Stockholm sendromu yaşanılan bir travmatik bir olaya verilen psikolojik bir yanıttır.
Rehineler veya taciz mağdurları esir veya istismar eden kişilerle bağ kurduğunda ortaya Stockholm sendromu çıkar. Bu psikolojik bağlantı günler, haftalar, aylar, hatta yıllar boyunca esaret veya istismar boyunca gelişebilir.
Bu durumun ilk kez Stockholm şehrinde bir banka soygunundan sonra ortaya çıkması sebebiyle sendrom bu isimle anılır.
Stockholm sendromu genellikle yüksek profilli adam kaçırma ve rehine durumlarıyla bağlantılıdır. Ünlü suç vakalarının yanı sıra, düzenli insanlar çeşitli travma türlerine yanıt olarak bu psikolojik durumu da geliştirebilir.
Bu sendroma sahip kişiler, rehineler veya istismar mağdurları esirlerine sempati duyabilirler. Bu tepki, bu durumlarda kurbanlardan beklenebilecek korkunun, terörün ve küçümsemenin tam tersidir.
Zamanla, bazı kurbanlar esirlerine karşı olumlu duygular geliştirmeye gelirler. Hatta ortak hedefleri ve nedenleri paylaşıyormuş gibi hissetmeye başlayabilirler.
Mağdur, polise veya yetkililere karşı olumsuz duygular geliştirmeye başlayabilir. İçinde bulundukları tehlikeli durumdan kaçmalarına yardım etmeye çalışan herkese karşı çıkabilirler. Bu paradoks her rehine veya kurbanla gerçekleşmez ve ne zaman gerçekleştiği de aslında belirsizdir.
Birçok psikolog ve tıp uzmanı Stockholm sendromunu bir başa çıkma mekanizması veya mağdurların korkunç bir durumun travmasını ele almalarına yardımcı olmanın bir yolu olduğunu düşünmektedir. Gerçekten de sendromun örneklerinin geçmişi bunun neden olduğunu açıklamaya yardımcı olabilir.
Stockholm Sendromu Örnekleri
Kırk yıl önce, Stockholm Sendromu terimi altı günlük bir banka kuşatmasının sonunda ortaya çıkmıştır. Soyguncular 131 saat boyunca rehineleri esir almıştır.
Soygunu bitirmek isteyen polis ekiplerine karşı rehineler soygunculara yardım etmiştir. Soygun sonrasında soyguncuların avukat parasını ödemek için rehineler kendi arasında para toplamıştır.
Stockholm sendromu terimi en çok 1974'te kötü niyetli insanlar tarafından kaçırılan Kaliforniya gazetesinin varisi Patty Hearst'le ilişkilendirildi. Bu kadın, onu esir alanlara sempati duyuyordu ve onlara bir soygunda da onlara yardımcı olmuştur.
Sonunda yakalandı ancak Hearst'ün avukatı 19 yaşındaki çocuğun beyninin yıkandığını ve Stockholm Sendromundan mustarip olduğunu iddia etti. Bu itirazı mahkeme kabul etmedi ve Hearst hapis cezasına çarptırıldı.
Daha yakın zamanlarda bu sendromun varlığı Natascha Kampusch davasıyla ilgili basında çıkan haberlerde kullanıldı.
Wolfgang Priklopil tarafından 10 yaşında bir çocuk olarak kaçırılan ve sekiz yıl bir bodrumda tutulan Kampusch'un, onu esir alan kişinin öldüğünü duyunca ağladığı ve ardından morgda yatarken ona bir mum yaktığı bildirilmiştir.
Stockholm sendromu üç farklı olay veya “belirti” ile tanınır.
Bu belirtiler:
- Mağdur, onları esir tutan veya taciz eden kişiye karşı olumlu duygular geliştirir.
- Mağdur, polise, otorite figürlerine veya esirlerinden kurtulmalarına yardımcı olabilecek herkese karşı olumsuz duygular geliştirir. Hatta kötü niyetli kişilere karşı iş birliği yapmayı reddedebilirler.
