... konulu sunumlar: "Ekosistem kavramı Ekosistem: Ekolojik sistem"— Sunum transkripti:
1 Ekosistem kavramı Ekosistem: Ekolojik sistem Canlı toplumları ve onların etrafını saran fiziksel çevrenin bir sistem olarak karşılıklı etkileşimleri
2 EKOSİSTEMLERHerhangi bir organizma, organizma grubu veya tabii bir toplumun bir çevresi vardır. Bu çevre iki ana kısımdan meydana gelir:(a) Cansız (abiyotik) bileşen: Güneş enerjisi, hava, su, toprak, ısı, rüzgar ve lüzumlu kimyasal maddelerden meydana gelir,(b) Canlı (biyotik) bileşen: Bitkileri ve hayvanları içine alır.Bu terim ilk defa 1935 de A.G. Tansley tarafından kullanılmış ve kullanımı devam etmektedir.Enerji akışı ve madde döngüsü yönünden kendi kendine yeterli ortamlarda canlıların birbirleri ve fiziksel çevreleri ile etkileşim içinde yaşadıkları sistemlere ekosistem denir.Sistem içinde yaşayan canlıların üretici, tüketici, ayrıştırıcı gibi enerjilerini sağlama şekillerine göre rolleri vardır. Enerji üreticilerden tüketici ve ayrıştırıcılara doğru tek yönlü akar. Enerji bir canlı tarafından kullanıldıktan sonra, ekosistemde başka bir canlı tarafından kullanılamaz fakat, maddeler döngü halinde defalarca kullanılır.
3 Biyolojik elementler,Fiziksel elementler,Biyolojik etkileşimler,Fiziksel reaksiyonlar,Bir ekosistemin temel bileşenleri. Kırmızı çizgiler sistemde dönen kimyasal maddeleri, sarı çizgiler enerji akımını göstermektedir
4 Ekosistemin Yapısı ve Bileşenleri Ekosistemin cansız ve canlı olmak üzere iki temel bileşeni vardır.Ekosistemin Cansız BileşenleriEnerjiBitkiler güneş enerjisini bünyelerinde fotosentez vasıtası ile kimyasal enerjiye çevirerek organik bileşikler halinde bünyelerinde depo ederler. Bitkileri ve bitkileri yiyen hayvanları tüketen canlılar ise bu depo edilmiş olan organik enerji kaynağını kullanır. Enerji sistem içinde akar, ve her beslenme aşamasında yaklaşık % 10'u kullanılır, geri kalan ısı enerjisi olarak çevreye geçer. Organik maddenin tamamı ayrıştırıcılar tarafından minerallere dönüştürülünce kullanılabilir enerji biter.Kimyasal MaddelerBunları başlıca şu kısımlara ayırabiliriz:İnorganik maddeler: Su, oksijen, karbon, azot, karbondioksit ve gerekli diğer mineraller.Organik maddeler: Proteinler, karbonhidratlar, lipitler, vitaminler ve hayat için gerekli diğer kompleks kimyasal maddeler, bilhassa toprakta bulunan organik maddeler. Kritik kimyasal maddelerin ekosfer içinden tekrar tekrar devrettirilmesi gerekir.Fiziksel FaktörlerSıcaklık, ışık, rüzgar, nem, akıntılar, yağış ve diğer atmosfer olayları bunların arasında sayılabilir. Bütün bunların kaynağı güneş enerjisidir.
