Transkript
1 (Jt> Dil ve Edebiyat Dergisi 2: I, 35-50, 2005 SÖYLEM BELİRLEYİCİSİ OLARAK İŞTE'NİN EZGİ ÖRÜNTÜLERİ Aygül Uçar Ankara Üniversitesi Abstract: Discourse markers have important roles in human communication. İşte, as a discourse marker, demarcates utterances as containing detailed, highlighted and reported information as well as connecting distant pieces of utterances. As a suprasegmental, intonation alsa has a considerable importance in human communication. This study will focus on the classification of the functions of the discourse marker işte and the relation between the functions and intonation patterns of işte. Key words: Discourse markers, intonation, işte GİRİş Söylem belirleyicileri (discourse markers, discourse particles) dünya dillerinde yaygın olarak kullanılan birimlerdir ve bildirişimde önemli yer tutarlar. Söylem belirleyicileri tek bir dilbilgisel kategoriye ait olmadıkları için tanımlanmaları da zordur (Schiffrin, 1987). Söylem belirleyicileri alan yazınında söylem bölümleri belirleyicileri. (boundary markers, Sinclair & Coulthard 1975, örn. tamam), bağlaçlar (connectives, Blakemore 1987, örn. ama), konuşma sırasındaki boşlukları doldurucu sözcükler (filler, örn. şey), duraksama belirleyicileri (hesitation markers, örn. ee), konuşmacının düşüncelerini toplamaya çalıştığını işaret eden belirleyiciler ıevincives, Schourup 1982, fumbles Edmonson 1981, örn. neyse), uzlaşım belirleyicileri (compromisers, James 1983, örn. aslında, işte) ve akıcılik belirleyici/eri (conversational greasers, örn. ondan sonra) gibi çeşitli adlarla anılırlar (Özbek, 1998 :37 içinde). Yukarıdaki örneklerden de görülebileceği gibi söylem belirleyicileri farklı sözcük türlerine ait
2 36 A. UÇAR birimler olabilirler. Ayrıca, ünlemler (aaa), bağlaçlar (ve, ama), belirteçler (aslında) ile konuşma dilinde kalıplaşmış deyişler de (biliyor musun) söylem belirleyicisi olarak kullanılabilir (Özbek, 1998:37). 1. GENEL ÇERÇEVE 1.1 SÖYLEM BELİRLEYİCİSİ OLARAK İŞTE Söylem belirleyicisi olarak işte Türkçede çok kullanılan ve neredeyse tüm söylem parçalarında görülen bir sözcüktür. Dilbilgisel bir kavram olarak işte bir gösterme adılıdır. Türk Dil Kurumu 'nun güneellenmiş elektronik sözlüğüne göre işte, birisi bir şeye gönderme yaptığında veya bir şeyi gösterdiğinde kullanılan gösterici (deictic) bir anlatımdır. Kerslake (1992: 84) ise işte 'yi yeniden başlama bağ lac ı (res u mpti ve connecti ve) o larak sınıfl andı rır. Yılmaz (2004: ) işte'nin işlevlerini söylernde ya da konuşma anındaki kullanımlarına göre iki alanda toplar: Konuşma Yapısı Alanı (Conversational Structure Domain) ve İçerik Alanı (Content Domain). Konuşma yapısı alanında işte'nin iki farklı işlevi vardır: Aniatı başlatma (marker of extended turns) ve