

Kök
Turunçgiller genellikle kazık köklüdür. Bilhassa tavadaki çöğürler kazık köklüdür. Fakat muayyen bir zaman sonra yan kökler kazık kökü elemine eder. Köklerin derinliği türlere ve toprak tipine göre değişir. Daha ziyade 0-120 cm, en fazla 0-60 cm arasında bulunurlar. Toprak işleme buna göre ayarlanmalıdır. Kullanılan anaçlar bu bakımdan önemlidir. Turunç, üç yapraklıya göre daha derin köklüdür. Bazı araştırıcılar sürgün gelişmesinin kök gelişmesini frenlediğini bildirmektedirler. Buna göre kök aktivitesi sürgün devresini takiben başlamaktadır. Turunçgil köklerinin O2 ihtiyaçları fazladır. Bu nedenle derin dikimden kaçınılmalıdır. Turunçgiller süzek ve zengin toprak ister. Dikimde ana kökler görülebilir, yani çok yüzlek dikilebilirler. 4°c'den itibaren köklerde gelişme başlamaktadır. Optimum gelişme 25-26°c'dir. 37-38°c'de de büyüme durur.
Gövde
Turunçgiller büyüklük ve şekil olarak farklı taca sahiptirler. Gövde genellikle tektir. Bilhassa ticari turunçgil bahçelerinde ağaçlar tek gövdeli terbiye edilirler. Satsuma aşağıdan itibaren dallanır, tek gövdeli değildir. Dal durumları tür ve çeşitlere göre farklılık gösterebilir. Sık dallananlar yanında seyrek dallananlar da vardır.
Dallar
Turunçgillerde genç dallar köşelidir. Gözlerin bulunduğu kısımlarda köşelilik daha fazladır. Zamanla auxin kesafeti dengeye gelir ve dallar yuvarlaklaşır. Eskiden gelişmesini tamamlamış, yani yuvarlaklaşmış dallar aşı kalemi olarak kullanılırdı. Şimdi köşeli dallardaki gözlerden de aşı yapmak mümkündür. Köşeli dallardan aşı gözü odunlu alınmalıdır (Kemikli aşı). Subtropik koşullarda bilhassa portakallarda yaz ve sonbahar gelişmesi, ilkbahar gelişmesinden farklıdır. İlkbaharda gıdanın bir kısmı çiçeklere gider. Bu nedenle ilkbahar sürgünlerinde yapraklar küçüktür. Yaz ve sonbahar sürgünleri çiçeksizdirler. Geniş yaprak oluştururlar. Turunçgillerde dallar üzerinde yapraklar, gözler, dikenler, çiçekler ve meyveler meydana gelir.
Yapraklar
Turunçgiller herdem yeşildir. Üç yapraklı hariç. Aslında üç yapraklı da sıcakta yaprağını dökmez. Turunçgillerde yeni teşekkül eden yaprakların renkleri açık yeşil olup, kısa bir zaman sonra bu renk koyu yeşile döner ve yaprağın dökülmesinden az bir zaman evveline kadar da aynı koyuluğu muhafaza eder. Limon ve ağaç kavununda önce mor sonra açık yeşil ve yeşildir. Yaprak kenarları bazen tam ve bazen de dişlidir. Turunçgil yaprakları genellikle birleşik yapraktır. Bazı türlerde ikinci yaprak olarak kanatçık bulunur. Dumura uğrama kanatta görülür. Grapefruit, şadok ve turunç yaprakları büyük kanatlı, bazı portakallar daha küçük kanatlı, limonlar ise hemen hemen kanatsız gibidir. Yaprak divergensi 3/8 dir. Yaprakların ömrü türlere göre değişmekle beraber iki yıldan fazladır. Bununla beraber ağaç üzerindeki yaprakların ekseriyetinin l7 aylık döküldüğünü, 24 ayda hemen tamamının döküldüğünü bildirilmektedir. Turunçgillerde, örneğin portakallarda yapraklar yıl boyunca dökülmekte, en fazla yaprak dökülmesi ise ilkbahar çiçeklenme periyodu esnasında olmaktadır. Normal olarak yaprak dökümü, yaprak sapının dala birleştiği yerden olur. Yaprak dökümünün ayanın sapa birleştiği yerden olması normal değildir. Bunun nedenleri fizyolojik etmenler bilhassa su düzeninin bozuk olması; iklim olayları özellikle sert rüzgarlar, ılık