Vasco da Gama
VİDİGUEİRA İ. KONTU
(d. y. 1460, Sines, Portekiz - ö. 24 Aralık 1524, Koçin, Hindistan)
Hindistana düzenlediği üç seferle (1497-99, 1502-03, 1524) Avrupayı Ümit Burnu üzerinden Doğuya bağlayan denizyolunu açması dünya tarihinde yeni bir dönem başlatmış, ayrıca Portekizin dünya çapında bir güç haline gelmesine katkıda bulunmuştur.
Yaşamı
Soylu bir ailenin üçüncü oğluydu. Babası Estevâo da Gama Portekizin güneybatısındaki Alentejo eyaletinde Sines Kale- sinin komutanıydı. Vasco da Gamanın gençlik yıllarına ilişkin fazla bilgi yoktur. Dikenin iç kesimlerindeki Evorada eğitim gördüğü sanılmakta, matematik ve denizcilik öğrendiği bilinmektedir. 1492de Portekiz kralı II. Joâo tarafından Lizbonun güneyi Setübal ile ülkenin en güneyindeki Algarveye gönderildi. Görevi, bu limanlarda bulunan ve barış zamanında Portekiz gemilerini yağmalayan Fransız gemilerini ele geçirmekti. Gama bu görevi en iyi biçimde yerine getirdi.
Prens Henrique o Navegadorun denizyoluyla Asyaya ulaşma politikasını sürdüren II. Joâo, Hindistana bir filo göndermeyi tasarlıyordu. Böylece, Hindistanın ve öteki Doğu ülkelerinin ticaretini ellerinde tutan Müslümanların bu alandaki tekellerini kırabilecekti. Bu sefere komutan olarak önce Estevâo da Gama seçildi; ama onun ölümü üzerine yerini Vasco da Gama aldı. Aynı tarihlerde II. Joâonun ölümünden sonra yerine I. Manuel geçtiğinden (1495), Gamanın hangi kral tarafından bu göreve getirildiği kesin olarak bilinmemektedir. Bazı tarihçilere göre, görev önce Gamanın büyük ağabeyi Pauloya önerilmiş, ama Paulo sağlık sorunları yüzünden öneriyi geri çevirmiştir.
İlk yolculuğu
Da Gama 8 Temmuz 1497 günü dört gemilik bir filo ile Lizbondan yola çıktı. Komutası altında, Sâo Gabriel ve Sâo Rafael adlı, üçer direkli, yaklaşık 120şer tonluk orta boy iki yelkenli, Berrio adlı 50 tonluk bir karavela ve 200 tonluk bir erzak gemisi bulunuyordu. Adamları arasında ikisi Arapça, biri de değişik Bantu lehçelerini konuşan üç çevirmen vardı. Gemilere ayrıca, keşfedilen bölgelere dikilmek üzere, Portekiz egemenliğinin sembolü olan taş sütunlar (padrâo lar) yüklenmişti.
Da Gamaya Cabo Verde Adalarına kadar ünlü Portekizli denizci Bartolomeu Dias eşlik etti. 15 Temmuzda Kanarya Adalarını
geçerek 26 Temmuzda Cabo Verde Adalarındaki Sâo Tiagoya ulaşan filo, 3 Ağustosa değin orada kaldı. Da Gama, daha sonra Gine Körfezindeki akıntılara kapılmamak için, Atlas Okyanusunun güneyinden Ümit Burnuna doğru büyük bir yay çizerek 7 Kasımda Santa Helena Koyuna (bugün Güney Afrikada) ulaştı. Filo oradan 16 Kasımda ayrıldı, ama ters rüzgârlar nedeniyle Ümit Burnunu ancak 22 Kasımda geçebildi. Da Gama üç gün sonra Mossel Koyunda demirleyip oradaki adalardan birine bir padrâo dikti ve erzak gemisinin parçalanmasını emretti. 8 Aralık günü yeniden yola çıkan filo, Noel günü Natal kıyılarına vardı. 11 Ocak 1498de Natal ile Mozambik arasında bulunan küçük bir ırmağın ağzında demirleyerek burada beş gün kaldı.