konuşma sırası geçişleri (turn and fioor c1aimer). İçerik alanındaki işlevler de şu şekilde sıralanabilir: Konu kapatma (topic closure), örneklendirme / detaylandırma (exemplification / detail), dikkat çekme (highlighting marker), dolaysız anlatım belirleyicisi (marker of reported speech), geriye dönük bilgi belirleyicisi (marker of information tie-back)ve sorulara yanıt başlatıcısı (answer-preface to questions). İşte 'nin anlatı başlatma işlevi genellikle konuşma başında kullanıldığında ortaya çıkmaktadır. Konuşma başında kullanıldığında, rekabetçi bir konuşma ortamında kişisel anlatıların gerçekleştirilebilmesi için, konuşma sırasının normalden daha uzun süre ile konuşmacıda olacağına işaret eder. İşte ile başlatılan konuşmaların çoğu değişik ve farklı bir konu değil, mevcut konunun devamıdır. Konuşma sırası geçişi işlevinde işte konuşmacının söyleyeceklerinin bittiğini ve söz sırasının başkasına geçebileceğine işaret eder (Yılmaz, 2004: 275). İçerik alanında işte'nin en temel işlevlerinden biri örneklendirme / detaylandırmadır. Bu kullanım ile konuşmacı geliştirmekte olduğu konunun belli bir bölümüyle ilgili örnek veya detaylı bilgi vererek, o bölümün sınırlarını belirler. İşte'nin bu alandaki diğer bir işlevi de konuşulan konuya ait belli bir bilgi parçacığına dikkat çekerek, o bilgiyi' yarattığı önermedeki gibi diğer bilgi parçalarından ayırmaktır
3 SÖYLEM BELİRLEYİCİSİ OLARAK İŞTE'NİN EZGİ ÖRÜNTÜLERİ 37 (highlighting marker). İşte'nin örnekleme yoluyla sınırlama işleviyle ilgili olan diğer bir işlev de, mevcut konuşmacının yarattığı önerıne içerisinde, kendisine değil başkasına ait olan bilginin sınırlarını belirlemektir. İçerik alanındaki bir başka işlev ise, konu değişimi ya da farklılaşması sonucu konuşmacının daha önceki konuya dönüş yapmasına işaret eder. Ayrıca, işte sözce başına geldiğinde sorulan sorunun tam karşılığı olmayan bir yanıtın başına gelip onu niteleyebilir (Yılmaz, 2004:276) EZGİ Parçalarüstü sesbirimlerden ezgi (intonation) insan iletişiminde önemli bir roloynar. Ergenç (1989:52) ezgiyi bir konuşma zincirindeki seslem, biçimbirim ve sözcükleri kapsayan ton değişimlerinin tümü olarak tanımlar. Crystal (1992:182)'de ise yükseklik ya da melodi örüntülerinin anlam ayıncı kullanımına ezgi denmektedir. Demircan (1996: 134,163)' a göre konuşurken sözü/sözceyi gerek anlamına gerekse yapısına uygun olarak örten ses perdesinde yapılan değişikliklerin tümüne ezgi, bu işlemin kendisine de ezgileme denir. Vardar (1998:102)'ye göre ezgi, bir tümce ya da sözcükteki titrernlemedir. Tümce ile sözceyi ilgilendiren bu bürünsel öğe, dil durağan olmadığı, konuşan kişinin ruhsal durumuyla ve konuşucunun eğitim ve sosyal düzeyi ile ilişkili olduğu için her durum için geçerli tek bir ezgi