20/11/2006
Resmi rakamlara göre Romanlar, ülke nüfusunun yüzde 2.5'ini oluşturuyor; gerçek rakam ise bunun çok üzerinde olabilir. Romanlar ayrıca ülkenin en az imkana sahip gruplarından biri; Roman toplumunda yoksulluk oranı yüzde 74. Romanya'nın AB'ye katılmaya hazırlandığı şu günlerde, Romanların yaşam kalitesinin artırılması yönünde çalışmalar yapılacak.
Paul Ciocoiu, Southeast European Times, Bükreş – 20/11/06
2002 nüfus sayımı sonuçları, Romanya’da 535.140 Roman yaşadığını gösteriyor, oysa tahminlere göre gerçek sayı milyonlarla ifade ediliyor. [Getty Images]
Avrupa, en az sekiz milyon Romana ev sahipliği yapıyor ve bunların altı milyonu Orta ve Doğu Avrupa’da yaşıyor. 2002 yılında yapılan son nüfus sayımı, Romanya’da 535.140 Roman yaşadığını gösterdi. Bu rakam, ülke nüfusunun yüzde 2.5’ine karşılık geliyor, fakat resmi olmayan tahminlere göre gerçek sayı 2.5 milyon civarında.
Roman tarihi uzmanları, Romanların Avrupa’ya 10. yüzyıl ya da daha öncesinde Hindistan’dan geldiği konusunda hemfikir; fakat Romanya topraklarına tam olarak ne zaman yerleştiklerini belirlemek oldukça zor. Romanların Romanya’dak, varlıklarına dair en eski belge 1374 yılına ait. Belgede 1. Dan’ın Vodita manastırına verdiği 40 Roman köleden bahsediliyor. Romanlar, yüzyıllar boyunca köle statüsünde kaldı. 1424 yılında Transilvanyalı Romanlar, Anayasada da öngörüldüğü üzere bir voyvoda (hükümdar) tarafından yönetiliyordu, ama söz konusu madde, 1588 yılında eyalet meclisi tarafından kaldırıldı.
1785 yılında Avusturya İmparatoru 2. Joseph, Transilvanya’da köleliği yasakladı. Dört yıl sonra Romanlar, eyaletteki okul ve kiliselere kabul edilmeye başlandı. Henüz Osmanlı egemenliği altında bulunan ve Batının modern fikirlerine karşı koyan diğer iki Romanya eyaleti Moldova ve Walachia'da ise durum farklıydı. Bu iki eyalette köleliğin kaldırılması, yazarların ve aydınların baskısıyla, ancak 1855 ve 1856 yılında gerçekleşebildi.
Yüzyıllar boyu süren köleliği, İkinci Dünya Savaşı döneminde Nazi yanlısı İon Antonescu'nun uyguladığı zulüm ve sürgünler izledi. Romanya Savaş Suçları Komitesinin verilerine göre, Nazi katliamı sırasında yaklaşık 38 bin Romanyalı Roman yaşamını kaybetti. Ardından kurulan komünist diktatörlük, ülkede homojen bir toplum yaratma hedefi doğrultusunda Romanları zorla sınır dışı etti ve mallarına el koydu.
Komünist rejim, elli yıl boyunca bir yandan ütopya yanılsamasını beslerken diğer yandan da bu sorunların üzerini örtmeye çalıştı. Fakat komünizmin çöküşü ve geçiş sürecinin başlaması ile birlikte, toplumda gerginlikler ortaya çıkmaya başladı. Yeni yeni büyümeye başlayan Romanya medyası da ateşe körükle gitti. 1991 yılında Bükreş yakınlarındaki yerleşim bölgesi Bolintin Deal’de Roman bir köylü bir Romanyalıyı öldürdü. Bu cinayet, köydeki Romanyalıları ayaklandırdı ve Romanların evleri ateşe verildi. Olaydan üç yıl sonra 23 Eylül 1993’te üç Roman, Mures ilçesi yakınlarındaki Hadareni kasabasında öfkeli köylüler tarafından öldürüldü. Öldürülenlerden biri daha önce bir Romanyalıyı bıçaklaşmıştı. Bu cinayet, toplu bir cezayı da beraberinde getirdi. Roman topluluğuna ait 14 ev ateşe verilirken, 70 yıldır Hadareni'de yaşayan 175 Roman köyden kovuldu.
Temmuz 2003’te sekiz Orta ve Doğu Avrupa ülkesinin lideri Budapeşte’de biraraya gelerek, “Roman Katılımının Onyılı 2005-2015" isimli girişimi başlattılar. [Romadecade.org]
Avrupa Roman Hakları Merkezinin yayınladığı bir rapora göre, 1990-1993 yılları arasında yaşanan toplu şiddet olaylarında en az sekiz Roman öldürüldü ve pek çoğu da ciddi şekilde yaralandı. Ayrıca pek çok Roman da polis tarafından kötü muameleye maruz kaldı. Bireysel şiddet şuçlarında olduğu gibi bu tür olaylar da cezasız kaldı; hatta bazılarında doğru düzgün bir soruşturma bile yapılmadı.
