Kısa bir bakış
- Belirtileri: Üst kol ve uyluk kemiklerinin uzunluğunda azalma, kafatası büyümesi, omurgada deformasyon
- Nedenleri: Büyüme plaklarında oluşan kıkırdak hücrelerinin erken kemikleşmesi ve bunun sonucunda boy uzamasının durması
- Teşhis: Genetik analizle doğrulanan tipik semptomlara dayanan şüpheli teşhis
- Tedavi: Sadece semptomların ortaya çıkması durumunda gereklidir, belirli durumlarda kol ve bacakların uzunluğu cerrahi olarak ayarlanabilir.
- Prognoz: Kemik büyümesinin bozulması ağrı, kötü duruş ve sık enfeksiyon gibi sağlık sorunlarına yol açabilir, yaşam beklentisi normaldir.
Akondroplazi nedir?
Kondrodisplazi veya kondrodistrofi olarak da bilinen akondroplazi, boy kısalığının (cücelik) en yaygın nedenidir. Ancak genel olarak bakıldığında hastalık çok nadir görülüyor: Dünya çapında yaklaşık 25,000 yeni doğan bebekten biri etkileniyor. Genetik mutasyon kendiliğinden meydana gelebilir veya etkilenen bir ebeveynden miras alınabilir. Doğumdan önce bile doktorlar, doğmamış çocuğun ultrason taramasında hastalığın ilk belirtilerini tespit edebilir.
Akondroplazi: belirtiler
Akondroplazide özellikle üst kollar ve uyluklar kısalır, gövde etkilenmez. Sadece bazı kemikler sınırlı ölçüde büyüdüğü için vücut oranları değişir (orantısız boy kısalığı). Akondroplazinin tipik özelliklerinden bazıları bebekte doğumdan hemen sonra, hatta hamilelik sırasında yapılan ultrason muayeneleri sırasında bile görülebilmektedir. Bunlar şunları içerir:
- uzun, dar bir gövde
- yüksek alnı olan büyütülmüş bir kafatası
- düz, batık bir burun kökü
- kısa parmaklı geniş, kısa eller
- orta parmak ile yüzük parmağı arasındaki mesafenin artması (üç dişli el)
Akondroplazili kişilerin en dikkat çekici belirtisi boylarının kısa olmasıdır. Etkilenen kadınların boyu ortalama 118 ila 130 cm, erkeklerin boyu ise 125 ila 137 cm arasındadır. Omurga da etkilenenlerde eşit şekilde büyümez. Sonuç olarak, torakal omurga daha fazla öne doğru (kifoz) ve lomber omurga daha geriye doğru (oyuk sırt) kıvrılır. Sonuç olarak, etkilenenlerin şişkin bir karınları ve paytak yürüyüşleri vardır.
Alt bacakta iç kaval kemiği dış kaval kemiğine göre kısalır. Sonuç olarak bacaklar dışarı doğru bükülür (“yay bacakları”, varus pozisyonu). Birçok hastada değişen anatomik koşullar nedeniyle sırtta, diz ve kalça eklemlerinde ağrılar görülür. Ayrıca orta kulak ve sinüs enfeksiyonları da daha sık gelişir.
Ayrıca sıklıkla düşük kan basıncı (hipotansiyon) ve kas gerginliğinde genel bir azalma (kas tonusu) görülür. Akondroplazili bebeklerde sıklıkla nefes almada duraklamalar (apne) olur. Bebeklerde motor gelişim gecikir. Ancak akondroplazisi olan kişilerde ne zeka ne de yaşam beklentisi değişmemektedir.
Akondroplazi: nedenleri
Akondroplazi terimi Yunancadan gelir ve “kıkırdak oluşumunun eksikliği” anlamına gelir. Akondroplazide, FGFR-3 büyüme genindeki (fibroblastik büyüme faktörü reseptörü) bir bölge anormal şekilde değiştirilir (nokta mutasyonu). Gen, büyüme sinyallerini alan ve ileten bir protein olan fibroblast büyüme faktörü reseptörü olarak adlandırılan yapı talimatlarını içerir. Mutasyon nedeniyle reseptör kalıcı olarak aktiftir - yani karşılık gelen büyüme sinyalleri olmasa bile - bunun sonucunda büyüme plakasındaki kıkırdak hücreleri yanlış büyüme sinyalleri alır.
Akondroplazili kişilerin yaklaşık yüzde 80'inde hastalığın nedeni, ebeveynlerin germ hücrelerinde yeni (kendiliğinden) meydana gelen nokta mutasyondur. Bu nedenle ebeveynlerin kendileri sağlıklıdır. Babanın yaşı arttıkça böyle yeni bir mutasyonun görülme riski de artıyor. Sağlıklı ebeveynlerin birden fazla akondroplazi hastası çocuğa sahip olması çok düşük bir ihtimaldir (yüzde birden az).
Geriye kalan yüzde 20'lik kısımda FGFR-3 geni ebeveynlerden birinde veya her ikisinde zaten değişmiştir. Etkilenen ebeveynin anormal geni çocuklarına aktarma olasılığı yüzde 50'dir. Hem annede hem de babada akondroplazi varsa sağlıklı bir çocuk sahibi olma şansı yüzde 25, aynı zamanda akondroplazisi olan bir çocukta ise yüzde 50'dir. Hastalıklı geni her iki ebeveynden de alan çocuklar (yüzde 25) yaşayamaz.
