Arap Birliği Teşkilatı, Mısır, Suudi Arabistan, Irak, Ürdün,Suriye, Lübnan ve Yemen devletleri tarafından1945 yılında kurulmuştur. Kurucu üyelerin tamamı İslâm ülkesi olup bunlar aynı zamanda İslâm İşbirliği (eski İslâm Konferansı) Teşkilatı üyesidir.
Arapça adı ‘Câmiatü’d-düveli’l-Arabiyye’dir. Bu ‘Birlik’, bağımsızlıklarını henüz yeni kazanmış bulunan kurucu üyelerin İngiltere, İtalya ve Fransa gibi devletlerin sömürgeci siyasetlerini sürdürmeleri karşısında hürriyet ve hâkimiyetlerini korumak, siyasî, askerî, ekonomik ve sosyal güçlerini birleştirmek gayesiyle kurulmuştur. Birliğin amacı 25 Eylül 1944’te imzalanan ‘İskenderiye Protokolü’ ile ortaya konulmuş ve 22 Mart 1945’te yirmi esas ve üç ek maddeden oluşan ‘Arap Birliği Antlaşması’ imzalanmıştır. Daha sonra Libya, Sudan, Tunus ve Fas, Kuveyt, Cezayir, Güney Yemen, Bahreyn, Uman, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Moritanya, Somali, Filistin Kurtuluş Teşkilâtı ve Cibuti de birliğe katıldı. Bugün toplam üye sayısı yirmi birdir.
Teşkilât, genel kurul, daimî komisyonlar, genel sekreterlik ve yan kuruluşlardan oluşmaktadır. Genel kurul, birliğin en yüksek organıdır. Görevi kararlar almak ve alınan kararların uygulanmasını denetlemektir. Ayrıca üyeler arasında veya üye devletler ile diğer güçler arasında çıkan anlaşmazlıklarda aracılık yapar. Üye devlet temsilcilerinden oluşan genel kurul, Mart ve Eylül aylarında iki defa, olağan üstü durumlarda en az iki üyenin çağrısı üzerine gerektiği her zaman toplanır. İttifakla alınan kararlar bütün üye devletleri, çoğunlukla alınan kararlar ise sadece kararı destekleyen ülkeleri bağlar. Daimî komisyonlar kendi uzmanlık alanlarında çalışırlar ve çalışmalarını genel kurula sunarlar. Genel sekreterlik idarî birimlerin kendisinde toplandığı yönetim merkezidir; ayrıca çeşitli ülkelerde konsolosluk düzeyinde temsilcilikleri vardır. Genel sekreter beş yıl için üçte iki çoğunlukla vegenel kurulca seçilir; kurulun aldığı kararları yürütmekle görevlidir. Yardımcılarını ve baş yöneticileri kendisi seçer. Sosyal, ekonomik, idarî, hukukî, siyasî, Filistin, enformasyon ve danışma alanlarında yardımcıları vardır. Kuruluşundan itibaren Kahire’de bulunan genel sekreterlik, Mısır’ın İsrail ile ‘Camp David Antlaşması’nı imzalaması üzerine 1979’da Tunus’a nakledildi ve Mısır’ın üyeliği askıya alındı. 23 Haziran 1989’da Fas’ın Kazablanka şehrinde toplanan ‘Arap Birliği Zirvesi’ne resmen davet edilen Mısır, on yıl aradan sonra birliğe yeniden döndü.[1]
Kendi alanında uzmanlaşmış birçok özel kuruluş birliğe bağlı olarak çalışmakta ve dayanışmayı güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu kuruluşlar:
Deniz Taşımacılığı Akademisi,
Sivil Havacılık Konseyi,
Arap Birliği Eğitim Kültür ve Bilim Teşkilâtı,
Arap Tarımını Geliştirme Teşkilâtı,
Arap Endüstrisini Geliştirme Teşkilâtı,
Arapça Yazmalar Enstitüsü,
İdarî İlimler Teşkilâtı.
Posta Birliği,
Radyo Televizyon Birliği,
Telgraf Telefon Radyo Ulaştırma Birliği.
Arap Medeniyetini İnceleme Enstitüsü bu kuruluşlar arasında yer alır. Birliğe üye ülkeler aynı zamanda bu kuruluşların da üyeleridir.
