Omurgalı Hayvanlar
Omurgalılarda,
- Vücudun sırt kısmındaki içi boş sinir kordonu beyin ve omuriliği, notokord da gelişerek omurgayı meydana getirir.
- Vücutları bilateral simetrilidir.
- Deri çok katlı epitelden meydana gelmiştir.
- Çoğunlukla kemikten (bazı türlerde kıkırdak) yapılmış bir iç iskelet taşırlar.
- Kapalı kan dolaşımı görülür.
- Boşaltım organları böbrektir.
- Solunum organları akciğer veya solungaçtır.
- Üreme eşeyli yolla olur, yumurtlayarak veya doğurarak çoğalırlar.
- Holozoik beslenirler.
- Embriyolarında kuyruk görülür.
Balıklar, amphibianlar, sürüngenler, kuşlar ve memeliler olmak üzere beş sınıfta incelenirler.
a. Balıklar
Balıklar soğukkanlı hayvanlardır. Solungaç solunumu yaparlar. Eşeyli yolla, çoğunlukla dış döllenme yaparak çoğalırlar. Yüzgeçleriyle hareket ederler. Derilerinde genellikle pul taşırlar. Kalpleri bir kulakçık ve bir karıncık olmak üzere iki bölmeden yapılmıştır. Etçil, otçul ve parazit beslenen türleri vardır. Kan dolaşımları küçük ve büyük dolaşım şeklinde ayrılmamıştır. Tek dolaşım görülür. Deniz, göl, nehir, ırmak, dere ve baraj gibi su ortamlarında yaşayan balıkların bugüne kadar yaklaşık 24.000 türü tanımlanmıştır.
Balıklar çenesiz balıklar, kıkırdaklı balıklar ve kemikli balıklar olmak üzere üç grupta incelenir.
Çenesiz Balıklar: Çeneleri, dişleri ve çift yüzgeçleri yoktur. Vücutları kaygan ve pulsuzdur. Burun delikleri bir tanedir. Ağızları vantuz şeklinde ve emicidir. Bazı türleri bu vantuzlarıyla balina ve yunus gibi canlılara tutunup parazit olarak beslenir.
Kıkırdaklı Balıklar: İskeletleri kıkırdaktan oluşan bu balıkların kemikleri yoktur. Derileri pul benzeri yapılarla kaplıdır. Bir çift solungaçları vardır. Diğer balıklarda bulunan hava kesesi ve yüzme kesesi taşımazlar. Döllenme vücut içinde olur. Bazıları yumurtalarını suya bırakırken bazıları yavruların. doğurur. Denizlerde yaşarlar. Köpek balıkları ve vantuz balıkları kıkırdaklıdır.
Kemikli Balıklar: Kemikten yapılmış bir iç iskeletleri vardır. Vücutları pullarla kaplıdır ve yüzme kesesi taşırlar. Yüzme kesesi balığın derinlere inmesini veya su yüzeyine çıkmasını kolaylaştırır. Kalpleri iki odacıklıdır ve kirli kanı solungaçlara pompalar. Solungaçlarda temizlenen kan kalbe uğramadan doğrudan vücuda yayılır. Büyük bir kısmında dış döllenme görülür. Tatlı, acı ve tuzlu su gibi çok değişik su ortamlarında yaşarlar.
b. İkili Yaşamlılar (Amphibia)
Suda ve karada yaşamaya uyumlu oldukları için ikili yaşamlılar olarak isimlendirilmişlerdir.
Kurbağaların derileri çıplaktır ve çok sayıda salgı bezi taşır. Bu bezlerin salgıladığı mukus sayesinde derileri her zaman nemli ve kaygandır. Kalpleri iki kulakçık ve bir karıncık olmak üzere üç bölmeden oluşur. Büyük ve küçük kan dolaşımları birbirinden tam olarak ayrılmamıştır. Kirli ve temiz kan karıncıkta birbirine karıştığı için, vücutlarında karışık kan dolaşır. Soğukkanlı (değişken ısılı, ekzotermik) hayvanlar olup kış uykusuna yatarlar. Solunum organları kese şeklindeki akciğerdir. Eşeyli ürerler. Dış döllenme yaparlar. Başkalaşım geçirirler. Erginleri etçildir. Böcek, sinek ve tırtılla beslenirler. Bu amaçla dilleri uzun, çatallı ve yapışkandır.
Göl, nehir, ırmak, su birikintileri gibi tatlı su ortamları ile nemli ve suya yakın karasal alanlarda yaşarlar. Bazı türleri çok zehirlidir. Ağaç kurbağası, yeşil kara kurbağası ve semender amphibianların en tipik örnekleridir. Semenderler kertenkeleye benzerler, hem larva hem de ergin dönemlerinde kuyrukları vardır. Amphibianların yaklaşık 4800 türü vardır.
c. Sürüngenler
Sürüngenlerin vücutları keratinleşmiş pullarla kaplıdır. Derilerinde salgı bezi yok denecek kadar azdır. İki çift üyeleri vardır. Bazı türlerde üyeler körelmiştir. Karınları üzerine sürünerek hareket ettikleri için bu ismi almışlardır. Soğukkanlı hayvanlardır. Akciğer solunumu yaparlar. Eşeyli ürerler. İç döllenme, dış gelişme görülür. Çoğu etçil olarak beslenir. Sadece karada yaşayan kaplumbağalar meyve, ot ve böcekle karışık olarak beslenir. Kalpleri üç bölmeli olup (timsahta dört bölmeli) iki kulakçık ve bir karıncıktan yapılmıştır. Karıncık yarım perdeyle ikiye ayrılmış olsa da kirli ve temiz kan birbiri-ne karışır. Yani bunların da vücudunda amphibianlarda olduğu gibi karışık kan dolaşır.
