1 Yeni Anayasa Arayışları ve Karşılaştırmalı Hukuk Bağlamında Anayasa Mahkemesi Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU * I. Giriş 20. yüzyılın ikinci yarısında anayasa yargısı küresel bir yaygınlık kazanmıştır. Türkiye de de 1961 Anayasası ile öngörülen ve 1962 de faaliyete geçen Türk Anayasa Mahkemesi (AYM) bu sürecin bir parçasını oluşturmuştur öncesi anayasa yargısı farklı kapsamlarda da olsa sadece 4 ülkede bulunmaktaydı: Anayasa yargısının anavatanı Amerika Birleşik Devletleri (1803 tarihli Federal Yüksek Mahkeme kararı), İsviçre (1874 Anayasasının öngördüğü Federal Yüksek Mahkeme), Avusturya (1920 Anayasasının öngördüğü AYM) ve İrlanda (1937 Anayasasına göre ABD modeli bir Yüksek Mahkeme). Bu tarihten sonra anayasa yargısında ilk örnekler diktatörlükten çıkan İtalya ve Almanya olmuş, 70 li yıllarda demokratik sisteme geçen İspanya, Portekiz ve Yunanistan bu örneği izleyen ülkeler olmuştur dan sonra da doğu ve orta Avrupa nın dönüşen devletleri anayasa yargısını benimseyerek 1, bu kurumun anayasal * 1 İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi 1989 da Macaristan Anayasa Mahkemesinin kurulmasıyla başlayan bu süreç, 1996 da Letonya Anayasa Mahkemesinin kuruluşuna kadar sürmüştür. Yeryüzündeki son demokratikleşme dalgasının sonucu olarak kurulan bu anayasa mahkemelerine ilişkin olarak bkz. Frowein J./Marauhn T., Grundfragen der Verfassungsgerichtsbarkeit in Mittelund Osteuropa, Springer Verlag, Berlin, Heidelberg, New York Bu süreçte kurulan Macar, Çek ve Polonya Anayasa Mahkemeleri için ayrıca bkz. Erdoğan M., Anayasa Mahkemeleri Önemli midir? Orta Avrupa da Anayasa Yargısı ve Demokrasinin Pekişmesi, AÜHFD. Yıl 2005, C. 54, Sy. 3.
2 62 Anayasa Yargısı 25 (2008) devletin temel taşı ve en uygun ifade aracı olduğu anlayışını sürdürmüşlerdir. Böylelikle, devlet yaşamında yeni ve asli bir kurum olan anayasa mahkemeleri, anayasa hukukunu ve Anayasayı en yüksek ve bağlayıcı biçimde yorumlayan organ sıfatıyla güvenceli bir anayasal konuma kavuşmuştur. Gerçekten de, bağımsız ve güvenceli bir anayasa yargısı Türk kamu hukuku için nitelikli bir gelişmenin başlangıç adımlarından birini oluşturmuştur. 45 yılı aşan bir süredir Anayasanın üstünlüğünü sağlama yolunda çalışan AYM nin, bu yöndeki çabasını daha etkin biçimde sürdürebilmesine yönelik olarak kuruluş ve yetkilerine ilişkin çeşitli kişi ve kurumlarca yapılan bütüncül değişiklik önerileri uzunca bir süredir en azından- hukuk dünyasının bilgisi dahilindedir. Özellikle 22 Temmuz 2007 genel seçimleri sonrasında iktidar partisinin yeni bir anayasa yapılması istemini dile getirmesiyle birlikte, aynı Parti nin bir bilim komisyonuna hazırlattığı anayasa önerisi internet üzerinden yayımlanmış ve bu konudaki tartışmalar yoğunlaşmıştır. Bu tartışmalar üzerine bazı kurumlar anayasa önerilerini taslaklarınıkamuoyuna açıklamışlardır. Bu anayasa önerilerinin gerekçelerinde, bu konuda daha önce yapılmış olan çalışmalardan yararlanıldığı da açıkça belirtilmiştir. Söz konusu bu öneriler, doğaldır ki, AYM ye ilişkin düzenlemeleri de içermektedir. Ancak yeri gelmişken belirtmek gerekir ki, AYM ye ilişkin bu düzenlemeler, Mahkemenin etkinliğini ve meşruluğunu artırmaya yönelik kamusal bir yarar dışında, sadece görülmekte olan bir davanın sonucunu etkilemeyi amaçlaması halinde amaç unsuru bakımından sakat hale gelecektir Anayasasının 138. maddesiyle doğrudan çelişen böyle bir girişim, bu nedenle Anayasanın 2. maddesinde Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan demokratik hukuk devleti ilkesine de aykırı olacaktır. Bu çalışma kapsamında, Anayasa önerilerinin anayasa yargısına ilişkin değişiklik öngören bölümleri, mevcut anayasal düzenlemeler ve AYM pratiği ile birlikte karşılaştırmalı hukuka da başvurularak değerlendirilecektir. Çalışmada yararlanılacak bir yöntem olan karşılaştırmalı hukukun her zaman en iyi çözümü ya da reform gereklerinin hareket noktasını oluşturması beklenemez. Buna karşılık incelenen kurumun diğer hukuk düzenleri karşısında iyi ve kötü yönlerinin daha iyi anlaşılmasının bir yolunu oluşturabilir. Yeryüzündeki anayasa yargılarının karşılaştırmalı olarak incelenmesi, günümüzde anayasa mimarisinin yapıtaşı haline gelmiş olan anayasa mahkemelerini kendi iç çeşitliliği içinde anlamamıza kolaylık sağlayacaktır. Bu nedenle anayasa yargılaması yapan mahkemelerin oluşumları, yetkilerin kapsam
3 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 63 ve ağırlığı, denetim yoğunluğu ve diğer devlet organları karşısındaki rolü bakımından bir özdeşlik aranmamalıdır. Anayasa yargısı bakımından gerekli bir karşılaştırmanın çok sayıda konusu olabilir. Bu çalışmada ön planda olacak konular ise yapılan değişiklik önerileri bağlamında mahkemenin işlevi (II), kuruluşu (III), yetkilerin kapsamı (IV) ve kararlarıdır (V). II. İşlevi Anayasa yargısının işlevine ilişkin görüşler, anayasa yargıçlarının seçiminden, yetkilerine kadar geniş bir alanda farklı sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilecek niteliktedir. Doğaldır ki, anayasa yargısında bir çeşit yasa koyuculuk gören ve yasaları iptal etme tekeline sahip anayasa mahkemelerini ikinci bir meclis olarak niteleyen görüşler olacaktır 2. Bu görüşü savunanlar, siyasi nitelikli faaliyetlerde bulunduğunu iddia ettikleri anayasa mahkemelerinin oluşumunda parlamentoların belirleyici bir rol oynamasını, bu mahkemelerin demokratik meşruluğu açısından kaçınılmaz olduğunu da ileri sürmektedirler 3. Ancak AYM nin bu konudaki görüşü açık ve nettir; Mahkemenin görevi, kuşkusuz kural koymak olmayıp, Anayasaya aykırılığı gidermektir. Ancak, Anayasaya aykırı bulunarak iptal edilen bir statü ya da kural işlemin yürürlükten kalkması, yeni bir hukuksal durum doğurur ve uygulama bulunduğu statü içinde yürürlüğünü sürdürür. Başka bir deyişle, her iptal kararı yeni bir hukuksal sonuca neden olur. Bu durum Anayasa Mahkemesi nin kendisini yasa koyucu yerine koyduğu anlamına gelmez 4. 2 Türk anayasa hukukunda bu görüşü savunanlara örnek olarak bkz. Kaboğlu İ. Ö., Anayasa Yargısı, İmge Kitabevi, 3. Baskı, Ankara 2000, s. 177; Gözler K., Realist Yorum Teorisi ve Mekanist Anayasa Anlayışı, Anayasa Yargısı 15, Ankara 1998, s Özellikle öndenetim (a priori) bağlamında Fransız anayasa hukuku doktrininde savunulan bu görüş, giderici denetimin benimsendiği Almanya da Federal AYM ce kabul görmese de (BVerfGE 36, 1, 14; 48, 127, 160) doktrinde destek bulabilmektedir; örneğin bkz. Starck C., Die Bindung des Richters An Gesetz und Verfassung, VVDStL 34, s Bkz. Z. Arslan ın AYM nin 42. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Sempozyum kapsamında Türk Anayasa Mahkemesi nin Sorunlarının Tartışılması Paneli nde yaptığı konuşma, Anayasa Yargısı 21, Ankara 2004, s Özbudun Taslağı da aynı gerekçeye dayanmaktadır, bkz. AYM nin kuruluşuna ilişkin 112. madde gerekçesi. 4 AYM. E. 1991/17, K. 1991/23, KT , AYMKD. 27/2, s Aynı yönde bkz. AYM. E. 1994/82, K. 1995/9, KT , AYMKD. 31/2, s AYM nin, yasama faaliyetlerinin orijinal biçimde sürdüğü bir organ ya da yasamanın değişik biçimde devamı olduğu yönündeki görüş, Türk AYM nin 1982 Anayasası döneminde vermiş olduğu kararları içinde sadece tek bir karşı oy
4 64 Anayasa Yargısı 25 (2008) AYM nin işlevinin hukuksal olduğu kabul edildiğinde, anayasa yargısının bu kez de birbiriyle bağlantılı iki tehlikeye maruz kalabileceği ileri sürülmektedir; hukukun siyasallaşması ve siyasetin hukukileşmesi. Bu tehlikelerden ilki, anayasa yargıçlarının belirli parti politikalarına yakınlığı temelinde siyasete özgü alana müdahale ederek içtihadını siyasallaştıracağı korkusundan kaynaklanırken, diğeri anayasa yargısının sivil toplumdaki uzlaşmayı aşarak anayasanın uygulamasını belirlediği ve temel hakları gerçekleştirdiği noktasında somutlaştırılabilir. AYM nin siyasal sürece etki eden bir faktör oluşturduğu bir gerçektir. Ancak AYM, siyasi bir güç faktörü olarak anlaşılmamalıdır. Yasama ve yürütme arası yetki uyuşmazlıklarında karar verirken, normu anayasaya aykırı bulup iptal ederken ya da anayasaya aykırı bir siyasi partiyi kapatırken AYM, devletin siyasal işleyişine düzenleyici bir etki yaratacak hukuki bir müdahalede bulunur. Ancak bu onun yasamayla birlikte hukuk üretmesi anlamına gelmez. AYM, yasamanın yarattığı hukuku denetleyendir. Bu açıdan bakıldığında, Alman Federal AYM Başkanlarından J. Limbach ın belirttiği gibi; gücün denetimi de zorunlu olarak bir güçtür 5. Buradan çıkan sonuç, sahip olduğu hukuksal denetim işleviyle anayasa yargısının, siyasal işlevi olan diğer anayasal organlar gibi anayasayla bir işbölümüne göre örgütlenen devlet iktidarının bir parçası olmasıdır. Bugün için anayasa yargısının kurucu unsuru ve yetkilerinin özünü oluşturan dava türü olan norm denetiminin gerekliliğine dair uzlaşmanın bile tek bir sebebe dayandığı söylenemez. Nitekim halkın seçtiği parlamentonun egemenliğini, anayasal yaşamın temeli gören ülkelerde, böyle bir parlamento denetimini tanımanın yolu çok uzun ve zorluklarla dolu olmuştur. Bu düşüncenin örnek ülkesi Fransa da ancak yüksek anayasa organlarının başvurusuyla önleyici bir anayasallık denetimi yapabilen Anayasa Konseyi başlangıçta siyasi bir organ olarak görülürken, bugün Fransız anayasa literatüründe bir yargı organı sayılmaktadır 6. Parlamentonun üstünlüğü ilkesine çok 5 6 yazısında ifade edilmiştir, bkz. Anayasa yargıcı N. Saçlıoğlu nun karşı oy yazısı (AYM. E. 1984/1, K. 1984/2, KT , AYMKD. 20, s. 215). Limbach J., Das Bundesverfassungsgericht als politischer Machtfaktor, www. humboldforum recht. de ( ). Nitekim Fransız Anayasa Konseyinin resmi internet sitesinde, görevleri açıklanırken Anayasa Konseyinin, yasama alanında denetim yapan bir hakem konumundan, yasaların anayasa derecesindeki ilke ve kurallara uygunluğunu denetleyen bir hakime dönüştüğü açıkça ifade edilmektedir, bkz. www. conseil constitutionnel. fr / langues / allemand / missions. htm ( ).
