Tarihsel Gelişim Var olan bilgiye erişim, yazılı tarihin başlangıcından günümüze, araştırıcıları ve kütüphanecileri bin yıllar boyunca ilgilendiren ve uğraştıran bir alan olmuştur. Fanatik yazarlar olan ve her ne olursa yazıya döken Sümerlerden bu yana bilginin denetimi amacıyla değişik yöntemler uygulanmıştır. M.Ö. 2000 yıllarında bugün bilinen ilk bibliyografyayı Sümerler hazırlamışlar, Hititler ise M.Ö. 1500 yıllarından sonra yazıtlarının sonuna bibliyografyalar eklemişlerdir. İleriki yıllarda bazı kütüphanelerde yazıt/kitaplar raflarda giriş sırasına göre dizilmiş, bu yeterli olmamış kolleksiyonlar için alfabetik dizinler ve kataloglar hazırlanmıştır. Bilgiye erişim için 600 - 700 ciltlik kütüphanelerden, 600 – 700 bin ciltlik kütüphanelere kadar türlü çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Her ne kadar bu çabalardan bazıları yalnızca envanter nitelikli olsa da, sonuçta amaç hep ‘Nerede ne var?’ sorusuna cevap vermek ve bilgiye erişimi sağlamak olmuştur.
Gerçekte kütüphanecilikte bir devrim yaratmış olan İskenderiye Kütüphanesinin kütüphanecisi Callimachus M.Ö. 3üncü yüz yıl ortalarında, bilindiği kadarıyla, ilk kez kütüphanesindeki kitapları konularına göre sınıflandırarak bir katalog hazırlamıştır. İlginç olanı da, Callimachus ana konuları alt konulara ayırmış, bir anlamda sınıflandırmaya hiyerarşık bir düzen getirmiş, zaman zaman ise belgeleri yine ana konular altında kronolojik veya alfabetik biçimde düzenlemiştir. İskenderiye Kütüphanesinde 500,000 – 700,000 kitap olduğu sanılmaktadır, ve bu bağlamda böyle bir sınıflandırma sistemi uygulamasının boyutlarını tahmin etmek de güç olmasa gerekir.
On üçüncü yüz yılın sonlarına doğru ilk kez bütün İngiliz manastırlarında mevcut olan kitapların bir toplu kataloğu hazırlanmıştır. Yine ilk kez on beşinci yüz yıldan sonra hazırlanan bibliyografya ve kataloglarda ‘göndermeler’ (cross references) kullanılmaya başlanmıştır. Bu yüz yılda matbaanın bulunması ile yeni bir çağa girilmiştir. Bundan sonra da bibliyografyacılık bir meslek olmuş, ve bu dönemde yine ilk kez ‘Yazara’ göre alfabetik dizinler hazırlanmaya başlanmıştır.
Fransız ihtilalinden sonra (1791), Fransa’daki kütüphanelerde ilk kart kataloğu kullanılmaya başlanmış, on dokuzuncu yüz yılda ise önce Dewey Decimal Classification (Dewey Onlu Sınıflandırma) sistemi daha sonra da Library of Congress Classification (Kongre Kütüphanesi Sınıflandırma) sistemi kütüphanelerin temel sistemleri olarak bu günlere gelinmiştir. (Taylor, Arlene G., s. 37-41.)
Görüldüğü gibi bilgiye erişim çalışmaları 4000 yıl önceleri başlamış olmakla birlikte günümüzde yepyeni sorunlar ve ortamlarda bunlar bilgiyi denetim altına almakta yeterli olmamakta, sürekli olarak yeni standartlar ve yöntemler geliştirilmekte, yeni teknolojiler kullanılmaktadır. Elbette ki bunda bilginin özellikle son elli yıl içinde inanılmaz biçimde artış payı da büyük olmuştur. Amerikan Ulusal Eğitim Derneği’ne göre bilgi birikimi Miladın başlangıcından 1750 yılına kadar ancak ikiye katlanabilmiştir; bilginin ikinci kez ikiye katlanması 150 yıl sonra 1900 yılında gerçekleşmiştir. Ve insanlığın bütün bilgi birikiminin tekrar ikiye katlanması 1950leri kapsayan yıllarda gerçekleşmiştir. (UNESCO/UNISIST, s.11)
Günümüzde Bilgi Günümüzde acaba her yıl ne kadar bilgi üretilmektedir? Günümüzde yeni üretilen bilgi öncelikle dört ayrı fiziksel formatta kaydedilerek saklanmaktadır: basılı yayınlar, film, manyetik ve optik ortamlar. Bilgiler bize görme veya da duyma yoluyla elektronik kanallardan – basılı yayınlar, telefon, radyo ve televizyon, internet yoluyla – akarlar. Bilginin depolanması ve akışıyla ilgili olarak yapılan bir çalışmaya göre 1999 ve 2002 yılları arasında yeni üretilen bilgi yılda %30 artmıştır. Kağıt üzerinde üretilen bilgi hala artış göstermektedir, ancak basılı bilgi daha çok bürolarda üretilen bilgilerden oluşur.
