Geçen haftaki Türkler nasıl Müslüman oldu yazısına okurlardan ağırlıklı olarak eleştiri mailleri aldım. Bu maillerin neredeyse tümü oldukça nazik bir dille kaleme alınmıştı. (Eleştirisinin neye olduğunu söylemeden Bir daha da Taraf almayacağım diyen iki kişiyi de bu gruba sokuyorum.) Eleştirilerin özünü, Kuran ayetlerini lafzıyla eleştirmemin yanlışlığı oluşturuyordu. Her biri kendi çapında kelam, hadis ve tefsir âlimi olduğu anlaşılan bu okurların bana tavsiyesi Kuranın nasıl indirildiğini, sure ve ayetlerin nasıl okunması gerektiğini, vb. konuları öğrenmeden ağzımı açmamamdı. Ben de öyle yaptım. Bu hafta ağırlıklı olarak islamic-awareness.org adlı internet sitesindeki makalelerden yararlanarak Kuranın yazılış hikâyesini anlatmaya çalışacağım. Umarım amatör tefsircilere bir katkım olur...
***
Kuran, İslam inancına göre Allahın sözü kabul edilir. Yine İslam inancına göre Allah, Cebrail adlı bir melek aracılığıyla kendi sözlerini Muhammede iletir. Muhammed ise vahiy kâtipleri adı verilen kişilere tanrı vahiylerini yazdırtır. Neden Peygamber kendisi yazmıyordu diye soranlara İslam âlimlerinin bir bölümü Peygamber ümmi (okuma-yazma bilmez) idi diye cevap veriyor, bir bölümü, vahiylerin Peygamberin ölümünden çok kısa zaman öncesine kadar gelmeye devam ettiği, dolayısıyla henüz görev tamamlanmadığı için kayda geçmediği şeklinde açıklama getiriyor. Vahiy kâtiplerinin etnik veya dinî kökeni ile sayısı konusunda da bir uzlaşma yok. Ancak sayıları 40a kadar çıkarılan bu kâtiplerden İslami kaynaklarda adı en çok tekrarlananlar Yunanlı Belam, Yaiş, Yemenli Cebr, Yessar, Addas, İman, İranlı Selman (Selman-ı Farisi), Yahudi Bahira, Verka, Abdullah İbn-i Selam.
Taşlar, deriler, ağaç kabukları
Ayetler Lihaf (küçük yassı taşlar), Rıka (deri, ağaç yaprağı, bir çeşit kâğıt), Ektaf (deve ve koyun kemikleri), Ektab (ağaç parçası) gibi nesnelere yazılmıştı. İbnel-Nadim ve Buhari gibi güvenilir kaynaklara bakılırsa, Peygambere vahyedilmiş bazı ayetler (Şeytan Ayetleri gibi) Allahın dilemesi ile Peygamberin hafızasından silinmişti. Nitekim Bakara Suresinin 106. ayetinde Biz herhangi bir ayetin hükmünü yürürlükten kaldırır veya onu unutturur (ya da ertelersek), yerine daha hayırlısını veya mislini getiririz. Allahın gücünün her şeye hakkıyla yettiğini bilmez misin? diyordu.) Böylece bazı ayetler bu malzemelere hiç yazılmamış ya da yazıldıktan sonra ortadan kaldırılmıştı. Yine bazı kaynaklara göre bazı ayetleri keçi yemişti. Geriye kalanların tümü Peygamberin evinde iple bağlı olarak birarada duruyordu, diyen kaynak varsa da ağaç kabuğunun ya da yaprağın, derinin birbirine bağlanması mümkünse de, taşın, kemiğin bağlanması imkânsız olduğundan bunun İslami bir efsane olduğu anlaşılıyor.
Yemame Savaşının zayiatı
Nitekim Peygamberin ölümünden sonra dinden dönmelerin (ridde) artması ve 633 yılında, İlk Halife Ebubekirin ordularıyla Yalancı Peygamber Müseylimetül-Kezzapın orduları arasında yapılan Yemame Savaşında 70 kadar hafızın ölmesi üzerine, (Ebubekirin ölümünden sonra İkinci Halife olacak) Ömerin ayetleri derleme işine önce Peygamberin yapmadığı şeyi yapmak nasıl doğru olabilir? diye itiraz eden ancak sonra bunun gerekli olduğunu kabul eden Ebubekirin bu işle görevlendirdiği Zeyd bin Sabit Ebubekir bana Sen akıllı bir gençsin. Peygambere vahiy yazdığın için senin başaracağına güveniyorum. Araştır ve topla Kuran ayetlerini dedi. Allaha ant içerek söylerim ki, dağlardan bir dağı yükleyip taşımayı önerseydi, buyurup verdiği görev kadar bana ağır gelmeyecekti. Yani Kuranı derlemek kadar... demiş.