5 Ekosistemin Canlı Bileşenleri Üreticiler (Bitkiler veya Ototroflar)Büyüklükçe, suda yüzen çok küçük fitoplanktonlardan (alg, diyatoma v.s.) dev ağaçlara kadar değişir ve bazı tip bakterileri de içine alır. Bunlara ototrofik veya kendi besinin kendi üreten organizmalar denir. Bunlar karbondioksit ve sudan organik bileşiklerin ve canlı protoplazmanın sentezini yamak için güneş enerjisini kullanırlar.Büyük Tüketiciler (Hayvanlar)Bunlar kendi besinlerini üretemeyen ve bitki ve hayvanların organik bileşiklerini kullanmak zorunda olan organizmalar olup heterotrof adını alırlar. Bunları kendi aralarında iki gruba ayırabiliriz : av ile beslenenler ve parazitler.Ot Yiyenler (Herbivorlar)Geyik, inek tavşan, fare, çayır çekirgesi, koyun ve suda yaşayan küçük canlılar (zooplanktonlar), bitkilerle beslenen başlıca tüketicilerdir.Et Yiyenler (Karnivorlar)Kurbağalar, kertenkeleler, yılanlar, kediler ve balıklar, ot yiyenlerle beslenen ikinci tüketicilerdir. Aslanlar, kartallar ve büyük balıklar gibi yüksek seviyeden et yiyen hayvanlar da sıra ile bu küçük karnivorlarla beslenebilirler. İri fareler ve insanlar gibi hem bitki hem de hayvan yiyen organizmalara da omnivorlar adı verilir.
6 Çok Küçük Tüketiciler (=Mikro tüketiciler) (Ayrıştırıcılar veya Saprofitler) Bakteriler, mantarlar ve bazı protozoa'lar gibi mikroskobik organizmalar ölü hayvan ve bitkilerdeki kompleks bileşikleri parçalarlar. Böylece kimyasal maddeler üretici organizmalar için ortaya çıkarılmış olur ve ekosistem içindeki devirleri tamamlanır. Mikro tüketicilerin beslenmelerine saprofitik beslenme denir. Mikroorganizmaların faaliyetleri sonunda, proteinlerin ihtiva ettiği azot, nitrat haline; yağlardaki kükürt sülfat haline ve karbonhidratlardaki karbon, karbondioksit haline dönüşür. Açığa çıkan besin maddeleri üreticilerin gelişmesi için sisteme geri döner.Ayrıştırıcılar solunum şekillerine göre üç kısma ayrılır;Aerobik Mikroorganizmalar: Serbest oksijenin mevcut olması halinde gelişirler.Anaeorobik Mikroorganizmalar: Oksijenin mevcut olmaması halinde enerjilerini nitrat ve sülfat gibi iyonların amonyak ve hidrojen sülfür gibi daha düşük valanslı azot ve kükürt bileşenlerine indirgenmesinden temin ederler.Fakültatif Mikroorganizmalar: Bazen aerobik, bazen de anaerobik mikroorganizmalar gibi faaliyet gösterirler. Ortamda çözünmüş oksijen varsa bunu kullanarak, yoksa nitrat ve sülfatları indirgeyerek enerjilerini temin ederler. Ortamda sülfat indirgeyen mikroorganizmalar hakim olursa H2S gibi kötü kokular çıkar.
8 Ekosistem ÇeşitleriEkosistemin cansız faktörleri toprak (litosfer), gaz (atmosfer), su (hidrosfer) ve enerjinin her biri kendine has özelliklere sahip olup, beraberce canlıların çeşitliliğine, çoğalma ve yayılmalarına etkide bulunurlar. Mekana ve zamana göre cansız faktörlerde meydana gelen farklılıklar, yer yüzünde değişik ekosistemlerin oluşumuna neden olur. Yer yüzünde oluşan her bir ekosistemin fiziksel ve biyolojik özellikleri, diğer ekosistemlerden az yada çok farklılıklar gösterir. Her ekosistemde görülen kendine özgü yapı, o bölgenin fiziksel koşullarına uyuncaya kadar bir dizi değişim geçirerek oluşmuştur. Bir ekosistemin yapısından söz edilirken sistemin sadece dış görünümü değil, bununla beraber besin maddeleri ve enerjinin ekosistem içinde akış şeklide anlaşılır.
