"Sebeb-i münakaşa, eğer hadîs ise; hadîsin meratibini ve vahy-i zımnînin derecatını ve tekellümat-ı Nebeviyenin aksâmını bilmek lâzım..." İzah eder misiniz; "tekellümat-ı Nebeviyenin aksâmı" ne demektir?
Değerli Kardeşimiz;
Saniyen: Sebeb-i münakaşa, eğer hadis ise, hadisin merâtibini ve vahy-i zımnînin derecâtını ve tekellümât-ı Nebeviyenin aksâmını bilmek lâzım. Avam içinde müşkülât-ı hadisiyeyi münakaşa etmek, izhar-ı fazl suretinde, avukat gibi kendi sözünü doğru göstermek ve enaniyetini hakka ve insafa tercih etmek suretinde deliller aramak caiz değildir. Yirmi Sekizinci Mektup
Hadisin mertebe, derece ve aksâmını üç şekilde anlayabiliriz.
Birincisi, hadîsin senet cihetidir. Evet, hadîslerin mütevatirden tutun ta mevzu olmasına kadar birçok mertebeleri vardır. Mesela senedi zayıf olan bir hadîs, senedi kuvvetli olan bir hadîs ile tenakuz teşkil ediyor ise, zayıf hadîs ya te’vil edilir ya da reddedilir. Bu cihetle hadîslerin çok aksâmı vardır.
İkincisi, hadîslerin menşeidir. Bazı hadîsler, mânası Allah’tan, lafzı peygamberdendir. Bazıları, mânası da lafzı da Peygamber Efendimizdendir. Bazıları ise hem mânası hem lafzı Allah’tandır, kudsî hadisler gibi. Bu cihetle de hadîsler çok kısımlara ayrılırlar.
Üçüncüsü, hadîslerin mâna dereceleridir. Hadislerin me’hazı vahye dayandığı veya vahiy ile muhafaza edildiği için, mânasının, cüz’iyetten külliyete doğru çok mânaları ve mertebeleri vardır. Yani hadîsin zahir, batınî, sarihî, işarî, remzî, telmihî ciheti ile çok makam ve dereceleri vardır.
Cümlede geçen "tekellüm" hadîslerin mahz-ı vahiy olup olmaması şeklindedir. Yani Peygamber Efendimiz (asm)'in her hadîsine bir vahiy olarak bakamayız. Çünkü hadîsler bazen örfî, bazen muhatabın seviyesine uygun, bazen meselenin ulvî oluşuna göre üst perdeden, bazen mevzuun inceliğine göre idraki zor olabiliyor.
Bu sebeple Peygamber Efendimiz (asm)'in hadîsleri arasında makam ve rütbe bakımından çok kısımlar vardır. Biz bir makama bakıp hadîslerin umumu hakkında bir hüküm veremeyiz. Bazen bir hadîs bir kitap derinliğinde belağat ihtiva eder, bazen de muhatabın seviyesine mutabık bir şekilde gayet basit ve sade olur.
Üstad Hazretleri bu inceliğe şöyle işaret ediyor:
"ALTINCI ASIL: Beynennas iştihar bulmuş bazı hikâyeler bulunuyor ki, durub-u emsal hükmüne geçer, hakikî mânâsına bakılmaz. Ne maksat için sevk edilir, ona bakılır. İşte, bu neviden, beynennas teârüf etmiş bazı kıssa ve hikâyâtı, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm bir maksad-ı irşadî için temsil ve kinaye nev'inden zikredivermiş. Şu nevi meselelerin mânâ-yı hakikîsinde kusur varsa, örf ve âdât-ı nâsa aittir ve teârüf ve tesâmu-u umumîye râcidir."(1)
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü