Ürdün
Ürdün
Resmi adı: Ürdün Haşimi Krallığı
Başkenti: Amman ( Nüfusu: 1 . 305 . 000 )
Diğer önemli şehirleri: Zerka , İrbid , Akabe , Salt .
Yüzölçümü: 90 740 km2 .
Nüfusu: 4 . 570 . 000 ( 1993 tahmini ) . Nüfusun % 70'i şehirlerde yaşamaktadır . Ortalama ömür 71 yıldır . Çocuk ölümlerinin oranı binde 39'dur . Nüfusun % 51'ini 14 yaşın altındakiler oluşturmaktadır .
Km2 başına düşen insan sayısı: 50 . 3
Nüfus artış hızı: 3 . 7
Etnik yapı: % 98 Arap , % 1 . 2 Çerkes , % 0 . 7 Türk , az sayıda da Kürt vardır . Arapların önemli bir kısmı Filistin asıllıdır .
Dil: Arapça .
Din: Resmi din İslam'dır . Halkın % 95'i sünni Müslüman , % 5'i hıristiyandır . Ancak parlamentoda hıristiyanlara % 10 oranında kontenjan tanınmaktadır .
Coğrafi durumu: Bir Ortadoğu ülkesi olan Ürdün , kuzeyden Suriye , doğudan Irak , güneyden Suudi Arabistan , güneybatıdan Kızıldeniz , batıdan da Filistin ve Lut Gölü ile çevrilidir . En yüksek yerleri Ram dağı ( 1754 m . ) ve Asur tepesi ( 1016 m . ) 'dir . İşgal altındaki Filistin topraklarıyla Ürdün toprakları arasında bir sınır teşkil eden ve Doğu Yaka'yla Batı Yaka'yı birbirinden ayıran Ürdün Nehri ( diğer adıyla Şeria Nehri ) 'nin sularından kısmen yararlanmaktadır . Yermük Nehri'ne de kıyısı vardır . Ürdün'ün yararlandığı göller Taberiye ve Lut gölleridir . Lut gölünün sadece doğu kıyısı Ürdün'ün elindedir . Batı kıyısı siyonist İsrail yönetiminin işgali altındadır . Topraklarının önemli bir kısmı çöllerden ibaret olan Ürdün'ün tarıma elverişli arazisinin oranı % 10 civarındadır . Tarıma elverişli arazisi daha çok , Gavru Ürdün olarak da adlandırılan ve Ürdün Nehri'nin doğu kıyısı boyunca uzanan Doğu Yaka'dadır . Gavru Ürdün deniz seviyesinin altındadır .
Yönetim şekli: Ürdün parlamenter sisteme dayalı krallık rejimiyle yönetilmektedir . 1992'de çıkarılan bir kanunla siyasi partilerin kurulmasına izin verildi . Üyeleri dört yılda bir gerçekleştirilen seçimlerle belirlenen 80 üyeli bir parlamentosu , 40 kişilik de bir senatosu ( üst meclisi ) var . Seçimler daha önce nispî temsil sistemine göre yapılıyordu . Ancak ülkede İslami hareketin güçlenmesi üzerine bu hareketin parlamentoda çoğunluğu elde etmesine karşı bir tedbir olarak seçim kanunu değiştirildi . 8 Kasım 1993 genel seçimlerinden kısa bir süre önce ABD'nin Amman büyükelçisi tarafından önerilen ve yönetimce yürürlüğe konan yeni seçim kanununa göre seçmenler kendi bölgelerinde bir siyasi partinin sunduğu adaylardan oluşan listeye değil bu listenin içinden sadece bir kişiye oy verebiliyorlar . Ancak parlamentoda kabul edilen yasaların yürürlüğe girebilmesi için kral tarafından da onaylanması gerekiyor . Kral parlamentonun aritmetik yapısını göz önüne alarak herhangi bir kişiye hükümeti kurma görevini verebiliyor . Kralın hükümeti görevden alma ve parlamentoyu feshetme veya tatil etme yetkisi de var . Ürdün , BM , İKÖ ( İslam Konferansı Örgütü ) , Arap Devletleri Birliği , IMF ( Uluslararası Para Fonu ) , İslam Kalkınma Bankası gibi uluslararası örgütlere üyedir .
