|SЬLEYMAN GЦKBULUT, NECMEDDОN-О KЬBRВ ADLI K?TABIN TANITIMI|
?nsan Yay?nlar?, ?STANBUL, 2010, 327 sayfa.
HAZIRLAYAN: Durmu? Ali Y?ld?z
-K?TABIN KISACA ?ЗER??? HAKKINDA-
Necmeddin-i Kьbra –Hayat?, Eserleri, Gцrь?leri, adl? bu kitap Dr. Sьleyman Gцkbulut taraf?ndan doktora tezi olarak haz?rlan?p baz? de?i?ikliklerle kitap haline getirilmi?tir. Yazar kitapta Necmeddin-i Kьbra’n?n hayat?, ya?ad??? зa?, halifeleri ve talebeleri perspektifinde Kьbrevilik tarikat? ve Necmeddin-i Kьbra’n?n tasavvufi gцrь?lerini ara?t?rma konusu yapm??t?r. Kitab?n giri? a?amas?nda Necmeddоn Kьbrв ve Kьbrevоlik ile ilgili kaynak ve ara?t?rmalardan bahsedilmektedir. Ard?ndan dцrt bцlьmden mьte?ekkil olan kitab?n ilk bцlьmьnde Necmeddоn Kьbrв’n?n ya?ad??? dцnemdeki siyasi ortam ile dini, tasavvufi ve kьltьrel hayat sцz konusu edildikten sonra Necmeddоn Kьbrв’n?n hayat? Menk?bevо ve Tarihi aз?dan ele al?n?p kendisine yanl??l?kla nispet edilen eserlerle birlikte Arapзa ve Farsзa eserleri anlat?lmaktad?r. ?kinci bцlьmde Necmeddоn Kьbrв’n?n halifelerinden bahsedilmektedir. Ьзьncь bцlьmde Kьbreviyye tarikat?n?n tarihi ele al?nmaktad?r. Tarikat?n Necmeddоn Kьbrв ve halifelerinden sonraki tarihi ve di?er tasavvuf зevreleriyle ili?kileri ele al?nmaktad?r. Dцrdьncь bцlьmde Necmeddоn Kьbrв’n?n tasavvuf anlay???nda dayand??? temeller, tasavvufa bak???, Kьbreviyye tarikat?n?n ?iilikle ili?kisi, Necmeddоn Kьbrв’n?n tasavvuf e?itim yцntemleri ve tasavvufо tecrьbeleri konu ba?l??? alt?nda aз?klanarak sonuз bцlьmь ile цzetlenip kitap sona ermektedir.
Tьrklerin ?slвmiyet'i kabul edi?lerinde ve din anlay??lar?n?n olu?mas?nda tasavvufun цnemli bir yeri bulunmaktad?r. Orta Asya kцkenli bir tarоkat olan Kьbrevоlik ve o tarikat?n temsilcisi Necmeddоn Kьbrв’n?n hayat? ?slam medeniyetinin temellendirilmesinde цnemli bir yere sahip olan tasavvuf dairesinde yer alm??t?r. Зьnkь sцz konusu tarоkat?n da yay?ld??? co?rafyalarda halk?n dinо hayat?na derin tesirleri olmu?tur. Harezm?ahlar Devleti s?n?rlar? iзinde, Necmeddоn Kьbrв цnderli?inde ortaya з?kan ve gьnьmьzde say?lar? az da olsa varl?klar?n? sьrdьrmekte olan Kьbreviyye ekolьne mensup Sыfоler, yakla??k sekiz as?rdan beri ?slвm dьnyas?na dinо, ilmо, edebо, fikrо ve цzellikle de tasavvufо aз?dan bьyьk katk?larda bulunmu?lard?r.