Ebubekirin derlemesi
Derleme işinde hafızasına başvurulacak kişilerin sayısı konusunda İslami kaynaklarda ufak tefek farklılıklar vardır ancak en iyimser tahminde bu kişilerin yediyi aşmadığı anlaşılır. Örneğin Buharinin Es-Sahih adlı eserinde geçen dört hadisten ilki şöyledir: Amr İbnül-Ass anlatıyor: Peygamberin Kuranı dört kişiden alın, Abdullah İbn-i Mesuddan, Salimden, Muazdan (Muaz İbn-i Cebel) ve Übeyy İbn-i Kabden dediğini işittim. İkinci hadiste Peygamberin hizmetkârı Enes anlatır: Peygamber öldüğünde, dört kişiden başka Kuranı tümüyle ezberlemiş olan yoktu. Ebud-Derda, Muaz İbn-i Cebel, Zeyd İbn-i Sabit ve Ebu Zeyd. Üçüncü hadis sahabeden olmayan ilahiyatçı Katadeden aktarılır: Malik oğlu Enese; Peygamber döneminde, Kuranı tümüyle ezberleyenler kimlerdir diye sordum. Şu karşılığı verdi: Dört kişi. Tümü de Medineli. Übeyy İbn-i Kab, Muaz İbn-i Cebel, Zeyd İbn-i Sabit ve Ebu Zeyd...
Ayeti nerede buldu?
Bu hadislerde adları yazılı olanları topladığımız zaman Peygamber döneminde Kuranı tümüyle ezberlemiş olanların sayısı yedi (İbn-i Mesud, Salim, Muaz bin Cebel, Übeyy bin Kab, Ebud-Derda, Zeyd bin Sabit ve Ebu Zeyd) idi demek mümkün.
Hafızlar heyeti oluşturulduktan sonra Ömer ile Zeyd, herkesin elindeki ayetleri getirmesini istemişlerdi. Zeyd, herhangi bir ayeti yazıya geçirmek için, iki şahidi şart koşmuştu. Ancak sonunda bir şahitle Mushafa koymak zorunda kaldığı ayetler de oldu. Örneğin Tevbe Suresinin son iki ayeti böyleydi. Zeyd şöyle demişti bu konuda: Tevbe Suresinin son iki ayetini Ebu Huzeymede buldum, ki başkasında bulamamıştım bu parçayı. (İslam âlimlerinin bu sapmayı meşrulaştırma cümlelerinden biri şu: İki şahit derken, birinci şahit ayetin yazılı olduğu nesne, ikinci şahit ise hafızlardan biriydi. Bu açıklamanın doğru olup olmadığını konunun uzmanlarına bırakıp devam edelim.)
Özel Mushaflar
Ancak, bu işler yapılırken, hafızlar grubundan bazı kişiler kendi Mushaflarını oluşturuyorlardı. Böylece ortaya Ibni Mesudun Mushafı, Übeyy Ibni Kabın Mushafı, Abdullah Ibni Abbasın Mushafı, (Peygamberin eşlerinden) Aişenin Mushafı, (daha sonra Dördüncü Halife olacak) Alinin Mushafı gibi değişik Mushaflar çıkmıştı. 15. yüzyıl ilahiyatçısı Suyuti, El İtkan Fi Ulumil Kuran (kısaca İtkan, Kuran İlimleri Ansiklopedisi) adlı eserinde bu Mushaflar arasındaki farkları gösteren bir liste yayımlamıştı. Buna göre Ibni Mesudun Mushafında Fatiha Suresi gibi çok temel bir sure ile Felak ve Nas Sureleri yoktu. Alinin Mushafında surelerin sırası bugünkünden farklıydı. (Ayrıca Suyuti kitabında, Bakara Suresinin orijinalinde Ahzab Suresi ile aynı uzunlukta olduğunu belirtiyor. Oysa bugün, eldeki resmî Kuranda, Bakara Suresi 286 ayet iken, Ahzab Suresi 73 ayet.)
Sonuçta Zeyd başkanlığındaki heyetin Kuranı derleme ve yazma işi bir yıl sürdü.
Yazının devamını okumak için tıklayın.