5 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 65 daha sıkı bağlı olan İngiltere, norm denetimine kısa bir süre öncesine kadar çok daha uzaktı. Oysa son yıllarda İngiltere de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ölçü norm olarak alınarak, norm denetiminde önemli bazı adımlar atılmaktadır 7. Bu açıdan bakıldığında, ülkelerin anayasal kültür ve gelenekleri anayasa yargısının ve bu yargılamayı oluşturan farklı dava türlerinin kabulünde önemli bir rol oynamaktadır. Örneğin, yaratıcısı meclis, cumhurbaşkanı, siyasi partiler ve tek bir milletvekilinin de olabileceği devlet organları arasındaki çatışmaların çözümüne yönelik organ uyuşmazlığı davası ve devletin vatandaşa karşı faaliyetleri üzerinde denetimi sağlayacak anayasa şikayeti Almanya da doğal dava türleri olarak algılanırken ABD, Fransa ve İngiltere de bu yol tanınmamaktadır. Söz konusu edilen bu ülkelerde anayasal organlar arası siyasi sorunlar, mahkeme ve yargıdan uzak kalmaktadır 8. Bu bakımdan anayasal organlar arası siyasi uyuşmazlıkların hukukileşmesi sorununda belirleyici olan, bu sorunun en iyi mahkemeler eliyle mi, yoksa yine siyasi organlarca mı çözüleceği konusunda tarihsel deneyimden çıkan temel tavır alıştır. Devlet yaşantısının ve sorunlarının daha siyasi bir anlayışa dayandığı ve yargı ile ilişkilerinde siyasi alana belirli bir özerklik tanıyan bir kültürün anayasa yargısına yaklaşımı da bu doğrultuda olacaktır. Türkiye de bu tür bir yaklaşımın taraftarları, parlamentonun üstünlüğü anlayışını, parlamento içindeki muhalefeti göz ardı eden bir milli irade yüceltmesiyle çarpıtarak çoğunlukçu bir anlayışı benimseyen siyasi akımlar olmuştur. Saf milli irade teorisini savunan bu çizgi, kuvvetler ayrılığına ve özellikle anayasallık denetimine kuşkuyla yaklaşmakta, dolayısıyla oluşumunu siyasilerin belirlediği ve dar kapsamlı yetkileri olan bir AYM yi tercih etmektedir. Bu yaklaşıma göre daha çoğulcu ve dengeli (kurumlara dayalı) bir demokrasiyi savunan çizgi ise siyasi karar organları üzerinde daha etkili bir yargı denetiminden 7 8 Bu konuda 1998 tarihli İnsan Hakları Yasası bağlamındaki gelişmeler için bkz. Grote R., Die Inkorporierung der Europeaischen Menschenrechtskonvention in das britische Recht durch das Human Rights Act, in: Zeitschrift für ausleandisches öffentliches Recht und Völkerrecht (ZaöRV), 56, (1998), s. 309 vd. Wahl R., Das Bundesverfassungs Gericht im europeaischen und internationalen Umfeld, Aus Politik und Zeitgeschichte (B 37-38/2001), www. bpd. de / publikationen ( ).
6 66 Anayasa Yargısı 25 (2008) yana olmuştur 9. Bu iki ana çizgi arasındaki bugün de süren mücadele, AYM nin oluşum ve yetkileri üzerinde belirleyici olacaktır Anayasasıyla anayasa yargısı kapsamlı bir daralma ve gerilemeye maruz kalmıştır. Oysa daha çoğulcu ve güvenceli bir demokrasi hedefine varabilmek için anayasa yargısı en azından 1961 Anayasasındaki konumuna kavuşturulmalıdır Anayasasında olduğu gibi yasama organını diğer devlet organlarıyla birlikte egemenliği kullanan kuvvetlerden birisi olarak tanımlamakla 1982 Anayasası, AYM nin işlevi için önemli bir anayasal dayanak sunmaktadır. Bu Anayasalara göre yasama diğer kuvvetler üzerinde herhangi bir üstünlüğe sahip değildir. Devlet yetkileri kullanan her organ, anayasanın kendisine çizdiği sınırlar içinde faaliyette bulunur. AYM ise bu organların sınırları üzerinde karar vermek olan anayasal görevini yerine getirmek için kendisine tanınan yargı yetkisini kullanan yüksek bir mahkeme olarak kurulmuştur. Diğer yüksek yargı organlarıyla birlikte kurumsal bir bağımsızlığa sahip olan AYM, bu yargı organlarından anayasal bir organ olarak devlet örgütü içinde oynadığı özel rol nedeniyle ayrılmaktadır 10. III. Kuruluşu AYM nin kuruluşuna ilişkin değişiklik önerileri, Türk Anayasa Mahkemesi (2004) 11, TBB (2007) 12 ve Prof. Dr. Özbudun un başkanlığını yaptığı komisyonun 13 hazırladığı üç ayrı taslak metin esas alınarak değerlendirilmiştir. Karşılaştırmalı hukuk ışığında yapılan bu değerlendirmede, AYM nin üye sayısı ve yapısı (Tablo 1), üye seçme ve atamaya yetkili kurumlar (Tablo 2) ile üyelerin görev süreleri ve emeklilik yaşları (Tablo 3) göz önünde bulundurulmuştur. 9 Her iki çizgi ve eğilimleri için bkz. Tanör B., İki Anayasa , Beta Basım Yayım, İkinci Baskı, İstanbul 1991, s AYM, Anayasa da öngörülen görev ve yetkilerinin değişikliği ile statüsünün özelliği bakımından kendisini diğer yüksek yargı organlarından ayırmaktadır. Nitekim AYM ye göre Yargıtay ve Danıştay üyeleri, Anayasanın 146. maddesi gereği AYM üye adayı konumundadır, bkz. AYM. E. 1992/37, K. 1993/18, KT , AYMKD. 31/1, s Türk Anayasa Mahkemesi nin önerisi hakkında bkz. Kılıç H., Türk Anayasa Mahkemesi nin Yeniden Yapılandırılmasına İlişkin Öneri, Anayasa Yargısı 21, Ankara 2004, s Bkz. Türkiye Barolar Birliği Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Önerisi, Geliştirilmiş Gerekçeli Yeni Metin, TBB Yayınları, Ankara Bkz.
7 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 67 Tablo 1: Anayasa Önerilerinde Anayasa Mahkemesinin Üye Sayısı ve Yapısı Toplam Üye Sayısı Yapı 2004 Anayasa Mahkemesi Taslağı 2007 Türkiye Barolar Birliği Anayasa Önerisi Özbudun Komisyonu Anayasa Önerisi Genel Kurul + İki Daire Genel Kurul (1 Başkan-12 üye) + İki Daire (1 Başkan-6 üye) 13 üye ile toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar alır Tablo 2: Anayasa Önerilerinde Anayasa Mahkemesine Üye Seçme ve Atamaya Yetkili Kurumlar 2004 Anayasa Mahkemesi Taslağı 2007 Türkiye Barolar Birliği Anayasa Önerisi Özbudun Komisyonu Anayasa Önerisi Yargıtay 5 üye 4 üye 4 üye Danıştay 4 üye 4 üye 4 üye Askeri Yargıtay 1 üye 1 üye - Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 1 üye 1 üye - Sayıştay üye Cumhurbaşkanı 2 üye En az 3 yıl vali, büyükelçi, müsteşar (hukuk, siyasal, iktisat mezunu) görevinde bulunanlar arasından Anayasa Mahkemesi - 2 üye En az 3 yıl vali, büyükelçi, müsteşar (hukuk, siyasal, iktisat mezunu) görevinde bulunanlar arasından 1 üye 50 yaşını doldurmuş, en az 10 yıllık raportör hakimler arasından - -
8 68 Anayasa Yargısı 25 (2008) TBMM 1 üye genel kamu, anayasa, idare, ceza hukuku profesörlerinden YÖK ün göstereceği 3 aday arasından 1 üye 15 yıllık avukatlar arasından TBB nin göstereceği 3 aday arasından 2 üye Sayıştaydan 2 üye genel kamu, anayasa, idare, ceza hukuku profesörlerinden Yüksek Öğretim Eşgüdüm Kurulunun göstereceği 3 er aday arasından 1 üye 20 yıllık avukatlar arasından TBB nin göstereceği 3 aday arasından 1 üye Sayıştaydan 8 üye En az 3 ü Anayasa, Kamu, Siyaset Bilimi Profesörlerinden olmak üzere, öğretim üyeleri, üst kademe yöneticileri ve avukatlar arasından Toplam Üye Tablo 3: Anayasa Önerilerinde Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Görev Süreleri ve Emeklilik Yaşı Görev Süresi 2004 Anayasa Mahkemesi Taslağı 12 yıl (Atanma yaşı 50) 2007 Türkiye Barolar Birliği Anayasa Önerisi 12 yıl (Atanma yaşı 50) Özbudun Komisyonu Anayasa Önerisi 9 yıl (yeniden seçilmek mümkün değil) Emeklilik Yaşı Giderici norm denetimi yapan merkezileşmiş anayasa yargısını benimseyen ülkeler arasında Türk AYM, en az üyeye sahip olanıdır (örneğin; İspanya da 12, Portekiz de 13, Avusturya da 14, İtalya da 15, Almanya da 16). Bu açıdan tüm önerilerdeki üye sayısının artırılmasına yönelik tutum, Avrupa daki genel eğilime uygundur. Bu eğilime uymayan ise sayıları yüz binlere ulaşan anayasa şikâyeti davalarına bakan AYM ler, örneğin Alman Federal AYM 16 üyeyle bu yükün altından kalkmaya çalışırken 14, bu dava türünün kabul 14 Alman Federal AYM resmi internet sitesinde yayınlanan istatistiklere göre sadece 2007 yılında toplam 6005 anayasa şikayeti davası açılmış, bunlardan 5884 ü kabul edilmemiş, yalnızca 148 i kabul edilmiştir, bkz. www. www. bundesverfassungsgericht. de.
