Transkript
1 Gama Enerji (IFC Projesi # 32258) Çevresel ve Sosyal İnceleme Özeti (ESRS) - TASLAK Tarih: Açıklanan Bilgiler Gama Enerji yerel olarak ve Dünya Bankası Infoshop ta Gama Enerji ile ilgili sayılan tüm A kategorisi dokümantasyonlarını yayınlamıştır: Disi-Mudawarra dan Amman a Su Taşıma Sistemi Çevresel ve Sosyal Değerlendirmesi İdari Özeti, Ana Rapor Bölüm A,B ve C (Birleşmiş Danışmanlar, 2004), Ek Sözleşme 1 ve ekleri, Ek Sözleşme 1 in Özeti (Dar Al- Handasah, Şubat 2008), Ek Sözleşme 2 ve ekleri, Ek Sözleşme 2 nin Özeti (Dar Al-Handasah Mart 2008); Karadağ Rüzgar Enerjisi Santrali Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (AEXOM, 2009) ve Karadağ Rüzgar Enerji Santrali Proje Tanıtım Dosyası (PRD, 2008); Sares Rüzgar Enerji Santrali Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (AECOM, 2009), Sares Rüzgar Enerji Santrali Proje Tanıtım Dosyası (PRD, 2009); Ic Anadolu Dogal Gaz Kombine Çevrim Santrali Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (AECOM, 2012), İç Anadolu Doğal Gaz Kombine Cevrim Santrali Kapasite Artırımı Projesi Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu (AECOM, 2013), Gökreş II Rüzgar Enerji Santrali Proje Tanıtım Dosyası (PRD, 2009); Limonlu III-IV Hidroelektrik Santralleri Proje Tanıtım Dosyası (NAZKA, 2007); ve Çakırlar Hidroelektrik Santrali Kapasite Artışı Proje Tanıtım Dosyası (NAZKA, 2008). Tam Dokümantasyona Erişim A kategorisi dokümantasyonlarının tüm serisi Dünya Bankası Infoshop ta mevcuttur: Dünya Bankası Infoshop 1818 H Sokak, N.W., Oda J1-060 Washington, DC 20433, ABD Telefon: (202) Fax: (202) (ABD) E-posta: Çalışma Saatleri: 9:00-5:00 (Pazartesi-Cuma) IFC nin İnceleme Kapsamının Genel Değerlendirmesi IFC nin incelemesi, Gama Enerji Anonim Şirket nin ( Gama Enerji veya Şirket ) Çevresel ve Sosyal (Ç&S) politikalarının, prosedürlerinin, ve IFC nin Performans Standartlarına (PS) karşı uygulamalarının genel değerlendirmesini içermektedir. IFC nin incelemesinin kapsamı şu faaliyetleri de içermektedir : (i) 4 Ağustos 2014 te, Ankara da bulunan yönetim merkezindeki şirket yönetimi ile yapılan tartışmalar; (ii) esasen üç tane mevcut rüzgar enerjisi projesi, iki tane mevcut hidro güç projesi, İç Anadolu Kombine Gaz Çevrim Türbinleri (KGÇT) Projesi ve Disi Yer altı suyu ve nakil projesi için hazırlanmış olan Çevresel Etki Değerlendirmesinden (ÇED raporları) oluşan, proje onayı/izni için hazırlanan proje planlaması dokümantasyonların denetlenmesi; (iii) proje takip raporlarının incelenmesi; ve (iv) proje personeli ile yapılan tesis içi tartışmalar da dâhil olmak üzere, 5-11 Ağustos 2014 te Türkiye de yapım aşamasında olan iki proje ve dört işlemekte olan projesinin yapıldığı alanın ekspertizi. Bölgede ekspertiz yapılan yelerlere, iki tane işlemekte olan hidro elektrik enerjisi projesi (HES ler), iki tane işlemekte olan rüzgar enerjisi projesi (RES ler), ve yapım aşamasında olan bir Kombine Gaz Çevrim Türbini de dahildir. Yönetim merkezi toplantısının ve bölge ekspertizlerinin yapıldığı sırada Gama Enerji yönetimi, Asistan Genel Müdür
