Süveyş Kanalı, Akdeniz'i Kızıldeniz yoluyla Hint Okyanusu'na bağlayan insan yapımı bir suyoludur. Afrika kıtasının çevresini dolaşmak zorunda kalmadan Kuzey Atlantik'ten Hint Okyanusu'na geçişe etkili bir şekilde izin vererek, Avrupa ile Asya arasında nakliye için daha doğrudan bir rota sağlar. Suyolu uluslararası ticaret için hayati öneme sahiptir ve sonuç olarak 1869'da açıldığından beri çatışmanın merkezinde yer almaktadır.
Süveyş Kanalı Nerede?
Süveyş Kanalı, Mısır'ın Akdeniz kıyısındaki Said Limanı'ndan güneye, Süveyş şehrine (Süveyş Körfezi'nin kuzey kıyılarında yer alır) kadar 120 mil uzanır. Kanal, Mısır'ın büyük bölümünü Sina Yarımadası'ndan ayırıyor. İnşa edilmesi 10 yıl sürdü ve resmen 17 Kasım 1869'da açıldı.
Süveyş Kanalı İdaresi tarafından sahip olunan ve işletilen Süveyş Kanalı'nın kullanımının, ticaret veya savaş amaçlı olsun, tüm ülkelerin gemilerine açık olması amaçlanmıştır, ancak bu her zaman böyle olmamıştır.
Bu nedenle, özellikle günümüz Hindistan ve Pakistan'daki kolonileriyle önemli ticaret yapan İngiltere tarafından -atlı araçlar ve daha sonra trenler kullanılarak- çeşitli kara yolları kullanıldı.
Linant de Bellefonds
İki su kütlesi arasında doğrudan bir yol sağlayan büyük bir kanal fikri ilk olarak 1830'larda Mısır'da uzmanlaşmış Fransız kaşif ve mühendis Linant de Bellefonds'un çalışmaları sayesinde tartışıldı.
Bellefonds, Süveyş Kıstağı'nda bir anket yaptı ve Akdeniz ile Kızıldeniz popüler inanışın aksine aynı yükseklikte olduğunu doğruladı. Bu, kilitsiz bir kanal inşa edilebileceği ve inşaatı önemli ölçüde kolaylaştıracağı anlamına geliyordu.
1850'lere gelindiğinde, o dönemde ülkeyi yöneten Mısır ve Osmanlı İmparatorluğu için bir fırsat gören Hidiv Said Paşa (Osmanlılar için Mısır ve Sudan'ı yöneten) Fransız diplomat Ferdinand de Lesseps'e bir şirket kurma izni vermişti (bir kanal). Bu şirket sonunda Süveyş Kanalı Şirketi olarak tanındı ve suyolu ve çevresi için 99 yıllık bir kira verildi.
Lesseps'in ilk eylemi, Internationale pour le percement de l'isthme des Suez'i veya Süveyş Kıstağı'nın Delinmesi için Uluslararası Komisyon'u oluşturmaktı. Komisyon, başta önde gelen inşaat mühendisi Alois Negrelli olmak üzere yedi ülkeden 13 uzmandan oluşuyordu.
Negrelli, Bellefonds'un çalışmaları ve bölgeye ilişkin orijinal araştırması üzerine etkili bir şekilde inşa etti ve Süveyş Kanalı için mimari planların geliştirilmesinde öncü bir rol üstlendi. Komisyonun nihai raporu 1856'da tamamlandı; iki yıl sonra, Süveyş Kanalı Şirketi resmen kuruldu.
Süveyş Kanalı Açılıyor
Mısır ve Sudan Hidiv'i İsmail Paşa, 17 Kasım 1869'da Süveyş Kanalı'nı resmen açtı.
Resmi olarak, kanaldan geçen ilk gemi, Fransız İmparatoriçesi Eugenie'nin imparatorluk yatı L'Aigle ve ardından İngiliz okyanus gemisi Delta idi.
Ancak, bir İngiliz donanma gemisi olan HMS Newport ile kaptanı tören açılışından önceki gece, karanlığın örtüsü altında hattın önüne giderek, aslında suyoluna giren ilk kişi oldu. Kaptan George Nares, tapu nedeniyle resmen kınandı, ancak aynı zamanda ülkenin bölgedeki çıkarlarını destekleme çabalarından dolayı İngiliz hükümeti tarafından gizlice övüldü.
SS Dido, Güneyli North Süveyş Kanalı üzerinden geçen ilk tekneydi.
En azından başlangıçta, yalnızca buharlı gemiler kanalı kullanabiliyordu. Çünkü yelkenli gemiler, bölgenin zorlu rüzgârlarında dar kanalda gezinmekte hâlâ zorluk çekiyordu.
