

169- بابُ إعانةِ الرفيقِ
في الباب أحاديث كثيرة تقدمت كحديث:
( والله في عون العبد ما كان العبد في عون أخيه ) (انظر الحديث رقم 245) .
وحديث: ( كل معروف صدقة ) (انظر الحديث رقم 134) وأشباههما
YOL ARKADAŞINA
YARDIM ETMEK
Bu konuda birçok
hadis vardır: Bir kimse din kardeşine yardım ettiği sürece Allah da
ona yardım eder, Her iyilik sadakadır gibi hadisler önceki
bahislerde geçti.
Hadisler
971- وعن
أَبي سعيدٍ الخُدْريِّ رَضيَ اللَّه عنه قال :
بينما نَحْنُ في سَفَرٍ إِذ جَاءَ رَجُلٌ على رَاحِلةٍ لهُ ، فَجعَلَ
يَصْرِفُ بَصَرهُ يَمِيناً وَشِمَالاً ، فقال رسول اللَّه صَلّى اللهُ
عَلَيْهِ وسَلَّم :
«مَنْ كَانَ مَعَهُ فَضْلُ ظَهرٍ ، فَلْيعُدْ بِهِ على منْ لا ظَهر له ،
ومَنْ كانَ له فَضلُ زَادٍ ، فَلْيَعُدْ بِهِ عَلى مَنْ لا زَادَ له »
فَذَكَرَ مِنْ أَصْنافِ المال ما ذَكَرَهُ ، حَتى رَأَينَا أَنَّهُ لا حقَّ
لأحَدٍ منا في فضْلٍ .
رواه مسلم .
971.
Ebû Saîd el-Hudrî radıyallahu anh şöyle dedi:
Hz. Peygamber ile bir
yolculukta bulunuyorken devesi üzerinde bir adam çıkageldi. Sağına
soluna bakınmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallahu aleyhi
ve sellem :
- Yanında fazla
binek hayvanı olan, hayvanı olmayana versin. Fazla azığı olan da azığı
olmayana versin! diyerek hemen hemen her çeşit malı saydı. Öyle ki
biz, hiçbir malın fazlasında, bizden hiçbi-
rimizin hakkı olmadığı düşüncesine kapıldık.
Müslim, Lukata 18.
Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Zekât 32
Açıklamalar
Hadisin Ebû
Dâvûddaki rivayetinde adamın devesini sağa sola çevirdiği
belirtilmektedir. Burada ise sağa sola bakındığı yani gözleriyle etrafı
yokladığı kaydedilmektedir. Bu iki kayıt dikkate alınınca şöyle bir
sonuca varmak mümkündür: Binitli olarak gelen bu insan, ya aç idi ya da
hayvanı yola devam edemeyecek kadar arık idi. Durumunu başta Hz.
Peygamber olmak üzere oradakilere anlatmak için böyle yaptı.
Resûl-i Ekrem
Efendimiz, durumu hemen kavramış ve Yanında fazla binek hayvanı
olan, hayvanı olmayana versin. Fazla azığı olan da azığı olmayana
versin! buyurarak o adama yardım elini uzatmıştır.
Bilinen bir gerçektir
ki, yardım başlı başına bir iyiliktir. Ancak bu yardım, yardıma ihtiyaç
duyulduğu zaman yapılırsa o da ayrıca bir iyiliktir. Özellikle yolculuk
gibi son derece zor şartları olan bir durumda arkadaşına yardımcı
olmak, çok daha büyük bir iyilik olur. Diğer bir söyleyişle iyilikte
zamanlama, bir başka iyiliktir. Hz. Peygamberin, bu olayda her
çeşit malı sayarak, o mallardan fazlasını, ihtiyacı olan yol arkadaşına
vermesini ısrarla tavsiye etmesi, iyiliğin ne zaman daha makbul olacağı
konusunda ümmetini aydınlatması demektir.
Kendisine yardım
edilecek yolcunun zengin veya fakir olması, yaya veya binitli olması
önemli değildir. Onun yolcu olması, ihtiyaç duyduğu binit veya azığın
kendisine verilmesi için yeter sebeptir.