2 Yönetme ve İşletme, Asistan Genel Müdür- Hidro ve Yenilenebilir Enerji, Yönetim Müdürü Yönetme ve İşletme Departmanı ve İşletme Geliştirme Uzmanı dâhil olmak üzere toplanmışlardır. IFC nin kıymet takdiri, projeler ve bu planlar arasındaki boşluklar ve IFC gereklilikleri için yapılan çevresel ve sosyal yönetim planlarını da hesaba katmıştır. Bu boşlukların uygun bir zaman dilimi içerisinde kapatılması için alınacak ıslah edici önlemler bir sonraki paragrafta ve bu denetleme özetinde açıklanan Çevresel ve Sosyal Faaliyet Planında (ÇSFP) özetlenmiştir. Yönetim planlarının ve Çevresel ve Sosyal Faaliyet Planının uygulanması süresince, şirketin malvarlığının PS nin amaçları ile uyumlu olarak tasarlanması ve işletilmesi beklenmektedir. Proje Tanımı IFC nin teklif etmiş olduğu yatırım, malvarlığı Türkiye de (enerji) ve Ürdün de(su) bulunan enerji ve su şirketi olan Gama Enerjideki bir hissedarlık için 170 milyon Amerikan dolarına kadar olan düz öz kaynak katılımıdır. Şirket şu anda General Elektrik Finansal Servisleri ( GE EFS ) ve Gama Holding Anonim Şirketi ( Gama Holding veya sponsor ) eşit olarak ortaktırlar; ve General Elektrik Finansal Servisleri nin IFC nin yaptığı yatırımdan önce ortaklıktan çıkması ile Gama Holding şirketin tek ortağı olacaktır. Gama Enerji, 2002 yılında Gama Holdingden ayrı bir teşekkül kurmuş ve esasen enerji üretimi projelerine sahip olmakla birlikte bunları geliştirmiş ve işletmiştir. Aynı zamanda, geliştirmiş olduğu su çıkarma ve devri projesi de işletmektedir. Projeler şirket tarafından tanımlanmakta, devletin verdiği lisanslar sayesinde elde edilmekte veya Kırkağaç, Marmara ve UWE WPP ler gibi projenin ilk aşamalarında önceki sahibinden alınmaktadır. Disi nin malvarlığı şu anda dolaylı olarak Gama Holding ve General Elektrik Finansal Servisleri tarafından kontrol edilmektedir dolayısıyla Gama Enerji altında birleşmemektedir. IFC- AMC nin yapacağı yatırımdan önce Disi nin malvarlığı Gama Enerjiye transfer edilecektir. Şirketin şu anda faaliyette olan üçü HES (Birecik, 672 MW, 2001 de tamamlanmış; Limonlu, 36,4 MW, 2009 da tamamlanmış ve Çakırlar, 16.5 MW, 2009 da tamamlanmış), üçü RES (Sares, 24.75MW, 2011 de tamamlanmış; Karadağ, 10 MW, 2012 de tamamlanmış ve Gökreş II, 35 MW, 2014 te tamamlanmış) ve yer altı suyu çıkarma ve taşıması projesi (Disi, 100MCM/yıllık, 2014 te Ürdün de tamamlanmış) olmak üzere yedi tane projesi bulunmaktadır. Şirket şu anda 840 MW İç Anadolu KGÇT projesini (2016 da yetkilendirilmek üzere ayarlanmış) inşa etmektedir ve Türkiye de ilk aşamalarında olan üç tane rüzgâr enerjisi projesi (Kırkağaç, 45 MW, Marmara, 10 MW ve UWE İstanbul, 200 MW) bulunmaktadır. Proje inşaatı, uzman inşaat müteahhitleri tarafından üstlenilmektedir. Şirket, Türkiye deki %20 sine sahip olduğu Bilecik HEP hariç tüm projelerin çoğunluğu üzerinde mülkiyet sahibidir. Türkiye de bulunan tüm projeler ile piyasaya, seçkin müşterilere ve toptan satım şirketlerine Türk Elektrik İletim Anonim Şirketi (TEİAŞ) tarafından işletilen şebeke aracılığı ile enerji tedarik edilmektedir. Her proje şalt sahasına kadar olan bağlantı tesislerinin mülkiyetine sahipken TEİAŞ yardımcı istasyondan itibaren yüksek voltaj iletim kablolarına ( kv arasında değişmektedir) sahiptir. Çakırlar ve Limonlu HES leri akarsu tipi barajlardır. Çakırlar Hidroelektrik Santrali (Çakırlar HES), Türkiye nin kuzeydoğusunda Artvin in Murgul ilçesi sınırları içerisinde bulunur ve enerji üretmek amacı ile 450 m düşü yaratmak için dört akarsuyunun yatağı değiştirilmiştir. Proje derivasyonları ve santral binası, sırasıyla deniz seviyesinden 1400 m ve 930 m yukarıdadır ve yerleşim yeri olmayan yerlerde bulunmaktadırlar.