- Mağdur, esirlerinin insanlığını algılamaya ve aynı amaç ve değerlere sahip olduklarına inanmaya başlar.
Yukarıdaki bu duygular ve belirtiler tipik olarak bir rehine durumu veya istismar döngüsü sırasında meydana gelen duygusal ve oldukça ağır durumdan kaynaklanır.
Örneğin, kaçırılan veya rehin alınan insanlar genellikle esirleri tarafından tehdit altında hissederler, ancak hayatta kalmak için onlara çok güvenirler. Kaçıran kişi veya istismar eden kişi onlara bir nezaket gösterirse, bu “şefkat” için esirlerine karşı olumlu duygular hissetmeye başlayabilirler.
Zamanla, bu algı, onları rehin tutan veya taciz eden kişiyi nasıl gördüklerini yeniden şekillendirmeye başlar.
Stockholm sendromunun neden ortaya çıktığı tam olarak belli değildir.
Ruh sağlığı uzmanları, bunun duygusal ve fiziksel istismar mağdurları için koruyucu bir strateji ve başa çıkma yöntemi olduğunu öne sürdü.
Norton, "Bu gerçekten bir tür hayatta kalma" dedi ve ekledi: Durumun korku, bağımlılık ve travma seviyesine dayanan bir hayatta kalma stratejisi ve başa çıkma mekanizması olduğu ortadadır.
Stockholm sendromlu kurbanlar, onu tutsak edenlere güvenmeye başladıkları için polisler tarafından kurtarılmayı reddedebilirler. Bu yanlış yere güven, mağdurun yakalanma travmasıyla başa çıkması ve hayatta kalması için bir yoldur.
Sendromun nasıl geliştiğine dair olası bir açıklama, ilk başta rehin alanların kurbanları öldürmekle tehdit ederek korku yaratmasıdır. Ama tutsak edenler kurbanlara zarar vermezse, rehineler küçük nezaket için minnettar olabilir.
Rehineler ayrıca hayatta kalabilmek için onları esir alanların tepkilerine uyum sağlamaları ve bağımlılık ve uyum gibi bu bireyleri memnun eden psikolojik özellikler geliştirmeleri gerektiğini öğrenirler.
Uzmanlar, 2007 FBI yasa uygulama bültenine göre, Stockholm sendromuna elverişli bir iklim yaratan durumun mağdurlara yönelik fiziksel tacizin yokluğunun yanı sıra travmatik olayın yoğunluğu olduğunu tahmin ediyorlar.
Stockholm sendromu teşhisinde hastanın öyküsü son derece önemlidir. Çünkü bu sendromu direk olarak tanımlayacak bir test yöntemi veya bir görüntüleme yöntemi yoktur.
Genellikle Stockholm sendromuna yakalanan kişiler belli bir süre boyunca bu sendromu kabullenmez ve kendisini mağdur konumuna getiren kötü niyetli kişilere karşı polis ile işbirliği yapmazlar. Bu sebeple bu hastalığın teşhisi zorlaşabilir.
Bu hastalığın teşhisi için doktor hastaların son dönemde yaşadığı travma hikayelerini dinlemek isterler. Yakın zamanda herhangi bir fiziksel veya psikolojik bir travmaya kötü niyetli kişiler tarafından maruziyet hikayesi varsa doktorlar bu sendromu düşünebilir.
Travma sebebiyle yaşanılan mağduriyete rağmen kişiler istismarcılarını koruyorsa doktorlar Stockholm sendromu konusunda fikir birliğine varabilir. Bu sendromun teşhisi sırasında doktorlar ve mahkeme kurulu bilgi alışverişinde bulunabilir.
Stockholm sendromu, kapsamlı tedavi gerektiren psikolojik bir durumdur. Bir mağdur, istismarcılarına hayranlık duyduğunda veya onlarla oluşturdukları duygusal bağ nedeniyle ilişkiden kaçmayı reddettiğinde, bu kişiye yardım etmek önemlidir.
