Yarım düzine polis memuru 50 yıl önce sıcak bir New York gecesinde mafya tarafından işletilen bir gey bara baskın yaptığında, eylemlerinin gelecek nesillerin hayatlarını yeniden şekillendirecek bir hareketi tetikleyeceğini bilmiyorlardı. Mark o gece tuğla atmadı ve bir polisle yüzleşmedi. Ama belki de herhangi bir mermi kadar güçlü bir şeye sahipti – tebeşiri vardı.
Stonewall Inn’in dışında kargaşa ortaya çıkarken, polise bozuk para ve şişe yağdırılırken, arkadaşı Marty tarafından talimatlarla birlikte ona verildi.
Evsiz genç, kaldırıma üç kelime karalamak için sokağa fırladı. Sonra aynısını yolun yukarısındaki bir tuğla duvara yaptı.
Üç kelime. “Yarın gece Stonewall”
Mark tarafından yazılan bu basit mesaj, Marty Robinson’ın kendiliğinden meydan okuma eyleminin daha büyük bir şeye dönüştürülmesini sağlamak için haberi yayma girişimiydi. Bir saat önce polis o hafta Greenwich Village’daki bara ikinci kez baskın düzenlemişti, ancak bu sefer bu baskın cuma gecesi saat 01.00’de bar ağzına kadar dolu olduğunda gerçekleşti.
Yaklaşık 200 müşteri -lezbiyenler, gey erkekler, transseksüel insanlar, firari gençler ve drag queen’ler- Christopher Street’e atıldı. Bir kalabalık, güvenlikleri için içeriye çekilen polis memurlarına saldırdı. Geyler polisten kaçmaya alışkındı, ancak bu sefer ileride olanlar onlar ve geri çekilişte olanlar üniformalılardı.
Eşcinsel hakları hareketi o gece başlamadı ancak ilk madeni paranın atılmasından sonraki saatler ve günlerde olanlarla canlandı. Evlilik eşitliğinin sağlanması ve daha kabul edici bir toplum olmaya erişilmesi gibi o zamandan beri atılan tüm adımlar, polisle savaşan gençlere ve sonrasında örgütlenen aktivistlere bir şeyler borçludur.
Stonewall, eşcinsel hakları için Rosa Parks anı olarak tanımlandı ve tıpkı Parks’ın Alabama’da bir otobüsteki koltuğunu beyaz bir adama vermeyi reddetmesinin 14 yıl önce sivil haklar hareketini canlandırma etkisi yarattığı gibi, Stonewall da eşcinsel eşitliği için baskıyı harekete geçirdi.
1960’larda Amerika, geyler ve lezbiyenler etkili bir şekilde kanun kaçağıydı, gizlilik ve korku içinde yaşıyorlardı. Doktorlar tarafından deli, dini liderler tarafından ahlaksız, hükümet tarafından çalışma potansiyeli olmayan, medya tarafından yağmacı ve polis tarafından suçlu olarak etiketlendiler.
Öyleyse, 27 Haziran 1969 gecesi aniden savaşmalarına neden olan şey neydi?
Yıllar içinde ortaya çıkan öfke
Ayaklanma sırasında Illinois dışındaki tüm ABD eyaletlerinde erkekler veya kadınlar arasında rızaya dayalı aynı cinsiyette cinsel ilişkiler yasadışıydı. Eşcinsel insanlar federal hükümet ya da ordu için çalışamazlardı ve açılmak, hukuk ve tıp da dâhil olmak üzere birçok meslek dalında lisans sahibi olmanızı engellerdi.
New York eyaletindeki yasalar, ABD’nin dört bir yanından New York’a taşınan artan sayıda gey erkek ve kadına rağmen veya belki de kısmen yanıt olarak, özellikle cezalandırıcı nitelikteydi. Şehirde her yıl binlerce kişi “doğa karşıtı suçlar” işlemek, kışkırtma veya ahlaksız davranıştan tutuklandı. Bazılarının isimleri gazetelerde yayınlandı, bu da artık iş bulamayacakları anlamına geliyordu. Giydikleri şeyler bile denetim altındaydı- cinsiyetinize uygun olmadığı kabul edilmiş üçten fazla kıyafet ellerinizi kelepçeleyebilirdi.
Yale Hukuk Fakültesi’nde profesör olan William Eskridge, eşcinsellerin bunu önleyecek hiçbir siyasi gücü olmadığı için büyük miktarda öfkenin işin içine girdiğini söylüyor. “Tutuşmayı bekleyen bir dinamit varili gibiydi.”