Kaplumbağalar, yılanlar, kertenkeleler, timsahlar ve soyu tükenmiş dinozorlar bu grubun örnekleridir. Karada, tatlı sularda ve denizlerde yaşarlar. Gaga ve ayak şekilleri, ayrıca boyun uzunlukları beslenme şekillerine göre önemi farklılıklar gösterir, günümüzde yaşayan sürüngenlerin 6500 türü bulunmaktadır.
d. Kuşlar
Karasal omurgalıların en geniş grubunu kuşlar oluşturur. 9700 türü tespit edilmiştir.
Kuşların vücutları tüyle kaplıdır. Gaga ve bacak gibi kısımlarında keratinleşmiş pullar bulunur. Tümüyle kemikleşmiş bir iç iskeleti vardır. Kemiklerin çoğu ince ve içi boştur. Bu da uçmayı kolaylaştırır. Solunum organı akciğerdir. Akciğer, kemikler içerisinde ve iç organlar arasında yer alan hava keseleriyle bağlantılıdır. Üyeleri iki çifttir. Ön üyeleri bir çift kanat şeklinde farklılaşmıştır. Kalpleri dört odacıklı olup iki kulakçık ve iki karıncıktan meydana gelmiştir. Büyük ve küçük kan dolaşımları tümüyle birbirinden ayrılmıştır. Dolayısıyla kirli ve temiz kan birbirine karışmaz. Sıcakkanlı hayvanlar olup metabolizma hızları oldukça yüksektir. İç döllenme, dış gelişme görülür. Yumurtlayarak çoğalırlar ve kuluçkaya yatarlar. Etçil, otçul veya karışık olarak beslenirler.
e. Memeliler
Memelilerin vücutları kılla kaplıdır. Sularda yaşayanlarında genellikle kıllar döküldüğü için kıl kökleri bulunur. Kılların temel görevi ısı yalıtımı sağlamaktır. Kılın rengi ayrıca kamuflaj sağlar. Büyük oranda kemikleşmiş bir iç iskeletleri vardır. Vücut ısıları sabittir (sıcakkanlı) ve metabolizmaları oldukça yüksektir. Kalpleri dört odacıklı olup kirli ve temiz kanı birbirine karıştırmaz. Süt bezleri gelişmiştir. Yavrularını protein, şeker, yağ, vitamin, mineral… vs. içeren besleyici değeri çok yüksek sütle beslerler. Solunum organı akciğerdir. Akciğerlerinde alveol adı verilen kesecikler bulunur. Alyuvarları çekirdeksizdir. Derilerinde ter, yağ ve koku gibi değişik görevler yapan bezler bulunur. Tamamı ayrı eşeyli olup iç döllenme yaparak çoğalırlar. Deniz ortamlarında yaşayanları hariç dört tane üye taşırlar. Dişleri farklı görevler yapmak için (kesmek, öğütmek) özelleşmiştir. Hayvanlar alemi içinde yaklaşık 4500 kadar türle temsil edilirler.
Günümüzde yaşayan memeliler gagalı, keseli ve plasentalı memeli olmak üzere üç grupta incelenir.
Gagalı memeliler: Bunlara yumurtlayan memeliler de denir. Kuşlarda olduğu gibi üreme, boşaltım ve sindirim sistemleri ortak bir açıklıkla (kloak) dışarı açılır. Yumurtlayarak çoğalırlar. Yumurtadan çıkan yavrular anne sütüyle beslenmeye başlar. Ornitoreks ve platipus gagalı memeli örnekleridir. Avustralya ve Yeni Gine yaşam alanlarıdır.
Keseli Memeliler
Annenin vücudunda, karın bölgesinde, içinde süt salgılayan meme başlarının bulunduğu torba gibi bir kese vardır. Gelişimini tamamlamadan doğan yavru bu keseye yerleşir ve emdiği sütle beslenerek gelişimini tamamlar. Avustralya, Yeni Gine ve Amerikada yaşarlar. Kangurular, koalalar, keseli ayılar ve keseli fareler bu grubun tipik örnekleridir.
Plasentalı Memeliler
Yavrusunun beslenmesini uterusta oluşan ve plasenta adı verilen bir organ aracılığı ile gerçekleştirdikleri için bu ismi almışlardır. Plasenta annenin kanındaki oksijen ve besleyicileri çocuğun kanına verirken, çocuğun metabolizma atıklarını (karbon dioksit ve üre gibi) annenin kanına aktarır. Plasentalı memelilerde iç döllenme ve iç gelişme görülür. Yavrularını tam bir iç gelişme sonucu dünyaya getirirler. İnsanın da içinde olduğu memelilerin büyük kısmı plasentalıdır.
Memelilerin diğer omurgalılardan farklı olarak bazı tipik özellikleri vardır.
Örneğin,
- Yavrularını sütle beslerler. Bu amaçla süt bezleri gelişmiştir.
- Kana karışmış olgun alyuvarları çekirdeksizdir (develer hariç).
- Göğüs boşluğu ile karın boşluğu diyafram adı verilen kaslı bir yapı ile birbirinden ayrılmıştır.
- Ter bezleri gelişmiştir.
- Akciğerlerinde alveol bulunur.