Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (Çocuk ve gençlerde DEHB)
Çocuk ve gençlerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) semptomları, tanı ve tedavisi
Dikkat eksikliği/ hiperaktivite bozukluğu (ADHD) milyonlarca çocuğu etkileyen ve yetişkinlikte de devam eden bir durumdur. ADHD, dikkat devamlılığında zorluk, hiperaktivite ve fevri davranış gibi sorunlarının kombinasyonunu içermektedir.
ADHD’ye sahip olan çocuklar düşük kendine güven, sorunlu ilişkiler ve okulda düşük performans ile mücadele edebilir. Semptomlar bazı durumlarda yaşla azalır. Ancak, bazı insanlar ADHD semptomlarından hiçbir zaman tamamen kurtulmamaktadır. Ancak, başarılı olmak için stratejileri öğrenebilirler.
Tedavi ADHD’yi iyileştirmese de semptomlarla ilgili ciddi boyutta yardımcı olabilir. Tedavi tipik olarak ilaç ve davranışsal müdahaleyi içermektedir. Erken teşhis sonucu önemli derecede etkiler.
Belirtileri
Dikkat eksikliği/ hiperkativite bozukluğu (DEHB) geçmişte dikkat eksikliği bozukluğu (DEB) olarak kullanılmaktaydı. DEHB günümüzde tercih edilen terimdir çünkü bu terim hastalığın birincil özelliklerini tanımlar; dikkatsizlik ve hiperaktif-dürtüsel bozukluk. Bazı çocuklarda DEHB bulguları 2-3 yaş kadar erken saptanabilmektedir.
DEHB’in bulgu ve semptomları şunları içermektedir:
- Dikkat vermekte zorlanma
- Sık hayal kurmak
- Komutları takip etmekte güçlük ve dinlemiyor gibi gözükmek
- Görev ve aktiviteleri organize etmekte zorlanma
- Genellikle unutkandır ve ihtiyaç duyduğu kitaplar, kalemler ve oyuncaklar gibi şeyler kaybeder
- Sıklıkla Okul ödevini, ev işlerini ve diğer görevleri bitirmekte başarısız olur
- Kolay ilgi dağılması
- Sıklıkla koşar veya olduğu yerde kıpırdanır
- Oturmakta zorlanma sürekli hareket halinde olma
- Aşırı konuşkanlık
- Diğerlerinin muhabbetlerine ya da oyunlarına ortadan girmek
- Kendi sırasını beklemekte zorlanma
DEHB daha sıklıkla erkeklerde görülür ve davranışlar kızlarla erkekler arasında farklılık göstermektedir. Örneğin erkekler daha hiperaktifken, kızlar sessizce ilgisiz olabilirler.
Normal davranış ve DEHB
Birçok sağlıklı çocuk zaman zaman ilgisiz, hiperaktif veya dürtüsel özelliklerden birini gösterebilir. Okul öncesi çocuklarında kısa dikkat süresi mevcuttur ve bir aktiviteyi uzun süre sürdüremezler. Daha büyük çocuklarda ve ergenlerde bile dikkat süresi genelde ilgi düzeylerine bağlıdır.
Aynı şey hiperaktivite için de geçerlidir. Küçük çocuklar doğal olarak enerji doludurlar, kendileri yorulmadan çok önce ebeveynlerinin tükenmesine yol açarlar. Ayrıca bazı çocuklarda doğal olarak fazla hareketlilik seviyesi mevcuttur. Çocuklar asla sadece diğer akraba ve arkadaşlarından farklı oldukları için DEHB olarak sınıflandırılmamalıdırlar.
Okulda problemleri olan fakat evde ve arkadaşları ile iyi anlaşan çocuklarda DEHB dışında bir şey olması daha muhtemeldir. Aynı şey evde hiperaktif ve dikkatsiz fakat okul çalışmaları ve arkadaşlığı etkilenmemiş olan çocuklar için de geçerlidir.
Ne zaman doktora gitmelisiniz
Eğer çocuğunuzun DEHB belirtileri gösterdiğini düşünüyorsanız çocuk doktorunuza veya aile hekiminize başvurunuz. Doktorunuz sizi bir uzmana yönlendirebilir fakat öncellikle çocuğunuzun sorunlarının diğer olası sebeplerini tıbbi olarak değerlendirmek önemlidir.
Eğer çocuğunuz DEHB için zaten tedavi görüyorsa, belirtilerinin çoğu düzelene kadar doktor kontrollerine her üç-dört ayda bir devam etmelidir. Eğer çocuğunuzda iştah kapanması, uykuda zorluk, artmış asabiyet gibi ilaçların yan etkilerini gözlemlediyseniz ya da çocuğunuzun DEHB’i ilk tedavi ile çok düzelme göstermedi ise doktorunuza başvurunuz.