9 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 69 görmemesine rağmen AYM üye sayısının 17 olarak önerilmesidir (bkz. Özbudun önerisi). Avrupa ülkelerinde anayasa yargıçlarının seçiminin karşılaştırmalı hukuk açısından analizi, iki temel seçim usulünün varlığını gösteriyor. Bunlardan birincisi, anayasa yargıçlarının seçiminin tek bir devlet gücüne bağlı kalmamasını güvence altına alan, dolayısıyla devlet yetkileri kullanan birçok organı; çoğunlukla yasama ve yürütme (Fransa, ABD, Romanya, Arjantin, Brezilya, Avusturya, Azerbaycan, Slovenya) daha az sayıda örnekte olsa da yargının (İtalya, İspanya, Bulgaristan), yargıç seçimine katılmasını sağlayan usuldür. Diğer usulü benimseyen ülkelerde ise meclis anayasa yargıçlarının seçiminde söz sahibi olan tek organdır (Almanya, Belçika, Macaristan, Polonya ve büyük ölçüde Portekiz). Ancak bu devletlerde seçim parlamentonun basit çoğunluğunun tercihine bırakılmamaktadır 15. Meclisin seçiminde alışılagelen çoğunluk, üye tamsayısının 2/3 dür ve anayasa yargıçlarının seçiminde aranan bu sayı genellikle o ülkede anayasa değişikliği için aranan çoğunluktur. AYM nin oluşumunda cumhurbaşkanının yetkilerin fazlalığı, mevcut anayasal kompozisyon çerçevesinde, 11. Cumhurbaşkanının TBMM de uzlaşma aranmaksızın seçilmesi ve 12. Cumhurbaşkanının da halk tarafından seçilecek olması yüzünden eskisinden çok daha fazla eleştiriye açıktır. Bu bakımdan tüm önerilerde cumhurbaşkanının bu konudaki yetkisinin tırpanlanması yerinde olmuştur. Anayasa önerilerinin büyük çoğunluğu, Avrupa ülkelerindeki usullere uygun biçimde seçim sürecine yasama organının da katılımını öngörmektedir. Anayasa yargıçlarına demokratik meşruluk kazandırmanın en basit yolunun yargıç seçimine yasama organının da dahil edilmesi olduğu açıktır. Ancak işlevi anayasallık denetimiyle sınırlı olan AYM de çoğunluğu oluşturacak sayıda yargıcın seçiminde bu yöntemin kullanılması, seçimlerde hukuksal yeterlilik yerine siyasi 15 Bu usulün nadir bir istisnasını oluşturan Hırvatistan örneğinde parlamento basit çoğunlukla AYM yargıçlarının tümünü seçmektedir. Bu durum, Hırvatistan da yoğun eleştirilere konu olmaktadır; bkz. Podolnjak R., Die Wahl des Verfassungsgerichts der Republik Kroatien in der Rechtsvergleichung, www.
10 70 Anayasa Yargısı 25 (2008) kaygıların ön plana geçmesine yol açacaktır. Bu durumda da anayasa yargıçları, yargısal faaliyetlerini icra ederlerken kendilerini seçen siyasi organlara bağlı hissedebileceklerdir. Bugün bazı anayasa mahkemelerine eski bakan veya milletvekillerinin bile üye seçilmesinin, bu yargıçların bağımsızlığı üzerinde herhangi bir şüphe yaratmadığı söylenebilirse de 16, eğer bir ülkede siyasi sempatisi olan yargıçların tarafsızlığı kuşkuyla karşılanıyorsa 17, siyasi organlar tarafından yapılacak yargıç seçimine bir sınırlama getirmenin gerekli olduğu ortadadır. Diğer yandan bütün devlet yetkilerinin kaynağı Anayasa olduğuna göre, bu Anayasanın öngördüğü usullerle oluşturulmuş devlet organları tarafından göreve getirilmeleri, anayasa yargıçlarını demokratik kaynakları bakımından meşru kılacaktır. AYM yargıcının faaliyetine meşruluk katan, meclis tarafından seçilmesinden çok, yargıç bağımsızlığına ve güvencesine sahip olmasıdır. Anayasal demokratik sistemde yerine getirdiği tarafsız yargı işlevi, AYM ye meşruluk katan asıl belirleyici unsurdur. Buna göre anayasal sistem içinde AYM nin tarafsız konumuna zarar vermeyeceği noktasında toplumsal bir uzlaşmaya varılması koşuluyla TBMM, anayasa yargıçlarının seçimine katılabilir. Belirli sayıda AYM üyesinin parlamento tarafından seçiminin öngörülmesi halinde bile nitelikli bir çoğunluğun ve/veya oranlı bir temsilin aranması yerinde olacaktır. Örneğin Almanya, Portekiz, İtalya ve Avusturya da Anayasada yer alan düzenlemelere rağmen anayasa yargıçlarının seçiminde belirleyici olan siyasi partilerdir ve anayasa yargıçlarının seçimde özellikle nitelikli bir çoğunluğun aranması, partiler arasında oranlı bir dengenin gözetilmesini sağlamaktadır. Bu orana göre meclisteki çoğunluk AYM deki yerleri tek taraflı 16 Örneğin çoğunluğu eski politikacılardan oluşan Fransız Anayasa Konseyi dikkate değer bir bağımsızlık göstermiş ve yüksek bir itibara kavuşmuştur, bkz. Fromont M., Der französische Verfassungsrat, in: Starck/Weber, Verfassungsgerichtsbarkeit in Westeuropa, Teilband I, Baden Baden 1986, s Türkiye de ise AYM nin apolitik yapısı hakkındaki duyarlılık çok fazladır. Örneğin Cumhurbaşkanı Sezer in avukat kontenjanından AYM üyeliğine atadığı Barolar Birliği Başkanı Özok, bir siyasi partiye üye olduğunun anlaşılması üzerine AYM nin tarafsızlığının ve saygınlığının tartışılmaması amacıyla görevi kabul etmediğini açıklamak zorunda kalmıştır, bkz. Radikal,
11 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 71 olarak kendi belirleyeceği kişilerle dolduramaz. Oysa özellikle AYM nin taslağında, anayasa yargıçlarının seçiminde meclis üye tamsayısının 2/5 nin yeterli görülmesi seçimi kolaylaştırmakla beraber dengeli ve nitelikli bir oranı sağlayamamaktadır. Oranlı temsil konusunda düzenlemelerin getirilmemesi, genel olarak uzlaşma kültürüne yabancı siyasi partilerin varlığı da düşünüldüğünde -nitelikli bir çoğunluğu öngörmesine rağmen Özbudun önerisi bakımından da- bir eksiklik olarak karşımıza çıkmaktadır. Yargıç seçimine ilişkin hangi usul benimsenirse benimsensin, burada aranması gereken asıl koşul yargıç adayının bu göreve ehil olmasıdır. Bunu sağlayacak olan tek unsur, yargıçlık mesleğinden gelmiş olmak değildir, fakat hukukçu olmaktır. Hukukçu olma özelliği anayasadan kaynaklanmış olsun veya olmasın, anayasa yargısının benimsendiği tüm ülkelerde anayasa yargıçları, yalnızca uzman bilgisiyle kamuoyunda tanınmış hukukçular arasından seçilmektedir. Bu açıdan Türkiye, anayasa yargılaması yapılan ülkelerde bu konudaki tek istisnadır. Bu ayrıksı durum, ne yazık ki, tüm önerilerde varlığını sürdürülmektedir. Anayasa yargıcı seçim sürecinin, potansiyel adayın seçim yapılacak organla arasındaki kişisel ve/veya siyasal ilişkilere, çeşitli kurumların tavsiyelerine, belki de rastlantılara bırakılması tehlikesi karşısında daha açık ve saydam bir seçim usulünün tercih edilmesi, hem adaylar arası şans eşitliğini hem de demokratik meşruluğu sağlayacaktır. Böyle bir usul, aynı zamanda her bir yargıç ile kamuoyunu yakınlaştıracak ve Mahkeme kararlarının kabul derecesini de yükseltecektir Son günlerde Almanya da yaşanan gelişmeler, siyasi partilerin yargıç adayı belirlemede kamuoyunun tepkilerine ne denli açık olduğunu göstermektedir. SPD tarafından Federal AYM üyeliğine aday gösterilen Prof. Dr. H. Dreier in yazarı olduğu anayasa şerhinde, insan onurunun korunmasını öngören Anayasanın 1. maddesine ilişkin olarak, belirli uç hallerde işkencenin hukuken uygulanmasını tartışılabilir bulması, adaylığının eleştirilere uğramasına yol açtı. Bunun üzerine CDU, Federal Konseydeki (Bundesrat) seçimi bloke edeceğini açıkladı ve 15 Şubat 2008 günü yapılacak seçimler sonraki bir tarihe ertelendi (http://de.wikipedia.org/wiki/horst_dreier, ). CDU nun engellemesinin ardında Prof. Dr. Dreier in özellikle çekirdek hücre konusundaki liberal görüşlerinin yattığı da ileri sürülmektedir, bkz. Müller R., Die Karte Dreier stricht nicht, www. Faz. net ( ).
12 72 Anayasa Yargısı 25 (2008) Önerilerde, özellikle toplantı ve karar yetersayılarının, AYM nin üye tamsayısından farklı belirlendiği hallerde, davanın çeşitli aşamalarındaki toplantılara aynı yargıçların katılmasını sağlayacak bir düzenlemenin eksikliği hissedilmektedir 19. Ayrıca belirtmek gerekir ki, yargıçları çift sayıdan oluşan AYM lerde -ve bölünmüşse dairelerde- karar yetersayısının belirlenmesi sorun yaratabilecektir. Nitekim oyların eşit çıkması, Almanya da olduğu gibi belirli durumlarda anayasaya uygunluk kararının tesadüflere kaldığı eleştirilerine yol açabilir 20. AYM nin anayasa şikâyeti gibi konularda da yetkilendirilmesi ve olası iş yükünün adil ve dengeli bir şekilde dağılımının sağlanması koşuluyla dairelere bölünmesi ve Mahkemeye yapılan başvuruların ilk incelemesini sonuçlandırarak gerektiğinde davanın geçersizliğine karar verecek komisyonların oluşturulması, anayasa yargılamasının hızlanmasına ve AYM kararlarının etkinliğine katkı yapacaktır. Yedek üyeliğin kaldırılması gereği üzerinde gerek anayasa önerilerinde, gerekse anayasa hukukçuları arasında bir görüş birliğinden söz edilebilir. Ancak AYM nin dairelere bölünmesi halinde, bu dairelerde görevli yargıç sayısının toplam üye sayından az olması bir tür yedek üyeliği ortaya çıkaracaktır. Bu sayıların eşitlenmesi, belirtilen sakıncanın giderilmesi için akla gelen tek çözümdür. Askeri yüksek mahkemelerden gelen üyeler 21 dışında başka asker kökenli üyelerin varlığı (general/amiral gibi) AYM nin çalışma konusuyla bağdaşmamaktadır. Tüm önerilerde haklı olarak bu durum dikkate alınmıştır. 19 Örneğin bunun için üyelerin kıdem esasına göre toplanmasını önerilmektedir, bkz. Y. Aliefendioğlu nun AYM nin 42. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Sempozyum kapsamında Türk Anayasa Mahkemesi nin Sorunlarının Tartışılması Paneli nde yaptığı konuşma, Anayasa Yargısı 21, Ankara 2004, s Lorz. R. A., Die Gefahr der Stimmengleichheit, ZRP 2003, Heft 2, s Türkiye dışında askeri yargıya bu konuda yetki veren bir örneğin dünyada olmadığı belirtilse de (Gözler K., Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Seçilmeleri Bir Karşılaştırmalı Anayasa Hukuku İncelemesi, www. anayasa. gen.tr), AYM nin uzun yıllara dayanan deneyimi bu konuda bir sıkıntı yaşandığını göstermediği gibi anayasa taslaklarında da bu noktada herhangi bir değişikliğe gerek duyulmamıştır.
13 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 73 Raportörlerin, AYM toplantılarına katılmalarına ve karar taslaklarını yazmalarına 22 engel olacak şekilde çalışmaları yasal bir dayanağa kavuşturulmalı ve atanma koşulları nesnel olarak belirlenmelidir. İyi yetişmiş genç hukukçuların mesleki kariyerlerinin başlangıcı için cazip olması gereken raportörlüğün, AYM nin üye oluşumunu sağlayan kaynaklar arasında gösterilmesi, raportörlük kurumunun işlevine uygun düşmemiştir (bkz. TBB 2007 Önerisi). Anayasa yargıçlığı için üst yaş sınırı koyan ülkeler arasında en düşük sayı Türkiye dedir (Almanya da bu sınır 68, Avusturya ve Brezilya da 70, Arjantin de 75 dir). Buna bakarak, AYM yargıçlarının emeklilik yaşı yükseltilebilir. Görev süresi için önerilen 9-12 yıl, Avrupa ülkelerinde kabul edilen ortalama değerle örtüşmektedir (İtalya, İspanya, Fransa 9 yıl, Almanya 12 yıl). Bu arada adaylık için de bir üst yaş sınırının belirlenmesi, mahkeme içtihadının sürekliliğini sağlamada etkili olacaktır. IV. Yetkileri Yargı yetkisi kullanan bir organ olan AYM nin diğer anayasa organları ile arasındaki denge, her şeyden önce bu mahkemeye hangi yetkilerin verildiğine bağlıdır. Bunun için öncelikle anayasal dava türleri ve başvuru koşullarının belirlenmesi gerekir. Bu bağlamda AYM nin yetkilerinin kapsamına ilişkin Anayasa değişiklik önerileri üç ana grupta toplanabilir: Norm denetimi (1), Yüce Divan yargılaması (2) ve anayasa şikayeti (3). 1. Norm Denetimi Norm denetimine ilişkin değişiklik önerileri iki başlık altında değerlendirilebilir; denetlenen normlar (a) ve başvuru yolları (b). a) Denetlenen Normlar Taslakların tümünde anayasallık denetimine bağlı kılınan normlar 1982 Anayasasında olduğu gibi kanun, kanun hükmünde kararname (KHK), TBMM İçtüzüğü ve Anayasa değişiklikleriyle sınırlı tutulmuştur. Fakat denetimin yoğunluğu bakımından farklı düzenlemeler öngörülmüştür. Her bir norm açısından bu konudaki değişiklik önerileri şöyle sıralanabilir: 22 Bkz. AYM İçtüzüğü md. 8, 9 ve 12/2.
14 74 Anayasa Yargısı 25 (2008) i) Anayasa değişiklikleri: Özbudun önerisi mevcut anayasal düzenlemelerden ayrılan önemli bir değişiklik içermemektedir. Yalnızca, 1982 Anayasasında şekil denetiminin kapsamında yer alan ivedilik yasağı, iki kere görüşülme koşuluyla değiştirilerek Anayasanın 175. maddesine uygun hele getirilmiştir. TBB önerisinde ise Anayasa değişikliklerinin esas denetimi de öngörülmektedir. Önerinin gerekçesine göre Anayasanın 4. maddesiyle birlikte okunduğunda içerik bakımından değişmezlik kuralının ihlali sonucunu doğuracak bir Anayasa değişikliği, üçte bir teklif yeter sayısına, üçte iki karar çoğunluğuna ve ivedilik yasağına uyulmuş olsa bile denetlenebilir. Çünkü Anayasa nın değişmez nitelikteki hükümlerini değiştirme sonucunu doğuracak bir teklif yapılamaz. Anayasa değişiklikleri için denetim yasağı getirmek, değişiklik yasağı öngören Anayasa hükümlerinin normatif değerini önemli ölçüde azaltmaktadır. Bu bakımdan Anayasa ile değiştirilmesi yasaklanarak sonsuzluk güvencesine bağlanan yapısal temel ilkelerle çatışan anayasa değişikliklerinin anayasa yargısı yoluyla denetlenebilmesinin yolu açık olmalıdır. Karşılaştırmalı hukuk verileri de bu konuda çoğu ülkede herhangi bir sınırlamanın olmadığını göstermektedir. Almanya, Avusturya, İtalya, İsviçre, Hindistan ve - halkoylamasına sunulmamış olması kaydıyla- Fransa da anayasa değişikliklerinin anayasa yargısının denetimine tabi olduğu kabul edilmektedir 23. ii) Kanun: TBB nin, kanunların şekil bakımından denetimindeki sınırlamayı kaldıran önerisi dışında bu konuda herhangi bir değişiklik öngörülmemektedir 24. Ancak belirtmek gerekir ki, 1982 Anayasasının kanunların şekil bakımından denetimine ilişkin düzenlemesi bugüne kadarki uygulamasında kayda değer bir itiraza konu olmamıştır. iii) KHK: AYM, KHK konusunda 1989 yılından bugüne kadar gelen istikrarlı içtihadıyla bu alanı sınırlandıran bir yol izlemiştir. Bu içtihat sayesinde yasama yetkisinin kullanımında TBMM nin işlevsizleştirilmesi önlenmiş; hukuksal saydamlık, güvenlik ve 23 Bkz. Kanadoğlu O. K., Anayasa Mahkemesi, Beta Basım Yayım, İstanbul 2004, s Yüzbaşıoğlu ve Onar da AYM nin 42. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Sempozyum kapsamında Türk Anayasa Mahkemesi nin Sorunlarının Tartışılması Paneli nde yaptıkları konuşmalarda bu konudaki sınırlamaların kaldırılmasını önermişlerdir, bkz. Anayasa Yargısı 21, Ankara 2004, s. 107 ve 114.
15 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 75 belirginlik sağlanarak çoğunlukçu bir yönetim anlayışına engel olunabilmiştir. Zaten Alman ve İspanyol hukuklarında olduğu gibi 1982 Anayasasında da KHK çıkarma yetkisi olabildiğince sınırlı bir yetki olarak öngörülmüştür. Oysa Özbudun taslağında, bugünkü anayasal çerçevede yetki yasasının içerdiği kapsam, ilke ve amaç unsurları aranmayarak, KHK ye ilişkin norm, gerçek bir yetki devri ne dönüştürülmüştür 25. Bu yaklaşımın bir izdüşümü olarak aynı taslakta KHK lerin yargısal denetimi, sadece temel hak ve özgürlüklerle ilgili olup olmadıklarıyla sınırlı tutulmuştur; diğer bir anlatımla KHK ler eğer temel hak ve özgürlüklerle ilgili değilse her türlü denetimin dışında bırakılmış olmaktadır. Böylece hem AYM nin bu konudaki içtihadı aşılmak, hem de 1876 tarihli Kanun-u Esasi den bu yana tüm Anayasaların duyarlı ve tutarlı biçimde koruduğu yasallık ilkesi ortadan kaldırılmak istenmiştir. Olağanüstü KHK lerin kaldırılması ise (bkz. Özbudun taslağı), sorunlar doğuracaktır. İvedilik, önemlilik ve zorunluluk gibi KHK ye özgü niteliklerin olağan dönemlerden çok olağanüstü dönemlere denk geldiği düşünüldüğünde, KHK lerin öncelikle olağanüstü yönetim usulleri bakımından gerekli olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır. Burada çözüm, olağanüstü KHK leri kaldırmak değil, anayasallık denetimine açmaktır. iv) TBMM İçtüzüğü: Özbudun taslağı parlamento hukuku açısından da yürürlükteki anayasa kurallarını ve bu çerçevede şekillenen AYM içtihadını değiştiren hükümler içermekte ve AYM nin yetki alanını daraltmaktadır. Taslakta yer alan TBMM İçtüzüğünün sadece öndenetim yoluyla denetlenebileceğine ilişkin düzenleme, Meclisin İçtüzük değişikliği hükmündeki eylem ve kararlarının hiçbir zaman denetlenememesi sonucunu doğuracaktır. İçtüzük kurallarının uygulamada aşılması durumunda, organ uyuşmazlığı davasına da yer verilmemiş olduğu için ortaya çıkacak denetim açığı, parlamento çalışmalarının dengeli biçimde sürdürülmesi konusunda önemli sıkıntılar yaratabilecektir. Parlamento hukuku açısından sorun yaşanan bir başka alan temel kanunlardır yılından itibaren 5 ayrı AYM kararına konu olan temel kanun sorunu, yalnızca İçtüzükte temel kanunların görüşülmesi bakımından özel usullerin kabul edilebileceğine dair bir hükme Anayasada yer vermekle aşılabilecek nitelikte bir sorun 25 Bkz. B. E. Oder in Galatasaray Topluluğu İşbirliği Kurulu nun düzenlediği Forum da yaptığı konuşma, İstanbul 2007, s. 18.