Radikal bir muhalefet partisinin lideri olan Corneliu Vadim Tudor, ırkçı açıklamalar yaptı. AGİT tarafından yayınlanan bir rapora göre Tudor, Ağustos 1998'de “Roman suçluları özel koloniler halinde tecrit ederek Romanya’nın bir Çingene kampına dönmesini engellemeyi” öngören, on maddelik bir program açıkladı.
Diğer yandan hükümet de, Roman azınlığa ilişkin bir stratejinin hayata geçirilmesi gerektiği gerçeğinin farkına vardı. Şubat 1997’de Ulusal Azınlıklar Bakanlığı kapsamında Ulusal Roman Bürosu kuruldu. Ekim 2004’te bu büro, devlet bakanı statüsündeki bir başkan tarafından yönetilen Ulusal Roman Temsilciliğine dönüştürüldü.
2001 yılında hükümet, Roman toplumunun yaşam kalitesinin iyileştirilmesine yönelik ulusal bir stratejiyi kabul etti. Bu strateji çerçevesinde, sosyal güvenlik, sağlık, adalet, eğitim, iletişim ve sivil katılım gibi konuları da kapsayan on temel alandaki öncelikler tanımlanıyor. Stratejiyi destekleme amacı taşıyan 7.6 milyon avro değerindeki bir PHARE projesi de Nisan 2006'da tamamlandı. Diğer yandan Romanya Polis Müfettişliği de Roman toplumu ile polis arasındaki ilişkileri iyileştirmek ve polisin, Romanlarla diğer topluluklar arasında yaşanacak olası gerginliklere etkin bir şekilde tepki gösterebilme kapasitesini artırmak için bir program başlattı. Program, Etnik İlişkiler Projesi ile Louisville Üniversitesi Adalet Yönetimi Bölümünün yardımlarıyla geliştirildi.
Temmuz 2003’te sekiz Orta ve Doğu Avrupa ülkesinin lideri Budapeşte’de biraraya gelerek, Dünya Bankası ve Açık Toplum Enstitüsün bir projesi olan “Roman Katılımının Onyılı 2005-2015" isimli girişimi başlattılar. Bu girişimin temel hedefi, Roman toplumundaki yoksulluğun ve bu topluma yönelik ayrımcılığın sona erdirilmesi. Romanya, Temmuz 2005 ve Temmuz 2006 tarihleri arasında bir yıl süresince programa başkanlık etti.
Temmuz 2006’da Dünya Bankası, bir toplumsal katılım projesi için Romanya’ya 58.5 milyon avro kredi verilmesini kararlaştırdı. Kredi kapsamında ülkede imkanları en kısıtlı gruplara (Roman azınlık, yüksek risk altındaki ve/veya yetiştirme yurtlarından çıkan çocuklar, engelliler ve aile içi şiddet mağdurları) yardım edilmesi hedefleniyor. Proje, Romanya’nın Avrupa Komisyonu ile imzaladığı Ortak Katılım Memorandumu çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmesine yönelik, yeni Ülke Ortaklık Stratejisi ilkelerine dayalı olarak geliştirildi.
Romanya, üç aydan kısa bir süre sonra AB’ye katılacak. Reform ve AB üyeliğinin faydalarının toplumun en zayıf kesimlerine ulaştırılabilmesi için, sosyal sektör meselelerinin ele alınmasının tam zamanı. Yüzde 74’lük yoksulluk oranı, ülke ortalamasının dört katı düzeyde bebek ölüm oranı ve yüzde 13’lük resmi istihdam oranı ile Romanlar ciddi bir risk altında. 2002 yılında yapılan nüfus sayımına göre Romanların dörtte biri okuma yazma bilmiyor. Çocukları erken yaşta evlendirmek gibi yüzyıllardır sürdürdükleri geleneklerinden vazgeçmek istemeyen Romanlar, yasalarla ve yetkililerle sık sık karşı karşıya kalıyor.
Londra merkezli Monority Watch, Romanya ve Bulgaristan'ın bölgesel kalkınma fonlarının bir bölümünü, Romanların yaşam standartlarını iyileştirmek için kullanmaları gerektiğini öne sürüyor. Bu konuda kararlı bir çaba gösterilmediğ takdirde gelişmeler kısa vadeli olmaktan öteye gidemeyez. Ve bu da ne Romanya'nın ne de Bulgaristan'ın ödeyebileceği bir bedel.