Öte yandan yolculuk,
binit ve azık konusunda insanın belki de en çok cimri davranma ihtiyacı
duyduğu bir ortamdır. Çünkü insan, yolculukta kendisinin de aç veya
binitsiz kalacağı endişesi içindedir. O sebeple de elindekileri kimseye
vermek istemez. Hz. Peygamber de işte bu ve benzeri ortamlarda iyilik ve
fedakârlık yapmak gerektiğine ısrarla işaret etmiş olmaktadır.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Hz. Peygamber,
ashâbının ihtiyaçlarını karşılamaya son derece dikkat ederdi.
2. Fazla binit ve
azığını arkadaşına vermek suretiyle yol arkadaşına yardımcı olmak
gerekir.
3. Önderlerin,
çevresindekileri iyiliğe ve yardıma teşvik etmesi böylece onları fiilen
eğitmesi uygun olur.
972-
وعنْ جابرٍ رضيَ اللَّه عنهُ ، عَنْ رسول اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ
وسَلَّم أَنَّه أَرادَ أَنْ يَغْزُوَ فقال:
يا معْشَرَ المُهَاجِرِينَ والأنصارِ ، إِنَّ مِنْ إخوَنِكُم قَوْماً ،
ليْس لهمْ مَالٌ ، وَلا عشِيرَةٌ ، فَلْيَصُمَّ أَحَدكم إِليْهِ
الرَجُلَيْنِ أَوِ الثَّلاثَةَ ، فما لأحدِنَا منْ ظهرٍ يحْمِلُهُ إلا
عُقبَةٌ يعْني كَعُقْبَةٍ أَحَدهمْ، قال : فَضَممْتُ إليَّ اثْنَيْينِ أَو
ثَلاثَةً ما لي إلا عُقبةٌ كعقبَةِ أَحَدِهمْ مِنْ جَملي .
رواه أبو داود.
972.
Câbir radıyallahu
anhden rivâyet edildiğine göre Resûlullah sallallahu aleyhi ve
sellem bir gazveye çıkacağı zaman:
- Ey muhacirler
ve ensar topluluğu! Malı ve akrabası olmayan kardeşleriniz vardır. Her
biriniz onlardan iki veya üç kişiyi yanına alsın buyurdu.
Aslında bizlerin de
ancak bir kişi ile nöbetleşecek devemiz vardı. (Câbir) dedi ki, Ben
nöbetleşe binmek üzere iki (veya üç) kişi aldım. Benim de ancak onlardan
biri gibi deveme nöbetleşe binme hakkım vardı.
Ebû Dâvûd, Cihâd 34
Açıklamalar
Hadisimiz, yol
arkadaşına yardım konusunda Resûl-i Ekrem Efendimizin aldığı fiilî
tedbiri gözlerimiz önüne sermektedir. Yani yolculukta, eldeki
imkânları paylaşmak, yol arkadaşına yardımda bulunmanın gereği
olmaktadır.
Bir önceki hadiste
her çeşit malın fazlasını, olmayanlara vermek tavsiye edilirken, burada
mevcut binitten nöbetleşe yararlanmak tavsiye buyurulmaktadır. Bu da,
işin bir adım daha ilerisi demektir. Hatta bu nöbetleşmenin bir kişi
ile değil, duruma göre iki veya üç kişi ile yapılması istenmektedir.
Birlikte cihada
gidenlerin, birbirlerine tahammül etmeleri ve yardımcı olmaları bundan
daha açık olarak nasıl ifade edilebilir? Hiç kimse, Binek benim değil
mi? İstediğim gibi kullanırım. Başkası beni ilgilendirmez diyemez.
Sahip olduğu imkândan, ona sahip olmayanları faydalandırmak, yol
arkadaşına yardım etmek gerekir. Bineği olmayan yola çıkmasın, harbe
gitmesin denilemez. Çünkü harp esnasında kimin ne yapacağı, ne kadar
işe yarayacağı belli olmaz. Fakirdir, bineği yoktur ama cengâverdir,
cihad eridir. Harp meydanında çok işe yarayabilir.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Hz. Peygamber
ashâbını ve ümmetini üstün ahlâkî değer ve davranışlara sahip kılmak
için gerekli her türlü önderliği yapmıştır.