16 76 Anayasa Yargısı 25 (2008) değildir (krş. Özbudun Önerisi md. 65). AYM içtihadının 26 belirlilik, genellik, soyutluk ve öngörülebilirlik özelliklerine sahip olmasını aradığı İçtüzük kurallarına dayanak oluşturacak biçimde Anayasada temel kanunun tanım ve kapsamının belirlenmesine yönelik somut ölçütler getirilmedikçe, bu sorun kolay kolay çözümlenemeyecektir. b) Başvuru Yolları AYM nin anayasal görevlerini yerine getirmek üzere kendi inisiyatifiyle harekete geçemeyişi, bu konuda bir başvurunun gerekli oluşu, onun yargılama yapan bir mahkeme olmasının doğal sonucudur. AYM yi harekete geçirecek olansa soyut ve somut norm denetimi yoludur. i) Soyut norm denetimi: Anayasa yargısının etkinliği, AYM önünde kimlerin dava açabilecekleri sorusuyla yakından ilgilidir. İptal davası açabileceklerin aşırı sınırlandırılması, soyut norm denetiminin etkin kullanımını engelleyebileceği gibi sınırsız bir başvuru da AYM nin iş yükünü büyük ölçüde artırabilecektir. Almanya, Avusturya, İtalya, İrlanda, Portekiz gibi ülkeler dikkate alındığında, meclisteki muhalefetin AYM ye başvuru hakkı, 1982 Anayasası ile 1961 Anayasasına göre önemli ölçüde sınırlandırılmış olsa da, bunun Avrupa modeli anayasa yargısıyla çeliştiği söylenemez. Buna karşılık 1982 Anayasasında, kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda yargı organları ve üniversitelerin dava açma hakkının ortadan kaldırılması, özellikle Romanya, Polonya ve Bulgaristan gibi demokrasiye geçiş yapan doğu Avrupa ülkelerinin bu konudaki düzenlemeleriyle örtüşmemektedir. Bu bakımdan yargı başta olmak üzere üniversiteler, meslek örgütleri gibi diğer belirli bazı anayasal kurum ve kuruluşlar göz önünde bulundurularak AYM ye dava açabileceklerin kapsamı genişletilmelidir AYM. E. 2001/129, K. 2002/24, KT , AYMKD. 38/2, s AYM, konuya ilişkin bir sonraki kararında 766 sayılı Kararın TBMM İçtüzüğünün 91. maddesinde değişiklik yapan hükmünü, hangi tür yasaların temel yasa olduğuna ilişkin açıklık taşımadığı ve bölüm içi maddelerin ret ya da kabulünü olanaksız kıldığı gerekçesiyle iptal etmiştir, bkz. AYM. E. 2003/30, K. 2003/38, KT , AYMKD. 39/1, s TBB nin anayasa önerisinde ve TOBB un da içinde yer aldığı Anayasa Platformunun yayımladığı Çalıştay Raporunda da bu istek dile getirilmektedir (bkz.
17 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 77 ii) Somut norm denetimi: Özbudun taslağında, itiraz yoluyla başvurulması halinde AYM, usulüne göre yürürlüğe konmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalara uygunluk denetimi yapan bir organ haline getirilmektedir. Böylece AYM nin bu konudaki tutumuyla çelişecek biçimde temel hak ve özgürlüklere ilişkin sözleşmeler destek ölçü norm olmaktan çıkarılıp doğrudan uygulanabilir bağımsız bir ölçü norma dönüştürülmektedir. Ancak böyle bir düzenleme şu soruları açıkta bırakmaktadır; örneğin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, AYM ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından farklı yorumlanırsa, bu yorum çatışması nasıl çözümlenecektir? Uluslararası insan hakları mekanizmalarının öngördüğü kurumların, örneğin Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ya da Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesindeki komite benzeri organların kararları ne tür bir değer taşıyacaktır? AYM, AİHM in içtihadı olmayan konularda nasıl yorum yapacaktır? 28 Anayasalarda bu ve benzeri konularda açık ve kesin normların tasarlanmasının güçlüğü karşısında, İspanyol Anayasasının öngördüğü (md.10/2) Sözleşmeye uygun yorum yöntemi bu konuda en uygun çözüm olarak görünmektedir. TBB önerisinde, 1961 Anayasasında olduğu gibi genel mahkemelere şarta bağlı olarak anayasallık denetimi yapma ve aykırılık halinde bu hükmü uygulamaktan kaçınma yetkisinin tanınması, pratik ve teorik açıdan eleştiriye açıktır Anayasası uygulamasında dava mahkemeleri sadece bir kez önsorun yaparak anayasaya aykırılık hakkında bir karar vermişler, bunun dışında süre dolsa bile AYM kararını beklemişlerdir. Teorik açıdan belirtilmesi gereken ise genel mahkemelere bu yetkinin verilmesinin, iptal yetkisinin tekelden kullanıldığı merkezileşmiş bir norm denetimi sistemiyle bağdaşmaz oluşudur. 2.Yüce Divan Yargılaması Devlet organlarının ceza sorumluluğu ve bu kapsamda itham ve yargılama makamına ilişkin olarak yapılan değişiklik önerileri mevcut anayasal düzenlemelerden önemli farklılıklar içermektedir. Söz ANKARA.CALISTAY.SONUC.RAPORU.pdf.). Özbudun başkanlığındaki kurul ise herhangi bir değişiklik önermemektedir. 28 Bkz. B. E. Oder in Galatasaray Topluluğu İşbirliği Kurulu nun düzenlediği Forum da yaptığı konuşma, s. 17.
18 78 Anayasa Yargısı 25 (2008) konusu değişiklik önerileri, Yüce Divanın kuruluşu (a) ve Yüce Divanda yargılanan kişiler (b) bakımından incelenebilir. a) Kuruluşu AYM taslağı dışındaki önerilerde AYM nin bu konudaki yetkileri ya tamamen kaldırılmış (bkz. TBB taslağı 29 ) ya da Yargıtay ile paylaşır hale getirilmiştir (bkz. Özbudun taslağı). Yüce Divanın oluşumuna ilişkin bu önerilerin doğru biçimde değerlendirilebilmesi için önce bu Divanda yargılanacak olan kişilerin belirlenmesi gerekir. b) Yargılanacak Kişiler Kuruluşu farklı olsa da her iki taslakta Yüce Divanda yargılanacak kişiler değişmemiş, hatta 1982 Anayasasına göre bu kişilerin kapsamı genişletilmiştir 30. Böyle bir genişleme her şeyden önce karşılaştırmalı hukukun verilerine uygun düşmemektedir. Hükümet biçimlerine bağlı olarak çeşitli ülkelerin konuya ilişkin anayasal düzenlemeleri, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Devlet başkanının ceza sorumluluğunun olmadığı sınırlı monarşilerin hiçbirinde, yürütmenin sorumlu kanadı olan bakanlar kurulu üyelerinin ceza yargılaması için ayrı, özel bir organa gerek görülmemiştir. Bu ülkelerde yargılama görevi, en yüksek yargı organı olan Temyiz mahkemelerince yerine getirilmektedir (Hollanda, Belçika, Lüksemburg, Danimarka, İspanya vb.). Cumhuriyetlerde ise devlet başkanının vatana ihanet ve/veya anayasayı ihlal olarak belirlenen sorumluluk hallerinde, yargılama yapma yetkisi çoğunlukla anayasa mahkemelerine (Almanya, Avusturya, İtalya, Bulgaristan, Hırvatistan, Macaristan, Slovakya, Slovenya, Çek Cumhuriyeti) ya da bunun için oluşturulmuş bir Yüce 29 TBB taslağında, Yargıtay ın düzenlendiği maddede (md.168), en kıdemli dört Yargıtay ceza dairesi başkanından oluşan Yüce Divanın kararlarına karşı temyiz başvurusunun Yargıtay Ceza Genel Kuruluna yapılması öngörülmüştür. Ancak AYM nin daireler ve genel kurul olarak çalışmasının öngörüldüğü maddede (md.160), Yüce Divan davalarında verilen kararların temyiz mercii Genel Kurul olarak gösterilmiştir. Bu çelişkinin yanında TBB taslağındaki bir eksiklik de Yüce Divan yargılamasında savcılık görevi yapacak Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının seçim usulünün belirlenmemiş olmasıdır. 30 Genelkurmay başkanını ve kuvvet komutanlarını görev suçlarıyla ilgili olarak yargılama görevi, TBB ve Özbudun taslaklarında Yüce Divana verilmiştir. Askeri Yargıtay ın varlığını koruduğu her iki öneride de, Yüce Divanın yargılayacağı kişiler bakımından getirilen bu genişleme için herhangi bir (makul) gerekçe belirtilmemiştir.
19 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 79 Divana bırakılmıştır (Fransa) 31. Ancak bu ülkelerde hükümet üyelerinin görev sırasında işledikleri suçlar bakımından AYM tarafından yargılanmadıkları görülmektedir. Bu konuda yetki ya genel mahkemelere bırakılmış (Almanya, Portekiz, İtalya), ya da istisnai olarak özel bir yargı yeri kurulmuştur (Fransa ki, burada da dava açılmasına karar veren yargıçlardan oluşan bir komisyondur ve temyiz mercii de Yargıtay dır). Yukarıdaki verilerden de anlaşılacağı üzere karşılaştırmalı hukukta genel eğilim, cumhurbaşkanlarının AYM de, devlet yetkisi kullanan siyasilerin de genel ceza mahkemelerinde yargılanmaları yönündedir. Yargılama yerinin belirlenmesinde, yargılamanın süjesi kadar konusu da belirleyici olmaktadır. Vatana ihanetin ceza kanunlarında yer alan belirli suç tipleriyle sınırlandırılmaması kaydıyla cumhurbaşkanlarını yargılama yetkisinin, genel mahkemeler yerine bu konuda daha geniş bir hareket alanına sahip olan AYM ce kullanılması amaca daha uygun düşecektir. Buna karşılık bakanlar kurulu üyeleri ve yüksek yargı mensuplarının görev suçları nedeniyle yargılama görevinin Yargıtay a verilmesi, bu görevin AYM tarafından yapılmasıyla ortaya çıkabilecek sorunlara çare olacaktır. Ceza hukukunda uzman yargıçlar tarafından yapılacak bu yargılama sonucunda kanun yollarına başvurma olanağının da sağlanması, adil yargılanma hakkını güvence altına alacaktır. 3. Anayasa Şikayeti Büyük ölçüde vatandaşla ilgili olan bu dava türünde, kamu gücünün temel hakları ihlal ettiğini iddia eden herkes yargı yolunu tükettikten sonra AYM ye başvurabilmektedir. Kural olarak anayasa şikayetine, kesin hüküm halini almış mahkeme kararlarına yönelik olarak başvurulmaktadır. Karşılaştırmalı hukukun verilerine göre, bireylere AYM ye doğrudan başvuru yolunun açılması hakkında belirli bir sonuca varmak kolay değildir, çünkü bu konuda mutlak en iyi çözüm yoktur. Ancak somut ülke koşullarına uygun iyi çözümlerden söz edilebilir. Demokratik meşruluğa sahip anayasa koyucu, bu koşulları dikkate alarak hangi kapsamda ve hangi amaçla AYM ye bireysel başvuruyu mümkün kılacağına kendisi karar verecektir. Ancak, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı üyesi toplam 55 devletten, merkezi anayasa yargısı olan 42 devlet arasında sadece 11 nin, AYM nin bireylerin 31 Bkz. Kanadoğlu O. K., Anayasa Mahkemesi, s. 196; Kaboğlu İ. Ö., Anayasa Yargısı, s. 136.