Genç eşcinsel erkekler ve kadınlar meclis üyelerine değişiklik yapılması veya imza kampanyası izini için dilekçe yazmak istemediler, diyor. Bunun yerine, savaş karşıtı hareketten, siyahilerin gücünden ve kadınların kurtuluşu için mücadele edenlerden örnek alarak başlangıç noktalarına karar verdiler. Stratejileri basitti. “Sokaklara dökülün ve sorun yaratın. Saldırın, saldırın, saldırın.”
Barlarda veya gece kulüplerinde onlar için sığınacak yer yoktu. New York City’deki yerel içki yasaları, geylere ve lezbiyenlere alkol servisinin, mekânı “uygunsuz” hale getirdiği için herhangi bir lisanslı mekânı kapatabileceği anlamına geliyordu. Aynı cinsten biriyle dans etmek “ahlaksız” bir suç olarak yorumlanabilirdi.
1960’ların başlarında şehrin gey barlarına yönelik baskılar başladı. Mafya, birçoğunu yönetmek için devreye girdi, sulandırılmış içecekler için daha fazla ücret talep etti ve yetkililere ödeme yaptı. Mafya tarafından uğratıldıkları bu sömürüye rağmen, Stonewall Inn’in müşterileri burayı bir sığınak, kendilerini ifade edebilecekleri ve şefkat için ender bir yer olarak görüyorlardı. Eşsiz bir şekilde, bir dans pisti de vardı.
1969 yazında belediye başkanlığı seçimlerinin yaklaşmasıyla baskınların sıklığı artarken, Stonewall açık bir hedef haline geldi. Suçlular tarafından yönetiliyordu ve ruhsatsız alkol satılıyordu. Mafya’nın zengin müşterilerine şantaj yaptığına dair söylentiler de vardı. Ancak polis güçleri baktırdığında, neyin içine girdiklerine dair hiçbir fikirleri yoktu, adaletsizlik duygusu sadece son baskınlardan değil, kanunsuz saldırılardan da aşikârdı.
Yazın en sıcak gecesinde ihtiyaç duyulan tek şey bir kıvılcımdı.
Karşı koyuyorduk
NYPD’nin genel ahlak bölümünü yönetenler de dâhil olmak üzere yaklaşık altı memur, Christopher Sokağı boyunca yürüdü ve gizli çalışan meslektaşlarının zaten içeride olduğu bara girdi. Işıklar açıldı, müzik durdu ve polis insanlara, ayrılırken kimliklerini göstermeleri talimatını verdi.
Çıkarılan müşteriler sokağa döküldü. O zamanlar 23 yaşında olan Robert Bryan, ilk başta atmosferin şenlikli olduğunu söylüyor. Baskından kısa bir süre sonra olay yerine geldi. “Gülüyor ve şakalaşıyorlardı. İnsanlar bardan çıkıp pozlar veriyor ve selam veriyorlardı.”
Haberlere göre, bazı lezbiyen müşteriler bar içinde erkek polisler tarafından taciz edildi ve zorbalığa uğradı. Daha sonra bardan çıkan bir lezbiyen, onu arabaya bindirmeye çalışırken polis tarafından sert bir müdahaleye maruz bırakıldığında, dışarıdaki ruh hali değişti ve polise atılan madeni paralarla başlayan şey, kısa sürede taşlara ve şişelere dönüştü.
Anlamsız kovalama peşindeki başka bir polis ile bir polis memuruna kaçmadan önce tekme atmayı hedefleyen Bryan, polis içeriye çekilirken, insanları yakalayıp dövmeye başladıklarını söylüyor. Geri döndüğünde, polisler binanın içinde mahsur kaldı, daha sonra ortaya çıktılar, canları için korkmuş haldeydi. Sayıları sadece bir avuçtu ve şimdiye kadar yüzlerce protestocu dışarıda toplanmıştı.
Pencereye bir çöp kutusu atıldı ve mermileri ateşlemek için çakmak sıvısı kullanıldı. Bir parkmetre söküldü ve ön kapıda koçbaşı olarak kullanıldı.
Bryan, “Bu sadece duygusal, adrenalin çılgınlığı ile dolu ve tamamen mantıksız bir andı,” diyor. Bir çete ruhu vardı, diyor ve kendini rüya gibi bir durumda, kısıtlama olmadan hareket ediyormuş gibi hissettiğini ekliyor. “Tanrı biliyor, yalnız olsaydım asla bir polisi tekmeleyemezdim. Sonunda karşı koyuyorduk ve bu heyecan vericiydi.”
