Budapeşte, Macaristan`ın başkentidir. Aslında Tuna nehrinin iki yakasındaki Budin ve Peşte`nin 17 Kasım 1873 yılında birleşmesiyle oluşmuş şehirdir.
Macaristan`ın politik, kültürel, ticari, endüstri ve ihracat merkezidir. Berlinden sonra Orta Avrupanın en büyük ikinci şehri olup, Macaristan nüfusunun beşte biri, 2003 yılı sayımına göre 1.719.343 kişi, Budapeşte`de yaşamlarını sürdürmektedir.
Budapeşte coğrafi konumu, tarihî eserleri ve diğer çekicilikleri ile Avrupanın en güzel şehirlerinden biridir. Şehir Tunanın batı (sağ) yakasında Buda (Budin) ve doğu (sol) yakasında Peşte şeklinde iki bölüme ayrılmıştır. Tunanın batı kıyısında Buda kalesinin çevresindeki görece engebeli bölgede tarihî semtler uzanır. Şehrin iş hayatının merkezi ve kalabalık semtleri ise Tunanın doğusundaki ovaya açılan düzlüktedir.
Tarihçe
Osmanlı Dönemi
Kanuni Sultan Süleyman tarafından ilk olarak 1526da fethedilen Budin ve Peşte, bir buçuk asırlık bir Türk hakimiyetinden sonra 1686da elden çıkmıştı. Türk idaresi sırasında, Karadeniz üzerinden Tuna yoluyla İstanbuldan nispeten kolay ulaşılan bir beylerbeylik merkezi olduğundan kolayca Türkleşmişti. Ticaret yollarının birleştiği bir yerde bulunan Budin ve Peşte, bir taraftan zengin bir ticaret şehri görünümü alırken, burada kurulan çeşitli vakıflar bu Orta Avrupa şehrine bir Osmanlı yerleşim merkezi manzarası vermişti. 1662 yılında burayı ziyaret eden Evliya Çelebinin Seyahatnamesinde Budin ve Peştenin etraflı bir tasviri bulunmaktadır.
Evliya Çelebi, Budada 25 cami, 47 mescit, 12 medrese, 16 mektep, 2 hamam, 8 kaplıca, 9 han, 1 saat kulesi ve 1 bedesten bulunduğunu bildirmektedir. Bunların çoğu bugün ayakta değildir. Sokullu Mustafa Paşanın yaptırdığı Mustafa Paşa Camii ve Türbesinin Mîmar Sinanın eseri olduğu bilinmektedir.
Macarcada Türkçeden gelen çok sayıda kelime yer almaktadır. Bunlardan bazıları anya (ana-anne), atya (ata-baba), szakáll (sakal), papucs (terlik), alma (elma), bajusz (bıyık), zseb (cep), kicsi (küçük), tepsi (tepsi), kurultaj (kurultay) gibi kelimelerdir.
20. Yüzyıl
1944 yılında, İkinci Dünya Savaşı`nın sonlarına doğru, Budapeşte kısmen İngiliz ve Amerikan hava saldırıları tarafından tahrip edildi. 24 Aralık 1944 den 13 Şubat 1945`e kadar şehir Budapeşte Savaşı`nda kuşatıldı. Budapeşte`ye saldıran Sovyet ve Romen askerleri, Alman ve Macar askerlerine karşı şehri savunmak büyük zarara yol açtılar. Bütün köprüler Almanlar tarafından tahrip edilmiştir. 38.000`den fazla sivil çatışma sırasında hayatını kaybetti. Budapeşte`de bulunan 250.000 Yahudi nüfusunun %20 ila %40`ı 1944 ve 1945 başlarında Nazi soykırımı yoluyla öldü. İsveçli diplomat Raoul Wallenberg Yahudilere İsveç pasaportları vererek ve onları konsolosluk koruması altına alarak on binlerce Budapeşte Yahudisinin hayatını kurtarmayı başarmıştır.