3 Derivasyon regülâtörleri, hemen üst kısmına tortu seti konulmuş metre uzunluğundaki yüksek beton yapılar, kumu ayıran tesisatların olduğu yer altı derivasyon boruları, yer üstü cebri borusu ve santral binasıdır. Projenin 16.5 MW (maksimum 4.1. m3/s) elektrik üretim kapasitesi bulunmaktadır ve ardışık olarak kurulmuş olan HES lerin en üstte kurulmuş olanıdır. Limonlu HES (36.4 MW) Türkiye nin Güneyinde bulunan Mersin ilindeki Limonlu Nehri üzerinde kurulmuştur. Proje 5.2 m uzunluğundaki beton regülatörler ile nehir yatağının değiştirilmesini, 6,5 km uzunluğunda yer altı derivasyon tüneli/boru hattını, cebri boru ve 23 hektarlık yer kaplayan yer üstü santral binasını içermektedir. Limonlu III santral binası 221 metre, Limonlu IV 332 metrelik düşüye sahiptir ve sırası ile proje santral binaları deniz seviyesinden 413 metre ve 78 metre yüksekliktedir. Projenin maksimum kapasitesi 7.5 m3/s dir. Projenin üst kısımları olan Limonlu I ve II henüz plan aşamasındadır. Birecik HES, Türkiye-Suriye sınırının 37 km yukarısında, Fırat nehrinde bulunmaktadır. Biricik HES Atatürk barajının (2,400 MW) mansabında elektrik üretmek üzere kurulmuştur. Elektrik üretimi, DSİ (Devlet Şu İşleri) tarafından işletilen sevk merkezi tarafından ve TEİAŞ ve Atatürk Barajından salınan kollar ve Birecik rezervuarındaki sınırlı depolama kapasitesi( 3 metre aralığında işlemektedir) doğrultusunda belirlenmektedir de tamamlanan bu proje, Türkiye nin en büyük Yap-İşlet-Devret Hidro güç tesisidir ve Ekim 2016 da devlete teslim edilmek üzere süresi sona erecektir. Baraj 62.5 metre yüksekliğindedir ve proje yaklaşık olarak çoğunluğu rezervuar alanı olmakla birlikte km 2 lik bir alanı kaplamaktadır. Projenin maksimum kapasitesi 963 m³/s civarındadır. Devlet tarafından işletilen 2010 Belkis sulama projesinin suyu kısa bir süreliğine rezervuarlarsan tedarik edilmiş; ancak yüksek maliyet dolayısıyla projeye devam edilememiştir. Faaliyette olan rüzgâr enerjisi projeleri şunlardır: Karadağ(10 MW); Sares (24.75 MW); ve Gökreş-II (35 MW). Bu projelerde 4-25 arası sıralanmış, yazılım tadili nedeniyle 2.75 MW kapasiteye sahip olan Sares hariç her biri 2.5 MW kapasiteye sahip rüzgar türbin jeneratörleri (RTJ) bulunmaktadır. Türbinler, metre uzunluğundaki tüp şeklindeki çelik kulelerin üzerine, metre çapında hareketli kanatlar ile birlikte monte edilmiştir. Her RTJ nin ayrı bir dönüştüreci vardır ve bunlar diğer RTJ lere bağlıdır ve her RTJ nin 20/34. kv hatlarını yer altı vasıtasıyla birbirine bağlayan ikincil merkezi mevcuttur. Projenin ikincil merkezleri yüksek voltaj (154 kv)(karadağ daha düşük voltajda kullanmaktadır) hatları vasıtası ile ulusal şebekeye bağlanmaktadır. Diğer standart tesislerde, kule alanına toprak ulaşım yolları, merkezi takip sistemi, bakım atölyesi ve depo bulunmaktadır. Her bir RTJ için ayrılan arazi genel olarak 2,000-3,000 m 2 dir. Bu kademeli arazi RTJ temelini, dik tutucu ayaklığı ve boşaltım yerini de kapsar. Tüm proje sit alanları, RTJ lerinin kıyı ve iç bölgelerdeki sırt çizgilerinde deniz seviyesinden 600 metre yükseklere yerleştirildiği, devlet orman arazilerinde bulunur. 