Uygurlar ya da bir diğer ismiyle Uygur Türkleri, Çin'e bağlı olan Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşamlarını sürdürüyor. Ana dilleri ise Uygurca. Bu dil, Arap kökenli bir alfabe ile yazılmaktadır. Uygurlar, bağlı oldukları Çinliler ile tarih boyunca iyi anlaşamadılar. Onlar tarafından baskı ve işkence gördüler. Peki, Uygur devleti ne zaman kuruldu?
Uygur Devleti Özellikleri Nelerdir? Uygurlar Nerede Kuruldu?
Göktürk devletine bağlı olarak, Orhun ve Selenga ırmaklarından Aral Gölü'ne kadar uzanan bölümde yaşamış olan Uygurlar, 744 senesinde Karluklar ve Basmiller ile birleşip, Göktürk devletini yıktılar. Sonrasında Ötüken merkezli bir devlet kurdular.
Uygur Adı Ne Anlama Gelir?
Uygur adının çeşitli anlamları bulunmaktadır. Bunlar:
- Şahin gibi hızlı hücum edebilen
- Takip etmek
- Çukur
- Uymak, yapışmak (Ebulgazi Bahadır Han)
- Kendi kendine yetmek (Kaşgarlı Mahmut)
Uygur Devleti Hükümdarları Kimlerdir? Uygur Devleti Özellikleri Neler?
- Uygurların ilk hükümdarı Kutluk Bilge Kül Kağan'dır. Onun zamanında başkent, Ötüken'den Orhun Nehri kıyısından bulunan Ordubalık'a taşındı. (Karabalsagun)
- Kutluk Bilge Kül Kağan sonrasında yerine oğlu Moyen Çur Kağan geçti. Bu dönemde Türk devletinin bazı bölümleri Uygurlara bağlandı.
- 751 senesinde yaşanan Talas Savaşı'ndan sonra Çin'de birçok karışıklık meydana geldi. Bu karışıklıkların bastırılması konusunda Çin imparatoru Moyen Çur'dan yardım istedi. Moyen Çur, Çin imparatorunun kızı ile evlendi ve Çin'den ekonomik yardım aldı.
- Bögü Kağan döneminde, karışıklık içinde olan Çin devletine önceleri yardım edildi. Daha sonra bu politikadan vazgeçildi, birçok Çin şehrine işgaller yapıldı.
- Çin'e düzenlenen seferlerin sonucunda devlet zenginleşti.
- Bu dönemde Manihaizm inancı ülkeye girdi. Mani dini resmi din haline geldi. Ancak, bu din daha çok kağan ve çevresi tarafından kabul edildi.
- Bögü Kağan, Çin Seferi konusunda yaşanan anlaşmazlık sonunda Büyük Buyruk Bağa Tarkan tarafından öldürüldü.
- Mani dininin etkisinde kalarak yerleşik yaşama geçtiler. Yerleşik yaşama geçtikten sonra sosyal yaşam değişti. Tarım ve mimari gelişmiş oldu. Aynı zamanda şehircilik ve şehir kültürü de ortaya çıktı. Kurulan bu şehirler ise canlı ticaret merkezi haline geldi.
Uygur Devleti Özellikleri Hakkında Diğer Önemli Bilgiler
- Bögü Kağan öldükten sonra devletin başına Baga Tarkan geçmiş oldu. Onun döneminde ve ondan sonra başa geçen kağanlar zamanında ortaya çıkan kıtlık ve hayvan hastalıkları gibi sebepler, devletin zayıflamasına neden oldu.
- Uygurlar 840 senesinde Kırgızlar tarafından ortadan kaldırıldı.
- Devlet yıkıldıktan sonra Uygurların bir bölümü Sarı Uygurlar ismi ile teşkilat kurdu. Bu devlet ise önce Kitanların daha sonra da Moğolların egemenliğini kabul etti. Moğolların egemenliğine giren Sarı Uygurlar, günümüzde Çin'in kuzeyinde varlıklarını sürdürmektedir.
- Uygur devletinin yıkılmasının ardından Turfan Uygurları olarak bir teşkilatlanma da meydana geldi. Turfan Uygurları ise Moğolların devlet kademelerinde yer aldı, onları kültürel olarak etkiledi. Turfan Uygurları, günümüzde ise Sincan Uygur Bölgesi'nde yaşamlarını sürdürmekte.
Uygurların Türk Tarihindeki Önemi
Uygur devleti özellikleri hakkında önemli bilgiler sunduktan sonra, Uygurların Türk tarihindeki öneminde söz edelim:
- Yerleşik yaşama geçen ilk Türk devletidir.
- Manihaizm ve Budizm gibi dini inançları benimsediler. Bu inançlara ait olan tapınaklar inşa ettiler.
- Tarım, ticaret, şehircilik, mimari, hukuk ve sanat gibi alanlarda büyük gelişmeler gösterdiler.
- Uygur alfabesini çıkardılar.
- Türk tarihinde ilk şehirleri kurdular.
- İlk mimari eserleri oluşturdular.
- Çin'den öğrendikleri kağıt ve matbaayı geliştirdiler.
- Minyatür sanatını geliştirdiler.
- Çiçek aşısını uyguladılar.
- Türk tarihinde ilk defa örgün eğitim uyguladılar, kütüphane kurdular.
- Ticarete para ve ölçü sistemini getirdiler.