|görsel kaynağı|
davranış üzerinde çalışan nörobilimci profesör Jim Fallon, bir gün bir
meslektaşı psikopat katillere ait bir grup beyni incelemesini istedi.
“Nasıl psikopat bir katile dönüşür?” sorusunun peşine düşen Fallon,
insan beyinlerinden yaklaşık 70 tanesine baktı ve birtakım verilerle
karşılaştı.
yanı sıra Alzheimer ile ilgili başka bir araştırma için ailesinin ve kendisinin
olduğu beyin görüntüleri masanın diğer tarafında duruyordu. Bir beyin
taramasına baktığında Fallon, empati, ahlak ve irade ile alakalı olan beyin
bölgelerinin faaliyetinin çok düşük olduğunu tespit etti. Görüntüden emin
olamadığı için ilk olarak PET makinesinde bir problem olduğunu düşündü.
Teknisyenle birlikte kontrol ettiğinde bir sorun olmadığını anladı.
ise bu görüntünün kime ait olduğunu anlamak için baktığında ise, hayatının
şokunu yaşadı. Psikopat beyin kendisine aitti!
da yakından araştırmaya başladı.
birbiriyle bağlantılı olduğuna bakarken, bir psikopat ve de bir katil haline
gelmek hasarın tam olarak ne zaman oluştuğuna bağlıdır. Farklı türden beyin
hasarları vardı. Burada önemli olan şey majör şiddet genleri, MAO-A geni olarak
bilinir.
bu var ve bu cinsiyetle bağlantılı X kromozomunda yer alıyor ve bu yüzden bunu
yalnızca annenizden alabiliyorsunuz. Aslında muhtemelen psikopat katillerin
çoğunlukla erkeklerden oluşmasının ve oldukça agresif olmalarının sebebi bu.
Çünkü bir kız çocuğu hem babadan bir X kromozomu hem de anneden bir X kromozomu
alır, böylece nötrleşir. Ancak erkek çocuk yalnızca annesinden X kromozomunu
alır.
aşırı serotonin salınımı ile bağlantılıdır ki bu da oldukça ilginç çünkü
serotonin normalde sakinleştirip rahatlatmayı gerekir. Ancak eğer bu gene
sahipseniz, ana rahminde beyniniz bununla yıkanıyor. Böylece tüm beyniniz
serotonine karşı duyarsızlaşıyor. Bu yüzden daha sonraları bir işe yaramıyor.
belirli bir durumda, bu tam anlamıyla felakete davetiye çıkartabiliyor.
New York’a ilk yerleşenlerden ünlü Cornell ailesine kadar uzandığını öğrendi. 1892
yılında anne ve babasını balta ile öldüren Lizzie Borden’da dahil olmak üzere
toplam yedi katil bulunduğunu annesi ile şu konuşmada öğrendi.
konuşmalar yaptığını duydum ve kendinden sanki normal bir ailedenmiş gibi
bahsediyormuşsun.” dedi.
Cornell Üniversitesi’nin kurucusu olan Ezra Cornell. Kötü haberse; Lizzi Borden
da kuzenlerinden biri.” diye yanıtladı annesi.
de bir Lizzi’miz varmış. Ne olmuş?” dedi.
oku.”
kitaptı ve annesini öldüren ilk adam Fallon’ın
büyük-büyük-büyük-büyük-büyük-büyükbabasıydı. Bu ilk anne cinayeti vakasıydı ve
kitap oldukça ilginçti çünkü cadı avlarından ve insanların o zamanlar nasıl
eğitildiğinden bahsediyordu.
vardı, o zamandan itibaren, Cornell’ların hepsi katil olmuşlardı. Babasının
kendisi ve üç kardeşi II. Dünya Savaşı’nda savaşa katılmaya karşıydılar.