biçimi saptamak kolayolmamaktadır. Yukarıdaki tanımlarda da görüldüğü gibi ezgi, konuşucunun iletişimsel amaçları doğrultusunda bir konuşma bütüncesindeki ritmik dağılımların oluşmasına etki eden tüm bileşenlerirı toplamıdır ve yüksekliklerin birleşiminden oluşmaktadır. Her tümcede, dinleyicinin ilgi odağını belirleyecek en az bir sözcük vardır. Bu anlarnca en önemli sözcüğün yanında ikincil derecede önemli, biçim öğesi sayılabilecek sözcükler olabilir. Tümcede birincil derecede önemli vurgulu seslem, tümcenin ezgi doruğunu oluşturur. Önünde ve ardındaki ikincil durumdaki sözcükler ve seslemler ise ezgi doruğunun öncülleri ve artçılarıdır. Eğer tümce bir sözcükten oluşuyorsa, vurgu lu seslem ezgi doruğunu oluşturur. Önünde ve ardında duran seslemler artçı niteliklidir (Ergenç 1989:54-55). Hemen hemen her dilde üç çeşit ezgi vardır: biten ezgı, süren
4 38 A. UÇAR ezgi ve soru ezgisi. Biten ezgi tümcenin bittiğini, verilmek istenen bildirirnin sona erdiğini dinleyiciye iletmek işleviyle yüklüdür. Bu ezgi tipinde ses tonu tümcenin sonunda düşer. Süren ezgi, genellikle yan türncelerden oluşmuş bildirimlerde kullanılan ve ses tonunun tümce sonunda melodi doruğuyla aynı düzeyde kaldığı ya da ondan bir iki perde daha yükseldiği ezgi türüdür. Bu ezgi türünde dinleyiciye, bildirirnin henüz bitmediği, süreceği izlenimi verilir. Dinleyiciden herhangi bir konuda bilgi, yanıt istenildiğinde, ses tonunun tümce sonunda yükselmesiyle belirtilen ezgi türü de soru ezgisidir. Bu ezgi türü kendi içinde ikiye ayrılabilir: Dinleyicinin evet ya da hayır diyerek yanıtlayabileceği karar soru ergisi ve soruya tam bir tümceyle yanıt verebileceği tamamlayıcı soru ergisi (Ergenç, 1989:52-68). Bu çalışmada Türkçede söylem belirleyicisi olarak kullanılan iştenin ezgi örüntüleri incelenecek ve Yılmaz (2004)'ın tanımladığı işlevler ile ezgi örüntülerinin nasıl bir görünüm sergilediği belirlenecektir VERİ VE YÖNTEM Bu çalışmada incelenen veri tabanı için Cool Edit 2000 programıyla radyo, televizyon, telefon ve günlük sohbet ortamlarından kaydedilen ses kayıtları kullanılmıştır. Veri tabanında 17'si erkek 10'u kadın sesinden oluşan ve doğal konuşma ortamlarından alınan toplam 27 ömeklem kullanılmıştır. Çözümlemeler konuşma analizi programı olan Praat 4.05 ile yapılmıştır. Çözümlemede yükseklik analizi (pitch analysis) yapılırken en az 75 Hz ve en fazla 600 Hz yükseklik aralıkları kullanılmıştır. 2. ÇÖZÜMLEME VE BULGULAR Bu bölümde, ses kayıtlarından elde edilen veri tabanı tümce başında işte, tümce ortasında işte ve tümce sonunda işte olmak üzere üç grupta incelenecektir. Daha sonra, Yılmaz (2004)' ın belirlediği işlevler temel alınarak tümce içindeki yerlerine göre işte'nin işlevleri ve ezgi örüntüleri grafik yoluyla gösterilecektir.