840 MW İç Anadolu KGÇT projesi, Ankara nın 50 km doğusunda bulunan Kırıkkale ilinin merkez ilçesindeki bir endüstriyel bölgede bulunmaktadır. Tesisin net elektrik üretimi verim oranı ~%58 dir ve bu oran ile Türkiye nin en verimli gaz enerjisi üreten tesisler arasındadır. Tesisin ileride79 m yüksek emisyon yığını olacaktır. Tesis, Gama Endüstri tarafından arasında alınmış olan arazide yaklaşık olarak 14 hektarlık bir alanı kaplamaktadır. Tesisin, 600 metre güneydoğusunda bulunan komşu arazisi yağ rafineri merkezi olarak kullanılmakta, kuzey sınırında bulunan ormanlık alan rafineri personeli için kullanılmakta ve batıda kalan kısmı ise otlak arazi olarak kullanılmaktadır. EPC müteahhidi GE Enerji Ürünleri Fransa, General Elektrik Ticaret ve Servis A.Ş., Gama Güç Sistemleri Mühendislik ve Taahhüt A.Ş.
4 ve Gama SA. İnşaat Ocak 2014 te başlamıştır ve görevlendirme Ağustos 2016 da sona erecektir. Sitenin teftiş edildiği zaman yalnızca hafriyat işinin büyük kısmı ve istinat duvarları tamamlanmış, buna ek olarak bazı iç temel işleri yapılmıştır. Ortakça elde edilen gelişmelere, 12.6 km uzunluğundaki, mevcut Samsun - Ankara doğal gaz boru hattının dalı olan doğal gaz tedarik boru hattı; 10 km uzunluğundaki, Belediyenin su tedarik borusu hattının dalı olan su tedarik borusu hattı, 3.1 km uzunluğundaki Belediye kanalizasyon sistemine bağlanan atık su boşaltım boru hattı ve 58 km uzunluğundaki elektrik şebekesine bağlanan 380Kv iletim ağı da dâhildir. Disi Su Taşıma Projesi, Güney Ürdün deki Disi aküferinin 65 km 2 ilerisindeki 55 üretim kaynağından yer altı suyu çıkaran ve 325 km uzunluğundaki boru hattı ve iki pompalama istasyonu aracılığı ile boru hattı üzerinde yer alan dört önemli şehre ve Amman bölgesine su tedarik eden bir Yap-İşlet-Devret projesidir. Proje inşaatı 2014 yılında başlamıştır ve şirketin tesisi Ürdün hükümetine teslim etmeden önce 25 yıllık süresi vardır. Yer altı suyu, Suudi Arabistan (Suudi Arabistanda Saq-Ram aküfer sistemi denilmektedir) ile paylaşılan Disi aküferinin metre derinliğinden çıkarılmaktadır ve ülke içindeki su tüketim ihtiyacı karşılamak üzere kullanılmaktadır. Bu aküfer km 2 lik bir alan kaplamaktadır ve arazinin yaklaşık olarak %30 u Ürdün de bulunmaktadır. Bu aküferin, yıllık 3-10 MCM civarında olmak üzere çok düşük bir beslenme hızı vardır ve ağırlıklı olarak 10,000-30,000 yıl önce birikmiş suların bulunmaktadır. Bu nedenle de fosil aküfer olarak belirlenmiştir yani başka bir deyişle yenilenemeyen bir enerji kaynağıdır. Bu aküferden su çıkarılmaya 1970 li yıllarda başlanmıştır. Su çıkarımının günümüzde Suudi Arabistan da yıllık 1,000/MCM ve Ürdün de yıllık 190/MCM olduğu tahmin edilmektedir. Bu nedenle çıkarılan toplam miktar minimum beslenme oranını önemli ölçüde aşmaktadır. Ürdün ve Suudi Arabistan arasında aküferin kullanımı ile ilgili olarak