Yaşadıklarını saklamak yerine her yerde anlatan Fallon, “İçimdeki Psikopat”
(The Psychopath Inside) isimli bir de kitap yazdı.
|Görsel kaynağı|
sizlere çok farklı bir hikaye anlatacağım. Şizofreni hastası olan kardeşi
nedeniyle beyin araştırmacısı olan nöroanatomist Dr. Jill Bolte Taylor, beyin
ile ilgili akademik çalışmaları yapıyordu.
Aralık 1996 sabahı uyandığında kendine ait bir beyin hastalığı olduğunu
keşfetti. Beyninin sol yarısındaki bir kan damarı patlamıştı. Ve
takip eden dört saat içinde beyninin bilgi işleme yeteneğinin bütünüyle
tükenmesini izledi. Kanama sabahı yürüyemiyor,
konuşamıyor, okuyamıyor, yazamıyor, hayatına dair hiçbir şey
hatırlayamıyordu.
sabahı, sol gözünün arkasında zonklayan bir sancıyla uyandı. Bu delici bir
sancıydı. Hani dondurmayı ısırdığınızda saplanan o sancı gibi.
kalktı ve kardiyo makinasına, tüm bedeni çalıştıran egzersiz aletine
oturdu. Ve onun üzerinde yürürken baktı ki barı tutan elleri gözüne
ilkel pençeler gibi görünüyorlar.
acayip,” dedi kendi kendine. Sonra aşağıya, bedenine baktı ve
“Haydaa, amma garip görünüşlü bir şeyim ben böyle,” diye düşündü.
bilinci, egzersiz aletinin ve üstündeki bulunduğu normal gerçeklikten
ayrılmış, kendini egzersiz yaparken izlediği bir başka gizemli aleme
geçmiş gibi hissediyordu.
bunlar çok garipti ve başının ağrısı da giderek kötüleşiyordu. O yüzden
makinadan kalktı ve oturma odasında yürürken bedeninin içindeki her
şeyin, çok ama çok yavaşladığını fark etti.
kendine sordu, “Neyim var benim? Neler oluyor böyle?”
yarabbi! İnme geçiriyorum! İnme geçiriyorum!”
hemen ardından beyni şöyle diyordu: “Vaaay! Bu harika bir şey! Bu
harika bir şey! Kaç tane beyin araştırmacısının kendi
beyinlerini böyle içten dışa inceleme fırsatı olmuştur ki?”
birden aklına geliyordu: “Ama ben çok meşgul bir kadınım! İnmeye zamanım
yok benim!”
kendi kedine “Tamam!” diyordum, “İnme inişini durduramam, o
halde bir iki hafta bununla uğraşırım ve sonra eski düzenime geri dönerim.
Tamam. Öyleyse yardım çağırmalıyım. İşi aramalıyım.”
telefon etmek için büyük çaba harcayarak başarır ve sesi dinlemeye başladı; iş
arkadaşı telefonu açtı ve ona şöyle dedi: “Voo voo voo voo”
düşündü kendi kendine: “Allah Allah, aynen bir Golden Retriever köpek
gibi çıkıyor sesi!”
bir süre sonra, bir ambulansın içinde Boston’daki bir
hastaneden Massachusetts Genel Hastanesine doğru gidiyordu.
öğleden sonra geç vakit kendine geldiğimde, hâlâ hayatta olduğunu
keşfetmek onu şoke etti.
iki buçuk hafta sonra, cerrahlar müdahale edip beynindeki konuşma
merkezlerine baskı yapan golf topu büyüklüğünde bir pıhtı
çıkardılar.
ona destek oldu ve tam olarak iyileşmek sekiz yılını aldı.
kitabında yaşam felsefesini anlatıyor, henüz Türkçe’ye çevrilmiş değil. Keşke çevrilse
de okuyabilsek…
Alışkanlıklarla ilgili size ilginç bir örnekten söz edeceğim, tıp literatürüne girmiş “E.P.” ile tanıştıracağım.
manyetik alanını algılayan sinir hücresi ve iyon kanallarını bulduğu
araştırmasıyla tanınmaya başlayan ABD’de dünyanın en iyi üniversitelerinden
birinden olan California Teknoloji Enstitüsü (Caltech)’nden Türk bilim insanı
Dr. Sertan Kutal Gökçe, başka bir çalışması ile de susuzluğu düzenleyen
beyindeki bölgeyi haritaladı. Bu araştırmayla beyindeki su içmemizi tetikleyen
ya da durduran kompleks sinirsel devre yapısı çözüldü. Bu sinirsel devre
muhtemelen insanlar da dahil olmak üzere memelilerde beyindeki susuzluk hissini
ve su içmemizi kontrol eden yapı hakkında önemli bilgiler veriyor.