Arap Birliği siyasî, iktisadî, sosyal ve kültürel sahalarda ve savunma alanında faaliyet göstermektedir. İmzalanan ortak savunma antlaşmasına göre, her hangi bir üye ülkeye veya bu ülkenin silâhlı kuvvetlerine yapılan silâhlı saldırı, diğer ülkeler tarafından kendilerine yapılmış kabul edilmektedir. Siyasî alanda Libya, Fas, Cezayir, Tunus ve diğer bazı Arap ülkelerinin bağımsızlığa kavuşmasına katkıda bulunan birlik Filistin meselesine çözüm bulmak için de gayret göstermektedir. Buna karşılık Bağdat Paktı’nın imzalanması, Birleşik Arap Cumhuriyetinin kurulması gibi bazen üyeler arasında birleşme teşebbüsleri, bazen üye devletlerin kendi aralarında anlaşmazlığa düşmeleri, son olarak da ‘Camp David Antlaşması’ ve Mısır’ın İsrail’i tanıması, birliğin tarihinde ciddi bunalımlara yol açtı. Arap-İsrail çatışması, Lübnan iç savaşı, Filistin Kurtuluş Teşkilâtı ile ilgili problemler, birliğin üzerinde durduğu başlıca konular arasında yer almaktadır. Her ne kadar siyasî ve askerî sahalarda bekleneni verememiş, genellikle dış dünyaya karşı tek bir tavır benimseyememiş, İsrail Devleti’nin kuruluşunu ve genişlemesini engelleyememiş ve Filistin halkının vatansız kalıp dağılmasını önleyememiş ise de Arap devletlerinin bir birlik etrafında toplanmış olmaları, dünya siyasetinde Arapların aleyhine olabilecek gelişmeleri yavaşlatıcı bir unsur olmuştur. Ayrıca dayanışmayı siyasî saha dışında güçlendiren çeşitli kuruluşlar kurup öğretim üyesi, uzman eleman ve öğrenci değişimini destekleyerek ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda başarılı çalışmalar ortaya koymuş, çok sayıda dergi, kitap vb. neşretmiştir.
Arap Birliği’nin başlıca faaliyetleri siyasal, ekonomik ve sosyal alanlarda ise de 1950 yılında ‘Müşterek Savunma ve Ekonomik İşbirliği Antlaşması’nın imzalanmasıyla ve 1976’da ‘Arap Barış Gücü’nün kurulmasıyla savunma alanında da önemli fonksiyonlar yüklenmiştir.
İmzalanan ‘Müşterek Savunma Antlaşması’na göre herhangi bir üye ülkeye yapılan silahlı saldırı, diğer üye ülkeler tarafından kendilerine yapılmış olarak kabul edilmekte ve müştereken karşı konulması gerekmektedir. Diğer alanlardaki işbirliği ve dayanışmanın savunma alanında da gerçekleştirilmesi, bilhassa ortak düşman İsrail’e karşı birlik halinde karşı konulması amaçlanmaktadır. 1976’da kurulmasına karar verilen ‘Arap Barış Gücü’, özellikle Lübnan iç savaşında görev yapması amacına yönelik bulunuyordu. Barış Gücü’nde Suudi Arabistan ve Kuveyt (% 20), Birleşik Arap Emirlikleri % 15, Katar % 10 ve diğer Arap ülkeleri %35’lik bir katılım oranına sahiptirler.
Arap Birliği, kurulduğu tarihten bu yana Arap dünyasını ilgilendiren pek çok sorunla yakından ilgilenmiştir. Libya, Tunus, Fas, Cezayir, Somali ve Körfez ülkelerinin bağımsızlığa kavuşmalarında etken olan birliğin bütünlüğünü Bağdat Paktı (1955) ve Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin (1958-1961) kurulması gibi bütünleşme hareketleri olumsuz etkilemiştir. 1950’li yıllarda Ortadoğu’nun uluslararası çatışma alanlarından biri olarak öne çıkması ve uluslararası ilişkiler alanında yaşanan ‘soğuk savaş’ın bölgeyi de etkisi altına alması birliğe üye ülkelerin kiminin doğu, kiminin de batı bloklarına yaklaşmalarına sebep olmuş ve üye ülkeler arasında birlik ve dayanışmanın kurulmasını zorlaştırmıştır. Birlik içerisinde ‘Red Cephesi’ni oluşturan Libya, Suriye, Güney Yemen ve Cezayir Sovyet bloku ile ilişkileri geliştirirken Körfez ülkeleri, Ürdün, Suudi Arabistan ve Mısır Amerika Birleşik Devletleri ve Batı ülkelerine yanaşmışlardır. Ayrıca Arap Birliği’ne üye ülkeler arasındaki ekonomik dengesizlik ve refah düzeyi farklılığı da dayanışma ve işbirliğinin kurulabilmesini olumsuz etkileyen başlıca faktörlerdir. Bunların yanında birliğin güçlü devleti Mısır’ın üyeliğinin 1979’dan 1989’a kadar askıya alınması da Arap Birliği’nin etkinliğini ve gücünü olumsuz etkilemiş bulunmaktadır.