5 SÖYLEM BELİRLEYİCiSi OLARAK işte'nin EZGİ ÖRÜNTÜLERİ TÜMCE BAŞINDA İŞTE SORULARA YANIT BAŞLATICISI OLARAK İŞTE Sorulara yanıt başlatıcısı (answer-preface to questions) olarak işte 'nin kullanıldığı söylemlerde konuşucu sorulan soruya karşılık olarak yanıtını işte ile başlatır. Bizim verimizdeki sorular Şekil ı için "Genelde başka ne gibi konular vardı?" ve Şekil 2 için "Ne konuştunuz? Ne anlattın benim hakkımda?" dır. Şekillere baktığımız zaman iştenin tümce başında ve düşen bir ezgiyle söylendiğini görmekteyiz. 600>, , JI ilgili bir çalışma yapılmıştı. İŞTE bu otistik çocuklarla onların dilleriyle Şekil 1\ İŞTE senden ne kadar memnun olduğumu söyledim. Şekil ÖRNEKLENDİRME / DETAYLANDIRMA İşte'nin bu örneklendirme / detaylandırma (exemplification / detail) işlevi işte kullanarak ekstra bilgi vermesiyle ilgilidir. Yani, daha önce söylenenle sonradan söylenecek olan detaylar ya da
6 40 A.UÇAR örnekler arasında bir bağ kurar. Şekil 3, Şekil 4 ve Şekil S'te örneklenen İşte'nin bu örnekleme ve detaylandırma işlevinde, işte'nin yine tümce başında olduğunu ve düşen ezgi gösterdiğini görmekteyiz. Şekil 3'teki tümcede işte kullanılarak kriz için yapılan tanımlamalara örnekler getirilmektedir. Şekil 4 'teki tümcede ise kadın üzerindeki baskılara örnek verilmektedir. Son olarak, Şekil S'teki tümcede piyasadaki tartışmalara bir örnek verilmektedir..:0 (}-r , enflasyon depresyon var işte resesyon falan filan ee durgunluk var işte durgunluk üstüne var Şekil 3 400, , ıoo ~ o Time (5) Hocam bu hani kadın üstünde şey baskısı var ya işte zayıf ol, bilmem ne ol, güzel ol, bakımlı ol filan. Şekil 4
7 SÖYLEM BELİRLEYİCiSİ OLARAK İŞTE'NİN EZGİ ÖRÜNTÜLERİ 41 Tlrne(s) Bakın birçok tartışmalar oldu, Amerika faizleri yükseltti yükseltti şu oldu bu oldu. IŞTE YOK yasasını ortaya attılar. Şekil DiKKAT ÇEKME İşte'nin bulunduğu bir başka söylem ortamı da konuşucunun yapmış olduğu gözlem ya da söylemiş olduğu düşüncenin içeriğini kuvvetlendirmek amacıyla işte'yi kullandığı konuşmalardır. İşte'nin bu işlevine dikkat çekme (highlighting information unit) denir. İşte'nin Şekil 6, Şekil 7, Şekil 8 ve Şekil 9'daki tümcelerdeki kullanımı yine tümce başı konumunda ve düşen ezgiyiedir. Bu örneklerde işte kendinden sonra gelen görüşe dikkat çekmektedir. Yine örneklerde de görülebileceği gibi işte'nin bu işlevine bu, burada gibi gösterme adılları da yardımcı olmaktadır. ~ ~ ~ f i r 100 O "\ - Jr '\ ~!'l r /\ /Y', J Tlrrut(aı Beyaz sayfa açmamız lazım artık Beşiktaşta buna ihtiyaç var işte çok güzel bir örnek bu. Şekil 6
8 42 A. UÇAR Time işte burada ağırlıklı olarak borçların kamu borçlarının toplamı gayri safi milli hasılanın yüzde almışın altında olacak. Şekil 7 (s) ~ Tlrne( ) Onun dışında gözden geçirmeler bakımından yeni bir anlaşma yapılacağını tahmin. ediyorum. IŞTE bu görüşmeler sırasında ortaya çıkacak Şekil Ş Tlrne(a) Güvenli bir ortam yaratıyor musunuz? işte tam bu noktada tüm sürücülerin özellikle kent içlerinde hız kurallarına çok titiz uymaları gerekiyor. Şekil 9