Bu zaviyeden hareketle Necmeddin-i Kьbra ve Kьbrevilik Tarikat? da her ne kadar isim olarak Nak?ibendi, Mevlevi tarikatlar? kadar duyulmasa da aksiyon yцnь aз?s?ndan ve dine hizmet aз?s?ndan faydalar? gцz цnьne al?nd???nda de?erlendirilmesi gereken bir olu?umdur. Kьbrevilik tarikat?n?n olu?um sьreci, temel ilkeleri ba?lam?nda tasavvufi bak?? aз?s?, tasavvuf yoluyla dine hizmetleri цnemlidir. ?slam Tarihinde dinin yay?lmas?na bьyьk katk?lar? olan mutasavv?flar, dinin gayesini gerзekle?tirmek iзin зaba sarf etmi?lerdir. Bunun bir vesilesi olarak do?an Tarikatlarda da mьstesnalar olmak kayd?yla ?slami gaye olan ir?at vazifesini bir nevi kurumsalla?t?rarak bu vazifeyi yerine getirmeyi gцrev telakki etmi?lerdir.
G?R?? BЦLЬMЬ
Bu bцlьmde mьellifin ara?t?rmalar? esnas?nda ba?vurdu?u kaynaklar tan?t?lm??, Necmeddin Kьbra ve Kьbrevilik ile ilgili bu zamana kadar yap?lan зal??malar ve hedefler ьzerinde durulmu?tur. Miladi 12. As?rda Harezm topraklar?nda ortaya з?kan bu hareket зok geni? bir inceleme sahas?na mьnhas?r oldu?undan цtьrь bu hareketle ilgili yaz?lan eserlerin olmas? kaз?n?lmazd?r. Bu ba?lamda ele al?nan eserlerin bir k?sm? Tarih ve Co?rafyaya, bir k?sm? Tabakвt ve Tezkire tьrьne цrnektir. Yine bunlar?n bir k?sm? menk?bevi mahiyette olan tasavvufi kaynaklar olup baz?lar? da modern ara?t?rmalard?r.
Pir’in ya?ad??? Harezm bцlgesi ve bu bцlgenin hвkimi olan Harezm?ahlar devletinin siyasi, sosyal ve kьltьrel yap?s? Genel ve Co?rafya kaynaklar?nda ele al?nm??t?r. Bu kaynaklar?n iyi irdelenmesi bu olu?umu ya?an?lan зa??n ko?ullar?na gцre de?erlendirme aз?s?ndan цnemlidir. Bu kaynaklar iзerisinde ?emseddin el-Makdisi (ц. 378/988)’nin Ahsenь’t-Tekasim fi Ma’rifeti’l-Ekalim’i, ?bnь’l-Esir (ц. 626/1228)’in el-Kamil fi’t-Tarih’i, me?hur Mo?ol tarihзisi Ata Melik Cьveyni (ц. 681/1283)’nin Tarih-i Cihangь?a’s?, ?brahim Kafeso?lu’nun Harezm?ahlar Devleti Tarihi gibi eserler цnemli yer tutmaktad?r.1
Necmeddin Daye er-Razi (ц. 654/1256) taraf?ndan ele al?nan Bahru’l-Hakaik adl? eseri Tabakat ve tezkire tьrьne цrnek iзeren bir tefsirdir. Mьellif eserin ba??nda kendisi ve ?eyhleri hakk?nda k?sa bilgiler vermektedir. Bunun yan? s?ra Sivasl? Muhammed Alai’ye ait olan Menakibname-i ?eyh Evhadeddin Kirmani adl? eser ?eyh Kirmani’nin hayat hikayesini ve seyahatlerini anlatmaktad?r. Ayr?ca ?eyh Kirmani’nin Necmeddin Kьbra, Sa’deddin Hammuye veya Necmeddin Daye gibi Kьbrevi ?eyhleriyle gцrь?meleri de ele al?nmaktad?r. Simnani’nin Tezkiretь’l Me?ayih’inde Kьbrevi silsilesinde kendinden цnceki ?eyhler hakk?nda bilgiler sunmaktad?r. Dikkat зeken bir ba?ka eser de ?emseddin Davudi (ц. 945/1539)’nin alfabetik olarak tertip edilmi? eserinde, 704 mьfessirin biyografisine yer verilmi?, 12 ciltlik bir tefsirin kendisine nispet edildi?i Necmeddin Kьbra’ya da de?inilmi?tir.2 Pir hakk?nda yaz?lm?? menak?pnamelerden dikkat зeken bir anonim menak?pname olan Menkabet-i ?eyh-i Kebir, Pir’in ba??ndan geзen hadiseler ile ?eyhin vefat?ndan sonra, kendi cesedinin yerini halka bildirmesini anlatmaktad?r.