Arap Birliği’nin üzerinde durduğu başlıca konular Arap-İsrail çatışmaları, Filistin sorunu, Lübnan iç savaşı, İsrail’in izlediği yayılmacı ve oldu bitti politikası ve Filistin mültecileri problemleridir. Birlik şimdiye kadar siyasal ve askeri alanlarda başarılı olamamış İsrail’in yayılmacı politikası karşısında varlık gösterememiştir. Arap dünyasının dışarıya karşı tek vücut halinde hareket etmesi sağlanamamış ve Filistin sorununa henüz kalıcı bir çözüm bulamamıştır. Buna rağmen sosyal ve ekonomik alanlarda Arap ülkelerinin ortak hareket etmelerini sağlamış ve eğitim, kültür, sosyal ve ekonomik alanlarda başarılı çalışmalar gerçekleştirmiştir. Haziran 1957’de üye ülkeler arasında ekonomik ilişkileri düzenlemek, geliştirmek ve bir ekonomik bütünleşmeyi sağlamak amacıyla ‘Arap Ekonomik Konseyi’nin kuruldu. Bunun yanı sıra Irak, Libya, Moritanya, Ürdün, Suriye, Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti ve Mısır’ın iştirakleriyle Ağustos 1964’le üye ülkeler arasında gümrüklerin kaldırılması ve ticaretin serbest bırakılması amacına yönelik olarak ‘Arap Ortak Pazarı’ kurulmuştur. Arap Ortak Pazarı, 1971’de biten hazırlık döneminde üye devletler arasında ticaret serbestisinin gerçekleştirilmesi yönünde önemli mesafeler almıştır. Bu tarihten itibaren gümrük birliğinin gerçekleştirilmesi için çalışılmaktadır.
Arap Birliği, 3 Temmuz 2013 günü Mısır’da gerçekleşen ve seçilmiş Cumhurbaşkanı Muhammed Mursî ve beraberindeki Müslüman Kardeşler Teşkilatı yönetim kadrosunu tutuklayan askerî yönetime karşı en tutarlı tepkiyi veren ‘Afrika Birliği’ kadar onurlu bir davranış ortaya koyamamıştır.
Arap Birliğinin varlığı ve bu varlığını gelecekte de sürdürmesi olması İslâm Birliği için bir engel ve tehdit olmadığı gibi bir tecrübe olması ve İslâm Birliğini oluşturacak yetmiş ülke ve topluluğun üçte birinin bu birlik içinde olması bir avantaj olarak görülmeli, değerlendirilmelidir. Arap Birliği isminden ve üyelerinin yapısından dolayı bir ırk, bölge ve dil birliği görüntüsü ve bölgesel bir kuruluş izlenimi vermektedir. Halbuki İslâm Birliği ırk, bölge ve dil birliğinin üstünde ve tamamen İslâm dininin ortak paydasına dayanan altmış ülke ve on kadar topluluk, iki milyara yaklaşan nüfus ile dünyanın yaklaşık olarak üçte birini ilgilendirmektedir. Bu birlik gerçekleştiğinde Birleşmiş Milletler teşkilatından sonra dünyanın ikinci büyük birliği olacaktır. Bu durum ise Müslümanlara dünya konjonktüründe önemli bir konum sağlayacak ve hem İslâm ülkesi olmayan devletlerde yaşayan ve hem de İslâm ülkelerinde yaşayan Müslümanlar barış ve güven bulacaklardır.
[1] TDV İslâm Ansiklopedisi.