1949 yılında, Macaristan Komünist Halk Cumhuriyeti ilan edildi. 1956 yılında Budapeşte`de barışçıl gösteriler, Macar Devrimi`nin patlak vermesine yol açtı. Kitle gösterileri 23 Ekim`de başladıktan sonra yerel otorite çöktü ancak Sovyet tankları isyanı bastırmak için Budapeşte`ye girdi. Bu gösteriler 3000`den fazla ölü bırakarak, Kasım ayının başına kadar devam etti.
1987 yılında, Tuna kıyısında ki Buda Kalesi Dünya Mirası UNESCO listesine dahil edilmiştir. Andrassy Bulvarı (Milenyum Yeraltı, Hosok tere ve Városliget dahil) 2002 yılında UNESCO listesine eklendi. 1980`li yıllarda kentin nüfusu 2,1 milyon olarak gerçekleşmiştir.
Ekonomi
Eskiden ekonominin merkezi Buda iken 19. yüzyıldan sonra ticaret etkinlikleri Peşteye kaymıştır. Büyük bankalar, ülkedeki yabancı şirketlerin çoğu ve en güzel mağazalar Peştenin Belvaros semtindedir.
Budapeşte temel sanayi (termik santral, çelik ve boru fabrikaları, petrokimya, yapı sanayileri) ve tüketim sanayisi (un fabrikaları, hazır giyim, kereste, kâğıt, matbaacılık, ilaç, kozmetik sanayileri) merkezidir. Ayrıca Comecon çerçevesi içinde, makinalar ve elektrikli makinalar (takım tezgahları, kamyonlar, demiryolu gereçleri, telefon santralleri, elektronik cihazlar) yapımı da önemli seviyelere ulaşmıştır.
İkinci Dünya Savaşında Budapeşte büyük bir hasar görmüştü. Fabrikaların ve meskenlerin neredeyse tamamı ya yıkıldı ya da hasar gördü. Bütün köprüler yıkıldığı için ulaşım da durmuştu. 1945te Sovyet orduları Budapeşteye girdiğinde nüfus dörtte biri kadar azalmıştı. Şehrin inşası yıllar sürdü. 1950de çevredeki köy ve ilçelerin katılmasıyla genişletildi. Sanayileşme tekrar başladı ancak çevre il ve ilçelere yayılması için de tedbirler alındı. Şehrin Tuna üzerinde her zaman önemli bir kavşak noktası olması, sanayileşme öncesinde yapılan merkezî demiryolları ve Macaristana dağılan yolların merkezinde bulunması Budapeştenin gelişmesinde önemli katkılarda bulunmuştur. 1970lerde şehir içi trafiğinin rahatlatılmasında önemli rol oynayan metro sistemi kuruldu. Temizliği, hızlı ve ucuz olmasıyla Budapeşte metrosu şehrin özelliklerindendir. Macaristanın en iyi okulları, Macar Bilimler Akademisi, Orta Avrupa Üniversitesi (Central European University) ve araştırma enstitüleri Budapeştededir.
İklim
Budapeştede Büyük Macaristan Ovasının sert kara iklimi ile Transtunanın bol yağışlı iklimi arasında bir geçiş iklimi hüküm sürer. Hava sıcaklığı en sıcak ay olan Temmuzda ortalama 22 °C ve en soğuk ay olan Ocakta ise ortalama -1 °Cdir.
