Asya Hun İmparatorluğu
Asya Hun İmparatorluğu (Asya Hun Devleti, Büyük Hun İmparatorluğu veya Büyük Hun Devleti), Türkler tarafından kurulan (M.Ö. 220) ilk devlettir.
Teşkilatlanma, devletleşme, merkezi yönetime geçiş ve siyasi açıdan Türk tarihi incelenmek istediği zaman ilk göz atılması gereken devlet Asya Hun İmparatorluğu’dur. Çünkü Asya Hun İmparatorluğu, Türklerin kurmuş olduğu ilk devlettir.
Asya Hun İmparatorluğu kaynaklara göre zaman zaman farklı isimler alabilmektedir. Bir kısım tarihçiler “imparatorluk” demek yerine “devlet” demeyi tercih ederler. Ancak genel olarak kabul edilen tabir “imparatorluk” olmuştur.
Diğer taraftan bu devletin ismi çoğu zaman Büyük Hun İmparatorluğu veya Büyük Hun Devleti olarak adlandırılmaktadır. Türk tarihçilerinin büyük bir kısmı bu ismi kullanıyor olsa bile ilerleyen dönemlerde Attila liderliğinde güçlenen ve bir imparatorluk haline dönüşecek Avrupa Hun İmparatorluğu veya diğer adıyla sadece Hun İmparatorluğu nedeniyle Asya Hun İmparatorluğu adının kabul edilmesi daha doğru olacaktır.
Görsel Kaynağı: Wikipedia
Asya Hun İmparatorluğu (M.Ö. 220-M.Ö. 46)
Milattan önce yaklaşık olarak 220 tarihine denk gelen bir dönemde Teoman tarafından bir araya getirilen Türk boylarından oluşan Asya Hun İmparatorluğu, yaklaşık olarak 165 yıl ayakta kalmıştır.
[ads1]
Asya Hun İmparatorluğu’nun ilk tanhusu (hükümdar, lider) olan Teoman, o dönem parçalar halinde çeşitli bölgelerde yaşayan Türk boylarını ve diğer topluluklara ait boyları bir araya getirerek devleti kurmuştur. Teoman döneminde, Çin İmparatorluğu dolaylarına sürekli akınlar düzenlendiği belirtilmektedir ve bu sayede kurulan yeni devlet kendini ispat etmiş ve komşuları tarafından, özellikle Çin İmparatorluğu tarafından daima çekinilen bir devlet olmuştur.
Teoman yaklaşık olarak 11 yıl devletin liderliğini yapmıştır ve daha sonra yerine oğlu Mete (Mao-tun) geçmiştir. Asya Hun İmparatorluğu, Mete döneminde en parlak dönemini geçirmiştir. Devlet bu dönemde en geniş topraklarına sahip olmuş ve devletin içerisinde sadece Hunlar değil aynı zamanda Moğollar, Çinliler, Tibetliler ve Tunguzlar gibi topluluklar da yer almıştır.
Mete sadece Türk tarihi açısından önemli bir kişilik değildir. Aynı zamanda dünya askeri tarihi açısından da önemlidir. Ordularda kullanılan 10’luk sistemi onun eseridir. Askerlerini 10’luk sisteme göre ordulara ayırmıştır. Buna göre 10.000 kişiden oluşan ordunun başında tümen başı, 1.000 kişiden oluşan birliğin başında binbaşı, 100 kişiden oluşan birliğin başında yüzbaşı, 10 kişiden oluşan birliğin başında ise onbaşı yer almaktadır.
Mete’nin Türk tarihi açısından önemi bununla sınırlı değildir. Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kuruluş tarihi Mete’nin tahta çıkış tarihi olarak kabul edilmektedir.
Mete’nin 35 yıllık tanhuluğunun ardından tahta oğlu Ki-ok (Lao-shang) geçmiştir. Bu dönemde devlet istikrarını sürdürmüştür. Ki-ok diğer devletlerle barışçıl bir politika izlemiştir ve bu barışçıl politikanın neticesinde Çinli bir prenses ile evlenmiştir.