Bu yıl (2002) içinde basılı, film, manyetik ve optik formatlarda depolanan bilginin büyüklüğünün 5 exabit olduğu belirlenmiştir. Bir karşılaştırma yapılacak olursa, Kongre Kütüphanesinde mevcut ondokuz milyon kitap ve diğer basılı eserlerin dijital formata çevrildiği düşünülürse, bunun toplamı 10 terabytes büyüklüğünde yeni bilgiyi oluşturur. Bir yıl içinde üretilen yeni bilginin toplam 5 exabit büyüklüğünde olduğu düşünülürse, bunun boyutlarını şöyle örnekleyebiliriz: Amerikan Kongre Kütüphanesinde mevcut basılı yayınların büyüklüğünde koleksiyonlara sahip yarım milyon yeni kütüphane koleksiyonlarının toplamı kadardır. Yeni üretilen bilginin büyük çoğunluğu, %92 si manyetik ortamda, daha çok da ‘hard disklerde’ depolanmıştır. Üretilen bilginin %7si film olarak kaydedilmiştir. Basılı kağıt formatında bilgi ancak %0.01, optik ortamda ise %0.02 olarak belirlenmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri dünyada üretilen ve kayıt altına alınan bilginin tamanının %40ını üretir; bunun içinde dünyada üretilen basılı yayınların %33ü, dünyadaki yenifilmlerin %30u, optik medya üstünde depolanan bilgilerin %40ı, ve magnetik ortamda saklanan bilgilerin %50si yer alır.
Yukarıda belirtilen formatlardaki bilgilerin dışında, bilgi 2002 yılında ayrıca elektronik kanallardan (telefon, telsiz, TV, internet gibi) bize ulaşmıştır. Bunun da toplam büyüklüğü 18 exabyte olarak saptanmıştır, bu da depolanmış bilginin yaklaşık 3 buçuk katıdır. Ancak bilgi değişik formatlarda yaratılıp dağıtıldığı için her yıl bilginin tam olarak bir ölçümünü standard biçimde hesaplayabilmek de olanaksızdır. (Univ. Cal.)
Yukarıda gördüğümüz gibi son yüzyıllarda bilginin katlanarak büyümesi ve günümüzde ise ölçülemez boyutlarda hızla artması ve çeşitlenmesi, bu alanda çalışan uzmanları tekrar uğraştırmaya, yeni yöntemler bulmaya ve yeni standartlar getirmeye zorlamaktadır. Üstelik artık dünyadaki bilginin büyük bir bölümü (%92) manyetik ortamda yer almaktadır.
Bilginin sanal evrene yerleşmesiyle, Bilgiye Erişim kavramı yön değiştirdi, bin yıllar boyu uygulanan bilginin sınıflandırılması yöntemleri çöpe atıldı, sınıflandırma sistemleri gözden düştü, gereksiz görüldü. Bütün sorunlar teknolojinin desteğiyle çözülecekti ve artık bir tık – iki tık ile tüm evrenin bilgisi parmaklarınızın ucundaydı. Kütüphanelere ve kütüphanecilere ne gerek vardı? Diğer yandan yeni teknoloji kütüphanecileri ürküttü, onlar da geriye çekilerek kendilerini bütün güçleriyle yeni teknolojiyi, bilgisayarı, interneti anlama ve öğrenme çabasına düştüler, asıl görevlerine el atmadılar.
İnternet’in Düzenlenmesi
Her türlü bilginin herhangi bir kimse tarafından Bilgi Evreni’ne atılabilmesi, bilgi yönetim uzmanları için olduğu kadar araştırıcılar için de farklı sorunlar getirmektedir. Bu koşullarda bilginin denetimi güçleşmekte, ayni zamanda sanal evrende var olan bilgilerin güvenilirliği sorgulanmaktadır. Araştırıcılar zaman zaman araştırmalarının yönünün saptığını, çok fazla ve gereksiz bilgi elde ettiklerini, doğru bilginin yerine yanıltıcı bilgiler aldıklarını söylemektedirler. Oysa bilgi kütüphanelerde derlenip düzenlendiği, sınıflandırıldığı, konularına göre indekslendiği zaman daha güvenilir ve en doğru olduğu güvencesini veriyordu.
Web düzenli bir sisteme sahip değildir ve tam güvenilir olmaktan da uzaktır. Web üzerinden bilgiye erişim sorununu çözmenin bir yolu Web sitelerinin içeriklerinin düzenlenmesidir; daha sonraki aşama da konu birliği olan Website’lerini ilgili Webportal’ların altında toplayarak düzenlemek olacaktır. (Web portal’ı farklı kaynaklardan toplanan bilgilere tek bir erişim noktası sağlayan sistemdir ve kullanıcıları linkler kullanarak portal dışındaki farklı erişim noktalarına yönlendirmez). Örneğin Kanada Web sitesi (http://canada.gc.ca/) federal hükümet bakanlıkları, devlet daireleri, programları ve yayınlarıyla ilgili bağlantılar kurarak bu bilgilere erişim sağlar; ayrıca değişik eyaletlerin sitelerine de linkler yoluyla araştırıcıları yönlendirir. Bundan sonraki aşama ise özel bir konuda Web sayfalarını bir araya getirerek belirli bir okur kitlesine hizmet vermek üzere düzenlemektir ve böylece Webgateway’ler oluşturulur. Genelde ‘portal’ ve ‘gateway’ diye adlandırılan düzenlemeler eş anlamlı sözcükler olarak kullanılmaktadır. Bunlar cok özel konularda araştırıcılara hizmet vermek üzere düzenlenmiş hizmetlerdir. Gateway’ler birbirleriyle uyumlu olmayan bilgi ağlarının farklı protokoller kullanarak oluşturulan internet hizmetleridir. Örneğin, Canadian Library Gateway (www.collectionscanada.ca/gatepasse/), birden fazla veribankasının ayni anda kullanımını sağlayan bir Gateway düzenlemesidir. Değişik bilgi ağlarının uygun donanım ve yazılımlar kullanarak birbirleriyle uyum içinde çalışması sağlanarak gateway’ler oluşturulur. Protokol, bilgi alışverişinde bulunmak için bilgisayarların uymak zorunda oldukları kurallardır. Buna en güzel örnek ise Cyndi’s List adlı dünya kapsamında secere ya da soy kütüklerine erişim sağlayan bir Gateway düzenlemesidir: http://www.cyndislist.com. (Aycock, s. 32) Bunun dışında Europa - Gateway to the European Unionhttp://europa.eu.int/index_en.htm ve Social Science Information Gatewayhttp://www.sosig.ac.uk/ diğer örneklerdir.