Necmeddin Kьbra ve Kьbrevilik ile ilgili modern ara?t?rmalar?n tarihine gцz at?ld???nda 1930’lu y?llar bu anlamda ba?lang?з kabul edilmektedir. Bat?’da bu alanda ilk зal??ma Alman mьste?rik Fritz Meier ile ba?lam?? ve Frans?z Marjion Mole ile devam etmi?tir. Modern ara?t?rmalar?n цncьlerinden olan bu ?ah?slar Kьbrevi Me?ayihinin eserlerinin ne?redilmesi hususunda цnemli gayretler gцstermi?lerdir. Yine 20. Asr?n 2. Yar?s?ndan sonra ?ran’da yay?nlanan ve Pir Kьbra’y? ele alan ьз adet farsзa eser kaleme al?nm??t?r. Bunlar 1967 y?l?nda Menuзehr Muhsini’nin Tahkik Der Ahval u Asar-? Necmeddin Kьbra Ьveysi adl? eser, 2001 y?l?nda Kaz?m Muhammedi taraf?ndan Necm-i Kьbra ad?yla yay?nlanan eser ve Abdьrrafi Hakikat’?n kaleme ald??? Sitare-i Bozorg-i ?rfan: ?eyh Necmeddin Kьbra isimli eserlerdir. Bu eserlerin yan? s?ra Tьrkmenistan’?n ba?kenti A?kabad’da 29-30 May?s 2001 tarihinde, ?eyh Necmeddin Kьbra ad?na uluslararas? bir sempozyum dьzenlenmi? ve bu programda sunulan tebli?ler dцrt cilt halinde ne?redilmi?tir. 90’lu y?llarda Kьbrevi gelene?i ile ilgili yap?lm?? ьз doktora tezi de цnem ta??maktad?r. Bu tezlerin цnemi Kьbrevi ?eyhleri, takipзileri ve tarikat?n kollar?n?n kurucular?ndan sцz etmesinden kaynaklan?r. Ayr?ca Mustafa Kara, Mehmet Okuyan, Sьleyman Uluda?, Necdet Tosun, Henry Corbin, Toshihiko ?zutsu, Hьseyin Bedrettin gibi ilim adamlar?n?n da Kьbrevi gelene?i ile ilgili kitap, makale, ansiklopedi gibi ara?t?rmalar? mevcuttur.
B?R?NC? BЦLЬM
Necmeddin Kьbra, 540/1145 y?l?nda Harezm’e ba?l? bir ?ehir olan Hive’de dьnyaya gelmi?tir. Genзlik зa?lar?nda hadis tahsili ve tasavvuf e?itimi iзin Ni?abur, Ba?dat, Mekke gibi bьyьk ilim merkezlerini dola?m??t?r. Harezm’e bilinmeyen bir tarihte elinde icazeti bulunan bir ?eyh olarak dцnen Pir, vefat tarihi olan 618/1221’e kadar bu topraklarda tarikat faaliyetlerini sьrdьrmь?tьr. Necmeddin Kьbra, Harezm?ahlar ad?yla hьkьm sьren hanedanlar?n Anu?tigin O?ullar?-Harezm?ahlar Devleti dцneminde ya?am??t?r. Bцlge Kuteybe b. Mьslim’in Horasan valili?i s?ras?nda, 93/712’de ?slam devletine ba?lanm??t?r. Bцlgenin tьrkle?mesi ise Selзuklu devrinde idarede bulunan beyler zaman?nda vuku bulmu?tur. Bu beyler Tьrk olmak ve Harezm?ahlar sьlalesinin kulland??? beylik adlar? Tьrkзe olmakla beraber, eski ?ranl?lara ait ‘‘Harezm?ah’’ unvan?n? kullanm??lard?r. Pirin ya?ad??? dцnemde Harezm?ahlar?n hьkьm sьrmekteydi. ?eyh Kьbra Alaeddin Teki? zaman?nda Harezm’e dцner ve ir?at faaliyetleri ile u?ra??r. Alaeddin Muhammed Harezm?ah yцnetiminde Harezm?ahlar devletinin iзerisinde ya?ayan ?eyh Kьbra, siyasi olaylar?n gцbe?inde yer al?r. Muhammed Harezm?ah, Gurlular, Karah?taylar gibi gьзlь devletleri yenerek hem siyasi otoritesini geni?letiyor hem de iktidarda hakimiyetini perзinliyordu. Ancak Sultan’?n Annesi ve Abbasi halifesi ile problemleri vard?. Ayr?ca ьlkesini yerle bir edecek Mo?ol istilas?n?n da fark?nda de?ildi.