Çinli prenseslerle evlenme meselesi Türk tarihi açısından bir dönüm noktası olacaktır çünkü bu evlilikler neticesinde Çinli entrikacılar diledikleri entrikaları çevirme konusunda fırsatlar yakalamaya başlamışlardır. Bu sayede tahtta hakkı olan kişileri birbirlerine düşürmüşler ve hatta bazılarını kendi taraflarına bile çekmeyi başarmışlardır.
Nitekim, döndürülen nice entrika sonucunda imparatorluk önce Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır. Batı Hunları kısa bir süre sonra yıkılmışlardır. Doğu Hunları ise Çin egemenliği altında varlıklarını bir süre daha sürdürmüş olsalar bile sonuç olarak Güney ve Kuzey olarak ikiye ayrılmışlardır. Önce Kuzey Hun, ardından ise Güney Hun yıkılmıştır.
Asya Hun İmparatorluğu’nda devlet idaresi birbirine bağlı ve düzenli bir şekilde işlemiştir. Bu işleyişin İslamiyet öncesi Türk devletlerinde sürekli uygulanan bir işleyiş olduğundan söz etmek mümkündür. Devlet idaresinde kim olursa olsun hiçbir zaman halktan daha üstün ve büyük gösterilmemiştir. Kurallar önünde tanhu (hükümdar) dahil olmak üzere herkesin eşit olması söz konusudur.
Asya Hun İmparatorluğu’nda eşitlik olgusu askeri alanda dahi görülmektedir. Askerlerin savaş sırasında topladıkları ganimet toplayana ait değildir. Ganimetler bir arada toplanmış ve ardından askerler arasında eşit şekilde dağıtılmıştır.
Bununla birlikte Asya Hun İmparatorluğu’nun askeri alandaki özelliklerini “at” üzerinden değerlendirmek doğru olacaktır. Hunlar, atı evcilleştirerek savaşlarda kullanmışlar ve bu sayede birçok rakibine karşı üstünlük kurmuşlardır. Hunlar kullandıkları atları özel olarak eğitmişlerdir. Nitekim bu nedenden ötürü Asya Hun İmparatorluğu’nda askerlerin büyük bir bölümü süvarilerden oluşmuştur. At üzerinde ok atma konusunda oldukça iyidirler ve atları elleriyle değil dizleriyle kontrol edebilmektedirler.
Asya Hun İmparatorluğu’nda ülkeye gelen elçilere gösterilen davranışlar tıpkı devlet idaresi gibi diğer Türk devletlerinin büyük bir bölümünde görülen şekildedir. Huzura gelen elçinin statüsü önemlidir. Elçi sıradan bir saray memuru ise farklı bir yere sahiptir, erdemli bir kişiyse farklı bir yere sahiptir. Nitekim, hakaret gibi tavırlar sergileyen elçilere gereken ceza verilirken, erdemli olan elçilerin istediklerini yerine getirmek için çaba sarf edilmiştir.
Asya Hun İmparatorluğu dahil olmak üzere birçok İslamiyet öncesi Türk devletlerinde “töre” adı verilen hukuk kuralları geçerli olmuştur. Daha önce belirttiğim gibi bu kurallar önünde tanhu, devlet adamları ve halk eşittir. Bir kayırma yoktur. Hükümdar olan kişinin bir dokunulmazlığı söz konusu değildir.
Asya Hun İmparatorluğu’nda dini inanç yaygın olarak Gök Tanrı (Tengricilik) şeklindedir ancak bu dini inanç meselesinde bir zorlama söz konusu değildir. Türklerde yer alan bu özellik, inanç özgürlüğü ve hoşgörü yıllar boyu sürecek bir anlayış olmuştur. Her ne kadar Asya Hun İmparatorluğu dönemine ait bilgiler bulunamasa bile Hazarlar bu konuda dikkatle incelenmesi gereken Türk topluluğudur.
İlk Türk devleti olan Asya Hun İmparatorluğu hakkında başka neleri merak ediyorsunuz? Burada yer alan bilgiler içerisinde eksik veya yanlış olduğunu düşündüğünüz bilgiler var mı? Düşüncelerinizi yorum yaparak dile getirebilirsiniz.