9 SÖYLEM BELİRLEYİCİSİ OLARAK işte'nin EZGİ ÖRÜNTÜLERİ GÖSTERME İşte 'nin tümce başında kullanıldığında ortaya çıkan diğer bir işlevi de göstermedir. Şekil ıo, Şekil II ve Şekil 12' de de görülebileceği gibi işte bir olayı ya da nesneyi gösterme amacıyla kullanılabilir ve düşen ezgidedir. 600, , i\... r lt 75~O ~~ Time (a) İŞTE Avrupa şampiyonu jimnastikçinin atlayışları ekranlarımıza geliyor ağır gösterimde tekrar Şekil 10 ~ - \ r 75-! ::-:-::1 Tl,." e (s) İŞTE Saraya Kavuzun asimetrik paralel serisi ve sekiz nokta elli iki puan alıyor. Şekil II 1 r: 75~O ::~ İŞTE Tin"le(s) bu İŞTE bu. Bravo Sibel Şekil 12
10 44 A. UÇAR KONU KAPATMA İşte'nin konu kapatma (topic closure) işlevi çoğunlukla Şekil ı4 'te de görülebileceği gibi böyle belirteciyle beraber kullanılır. Ancak böyle ile kullanılmayan durumlarda vardır (Şekil 13). İşte'yi kullanarak konuşucu konuşmasının sonuna geldiğini belirtir. Şekillerden de görülebileceği gibi işte bu işlevdeykerı yine düşen ezgi göstermektedir. r (\ 75± ~ \ '-'\ \ i ( Time (s) işte bu kadar başka öğrenmek istediğin bi şey var nu Şekil 13 75± ::-::::\ Tırne(s) Sevgili seyirciler zaman ne kadar hain öyle değil mi işte geçti ve bitti yani anlayacağınız işteeee böyle Şekil TÜMCE ORTASINDA işte BOŞLUK DOLDURMA Bu işlevde işte konuşma arasında kalan boşlukları doldurma (filler) ve konuşmada sırayı karşıdaki konuşucuya kaptırmamak ve söyleyeceği sözceyi düşünmek için zaman kazanma amacıyla kullanılmaktadır. Genellikle tümce ortasında olup, Şekil 15 ve Şekil 16' da görülebileceği gibi yine düşen ezgi göstermektedir.
11 SÖYLEM BELİRLEYİCiSİ OLARAK İŞTE'NİN EZGİ ÖRÜNTÜLERİ 45 7S±-O :-:1 T'rne(e.j Yaaa bizimki işte eeee zaten hamilelikten önce işten çıkmıştı Şekil IS kesti ~ ~ i il! i (' ir \ ",,' \ ",J "ı 75 '. o,,( Time (s) L ~~~ \ i Yaaa o işte birkaç sene sonra gene mektup gönderdi filan bana işte sonradan mektubu Şekil 16 i ÖRNEKLENDİRME / DETAYLANDIRMA Bölüm II.1.2 de de tartıştığımız örneklendirme / detaylandırına işlevi sadece tümce başında değil, işte'nin tümce ortasında kullanımında da görülmektedir. Yine işte kullanılarak ekstra bilgi verilmektedir. Şekil 17, Şekil 18, Şekil 19 ve Şekil 20'de örneklenen işte'nin bu örnekleme ve detaylandırma işlevinde, işte düşen ezgi göstermektedir. 7O:!-O _:::_=\ Tırne(.. ) Yani böyle bi kriz hali yok daha o hale gitmeden hemen işte faizlerin düşürülmesi şu bu gibi hacliselerle Şekil 17
12 70 o Tirne(~) 46 A. UÇAR Kriz çıktığı zaman İŞTE Amerika yine bi harp yapacak bu suretle talebi canlandıracak diye İŞTE yetmiş sekizler bilmem ne eeee Ortadoğu çıkartması Şekil 18 r ( - i mn ne özelliği var ne ayıncı özelliği var ı işte dar bir ünlü ı işte orta dil ı şöyle ı böyle Şekil 19..., \. 75~O ~------~~ Ticne(_) Yoooo burası İŞTE aile ortamı gibi konuşabiliriz çok rahat bi sohbet ortamı burası Şekil 20