Ancak bütün bu gelişmeler doğrultusunda bilgi sanal oratamda ister Web sayfalarında, ister portal ve gateway’ler altında derlenip düzenlense de bu alanda Kütüphanecilere büyük görevler düşmektedir. Burada sanal ortamda bilgiyi sınıflandırma ve bilgiye erişim konularında uygulanan değişik yöntem ve işlemlerin, getirilen yeni kuralların üzerinden kısaca geçilecektir.
Otomatik İndeksleme
Web sayfalarının indekslenmesinde kullanılan sistemler otomatik indeksleme biçiminde arama motorları tarafından kelime taraması yapılarak gerçekleşmektedir. Bu sözcükler genel olarak metin başlıklarından, metinlerin tamamından veya makaleler için hazırlanan özetçelerden seçilir. Bu sistemlerde kullanılan sözcükler önceden saptanarak hazırlanmış bir listeden seçilmiş anahtar sözcükler olmaktan uzaktır, arama motorları tarafından gelişigüzel seçilirler. Başka bir deyişle bunlar Kütüphanelerde kullanılan Thesaurus’lardan (Konu Dizinleri) alınmış sözcükler değildir. Şunu da belirtmekte yarar vardır, henüz tam otomatik bir indeks sistemini hazırlayabilecek bir bilgisayar programı da bulunmamıştır. İndeksleme belli bir uzmanlık gerektiren bir uğraştır, bir mantık ve akıl işlemidir. Arama motorları indeksleme için iki çeşit meta-tag’lar kullanırlar:
1) Tanımlayıcı anahtar sözcükler: Web’de yer alacak her bilgi ünitesi (metin) için bir özetçe hazırlanmalıdır. 20-25 sözcükten oluşan bu özetçede kullanılan sözcükler çok dikkatli bir biçimde seçilmelidir, çünkü bunlar Web sitesi için indeks terimleri olarak kullanılır. Arama motorlarının çoğu bir Web sitesini otomatik olarak indekslerken, bilgiye erişim amacıyla yalnızca bu özetçenin ilk iki satırında yer alan sözcükleri seçer ve bunları anahtar sözcük olarak değerlendirir. Web’de yer alacak metinler için bu özetçeler genellikle yazarlar/müşteriler tarafından hazırlanır veya site editörleri metnin içeriğini inceleyerek en uygun anahtar sözcükleri özetçe veya metin içinden seçerek kullanırlar. Bunlar eger gelişigüzel düşünülmeden seçilmiş sözcükler ise, o bilgiye erişim sağlamak
2) Anahtar sözcükler: Bu sözcükler de Web sitelerinde yer alan bilgileri belirlemek ve web sitelerini sınıflandırmak için kullanılır. Bu durumda en iyi yöntem bir thesaurus kullanmaktır.
(Alimohammadi)
Bilgisayarlar indeksleme yapamazlar mı? Bunun cevabı kısaca hayırdır. Bilgisayarlar çok çabuk bir şekilde concordance (sözcük ve sözcük gruplarından oluşan ve bunların hangi sayfalarda bulunduğunu belirten dizinler) hazırlayabilirler, fakat bunlar indeks değildir. İndeksleme bir metni anlama ve o metinle ilgili fikirleri düzenleyebilme yetisidir, uzman katkısı gerektirir ve daha uzun yıllar bunun gerçekleşebilmesi mümkün değildir. (ASI).
Otomatik indekslemenin bir avantajı insan gücünün erişemeyeceği kadar ayrıntıya girebilmesi ve sürekli olarak eklenen milyonlarca web sayfaları içinden verilerin seçilerek aranabilmesini sağlayabilmesidir. Fakat ilgili sayfalar içinden en iyilerini ve en uygunlarını seçebilmek için yine insan katkısına ve denetimine gereksinim duyulmaktadır. Günümüzde birçok kimse araştırma yaparken tek-adımda anahtar sözcükler arama yöntemine başvurmaktadır, Google ve Alta Vista arama motorlarını kullanmak gibi. Bu tür uygulamalar geleneksel kütüphane yöntemlerinin ve referans kaynaklarının kullanımını erozyona uğratmakta ve kullanıcılar kolaya kaçarak sonuçta daha az güvenilir kaynaklarla yetinmek zorunda kalmaktadırlar. Internet kullanıcıları ticari arama motorlarını tercih etmelerinin nedeni olarak bunların kütüphane web sitelerinden arama yapmaktan daha kolay ve elverişli olduğunu söylemektedirler. İşte bu nedenle de veribankalarından, e-dergilerden ve güvenilir kaynaklardan yararlanmamaktadırlar. (Jackson, s. 36)
Kontrollu İndeksleme
Web Site İndeksleri
Web sayfalarının düzenlenmesinde çözüm olarak ‘anahtar sözcükler’ kullanarak indeksleme yöntemi önerilmektedir. Buna göre arama motorları yalnızca önceden saptanmış anahtar sözcüklerden erişim sağlamak üzere ayarlanmalıdır. Bu yöntemle arama motorları ile değişik açılardan gelişigüzel kelimeler seçmek yerine, belirli standartlara uygun ve uzmanlar tarafından verilmiş olan konu başlıklarının aranması sağlanmalıdır. Bu da anahtar sözcükler listeleri ya da Thesaurus’lar hazırlanarak yapılabilir.