Terken hatun iktidarda sцz sahibiydi. Цyle ki kimi zaman sultan?n emirleri Terken’in mьdahelesiyle bozulabiliyordu. Kendisine bu gьcь kazand?ran ordu idi. Bьyьk bir imparatorluk kuran Sultan bunu annesine borзluydu. Bu siyasi ve iktidari gьзlerden цtьrь annesinin birзok karar?na istemese de sayg? duyuyor ve muhalefet etmiyordu. Mecdeddin Ba?dadinin bir цfke sonucu Sultan Muhammed taraf?ndan цldьrьlmesi bunun neticesinde ulema s?n?f?n?n Terken Hatunun taraf?na geзmesi, Sultan’?n Abbasiler ad?na hutbe okunmas?n? yasaklamas?, fakat bu yasa?a Harezm, Semerkant gibi bцlgelerde uyulmamas? da Terken Hatun’un etkisini gцstermektedir.
Harezm?ahlar’?n Halife Nas?r ile aralar?n?n bozulmas? Sultan Teki? devrine rastlamaktad?r. Sultan Muhammed Halifeye biat eden Mьslьman halktan tepki зekmemek ad?na Halifeye yapaca?? sald?r? iзin bahane ar?yordu. Halife’nin kendi devletini Selзuklular, Bьheyvo?ullar? gibi devletlerle e?it gцrmesi Sultan’?n kendisini onlardan ьstьn gцrmesiyle uyu?muyordu. ?mam Muhammed Halifeden Ba?dat’ta kendi ad?na hutbe okunmas?n? talep ediyor, ancak bu teklif kabul gцrmьyordu. Sultan, Halifenin kendince gцrdь?ь olumsuzluklar?n? delil gцstererek Hilafete ehil olmad???n?, Padi?ah?n kuyusunu kazd???n?, devrin цnde gelen imamlar?n? toplayarak onlara anlat?yordu. Hilafetin Abbas o?ullar?n?n de?il, Hz. Hьseyin’in soyundan gelen birisi iзin hak oldu?unu, onun hakk?n?n gasp edildi?ini bildiren hutbeler okuttu. Nas?r’?n yerine Tirmiz seyyitlerinden Alaьlmьlk’ь halife tayin etti. Harezm?ah Muhammed, Ba?dat’? zabt edece?inden emindi. Bu yьzden Ba?dat ve зevresini komutanlar? aras?nda pe?inen ikta’ etti. Ancak kader onun istedi?i gibi telakki etmiyor, Sultan’?n ordusu olumsuz hava ko?ullar?na yakalan?yor, telef oluyordu. Bu halk nezdinde hilafete ayaklanan bir Sultan alg?s?na dцnь?ьyor ve Sultan Muhammed’in itibar?n? yerle bir ediyordu.
?bnu’l Esir’in kendisinden fazilet sahibi, f?k?h ve tefsir ilimlerine vak?f, alimleri seven; devlet i?lerinde gayet ciddi ve din adamlar?na sayg?l? birisi olarak sцz etti?i Sultan Muhammed, Cengiz Han’?n цnderli?ini yapt??? Mo?ollar?n Зin gibi bьyьk bir devleti himayesine almas? neticesinde Mo?ollarla цnь al?namaz bir dь?manl??a giriyordu. Bunun neticesinde gelen Mo?ol elзileri цldьrmesi, Cengiz Han’?n Mo?ol istilas?na ba?lamas?na sebep oluyor ve ak?bet vuku buluyor. O korkunз Mo?ol istilas? Harezm devletini tarih sahnesinden siliyordu.
