Bundan tam 100 yıl önce bu sabah, gazetelerini açan ‘New York World’ okurları, pazar sayfalarının bir köşesinde daha önce hiç görmedikleri bir çizelgeyle karşılaştı. Yan yana gelmiş kutucuklardan oluşan bu çizelgenin en üstünde FUN (eğlence) yazılmış, çarpraz rotasyonda aşağıya doğru uzanan kutucuklar ise boş bırakılmıştı. Gazete, okuyucularından yanda verilen soruları cevaplamasını ve yanıtlarını bu kutucukların içine yazmasını istiyordu. Denilen yapıldı, kalemler alındı ve harfler o kutuların içine itinayla yerleştirildi. Bir asırdır ilgiyle takip edilen kültürel bir fenomenin temelleri işte o gün atıldı. İlk kez Arthur Wynne imzasıyla yayımlanan bulmaca, işte bugün 100 yaşında.
Bulmacanın ağababası!
Soldan sağa, yukarıdan aşağıya sözcükleri yerleştirdiğimiz kare bulmacanın pek çok çeşidi yapıldı. Kare, çengel, sayı avı, sudoku gibi envai türü var. Ama hâlâ temel formunu koruyor. ABD’den tüm dünyaya yayılan bulmacanın bugün tüm dünyada belki de milyarlarca meraklısı var. Herkes denk geldiğinde o karelerin içini doldurmaya koyulur, ama bazıları için haftalık hatta günlük bir törendir. Gazeteler, herşeyden vazgeçebilir ama bulmacadan asla. Çünkü eskilerin tabiriyle ‘o köşenin hastaları vardır’ ve tepkileri sert olur.
Bulmacanın farklı zorluk dereceleri var. Mesela Türkiye ’de Cumhuriyet ve Radikal gazetelerinin bulmacaları zorluğuyla meşhur. Amerika’da ise New York Times’ın ‘The Crossword’ köşesi milyonlarca insanın gündelik yaşamında yer etmiş vaziyette. İşin ilginci icadından 11 yıl sonra, 1924 yılında bulmaca için “Bir tablonun içine harfleri yerleştirip, kelimeleri bulmak için yapılan fena halde boş bir uğraş!” diyen NYT’nin ancak 1942’de bulmaca yayımlamaya başlaması.
Radikal’in insafsız kare bulmacası
Çengel bulmacanın Türkiye’ye gelişiyle ilgili net bir bilgi yok. Bütün gazeteler uzun zamandır bulmaca yayımlıyor, hatta 1979’dan itibaren uzun zaman çıkan ‘Çözümlü Bulmaca’ dergisi gibi sadece bu konuya ait pek çok yayın bile var. Her şeye rağmen, hem Türkiye’de –emekliler sağ olsun- hem de dünyada etkisini kolay kolay kaybetmeyecek gibi.
Nedret Erdoğdu, bir Ekşi Sözlük yazarının tabiriyle Radikal’in ‘insafsız’ bulmacalarının yaratıcısı. Çözmesi hayli zor bulmacalarına olan ilgiye, sık sık okur telefonuyla muhatap olan bu fani şahit!
Kendisine soruyorum, bulmaca insanlar için neden bu kadar önemli? Cevaplıyor: “Bulmaca tiryakileri hem yeni kelimeler öğrenmek hem de unuttukları bazı kelimeleri hatırlamak için bulmaca çözerken, bütün soruları ya da büyük çoğunluğunu buldukları zaman özellikle mutlu oluyorlar. Ama belki de daha önemlisi bir süreliğine gündelik hayattan uzaklaştıkları için bulmaca çözmeyi bırakmadan her gün yineliyorlar. Burada bir tür sır, ipucu vereyim: Bazı soru ve cevap bize ilgisiz ya da gereksiz gelebileceği için, başka bir boyutta zihin egzersizi yapılmış oluyor.”
Zaman öldürmek, gündelik hayattan uzaklaşmak, ruhsal tatmin ve akabinde mutluluk… Ama bunların arasında bulmaca tiryakiliğinin en önemlisi ‘zihin egzersizi’ olsa gerek. Yalan değil, araştırmalar çok bulmaca çözen kişilerin daha zeki olduğunu ortaya koyuyor. Tek kötü yanı ise aynı tip bulmacaları elinden düşürmeyen kişilerde bunama eğiliminin yüksek olması.