20 80 Anayasa Yargısı 25 (2008) müdahalesi olmadan anayasayı koruma görevini gerçekleştirdiğini düşünerek bireysel başvuru olanağını tanımaması, bu konudaki genel eğilimi yansıtmaktadır 32. Bu konuda çıkış noktası olarak şu soru sorulabilir; özel bir temel hak koruması ya da en azından sübjektif çıkarların objektif anayasa düzeninin korunması için harekete geçirilmesi ne ölçüde bir gereksinimdir? Bunun otoriter ve totaliter yönetimleri geride bırakmış ve demokratik hukuk devletini yapılandırmaya çalışan ülkeler için bir gereksinim olduğu açıktır. Böylece bireysel başvuru, anayasanın objektif olarak korunması ile birleştirilebilir ve sübjektif hak koruması bu amaç için kullanılabilir. Özellikle idare hukuku bakımından yargısal korumada boşluk olan ülkelerde, bu boşluğun doldurulmasında, Alman hukuk çevresinde geliştirilmiş olan (İsviçre, Avusturya, Liechtenstein, Almanya) ve güney Avrupa (İspanya, Andora) ve hatta doğu ve orta Avrupa da (özellikle Çek Cumhuriyeti, Hırvatistan, Slovenya) uygulanmakta olan temel hak şikayeti bir araç olarak kullanılmaktadır. Hatta çoğu doğu Avrupa ülkesinde bu başvuru yolu çok daha yaratıcı bir şekilde kullanılmıştır. Herhangi bir hak ihlali aranmaksızın sınırsız kütlesel (popüler) bir davaya izin verilmiştir (Macaristan, Makedonya, Gürcistan). Temel hak şikayeti, aslında anayasal devlette sübjektif temel hak korumasının taçlandırılması olarak görünmektedir. Ancak bunun bedeli, özellikle nüfusu çok olan ülkelerde AYM nin aşırı yüklenmesi ve AYM ile diğer mahkemeler arasındaki rekabette basit hukuka aykırılıkların temel hak aykırılıklarından dogmatik olarak açık bir biçimde ayırt edilmesinin olanaksız oluşudur. Gerçi bu bedel, anayasa şikayetinin kabulü için aranacak sıkı ölçütler ile belirli bir düzeye indirilebilir. Anayasa şikayetinin, AYM ler için aşırı bir iş yükü yaratmasına rağmen, doğu ve orta Avrupa da demokratik hukuk devletinin oluşumunda anlamlı katkıları olmuştur. Yine bu başvuru yolu, Almanya da olduğu gibi, kamu gücünün anayasaya bağlılığı inancını 32 Brunner G., Der Zugang des Einzelnen zur Verfassungsgerichtsbarkeit im europeaischen Raum, www. venice. coe. int /does/2001/cdl-ju (2001) 02 ( ).
21 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 81 önemli ölçüde güçlendirmiş, anayasa ve AYM nin kamuoyundaki imajına büyük katkı yapmıştır 33. Anayasa şikayetine ilişkin karşılaştırmalı hukuktaki genel eğilimi yansıtan yukarıdaki açıklamalar, bu kurumun kabulünün Türkiye de de tartışılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu teorik tartışmada anayasa şikayetinin artı ve eksilerine ilişkin bir bilanço çıkarılması yararlı olacaktır 34. Artıları sıralarsak; Anayasa uygun olduğu varsayılan bir yasal düzenlemeye dayanan kamusal bir eylem ya da işlem bir temel hak ve özgürlüğü ihlal edebilir. Anayasa şikayeti, böyle bir durumda o kişinin hakkının korunmasının en kestirme yoludur. Bu bağlamda anayasa şikayetinin asıl önem taşıyan yönü, Anayasanın hukuk düzeni içindeki üstünlüğünün ve etkililiğinin yaşama geçirilmesidir. Anayasa şikayetine ancak yargı yolunun tamamen tüketilmesi halinde başvurulabilir. Uzman yargı, temel hakların ihlal edilmesine karşı etkin bir hukuki koruma sağladığı sürece bu yol kapalıdır. Anayasa şikayetine karşı özellikle genel mahkemelerin kaygılarını gidermek için AYM nin denetim alanını sınırlandıracak ölçütler getirilebilir. Örneğin Alman anayasa hukukunda; olayın maddi unsurlarının saptanması ve değerlendirilmesi, yasa düzeyindeki hukukun yorumlanması ve somut olaydaki uygulaması sadece bunun için yetkili genel mahkemelere aittir 35. Anayasa şikayeti, ancak yasanın yorumu ve uygulamasında temel hakkın anlamının, özellikle de koruma alanının hatalı değerlendirilmesi halinde başarıya ulaşabilir. 33 Scholler/Strassmair., Bundesverfassungsgericht und Verfassungsbeschwerde, www. heinrich scholler. de ( ). 34 Genel olarak bu bilançoyu oluşturan unsurlar için bkz. Kanadoğlu O. K., Türk ve Alman Anayasa Yargısında Anayasal Değerlerin Çatışması ve Uyumlaştırılması, Beta Basım Yayım, İstanbul 2000, s ; TBB Anayasa Önerisi, (166. madde ve gerekçesi). 35 BVerfGE 18, 85, 92; 42, 143, 147; 67, 213, 222.
22 82 Anayasa Yargısı 25 (2008) Anayasa şikayeti, özel hukuk ilişkilerinin hükme bağlanmasında temel hakların dikkate alınmasını zorunlu kılacaktır (temel hakların yatay etkisi). Ayrıca bu yolun açılması, AİHM de Türkiye aleyhine açılacak davalarda önemli bir azalmaya yol açacak, ama daha da önemlisi Türkiye aleyhine verilecek ihlal kararlarının önemli ölçüde azalmasını sağlayacaktır. Eksileri sıralarsak; Anayasa şikayetinin genel hukuk yolu kaydını tamamlayan ya da ona paralel bir düzenleme olduğu kanısı uyanabilir. Türkiye de diğer yüksek mahkemelerin en çekindikleri nokta da budur. Bu bakış açısıyla genel hukuk yolu garantisi yanında temel hakların korunması için anayasa şikayetinin öngörülmesi gereksiz görülebilir. Sadece anayasa hukuku denetimi yapılacağı açıklaması, AYM nin denetim faaliyetini sınırlandırmaya yetmeyecektir. Kamu gücünün her yasa ihlali, aynı zamanda bir temel hak ihlalini de içerir. Başka türlü ifade edersek, yasal dayanaktan yoksun her mahkeme hükmü ilgili temel hakkı da ihlal eder. Anayasa ve usul kanunlarına göre idare herhangi bir şekilde kişinin haklarını ihlal ederse, idarenin bu işlemine karşı yargı yolu açıktır. Bu usuli olanaklarla temel hak koruması en iyi biçimde gerçekleştirilebilir. Yukarıdaki bilançoya bakıldığında teorik açıdan anayasa şikayetinin artılarının eksilerinden fazla olduğu görülebilir. Ayrıca AYM nin karar pratiğinde bu kurumun gerekliliğini gösteren örneklerle de karşılaşmak olasıdır 36. Bu bağlamda belirtmek gerekir ki, kural olarak AYM kararlarının diğer anayasa organlarını ne ölçüde bağladığı konusunda son söz yine AYM nin olmalıdır. Anayasa şikayeti yolunun açılması, bu açıdan büyük bir ihtiyacı karşılayacaktır. Özellikle AYM nin yorumlu ret kararlarında 37 (anayasaya uygun 36 Bu örnekler şu makaleden aktarılmıştır: Kanadoğlu K., Anayasa Hukukumuzun Gelişiminde Anayasa Mahkemesinin Rolü ( ), Yorumlu ret kararlarına örnekler için bkz. AYM. E. 1982/4, K. 1983/17, KT , AYMKD. 20, s ; E. 1984/9, K. 1985/4, KT , AYMKD. 21, s ; E. 1984/12, K. 1985/6, KT , AYMKD. 21, s ; E. 1986/24, K. 1987/8,
23 Doç. Dr. Osman Korkut KANADOĞLU Birinci Oturum 83 yorum), bu kurumun getirilmesi çok yararlı olacaktır. Yorumlu ret kararları bağlamında normun AYM tarafından anayasaya aykırı bulunan yorumu, uygulamada hiçbir biçimde geçerlilik kazanmamalıdır. Diğer bir anlatımla, AYM nin normu belirli bir yorum ile anayasaya uygun bulması halinde kesin hüküm niteliğindeki bu tespitin konusu sadece AYM nin dayandığı yorum çerçevesinde normun anayasaya uygun olmasıdır. Kesin hüküm niteliğindeki bu yorumun, sonuç olarak diğer mahkeme kararlarıyla ihlali, anayasa şikayetinin konusunu oluşturacaktır. Anayasaya uygun yorum tekniği kullanılarak verilen AYM kararlarının bağlayıcı etkisi ve bu kararlardaki yoruma uyulmaması sonucu doğacak hak kayıplarının giderilmesi ancak bu şekilde sağlanabilecektir. Anayasa şikayetinin kabulü noktasında ortaya çıkan bu gereklilik, AYM kararları çerçevesinde şöyle somutlaştırılabilir; AYM, İhtira Beratı Kanununun, taklit olduğu anlaşılan eşyanın üretimine ilişkin alet ve edevatın zoralımına ve berat sahibine verilmesine ilişkin 50. maddesini; çok amaçlı, taklit edilen eşya yanında başka maddelerin üretiminde de kullanılan makineleri söz konusu madde kapsamı dışında tutarak Anayasaya uygun bulmuştur 38. Kamu gücünün AYM nin bu yorumuna aykırı bir uygulamasına karşı anayasa şikayetine başvurulabilmelidir gün ve 4785 sayılı Kanunun 1. maddesi özel kişiler elindeki tüm ormanları hiçbir işlem ve bildirime gerek olmaksızın devletleştirmiştir. TCK ya göreyse devlet ormanların sürülüp ekilmesi suçtur. AYM, kişinin tapu kaydına güvenerek sürdüğü tarlanın devlete geçtiğini bilmesini engelleyen 4785 sayılı Kanunu, Anayasanın 38. maddesindeki suç ve cezalara ilişkin güvencelere aykırı bulmamıştır. Ancak, Yasanın bu ibaresinin belirsizliğe neden olduğunu da kabul ederek, yargıca Anayasa md. 138 ve TCK nın kasta ilişkin hükümlerine göre davayı görmesini önermektedir 39. İşte bu öneriye (uyarıya) uyulmamasının sonucu, anayasa şikayetinin konusunu oluşturabilmelidir , AYMKD. 23, s ; E. 1998/34, K. 1989/36, KT , AYMKD. 25, s. 363; E. 2000/80, K. 2003/46, KT , AYMKD. 40/1, s AYM. E. 1981/10, K /16, KT , AYMKD. 20, s AYM. E. 1984/15, K. 1985/5, KT , AYMKD. 21, s. 95.
LAW 104: TÜRK ANAYASA HUKUKU 14 HAFTALIK AYRINTILI DERS PLANI Doç. Dr. Kemal Gözler Koç Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1. HAFTA: OSMANLI ANAYASAL GELİŞMELERİ [Türk Anayasa Hukukukun Bilgi Kaynaklarının Tanıtımı:
09/04/2010 BASIN BİLDİRİSİ Anayasa değişikliğinin Cumhuriyetin ve demokrasinin geleceği yönüyle neler getireceği neler götüreceği dikkatlice ve hassas bir şekilde toplumsal uzlaşmayla değerlendirilmelidir.