Harezm?ahlar devrinde dini hayat Sьnni зerзevede Hanefi f?kh? зo?unluklu bir anlay??ta ya?anm??t?r. Harezm?ahlar, Hanefi ve ?afili?i himaye etmi?, ?ii ve ?smaili gibi siyasi gaye gьden zьmrelerin ortadan kald?r?lmas? iзin yo?un зaba harcam??lard?r. Hicri 5. Yьzy?ldan itibaren Mu’tezile mezhebinin de Harezm’de faaliyet gцsterdi?i gцrьlmektedir. Ayn? ?ekilde Harezm’in dь?ьnce ve ilim hayat?nda dini mьnaka?alar?n sayg? iзerisinde yap?ld???, kaba kelimeler kullan?lmas?na izin verilmedi?i de rivayet edilmektedir. Цyle ki bцlgede Mu’tezilenin Mo?ol istilas?ndan sonra da hayat sьrmesi bu anlay???n Harezmde kцkle?ti?ini gцstermektedir. Harezm toplumunda din adamlar?n?n nьfuzu oldukзa fazla idi. Zaten Sultan Muhammed’in halifeye muhalefetinde ba?ar?l? olamamas?ndaki temel etken de i?te bu amildir. Tьrklerin yo?un olarak ya?ad??? Harezm, Horasan gibi bцlgeler tasavvuf hareketlerine ve цnderlerinin sergiledikleri ekolleri beraberinde getirmi?tir. Abdullah b. Mьbarek, Fudayl b. ?yaz gibi daha ikinci as?rda ya?am?? zahitler, Hвkim Tirmizi, Serrac, et-Tusi, Ku?eyri ve Gazzali gibi tasavvufun klasik eserlerini telif eden ve bunu Sьnni dь?ьnceye hasreden bьyьk zatlar bu topraklarda yeti?mi? ve faaliyetlerde bulunmu?lard?r. Bu topraklarda ortaya з?kan Melami anlay?? da цnem te?kil eder. Zira merkezi Horasan olan bu anlay??, Tьrklerin ?slamla?mas?nda цnemli rol oynayan Horasan erenlerinin de dayand??? anlay??t?r. Pir Necmeddin’in ‘‘Salik, r?zk?n? helal yollardan sa?lamak iзin elinden geleni yapmal?d?r’’ sцzь, yine dergвh?ndaki dervi?lerin ve d??ar?dan gelen misafirlerin elbiselerini kendi elleriyle y?kayacak kadar alзakgцnьllь olmas?, onun bu anlay??tan k?smen de olsa etkilendi?ini gцstermektedir. Selзuklular ve Harezm?ahlar devrinde Tasavvuf erbab? ile Devlet ricali aras?nda ili?kiler geli?mi? olsa da ?eyh Kьbra’n?n halifesi Mecdeddin Ba?dadi’nin katledilmesi gibi olumsuz durumlarda olmu?tur. Harezm?ahlar devletinin resmi dili Farsзa olup, ilim ve din hayat?nda Arapзada kullan?lmaktayd?. Saray ve Ordunun dili ise Tьrkзe idi. Ba?kent Ьrgenз ilim ve fikir bak?m?ndan birзok geli?meye sahne olmu?, burada Nizamьl-Mьlk taraf?ndan bir Nizamiye medresesi in?a edilmi?ti. Ayr?ca el-Kirmani, Zemah?eri, Fahreddin Razi, Seyyid ?smail Cьrcвni gibi зok цnemli Вlimler de burada ya?am??t?r.
Netice itibariyle Necmeddin Kьbra’n?n ya?ad??? Harezm bцlgesi ve зevresi, ilim, irfan, tasavvufi hayat, fikri aз?l?mlar, tarikat olu?umlar? bak?m?ndan adeta alt?n devrini ya?am??t?r.
Yazar, Necmettin Kьbra’n?n hayat?n? Menk?bevi ve Tarihi olmak ьzere iki bak??la ele alm??t?r. Yazar, Menk?be kavram?na aз?kl?k getirdikten sonra зe?itli kaynaklarda zikredilen menk?beleri ?u dцrt ba?l?k alt?nda toplam??t?r.