10 EkosistemlerYer yüzündeki her ekosistem bir dereceye kadar kendine yakın bulunan diğer ekosistemlerin devamı durumundadır. Genellikle ekosistemlerin sınırlarını birbirlerinden kolayca ayırmak mümkün değildir. Yakın ekosistemler arasında daima bir sistemden diğerine farklı ölçülerde materyal ve enerji akımı mevcuttur. Örneğin suda eriyen besin maddeleri, yüzey akışı ve sızan su ile diğer ekosistemlere ve taban suyuna geçer. Hayvanlarda yakın ekosistemlerin besin maddelerini yiyerek, bir sistemden diğerine materyal ve enerji taşırlar. Bu sebeple gezegenimiz üzerindeki çeşitli ekosistemleri bir araya getirerek gruplandırırsak, en büyük hayat ünitesini, yani bütün gezegeni içine alan ekosistemi (biyosferi) elde ederiz.
11 Dünyanın Büyük Ekosistemleri Yer yüzündeki canlıların dağılışlarını büyük oranda sıcaklık ve yağış miktarı belirler. Büyük iklim farklılıkları farklı vejetasyon tiplerini ortaya çıkarır. Örneğin çöl bitkileri arid iklim, çayırlar semiarid iklim, ormanlar nemli iklimlerde ortaya çıkar. Bazı hayvan ve organizmalarda bu farklı vejetasyon bölgelerinde bulunur. Büyük kara ekosistemleri (biyom) aslında büyük coğrafik alanlardır.Canlılar yer yüzüne uniform olarak değil bölgesel olarak dağılmıştır. Bunların dağılışını belirleyen faktörler yaşadıkları bölgedeki çevre şartlarına toleransıdır. Yaşadıkları habitatlardaki yaşam biçimleri onların adaptasyonunu belirler. Kutup ayısının Akdeniz bölgesinde, palmiye ağaçlarının Doğuanadolu bölgesinde yaşaması beklenemez. Farklı karasal ekosistemler (biyom), bulundukları yer dikkate alınmadan, kendine has iklim, toprak, bitki ve hayvanları ile ayrılır. Çöl, tropikal yağmur ormanları, tundra ekosistemlerini belirleyen temel faktör iklimdir.
12 Biyomların dağılımını etkileyen faktörler Sıcaklık veyağış
19 Tropikal Yağmur Ormanları Sıcaklık yıl boyunca yüksek ve yağış günlüktür. Yağışların çoğu bitkilerin atmosfere verdiği su buharından gelir. Yağış nedeniyle mineraller yıkanmış ve toprak fakirdir. Toprağa düşen organik madde hızla ayrıştırılır ve bitkiler tarafından hızla absorbe edilir. Bu nedenle mineral madde toprakta değil bitkilere bağlanmış haldedir. Sık bitkilerle kaplı ve tür çeşitliliği yönünden en zengin ekosistemdir. İnsan etkisi sonucu büyük tehlike altındadır ve türlerin keşfedilmeden kaybolacağından endişe edilmektedir. İnsanlar tropikal ormanların yarısını tahrip etmiş, 20 yıl içinde geri kalanın yok olacağı tahmin edilmektedir.
21 SavanMevsimsel yağışların görüldüğü Tropikal alanlarda seyrek ağaçlar ve çayırlardan oluşur. Belirleyici faktör sıcaklıktan ziyade yağışın dağılımıdır. Hem bitkiler hem ağaçlar yangına karşı toprak altı büyüme organları geliştirerek adaptasyon sağlar. Memeli hayvanlar ve bunların avcıları bakımından zengindir.3 temel mevsimSerin-KurakSıcak-KurakIlık-Rutubetli
23 ÇölSon derece kurak, sıcaklık farkının fazla olduğu , bu nedenle çeşitliliğin az, hatta bazı bölgelerinde yaşamın olmadığı ekosistemdir. Yağışın olmaması nedeniyle minerallerin çözülmez ve toksik seviyeye ulaşır. Vejetasyonun olduğu bölgelerde kuraklığa dayanıklı kaktüs türleri vardır. Çok kısa süren yağışlı mevsimde kısa ömürlü tek yıllık bitkiler yaşar. Küçük tohumla beslenen hayvan ve bunların avcıları gündüz sıcaklığında gölge yerlerde veya toprak içinde yaşar. Bozulmaya karşı çok duyarlıdır.