Çevik kuvvet polisi meslektaşlarını kurtarmak için geldi ama şiddet sonunda yatışmadan devam etti. En az bir polis memuru başından yaralandığı için hastanede tedavi altına alındı ve 13 gösterici tutuklandı.
Bu savaş bitmişti ama o an orada bulunanlardan bazıları hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağını biliyordu. Belki kısmen Robinson’un tebeşiriyle ama aynı zamanda gün boyunca süren bir broşür kampanyasının yardımıyla ertesi gece daha büyük bir kalabalık ile karşılandı. Daha şiddetliydi ve polis göz yaşartıcı gaz kullanarak daha sert bir yaklaşım benimsedi. Çöp kutuları ateşe verildi ve üzerlerine atıldı. Protestolar, özellikle çarşamba günü şiddetli olmak üzere bundan sonra dört gece daha devam etti.
Ancak ayaklanma sona erdiğinde birçok akıldaki soru şuydu: Sırada ne var?
Özgürlüğe ilk adımlar
25 yaşındaki Martha Shelley ayaklanmadan tam bir ay sonra Stonewall yakınlarındaki bir parkta bir su çeşmesinin tepesine tırmandığında, hayatı için korkuyordu ama birkaç yüz kişilik kalabalığa söylemek üzere önemli bir mesajı vardı: Gölgelerden çıkın ve “güneş ışığında yürüyün!”
Şimdi 75 yaşında olan Shelley o güne dönüp baktığında “Korkunçtu” diyor. “MLK vurulduğunda Harlem’deydim ve her yer alevleniyordu. Vurulabileceğimin farkındaydım.”
Onun ısrarı ve Marty Robinson’ın coşkulu konuşmasının ardından hepsi Stonewall Inn’e yürüdü, bazıları lavanta renkli kuşaklarla, el ele tutuşup “Gay Power!” diye haykırdılar. Shelley oraya varıldığında daha fazla şiddetten korktuğu için kalabalığa dağılmalarını söyledi.
Bu eşcinsellerin eşitlik talep ederek New York’ta açık bir şekilde yürüdüğü ilk seferdi. İlk büyük gey hakları örgütü olan Mattachine Society önderliğinde Philadelphia’da Independence Hall önünde birkaç yıl boyunca yıllık grevler düzenlendi. Ancak bu incelikli bir meseleydi diyor Shelley.
“Philadelphia’ya gittim. Kadınlar elbise giymek zorunda bırakılıyordu. Kalbimin derinliklerinden yükselen nefreti hissettim. Pankartlarımızla dolaşıyorduk ve turistler dondurmalarını yerken bize hayvanat bahçesinden çıkmışız gibi bakıyorlardı. Bu ben değilim, bu gerçek değil diye düşündüm.”
Stonewall’dan önce aktivistler, topluma uyum sağlamak istiyor ve tekneyi sallamak istemiyorlardı. Ancak ayaklanmanın ardından, kibar değişim talepleri öfkeli taleplere dönüştü. Shelley ve Robinson tarafından düzenlenen miting tarih kitaplarında, ertesi yıl ilk Onur yürüyüşü olarak bilinen büyük eşcinsel hakları yürüyüşüyle aynı öncelikte yer almıyor.
Ama bu çok önemliydi. Cesurca bir ilk adım atılmıştı.
Organize olmak
Bu yeni ruh hali en iyi şekilde Stonewall’dan ortaya çıkan ve en önemli itici güç olan Gay Liberation Front (GLF) içinde somutlaştı. Haftalar içinde kuruldu ve tek bir oluşum kadar üstünkörü bir grup birleşimiydi.
İsim, Vietnam’da ABD ile savaşan Ulusal Kurtuluş Cephesi’ne bir göndermeydi. Bir toplantıda önerildiğinde, Shelley o kadar heveslenmişti ki elini bira şişesine sertçe vurarak kanattı. “Daha sonra örgütlenmeseydik isyanlar hiçbir şey elde edemezdi” diyor.
GLF sadece birkaç yıl ayakta kaldı ancak o dönemde savaşılacak bir dizi sorunla birlikte parlamıştı.
Shelley “Kendi vücudunuz üzerindeki kontrol birincil derecede önemliydi” diyor. “Bu, cinsel özgürlüğü, var olan taslaktan özgürlüğü, kadınların üreme haklarını, hapse atılmadan uyuşturucu kullanma özgürlüğünü ve ekonomik özgürlüğü içerir.” Devamında, ırkçılık karşıtı, diye ekliyor, tüm bu özgürlükler ırk, din veya vatandaşlık durumuna bakılmaksızın herkese uygulanmalıydı.
