Blog
İlk İnsanlar Afrikayı Neden Terk Etti?
Homo sapiensler her zaman hareket halindeydi. Ancak geleneksel Afrikadan çıkış hikayesi, Homo sapienslerin Afrikada evrimleştiğini ve dünyanın geri kalanına bir dalgada göç ettiklerini söylüyor. Peki bu çıkışı tetikleyen neydi?
Hangi açıdan bakarsak bakalım, türümüzün Afrikadaki doğum yeri hikayesi ve gezegenimiz boyunca yayılması son derece karmaşık bir konu. 60.000 yıl önce, 150 ila 1000 kadar insanın Kuzey Afrikadan Orta Doğuya doğru geçmeleri ve ardından bütün Avrasya boyunca yayılmalarına dair geleneksel Afrika dışına çıkış hikâyesi 1980lerde köklü bir şekilde yerleşti. Onlar bu yolculuğu ilk yapanlar değildi, ancak dünyanın geri kalanını dolduranların ataları haline geldiler.
Bu hikâye ya da model, DNA ve fosil analizlerinden gelen sağlam kanıtların üzerine inşa edilmişti. Ancak burada hala yanıtlanmamış kalıcı bir soru var: Neden toparlandılar ve Afrikayı terk ettiler?
Birkaç temel teoriyi ortaya sermeden önce, bazı uyarıları ve düşünceleri eklememiz gerekir. Belki de en önemlisi, Homo sapiensin göçü tek seferlik bir şey değildi; her zaman göç ediyorlardı. İsraildeki bir sahadan gelen çene kemiğine ait fosil buluntuları ve anatomik olarak modern insana ait dişlerle kanıtlandığı üzere, 180.000 yıl önce devamı gelmeyen bir nüfus da yolculuk yapmıştı. İnsanların Afrikadan ayrılmadan yaklaşık 20.000 yıl öncesinde, Arabistanın içlerine kadar girdiğine dair kanıtlar dahi mevcut.
Anatomik olarak modern insanları bir kenara bırakacak olursanız, yolculuk çok daha önce -çok, çok daha- yaklaşık 2 milyon yıl önce başlamıştı. Eski bir dik duran hominin olan Homo erectus, Homo sapiens evrimleşmeden önce Afrikadan Çin, Endonezya ve Avrupaya göç etmişti. Afrikada kalan Homo erectuslar muhtemelen H. sapiens ve Homo neanderthalensisin ortaya çıkmasına yol açtı.
Kim, ne, ne zaman, nerede ve nasıl soruları bu göç olayını kuşatıyor, ancak neden sorusu bilimi en çok uğraştıran soru. Neden, atalarımız anavatanlarını terk ettiler? Zaman makinesi ile 60.000 yıl öncesine atlayıp, Afrikanın düzlüklerinde atalarımıza şahitlik etmenin dışında, bundan kesinlikle emin olamayız. Sonuç olarak, ikincil kanıtların sağladığı cevaplardan tatmin olmalıyız.
İklim Değişikliği
İklim değişikliği, insanların Afrikadan ayrılmalarına etki eden nedenlerden en çok bahsi geçen etmen. Mantığı ise şu şekilde: İnsan türü bol yağış alan iklimlerde gelişti. Yağış, bitkilerin büyümesini yönetir ve bitkiler atalarımızın yiyecek için güvenebilecekleri büyük otoburların yoğunluğunu ve çeşitliliğini yönetir. Bu sistemde olabilecek kayda değer bir değişiklik, atalarımızın evlerini terk etmelerine sebep olur.
Aslına bakılırsa sistem her zaman değişir, hem de dramatik bir şekilde. Örneğin, Dünya, Güneşin etrafında dönerken, bir yalpalama yaşayabilir ve yörüngesi normalden daha fazla uzaya kayabilir ve bu durum gezegeni bir buz çağına sürükleyebilir. Bu durumda Dünyanın genelinde yağışlar, iklimler, ekosistemler ve biyoçeşitlilik değişir ve bu durum işleri insanlar için tercih edilmez bir hale getirebilir.
Buzul dönemi olarak da bilinen bu buz devirleri düzenli olarak meydana gelirler ve on binlerce yıl sürerler. Büyük göçümüzün en önemli koridorlarından biri olan Kuzey Afrikanın ikliminin de önemli ölçüde değiştiğini biliyoruz. Afrikanın bu sahası (ve bizim Orta Doğudaki yolumuz), özellikle atalarımıza aşılamaz gibi görünen Arap ve Sahra çölleşmeye son derece meyillidir.
Yine de buzul dönemler olmadığında bu bölge herkese açıktır. Kuzey Afrikanın bazı bölümleri zengin ekosistemler ile yeşillenir ve gelişir. Araştırmacıların yeşil koridor adını verdikleri, Afrika ve Orta Doğu arasındaki geçişler için bir koridor meydana gelir. Geçitler insan göçleri için tercih edilebilir değil gerekli şeylerdir.
O halde iklim, insan göçünün önünde bir trafik ışığı vazifesi görmektedir. Kuzey Afrika boyunca uzanan çöller mi var? O halde bu göç için kırmızı ışıktır. Bitkiler ve bereketli bir ekosistem ile büyüyen nemli bir iklim mi var? O halde bu göç için yeşil ışıktır. Tek sorun bu kanıtların birbiriyle uyumlu olmaması.