Bazı Web indeksleri düz alfabetik anahtar sözcüklerden oluşur; diğerleri hiyerarşik bir düzen içinde hazırlanmıştır ve bu sözcükler de kendi aralarında alfabetik olarak dizilmiştir. Ana konu başlıkları altındaki alt bölümler yine kendı aralarında alfabetik olarak dizilmişlerdir.
Indeksler Web sitelerinde araştırma yapan kullanıcıların bilgiye daha kolaylıkla erişimlerini sağlamak amacıyla hazırlanmıştır. Web içeriklerini aramada A’dan Z’ye diye adlandırılan bu düz indeksler hiyerarşik indekslere göre istenen bilgiye tam erişimi sağlamakta çok daha etkindirler. Tek bir alfabetik dizinde araştırıcı istediği anahtar sözcüğü saptadıktan sonra giriş noktasını bulmuş olur. Bu indekslerde bazen ayni olaylar, konular ve kavramlar için değişik sözcükler kullanılabilir. Örneğin, eğitim ve öğretim; okullar ve yüksek eğitim; tıp ve sağlık hizmetleri; yönetim ve idare, vb. gibi eş anlamlı veya birbiriyle ilgili anahtar sözcükler dizin içinde ayrı ayrı kullanılabilir. Benzer sözcükler tek bir noktayı işaret etse de, bir alfabetik dizin altında sıralanmışlardır. Konu indeksleri dışında isim indeksleri, coğrafik indeksler, şirket, kurum ve kuruluş adlarına göre indeksler, bilimsel terminoloji ve popüler sözcük indeksleri de vardır. (Fox)
Web Site Haritaları
Web site haritaları tarama yapmak amacıyla indekslerin yanısıra destek araçlar olarak işlev görürler. Bunlar kullanıcıların bir Web sitesini tararken bütün Web’i taramak yerine, o site içinde yollarını kolaylıkla bulmalarına yardımcı olur. Site haritaları Web sitelerinin yapılarını ve kapsamlarını anlamamıza ve kolayca erişim sağlamamıza yarar. Genel olarak Web siteleri indekslere tercih edilir, fakat her ikisi de farkli gereksinimleri karşılarlar. Bir Web haritasında araştırıcılar bir bakışta sitenin ana bölümleri ve alt bölümlerini görebilirler. Bu harita grafik ya da metin biçiminde bir harita olabilir. Site haritaları bir kitabın ‘içindekiler’ sayfasına benzer. Site indeksleri ise bir kitabın arkasında yer alan indeksler gibidir. Önemli olan Web site haritalarının doğru olmaları ve ayni zamanda kolay arama yapılabilen ve kolay anlaşılır olmalarıdır. (Fox)
Sözcüklerin Denetimi
Otomatik İndeksleme ve Anahtar Sözcüklere dayalı olarak yapılan indekslemenin farklarını açıkladıktan sonra sözcüklerin denetim altına alınması (Controlled Vocabulary) konusuna burada kısaca değinmekte yarar var. Denetim altına alınan sözcükler standartlaştırılır ve sabitleştirilir, bu şekilde bilgi konularına göre indekslenmiş olur ve erişim kolaylaşır. Seçilen indeks terimleri veya anahtar sözcükler, alfabetik (A’dan Z’ye) veya hiyerarşik düzen (Thesaurus) içinde olmak üzere dizilir. İndeksleme amacıyla bu anahtar sözcükleri denetim altına almanın temel yararı bu sözcüklere belirli standart anlamlar vermektir. Burada amaç metin yazarlarının anlamsız ya da anlamı belirsiz kelimeler kullanmalarından, bir kelimeye çok geniş ya da çok dar anlamlar yüklemelerinden, yapabilecekleri imla ve yazılım hatalarından, eşanlamlı ya da farklı anlamlar ifade eden kelimeler kullanmalarından doğacak karışıklıkları önlemektir. ‘Sözcüklerin Denetimi’ aslında belli bir alanda bilgiyi sınıflandırmak amacıyla oluşturulan kapalı bir konu başlıkları dizinidir. (Garshol)
Kavramsal Dizin –
Thesaurus
Kavramsal Dizin (Thesaurus) sözcüğünün basit bir tanımlamasını yapacak olursak bunu, basılı ya da sanal ortamda olsun, belge ve bilgi aramada kullanılan konusal anahtar sözcükler veya kavramlardan oluşan hiyerarşik bir dizin olarak belirleyebiliriz. Thesaurus veya benzeri konu sınıflandırma sistemleri, belgelerin içeriklerini anahtar sözcüklerle belirler. Bu doğrultuda thesaurus, içinde yer alan anahtar sözcükleri hiyerşik bir düzende sıralayarak konuları ve alt konuları saptar, konular arasında bağlantılar kurar. Thesaurus’lar temelde denetim altındaki sözcüklerden (Controlled Vocabularies) oluşurlar ve amaçları da sözcüklerin denetim altında tutulmasıdır. Thesaurus içindeki sözcükler kullanılarak bilgiye erişim daha kolaylaşır.
Thesaurus içinde yer alan anahtar sözcükler birbirleriyle aşağıda görüldüğü gibi ilişkilendirilir:
BT (Broader Term) Geniş Anlamlı Terim. Bunlar konu içinde daha genel kavramları belirleyen sözcüklerdir. Geniş terimlerin altında yer alan sözcükler alt kategorileri gösterir ve daha spesifik anlamlar taşırlar.
NT (Narrower Term) Dar Anlamlı Terim. Bunlar alt kategoriler için kullanılan spesifik sözcükler olup, ilgili geniş terimlerin altında peşpeşe alfabetik olarak dizilirler.
