Amerikalı bir adam var, New York belediye başkanlığı yapmış.
Efsane diyorlar.
Rudy Giuliani,
Amerika’da New York’un 1994-2001 yılları arasında Belediye başkanlığını yapmış, suçlularla mücadele etmek, suçların azalması konusunda efsane olmuş, İtalyan bir göçmen ailenin çocuğu.
Bir gün, efsane diye ifade edilen belediye başkanlığının konuşulduğu bir sohbette kendisine, “Suçlarla mücadeleyi nasıl başardın” diye sorulunca, Giuliani’nin cevabı şöyle olmuştur:
“Metruk bir bina düşünün. Binanın camlarından biri bile kırılsa, o camı hemen tamir ettirmezseniz, çok kısa sürede, oradan geçen herkes bir taş atıp, binanın tüm camlarını kırar. Ben ilk cam kırıldığında hemen tamir ettirdim. Bir elektrik direğinin dibine ya da bir binanın köşesine biri, bir torba çöp bıraksın. O çöpü hemen oradan kaldırmazsanız, her geçen, çöpünü oraya bırakır ve çok kısa bir sürede dağlar gibi çöp birikir. Ben ilk konan çöp torbasını kaldırttım.”
Bir sokağın suç bölgesine dönüşme süreci önce tek bir pencere camının kırılmasıyla başlıyor. Çevreden tepki gelmez ve cam hemen tamir edilmezse, oradan geçenler o bölgede düzeni sağlayan bir otorite olmadığını düşünüyor, diğer camları da kırıyorlar. Ardından daha büyük suçlar geliyor; bir süre sonra o sokak, polisin giremediği bir mahalleye dönüşüyor.
Bunu anlayan New York polisi, önce küçük suçların peşine düşmüş. Metroya bilet almadan binenleri, apartman girişlerini tuvalet olarak kullananları, kamu malına zarar verenleri, hatta içki şişelerini yola atanları bile yakalayıp haklarında işlem yapmış.
Polis bu kararlılığıyla “Küçük büyük, bizim için hiç fark etmez; bu sokağın, metro istasyonunun veya mahallenin suç üreten bir bölge olmasına izin vermeyeceğiz” demiş.”
“Kırık Cam Teorisi” ABD’li suç psikoloğu Philip Zimbardo’nun 1969’da yaptığı bir deneyden ilham alınarak geliştirilmişti.
Zimbardo, suç oranının yüksek olduğu, yoksul Bronx ve daha yüksek yaşam standardına sahip Palo Alto bölgelerine birer 1959 model otomobil bıraktı.
Araçların plakası yoktu, kaputları aralıktı. Olup bitenleri gizli kamerayla izledi.
Bronx’taki otomobil üç gün içinde baştan aşağıya yağmalandı. Diğerine ise bir hafta boyunca kimse dokunmadı.
Ardından Zimbardo ile iki öğrencisi, sağlam kalan otomobilin yanına gidip çekiçle kelebek camını kırdılar. Daha ilk darbe indirilmişti ki çevredeki insanlar (yani zengin beyazlar) da olaya dahil oldular.
Birkaç dakika sonra o otomobil de kullanılmaz hale geldi. “Demek ki” diyordu Zimbardo,”İlk camın kırılmasına ya da çevreyi kirleten ilk çöpe, ilk duvar yazısına izin vermemek gerek. Aksi halde kötü gidişatı engelleyemeyiz.”
Amerikalıların hepsi değil belki ama Amerikan devleti asla Türkiye Cumhuriyeti Devletine ve Türk milletine hiç bir şekilde dost olmamıştır. İşin doğrusu bende hiç hazzetmem onlardan.
Ancak bilimin dini, dili, devleti, rengi ırkı olmayacağı için gerek siyasi gerek bilimsel gerekse sosyal açıdan güzel, doğru, faydalı şeylerden ders alınmasının düşmanlığı dostluğu da olmaz.
Bu bakımdan, Amerikalının yönetim felsefesi ve psikolog Zimbardo’nun araştırmalarının ışığında günümüz siyasetini değerlendirmek lazımdır. Hepiniz meşhur sarı öküz hikayemizi de iyi bilirsiniz.
O halde akıl etmek gerekirse; Kimler mekruh binalar yarattı, mekruh binanın camı niye yapılmadı, biz bu kırık cama taş attık mı, sokaktaki o arabanın camını kim niye kırdı, kelebek camı kırılmış arabayı soyanlara iştirak ettik mi, soyanlara müdahale ettik mi?..
Kumpaslar, operasyonlar, değerlerimizin yok edilmesi içinde biz sarı öküzü ne zaman verdik?
Demokrasiler, birey olmayı gerektirir, birey olmak da hak ve sorumlulukların farkında olmayı.
Birey olabiliyor muyuz?