25 Akdeniz MakiKışları ılık ve yağışlı, yazları kurak, maki türü çalıların hakim olduğu biyom tipidir. Kışları yağışlı mevsimde yeşil olan bitkiler yaz aylarında kurur ve doğal yangınlar sık görülür. Toplumlar yangına adaptasyon sağlamıştır.
26 Akdeniz Maki dağılımı (İnsan tehditi altındadır)
27 Çayır-StepYazları sıcak, kışları soğuk, yağışın düzensiz olduğu biyom tipidir. Steplerde yaşayan doğal bitkiler kuraklığa dayanıklıdır. Dünyanın büyük bölümünde tahıl yetiştirmek amacıyla kullanılırlar.
29 Ilıman İklim Ormanları (Yaprağını döken ağaçlar) Yağış miktarının fazla olduğu, yaprağını dökmeyen iğne yapraklı ağaçları ile yaprağını döken ağaçların hakim olduğu iki alt bölgeye ayrılır. Bitki ve hayvan çeşitliliği yönünden zengindir. Bir çok yörede tarım alanına dönüştürülen ilk ekosistemlerdir. Dört mevsim görülür.
31 Konifer Ormanları TAIGA Tundraların hemen güneyini bu biyom tipi oluşturur ve dünyanın % 11'ini kaplar. Güney yarım kürede bulunmaz. Kışları soğuk ve uzun, yazları kısa, yağış miktarı az, toprak asit karakterli, ayrışmanın fazla olmadığı, iğne yapraklı ağaçların hakim olduğu ekosistemdir. Tarım için genellikle uygun değildir.
33 TundraKuzey enlemlerinin uç bölümlerinde, soğuk, kısa yetişme (vejetasyon) mevsimli büyük ekosistem bölgesidir. Soğuk koşullara az sayıda bitki ve hayvanın tolerans gösterebilmesinden dolayı çeşitlilik sıcak bölgelerden çok daha azdır. Topraklar yeni, verimlilik yönünden fakirdir. Hakim bitkiler liken, yosun, çayır ve kısa boylu çalılardır. Bitki boyu 30cm'yi geçmez. Ekosistem bozulduğu taktirde eski haline gelmesi çok uzun süre alır.
37 Su Ekosistemleri Işık yeterliliği Su ekosistemleri kara biyomlarından daha yoğundur ve tatlı su göl, gölet, nehir, bataklık ve diğer ıslak alanlar ile tuzlu denizler gibi çok farklı ekosistemleri içine alır. Deniz okyanuslardaki canlılar, haliçlerde çeşitli çıkıntı ve kuytu yerlere tutunmuş vaziyette, kumsal ve kayalık sahillerde, mercan resiflerinde ve okyanus dibinde çeşitli yaşam biçimleri geliştirirler. Suyun derinliklerindeki ışık şiddeti, sıcaklık ve çözünmüş gazların oranlarındaki farklılıklara bağlı olarak yaşayan sistemlerde farklılık gösterir.Işık yeterliliğiSu kimyası (tuzluluk, besin elementi miktarı)Su hareketi (sürekli/mevsimsel)
39 Göl EkosistemleriTopoğrafya, iklim ve jeolojik tarih, göldeki yaşayan canlıların tür ve birey sayılarını, dağılımlarını ve aralarındaki besin elementi döngüsünü belirler. Göller kara içinde olduğundan sürekli sedimentlerle dolma eğilimindedir. Sığ göl kenarları boyunca sucul bitkiler yaşar, bu bölümde üretici, tüketici ve ayrıştırıcı çeşitliliği son derece fazladır. Bitkilerin yaşayamayacağı bölümden sonra derin bölüm gelir bu bölümde temel üreticiler suda askıda yaşayan mikroskobik fotosentetik fitoplanktonlar; yeşil algler, diatomlar ve cyanobakteri'lerdir. Temel heterotroflar ise zooplanktonlar ve ayrıştırıcılardır. Derin kısımlarda gölün tabanında ayrıştırıcı bakteriler bulunur. Mevsimsel sıcaklık farkı göl suyunu alt üst eder ve alttaki ayrışan mineraller gölün üstüne çıkar. Karalardan akan minerallerle birlikte derin olmayan göllerde primer üretim artar, ötrofikasyon gerçekleşir ve göl zamanla dolabilir.