2. Devlet
büyüklerinin, maiyetlerindeki fakir ve kimsesizleri görüp gözetmeleri
gerekir.
3. Elindeki imkânları
yol arkadaşıyla paylaşmak ona yardım etmek demektir.
973- وعنه
قال :
كانَ رسول اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم يَتَخلَّف في المسِيرِ
فَيُزْجِي الضَّعيف ويُرْدفُ ويدْعُو له
.. رواه أبو داود بإِسناد حسن .
973.
Yine Câbir radıyallahu anh şöyle dedi:
Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem yolculuk esnasında arkadan yürür,
yürümekte güçlük çeken, kimseleri terkisine bindirir ve onlara dua
ederdi. Ebû Dâvûd, Cihâd 94
Açıklamalar
Yukarıdaki hadislerde
Hz. Peygamberin, yolculukta yol arkadaşına yardımcı olmayı tavsiye
ettiğini ve hatta nasıl yardımcı olunabileceğine dair açıklamalarda
bulunduğunu görmüştük. Bu hadîs-i şerîfte ise, Resûl-i Ekrem
Efendimizin bizzat kendisinin yol arkadaşlarına nasıl yardımcı olduğunu
öğreniyoruz.
Zaten Sevgili
Peygamberimiz, ashâb ve ümmetine neyi tavsiye etmişse, onu önce kendisi
uygulamıştır. Kendisinin yapmadığı şeyleri hiçbir zaman tavsiye
etmemiştir. Çünkü o, tam anlamıyla yaşanan bir hayatın örneği ve önderi
idi.
Hz. Peygamberin bu
uygulaması, askerî harekâtta daima bir artçı bulundurulmasının gereğini
ortaya koymuştur. Bu işi bizzat Hz. Peygamberin yapması, işin önemini
gösterdiği kadar, onun yol arkadaşlarına olan şefkat ve merhametinin de
delilidir. Peygamber Efendimizin zayıfların yolda kalmışların halini
gözetmesi, insanları terkisine bindirmesi hele onlara dua etmesi, böyle
bir ikrama mazhar olan o günün müslümanları için şüphesiz çok büyük bir
bahtiyarlıktır. Burada, Efendimizin dua etmesi ayrıca önem
arzetmektedir. Herhalde bunun anlamı şudur: Yol arkadaşına fiilen yardım
etmek maddî bir iyiliktir. Ona bir de dua etmek, işin mânevî ve
psikolojik destek ve yardım yönünü oluşturmaktadır.
Bu demektir ki, yol
arkadaşına hem fiilen hem de mânen destek olmak lâzımdır. Hele bir de
fiilen yardım imkânı bulunmadığı zamanlarda dua etmek suretiyle yol
arkadaşının mâneviyatını yükseltmek ayrıca ve başlı başına bir büyük
yardım ve iyiliktir. Ordu komutanının ya da kafile başkanının bu tür
uygulamalarla bizzat örnek olması ve böylece çevresindekileri eğitip
yönlendirmesi güzel bir davranıştır. Resûlullahın sünneti budur.
Hadisteki zayıflara
binek hayvanlarının da dahil olduğu kabul edilecek olursa,
Resûlullahın şefkat ve duasının insanlarla sınırlı kalmadığı,
hayvanlara da şâmil olduğu ortaya çıkar. Bu da yolculukta kendisinden
istifade edilen hayvanlara yardımcı olmanın ayrıca bir fazilet olduğu
anlamına gelir.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Kendine has
sıkıntıları olan yolculuk gibi bir ortamda yol arkadaşlarına karşı
duyarlı davranmak gerekir.
2. İnsan olsun hayvan
olsun zayıfları, âcizleri görüp gözetmek özellikle yolculukta daha büyük
bir önem kazanır.
3.
Her konuda örnek ve önderimiz olan Sevgili Peygamberimiz, bu hususta da
tavsiyeleri ve uygulamaları ile Müslümanlara yol göstermiştir.