rüzgarlar (Lodos-Geğiz) ve buna bağlı olarak düşük nisbi nemdir. Bitki bu şekilde yapraklarının bir kısmını atmakla su düzenini sağlayabilmektedir. Bu durum daha çok sonbaharda görülür, ilkbahar pek görülmez. Ayrıca yüksek sıcaklık, ekstrem toprak nemi, mineral beslenme problemleri, nematod ve mantarlarda kökün fazla zararlanması, böcek ve diğer zararlılar ve yapraklara püskürtülen bazı maddelerin hatalı kullanılmaları da anormal yaprak dökülmelerine neden olabilirler. Turunçgil yapraklarının alt yüzünde ve genç yapraklarda stoma daha fazladır. Genç yapraklarda stomaların çevre faktörlerine tepkisi daha çabuktur. Daha çabuk açılıp kapanırlar. Bu nedenle nem düşüklüğü ve rüzgarlar nedeniyle yaprak dökülmesi sonbaharda daha fazladır. Yapraklar yaşlandığı için stoma açılıp kapanması yavaş olur. Yapraklar daha fazla dökülür. İlkbaharda ise yapraklar genç ve stomalar çabuk reaksiyon gösterir. Bu nedenle ilkbaharda anonrmal yaprak dökülmesi de fazla olmaz.
Yapraktaki kuru madde miktarı yaşa göre önemli farklılık gösterir. Genç yapraklarda kuru madde % 30, yaşlı yapraklarda kuru madde % 45. Kuru madde içindeki kül miktarı ise % l2-l5' dir. Kül içindeki Ca miktarı genç yapraklarda düşük % 20, yaşlandıkça artar % 30. P ve K miktarı ise genç yapraklarda fazla, p=% l4, K=%20, yaşlı yapraklarda düşüktür. (p % l.49 K % l.88) demir ise % 0.24-0.07'dir. Yaprak analizleri için yaprakların mutlaka standardize edilmesi gerekir. Analiz için yıllık sürgünlerin ortasındaki yapraklar alınır.
Turunçgillerin hemen tümü yaprak, çiçek ve meyvelerinde epidermis altında esans bezleri taşır. Yaprağın noktalı görülmesinin nedeni bu bezlerdir. Esans, hidrokarbonlardan oluşur. Terpen ve sesquiterpen en önemlidir. Limonene terpen portakal ve limon esansında daha fazla bulunur. Esansın karakteristik maddesi citral'dir. Limon yaprakları esansı,portakal yaprakları esansına göre citral'ce birkaç misli daha zengindir.
Gözler (Tomurcuklar)
Gözler; tepe gözü, yan göz ve uyur (gizli-latent) gözler olarak ayrıldığı gibi özellikle yan gözler veya başka bir deyişle tomurcuklar:
1. Yaprak tomurcuğu (gözleri). Bunlar yaprak ve sürgün oluşturullar.
2. Yaprak ağırlıklı çiçek tomurcuğu (gözleri). Bu gözler açıldığında fazla yaprak daha az çiçek meydana getirirler.
3. Sürgün ve çiçek tomurcuğu. Bu gözler fazla çiçek, az sürgün oluştururlar.
4. Çiçek tomurcuğu (gözleri). Açıldıklarında çiçek meydana getirirler.
Turunçgil gözlerinde koruyucu pulcuklar yoktur. Gözler çıplaktır. Her gözde ister gelişsin ister gelişmesin bir diken taslağı bulunur. Bu taslak bazen gözün bir tarafında, bazen de iki tarafında yer alır. Diken taslağının gelişmesi türler arasında farklılık gösterir. Dumura uğrar veya iyi gelişir. Büyüme ile dikenlilik arasında ilgi vardır. Hızlı büyüme diken gelişmesini teşvik eder. Bu nedenle dikensiz çeşitlerin obur dalları ve genç sürgünleri üzerinde diken olabilir.
Turunçgillerde tepe gözünün gelişmesi devamlıdır. Yani tepe gözü hakimiyeti vardır. Örneğin limonlarda böyledir. Tepe gözü kesildiğinde yan gözler uyartılır. Bunlarda yan dal yani meyve dalı oluştururlar. Limonlarda tepeler alınmalıdır. Aksi takdirde yeterli ürün alınamaz. Diğer turunçgil türlerinde tepe gözünün yanında yan gözler de gelişir. Bunlarda tepe gözlerin alınmasına gerek yoktur.