Kültür ve Eğlence
Budapeşte, çok çeşitli ve karmaşık bir kültüre sahiptir. Tiyatrolar, opera evleri, sergi salonları, kütüphaneler, sanat galerileri, festivaller, özel etkinlikler, halk müziği, sahne sanatları ve dans şovları kentin kültürel yapısının en temel unsurlarıdır. Budapeşte festivaller kentidir. Her yıl çok sayıda özel organizasyona ev sahipliği yapar. Mart-Nisan aylarında yapılan Budapeşte İlkbahar Festivali ve Ekim ayında gerçekleştirilen Budapeşte Sonbahar Festivali kentin en önemli ve en büyük uluslararası iki kültürel organizasyonudur. Bu festivaller boyunca kentin çeşitli mekânlarında konserler, caz performansları, çağdaş dans ve tiyatro gösterileri, film gösterimleri ve sanat etkinlikleri düzenlenir. Köprü Festivali-Tuna Suyu Karnavalı (Haziran), Halk Sanatları Festivali (Ağustos), Yahudilerin düzenlemiş olduğu Yaz Festivali (Ağustos-Eylül), Noel Işıkları Müzik Festivali (farklı tarihlerde düzenlenir) ve Budapeşte Uluslararası İlkbahar Festivali (Mart-Nisan) kentte düzenlenen diğer başlıca festivallerdir.
Pest`de bulunan Macaristan Devlet Opera Evi, 1884 yılında dizayn edilmiştir. Avrupa`nın en iyi opera evlerinden biri olan bina, kentin en çarpıcı ve en güzel yapılarındandır. Burada sahnelenen muhteşem konserler, bale ve opera gösterilerine katılamasanız da mevcut rehberler eşliğinde kısa müzikal ve dans oyunlarını görebilirsiniz.
Budapeşte çok sayıda tiyatroya ev sahipliği yapmaktadır. Ulusal Tiyatro, Erkel Tiyatrosu, Budapeşte Opera Tiyatrosu, Madach Tyatrosu ve Trafo Çağdaş Sanatlar Evi kentin en önemli kültürel merkezleri arasında yer almaktadır. Erkel Tiyatrosu; Macaristan Devlet Operası`nın ikinci merkezi konumundadır. Kentte çok sayıda kütüphane de bulunur.
Budapeşte eğlence hayatı; barlardan spor aktivitelerine, kulüplerden meyhanelere geniş bir yelpazeye sahiptir. Sas Tepesi (Tajek u), Buda Tepesi (kentin kuzeyinde), Nepliget (People`s Park, kentin güney batısında), Kent Parkı (Pest), Gellert Tepesi ve Margaret Adası kentin eğlenme ve dinlenme imkânı sunan başlıca doğa alanlarıdır.
Mutfak
Kentin sofistike kimliği kendini en çok mutfak kültüründe gösterir. Macaristan mutfağının en gözde yemeklerini tüm kent restoranlarında bulmak mümkündür. Macar mutfağı sadece baharatlı biber yemeklerinden oluşmamaktadır. Soğan, ekşi kaymak, yumurta, tereyağı ve şarap yerel lezzetlerin başlıca malzemeleri arasında yer alır. Et ve balık yemeklerinin yanında vejetaryenlere özel lezzetler de bulunur.
Halaszle (balık çorbası), Almaval toltott facan (elmalı sülün), Sult libamajszelet (tavada kızartılmış kaz ciğeri), Fogasszelet bakonyi modra (bonfile) ve Szarvastokany erdei gombaval (mantarlı geyik eti güveçi) geleneksel et lezzetlerindendir. Geleneksel restoranların çoğu müşterilerine rantott gomba (kızartılmış mantar), Trappista sajt (ekmek parçalarının arasında Trappist peyniri) ve yumurtalı aperatifler sunar. Kentte; Amerika, Bavyera, Belçika, Britanya, Fransa, Çin, Hollanda, Yunanistan ve daha bir çok ülkenin lezzetlerini tatma imkânı bulabilirsiniz.
Kentin yöresel tatlıları arasında yer alan Strudel, Gundel pancake, somloi dumpling ve gesztenyepure (dövülmüş kremalı pişmiş kestane) farklı lezzetleriyle dikkat çeker.
Kent şarabı oldukça popüler olup çok lezzetlidir. Tokaj şarabı Şarapların Kralı olarak adlandırılır. Buda, Aşağıkent (Downtown), Kent Parkı (City Park) ve Budafok, kentteki en kaliteli yemek mekânlarının bulunduğu başlıca yerlerdir.