13 SÖYLEM BELİRLEYİCİSİ OLARAK İŞTE'NİN EZGİ ÖRÜNTÜLERİ TÜMCE SONUNDA işte 2.3.l. EYLEM SONUNDA İşte eylem sonunda kullanıldığı zaman, konuşucunun düşüncelerine bir kesinlik anlamı kazandırır ve bu düşünceleri kuvvetlendirir. Bu düşünceler duygu durumlarını da işin içine kattığından Şekil 21 ve Şekil 22'de süren ezgi, Şekil 23 ve Şekil 24'de yükselen ezgi görmekteyiz. 7S:!-O ~ Hocayla beraber sunduk Şekil 21 İŞTE 7S±-O ::-::-;\ Tl... e (a) Öyle bi geçiş yapabilirsin Şekil 22 işte \. f 7S±-O ~ TI<TlC(s) Bunu hesaplamıyor Şekil 23 İŞTE
14 48 A.UÇAR v ir \ 7O±-O ~--~ Bi kaç lap top da test ettik Şekil 24 işte BİLİNEN BİR ŞEYDEN SÖZETME Konuşucunun da dinleyicinin de bildiği, paylaşılan bilginin olduğu bir ortamda da işte'nin kullanımına rastlıyoruz. Bu kullanımda işte bilinen konuya dikkat çeker ve "bildiğin gibi" ya da "biliyorsun" anlamı katar. Şekil 25 ve Şekil 26'da da görülebileceği gibi işte tümce sonunda ve önce yükselip sonra düşen ezgi görünümündedir. Er tuğrul işte Şekil 25 '"o! ~ Tln-oc(.) Ben nöbetçiydim Şekil 26 işte
15 SÖYLEM BELİRLEYiCiSİ OLARAK işte'nin EZGİ ÖRÜNTÜLERi DOLAYSıZ ANLATıM BELİRLEYİcİsİ İşte aynı zamanda dolaysız anlatırnın da belirleyicisidir (marker of reported speech). B urada konuşucunun bakış açısından başka bir kişinin bakış açısına bir kaydırma yapılmaktadır. Şekil 27' de de görülebileceği gibi işte bu işleviyle süren ezgi görünümü çizmektedir. 7' O ,-=0\ ±- 3. SONUÇ Sordum işte Chomsky'nin inceıemeı~rini şey yaptınız mj diye Şekil 27 Gerek radyo, televizyon ve telefon gibi kitle iletişim araçlarından gerekse sohbet ortamlarından toplanan günlük konuşmalar bir söylem belirleyicisi olan işte'nin. sözlüklerde ve dilbilgisi kitaplarında anlamı ve işlevleri çok kısıtlı olarak verilmesine rağmen, oldukça sık kullanılan bir sözcük olduğunu göstermiştir. Sözce içerisindeki kullanım yerine göre işlevi ve anlamı da değişmektedir. Bu yüzden rasgele kullanılan bir sözcük olarak görülmemesi gerekir. Ayrıca, sözce içerisindeki yerine ve dolayısıyla anlam ve işlevine göre, işte'nin ezgi örüntüsü de değişmektedir. Bir başka deyişle, işte'nin anlamı ile ezgi örüntüsü birbiriyle ilişkilidir.
16 50 A. UÇAR KAYNAKÇA Crystal, D A Dictionary of Linguisıics and Phonetics (3. basım). Oxford: Blackwell Pııblishers. Demircan, Ö Türkçenin Sesdizimi. İstanbul: Der Yay. Ergenç, İ Türkiye Türkçesinin Görevsel Sesbilimi. Ankara: Engin Yayınevi. Kerslake, C. i992. The Role of Connectives in Discourse Construction in Turkish. Modern Studies in Turkish, Proceedings of the 6th International Conference on Turkish Linguisıics, 77-/04. Özbek, N Türkçe'de Söylem Belirleyicileri. Dilbilim Araştırmaları 1998, Schiffrin, D Discourse Markers. Cambridge: Cambridge University Press. Yılmaz, E: A Pragmatic Analysis of Turkish Discourse Particles: Yani, İşte and Şey. Ankara, Yayımlanmamış Doktora Tezi.