Turunçgillerde uyur gözler bir dış etki olmadığı takdirde uyar halde kalırlar. Bu gözler sert budama, kalın dal kırılması, kuruma, bilezik alma ve donmadan sonra kalın dallardan sürerler.
Çiçekler
Çiçekler tek veya salkım halindedir. Çiçeklerin konumu 4 grupta incelenebilir.
1. Yaprak koltuğundaki göz patlar, sürgün ve bu sürgün üzerinde yapraklar oluşturur. Sürgünün ucunda çiçek meydana gelir.
2. Yaprak koltuğundaki göz patlar, yine sürgün ve yapraklarla birlikte yeni yaprakların koltuklarında çiçekler meydana gelir.
3. Yaprak koltuğundaki göz patlar doğrudan tekli çiçek meydana gelir.
4. Yaprak koltuğundaki göz patlar, doğrudan salkım halinde çiçekler meydana gelir. Salkımdaki çiçek adedi 25-30'a kadar çıkabilir.
Salkım halindeki çiçekler göz patlayınca doğrudan meydana gelen çiçekler yani 3. Ve 4. Gruptaki çiçekler bir yıl önceki sürgünlerin yaprak koltuklarında 1. ve 2. Gruptaki çiçekler ise aynı yıldaki sürgünlerin uçunda ve yaprak koltuklarında teşekkül ederler. Satsumada özellikle birinci gruptaki çiçekler Mayıs'ta meydana gelirse bunlara Mayıs çiçeği denir. Bunların oluşturduğu meyveler makbul değildir. Kalitesizdir, iri meyvelerdir. Kalın ve pürtüklü kabuklu az sulu, kalın dilim zarlıdırlar ve geç sararırlar. Turunçgillerde yaprak koltuklarındaki gözlerin çiçek gözüne dönmesi (üç yapraklı hariç) çok kısa bir zaman içinde olur. Çiçeklenmeden 20-30 gün kadar öncedir. Üç yapraklıda ise gözlerin bir kısmının çiçek gözüne dönmesi bir önceki yaz aylarında olmaktadır. Yaprağını döken meyvelerde olduğu gibidir. Turunçgillerde gözlerin fizyolojik ve morfolojik ayrım zamanını tesbit çok güçtür. Çiçek gözüne dönmede beslenme, anaç durumları etkilidir. Meyvelerin uzun zaman ağaç üzerinde bırakılması çiçek gözü teşekkülünü olumsuz yönde etkiler. Bu nedenle turunçgillerde meyveler ağaç üzerinde fazla bırakılmamalıdır.
Çiçeklerin açılması türlere göre farklılık gösterir. Çiçeklenme Mart, Nisan, Mayıs'ta olur. Ağaçlarda tek çiçekler fazladır ve bu gibi çiçeklerin meyve bağlama şansı daha yüksektir.
Çiçek durumları
Turunçgil çiçekleri uçları serbest, alt taraftan az çok bitişik, çanak yaprakları (Sepal, calix) bunların arasında sıralanmış taç yaprakları (petal); herbiri ipçik ve polen keselerinden (anter) oluşan daire şeklinde sıralanmış erkek organ (Etamin); dişicik tepesi (stigma), boyuncuk (style) ve yumurtalık (over) dan oluşan bir dişi organ (pistil) ve dişi organın üzerinde oturduğu diskten ibarettir.
Çanak yaprakları 3-5 genellikle 5 adettir. Çanak yaprakları bunlara sonra düğme de denir, dökülmeyip meyve üzerinde kalmaktadır. Düğmeler şu denenlerle meyve üzerinde bulunmayabilirler.
1. Hastalık ve zararlılar nedeniyle dökülen meyvelerle, örneğin unlu bitten dökülen meyvelerde
2. Uzun zaman depolanmış meyvelerde,
3. Suni sarartılmış meyvelerde çanak yaprakları (düğme) meyve üzerinde kalmayıp sapla birlikte dökülürler. Meyve üzerindeki çanak yapraklarının durumuna göre turunçgil meyvelerinin normal hasat edilip edilmediklerini anlarız. Düğme meyve üzerinde duruyorsa normal hasat edilmiş, durmuyorsa normal hasat değildir.