Rivayet edilen Menak?pname ?цyledir: Necmeddin Kьbra Harezm ve ?ran bцlgesinde uzun y?llar ba?lanacak bir mьr?it arar. Derdine derman arayan Kьbra, Ba?dada ?eyh ?brahim’in yan?na gider. Yedi y?l ona hizmet eder. Bir gьn ?eyh abdest al?rken, Necmeddin su kab?n? getirir ?eyh aya??n? y?karken gцzya?lar? ?eyhinin aya??na dь?er. ?ey ?brahim onun olgunla?t???n? anlar ve abdest ald??? suyu iзmesine izin verir. Necmeddin suyu iзince hal ilminin kap?lar? ona aз?l?r ve ?eyhi ona Necmeddin lakab?n? verir. ?eyh olgunla?mas? iзin Necmeddin’i ?eyh ?smail’in yan?na yollar. Necmeddin ?eyh ?smail’in yan?nda bir tak?m ?eri bilgilerle gurura kap?l?r. Ьstad?n? iзinden k?nar bunun neticesinde ьstad? ona su serper, Necmeddin hal ilminin bir tak?m s?rlar?na vak?f olur. ?eyh ?smail, Necmeddin’e bir tokat atar. Necmeddin ьstad?n?n kudretini mь?ahede eder ve onu cennette ruhani varl?klarla gцrьr. Necmeddin bьtьn bu olanlardan sonra kendine geldi?inde ?eyh ?smail’in abdestini bitirdi?ini namazda oldu?unu gцrьr. Namaz?n? tamamlay?nca aya??na kapan?r ve ona Mьrit olur. Yedi gьn sonra ?eyh ona Kьbra lakab?n? verir. Sonra onu ?eyh ?brahim’in yan?na tekrar gцnderir ve eline ?u sцzlerin yaz?l? oldu?u kв??d? verir: ‘‘E?er onun bцyle bak?r gibi mьritleri varsa bize gцndersin de biz onlar? alt?na зevirelim. E?er onlar?n ta? gibi sert kalpleri varsa, biz onlar? yumu?ak muma зevirelim.’’ Bьtьn bunlardan sonra ?eyh ?brahim, Necmeddin-i Kьbra’y? Harezm’e gцnderir ve orada yeni bir silsile kurmas?n? ц?ьtler.
Yazar menk?beleri anlatt?ktan sonra Necmeddin Kьbra ile ilgili anlat?lanlar? temelde Sistani’nin Зihil Meclis’i ve Harezmi’nin Cevahiru’l-Esrar?na dayand?r?ld???n?, Nefehat’teki biyografisinin цnem te?kil etti?ini vurgular.
Yazar bu ba?l?k alt?nda ?bnu’l Esir’in bu ьzьcь istilay? anlat?rken ne kadar zorland???n? belirttikten sonra Mo?ol istilas?n?n vuku bulma sebebini anlat?r. Halifesi Mecdeddin Ba?dadi’nin haks?z yere katledilmesi kar??s?nda Necmeddin Kьbra Sultan’a ‘‘Bunun diyeti senin ba??n olacak. Senin de birзok ki?inin de ba?? gider. Sizin yьzьnьzden biz de gideriz.’’ cevab?n? verdi. Mecdeddin Ba?dadiye iftira atan bir tak?m f?rsatз?lar sultan? k??k?rtm?? ve Mecdeddin’in dicleye at?lmas? olay? vuku bulmu?tu. Bunu haber alan Pir Necmeddin ?цyle serzeni?te bulunur ‘‘O?lum Mecdeddin’in diyetini Sultan Muhammedin mьlkьnden ala!’’
Menk?belerde anlat?ld???na gцre Necmeddin Kьbra o me?hur uzun sьren Harezm savunmas? s?ras?nda зok цnemli gцrevler ьstlenmi?, зe?itli kerametler gцstermi? ve kahraman bir sava?з? gibi mьcadeleler vermi?tir. Hatta ?ehit olurken dahi kendisini цldьren ki?inin Mьslьman olmas? iзin gayret gцstermi?tir. Teslim olurken dahi tavr? onun tam bir sufi portresi зizdi?ini gцsterir. Onun bu ku?atma ile ilgili menk?belerini zikreden yazar, bu menk?belerde onun kahramanl?klar?n?n yan? s?ra sava? esnas?ndaki s?ra d??? vuku bulan olaylar?n? sцz konusu yapar.