Siyasi partiler: Ürdün'ün en geniş halk tabanına sahip siyasi partisi İslami hareketin temsilcisi durumundaki İslami Çalışma Cephesi Partisi'dir . Seçim sistemindeki değişiklik dolayısıyla 8 Eylül 1993 seçimlerinde parlamentoda sadece 18 sandalye kazanabildi . İslami Çalışma Cephesi'nin tabanını daha çok Müslüman Kardeşler Cemaati'nin mensupları oluşturur . Ancak ülkedeki diğer İslami cemaatlerin de önemli bir kısmı bu partiyi desteklemekte ve parti içinde temsil edilmektedir . Diğer siyasi partilerin başta gelenleri ise şunlardır: Ürdün Arap Sosyalist Baas Partisi: Irak yanlısı , baasçı ve Arap kavmiyetçiliğini savunan bir partidir . Ürdün Komünist Partisi: Ürdün'ün eski komünisti hıristiyan Yakub Ziyadin'in liderliğinde , marksist - leninist anlayışa sahip bir partidir . Ürdün Demokratik Halk Partisi: Solcudur . Filistin'deki Demokratik Cephe'nin Ürdün'deki uzantısıdır . Ürdün İlerici Demokrasi Partisi: Solcudur . Filistin'de Yasir Abdurabbih'in liderliğindeki hareketin Ürdün'deki uzantısıdır . Özgürlük Partisi: Ürdün Komünist Partisi'nden ayrılanların kurmuş olduğu bir partidir . Adalet ve İlerleme Partisi: Merkez sağda bulunan ve kraliyet rejimini destekleyen batıcı anlayışa sahip bir partidir . Ürdün Demokratik Halk Birlik Partisi: Filistin'deki Halk Cephesi'nin Ürdün'deki uzantısıdır . Solcudur . Ürdün Sosyalist Demokrasi Partisi: Merkez solu temsil etmektedir .
İdari bölünüş: 8 ille , 44 ilçeye ayrılır .
Tarihi: Bugünkü Ürdün toprakları Hz . Ömer ( r . a . ) döneminde İslam devletine katıldı . 12 . yüzyılda bir süre Haçlıların işgali altına girdi . 1187'de Haçlılardan kurtarıldıktan sonra sırasıyla Eyyubilerin , Fatımilerin ve Memlüklerin elinde kaldı . Memlüklerden sonra 1517'de Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim tarafından alınarak Osmanlı topraklarına katıldı . 1831 - 1840 yılları arasında Mısır'da Osmanlıya başkaldıran Mehmed Ali Paşa'nın hakimiyetine geçti . Bu ara dönem dışında Ürdün toprakları 1917 İngiliz işgaline kadar Osmanlıların elinde kaldı . İngilizlerin Filistin ve Ürdün topraklarını işgal etmesine , kendisine Arap yarımadasının krallığının verileceği vaadlerine kapılan Şerif Hüseyin de yardımcı oldu . İngilizler , 1921'de Şerif Hüseyin'in oğlu Şerif Abdullah'a Ürdün Nehri'nin doğu tarafındaki topraklarda yarı bağımsız bir emirlik kurdurdular . Bu emirlik İngiltere'nin kontrolü altındaydı . İngiltere 1946 Londra anlaşması gereğince Ürdün'ün bağımsızlığını tanıdı . İngilizlerin Ürdün üzerindeki çıkarlarını koruma görevini üstlenmiş olan Abdullah'a da Ürdün krallığı payesi verildi . Kral Abdullah , 1951'de yine İngilizler tarafından öldürtüldü . Yerine oğlu Talal geçti . Fakat daha sonra akli dengesi yerinde olmadığı gerekçesiyle Talal'dan , krallığı bırakması istendi . O da 1952'de makamını oğlu Hüseyin'e devretmek zorunda kaldı . Kral Hüseyin ülkede bir denge politikası uygulamaya çalıştı . Başlangıçta parlamenter sisteme dayalı bir krallık rejimi kurmak istedi . Fakat kendi yetkilerinden taviz vermek istemediğinden ilk seçimlerden sonra oluşturulan parlamentolar sembolik bir demokratik kurumdan ibaret kaldı . Kral 1967 Arap - İsrail savaşının hemen ardından parlamentoyu kapattı . Bu parlamento ancak 9 Ocak 1984'te bir araya gelebildi . Genel seçimler ise ancak 8 Kasım 1989'da yapılabildi . Ürdün kralını böyle bir seçim yapmaya da 18 Nisan 1989'da patlak veren olaylar zorladı . Ürdün yönetiminin Nisan 1989'da , IMF ve Dünya Bankası'nın istekleri doğrultusunda parasını % 50 oranında devalüe etmesi bir hafta süren geniş çaplı bir halk ayaklanmasına yol açtı . Kral halkını ancak bazı vaatlerle yatıştırabildi . Bu vaatlerin arasında serbest seçim yapılması da vardı . Bu doğrultuda 8 Kasım 1989'da gerçekleştirilen genel seçimlerde 80 kişilik parlamentoya , İslami hareketten 22'si Müslüman Kardeşler'den olmak üzere 33 kişi girebildi . İslami hareketin sonraki yıllarda daha da güçlenmesi üzerine yönetim seçim sistemini değiştirdi .