Nedenleri
Her ne kadar DEHB’in sebepleri tam olarak bilinmese de araştırma çalışmaları devam etmektedir.
DEHB’in oluşumundan birçok sebep suçlanmıştır. Aynı aile içerisinde görülebilmekte ve çalışmalar genlerin sorumlu olabileceğini göstermektedir. Bazı çevresel faktörler ve ayrıca gelişimin önemli noktalarında ortaya çıkan merkezi sinir sistemi problemleri de riski artırabilir.
Tedavi ve ilaçlar
Çocuklarda DEHB’nun standart tedavisi ilaçları, eğitimi, öğretimi ve danışmayı içermektedir. Bu tedaviler DEHB’in birçok belirtisini rahatlatabilir fakat tedavi etmezler. Çocuğunuza en çok neyin yaradığını anlamak biraz zaman alabilir.
Uyarıcı tedaviler Günümüzde uyarıcı ilaçlar (psikostimulanlar) DEHB için en sık reçete edilen ilaçlardır. Uyarıcılar nörotransmiter olarak isimlendirilen beyin kimyasallarının seviyelerini artırır ve düzenlerler. Bu tedaviler dikkat eksikliği ve hiperaktivite bulgu ve semptomlarını bazen çok dramatik olarak iyileştirirler.
Örnekleri metilfenidat, dekstroamfetamin, dextramfetamin-amfetamin ve lisdexamfetamin.
Uyarıcı ilaçlar kısa ve uzun etkili formlarda bulunabilirler. Kalça üzerine yapıştırılabilen uzun etkili bir yama mevcuttur.
Doğru doz çocuktan çocuğa değişmektedir, bu yüzden doğru dozu bulmak zaman alabilir. Ve bu doz ise çocuğunuz büyüdükçe veya yan etkiler ortaya çıkarda ayarlanmak zorundadır. Doktorunuzla uyarıcıların olası yan etkileri hakkında konuşunuz.
Uyarıcı ilaçlar ve kalp problemleri Nadir olmakla birlikte, ciddi kalp ilişkili ölümler stimulan ilaç kullanan çocuklarda ve ergenlerde görülmüştür. Ani ölüm riskini artırma ihtimali halen kanıtlanmamıştır fakat eğer mevcut ise altta yatan kalp hastalığı veya kalp kusuru olanlarda olduğu düşünülmektedir. Çocuğunuzun doktorunun, uyarıcı ilaç reçete etmeden önce çocuğunuzda kalp rahatsızlıklarına dair bulgular olmadığından emin olması ve kalp hastalıkları için ailedeki risk faktörlerini sorgulaması gerekmektedir.
Diğer tedaviler DEHB tedavisinde kullanılan diğer tedaviler atomoksetin ve bupropiyon ve desipramin gibi antidepresanlardır. Klonidin ve guanfasin de etkili olduğu gösterilen ilaçlardandır. Atomoksetin ve antidepresanlar uyarıcılardan daha yavaş çalışırlar tam olarak etki etmeleri birkaç hafta alabilir. Bu ilaçlar eğer çocuğunuz kalp rahatsızlığı sebebi ile uyarıcıları kullanamıyorsa ya da ciddi yan etkiler görüldü ise iyi birer alternatif olabilirler.
Doktorunuza ilaçların olası yan etkilerini sorunuz.
İntihar riski Her ne kadar kanıtlanmamış olsa da, çocuklarda ve ergenlerde uyarıcı olmayan DEHB tedavisi ve antidepresan kullanımına bağlı az da olsa intihar düşüncesinde artış olabileceği düşünülmektedir. Çocuğunuzda depresyon veya intihar düşünceleri yönünde herhangi bir belirti görüyorsanız doktorunuzu arayınız.
İlaçları güvenli olarak vermek Çocuğunuzun doğru miktarda reçeteli ilaçlarını kullanmasını sağlamak çok önemlidir. Ebeveynler uyarıcıların kötüye kullanımı veya bağımlılığından korkabilirler. Uygun tanı ile ve doğru dozlarda kullanıldığında çocuklarda bağımlılık gösterilmemiştir.
Diğer yandan, DEHB olan çocukların kardeşleri ve sınıf arkadaşları uyarıcı ilaçları kötüye kullanabilirler. Çocuğunuzun ilaçlarını güvende tutmak için çocuğunuzun doğru zamanda doğru dozu aldığından emin olunuz.
- İlaçları dikkatli bir şekilde veriniz. Çocuklar ve ergenler kendi DEHB ilaçlarının sorumluluğunu denetim olmadan almamalıdırlar.
- Evde ilaçları çocuklar için güvenli olan bir kapta tutunuz. Uyarıcı ilaçların doz aşımı ciddidir ve ölümcül olabilir.
- Çocuğunla birlikte okula ilaç yollamayınız. Okul hemşiresi veya sağlık ofisine kendiniz ilaçları bırakınız.
