anabolik steroidler, erkeklerde kellik ve düşük sperm sayısına, artan yüz kıllarına ve kadınlar için kalın seslere ve diğer ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Kortizon gibi glukokortikoidler, anabolik steroidlerin aksine kas kütlesini parçaladıkları anlamına gelen katabolik steroidlerdir. Bu steroid hormonlar doğal olarak adrenal bezlerde üretilir ve etkileri anti-enflamatuardır.
Sporcular bunları ciddi yaralanmaları maskelemek ve sert bir antrenmanın ardından kas hasarını azaltarak hızlı iyileşme sağlamak için kullanırlar. Daha sıkı ve daha çok antrenman yapmalarını sağlar.
Sporcular, tıbbi bir durum için reçete edileceğinden çok daha yüksek dozlarda steroid kullanarak risk alırlar. Bu dozlar araştırma amacıyla etik olarak uygulanamadığından ve ayrıca ilaçlar normalde gizli olarak kullanıldığından, etkiler iyi belgelenememiştir. Ayrıca yüksek dozları tolere edebilen kanıtlanmış bir yöntem de yoktur.
3) Diüretikler
Diüretikler, vücut sıvılarının hacmini ayarlamak veya dokulardaki fazla sıvıları atmak için idrar akışını ve sodyum atılım oranını yükseltirler.
Tıbbi kullanımlar arasında hipertansiyon, kalp yetmezliği gibi hastalıklarda su ve tuz tutulmasının olumsuz etkilerinin azaltarak etki etmesi bulunur.
Sporcular, yasaklanmış olmasına rağmen 1988’den beri diüretikleri iki nedenden dolayı kullanmaktadır.
Birincisi, vücuttan suyu çıkarmak ve ağırlık-siklet kategorisini karşılamaya yardımcı olabilecek hızlı bir kilo kaybına neden olmaktır – örneğin, boksta.
Diğer neden, idrardaki madde konsantrasyonlarını azaltarak ve idrar pH’ını değiştirerek diğer doping ajanlarını maskelemektir.
Tehlikeler arasında; elektrolit dengesizliği, hipotansiyon, dolaşım kollapsı, kardiyak aritmiler ve hipomagnezemiye yol açan ciddi dehidrasyon bulunur.
Diüretikler ayrıca “kötü” (LDL) kolesterol ve trigliserit seviyelerini arttırır ve “iyi” (HDL) kolesterolü azaltır. Ayrıca diğer ilaçlarla etkileşimler riskleri artırabilir.
Bazı vücut geliştiriciler diüretiklere yenik düştü. 33 yaşındaki Mohamed Benaziza, 1992’de ciddi dehidrasyon ve kardiyovasküler yetmezliğin ardından öldü.
4) Narkotik analjezikler ve kannabinoidler
Farmakolojik olarak morfin gibi davranan maddelerdir. Bağımlılık yaparlar.
Opioidler, yaralanma veya yorgunluktan kaynaklanan ağrıyı maskeler, sporcuların hasara rağmen çalışmaya devam etmelerini sağlar, ancak yaralı iken egzersiz yapmak veya yarışmak daha fazla hasara yol açabilir.
5) Peptitler, hormonlar ve büyüme faktörleri
Sporda kullanılan peptitler, hormonlar ve diğer büyüme faktörleri arasında insan büyüme hormonu (hGH), eritropoietin (EPO), insülin, insan koryonik gonadotropin (HCG) ve adrenokortikotropin (ACTH) bulunur.
Bu tedaviler, kanser terapisinde kullanılır. Lance Armstrong’un çöküşüne neden olan EPO, ciddi böbrek hastalığında anemiyi tedavi etmek için kullanılır.
EPO (Eritropoetin)
EPO, kırmızı kan hücrelerinin üretimini teşvik eder. Daha fazla kırmızı kan hücresi, kanda daha fazla hemoglobin, daha yüksek oksijen seviyeleri ve daha fazla enerji anlamına gelir. EPO’nun birçok yan etkisi olabilir. En önemlisi, kan kanseri ile de ilişkilendirilmiştir.
EPO, 1990 yılında Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) tarafından yasaklanmıştı. Ancak saptayan bir test yöntemi olmadığı için yasaklanması bir anlam ifade etmiyordu. 2000 yılına kadar olan dönemde sporcuların hematokrit seviyelerine sınır getirerek buna bir çözüm getirmişlerdi.
Hematokrit, kırmızı kan hücrelerinden oluşan kanın hacim oranıdır. Ancak birçok sporcu belirli zamanlarda kan vererek test sonuçlarını aklayabiliyorlardı. Bu yüzden bu bir çözüm değildi.
EPO’nun tespit edilememesine bir örnek: Marco Pantani
Marco Pantani kariyeri boyunca hiç pozitif test görmemesine rağmen, kariyeri doping iddialarıyla dolu bir sporcuydu. 1999 Giro d’Italia’da düzensiz kan değerleri nedeniyle uzaklaştırıldı. “Sağlık nedenleriyle” diskalifiye edilmesine rağmen, Pantani’nin yüksek hematokritinin EPO kullanımının ürünü olduğu ima edildi. Ancak bunların bahis şirketlerinin iftiralarından ibaret olduğu düşünülüyor.
EPADA tespit testinin WADA tarafından onaylanması sonucu 2000 yılından sonra EPO tespiti kolaylaştı. 1990-2000 yılları arasında ise EPO’nun, en az 18 ölüme neden olduğu iddia ediliyor.
6) Diğer maddeler
Gonadotropin veya hGH büyüme faktörleri, kas gücü ve performansını iyileştirmek için kullanılan anabolik etkiye sahip hormonlardır. Ancak çalışmalar güç veya dayanıklılık üzerinde herhangi bir olumlu etkiyi doğrulamamıştır.
Alkol, esrar, lokal anestezikler ve kortikosteroidlerin tümü diğer yasaklı maddelerdir.
Her madde her spor branşında yasaklı değildir. Bunlara bir örnek olan beta blokörler, bazı dikkat, sakinlik gerektiren spor branşlarında yasaklanmış maddelerdir. Bir diğer örnek alkoldür. Örneğin futbol müsabakalarında alkol yasaklı madde değilken, dikkat gerektiren branşlarda yasaklanmıştır.
Tedavi amaçlı kullanım istisnası (TAKİ)
Ayrıca tedavi amaçlı kullanıma izin verilen maddeler de vardır. Tedavi amaçlı kullanım istisnası olarak geçer. (TAKİ) yasaklı maddeler listesinde yer alabilse de doktor izni gerekçesiyle tedavi amaçlı izin verilebilir.
Referanslar
Doping in sports: is it worth it?. (2020). Retrieved 13 July 2020, from medicalnewstoday.com/articles/305421#What-are-the-classes-of-banned-drugs?
Sporcuların ölüm meleği Doping. (2006). Retrieved 13 July 2020, from hurriyet.com.tr/sporcularin-olum-melegi-doping-4873039
İşte Türkiye’nin doping karnesi!. (2017). Retrieved 13 July 2020, from hurriyet.com.tr/iste-turkiyenin-doping-karnesi-40015082
Marco Pantani. (2020). Retrieved 13 July 2020, from tr.wikipedia.org/wiki/Marco_Pantani