önemli bilimsel dergilerinden Nature’da yayınlandı. Dr. Sertan Kutal Gökçenin
hikayesi çalışmalarının ve azminin etkisiyle değişiyor ve ilklere imza atmaya
devam ediyor.
ve liseyi Adana’da okudu. Ailenin tek çocuğu olan Gökçe, bilime yönelmesinde ve
hayallerinin peşinden koşmasında ailesinin, özellikle annesinin etkisi büyük
olur.
bölümünde okurken, üçüncü sınıfta yaz stajını Drexel Üniversitesi’nde Dr. Barış
Taşkın ile birlikte yaptı. Staj yaptığı 3 aylık süreç hayata bakışını ve
kariyerini nasıl çizeceği konusunda belirleyici oldu. Özellikle akademiyi
seçip, ABD’de doktora eğitimini sürdürmesinde büyük etkisi oldu. ODTÜ’de aldığı eğitimin akademik hayatında
her zaman yardım ettiğini ve hocalarına çok şey borçlu olduğunu söyleyen Gökçe,
ODTÜ’den mezun olduktan sonra Koç Üniversitesi’nde yüksek lisans yaptı.
Laboratuvarı (OML)’nda yüksek lisansını tamamladı. Yüksek lisansında MOEMS
(Mikro Opto Elektro Mekanik Sistemler) üzerine çalıştı. 2 yıllık yüksek lisans
eğitiminin 6 ayını İsviçre’de bulunan EPFL’de (Swiss Federal Ecole
Polytechnique Lausanne) dizaynını yaptığı küçük optik tarayıcıların
fabrikasyonunu gerçekleştirdi. OML’de Dr. Hakan Ürey ile geçirdiği iki sene
takım çalışmasının önemini öğrenme ve iyi bir mühendis olma konusunda çok
yardımcı oldu.
10 mühendislik okulundan biri olan UT Austin (Teksas Üniversitesi Austin)’de
tam burslu olarak Elektrik ve Bilgisayar Mühendisliği bölümünde doktoraya
başladı. Doktora çalışmalarını Dr. Adela Ben-Yakar danışmanlığında
gerçekleştirdi. Doktora çalışmalarında çok heyecan verici disiplinler arası
mühendislik projelerinde çalıştı. Kendi doktora projesi sinir hücrelerinin
yenilenmesinin altındaki moleküler yapıları anlamaktı.
kurtçukların (Caenorhabditis elegans), yaklaşık 1 mm boyunda, tek bir sinir
hücresini güdümlü lazerle kesti. Yaptığı
ilk projede bu işlemler küçük mikroakışkan çipler içerisinde lab-otomasyonu
kullanarak, ameliyat başı süresini yaklaşık 17 saniyeye kadar indirdi. Bunun
önemi ise ameliyat yapılan deneklerin sayısı ne kadar fazla olursa, daha
güvenilir ve sağlam biyolojik sonuçlar elde edilebilmesiydi. Dr. Gökçe, lazerle
küçük kurtçukların üzerinde sinir hücrelerini keserek sinir onarımı ve
yıkımının moleküler altyapısını anlamaya çalıştı.
bulan Gökçe, en dikkat çekici çalışmalarından birinde ilk defa çok hücreli bir
hayvanda (Caenorhabditis elegans) dünyanın manyetik alanını algılayan sinir
hücresi ve iyon kanallarını bulduğu çalışmaydı. Bu çalışma önde gelen
dergilerden Elife’da yayınlandı.
