Yağmur Özgür Güven-Deneye Hayır!
Jerom, 13 Şubat 1996′da on dördüncü yaş gününden 10 gün önce öldü.
Anemik, ishalden her yeri şişmiş halde ve depresyondaydı. 11 yıldır açık havada oynamamıştı. 30 aylıkken HIV SF2 virüsü, 4 yaşına geldiğinde ise kanına başka bir HIV turu olan LAV-1 enjekte edilmişti. Ve 5 yaşından bir ay önce de bir başkası; NDK.
Körfez Savaşı sıralarında küçük penceresiz hücresinden, daha büyük -ve gene penceresiz- gri beton binasına taşındı. Burası, Atlanta-Georgia’da bulunan Yerkes Regional Primate Research Center’daki ‘Şempanze Bulaşıcı Hastalık Binası’ idi.
Jerom’un AIDS nedeniyle ölümünden 5 ay önce, Nathan’a onun HIV virüsü taşıyan kanından 40ml enjekte edildi.
Jerom, hücresindeki son 4 ayını geçirirken, diğer 12 şempanze (Buster, Manuel, Arctica, Betsie, Joye, Sara, Nathan, Marc, Jonah, Roberta, Hallie ve Tika) de yakınlardaki hücrelerdeydiler. Hiç biri, hangi mevsimde olduklarını, hatta gece mi yoksa gündüz mü olduğunu bilemediler. Ve hepsi, nemli küçük gri beton hücrelerinde çürüdüler…
Jerom’un ölümünden 17 yıl önce, primatolojist Roger Fouts, Yerkes’daki kafesinin demir parmaklıklarının arkasından ona bakan henüz 10 aylık olan Loulis ile karşılaştı. Loulis’in annesi bir köşeye sinmişti ve kafasından dört metal cıvata çıkıyordu. Fouts, annenin dayanmak zorunda bırakıldığı beyin araştırmasının, oğlunu tanımasına imkân vereceğinden şüpheliydi. Bir dizi işlemin ardından, Loulis’i Amerika’nın diğer ucundaki yeni annesine götürdü: Washoe.
Washoe, Norman Oklahoma’da bulunan Institute for Primate Studies’daki göletin içindeki adada yasayan bir işaretçi şempanzeydi. Loulis ilk gece metal bir paletin üzerine kıvrıldı ve Washoe ile uyumak istemedi. Sabah 04.00 sıralarında, Washoe aniden uyanarak işaretlerle onu çağırdı ve Loulis yeni annesinin kollarına atladı.
Loulis, 8. günde ilk işaretini öğrendi. Ve 8 hafta içinde, insanlar ve Washoe ailesindeki diğer şempanzelerle işaretleşir hale geldi. 5 ay içinde Loulis ailenin bir üyesi olmuştu ve işaret kombinasyonlarını da kullanabiliyordu. Ve 5. yılın sonunda, 51 işareti düzenli olarak kullanır durumdaydı.
Zaman içinde Fouts, Yerkes’in Loulis’i ödünç verdiğini ve ayni annesi gibi kullanabileceğini düşünerek, 17 yaşına geldiğinde onu resmen satın almak için başvurdu. Yerkes $10,000 karşılığında onu satmayı kabul etti ancak önüne başka engeller de çıktı; aynen bir mal alıp-satarken ki gibi, Loulis için %7,5 vergi ödemek zorundaydı. Tıpkı bir sandalye ya da masa satın alır gibi.
Nathan ve Jerom’a enjeksiyonlar yapan, şempanzeleri zindanlarda tutan, Loulis’in annesinin beynini istila eden bilim adamları ve bu araştırma merkezlerinin yöneticilerinin hepsi, bu canlıların birer ‘mal’ olduğuna inandılar. Nathan’a yapılan enjeksiyonu izleyen ve kısa bir sure sonra Yerkes’den istifa eden Rachel Weiss ve aynen Weiss gibi, onların birer ‘kişi’ olduğuna inanan Roger Fouts’un aksine.
DNA’ları %98 oranında Homo Sapiens ile ayni olan şempanze ve bonobolar (pigme şempanzeler), biyomedikal araştırmalarda denek olarak kullanılmak üzere, eğlence sektöründe kullanmak veya pet olarak satılmaları için kaçırılıyor.
Binlercesi, dünyanın çeşitli yerlerindeki Yerkes benzeri yerlerde ve hayvanat bahçelerinde hapis tutuluyor…
2011, İstanbul
Kaynak: ‘Rattling the Cage’, Stephen M. Wise