Ahlâki Ülkü: Budala
Raskolnikov'un yeniden doğuşunu anlatacak olan "yeni öykü" yazılmadı. Fakat Budala'nın dünyası Suç ve Ceza'nın son sayfalarında sözü edilen sonuçtur. İki kitabın havası çok farklı değildir; fakat keskin bir şekilde farklılık gösterir. Suç ve Ceza'da, eziyet verici bir sorgu ortamı vardır; Budala'da ise muzaffer bir inanç ortamı. İkisi arasındaki düşünce bağı açıktır; ikisi de ahlâk hakkındadır. Fakat yaklaşım artık kurgusal ve dışarıdan değildir. Yaklaşım içeriden gelir ve Dosto'nun ahlâki inancını.ortaya koyar.
Hans Holbein'in 1522'de yaptığı "Hazreti İsa'nın Cesedi" tablosunu Dosto Budala'ya başladığı yıllarda Basel Müzesi'nde görmüş ve çok etkilenmiştir.
Edebiyatta Budala kadar anlatılması güç bir kitap az bulunur. Dosto'nun kitapları arasında en derinden trajik, hattâ en acı verici olanıdır; fakat buna rağmen ya da belki bu nedenle, kıyaslanamayacak denli en akıllıcası, en açığıdır. Budala, diğer büyük romanlarında görünmeyen, burada ise bütün kitaba yayılmış olan bir açıklıkla dikkati çeker. Dosto'yu her şeyden önce büyük bir düşünür olarak gören eleştirmenler, Budala'dan pek hoşlanmazlar; çünkü felsefi sorunlara ayrılmış birkaç pasaj, açıkça kitaptaki en zayıf yerlerdir. Dosto'yu bütün zamanların büyük yazarları arasında kalıcı yerini sağlayan özellik, bizim için yeni bir dünya yaratma, eski değerlerimizin; eski ümitlerimizin, korkularımızın, ülkülerimizin anlamını yitirdiği ve bunların yeni bir ışık altında bize yeni bir şekilde göründüğü yeni bir varlık düzeyine bizi yükseltme yeteneğidir. Ve bu yetenek Budala'da en mükemmel şekilde ortaya çıkmaktadır. Mişkin, bizim dünyamıza ait değildir; Rus dünyasına bile ait değildir. Rus ahlâki ülküsünün edebiyattaki en kusursuz, en doyurucu betimidir. Romanın konusu, bu garip hayali dünyanın, bizim bildiğimiz dünyayla olan temasının öyküsüdür.
"Niyetim bütünüyle güzel bir insan anlatmaktır." der Dosto. Yeğeni Sonya'ya yazdığı mektupta bu sevincini paylaşmıştır.
Hıristiyan edebiyatındaki iyi kişilerin en kusursuzu Don Kişot'tur. İyi olmasının tek nedeni, aynı zamanda gülünç olmasıdır. Bütün dünyada mutlak iyi olan tek insan vardır: İsa... Budala'nın kahramanı bu isimlere çok şey borçludur.
Mişkin'de İsa'nın kendi kişiliği görülür. Hıristiyanlığın Rusya'da benimsediği özel biçimlerin de yansısını görürüz. Tolstoy'un Çocukluk kitabındaki Yurodiv, buna bir örnektir.
"Yurodiv'e oldukça benzedin" diyor Rogojin ona "ve Tanrı seni bu durumda sever."
Mişkin, İsviçre'de herkes onu hor görürken, çocukaları çevresinde toplamıştır. Matta İncil'inde (11:25) "Akıllılardan ve bilginlerden uzak durur, çocuklara açılır." kelâmı mevcuttur.
Her şeyden önce Mişkin'de bize sunulan ahlâki ülkü, aktif bir ülküden çok pasif bir ülküdür. Mişkin'in ülküsü eylemden çok acı çekmede ortaya çıkar. Mişkin, üstün Hıristiyanlık erdeminin portresidir. Üstün Hıristiyanlık erdemi Rusça'da "Smirenie" sözcüğüyle ifade edilir. "Alçakgönüllülük" diye çevirilebilir. Yunanca, gurur, cüretkârlık ve manevi sükûn anlamını taşıyan "Hybris" kavramının karşıtıdır. Smirenie, pasif bir erdemdir, alçakgönüllülük ve acı çekme sonunda elde edilir. Demek ki, Mişkin'in ülküsü eylemden çok acı çekmede ortaya çıkar ve eylemi duyguya göre ikinci planda tutar. Duygu ve eylem arasındaki çatışmada Batı, her zaman eylemi üstün tutmuştur; Doğu ise duyguyu.
Oğuz Atay "Günlük"ünde bir yerde "Batılı değerlendirir, biz severiz." yazmıştı.
Bu ülkünün Mişkin'de canlandırılmasıyla Dosto, bize ilkel Hıristiyanlığın modern edebiyattaki tek iyice betimlemesini verir.
Öte yandan Mişkin de, İncil'deki İsa da cinsiyetsizdir. Kitabın başında Mişkin'de bir acayiplik sezdirir Dosto.
Mişkin, "Belki bilmiyorsunuz" diyor Rogojin'e, "doğuştan olan hastalığım yüzünden kadınlar hakkında hiçbir şey bilmem."
Budala, gerçek dünyanın betimlemesi değildir!
Görünürde bu sığ tahlili -ki alt metinlerle saatlerce yazılabilir şeyler mevcuttur buraya- Ippolit ile bitirmek lazım gelir. Ippolit, veremden yavaş yavaş öldüğünü bilmektedir, ruhu, bu amaçsız, anlamsız ölüm ve ıstırap kararına karşı acı bir başkaldırıyla, doğal bir gençlik isteği olan mağrurca kendini kabul ettirme arasında parçalanmıştır. Ippolit, bizi hiçbir zaman tam anlamıyla sarmaz. Bir anlamda fazla gerçektir; çünkü sıkıntı ve kızgınlık gerçek hayatta da merhametin hasmıdır. Dosto Ippolit ile en katı şekliyle acı sorununu gösterir.
Ippolit'i heyecanla hatırlayanlar ya da hatırlayacaklar için şu konuşma yeterlidir:
"Peki öyleyse, bana yalnızca şunu söyleyin: Sizce ne şekilde ölmeliyim ki bu benim için en iyisi olsun? Yani en şereflice nasıl olur demek istiyorum? Bana bunu söyleyin.
Önümüzden geçin ve mutluluğumuzu bize bağışlayın, dedi prens sessizce."
Bu edebiyattaki büyük cevaplardan biridir !