RT (Related Term) Bağlantılı Terim. Eş ağırlıklı benzer anlamlı sözcükler hiyerarşik düzende Geniş ve Dar anlamlı olarak değerlendirilmeden, birbirleriyle ilişkilendirilir.
Metadata
Metadata’nın tam karşılığı veri hakkında veri olarak verilmektedir, bu da bilgi hakkında bilgi olarak açıklanabilir. Gerçekte metadata Web ortamında bulunan bilgi kaynakları hakkında yapısal düzenlemeler getiren veriler ya da ögelerdir. Bu bağlamda, Web ortamındaki bilgiler hakkında veriler / ögeler, bilgiyi fiziksel niteliklerinden (materyalin türü – monograflar, makaleler, filmler, resimler, vb.) başlayarak dijital bilgi kaynaklarına kadar (faaliyetler, olaylar, kişiler, yapılar, işlemler, ilişkiler, vb.) bütün özelliklerini açıklar. Bunlara metadata ögeleri (metadata elements) denir. Bunlar da sanal ortamdaki değişik bilgi kaynaklarının ‘Yazar/Yaratıcı’, ‘Başlık’, ve ‘Konu’ gibi ögelerini belirler. (Greenberg)
Gerçekte metadata’lar uzun yıllardır kütüphanelerde kitaplar ve diğer materyaller için kullanılan katalog kartlarına benzer ve onların görevlerini yerine getirirler. Her kitabın fiziksel özellikleri ve konuları nasıl kartların üzerine yazılıp okura sunuluyorsa, metadata’lar da bunu sanal evrende bulunan bilgilerin denetim altına alınması için yerine getirir. Ayni şekilde müzelerde ve arşivlerdeki materyaller için de bu yöntemler daima kullanılmıştır. Son yıllarda sanal bilgiler için de metadata’lar uygulanmaya başlanmıştır, bunlar bazen otomatik olarak bilgisayarlar tarafından bazen de kütüphaneciler ve bilgi uzmanları tarafından thesaurus kullanarak hazirlanabilir.
Metadata’lar Web sayfalarına metatag’ler kullanılarak eklenir.
Meta-tag
Web sayfalarındaki dijital bilginin düzenlenebilmesi için çok değişik yöntemler geliştirilmiştir. Metatag’lerin kullanılması da bu yöntemlerden biridir. Bunlar Web sayfalarının üstünde yer almazlar ve kullanıcılara görünmezler. HTML sayfalarının içeriğini tanımlamak için gizli taglar kullanılmaktadır. Her HTML Web Sayfasıyla ilgili değişik meta-taglar bulunur bunların sayılarının 50 ile 120 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bunların arasında en önemli taglar kullanıcılara o belgeye ait bilginin kaynağını tanımlayan anahtar sözcüklerdir.
Arama motorları indeksleme amacıyla iki tür Metatag kullanırlar. Bunlardan birincisi otomatik indekslemede metnin başlığından, özetçeden veya metinden serbest olarak seçilen sözcüklerden oluşur. Diğer yöntem ise thesaurus kullanarak verilmiş anahtar sözcüklerden oluşur.
Dublin Core Kuralları
World Wide Web’in düzenlenmesi amacıyla getirilen bütün bu değişik yöntemler ve sistemlere karşın, metatag’ları tanımlamak için hala yeni standartlar ve formatlar geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bunlar tıpkı bir zamanlar kütüphanelerde uygulanmak üzere kabul edilen MARC formatları hakkında yapılan tartışmaları andırmaktadır. Dijital bilgiyi kayıt altına almak ve tanımlamak amacıyla kullanılan metatag’ları standartlaştırmak için de bazı girişimlerde bulunulmaktadır.
Bu girişimler içinde en önemlisi dijital kaynakları tanımlamak ve bunlara erişim sağlamak amacıyla Dublin Core tarafından saptanmış olan onbeş metadata ögesidir. Bunlar şu şekilde sıralanabilir: Başlık (title), Yazar/Yaratıcı (creator), Konu ve anahtar sözcükler (subject and keywords), Tanımlama (description), Yayıncı (publisher), Katkıda bulunan (contributor), Tarih (date), Kaynak türü (resource type), Format (format), Kaynak belirleyici (resource identifier), Kaynak (source), Dil (language), Ilişki (relation), Kapsam ve telif hakları yönetimi (coverage and rights management). (Day)
Metadata ögeleri kabaca üç gruba ayrılabilir ve bunlar içlerinde yer alan bilginin sınıfını ve kapsamını belirtirler: 1) kaynağın içeriğini gösteren ögeler: Başlık, Konu, Tanımlama, Kaynağın tipi, Kaynak, İlişki 2) Kaynağı telif hakları (entellektüel sahiplik) açısından tanımlayan ögeler: Yaratıcı, Yayınevi, Katkıda bulunanlar, Haklar 3) Kaynağın üretilmesiyle ilgili ögelerin gösterilmesi: Tarih, Format, Kaynak belirleyici, Dil. (OCLC)
Dublin Core Metadata Initiative (DCMI) adlı kuruluşun amacı, sanal ortamdaki bilgilere daha akıllıca erişim sağlayabilmek için metadata standartları getirmek ve bu kaynakları daha iyi tanımlamak için özel metadata terimleri oluşturmaktır. DCMI’nin bazı faaliyetleri arasında standartlar geliştirmek ve sürdürmek, çalıştaylar (workshops) düzenlemek, araç gereçleri, hizmetleri ve altyapıyı korumak ve desteklemek, metadata’nın değişik dillere uygulanmasını sağlamak, eğitim ve çevreyle ilişkileri yürütmeye çalışmak gibi faaliyetler bulunmaktadır. (DCMI)
