SESİN MADDEYLE KARŞILAŞMASI
Evlerimizde pencereler kapalı iken sokakta havlayan bir köpeğin sesini duyabiliriz. Köpeğin çıkardığı ses dalgalar halinde havada yayılır. Pencere camına ve duvara çarpar. Bu ses dalgalarından bir kısmı cam ve duvarı geçer. Tekrar havada ilerleyerek kulağımıza gelir. Bu olay sesin yayılmasıdır. Ancak ses dalgalarının bir kısmı duvar ve cam tarafından emilir (soğurulur).
Ses madde ile karşılaşınca:
- Maddeye (engele) çarparak geri dönebilir (yansır).
- Maddenin diğer tarafına geçebilir.
- Madde tarafından soğurulabilir.
Yeşil dalgalar: Ses kaynağından çıkan seslerdir.
Kırmızı dalgalar: Engele çarparak engel tarafından yansıyan seslerdir.
SESİN YANSIMASI
Ses kaynağından çıkan ses dalgalarının bir maddeye çarpıp geri dönmesi olayına sesin yansıması denir. Boş bir odada şiddetli duyulan sesler, odada eşya olduğunda aynı şiddette duyulmaz. Bunun sebebi boş odadaki sesin, daha fazla yansıyarak oda içine geri dönmesidir. Oysa eşya dolu bir odada ses farklı yönlere dağılmaktadır ve bazı eşyalar tarafından ses soğurulmaktadır. Burada ses daha az şiddetli duyulur.
Yukarıdaki görselden anlaşılacağı gibi pürüzsüz ve sert yüzeylerden yansıyan ses daha şiddetli duyulur. Oysa pürüzlü ve boşluklu yüzeyler tarafından ses soğurulur.
Sesin yansımasının bilim ve teknolojide çok büyük önemi vardır. Sesin yansıma özelliğinden yararlanarak teknolojide birçok alet geliştirilmiştir.
Ultrason: Tıp alanında iç organlarımız ve anne karnındaki bebeğin görüntüsünü elde etmek için ses dalgaları gönderilir. Gönderilen ses, bilgisayarda anlamlı bir görüntüye dönüşür. Ultrasonda kullanılan ses dalgaları zararsızdır.
Sonar: Bu cihaz da sesin yansıma özelliğinden yararlanılarak geliştirilmiştir. Denizaltılar bununla mesafe tespiti yapabilir, deniz tabanının haritasını çıkarabilir. Balıkçılar sonar cihazı sayesinde denizdeki balık sürülerinin yerini bulabilir.
Radar: Uçak ve gemilerde kullanılan bu cihaz çok yüksek titreşimli ses dalgaları yayar.
Sesin yansıma özelliği bir borunun çatlak olup olmadığının tespit edilmesinde, bazı cisimlerin dezenfekte edilmesinde kullanılır.
Yarasalar ve yunuslar için sesin yansıma özelliği çok önemlidir. Bu iki tür de ses dalgaları göndererek avlarının yerini tespit eder.
SESİN SOĞURULMASI VE YALITIMI
Bazı evlerde yan dairedeki müzik sesini duyabiliriz. Çünkü sesin bir kısmı duvardan geçmiştir. Bir kısmı ise duvar tarafından soğurulmuştur. Duvar, sesin bir kısmını soğurduğu için kulağımıza gelen ses, yan dairede duyulan ses kadar şiddetli değildir. O halde sesin soğurulması, sesin maddeler tarafından emilerek şiddetinin azaltılması anlamına gelir.
Sesin soğurulması için yumuşak ve gözenekli maddeler kullanılır. Bu maddeler sesi soğurur. Boş bir odada duyulan ses, eşya dolu odaya göre daha fazladır. Eşyalar dağınık ve pürüzlü bir yüzeye sahip olduğu için ses dağınık yansır. Bu durumda ses dağınık yansıyınca da sesin soğurulması daha fazla olur. Ses soğurulunca da sesin şiddeti azalır.
Karlı günlerde şehir sessizleşir. Bunun sebebi, kar tanelerinin girintili çıkıntılı yapısından dolayı gürültüyü soğurmasıdır.
Ormanlık alanlar soluduğumuz havayı temizlediği gibi ağaç yaprakları ve ağaç dalları da sesi soğurur. Dolayısıyla yeşil alanlarda şehir gürültüsü daha azdır. Arabaların gürültüsünden etkilenmemek için motor bölmelerine sesi soğuran maddeler konur. Bu maddeler keçe ve cam yünü karışımıdır.
Ses kayıt odaları ve stüdyolar sesin dağınık yansımasını sağlamak için özel maddelerle kaplanır. Bu odalarda ses emici özelliği bulunan akustik süngerler kullanılır.
Maddelerin sesi soğurma özellikleri birbirinden farklıdır. Bazı maddeler sesi çok soğururken bazıları ise daha az soğurur. Bina duvarlarının sesi geçirmemesine dikkat edilmelidir. Lastik, pamuk, yün, keçe ve halı gibi maddeler sesi çok soğurur yani az iletir. Tahta, demir, bakır ve beton gibi maddeler sesi az soğurur yani iyi iletir.
Ayrıca tuğla ve sıva arasına yerleştirilen strafor köpük ses yalıtımı sağlar. Ses yalıtımı sağlamak amacıyla pencerelerde, arasında boşluk bulunan çift cam kullanılır. Bunun sebebi boşlukta sesin yayılmamasıdır.
AKUSTİK
Gürültü insanın yaşam kalitesini olumsuz etkiler. Gürültü ile mücadele etme yollarından biri akustik uygulamalardır. Bir ortamın akustik özellikleri zayıf ise o ortamda rahatsız edici bir yansıma oluşur.
Akustik; sesin özelliklerini, farklı ortamlardaki yayılımını, bulundukları ortamla etkileşimini inceleyen bilim dalıdır. Bina tasarımı yapılmadan önce akustikle ilgilenen bilim insanları ve mühendisler farklı cisimlerin sesle nasıl etkileştiklerini araştırırlar.
Sinema, tiyatro, konser salonu gibi yerlerde dıştaki sesin içeri girmemesi; içerdeki sesin de en iyi şekilde iletilmesi gerekir.
Sesin kontrol altında tutulması çok eskiye dayanır. İlk çağlardan beri akustik önemsenmiştir. Mimar Sinan’ın Süleymaniye Camii ve Denizli Pamukkale’deki Hierapolis akustik özellikleri en iyi anlatan yerlere birer örnektir.