GLF, Kara Panterler gibi zamanın önde gelen isyancı gruplardan bazılarıyla ittifak kurdu. Üyeleri ilk Onur yürüyüşünü düzenledi ve Shelley’nin de sokakta sattığı ‘Come Out!’ Adlı bir gazete kurdu.
GLF toplantıları kaotikti ve ileriye dönük izlenecek en iyi yolun ne olacağı konusunda derin anlaşmazlıklar vardı. Ancak yaratılışı, Gay Activists Alliance (GAA) ve Shelley’nin de kurucu üyesi olduğu radikal lezbiyen grup Lavender Menace gibi yeni aktivist grupların dalgasına yol açan yeni bir çağın başlangıcına işaret etti.
Bir yıl sonra Londra’da bir GLF vardı ve hareket küresel hale geldi.
İlk Onur yürüyüşü
Artık dünya çapında binlerce Onur etkinliği var. Ancak mütevazı bir başlangıcı vardı. Stonewall’dan kısa bir süre sonra belli hakların talep edildiği daha radikal bir yürüyüş fikrinin üç arkadaşla akşam yemeğinde ortaya çıktığını söylüyor Ellen Broidy.
Stonewall’dan tam bir yıl sonra Christopher Sokağı Özgürlük Günü, Greenwich Village’da başladı ve Altıncı Bulvardan Central Park’a doğru 51 blok yükseldi. O zamanki raporlara dayanarak 3.000 ila 15.000 kişinin katıldığı tahmin ediliyor.
Broidy, bu konudaki en heyecan verici şeyin, rota boyunca araya katılan insan sayısı olduğunu söylüyor. “Temel mesaj: ‘Biz buradayız. Biz queer’iz, buna alışın.” idi. Ancak bu durumun bundan daha fazlası olduğunu hissettim, ileriye uzanmak ve devrimdeki rolümüzü oynamakla ilgiliydi.
“Hiçbirimizin orduda hizmet etme veya evlenme hakkı için yürüdüğünü sanmıyorum.” Bunun yasal değişiklikten çok baskıcı sistemlerini devirmekle ilgiliydi diyor Broidy.
Bazı insanlar meşru müdafaa dersleri aldılar, şiddet uygulanacağından emindiler ama hiç uygulanmadı. Diğer ABD şehirleri kısa süre sonra aynısını yaptı ve Londra ilkini iki yıl sonra yaşadı.
Broidy “Doğal ve gerekliydi” diyor. “İlk olarak 1970’te New York’ta olmasaydı, Londra’da, Madrid’de veya Mexico City’de olurdu.”
Bugün, siyasi mesaj hala orada, ancak Onur Yürüyüşü, müzik ve kurumsal sponsorlar ile daha çok eşcinsel kültürün bir kutlamasıdır.
Broidy, bu süreçte bir şeylerin kaybolduğunu düşünüyor. “Float’lar, Citibank ve American Airlines olmadan çok daha güçlü olduğunu düşünüyorum. Evet, bu bir ilerlemenin işaretidir ama açıkça kapitalist bir pazarda.”
Adım atmak
O ilk Onur yürüyüşünden sonra ilerleme hızı bir derece arttı. Takip eden on yıl içinde, geyler ve lezbiyenler üzerindeki federal istisnalar kaldırıldı ve tıp mesleği, eşcinsellerin psikiyatrik tedaviye ihtiyaç duyduğuna dair uzun süredir devam eden inancını tersine çevirdi.
Harvey Milk, 1977’de San Francisco’da ABD’de açıkça eşcinsel seçilmiş ilk yetkililerden biri oldu. İki yıl sonra, Washington’daki ulusal yürüyüşe yaklaşık 100.000 kişi katıldı – muhtemelen bu noktada, tarihteki en büyük eşcinsel toplanması.
Eşcinsel evliliğin federal olarak tanınan bir hak haline gelmesi 2015 yılında gerçekleşse de bundan on yıllar önce eşcinsellik karşıtı yasaların çoğu 1980’lerde kaldırıldı ve eşcinsellik etkili bir şekilde yasal hale getirildi. Amerikalılar bugün eşcinsel ilişkileri kabul eden bir tavır benimsemiş durumda.
2019’da hâlâ uğruna savaşılacak mücadeleler var, birçok eyalette eşcinsel insanlar işlerinden hala kovulabiliyor. Kampanyacılar, Trump yönetiminin sıkı bir mücadele ile elde edilmiş özgürlüklerinin bir kısmını geri çekerek ülkeyi tekrar geriye götürdüğünü söylüyor. Ancak ilk açık olarak eşcinsel olan başkan adayının gelişi, seyahatin genel yönünün hala tek yön olduğunu gösteriyor. Belki de ilerlemenin en büyük işareti, Pete Buttigieg’in alışılmadık soyadı ve Norveççe dil becerilerinin cinsel kimliğinden daha fazla merak uyandırmasıdır.