Denizciler bu ırmağa Cobre (Bakır) Irmağı adını verdiler. 25 Ocak günü filo bugün Mozambikte bulunan Quelimane Irmağına ulaştı. Irmağa Bons Sinais Irmağı (Uğurlu Irmak) adı verildi ve oraya da bir padrâo dikildi. Bu sırada tayfalar arasında iskorbüt salgını başlayınca Vasco da Gama hastaların iyileşmesi ve gemilerin onarımı için bir ay orada kaldı.
Filo, 2 Mart günü Mozambik Adasına ulaştı. Ada halkı Portekizlilerin de kendileri gibi Müslüman olduklarını sandı. Bu arada Vasco da Gama, onların Arap tüccarları ile ticaret yaptıklarını ve o günlerde altın, gümüş, mücevher ve baharat yüklü dört Arap gemisinin limana geldiğini öğrendi. Ayrıca kendisine uzun süredir aranan efsanevi Hıristiyan hükümdar Keşiş Yohannesin adanın iç kesimlerinde yaşadığı ve birçok kıyı kentini denetimi altında bulundurduğu anlatıldı. Mozambik sultanı, Gamaya iki kılavuz verdi, ama bunlardan biri Portekizlilerin Hıristiyan olduklarını öğrenince kaçtı.
7 Nisan günü, bugün Kenyada bulunan Mombasaya ulaşan Vasco da Gama 14 Nisanda, bugün gene Kenya sınırları içinde yer alan Malindide demirledi. Buradan, Hindistanın güneybatısındaki Kalikuta (bugün Kojikod) giden yolu bilen bir kılavuz alındı. Hint Okyanusunda 23 gün süren bir yolculuğun sonunda Hindistanın Gat Sıradağları göründü; 20 Mayısta da filo Kalikuta ulaştı. Da Gama, Hindistana ulaştığını kanıtlamak için buraya bir padrâo dikti. O sıralarda Güney Hindistanın en önemli ticaret merkezi olan Kalikutun hükümdarı (zamorin) tarafından iyi karşı- landıysa da onunla bir ticaret antlaşması yapmayı başaramadı. Bunun bir nedeni, bölge ticaretini elinde tutan Müslüman tüccarların düşmanca tutumları, bir başka nedeni de Vasco da Gamanın yanında getirdiği değersiz armağanlar ve ucuz ticaret mallarıydı. Batı Afrikada çekici bulunan bu mallar Hindistanda ilgi uyandırmadı.
Keşif heyeti ile hükümdar arasındaki ilişkiler iyice gerginleşince, ağustos sonunda Kalikuttan ayrılan Gama, Kral Manuele gelenek ve göreneklerini tanıtabilmek için beş altı Hinduyu da beraberinde götürdü. Goa yakınlarındaki Ancidiv Adasına uğradıktan sonra 8 Ocak 1499da Malindiye ulaştı. Rüzgârın ters yönden esmesi nedeniyle gemilerin Umman Denizini geçmeleri yaklaşık üç ay sürmüş ve bu arada tayfaların çoğu iskorbütten ölmüştü. Da Gama, Malindiye de bir padrâo dikti; tayfa sayısının çok azalmış olması yüzünden, Sâo Rafael gemisini de yaktırdı. 1 Şubat günü Mozam- bike ulaştı ve elinde kalan son padrâo'yu buraya dikti. 20 Mart 1499da Ümit Burnunu birlikte geçen Sâo Gabriel ve Berrio gemileri bir ay sonra fırtına nedeniyle ayrı yönlere savruldular. Berrio 10 Temmuz günü Portekizdeki Tejo (Tajo) Irmağının ağzına vardı. Sâo Gabrielde bulunan Vasco da Gama ise Asor Adalarından Terceiraya doğru yoluna devam etti ve söylendiğine göre sancak gemisini buradan Lizbona gönderdi. Kendisi de 9 Eylül günü Lizbona ulaştı, ama Terceirada ölen ağabeyi Paulo için yas tuttuğundan, kente giriş törenleri dokuz gün sonra yapıldı. Kral I. Manuel, Vascoya dom unvanını verdi; ayrıca yılda bin cruzadoluk maaş bağladı ve toprak bağışladı.