Akondroplazi: muayeneler ve teşhis
Akondroplazi, çocukluk çağında karakteristik özelliklere göre doktor tarafından teşhis edilir. Ultrason taraması sırasında genellikle hamileliğin 24. haftası kadar erken bir zamanda kısalmış bir uyluk tespit edebilirler. Bebekler doğum tarihinde ortalama 47 cm boyundadır, yani sağlıklı çocuklardan biraz daha küçüktür.
Akondroplaziden şüpheleniliyorsa çocukluk döneminde düzenli olarak baş ve boyun MR taramaları yapılmalıdır. Bu, doktorun örneğin baş ve boyun arasındaki beyin omurilik sıvısı kanalının yeterince geniş olup olmadığını veya ameliyatın gerekli olup olmadığını belirlemesine olanak tanır.
Ayrıca vücut gelişimini kaydediyor ve bacakların ve omurganın pozisyonunu kontrol ediyor. Ağrı, felç belirtileri ya da sık iltihaplanma gibi belirtilerin ortaya çıkması durumunda ortopedist, nörolog ya da kulak burun boğaz uzmanı gibi uzmanlara başvurulması tavsiye edilir.
Doğmamış çocuğunun akondroplazi olduğundan şüphelenilen ebeveynler için iletişime geçilecek doğru kişi insan genetiği uzmanıdır. Bu aynı zamanda bu hastalığa sahip çocuğu olan ebeveynler için de geçerlidir. İnsan genetikçisi genetik hastalıklar konusunda uzmandır. Akondroplaziyi teşhis edebilir ve gerekli önleyici muayeneleri başlatabilirler. Ayrıca ebeveynlere aile planlaması konusunda tavsiyelerde bulunabilirler.
Akondroplazi: Tedavi
İlaç tedavisi
Avrupa İlaç Ajansı (EMA) tarafından 2021 yılında onaylanan aktif madde, akondroplazide kalıcı olarak aktive olan büyüme faktörü reseptörü FGFR-3'ü inhibe ederek normal kemik büyümesini engelliyor. FGFR-3'ün inhibe edilmesi hastalığın semptomlarını iyileştirir. Onay çalışmasında, 18 ila 1.5 yaş arasındaki etkilenen çocuklar, tedavi görmeyen çocuklara göre yılda ortalama XNUMX cm daha fazla büyüdü.
Bacak uzatma
Bacakta ciddi bir şekil bozukluğu varsa bu durum ameliyatla düzeltilebilir. Kullanılan yönteme nasırın distraksiyonu denir. Doktor kemiği keserek dışarıdan deriye tutturulan bir tutucu sistem (eksternal fiksatör) yardımıyla sabitler. Alternatif olarak doktor, uzatma çivisi olarak bilinen özel bir çiviyi kemik iliği boşluğuna yerleştirir.
Tüm cihazlarda işlem sonrasında ayrılan kemik parçaları yavaş ve sürekli olarak birbirinden uzaklaştırılır (dikkat dağıtma). Bu, iki kemik ucu arasında yeni kemiğin (kallus) oluşmasına neden olur. Bir santimetrelik yapılandırılmış, sağlam kemiğin oluşması yaklaşık bir ay sürer. Bu işlem sırasında sinirler ve kan damarları büyür. Kaslar ve tendonlar ise ancak sınırlı bir ölçüde uzayabilir.
Omurga stabilizasyonu
Omurilik kanalı darlığına bağlı olarak hareket kısıtlılığı, felç ya da şiddetli ağrı ortaya çıkarsa sıkışan sinirlerin rahatlatılması gerekir. Bunu yapmak için doktor omurgayı plakalar ve vidalarla cerrahi olarak stabilize edebilir. Bu tür operasyonlara genellikle hareket kısıtlamaları eşlik eder. Sinir sıvısı kafadan yeterince akamıyorsa yapay olarak oluşturulan bir kanal aracılığıyla karın boşluğuna akıtılması mümkündür. Bu da cerrahi bir işlem gerektirir.
Kulak, burun ve boğaz bölgesine yapılan operasyonlar
Akondroplazi tekrarlayan orta kulak veya paranazal sinüs enfeksiyonlarına neden oluyorsa, her iki organın havalandırmasını cerrahi olarak iyileştirmek mümkündür. Bu tür operasyonlar tekrarlayan orta kulak ve sinüs enfeksiyonu olan sağlıklı kişilere de yapılmaktadır.
Akondroplazi: hastalığın seyri ve prognoz
Değişen kemik büyümesi, sık sık soğuk algınlığı, kötü duruş, ağrı, hidrosefali ve felç gibi sağlık kısıtlamalarına yol açabilir. Düzenli kontrollerle erken dönemde tespit edilip tedavi edilebilirler. Ebeveynler kalıtsal hastalıkları çocuklarına aktarabilirler. Bu nedenle aile planlaması için genetik danışmanlık önerilmektedir. Akondroplazisi olan kişiler normal zekaya ve normal yaşam beklentisine sahiptir.