Tehlikenin ve şiddetin farkına varmak için geçen süre kişiye göre değişecektir. Çoğu zaman zihinsel, duygusal ve fiziksel bir şekilde istismara maruz kalmaktadırlar. Bu acı nedeniyle hastanın kendilerine hangi tedavi danışmanlığının sağladığını anlaması yıllar alabilir.
Tedavi kısa vadede, travma sonrası stres bozukluğu için bilişsel davranış tedavisi ile danışmanlık veya psikolojik tedavi, anksiyete ve depresyon gibi iyileşmeyle ilgili acil sorunları hafifletmeye yardımcı olabilir.
Uzun süreli psikoterapi iyileşmede size veya sevdiklerinize daha fazla yardımcı olabilir.
Psikologlar ve psikoterapistler, neler olduğunu, neden olduğunu ve nasıl ilerleyebileceğinizi anlamanıza yardımcı olacak sağlıklı başa çıkma mekanizmaları ve tepki araçlarını öğretebilirler. Olumlu duyguları yeniden kazanmak, olanların sizin hatanız olmadığını anlamanıza yardımcı olabilir.
Stockholm sendromu tedavi edilmediği durumlarda kişilerin saplantılı bireyler olmasına sebebiyet verebilir. Bu saplantılar hem adalet güçlerini zora sokar hem de kişinin kendini tehlikeli faaliyetler içerisinde bulmasına sebebiyet verir.
Bu sendrom kurbanlar için bir hayatta kalma stratejisi olarak kabul edilse de, onların istismarcı ile duygusal bir bağ kurmasına ve tehlikeli faaliyetin devam etmesine izin vermesine neden olabilir.
Rehineyi kurtarma girişiminde bulunulursa, bu kişiler işbirliği yapmayabilir veya şiddetli bir saldırı gerçekleşmesine rağmen birine karşı dava açmayabilirler.
Stockholm sendromunun mağdur ilişki içinde kaldığında ona ne yaptığını anlamak önemlidir. Hayatta kalma çabasıyla denetleyiciyi savunabilir ve hatta sevebilirler.
Kendilerine karşı olumlu duygular hissedebildikleri, nedenlerini destekleyebildikleri ve kontrol edilmekten alıkoyacak herhangi bir şey yapmaktan kaçındıkları için son derece tehlikelidir.
Kişinin bu düşünce sürecini bırakabilmesi veya ortadan kaldırması için kapsamlı yardım ve terapi gerekir.
Stockholm sendromlu kişilere iyi gelecek yöntemler ve davranışlar aşağıdaki gibi olabilir:
- Stockholm sendromuna sahip kişilerin olayı daha iyi anlaması için onlara yakınlarının davranış şekli son derece önemlidir. Bu kişilere Stockholm sendromuna yakalanmış kişiye nasıl davranılması gerektiği üzerine eğitim verilmelidir.
- Kişinin duygu durumuna anlayış gösterilip, olayın gelişimini zamanla kavraması için süre verilmelidir.
- Sendroma yakalanan kişilere anlayış gösterilmesi gerekir. Bu kişilerin bakış açısından olayın yanlış anlaşıldığı bilinse dahi onları yargılamamak gereklidir.
Hamilelerde Stockholm sendromu farklı şekillerde görülebilir. Cinsel istismara uğrayıp isteği dışında hamile kalan kişilerde Stockholm sendromu görülebilmektedir.
Bu durum Stockholm sendromuna yakalanan kişinin kendini güvende hissetmesini sağlama amacıyla gelişmiş bir mekanizma olarak düşünülmektedir.
Herhangi bir istek ve arzusu olmadan cinsel istismara uğrayıp gebe kalan kadınlarda hamilelik sırasında bu durum meydana gelebilmektedir. Kişilere bu durum sorulduğu zaman genellikle bu durumu inkar etme görülebilir.