2017 yılında yapılan bir araştırma, göç etmemiz için gerekli olan ılıman ve nemli koşulların, biz Afrikadan ayrılırken olmadığını gösteriyor. Afrika Boynuzundan gelen çökelti karotlarının analizi, 60.000 yıl önce biz ayrılırken iklimin Buz Devrinin pençesinde olduğunu ortaya koyuyor. Hava soğuk ve kuraktı. Bu yüzden gittiğimiz yol buysa, göçü bu zorlu koşullarda yaptık. Ya da belki de bu zorlu koşullardan kaçmak için göç ettik.
Alternatif olarak, bu rotayı hiç kullanmamış olabiliriz. Bunun yerine daha güneydeki bir çıkış noktasından ve daha kabul edilebilir bir iklim için kıyıları takip ederek seyahat etmiş de olabiliriz.
Ya da tekrar alternatif olarak, Etiyopyada yapılan daha yeni bir çalışma, iklimin daha mutedil ve daha önce belirlenenden daha değişken olduğunu ve atalarımız tarafından kullanılabilecek kısa nemli dönemlerin olduğunu öne sürüyor.
Göçebe Kitlelerin İzlenmesi
Atalarımızın avladığı ve tükettiği hayvanlar sebebiyle dişlerinde kalan izler ve kesilmiş hayvanların kalıntıları açık. Sadece bu değil, Homo erectusların eski Kenyadaki avlanma sahasındaki gibi, sığırların ve fillerin pusuya düşürülüp, avlanabilmeleri için, atalarımızın onların göç yollarını takip ettikleri ve bundan yararlandıklarını gösteriyor.
2020deki olağan üstü bir bulgu, nadir bir kümelenme gösteriyor. Suudi Arabistandaki bir göl, yüzlerce file, sığıra ve ata ait, binlerce ayak izini barındırıyor. Bunların arasında bulunan üç insanın ayak izi, Homo sapiense ait Arabistandaki en eski izler olma özelliğini taşıyor.
Bu bulgu, sürü hayvanlarını takip etmenin Afrikadan çıkışımız için itici bir güç olduğunu doğrudan göstermese de, biz insanların, yiyecek kaynaklarıyla ayrılmaz bir bağa sahip olduğumuzu gösteriyor. Tıpkı iklim ve hava durumu gibi şeylerle sahip olduğumuz bağlar gibi. Besin açısından zengin bitki arayışları ve çeşitli diyetler, memeli sürülerini, kıta boyunca devam edecek büyük göç yolculuklarını çıkartıyor.
Doğu nüfusu mu Güney nüfusu mu?
Başka bir teori, kıtayı terk edenlerin Doğu nüfusu olmadığını belirtir. Bunun yerine, bu göçü gerçekleştirenler güneyden gelen insanlardı. Bu teoriye ek olarak, Afrikanın güneyinden gelen tarihöncesi insanlar, karmaşık teknoloji ve simgesel davranışların en eski ve en net örneklerini gösterdiler. Bu yetenek ve beceriler insanların Afrikadan çıkması için bir araç olmuş olabilir. Ancak genetik bilgilerimiz bu teoriyi şüpheli bir duruma düşürdü. Zira genetik, güneyden gelen bu nüfusun Afrika dışındaki insanların atası olamadığını ileri sürüyor.
Daha makul bir senaryo ise, Homo sapiens diasporasından önce kıtada güneyden doğuya doğru bir göçün gerçekleştiği. Son birkaç yüzyılda, kıta değişken iklim koşullarına maruz kaldı. Kısa bir süre için, MÖ 60.000 70.000 civarında, kıtanın güneyi ile doğu kısmı arasında nemli bir koridor açıldı ve bu koridor güney halkının doğuya gitmesi için mükemmel bir fırsat yarattı. Bu konu hakkında yeni bir çalışma 2019da Nature Scientific Reports da yayımlandı.
Doğu Afrikaya ulaşan insanlar, mevcut nüfusla karışarak kültürel ve teknolojik bilgilerini aktardılar. Bu karşılaşmadan kısa bir süre sonra, doğudaki nüfusun kıtayı terk ettiğine ve dünyanın geri kalanına yayıldığına inanılıyor. Başka bir deyişle, yeni insanlar geldiğinde, eski komşular taşınmalarının zamanının geldiğine karar verdiler.
Boşluk Hipotezi
Göç dalgalarının örüntülerini modelleyen araştırmacılara göre, Afrikayı neden terk ettiğimizi anlamak için insan davranışlarından fazlasına bakmamıza gerek yok. Biz basitçe ortak özelliklerimize göre popülasyonlar oluşturduk, bölgelerimizi koruduk ve birçok nedenden dolayı kendi kararımızla göç ettik.
Nerede yoğun bir insan nüfusu varsa, orada kendiliğinden bir göçün meydana gelme ihtimali yüksek. Afrikanın büyük insan yoğunluğu göz önüne alındığında, insanların dünyanın geri kalanına dağılacağı yer hiç şüphesiz Afrikaydı.
Tıpkı eski Homo sapienslerin Afrikadaki anavatanlarının ötesinde ne olduğunu bilmedikleri gibi, modern insanlar da geçmişle ilgili belirsizliklerle boğuşuyor. Somut cevap beklentileri şimdilik terk edilmeli. Belki de Afrikadan gelen göçün sebebini asla bilmeyebiliriz. Her çabanın kendine özgü bir nedeni olması muhtemel ve bu yanıtların bazıları sonsuza kadar göç eden kişilerde saklı kalacak.
www.arkeofili.com