Dış problemleri: Ürdün , İsrail yönetiminin işgali altında bulunan topraklarla en geniş sınıra sahip ve en çok sayıda Filistinliyi barındıran bir ülke olması itibariyle sürekli İsrail tehdidi altındadır . Ekonomik yönden dışa bağımlılığı bu tehdidi daha da etkili kılmaktadır . 1967 savaşından önce Filistin'in Batı Yaka bölgesi Ürdün yönetimindeydi . Savaşta Ürdün bu bölgeyi İsrail'e bıraktı . Ağustos 1988'e kadar bu bölge İsrail işgali altında olmasına rağmen Ürdün'ün bir parçası gibi görülerek o bölgede çalışanların ücretleri Ürdün tarafından ödeniyordu . Ancak Kral Hüseyin 1988 Ağustos'unda aldığı bir kararla onların ücretlerini kesti . Ürdün yönetimi Batı Yaka üzerinde herhangi bir hak iddia etmiyor ve İsrail'le barışı destekliyor . Ürdün'ün Körfez Savaşı'nda Irak'ın yanında yer alması karşı cephede yer alan Arap ülkeleri tarafından yalnız bırakılması sonucunu doğurdu . Ürdün'ü söz konusu savaşta Irak'ın yanında yer almaya biraz da bu ülkeyle olan çıkar ilişkileri zorlamıştı . Çünkü Amman yakınlarındaki Zerka'da bulunan petrol arıtma tesislerinde Irak'tan gelen ham petrol arıtılıyor ve Ürdün petrol ihtiyacını tamamen buradan karşılıyordu . Ama Ürdün'ün Irak'ın yanında yer alması petrol kaynağının kesilmesini önleyemedi . Irak'a uygulanan uluslararası ambargo dolayısıyla bu ülkenin Ürdün'e petrol pompalaması önlendi . Ürdün Körfez Savaşı'ndaki tutumu yüzünden içine düştüğü yalnızlıktan kurtulabilmek için bazı dostluk operasyonlarında bulundu ve bu operasyonlar büyük ölçüde başarılı oldu . İsrail'in çıkarlarını koruyan ABD de Ürdün'ün bu konumundan yararlanarak onu İsrail'le şartsız barış yapmaya zorladı . Ürdün yönetimi ABD'nin baskısına boyun eğmek ve kendinden istenenleri kabul etmek suretiyle uluslararası platformda yalnızlığını kısmen giderdi . Ancak bu kez kendi halkını karşısına almak zorunda kaldı . Öte yandan bazı siyasi meseleler dolayısıyla Irak'la da arası açıldı .
İç problemleri: Ürdün'ün en önemli iç problemi Filistinli mülteciler sorunudur . İsrail'in 1967 savaşında Filistin'in Batı Yaka bölgesini işgal etmesi üzerine bu bölgede yaşayan Filistinlilerin çoğu Ürdün'e iltica etmek zorunda kaldı . Bunların çoğu hala mülteci kamplarında yaşamaktadır . Bu kamplarda yaşayan mültecilerin çoğu da işsizdir . Ürdün , belki Ortadoğu Arap ülkeleri içinde vatandaşlarına en geniş özgürlükleri tanıyan bir ülkedir . Ama ülke yönetiminin dış politikada ABD ve İsrail çıkarlarını gözetme gereği duyması halkın tepkisine ve bir yönetim - halk uzlaşmazlığına yol açmaktadır .