Kanalın ilk iki yılında trafik beklenenden daha az olmasına rağmen, suyolu dünya ticareti üzerinde derin bir etkiye sahipti ve Afrika'nın Avrupalı güçler tarafından sömürgeleştirilmesinde kilit bir rol oynadı. Yine de Süveyş'in sahipleri mali sıkıntılar yaşadı ve İsmail Paşa ve diğerleri hisse senetlerini 1875'te İngiltere'ye satmak zorunda kaldılar.
Ancak Fransa, yine de kanalın çoğunluk hissedarı oldu.
Tarihe baktığımızda Süveyş Kanalı’nın geçmişi böyledir. Peki, ama ya sonrası? İşte hesaba katılmayan buydu: deniz yükseklikleri hesaplandı, ancak kimse tür geçişleri tehlikesini hesaplamadı.
Süveyş Kanalı'nın İstilacı Türleri Akdeniz'i Değiştiriyor
Kızıldeniz'i Akdeniz'e bağlayan Süveyş Kanalı, Doğu ile Batı arasında doğrudan bir nakliye rotası oluşturmuştur. Bununla birlikte, bilim adamlarına göre, istilacı türler yıllar içinde doğal deniz yaşamı için nesli tükenme riskini artırırken, Akdeniz ekosistemini de potansiyel olarak yıkıcı sonuçlarla değiştirdi.
Kızıldeniz'i Akdeniz'e bağlayan ünlü suyolu Süveyş Kanalı'nın açılmasından bu yana, diğer bölgelerden yerli olmayan türlerin gelişiyle birlikte çevresel etki bir endişe kaynağı olmuştur.
150 yıl önceki resmi açılışından bu yana, Lessepsian veya Erythrean olarak bilinen kanaldan gelen türlerin sayısının, farklı araştırmalara göre 400'ü aştığı tahmin ediliyor. Bu, bazı gözlemcilerin uyardığı önemli bir göç, şu anda dünya çapında yapılmakta olan en önemli biyocoğrafik değişikliğe neden oluyor.
Ege Üniversitesi'nde deniz ekolojisi profesörü Stelios Katsanevakis, Al-Monitor'a şunları söyledi: "Levanten sahili boyunca, yerelden daha fazla Lessepsian türü buluyorsunuz. Bu, Doğu Akdeniz'in trafik -besin- ağlarında önemli bir değişikliğe neden oldu ve bu tür bir yaşam zinciri değişikliği dünyanın başka hiçbir yerinde gözlemlenmedi."
Süveyş Kanalı yoluyla Akdeniz'e giriş yapan türler eşit olmayan bir şekilde dağılmıştır. Mısır, İsrail ve Türkiye gibi Doğu Akdeniz ülkeleri en fazla sayıda Lessepsiyen türü belgelemişken, batı havzasında -Süveyş Kanalı'nın giriş yolu olmadığı- bu sayı önemli ölçüde daha düşüktür.
Ancak bu göçün ölçeği yıllar boyunca sabit olmamıştır. Kanal açılır açılmaz Erythrean türlerinin tanıtımı başlasa da o zamanlar Akdeniz'de sadece birkaçı yerleşmişti. Sürecin hızlı artışı ve Akdeniz'deki yabancı türlerin sayısı -sadece Lessepsiyen değil- 1970 ile 2015 arasında ikiye katlanıp yeni bir aciliyet duygusu getirmiştir.
Tel Aviv Üniversitesi Steinhardt Doğa Tarihi Müzesi üyesi profesör Bella Galil'e göre, bu hızlanma, sıcaklık ve tuzluluk açısından yabancı türleri artık daha hoş karşılayan bir Akdeniz tarafından kolaylaştırıldı. Ancak aynı zamanda, Süveyş Kanalı'nın açılışından bu yana art arda genişlemesi ve deniz taşımacılığı ve su ürünleri kullanımının artması nedeniyle ulaşma olasılıkları daha yüksek olduğu için Galil, Al-Monitor'a şunları söyledi: "Her (deniz) topluluğun milyonlarca yıllık bir arada yaşamaya kontrole ve dengeye ulaşma geçmişi vardır, dinamik bir denge. Yaptığımız -ve halen yapmakta olduğumuz- bu dengeyi sarsmaktır.Çünkü gelen her yabancı tür, yerli olanın yerini alır ve bu çok karmaşık besin ağını ve bu topluluklardaki karşılıklı ilişkiyi sarsmaktadır."
Bu yabancı türlerin Akdeniz'e gelişinin sonuçlarının değerlendirilmesi, etkilerinin ölçeğinin genellikle yeterince bilinmemesi göz önüne alındığında, artık ana zorluklardan biridir.