DEHB Davranışsal terapisi ve danışmanlık DEHB olan çocuklar bir çok sefer psikiyatrist, psikolog, sosyal hizmet uzmanı veya başka bir ruh sağlığı uzmanı tarafından sağlanan davranışsal terapi veya danışmanlıktan fayda görürler. DEHB olan bazı çocuklarda anksiyete bozuklukları veya depresyon gibi ek durumlar da olabilir. Bu durumlarda danışmanlık hem DEHB hem de eş zamanlı problemler için faydalı olabilir.
Terapi örnekleri şunlardır:
- Davranışsal terapi. Öğretmenler ve ebeveynler zor durumlarla baş etmek için davranış değiştirici stratejileri öğrenebilirler. Bu stratejiler nişan ödüllendirme sistemi veya molalar olabilir.
- Psikoterapi: DEHB olan büyük çocukların canlarını sıkan sorunları konuşmalarına imkan tanıyarak olumsuz davranış kalıplarını bulmalarını ve belirtileri ile başa çıkmalarını sağlar.
- Ebeveynlik becerileri eğitimi. Bu ebeveynlerin çocuklarının davranışlarını anlamalarına ve onlara yol göstermelerine yardımcı yetenekler geliştirmelerini destekler.
- Aile terapisi. Aile terapisi kardeşler ve ebeveynleri DEHB olan bir bireyle birlikte yaşamanın stresi ile başa çıkmalarına yardımcı olur.
- Sosyal beceriler eğitimi. Bu eğitim çocukların uygun sosyal becerileri öğrenmelerine yardımcı olur.
En iyi sonuçlar genelde öğretmenler, terapistler ve doktorların bir arada çalıştığı bir takım çalışması ile elde edilir. Kendinizi DEHB hakkında eğitiniz, daha sonra çocuğunuzun öğretmenleri ile birlik içinde çalışarak onları sınıftaki çabalarını destekleyebilecekleri güvenilir kaynaklara yönlendiriniz.
Yaşam tarzı ve evde bakım
DEHB karmaşık bir hastalık olduğundan ve DEHB olan her birey kendine mahsus olduğundan her çocuğa faydalı olacak önerilerde bulunmak zordur. Fakat aşağıdaki önerilerden bazıları sizin çocuğunuzun başarılı olabileceği bir çevre yaratmanıza yardımcı olabilir.
Evdeki çocuklar
- Çocuğunuza bolca ilgi gösterin. Çocukların sevildiklerini ve değerli olduklarını duymaya ihtiyaçları vardır. Çocuğunuzun davranışlarının sadece olumsuz olanlarına odaklanmanız onunla olan ilişkinize zarar verebilir ve kendine güvenlerini ve özsaygılarını etkileyebilir. Eğer çocuğunuz sözlü sevgi gösterilerini kabul etmekte zorlanıyorsa, bir gülümseme, omuzunu okşama veya sarılmak işe yarayabilir. Çocuğunuza düzenli olarak kompliman yapabileceğiniz davranışları arayınız.
- Çocuğunuzun keyfini çıkarmak için zaman ayırınız. Çocuğunuzun kişiliğinin çok zor olmayan kısımlarını kabul etmek ve kıymetini bilmek için çaba harcayınız. Bunu yapmanın en iyi yollarından biri birlikte vakit geçirmektir. Bu başka yetişkin veya çocukların olmadığı özel bir zaman olmalıdır. Çocuğunuza her gün olumsuz olduğundan daha çok olumlu ilgi gösterin.
- Çocuğunuzun özsaygısını ve disiplin duygusunu geliştirmek için yollar bulun. DEHB olan çocuklar sanat, müzik ve dans derslerinde, karate veya tea kwon do gibi dövüş sanatlarında çoğu zaman başarılı olurlar. Fakat çocuğunuzun yapabilirliğinin üzerinde olan aktivitelere çocuğunuzu zorlamayınız. Her çocuğun teşvik edilebilecek yetenekleri ve ilgi alanları mevcuttur. Küçük fakat sık başarılar özsaygının oluşturulmasına katkıda bulunur.
- Organizasyon üzerine çalışın. Çocuğunuzun günlük görev defteri organize etmesine ve sürdürmesine ve çalışmak için sessiz bir yerde olmasına yardımcı olun. Çocuğunuzun odasındaki objeleri gruplandırın ve açıkça işaretlenmiş yerlerde saklayın. Çocuğunuzun çevresini organize ve düzenli tutmasına yardımcı olun.
- Çocuğunuza talimat verirken basit kelimeler kullanın ve gösterin. Yavaş ve alçak sesle konuşun ve belirli ve açık olun. Her seferinde bir talimat verin. Çocuğunuza talimat verirken durup göz teması kurun.
- Yemek, uyku ve yatak saati için düzenli bir program sürdürmeye çalışın. Gelecek tarihli aktiviteleri işaretlemek için büyük bir takvim kullanın. DEHB olan çocuklar değişimi kabul etmekte ve adapte olmakta zorlanırlar. Bir aktiviteden diğerine ani geçiş yapmayın veya geçecekseniz de çocuğunuzu uyarın.
- Çocuğunuzun dinlendiğinden emin olun. Çocuğunuzun çok yorulmasına engel olmaya çalışın çünkü yorgunluk DEHB bulgularını kötüleştirir.
- Zor durumları saptayın. Çocuğunuz için zor olan, uzun sunumlar boyunca oturmak, alışveriş merkezinde alış veriş yapmak veya süpermarkette bunaltıcı olabilecek bir sürü ürün gibi, durumlardan kaçının.
- Çocuğunuzu disipline etmek için molalar gibi uygun yöntemleri kullanın. Molalar kısa fakat çocuğunuzun kontrolü geri alabilmesine olanak sağlayabilecek kadar uzun olmalıdır. Çocukların yaptıkları tercihlerin sonuçlarını kabul etmeleri beklenmelidir. Amaç kontrolden çıkmış davranışları bölmek ve etkisizleştirmektir.
- Sabırlı olun. Çocuğunuzla ilgilenirken çocuğunuz kontrolden çıkmış olduğunda bile sabırlı ve sakin olun. Siz sakin olursanız çocuğunuz da büyük olasılıkla bu davranışı kendine model alacak ve sakinleşecektir.
- Olayları bir bakış açısı içerisinde tutun. Kendinizin ve çocuğunuzun ilerlemesi konusundaki beklentilerinizde gerçekçi olunuz. Çocuğunuzun gelişim seviyesini her zaman göz önünde bulundurun.
- Kendiniz de bir mola verin. Yorgun veya stres altındaysanız, ebeveyn olarak çok da etkili değilsiniz demektir.
Okuldaki çocuklar
- Okuldaki programları araştırın. Okulunuzdaki DEHB olan çocuklar için varsa programlardan yararlanın. Okullar kanun tarafından öğrenmesine engel bir bozukluğu olan çocuklara destek sağlayacak programlar geliştirmekle yükümlüdürler. Çocuğunuz ilgili yasa ile sunulan ek hizmetlere tabi olabilir. Bunlar değerlendirme, müfredat düzenlemeleri, sınıf düzeninde değişiklikler, değiştirilmiş öğretim teknikleri, çalışma becerileri eğitimi ve öğretmeler ve ebeveynler arasında artmış işbirliğidir.
- Çocuğunuzun öğretmeni ile görüşün. Çocuğunuzun öğretmenleri ile yakın ilişkide kalın ve çocuğunuzun sınıftaki çabalarına destek olun. Öğretmenlerinin çocuğunuzun çalışmasını yakından izlediğinden, olumlu geri dönüşler yaptıklarından, esnek ve sabırlı olduklarından emin olun. Talimat ve beklentileri konusunda çok açık olmalarını isteyin.
- Çocuğunuzun sınıfta bilgisayar kullanması için izin isteyin. DEHB olan çocuklar elle yazı yazmakta zorlanabilirler ve bilgisayar kullanmaktan fayda görebilirler.
Korunma
Çocuğunuzda DEHB riskini azaltmak için:
- Gebelik sırasında, fötal gelişim için zararlı olan her şeyden kaçının. Alkol, uyuşturucu ve sigara kullanmayın. Çevresel toksinlere, pliklorine bifeniller (PCB) gibi, maruz kalmaktan kaçının.
- Çocuğunuzu kirleticilerden ve toksinlerden koruyun, bunlar sigara dumanı, zirai ve endüstriyel kimyasallar, kurşunlu boyalardır.
- Ekran zamanını kısıtlayın. Hala kanıtlanmamış olsa da hayatın ilk 5 yılında televizyon ve video oyunlarına fazla maruziyet konusunda ihtiyatlı olun.
Çocuğunuzda DEHB varsa, problem ve komplikasyonların azaltılmasına yardımcı olmak için:
- Tutarlı olun, sınırlar koyun ve sonuçlar konusunda açık olun.
- Açık beklentiler ile çocuğunuz için bir günlük rutin oluşturun, yatak zamanı, kalkma saati, yemek saatler, basit görevler ve televizyon gibi.
- Çocuğunuzla ilgilenirken çoklu görevlerden kaçının, çocuğunuza komut verirken göz teması kurun, çocuğunuzu övmek için her gün birkaç dakika ayırın.
- Öğretmenler ve bakıcılar ile problemleri önceden saptayabilmek için birlikte çalışın durumunun çocuğunuzun hayatına etkisini azaltmaya yardımcı olur.