Taç yaprakları (Petal) 4-8, genellikle 5 adettir. Etlice olan taç yaprakları ince bir tabaka halinde mumlu bir madde ile örtülüdür. Esans bezleri çanak yapraklarındakinden fazladır. Yine dış epidermisin hemen altındadır. Taç yapraklarından elde edilen esans çok makbuldur ve neroli olarak tanınır. Turunçtan örnek vermiştik. Turunçgillerde yaprak, filiz ve küçük meyvelerden elde edilen esansa ise petit grain adı verilir. Taç yapraklar, genellikle sedef beyazı renktedir. Limon, laym ve ağaç kavununda morumsudur.
Erkek organlar (Etaminler), 20-40 adet arasındadır. Erkek organlar alt taraflarında bitişik olarak 3 veya daha fazla adetli grublar halindedirler. Normal anterler parlak sarıdırlar. Kusurlu olanlar soluk sarıdır. Polen tozu yapmayan çeşitlerin anterleri ise açık krem veya beyaz renktedirler ve açılmazlar. Turunçgillerde polenler kuru toz halinde olmayıp, taneler yapışkandır. Bu nedenle polen tanesi alınmak istendiğinde güçlük çekilir ve birkaç tanesi bir arada bulunurlar.
Erken organlar, çanak ve taç yaprakların irtibatlı olduğu ve dişi organın oturduğu kısım disktir.
Dişicik tepesi (stigma) turunçgillerde oldukça büyüktür. Dişicik tepesindeki yapışkan madde polen tozlarını tutar ve çimlenmelerini sağlar. Stigmanın en reseptif olduğu an, taç yapraklarının dökülmeye başladığı zamandır. Bu süre 6-8 gün devam eder.
Heterostili
Dişi organın style ve stigmasının, erkek organların anterleri ile aynı hizada olmamasıdır. Örneğin satsuma mandarininde style erkek organ anterlerine göre daha yukarıdadır. Altıntopta ise biraz aşağıda veya aynı seviyededir. Altıntoplarda tozlanma kolay olur.
Yumurtalık geliştiğinde meyveyi oluşturur. Meyvelerdeki dilimler, yumurtalığı teşkil eden karpelleri temsil ederler. Over henüz küçük iken karpeller lokül adını alan boşluklardır. Bu boşluklar daha sonra içleri usare dolu olan tulumcuklar ve çekirdeklerle doldurulur.
Meyve
Hesperidium-üzümsü-syncarp. Turunçgil meyveleri üzümsü meyveler olarak kabul edilirler.
Turunçgil meyveleri iki kısma ayrılır.
1. Pericarp: Kabuk kısmı
2. Endocarp: Meyve eti kısmı (dilimler)
Kabuğun en üst kısmına epicarp, bunun altında renk maddelerinin bulunduğu kısım Hypoderm, hypodermin altında yağ bezleri bulunur. Epicarp, hypoderm yağ bezlerinin üçüne birden Exocarp (flavedo), bunun altındaki beyaz kısma da mesocarp (albedo) denir. Epicarp tek sıralı, Hypoderm 2 sıralı kromotofur ihtiva eden hücrelerden meydana gelmiştir. En içindeki albedo tabakası gevşek yapılı beyaz, bazen renkli olabilir.
Endocarp, yani meyve eti, dilimlerden (segmentlerden) oluşmuştur. Turunçgil meyvelerinde meyveyi besleyici damarlar saptan gelir. Bu damarlar ortadan dağılır ve dilimleri besler. Bir kısmıda kabuk içine yayılır. Her dilimde 2 sıra halinde 2-4-8 tohum taslağı bulunur. Bunlar gelişirse tohumları oluştururlar (çekirdekleri).
Meyve İçeriği
Su
Turunçgil meyvelerinde su, % 70-92'dir. Kabukta % 70-83, meyve etinde % 85-90'dır. Meyvedeki usare (meyve suyu miktarı) ise daha düşüktür. T 5.34 de % 33 ve yukarısı olunca meyveler hasat edilebilir.
Asitler
Daha ziyade sitrik (limon) asididir. Tartarik, oksalik ve malik asit de bulunabilir. Limonlarda % 4-8 arasında (sitrik asit meyve suyunda), portakallarda % 1-2, Altıntopta % 2.5-3'dur. Asit miktarı üzerinde anaçların etkisi vardır. Üç yapraklı üzerine aşılı çeşitlerde asit fazla olabilir. Bazı ilaçlar ise meyvelerdeki asit miktarını düşürür.