Taksonomi
Konu sınıflandırması alanında en çok kullanılan ve en az anlaşılan, ayni zamanda da anlamı en belirsiz olan terimlerden biri de taksonomi kavramıdır. Bu terim ilk olarak 18. yüz yılda canlı varlıkları hiyerarşik bir system içinde sınıflara ayırmak amacıyla kullanılmıştır. Bilginin sınıflandırılması amacıyla kullanılan taksonomi terimi bilgiyi kontrollu sözcüklerden (controlled vocabulary) oluşan hiyerarşik düzende sınıflandırmak anlamına gelir. (Garshol)
Bilgiyi belli bir yapısal düzen içinde sınıflandıran taksonomi sistemi, araştırıcıların bilgiye kolay erişim sağlamasına yardımcı olur. Ortak benzerlikleri olan materyalleri anahtar sözcükler arasında ilişkiler ve bağlantılar kurarak bir havuzda toplar ve bunlara tek bir yerden erişim sağlar. Bunu gerçekleştirmek için ‘Geniş anlamlı sözcükler’, ‘Dar anlamlı sözcükler’, ‘Eş anlamlı sözcükler’ gibi değişik türlerde ifade edilen kavramların hepsini kapsayabilecek tek bir terim kullanarak ve bunlara taksonomi programları uygulayarak erişimi kolaylaştırır. Taksonomi kullanımında göz önünde tutulması gereken üç önemli nokta şunlardır: Birincisi sözcüklerin yapısını kurmak ve bunların aralarındaki ilişkileri belirlemek. İkincisi bu sözcükler yapısını kullanarak bilgi üretildikçe eldeki belgeleri de bu çerçeveye uygun bir şekilde sınıflandırmak. Üçüncü aşama ise arama süresinde oluşur ve arama yaparken bu kategorileri tanımlarına göre kullanabilmeyi öngörür. (Lederman)
Enformasyon/Bilgi Mimarlığı
Bilgi Mimarlığı kavramının tanımı şu şekilde yapılmaktadır: ‘İnsanların bilgi gereksinimlerini karşılayabilmek ve onlara destek olmak amacıyla uygulanan bilginin düzenlenmesi sanatıdır ve bilimidir. Bilgi Mimarlığı araştırma, analiz, çizim/desen, ve uygulama süreçlerinden oluşur.’ (Hagedorn) Bu sözcük önceleri bilgi teknolojileri kapsamında açık sistemler arasında birlikte işlerlik fonksiyonunu vurgulayan bilgisayar ve iletişim ağlarının kullanımını ifade etmek amacıyla kullanılmaktaydı. Daha yakın zamanlarda, Evernden / Evernden (2003) işletme bakış açısından, bilgi mimarlığı ‘enformasyonu bir kaynak olarak – yaratıcı ve verimli bir biçimde – yönetmek için gerekli ilkeler, esaslar, standartlar. kurallar ve faktörleri tariff eden bir disiplin’ olarak tanımlamışlardır. (Gilchrist, p.229)
Bu terim son yıllarda üzerinde en çok düşünülen ve konuşulan kavramlardan biridir. Bilgi Mimarlığının iki önemli aşamasından biri olan ‘Uygulama’ aşaması hazırlanan ürünün teknik ve mühendislik açılarından işlerliğidir. İkinci aşama ise Web sitesinin kavramsal/görsel modelini oluşturan çizim, desen, tablo, grafik ve şemalar gibi görsel özelliklerdir. Bunlar Web sitesinin nasıl kullanılması gerektiğini kullanıcılara gösterir. Bu iki işlem uzun yıllar Bilgi Mimarlığının en önemli kısımları olmuştur. Ancak son zamanlarda bu konuda en önemli özellik dokümantasyon işlemi olarak ortaya çıkmaktadır. (Wodke)
Bilgi Mimarlığı genel olarak yedi ayrı değişik ögeden ya da aşamadan oluşur. Bu aşamaların hepsinin birden her Web sayfası ya da Web portalı için uygulanmasına gerek olmadığı gibi, bunların dışında bazen de thesaurus veya taxonomy gibi konu sınıflandırılması araçlarının hazırlanmasına ayrıca gereksinim duyulabilir.
Aşağıda kısaca sıralanan bu ögeler katı birer metodoloji ya da vazgeçilmez birer araç değildir, ancak gerektiği anda bunların tümünün veya bir kısmının kullanılması da kaçınılmazdır. Özellikle İçerik Yönetimi (Content Management) ve Indeksleme faaliyetleri bu makalenin konusu kapsamına girmektedir ve Web sayfaları içeriğinin düzenlenmesi ve yönetilmesi faaliyetlerini ilgilendirmektedir.
1) Görsel/Kavramsal Model (Conceptual Model) daha çok grafik, tablo, desen veya bilgi akışı şeması olabilir.
2) İçerik Dökümü ve Düzenleme (Content Inventory and Organization). Bu aşamada önemli olan sayfaların içeriğidir. İçerik bazen müşteri tarafından hazırlanır bazen de uzmanlara bırakılır. İçerik bir sitede bulunan bütün bilgilerin bir dökümüdür, bir bakıma da bir bilgi envanteridir. Metin içinde yer alan bütün isimler ve konular tek tek indeks kartlarına dökülür. Daha sonra bunlar benzerliklerine göre gruplandırılır ve her grup konu başlığı altında toplanır.
3. Kullanıcı Akışı Çizelgeleri/Senaryolar (User Flows/Scenarios)Bunlar kullanıcıların arama sürecini yukarıdan aşağıya doğru izleyen ve genellikle şemalar biçiminde yansıtan çizelgelerdir. Küçük ayrıntılara girmeden kullanıcıların arama deneyimlerini gösterirler ve böylece Web sayfalarının düzenini anlamaya ve konular arasındaki ilişkileri açıklamaya yararlar.