Gelişmekte olan ülkelerde bu durum meydana geldiğinde aile baskısı da Stockholm sendromuyla birleşebilir. Bu kişiler istemediği evliliklere dahil olabilirler.
Kişilerin annelik iç güdüsü ile bebeğini koruma amacıyla bu sendroma yakalandığı da düşünülmüş teoriler arasındadır.
Bu kişilere psikoterapiler ve travma sonrası stres bozukluğu tedavileri önerilir.
Stockholm sendromu genellikle bir rehine veya adam kaçırma durumu ile ilişkili olsa da, aslında diğer bazı durumlar ve ilişkiler için de geçerli olabilir.
Stockholm sendromu günümüzde aşağıdaki durumlarda ortaya çıkabilir:
- Kötü niyetli ilişkiler: İstismar edilen kişilerin istismarcılarına duygusal bağlar geliştirebileceği gösterilmiştir. Cinsel, fiziksel ve duygusal istismar yıllarca sürebilir. Bu süre zarfında, bir kişi kendilerini kötüye kullanan kişi için olumlu duygular veya sempati geliştirebilir.
- Çocuk istismarı: Çocuk istismarına sebep olan kişiler, mağdurlarını sık sık ölümle ve zararla tehdit etmektedir. Mağdurlar, istismarcılarına uyumlu olarak ve üzmekten kaçınmaya çalışabilirler. İstismarcılar aynı zamanda gerçek bir duygu olarak algılanabilecek nezaket gösterebilirler. Bu, çocuğu daha da karıştırabilir ve ilişkinin olumsuz doğasını anlamalarına yol açabilir.
- İnsan Ticareti: İnsan ticareti mağduru kişiler, yiyecek ve su gibi ihtiyaçlar için sıklıkla istismarcılarına güvenmektedir. Kötü niyetli kişiler bunu sağladığında, mağdur olumlu duygular geliştirmeye başlayabilir. Ayrıca, misilleme korkusu veya istismar edenlerin kendilerini korumak için korumak zorunda olduklarını düşündükleri için polisle işbirliği yapmaya da direnebilirler.
- Spor koçluğu: Sporda yer almak, insanların beceri ve ilişkiler geliştirmesi için etkili bir yoldur. Ne yazık ki, bu ilişkilerin bazıları sonuçta olumsuz olabilir. Sert koçluk teknikleri kötü niyetli olabilir. Atlet, antrenörlerinin davranışlarının kendi iyiliği için olduğunu söyleyebilir ve bu, 2018 senesinde yapılan bir araştırmaya göre bir Stockholm sendromu formu haline gelebilir.
Stockholm sendromuna yakalanan kişiler bu sendromun farkında değillerdir. Ellerinde olmadan mağdur bırakıldığı kişilere karşı sempati duyarlar. Bu sendrom genellikle polisler ve mahkemeler tarafından fark edilmektedir.
Stockholm sendromuna yakalanan kişiler, mağdur olmalarına rağmen kendilerini esir alan kötü niyetli kişilere karşı polis ve mahkeme ile iş birliği yapmıyorsa bu durumun üzerinde durulması gereklidir.
Bununla birlikte bazı kişilerin hayatında ilk kez gördüğü kişiler ile bir sonraki soygun planında yer aldığı görülmüştür. Kişilerin bu davranışları kendilerini savunmak adına psikolojik sorunlar ile yapmakta olduğu düşünülmektedir.
Ailesi veya bir yakını tarafından psikolojik veya fiziksel şiddet ve istismar gören kişilerin de Stockholm sendromuna yakalanacağı bilinmelidir. Bu sebeple bir mağdur olduğu düşünülen kişi varsa durumun kontrol altına alınması gerekebilir.
Yukarıdaki durumlarda olan kişilerin bir polis, mahkeme veya bir aile yakını tarafından Ruh Hastalıkları Sağlığı uzmanı ile görüştürülmesi gerekir.