42 Akarsu EkosistemleriKaynaklardan veya sızan sulardan başlayan akarsular aşağılara doğru akarken diğer sularla birleşir ve birlikte nehir halini alırlar. Nehirler sert veya yumuşak akışlarına göre taşıdıkları sediment miktarı ve sonuçta barındırdıkları canlı organizma bakımından farklılık gösterir. Şehir ve endüstriyel atıkların en fazla boşaltıldığı yerler olan nehirler zamanla sedimentle ve toksik maddelerce dolar. Bununla birlikte atık önlendiğinde kısa zamanda eski hallerine gelirler.
44 HaliçlerHaliçler tatlı su ve tuzlu deniz suyunun birleştiği kıyı ekosistemleridir. Suların yavaşça birleşmesi, dalgalarla sınırlandırılmış alanda karalardan gelen mineraller son derece zengindir. Bu nedenle haliçler su ekosistemleri arasında en üretken olanlardır. Haliçlerin primer üreticileri tuzluluğa dayanıklı bitkiler, algler ve fitoplanktonlardır. Primer üretimin çoğu ayrıştırıcılara gider. Ayrıştırıcıların kırıntıları ile salyangoz, nematod, yengeç ve diğer balıklar beslenir. Dalga sonucu yüzeye çıkan kırıntılarla, istiridye, deniz tarağı, birçok organizmanın larvası ve diğer filtre edici canlılar beslenir. Bunlarla da ördek, kaz ve diğer göçmen kuşlar beslenir. Fakat haliçlerde kirlilikle karşı karşıyadır.
45 Deniz KıyılarıDalgaların kıyılara gidip geldiği bölümde canlılar aralıklarla su içinde ve suyun dışında kalır. Bu bölgede yaşayan canlılar, suyun dışında kaldıklarında sıcaklık, kuraklık, donma gibi çevre faktörlerinden etkilenir, suyun içinde kaldıklarında balıklar dışında ise kuşlar ve diğer canlılar tarafından yenirler. Kırmızı, kahverengi ve yeşil algler, deniz anemon çiçeği, salyangoz, ve küçük balıklar bu bölgede yaşayan karakteristik canlılardır. Kumsal sahillerde dalgaların kumla kapattığı değişik canlılar hayat bulu ve denizden sürüklenen canlılarla beslenir.
46 Açık OkyanuslarGel-git olaylarının yaşandığı, kıyı bölümünden sonra açık okyanus yaşam alanları gelir. Plelagic bölge denilen alan tamamen okyanus suyunu içine alır ve iki bölümde incelenir. Derin olmayan sulardan oluşan, kıta sahanlığını içine alan Neritik bölge ve bütün suları içine alan okyanus bölgesi. Mercan resifleri neritik bölge ve okyanus adalarının çevresinde bulunur. Okyanus tabanına ise bentik bölge denir. Neritik ve okyanus bölgesinde fotosentetik aktivite sadece yüzey suları ile sınırlanmıştır. Temel üreticiler zooplanktonların merası durumundaki suda suspanse olmuş fitoplanktonlardır. Köpek balığı, yunus, orkinos gibi balıkların büyük bölümü neritik bölgede yer alır. Okyanus bölümünde ışık ve mineral madde yetersiz olduğundan canlılık ve çeşitlilik çok azdır. Mercan resifleri tür çeşitliliği bakımından tropikal yağmur ormanları gibidir.