Kuru madde (şeker)
Turunçgillerde Kuru madde % l5 e kadar çıkabilir. En fazla kuru madde mandarin ve portakalda bulunur. Styl tarafındaki yarım kısım portakalda Kuru maddece daha zengindir. % 2-3 fark eder. Şekerli dilimler dondan pek zarar görmez. Bazen dilimlerde dahi şeker oranı değişir. Yön olarak ağacın güneyindeki meyvelerde; anaç olarak da üç yapraklı üzerinde kuru madde oranı fazla olur. Anacın kuru madde üzerine etkisi vardır. Kuru maddede en fazla şeker bulunur. Bu nedenle pratikte kuru madde yerine daha çok şeker tabiri kullanılır. Doğrusu refraktometre ile bakılan kuru maddedir. (Suda eriyebilen maddeler) (Tam doğrusu budur).
Vitaminler
Turunçgiller vitamince zengindir. Turunçgillerde A(carotene), B,C,G,P,E ve D vitaminleri bulunur. En önemlisi vitamin C (Askorbik asit) dir. Turunçgiller önemli vitamin C kaynağıdırlar. L00 ml meyve suyu 40-70 mgr vitamin C ihtiva eder. Bazı turunçgillerde, örneğin portakal ve grapefruitlerde (altıntop) olgunlukla vitamin C miktarı azalmaktadır. Citrik asit miktarı da olgunlukla azalır. Diğer taraftan limonlarda depolama esnasında vitamin C miktarının arttığı bulunmuştur. Turunçgil meyvelerindeki vitamin C nin l/4 kadarı meyve suyunda, geri kalanı meyve kabuğundadır. Kabukta da ekseriyeti flavedo tabakasındadır. Bu nedenle bazı kimseler limonları kabuğu ile yeme yoluna giderler.
Nişasta
Nişastaya pek rastlanamaz. Olgunlaşma zamanında çekirdekte çoktur. Turunçgillerde Meyvenin hasat olgunluğu aynı zamanda yeme olumudur. Muhafaza esnasında meyvenin tatlılaşması, suyunu kaybetmesi sebebi iledir, olgunlaşma nişasta ihtiva eden muz, elma, armut meyvelerindeki gibi değildir.
Pektin
Turunçgil meyveleri kabukta (Abedo tabakasında) fazla pektin ihtiva ederler (% 25). Pektin suyu tutması bakımından önemlidir. Pektin limonda önemlidir, suyu tutar. Limonlarda pektin, pektin imalatında kullanılır.
Glikozitler (Kristaller)
Glikozit, şekerlerin diğer bileşiklerle meydana getirdiği maddelerdir. Soğuk algınlığına iyi gelirler. Turunçgil meyvelerinde çeşitli glikozitler bulunur. 33 den fazla glikozit vardır. Bunlar flavanoidli maddelerdir. (Antosyanın, flavon, flavononlar). Her turunçgil türünde az veya çok mevcuttur. Turunçgiller glikozit bakımından farklılık gösterir.
Renk maddeleri
Klorofil, ksantofil ve Karoten, kromotoforlar (renk taşıyıcı maddeler) bulunmaktadır. Genç meyvelerde klorofil fazladır. Olgunlaştıkça karoten ve ksantofil rengi hakim olur. Klorofilin parçalanması soğukta olmaktadır. Satsumalarda olgunlaşma dönemi içinde kabuk renklenmesi, turuncu renkli kriptoksantinlerin artması ile gerçekleşir. Bu pigment miktarındaki artış, düşük sıcaklıklarda ve özellikle düşük toprak sıcaklıklarında önemli (l4°C) olur. Kabuk renklenmesinde geçerli olan durumların meyve suyunun renklenmesinde de geçerli olması beklenir. Turunçgillerin bazılarında eriyebilir durumda renk maddeleri vardır. Kan portakalında anthocyanın (antosiyan) kanlılığına sebep olur. Meyve eti renkli olan altıntoplarda Lycopen maddesi renk meydana getirir. Laymlarda meyve eti ve kabuğun yeşilliğini meydana getiren phylobatanin renk maddesi vardır.