İslami Hareket: Ürdün'deki İslami cemaatler içerisinde en güçlü ve en yaygın olanı Müslüman Kardeşler'dir . Bu cemaat diğer bütün İslami cemaatlerle iyi münasebetler kurmaya ve dayanışma içine girmeye çalışmaktadır . Ürdün Müslüman Kardeşler cemaatinin her alanda faaliyetleri var . Siyasi partiler yasası çıkmadan önce gerçekleştirilen 1989 seçimlerinde parlamentoda 22 üyelik kazanmıştı . Siyasi partiler yasasının çıkmasından sonra İslami Çalışma Cephesi'nin kuruluşuna öncülük etti . ( Bkz . Siyasi partiler ) Müslüman Kardeşler kültürel ve sosyal faaliyetlerin organizesi için İslam Merkezi Hayır Cemiyeti adlı teşkilat kurdu . Bu teşkilat çeşitli hayır faaliyetlerini , kültürel , sosyal ve eğitime yönelik faaliyetleri organize ediyor . Teşkilata bağlı olarak Amman'da kurulan ve 1982 yılından buyana hizmet veren İslami Hastane üniversite hastanelerinden sonra ülkenin en büyük hastanesi . Yine aynı teşkilata bağlı olarak anaokulundan yüksekokula çeşitli seviyelerde 23 okul açılmış bulunuyor . Bir de İslami hastaneye bağlı hemşire yetiştiren bir yüksek okulları var . Müslüman Kardeşler'in dışında kalan İslami cemaatlerin ileri gelenleri arasında Hizbu't-Tahrir , Tebliğ Cemaati , selefiler ve çeşitli tasavvufi tarikatlar var . Hizbu't-Tahrir geçmişte bir süre Müslüman Kardeşler içinde kalmış ancak daha sonra kendine özgü birtakım fikirlerinden dolayı bu cemaatten ayrılmış olan Takiyyuddin en-Nebhani'nin kurmuş olduğu bir cemaat . Bu cemaat daha çok hilafet konusuna ağırlık veriyor . Mevcut düzenle herhangi bir uzlaşma içine girmeye ve parti yoluyla siyasi faaliyet yürütülmesine karşı çıkıyor . Hatta ülkedeki yönetimle bir uzlaşma anlamı taşıyacağını ileri sürdüğünden seçime katılmaya ve meclise girmeye de karşı çıkıyor . Merkezi Pakistan'da bulunan Tebliğ Cemaati'nin Ürdün'de de küçük çapta bir çalışması var . Ancak bu cemaat siyasete karışmamayı prensip edindiğinden Ürdün halkı içinde bir etkinlik gösteremiyor . Arap dünyasının her tarafında etkisini gösteren Selefilik hareketi Ürdün'de önemli oranda etkili . Selefiler sayıca çok olmasalar da düşünceler üzerinde etkililer . Ürdün'de selefilik akımının yayılmasında en çok bu hareketin liderlerinden olan Nasıruddin el-Albani'nin çalışmaları etkili oldu . Tasavvufi tarikatlar içinde en yaygın olanı Şazeliye tarikatı . Ürdün'deki İslami Hareket İslami bankacılık alanına da girmiş bulunuyor . Bu amaçla Ürdün İslam Bankası kuruldu . Ürdün İslami Hareketi'nin en çok sıkıntı çektiği alan ise yayın faaliyetleri alanı . Yönetim bu konuda İslami hareketin önüne çeşitli zorluklar çıkarıyor .
Ekonomi: Ürdün ekonomisi her bakımdan dışa bağımlıdır . Bu durum ülkenin bağımsız bir dış politika izlemesini de önlemektedir . Ürdün ekonomisi genelde tarım ve hayvancılığa dayanır . Tarım ürünlerinden elde edilen gelirin gayri safi yurtiçi hasıladaki payı % 7'dir . Çalışan nüfusun % 5'i tarım alanında iş görmektedir . Ürettiği tarım ürünlerinin başında tahıl , muz , turunçgiller ve çeşitli meyve ve sebzeler gelir . 1992'de 150 bin ton tahıl , 260 bin ton meyve , 670 bin ton sebze üretilmiştir . Aynı yıl ülkede 33 bin baş sığır , 2 milyon baş koyun bulunuyordu . Fosfat ve potasyum hidrat dışında az miktarda demir ve bakır rezervine sahiptir . Fosfat genellikle Ölü Deniz olarak da adlandırılan Lut Gölü'nden çıkarılmaktadır . Maden gelirlerinin gayri safi yurtiçi hasıladaki payı % 8'dir . Ürdün'de eğitim düzeyinin yüksek olmasına rağmen işsizlik % 20'yi bulmaktadır . Bazı Arap ülkeleri Ürdün'e yaptıkları yardımları , Ürdün'ün 1988'de Batı Yaka'yla ilişkisini kesmesinden sonra kısmen , Körfez savaşında Irak'ın yanında yer almasından sonra da tamamen kestiler . Yardımları yeniden başlatmaları ise ancak uzun süren bir uzlaşma sürecinden sonra oldu . ABD de Ürdün'e verdiği kredileri İsrail'e karşı uzlaşmacı bir politika izlemesi için bir baskı aracı olarak kullanmaktadır .