"Genel olarak (bu göçün), tam ekolojik etkisinin ne olduğunu söylemek zordur, esas olarak yalnızca korelasyonları görebileceğiniz geniş bir ölçekte bir neden-sonuç oluşturmalısınız; bu nispeten yeni ve devam eden bir süreç. Beyrut Amerikan Üniversitesi biyoloji profesörü Heinrich Dohna, Al-Monitor'a verdiği demeçte, “Yani, tüm bunların ne anlama geldiğini henüz tam olarak bilmiyoruz ,” dedi.
Yine de bazı sonuçlar zaten açıktır. Şimdiye kadar, Akdeniz'de kaydedilen yerli deniz türlerinin havza çapında yok oluşu gözlemlenmemiştir, ancak yerel kayıp vakaları ve sayılarda büyük düşüşler bulunmaktadır. Bu, özellikle yabancıların yerli türlere oranının en yüksek olduğu Doğu havzasında görülmüştür.
Halk sağlığı sonuçları açısından, tümünün Süveyş Kanalı'ndan geldiği düşünülen, insan sağlığına zarar veren dokuz tür kaydedildi. Varlıkları özellikle Levant'ta yüksektir. İspanya'da ölümcül derecede zehirli bir kirpi balığı bulunmuştur. İstanbul Üniversitesi Deniz Biyolojisi Bölümü'nden iki profesör tarafından hazırlanan bir rapora göre, 2009 yazında, bu türlerden biri Türkiye'nin Güneydoğu kıyılarında 815 belgelenmiş hastaneye yatışa neden oldu.
Lessepsian türlerinin Akdeniz'deki ekonomik etkisi çok az incelenmiştir. Ve bazıları, aralarında Mısırlı yetkililer, ekonomik etkilerinin olumlu olabileceğini savunurken, diğerleri bu yabancı türlerin bazılarının yiyecek ve su, enerji santralleri veya turizm ve rekreasyon temini üzerinde olumsuz sonuçları olduğunu düşünüyor.
Katsanevakis, “İklim değişikliği Doğu Akdeniz'deki ortamı değiştiriyor ve birçok yerli tür için uygun hâle getiriyor,” dedi, "İsrail, Suriye veya Lübnan'daki balıkçılara sorarsanız, bu yabancı türler olmasaydı balıkçılığın ciddi sorunlar yaşayacağını iddia edecekler," diye ekledi. Ege Denizi ve Türkiye gibi diğer alanlarda, etkilerinin olumsuz anlamda ciddi ve tam tersi olduğunu belirtti: "Pozitif ve negatif etki arasındaki dengeyi tahmin etmek çok zor. Çünkü durum Akdeniz'in farklı bölgelerinde tamamen farklı."
Ancak Galil bu görüşe karşı çıkıyor. Tunus gibi Süveyş Kanalı'ndan daha uzakta bulunan Akdeniz'in eşit derecede ısınan diğer bölgelerinde, yükselen sıcaklıkların etkisinin Eritre propagül basıncına kıyasla çok az olduğunu söyledi. "Yerli biyotanın yeri değiştirildi ve yerini rekabet açısından üstün türler aldı," dedi.
Galil, bu türlerden bazılarının ekonomik değeri olsa bile, yerli balıkların daha yüksek değerinin yerine geçerek, öncelikle zanaatkâr balıkçılığı etkilediğini sözlerine ekledi. “Büyük değişiklikler, zanaatkârların (balıkçıların) balık avladıkları raf suyunda. Yani sadece miktar olarak ekonomiyi değiştirmiyorsunuz, aynı zamanda insanların geçim kaynaklarından mahrum kalıyorsunuz, ”dedi.
Mısır Devlet Bilgi Servisi tarafından yayınlanan bir rapora göre, 2015 yılında Mısır Ulusal Oşinografi ve Balıkçılık Enstitüsü tarafından Lessepsian türlerini tartışmak için düzenlenen bir çalıştayda, bu göçle ilgili tüm önemli endişeler önemsiz gösterildi. Sonuçlarında, olumlu ekonomik etkiye sahip olanlara kıyasla zarara neden olan türlerin sayısının az olduğu, havza çapında genişleme olasılığının zayıf olduğu ve bunu yargılayacak derinlemesine çalışmaların olmadığı ileri sürüldü.
Galil, Mısır'ın potansiyel bir çözüme sahip olduğu sonucuna vararak, "Mısır şu anda kanalın yakınında büyük tuzdan arındırma tesisleri inşa ediyor ve bunların çıkışı, Suez Kanalı'nın merkezindeki Acı Göllerde [Süveyş Kanalı'nın merkezinde] kullanılması gereken yüksek tuzluluk açısından zengin.
İleriye dönük olarak Akdeniz’e Kızıldeniz’den geçen türlerin geçişini durdurmak için tuzluluk bariyeri en doğru yöntem denilebilir.
Yazı-Editör: Ahmet TAŞÇI-Büşra KAYA
Kaynaklar: History.com
https://safety4sea.com
Al-Monitor