4. Çalışma Analizi (Task Analysis) Senaryo hazırlandıktan sonraki aşamada bir çalışma analizi oluşturulmalıdır . Analiz yapılırken kullanıcıların hedeflerine nasıl eriştikleri incelenir. Bu şekilde Enformasyon Mimarları kullanıcının araştırma yaparken atacağı her adımı inceleme fırsatına sahip olurlar.
5. Site Haritası (Site Map) Bilgi Mimarları için en önemli işlemlerden biri, bütün Web siteleri için sözcüklerin standartlaştırarak içeriğinin bir dökümünü hazırlamaktır.
6. Sayfa Mimarlığı (Page Architecture) Şematik biçim diye adlandırılan bu aşama en çelişkili işlemlerden biridir.
7. Karar Tabloları (Decision tables) Tablolar mümkün olan her etkileşimin çizim olarak en doğru biçimde belgelenmesini sağlar. Hataların tablolarla yansıtılması çok yararlı olsa da genellikle hatalar sayfa çizimlerinde gözardı edilirler; ancak teknik olarak sayfanın kodlaması yapılırken bunların hata mesajları vermeleri gerekir. (Wodke)
Kullanıcılar
Son yıllarda internet kullanıcılarıyla ilgili olarak kullanıcı alışkanlıkları ve beklentileri ile ilgili ilginç araştırmalar yapılmıştır. Bu alanda yapılan araştırmalar oldukça yeni bir alan sayılır. İnternet kullanıcıları genel olarak iki gruba ayrılmaktadır:
1) Günlük Yaşamda Bilgi Arayıcıları (Everyday Life Information Seekers) Bu kişiler kendi eğitim düzeyleri, özgeçmişleri, özellikleri ve motivasyonları doğrultusunda bilgi arayan kimselerdir. Bunlar günlük yaşamlarında farklı amaçlarla bilgi ararlar. Bu tür araştırma akışkan bir yaklaşımdır.
2) Mesleki Bilgi Arayıcıları (Occupational İnformation Seekers) – meslek sahibi kişiler, üniversite ve okul öğrencileri, araştırıcılar bu grup içinde yer alırlar. Bunların amaçları denetim altındaki ve güvenilir olan bilgiye erişim sağlamaktır. Bu kimseler elde ettikleri bilgiyi belirli bir sonuca varmak veya pragmatic bir yarar elde etmek için kullanmak isterler. Örneğin, bir doktorun ‘kanser’ konusunda edinmek istediği bilgi, günlük yaşamda kendini bilgilendirmek isteyen bir ev kadınının erişmek istediği bilgilerden farklıdır. (Spink, s. 301)
Bu nedenlerle hazırlanmakta olan web sayfalarının ve/veya web portalların içeriklerini hazırlanırken, kullanılacak sözcükleri ve terminolojiyi çok iyi seçmek ve tanımlamak gerekir. Kullanılan terminoloji teknik veya günlük yaşamda kullanılan sözcüklerden mi oluşacaktır, veya daha geniş ve genel bir kitleye mi hizmet verecektir, bunları saptamak için değişik okuyucu anketleri yapılarak hedef kitle saptanmaktadır. Sonuç olarak Web indekslemesi yaparken ve thesaurus hazırlarken de, uygun terminoloji kullanılmalıdır.
Sonuç
Çağımız bilgi çağı ve bilgi çağı olmanın en önemli ve en yaygın bilinen özelliği ise bilgisayarlar ve internet kullanımı. Ancak bunlar teknolojinin getirdiği olanaklar ve bilgi çağının tek özellikleri de değil. Bunlar bilgi çağının yolunu açan araçlar. Bu araçları kullanarak bilginin en çabuk ve kolay biçimde bütün dünyaya yayılması sağlanır.
Bilgi çağının ikinci önemli özelliği ise bilginin inanılmaz boyutlarda artarak çoğalmasıdır. Yukarıda da görüldüğü gibi bir yıl içinde üretilen bilgi Amerikan Kongre Kütüphanesi büyüklüğünde koleksiyonlara sahip yarım milyon yeni kütüphane dolduracak hacimdeki bilgilerin toplamı kadardır. Üstelik yeni üretilen bilginin büyük çoğunluğu, %92 si, manyetik ortamda kayıtlıdır.
Bu gerçekleri göz önünde tutacak olursak, bilgiye erişim nasıl olacaktır. İşte bilgiye erişim bilgi çağının en önemli üçüncü özelliği ve sorunudur, hatta belki de en önemli sorunudur. Francis Bacon ‘Bilgi güçtür’, demiş. Çok doğru, ancak buna birşey daha eklenmesi gerekir, diye düşünüyorum. Televizyondaki bir reklam ‘Kontrolsüz güç, güç değildir,’ sloganı doğrultusunda: ‘Denetimsiz bilgi, bilgi değildir’.
Bilginin denetimi bin yıllardır hep kütüphanecileri ve kitapseverleri uğraştıran bir sorun olmuştur. İlk çağlarda belki yalnızca bir envanter amacıyla denetim altına alınan bilgiyi, daha sonra kayıt altına almak için bibliyografyalar ve kataloglar hazırlanmaya başlanmıştır. Giderek bunlara kolay erişim yolları aranmış, tabletler ve kitaplar tarih sırasına veya kütüphaneye geliş sırasına göre raflarda dizilmiş, ya da alfabetik dizin yöntemleri uygulanmıştır. Yüzyıllar boyunca sınıflama sistemleri, alfabetik yazar listeleri, kataloglama kuralları, konu başlıkları, thesauruslar, MARC formatları, süreli yayınların indekslenmesi, vb. yöntemler, kurallar ve standartlar getirilmiştir. Evet kütüphanelerde bilgi denetim altına alınmıştır ve bilgi denetim altına alındıkça da güvenilirlik kazanmaya başlamıştır.