O gece polisle savaşan ya da sokaklarda yürüyüşte olan hiç kimse o zamandan beri yaşanacak ilerlemeleri tahmin edemezdi. Stonewall: The Riots that Sparked the Gay Revolution adlı kitabın yazarı David Carter, bu nedenle, polisin bir mafya barına yapılan baskından ne kadarının çıktığını düşünmeye değer, diyor.
“Tamamen kendiliğinden gerçekleşen bir eylemin insanlık tarihinin gidişatını daha iyi hale getirmesi insanlık tarihinde çok beklenmedik ve çok enderdir.”
Bu yaşanan polise karşı ilk gey ayaklanması değildi, LA Times’ın geçtiğimiz günlerde hatırlattığı gibi polise 10 yıl önce donut yağdırıldı, ama en önemlisi buydu.
Carter, “Mikroskopik boyuttan kitlesel bir harekete geçildi, Stonewall’un tarihsel önemi bu” diyor. Ama bunun daha derin bir anlamı olduğunu düşünüyor. “Bu anlar ilham verici bir anlam kazanıyor, bu yüzden ABD tarihi açısından MLK Lincoln Anıtı’nda ‘Bir hayalim var’ konuşmasını yapıyordu. Denizciler Iwo Jima’nın üzerine bayrağı dikiyorlar.”
Ancak diğer ünlü hikâyelerin aksine Stonewall’un hikâyesi birçok okulda öğretilmiyor. Bununla birlikte Stonewall mücadelesi filmlerde, kitaplarda ve hatta miras olarak başka şekillerde hatırlanır. 2016’da Stonewall çevresindeki alan ulusal bir anıt olarak belirlendi ve geçen hafta New York Polis Departmanı baskın için özür diledi.
Mark daha sonra ne yaptı
Peki, arkadaşı Marty’nin tebeşiri uzattığı Mark Segal’e ne oldu?
Stonewall basıldığında, sadece altı haftadır New York’taydı ve YMCA’da gecesi 6 dolara kalıyordu. Meydan okuma onun için yeni bir şey değildi – ilk isyan eylemi, Philadelphia’daki okulda Onward Christian Soldiers’ı söylemeyi reddeden küçük bir Yahudi çocukken oldu. Büyükannesi, 13 yaşındayken onu ilk sivil haklar mitingine götürmüştü.
O gece Stonewall’un dışında, “Tıpkı kadınlar, Afrikan-Amerikalılar ve diğerlerinin tarih boyunca yaptıkları gibi haklarımız için savaşıyoruz” diye düşündü. O gece polis bir semboldü, diyor. “Onlar sinagogdu, olanları anlatamadığım ailemdi, New York’a taşınmak için sevdiğim şehirden ayrılmak zorunda kalmamın nedeniydi. Onlar dini, medyayı, hükümeti, bizi uzaklaştıran tüm insanları temsil ediyorlardı.”
Ancak Stonewall sadece bir kavga değil bir ruhtu ve ona bir amaç verdi diyor. Hayatının geri kalanını yeni bir göreve harcayacağına söz verdi. Onu önce GLF’ye götürdü ve o burada gençlik sosyal yardımlarının yürütülmesine yardım etti. Ayrıca başka bir görev üstlendi: eşcinselleri Amerika’nın ana akımına mümkün olduğunca görünür kılmak. Bunu bir kamuoyunu bozma stratejisiyle yaptı. Ya da bilindiği adıyla “zaps”.
1973 yılında yayın efsanesi Walter Cronkite tarafından sunulan ve 60 milyon kişi tarafından izlenen CBS haber programını ilk kez çökertmiş ve elinde “Eşcinseller CBS önyargısını protesto etmektedir” yazılı bir pankart tutmuştur.
50 yıl önce, parasız bir genç olarak o tebeşir parçası ona verilmeden önce, önündeki yolu ne ülkede ne de kendi hayatında asla hayal edemezdi.
“Bir gün Beyaz Saray’da kocamla dans edeceğimi asla bilemezdim. Bu yüzden genç olan ve açılmayı düşünen birine söyleyeceğim şey ‘Büyük hayallerin olsun’ olacaktır.”
Yazar: Tom Geoghegan
Kaynak: BBC
Çeviren: Sude Serra Özmen
Düzenleyen: Ceren Berk