Para birimi: Ürdün dinarı .
Gayri safi milli hasılası: 5 milyar 118 milyon dolar .
Kişi başına düşen milli gelir: 1 . 120 dolar .
Dış ticaret: İhraç ettiği ürünlerinin başında işlenmiş yapıtaşı , asbestli çimento , doğal fosfatlı gübre , sebze , meyve , baharat , canlı hayvan , kumaş , iplik ve ilaç malzemeleri gelir . İthal ettiği malların başta gelenleri de ham petrol , mineral yakıtlar , mekanik araçlar ve bunların yedek parçaları , demir - çelik , motorlu taşıtlar , elektrikli ve elektronik araçlar ve metal ürünleridir . Dış ticareti daha çok Suudi Arabistan , ABD , Japonya , İngiltere , İtalya , Irak , Hindistan , Romanya , Pakistan ve Kuveyt'ledir . 1991'deki dış ticaret açığı 2 milyar dolar olmuştur .
Sanayi: Ürdün'ün en önemli sanayi tesisleri Zerka'daki petrol arıtma tesisleridir . Bunun dışında gıda maddeleri , meşrubat , sigara , tekstil , giyim eşyası , mobilya , ağaç ürünleri , kağıt , kırtasiye malzemeleri , gübre , kimyasal maddeler , ilaç , plastik , toprak ve madeni eşya , çimento , yapıtaşı ve diğer inşaat malzemeleri , elektrik gereçleri ve bazı mekanik araçlar üretimi ve deri işlemeciliği üzerine sanayi tesisleri bulunmaktadır . Sanayi gelirlerinin gayri safi yurtiçi hasıladaki payı % 15'tir . Çalışan nüfusun % 8 . 7'si sanayi sektöründe iş görmektedir .
Enerji: Ürdün'de 1991'de 3 milyar 725 milyon kw/saat elektrik üretilmiş ve aynı miktarda tüketilmiştir . Elektrik enerjisinin tamamına yakını termik santrallerden elde edilmektedir . Kişi başına yıllık elektrik tüketimi ortalama 900 kw/saattir .
Ulaşım: Amman'daki uluslararası trafiğe açık olmak üzere tarifeli sefer yapılan 2 havaalanı mevcuttur . Kızıldeniz kıyısındaki Akabe'de ithalat ve ihracatta kullanılan bir büyük limanı mevcuttur . Ürdün 100 grostonun üstünde yük taşıyabilen 5 gemiye , 900 km . demiryoluna , tamamı asfaltlanmış 5700 km . karayoluna sahiptir . Bu ülkede ortalama 14 kişiye bir motorlu ulaşım aracı düşmektedir .
Eğitim: Ürdün'de 3 . 000 ilkokul , 630 genel ve 30 mesleki ortaöğretim kurumu mevcuttur . İlkokul çağındaki çocukların % 95'i , ortaöğrenim çağındakilerin % 70'i bu öğretimlerden yararlanabilmektedir . 5'i üniversite olmak üzere 60 yüksek öğretim kurumu mevcuttur . Yüksek öğrenim çağındaki gençlerden yüksek öğretim kurumlarına kayıt yaptıranların oranı % 30'dur . Okuma yazma bilenlerin oranı ise % 81'dir . Sağlık: Ürdün'de 53 hastane , 6 . 000 doktor , 1100 diş doktoru , 2 . 500 hemşire mevcuttur . 762 kişiye bir doktor düşmektedir .
Sitemizde yer alan tüm içerikler internet ortamından toplanmış ve derlenmiştir. Yer alan bilginin doğruluğu garanti edilmemektedir. Yanlış bilgi için tarafımıza sorumluluk yüklenemez. Yanlış bilginin doğuracağı etkenlerden sitemiz ve yöneticileri sorumlu tutulamaz.