olan merakı giderek arttı ve doktora sonrası çalışmaları için ABD’de dünyanın
en iyi üniversitelerinden biri olan California Teknoloji Enstitüsü
(Caltech)’nde devam ediyor. Caltech’de katkıda bulunduğu çalışma çok büyük bir
etki yarattı. Beyindeki su içme kontrolü mekanizmasının anlaşılmasında yaptığı
çalışma Nature’da yayınlandı.
oturmuş gelir bana. Ancak hep aklıma takılan sorulardan biri “Kendi irademizle mi
karar veririz?”. Medya hayatımızı yönetirken, seçeceğimiz
kıyafetten, okuyacağımız kitaba kadar her şeyi medyanın yönlendirmesine
bırakmışken, kendi kararlarımızı alabilmemizi merak ediyorum.
aynı zamanda aynı şekilde yaşamak sessizce baskılanıyor. Şu dönemde de tatil
trendi var, çalışanlar için herkes üzülüyor. Peki, hep tatilde olup hiç
çalışmayanlar ne olacak? Hani onlar sosyal medyadan örnek gösteriliyor ve
fenomen oluyorlar. Kadınların yeni gözde fenomenleri zaten, hiç çalışmayan
kadınlar. Biz karar vermeyi, almayı konuşuyorduk. Farklarına da bakalım mı?
Karar vermek, tekil bir eylemdir, aniden olur ve tercihtir. Karar almak ise, genellikle bir grubun ortak iradesi sonucu yapılan, eylem için kullanılır. Yeni bir prensip kazandırmaktır, taşların yerine oturması gerekir. Karar; sunulan seçenekler üzerinden verilir ve seçeneklerden bağımsız olarak alınır. * Yanlışım varsa düzeltin lütfen.
da çoğunluğun dediğinin zıddı yanlış mı oluyor? Bir ara alışveriş yapmak
modayken, şimdi sadeliğin suyunu çıkartan koçlarımız oldu. Beynimiz kararlarımızın neresinde yer alıyor?
gününde, kendisini Austin’deki Teksas Üniversitesi kulesinin en üst katına
götürecek olan asansöre bindi. 25 yaşındaki genç, daha sonra bir bavul dolusu
silah ve cephaneyi de peşinden sürükleyerek üç kat merdiven çıktı ve gözlem
alanına ulaştı.
ardından merdiven aralığından çıkmakta olan iki turist ailesine ateş açtı, en
sonunda da aşağıdaki insanlara gelişigüzel ateş etmeye başladı. Vurduğu ilk
kadın hamileydi. ona yardım etmek için koşanlar da Whitman’ın silahından
nasibini aldı. Ve sonra da sokaktaki yayalar ve onları kurtarmaya gelen
ambulans şoförleri.
başında ve zeki bir genç olarak tanınmaktayım. Ama son zamanlarda (ne zaman
başladığım hatırlayamıyorum) birçok sıra dışı ve mantıksız düşüncenin kurbanı
olmuş durumdayım.”
memurları da yerleşkeye yönlendirildi. birkaç saat sonra üç memur ve hızla
görevlendirilen bir vatandaş merdivenleri çıkmayı ve Whitman’ı gözlem alanında
öldürmeyi başardı. Whitman hariç on üç kişi öldürülmüş, otuz üç kişi de
yaralanmıştı.
polis, ipucu bulmak için evine gittiğinde ise, tablonun göründüğünden de ağır
olduğu ortaya çıktı: Whitman, saldırı gününün çok daha erken saatlerinde önce
annesini, ardından da uykusunda bıçaklamak suretiyle karısını öldürmüştü. Bu
ilk cinayetlerden sonra intihar notuna geri dönmüş ve bu sefer el yazısıyla
devam etmişti.
uzun süre düşündükten sonra karar verdim. onu çok seviyorum, ayrıca her erkeğin
düşlediği türden, çok iyi bir eş de oldu bana. Bunu yapmama neden olacak
mantıklı hiçbir neden gelmiyor aklıma.”