ikinci yolculuğu
Da Gamanın bu başarısı karşısında bölgeye bir sefer daha düzenlemeye karar veren I. Manuel, Pedro Âlvares Cabralı, 13 gemilik bir filo ile Kalikuta gönderdi. Ama çok geçmeden Cabralın Kalikutta kurduğu ticaret üssünde bulunan Portekizlilerin çoğu Müslümanların başlattığı saldırı sırasında öldürüldü. I. Manuel bu olayın intikamını almak ve Hint Okyanusunu Portekiz egemenliği altına sokmak için yeni bir seferin hazırlıklarına girişti. Komutanlığa önce Cabral atandıysa da, daha sonra bu görev Vasco da Gamaya verildi. Ocak 1502de amiralliğe yükseltilen Vasco da Gama, 10 gemilik bir filoya komuta edecek, bu gemilere de akrabalarının yönetimi altındaki beşer gemilik iki küçük filo destek olacaktı.
Şubat 1502de denize açılan Vasco da Gama, Cabo Verde Adalarına uğradıktan sonra 14 Haziranda Doğu Afrika kıyılarındaki Sofala limanına ulaştı. Mozambikte kısa bir süre demirledikten sonra bugün Tanzanya sınırları içinde yer alan Kihvaya doğru yola çıktı. Daha önce Cabrala kötü davranmış olan Kilwa hükümdarı Emir İbrahimi Kihvayı yakmakla tehdit ederek Portekizin egemenliğini kabul etmeye zorladı; bunun üzerine emir, I. Manuele bağlılık yemini etti.
Arabistan Yarımadasının güneyinden dolaşan Vasco da Gama, sonraki yıllarda Hindistandaki Portekiz egemenliğinin merkezi durumuna gelen Goaya uğradıktan sonra Kalikutun kuzeyinde bir liman kenti olan Kananora doğru yola çıktı; oraya varınca Arap gemilerini beklemeye başladı. Birkaç gün sonra bir Arap gemisi, aralarında kadınlar ve çocukların da bulunduğu 200-400 yolcusuyla limana geldi. Da Gama, yükünü ele geçirdikten sonra, yolcuları içinde hapsettiği gemiyi ateşe verdi ve böylece gemidekilerin hepsini yakarak öldürdü.
Da Gama Kalikut hükümdarının düşmanı olan Kananor hükümdarıyla ittifak yaptıktan sonra Kalikuta doğru yola çıktı. Kalikut hükümdarının anlaşma önerisini de geri çevirerek Müslümanların limandan kovulmaları için bir ültimatom verdi; ardından gözdağı vermek amacıyla limanı topa tuttu ve Portekiz gemilerine mal satmak için yanaşan 38 Hindu balıkçısını yakalayıp öldürdükten sonra cesetlerini denize attı. Daha sonra Koçine gitti ve Kalikut hükümdarının düşmanı olan Koçin hükümdanyla bir anlaşma yaptı. Bu sırada Kalikut hükümdarından bir çağrı aldı, ama bunun bir tuzak olduğunu öğrenince Kalikut yakınlarında Arap gemileriyle savaşa tutuştu ve onları kısa zamanda bozguna uğrattı. 20 Şubat 1503te Kananordan dönüş yolculuğunun ilk durağı olan Mozambike doğru yola koyuldu; 11 Ekimde de Tejoya vardı.
Kral Manuel tarafından nasıl karşılandığı tam olarak bilinmeyen Vasco da Gama, anlaşıldığı kadarıyla, katlandığı sıkıntıların karşılığını alamadığı duygusuna kapıldı. Bu arada Sâo Tiago tarikatı da kendisine vaat edilmiş olan Sines kasabasını almasına karşı çıktı. Bu olay üzerine Vasco do Gama, ilk yolculuğundan dönüşünde evlendiği Caterina de Ataıde ile Evora kasabasına çekildi ve altı oğlu oldu. Sonraki yıllarda kendisine maaş bağlandı; çeşitli ayrıcalıklar tanındı; 1519da da Vidigueira kontu yapıldı. Gamaya Kral Manuelin ölümüne değin yeni bir görev verilmedi. Kral III. Joâonun tahta çıkmasından sonra ise 1524te Portekizin Hindistan genel valiliğine atandı. Eylülde Goaya varan ve zaman yitirmeden kendinden önceki yöneticilerin döneminde ortaya çıkmış pek çok yönetim aksaklıklarını düzeltmeye girişen Vasco da Gama, birkaç ay sonra öldü. Kemikleri 1538de Portekize getirildi.