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ 5 İÇİNDEKİLER II KISALTMALAR 21 GİRİŞ 25 A. ANAYASACIL1K VE ÖZGÜRLÜK 25 1. Giriş 25 2. Önceki Türk Anayasalarının Özgürlük Açısından İrdelenmesi 32 a. 1876 Kanuni Esasisi 32 b. 1921 Teşkilatı
DERSİMİZİN TEMEL KONUSU 1 1. TÜRK HUKUKUNUN TEMEL KAVRAMLARINI TANIMAK 2. TÜRKIYE DE NELER YAPABİLİRİZ SORUSUNUN CEVABINI BULABİLMEK DERSİN KAYNAKLARI 2 SİZE GÖNDERİLEN MATERYAL: 1. 1982 Anayasası: https://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa_2011.pdf
Davacı şirket tarafından defter ve belgeler ile aylık ücret bordrolarının kanuna uygun düzenlenmediğinden bahisle 5510 sayılı Kanunun 102/l-e-4ve 5. maddelerine istinaden şirket adına kesilen toplam 3.064,50
M. Gözde ATASAYAN Kamu Hizmetlerinin Süreklilik ve Düzenlilik İlkesi İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...VII İÇİNDEKİLER... XI KISALTMALAR...XXI GİRİŞ...1 A. «KAMU HİZMETİ» KAVRAMI...1 1. Kamu Hizmetinin Klasik Tanımı...1
Anayasa Mahkemesi nin Đki Kararı Üzerine: Haluk Ulusoy ve Cargill Kararı Nihat Kayar Mersin Üniversitesi, Đ.Đ.B.F. Kamu Yönetimi Bölümü Giriş Anayasa Mahkemesi ilk defa 1961 Anayasası ile kurulmuş ve ilk
Yargı ÜNİTE 9 Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra; Yargı bağımsızlığı kavramını tanımlayabilecek, Yargı içinde yer alan farklı mahkemeleri ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. İçindekiler Yargı Yetkisi
Dr. Ebru KARAMAN Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı Karşılaştırmalı Anayasa Yargısında Bireysel Başvuru Yolu İÇİNDEKİLER SUNUŞ...VII ÖNSÖZ... IX İÇİNDEKİLER...XIII KISALTMALAR
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA 25.5.2005 tarihli ve 5352 Sayılı Adli Sicil Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifim gerekçesi ile birlikte ektedir. Gereğini arz ederim. 29 Ocak
TÜRK YARGI SİSTEMİ YARGITAY Öğr. Gör. Ertan Cem GÜL MYO Hukuk Bölümü Adalet Programı Yargıtay, tanımı Anayasa ile yapılan, işlevleri, mensupları ve bunların seçimi ve diğer kuruluş esasları, Anayasa'da
VII. ULUSLARARASI BALKAN BÖLGESİ DÜZENLEYİCİ YARGI OTORİTELERİ KONFERANSI 28-30 MAYIS 2012, İSTANBUL Yargının Bağımsızlığı ve Yasama ve Yürütme Güçleriyle İşbirliği Türkiye Cumhuriyeti Hâkimler ve Savcılar
ANAYASA HUKUKU (İKTİSAT VE MALİYE BÖLÜMLERİ) 2014 2015 GÜZ DÖNEMİ ARASINAV 17 KASIM 2014 SAAT 09:00 A. ANLATIM SORUSU (10 puan) Temsilde adalet yönetimde istikrar kavramlarını kısaca açıklayınız. Bu konuda
Başkentteki Yardımcı Kuruluşlar Türkiye nin Yönetim Yapısı Doç. Dr. Aslı Yağmurlu Yardımcı Kuruluşlar Hükümete veya bakanlıklara görevlerinde yardımcı olmak, belirli konularda görüş bildirmek, bir idari
ANAYASA MAHKEMESİ NE BİREYSEL BAŞVURU YOLU AÇILDI GENEL OLARAK Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 148. maddesinde yapılan değişiklik ile Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu açılmıştır. 23 Eylül 2012
28 Nisan 2014 Basın Toplantısı Metni ; (Konuşmaya esas metin) Hükümet in TSK İçinde Oluşturduğu Paralel Yapılar; Cumhurbaşkanı ve AYİM nin Konumu.. -- Silahlı Kuvvetlerimizde 3-4 yıldan bu yana Hava Kuvvetleri
TÜRK TABİPLERİ BİRLİĞİ MERKEZ KONSEYİ BAŞKANLIĞINA Sağlık Bakanlığı Sertifikalı Eğitim Yönetmeliği taslağı tarafımızca incelenmiş olup, aşağıda taslağın hukuka aykırı ve eksik olduğunu düşündüğümüz yönlerine
İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesine İlişkin 30.11.2007 Tarihli Yönetmeliğin 11 ve 19. Maddeleri Anayasaya Aykırıdır Doç. Dr. Tuğrul KATOĞLU* * Bilkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Ceza
5 Aralık 2011 ANAYASA DEĞĠġĠKLĠKLERĠ HAKKINDA GÖRÜġ VE ÖNERĠLERĠMĠZ I.YENĠ BĠR ANAYASA MI? GENĠġ KAPSAMLI BĠR ANAYASA DEĞĠġĠKLĠĞĠ MĠ? Anayasa hazırlığıyla ilgili olarak kamuoyunda önemli bir tartışma yaşanıyor:
ODTÜ G.V. ÖZEL LĠSESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ZÜMRESĠ 2011-2012 Eğitim-Öğretim Yılı Ders Adı : Siyaset ÇalıĢma Yaprağı 13 Adı Soyadı : No: Sınıf: 11/ SĠYASET Siyaset; ülke yönetimini ilgilendiren olayların bütünüdür.
Ümit GÜVEYİ Demokratik Devlet İlkesi Çerçevesinde Seçimlerin Yönetimi ve Denetimi İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...VII İÇİNDEKİLER... IX KISALTMALAR... XI GİRİŞ...1 Birinci Bölüm Teorik Boyutuyla Genel Kavramsal Çerçeve
İnsanların birbirleriyle ve devletle olan ilişkilerini düzenleyen kurallara hukuk denir. Hukuk kurallarını koyan, uygulanıp uygulanmadığını denetleyen en yüksek organ ise devlettir. Hukuk alanında birlik
İÇİNDEKİLER I. GENEL AÇIKLAMALAR 1. Bireysel başvuru nedir? 2. Bireysel başvurunun temel nitelikleri nelerdir? 3. Bireysel başvuru yolu hangi ülkelerde uygulanmaktadır? 4. Ülkemizde bireysel başvuru kurumuna
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi nin 11 Kasım 2013 tarihli Onbirinci Birleşiminde Oybirliğiyle kabul olunan İyi İdare Yasası Anayasanın 94 üncü maddesinin (1) inci fıkrası gereğince Kuzey
T.C YARGITAY 22. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2015/28964 Karar No. 2015/29704 Tarihi: 02.11.2015 İlgili Kanun / Madde 6356 S. STSK. /9 SENDİKALARIN DEMOKRATİK İŞLEYİŞE SAHİP OLUP OLMADIĞINI SENDİKA GENEL KURULLARININ
1) Aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanının görevlerinden biri değildir? A) Üniversite rektörlerini seçmek B) Genelkurmay Başkanını atamak C) Başbakanın teklifi üzerine bir bakanı görevden almak D) Yabancı
Necdet UZEL İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa Göre ANONİM ORTAKLIKTA ESAS SÖZLEŞMESEL
Türkiye Büyük Millet Meclisi nde ( TBMM ) 26 Mart 2015 tarihinde 688 Sıra Sayılı Kanun ( 688 Sıra Sayılı Kanun ) teklifi kabul edilmiştir. 688 Sıra Sayılı Kanun uyarınca, İnternet Ortamında Yapılan Yayınların
FASIL 23 YARGI VE TEMEL HAKLAR Öncelik 23.1 Yargının verimliliği, etkinliği ve işlevselliğinin arttırılması 1 Mevzuat Uyum Takvimi Tablo 23.1.1 No Yürürlükteki AB mevzuatı Taslak Türk mevzuatı Kapsam Sorumlu
Elli-dokuzuncu Oturum Üçüncü Komite Gündem maddesi 98 Kadınların Konumunun Geliştirilmesi Almanya, Avustralya, Avusturya, Azerbaycan, Belçika, Brezilya, Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı,
VII. ULUSLARARASI BALKAN BÖLGESİ DÜZENLEYİCİ YARGI OTORİTELERİ KONFERANSI 28-30 MAYIS 2012, İSTANBUL Yargının Bağımsızlığı ve Yasama ve Yürütme Güçleriyle İşbirliği Türkiye Cumhuriyeti Hâkimler ve Savcılar
DRT Yeminli Mali Müşavirlik ve Bağımsız Denetim A.Ş. Nurol Maslak Plaza Ayazağa Mah. Büyükdere Cad. A ve B Blok No:255-257 Kat:5 Maslak/İstanbul, Türkiye Tel: + 90 (212) 366 60 00 Fax: + 90 (212) 366 60
Resmi Gazete Tarihi: 08.10.2006 Resmi Gazete Sayısı: 26313 Amaç MADDE 1 KENT KONSEYİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar (1) Bu Yönetmeliğin amacı; kent yaşamında, kent vizyonunun
MALİYE BAKANLIĞI BAŞHUKUK MÜŞAVİRLİĞİ VE MUHAKEMAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İÇ GENELGELER 1 31 Sayılı BAHUM İç KONU; 659 sayılı KHK nın Adli uyuşmazlıkların sulh yoluyla halli, uzlaşma ve vazgeçme yetkileri başlıklı
Prof. Dr. OKTAY UYGUN Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi DEMOKRASİ Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER...v GİRİŞ... 1 Birinci Bölüm Antik Demokrasi I. ANTİK DEMOKRASİNİN
Yeni Sosyal Güvenlik Sistemi Üzerine Notlar Recep Kapar Muğla Üniversitesi firstname.lastname@example.org www.sosyalkoruma.net Sosyal Güvenlik Harcamaları Yüksek Değildir Ülke İsveç Fransa Danimarka Belçika
YARGI Yargı yetkisi bağımsız mahkemelerin vatandaşlar arasında çıkan anlaşmazlıkları çözmek, devlet ve vatandaş arasındaki anlaşmazlıkları gidermek, hukuki düzene uymayanlara hangi cezanın verileceğini
KENT KONSEYİ YÖNETMELİĞİ İçişleri Bakanlığından: Resmi Gazete Tarihi : 08/10/ 2006 Resmi Gazete Sayısı : 26313 BİRİNCİ BÖLÜM : Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç Madde 1 - (1) Bu Yönetmeliğin amacı;
COUNCIL OF EUROPE AVRUPA KONSEYİ EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ İKİNCİ DAİRE KARAARSLAN TÜRKİYE DAVASI (Başvuru no. 4027/05) KARAR STRAZBURG 27 Temmuz 2010 İşbu karar AİHS
VİYANA BAŞKANLAR TOPLANTISI ÜLKE RAPORU (2009) 1. Giriş Türk barolarının birlik olarak örgütlenme çabaları 1934 yılına kadar gitmektedir. Bu çabalar sonucunda avukatlık mesleğinin kurallarını tayin eden
I- Anayasa ya Aykırılığı İtiraz Yoluyla İleri Sürülen Hüküm Somut olayda Mahkememiz önündeki uyuşmazlığa uygulanması söz konusu olan ve fakat Anayasa ya aykırı olduğu değerlendirilen hüküm 556 sayılı KHK
T.C. BAŞBAKANLIK AVRUPA BİRLİĞİ GENEL SEKRETERLİĞİ Siyasi İşler Başkanlığı 20. RİG TOPLANTISI Basın Bildirisi Konya, 9 Nisan 2010 - Reform İzleme Grubu nun (RİG) 20. Toplantısı, Devlet Bakanı ve Başmüzakerecimiz
Anayasa Şikayeti Sistemi: Kore Deneyimi Uluslararası sempozyumun saygıdeğer katılımcıları, Kim, Jong Dae Türk Anayasa Mahkemesi nin kuruluşunun 47. Yıldönümünü kutladığımız bu anlamlı günde sizlere hitap
ARŞ. GÖR. DR. PELİN TAŞKIN BU DERSTE NELER ÖĞRENECEĞİZ? Hukukun Dallara Ayrılması (Kamu Hukuku-Özel Hukuk) Kamu Hukuku Özel Hukuk Ayrımı Hukuk kuralları için yapılan eski ayrımlardan biri, hukukun kamu
Anayasa Mahkemesi nin yatırım indirimindeki %25 lik sınırın iptaline ilişkin kararı ve sonuçları GİRİŞ Anayasa Mahkemesi 9 Şubat 2012 tarihli toplantısında; yatırım indirimindeki % 25 lik sınırın Anayasa
T.C YARGITAY 22.HUKUK DAİRESİ Esas No. 2012/15013 Karar No. 2013/4250 Tarihi: 01.03.2013 İlgili Kanun / Madde 4857 S. İşK/18-21 VAKIF ÜNİVERSİTELERİNDE ÇALIŞAN- LARIN KIDEM İHBAR TAZMİNATI HAKLARININ İDARİ
T.C. KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU ŞİKAYET NO :02.2013/560 KARAR TARİHİ:26/02/2014 RET KARARI ŞİKAYETÇİ ŞİKAYET EDİLEN İDARE : S.K : Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
AİHM İçtihatları Kapsamında Medeni Haklar ve Yükümlülükler Mülkiyet Hakları *Mülkiyet davalarına ilişkin yargılamalar özel haklar ve yükümlülükler açısından belirleyici olması nedeniyle m.6/1 kapsamındadır.