sürpriz de vardı: sapkınca davranışlarıyla sıradan kişisel hayatının üst üste
binmişliği. Eski bir izci olan Whitman, deniz piyadesi olarak çalışmış,
ardından da banka memurluğu yapmıştı. Austin izcileri 5. grup izci başılığı
için gönüllü de olan Whitman’ın çocukluğunda Stanford Binet zekâ testinden
aldığı 138 puan ise, onu ilk yüzde 0,1’lik dilime yerleştirmişti. bu nedenle
Teksas Üniversitesi kulesinde ayrım gözetmeksizin gerçekleştirdiği kanlı
saldırının ardından, herkes bir açıklama bekler olmuştu.
notunda, beyninde bir şeylerin değişikliğe uğrayıp uğramadığını belirlemek
üzere kendisine otopsi yapılması isteğinde bulunmuştu; çünkü kendisi de bundan
kuşkulanmaktaydı. Saldırıdan birkaç ay önce günlüğüne şöyle yazmıştı:
çok güçlü biçimde hissettiğim şiddet duygusunun altında ezildiğimi anlatmaya
çalıştım. o seanstan sonra doktoru bir daha görmedim. O zamandan beri bu
zihinsel çalkantıyla tek başıma mücadele etmekteyim ve görünen o ki, hiçbir
yararı yok.”
testeresiyle açıldı ve beyin çıkarıldı. Otopsi incelemesini yapan doktor,
beyinde bozuk para büyüklüğünde bir tümör buldu. Gliyoblastom adı verilen bu
tümör, talamus denilen yapının alt kısmından çıkıp hipotalamusa uzanıyor ve
amigdala olarak bilinen üçüncü bir yapıyı sıkıştırıyordu. Amigdala, özellikle
de korku ve saldırganlık merkezinde olmak üzere, duygu mekanizmasının
düzenlenmesinden sorumludur. 1800’lerin sonlarına gelindiğinde, araştırmacılar
amigdalanın hasar görmesiyle duygusal ve toplumsal rahatsızlıklar yaşandığını
keşfetmişlerdi.
bir şeylerin davranışlarını değiştirdiği gerçekten de son derece isabetliydi.
göründüğümü tahmin ediyorum. Ama ben işi hızlı ve tam biçimde yapmaya çalıştım
yalnızca. Eğer yaşam sigortası poliçem hâlâ geçerliyse lütfen borçlarımı
ödeyin. Geri kalanını da ismimi vermeden bir akıl sağlığı kuruluşuna
bağışlayın. Bu tür trajediler, belki de araştırmalar sonucunda
önlenebilir.”
kararlarımızda nasıl etkili olduğunu gösteriyor. Peki biyolojik sorunu olup,
vahşet yapanlar masum mu kabul edilecek? Ya da toplumun aksine davranmak yanlış
mı? Doğrular kime göre ve neye göre olmalı?
mi alıyoruz ya da veriyoruz?
ABD’nin en saygın eğitim kurumlarından Chicago’daki Northwestern Üniversitesi Les Turner ALS Araştırma Laboratuvarı’nın kurucu başkanı olan Dr. Hande Özdinler, dünyada ilk defa beyindeki motor nöronları (sinir hücrelerini) ‘Floresan Yöntemiyle’ izole ederek görmeyi sağlayan çalışmayı gerçekleştirdi. Bu, Amyotrofik Lateral Skleroz (ALS) ve diğer tüm sinir hücre hastalıkları için önemli bir buluş olarak kabul edildi.
Sevdiğimiz insanlara karşı güven duygumuzun nasıl oluştuğunu hiç düşündünüz mü? En çok sevdiklerimiz en çok kırıldıklarımızdır aslında! Kırılmalarımız, küskünlüklerimiz yerini kısa sürede tekrar sevgiye ve güvene bırakır. Çünkü kötü anılarımız silinir!