Çağımızda ise bilgi son hızla artarak adeta sanal bir ortamda başıboş uçuşmaktadır. Bundan yirmi – yirmi beş yıl önce birdenbire bilgi yoğun bir döneme girdik. Şu anda ise tıpkı bin yıllar öncesinde olduğu gibi bilgiyi denetim altına almak için bir uğraş içine girmiş durumdayız. İşte yukarıda açıklamaya çalıştığımız belli başlı yöntemler, kurallar ve standartlar, tıpkı bir zamanlar gerçek kütüphanelerde uygulandığı gibi, şimdi de sanal kütüphanelerde bilginin denetimi için uygulanmaya çalışılıyor. Çözüm nedir, diye soracak olursak, elbette çözüm vardır. Sanal bilgi ortamını bir sanal bilgi merkezi olarak düşünmemiz gerekiyor. Tıpkı yıllar önce Melvil Dewey’nin yaptığı gibi, sanal bilgiyi konulara/sınıflara ayıracağız. Bunlara taxonomiler, metadata ve metatag’lar uygulayacağız; Dublin Core kurallarına uyacağız; anahtar sözcükler/indeks terimlerini saptayacak, konu thesaurus’ları oluşturacağız; web sitelerimize düzgün harita ve indeksler hazırlayacağız; bilgi mimarligi ve bilgi yönetimini öğreneceğiz; ve en önemlisi de hedef kitlemizi saptayıp, dilimizi buna göre uygun bir biçimde kullanayacağız. Bütün bunları yaparken bilgi çağına uygun evrensel boyutlarda Sanal Kütüphanemizi oluşturacağız, ve dünyaya ve uluslararası standartlara uyum sağlayarak Evrensel Bilgi Merkezine katılacağız.
BİBLİYOGRAFYA:
Alimohammadi, Dariush (2003) “Meta-tags – a tool to control the process of Web indexing.” Online Information Review. Vol. 27, No. 4, pp. 238-242.
ASI (American Society of Indexers). Frequently Asked Questions about Indexing (Retrieved: October 10, 2005. http://www.asindexing.org/site/indfaq.shtml)
Aycock, Anthony. (April 1 , 2002) Cyndi’s List: Libraries, Archives, and Museums – General / UNESCO Archives Portal. Library Journal. Vol. 127, no. 6, p. 32
Day, Michael. (Summer 2001) UKOLN: the UK office for library and information networking, University of Bath, UK. Information Europe. Vol. 6, No. 2, p. 11. (Retrieved: April 27, 2005 http:www.ukoln.ac.uk/metadata/publications/nutshell)
DCMI (Dublin Core Metadata Initiative. 12-15 September 2005) (Retrieved: 18 October 2005. http://dublincore.org/ )
Evernden, R. and Evernden, E. (2003) Information first, integrating knowledge and information architecture for business advantage. Amsterdam: Elsevier.
Fox, Chiara. (Sept. 8, 2003) Sitemaps and site indexes: what they are and why you should have them. (Retrieved: 15 May 2005 http://www.boxesandarrows.com/)
Garshol, Lars Marius. (26 Nov 2004) Metadata? Thesauri? Taxonomies? Topic Maps! (Retrieved: 05 May 2005 http://www.ontopia.net/topicmaps/materials/tm-vs-thesauri.html#N94)
Gilchrist, Alan. (Ekim 2004) Information architecture. Bilgi Dünyası. c. 5, no. 2. s.223-229.
Greenberg, Jane. (2003) “Metadata and the World Wide Web.” Encyclopedia of Library and Library and Information Science. Pp. 1876-1886.
Hagedorn, Kat. (March 2000) The Information Architecture glossary. ACIA The Argus Center for Information Architecture. (Retrieved: 18 May 2005. http://argus-acia.com/white_papers/ia_ glossary.pdf)
Jackson, Mary E. (Sept. 15, 2002) The advent of portals. Library Journal. Vol. 127, no. 15, p. 36 (4p) (Retrieved : April 27,2005 http://proquest.umi.com/pqdweid?index=207813501 &SrchMode=1&sid=2&fmt=...)
Lederman, Paula. (Mar/Apr 2005) Implementing a taxonomy solution. AIIM E-Doc Magazine. V. 19, no. 2. p. 25-26. (Retrieved: 27 Apr 2005. http://proquest.umi.com/pqdweb?index=14&sid=7&srchmode=1&vinst=PROD&fmt=3& OCLC Online Computer Library Center, Inc. (Retrieved 8/10/2005. http://www.ietf.org/rfc/rfc2413.txt)
Spink, Amanda. (2001) “Introduction to the special issue: everyday life information-seeking research.” Library & Information Science Research.” No. 23, pp. 301-304.
Taylor, Arlene G. The Organization of Information. Englewood, Col., Libraries Unlimited,
280. p.37-41.
UNESCO/UNISIST, Study Report on the Feasibility of World Science Information System, Paris, 1971, s.133.
(University of California. School of Information Management and Systems. (Released Oct. 27, 2003) (Retrieved:27.10.2005 http://www.sims.berkeley.edu/research/projects/how-much-info-2003/execsum.html(http://www.sims.berkeley.edu/research/projects/how-much-info-2003/printable_report.pdf Wodke, Christina. (February 10, 2001) Boxes and Arrows: Defining Information. (Retrieved: 23.10.2005. http://www.sitepoint.com/ )