Anayasa Hukuku Tek Numaralı Öğrenciler Vize Sınavı Cevap Anahtarı I. Varsayımsal olay: Büyük Okyanus ta yer alan B, C, D ve E adalarının biraraya gelmesiyle 1990 yılında kurulan A Devleti Anayasası nın
Kasım 2011 Yargıtay ve Danıştay Konusundaki Anayasal Hükümler Bu çalışmada, 1982 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Anayasası nın Yargıtay ve Danıştay a ilişkin hükümlerinin belirlenen bazı ülke anayasalarındaki
KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ULUSLARARASI BELGELER VE KORUMA MEKANİZMALARI Uluslararası Arka Plan Uluslararası Arka Plan Birleşmiş Milletler - CEDAW Avrupa Konseyi - Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
T.C. D A N I Ş T A Y Yedinci Daire Esas No : 2012/4237 Karar No : 2012/7610 Anahtar Kelimeler: Serbest Dolaşıma Giriş Beyannamesi, Yatırım Teşvik Belgesi, Muafiyet Özeti: Yatırım teşvik mevzuatı koşullarına
A V R U P A B İİ R L İİ Ğ İİ H U K U K U 1)) AVRUPPA TOPPLLULLUK HUKUKUNU OLLUŞŞTURAN TEEMEELL ANTLLAŞŞMALLAR BİRİNCİ İL HUKUK 1951-Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu Antlaşması 18/3/1951 de Paris'de imzalandı.
Dr. Özge OKAY TEKİNSOY Hacettepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Görevlisi İDARE HUKUKUNDA KAMU DÜZENİ K AVR AMI İÇİNDEKİLER SUNUŞ... vii ÖNSÖZ...xi İÇİNDEKİLER... xiii KISALTMALAR...xxi GİRİŞ...1
AVRUPA BİRLİĞİ TARİHÇESİ Bilindiği üzere; Belçika, Federal Almanya, Fransa, Hollanda, İtalya ve Lüksemburg tarafından, 1951 yılında Paris te imzalanan bir Antlaşma ile Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT)
Kabul Tarihi :Y.K./03.01.2014/2014-6 (Gen.Sek.Sun.) TÜRKİYE BAROLAR BİRLİĞİ AVUKAT HAKLARI MERKEZİ YÖNERGESİ (AHM) I. BÖLÜM KURULUŞ, AMAÇ, DAYANAK, KAPSAM VE TANIMLAR KURULUŞ Madde 1: Türkiye Barolar Birliği
MESLEK ODALARI-VİZE VE ONAY İŞLEMLERİ İLE İLGİLİ KANUNİ DÜZENLEME Halkla İlişkiler Başkanlığı TA K D İ M Değerli; Ana Kademe, Kadın Kolları, Gençlik Kolları MKYK üyemiz, Bakan Yardımcımız, Milletvekilimiz,
TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİ DANIŞMA VE İZLEME KONSEYİ NİN OLUŞUMU, TOPLANMASI VE ÇALIŞMA ESASLARI TÜZÜĞÜ TASARISI GENEL GEREKÇE Kişilerin cinsiyetine, cinsiyet kimliğine veya cinsel yönelimine bağlı olarak
Doç. Dr. Abdurrahman EREN İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi ULUSAL İNSAN HAKLARI KURUMLARI ULUSLARARASI STANDARTLARA UYGUNLUĞUN YORUM İLKELERİ İÇİNDEKİLER
Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumuna Bağlı Sağlık Tesislerinde Görevli Personele Ek Ödeme Yapılmasına Dair Yönetmelik Hakkında Danıştay 11.Daire nin Esas No 2013/1812 Sayılı Kararı ve Yürütmeyi Durdurma Kararına
YOLSUZLUKLA MÜCADELEDE SON 10 YILDA YAŞANAN GELİŞMELER BAŞBAKANLIK TEFTİŞ KURULU 2010 Sunum Planı Yolsuzlukla Mücadele Alanında Bugüne Kadar Yapılanlar Yapılan Çalışmaların Uluslar arası Yolsuzluk Ölçümlerine
Hayır. Türkiye de patent başvurusu yapmakla ürünümü tüm dünyada koruyabilir miyim? Sadece, 1 Kasım 2000 tarihinden itibaren Türkiye nin de dahil olduğu 38 Avrupa ülkesi tarafından kabul edilen ve ayrıca
AVRUPA BİRLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ AVRUPA BİRLİĞİ HUKUKUNUN KAYNAKLARI Hazırlayan: Ömer Faruk Altıntaş Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü Daire Başkanı ANKARA 5 Nisan 2007 Birincil Kurucu Antlaşmalar Yazılı kaynaklar
TİCARÎ SIR, BANKA SIRRI VE MÜŞTERİ SIRRI HAKKINDA KANUN TASARISI Amaç ve kapsam MADDE 1- (1) Bu Kanunun amacı; kamu kurum ve kuruluşları ile iktisadî, ticarî ve malî sektörlerde üretim, tüketim ve hizmet
Dr. Muzaffer AKDOĞAN AVRUPA BİRLİĞİ KAMU ALIMLARINDA SÖZLEŞME SONRASI İHTİLAFLARIN ÇÖZÜM YOLLARI VE TÜRKİYE UYGULAMASI İÇİNDEKİLER ESERİ TAKDİM...VII ÖNSÖZ... IX İÇİNDEKİLER... XI KISALTMALAR LİSTESİ...
Priştine, 12 Aralık 2011 Nr. Ref.: RK175/11 KABUL EDİLMEZLİK KARARI Dava No: KI 92/11 Başvurucu Muhamet Bucaliu Devlet Savcılığının KMLC. nr. 37/11 sayı ve 2 Haziran 2011 tarihli tebligatının Anayasaya
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı :ALİ RIZA ÇINAR İletişim Bilgileri Mail : email@example.com 2. Doğum Tarihi : 2 Temmuz 1955 3. Unvanı : Prof.Dr.(Ceza ve Ceza Usul Hukuku Alanında Üniversite Profesörü) 4.
ÖZEL HAYATIN VE HAYATIN GİZLİ ALANININ CEZA HUKUKUYLA KORUNMASI (TCK m.132-133-134) 1. Özel Hayata ve Hayatın Gizli Alanına Karşı Suçlarla Korunan Hukuki Değer Olarak Özel Hayata ve Hayatın Gizli Alanına
YARGI TİPİ SAYIŞTAYLAR FORUMU 1. TOPLANTISI Yusuf SÜNBÜL* ARKA PLAN Uluslararası Yüksek Denetim Kurumları Teşkilatı (INTOSAI), iki farklı Sayıştay tipini bünyesinde barındırmaktadır: - Anglo-Sakson ülkelerde
Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun Kanun No: 4620 Kabul Tarihi : 31/1/2001
12265 İSTANBUL TAHKİM MERKEZİ KANUNU Kanun Numarası : 6570 Kabul Tarihi : 20/11/2014 Yayımlandığı R.Gazete : Tarih: 29/11/2014 Sayı : 29190 Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 55 Amaç ve kapsam MADDE
Yerel Demokrasi, Yerel Hukuk ve Evrensel Değerler 2000 li yıllara gelindiğinde iç dinamikler, Türkiye nin uluslararası hukuk taahhütleri, AB süreci, bölgesel ve küresel gelişmelerin etkisiyle değişim kaçınılmaz
Esas Sayısı : 2015/109 Karar Sayısı : 2016/28 1982 Anayasası nın Cumhuriyetin Nitelikleri başlıklı 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti nin bir hukuk devleti olduğu kurala bağlanmıştır. Anayasa nın 2. maddesinde
OBJEKTİF TARİHİ YORUM METODU İLE OBJEKTİF ZAMANA UYGUN YORUM METODU ARASINDAKİ İLİŞKİ YORUM KAVRAMI Betül CANBOLAT Kanun hükmü, yasama organının tercih ettiği çözümün yazılı olarak ifade edilmesidir. Kullanılan
AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİNDE YARGI KURULLARI Yargının bağımsızlığını temin etmek ve güçlendirmek; başta hakimler ve savcılar olmak üzere yargı mensuplarının mesleğe kabulleri, tayinleri, terfi ve disiplin
Özel Görevli Ağır Ceza Mahkemelerinin Tarihi Gelişimi Yrd. Doç. Dr. Selman DURSUN İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Uluslararası Suç ve Ceza