Şimdi bu yazıyı okuyan herkesi Cumartesi ekimizin 14’üncü sayfasına gidip, Nedret Eroğlu’nun kare bulmacasıyla haşır neşir olmaya davet ediyorum. Siz de bu asırlık eğlencenin bir parçası olun.
5 MADDEDE BULMACA HAZIRLAMAK
1-Tercihan önce soldan sağa 1’e ve yukarıdan aşağıya 1’e iki tane ‘iyi’ cevap yerleştirerek başlangıç yapmak.
2-Bulmacanın kalanını hem kendi istediğiniz hem de okuyucunun istediğini varsaydığınız diğer kelimelerle tamamlamaya başlamak.
3-Cevaplanacak kelimeleri seçerken bunların tamamına yakınını daha önce basılmış, sözlük ve ansiklopedilerde yer almış olanlarından seçmek.
4-Bulmacadaki bu kelimelerin daha önce hazırladığınız ve bundan sonra hazırlayacağınız bulmacalarda yer alma sıklığını her zaman dikkate almak.
5-Bulmaca cevap alanı bittikten sonra bunların soru bölümünü tek tek sırayla yazarak bulmacayı gazetede yayımlanacak hale getirmek.
BULMACA NELERE KADİR!
1-Kuzey Amerika ve Britanya’da çarpraz bulmaca tabloları, geleneksel olarak 180 derece rotasyonal simetriye sahip. Böylece bulmacanın bulunduğu kâğıt ters çevrilse bile bulmaca deseni aynı kalır.
2- İtalyanca, çapraz bulmaca hazırlamaya oldukça elverişli dil sayılabilir. Sesli harf oranı daha fazla ve kelime kalıpları İngilizceden daha düzenli. Türkçeye göre özel bir kıstas yok. Ama Japonya’da çapraz bulmacanın köşe kutucuklarının her zaman beyaz olması gerekiyor.
3-1926’da, Budapeşte’de bir garson geriye bir çarpraz bulmaca ve bir not bırakarak intihar etti. Notta “Bulmacanın çözümü size intihar etme nedenlerimi ve ilgili kişilerin isimlerini verecektir” yazıyordu. Ama o bulmaca hiçbir zaman çözülemedi.
4- İkinci Dünya Savaşı sırasında, İngiliz ordusuna yeni kriptolog alırken, adaylardan Daily Telegraph’tan bir bulmacayı 12 dakikada çözmesi isteniyordu. Müttefik subayları ise gazetecilerin, gazetede yayımlanan bulmacalar aracılığıyla haberleştiğinden kuşkulanıyordu.
5-Pazar günleri 2.3 milyon satan New York Times gazetesinin bulmacalarını belirli bir kişi hazırlamıyor. Misal 2009 yılında 14 yaşındaki iki çocuğun hazırladığı bulmacaya gazetede yer verilmiş. Bulmaca hazırlayanlara hafta içi 200, hafta sonu ise 1000 dolar ödendiğini not edelim...
‘Her NYT bulmacası benim için bir yarış’
Alan Johnson (37) : 25 yıldır bulmaca çözüyorum. Üniversitede NYT satın almaya başladım. Hafta sonu planımda NYT’nin ayrı yeri var. Sabah kalkarım, Manhattan’da kahvaltı yapar, gazetemi okurum. Dışarı çıkmadan pazar bulmacası çözerim. Bu, son beş yıldır aynı... Hayatımın bir parçası artık. Her NYT bulmacası benim için bir yarış ve bu yarışı bitirebilmekten mutluluk duyuyorum.
‘Bulmacacı beni yenmeye çalışıyor’
Ercüment Yılmaz (65) : Yıllardır bulmaca çözüyorum. Emekli olunca zaman başka türlü geçmiyor. Eskiden gazeteler daha fazla bulmaca eki verirdi, artık azaldı. Şimdi vakit öldürmek için mecburen Facebook’ta çanak okey, Farmville oynuyorsun. Bulmacanın pabucunu dama attık ama gazeteden vazgeçemiyorum. Bu bir hırs. Bulmacacının beni yenmeye çalıştığını düşündüğüm bile oluyor.