herhangi bir resmi uluslararası antlaşma imzalanmamıştır; ancak Ürdün Su ve Sulama Bakanlığı ve Suudi Arabistan Elektrik ve Su Bakanlığı 2007 de bağlayıcı olmayan bir mutabakat anlaşması imzalamışlardır. Mutabakat anlaşması yeni kuyu sondajını ve tarımsal aktivitelerin Dibdib/Dubaydib ve Tabuk kuyu alanı arasındaki sınırın her iki tarafında kalan 10 km lik kısmına yayılmasını yasaklamıştır. Mevcut fosil suyun sonlu hacme sahip olması nedeniyle, Disi aküferine duyulan güven Amman bölgesindeki içme suyu sorununa tam olmayan bir çözümdür zira bölgedeki nüfus gün geçtikçe artmaya devam etmektedir. Disi kaynağını içme suyu olarak korumak için, Ürdün hükümeti büyük çaplı tarımsal faaliyetlerde Disi suyunun kullanımını durdurmuştur ve Disi nin gelecekteki içilebilir suyuna ilave yapabilmek adına, komşu ülkeler ile işbirliği içinde bazı potansiyel projeler sürdürmektedir. Çıkarma projesi oranları Ürdün Su ve Sulama Bakanlığınca belirlenecektir ve şirketin ulusal önem arz eden bu konularda hiçbir kontrolü olmayacaktır. Yürürlükteki Tespit Edilmiş Performans Standartları PS 1 Çevresel ve Sosyal Risk ve Etkilerin Değerlendirilmesi ve Yönetimi PS 2 İş Gücü ve Çalışma Koşulları PS 3 Kaynak Verimi ve Zehirlenme Önlemleri PS 4 Toplum Sağlığı, Emniyeti ve Asayişi PS 5 Arazi İktisabı ve İstemsiz Yerleştirme PS 6 Biyolojik Çeşitliliğin Korunması ve Yaşayan Doğal Kaynakların Sürdürülebilir Yönetimi PS 7 Kültürel Miras
5 Çevresel ve Sosyal Sınıflandırma ve Gerekçe Şirketin küçük ölçekli rüzgâr enerjisi projeleri ile birlikte (10 MW ve yukarısı), Fırat Nehrinin (önem arz eden uluslararası bir nehir) Suriye sınırının üst kısmında bulunan 672 MW Birecik HES projesi, büyük 840 MW İç Anadolu KGÇT projesi ve Ürdün deki büyük Disi su taşıma projesi gibi büyük projeleri de mevcuttur. Dolayısıyla, nehir ekosistemi ve HES e ilişkin su tedarik meseleleri; yer altı suyunun su taşıma projeleri ile sağlanması; KGÇT projesindeki hava kalitesi meseleleri ve Birecik HES e ilişkin anlaşma gibi önemli çevresel ve sosyal konular gündeme gelmektedir. Korunan Alanlarda veya yakınında hiçbir tesis kurulmamaktadır. IFC nin Ç&S İnceleme Prosedürüne göre bu yatırım A sınıfı kategori kapsamında ele alınmaktadır. PS 7- Yerli halka uygulanmaz çünkü Türkiye de veya Ürdün deki Disi tesisinde tespit edilmiş belli bir sosyal grup bulunmamaktadır. Ancak Türkiye dışındaki gelecek projelere uygulanma potansiyeli vardır. Eğer böyle bir durum ortaya çıkarsa şirket kurumsal politikalarını ve prosedürlerini PS7 ile uyumlu olacak şekilde güncelleyecektir. Ana Çevresel ve Sosyal Riskler / Projenin Etkileri ve Anahtar Azaltma Önlemleri PS1: Çevresel ve Sosyal Risk ve Etkilerin Değerlendirilmesi ve Yönetimi Bu kısım şirketin mevcut Ç&S Yönetim Sistemini analiz eder ve şirketin IFC PS leri ile uyumlu olarak etkin bir şekilde tüm malvarlığı risklerini, henüz belli olmayan gelecek malvarlıkları da dâhil olmak üzere, belirlemesine ve yönetmesine olanak sağlayacak sistemler-seviye süreçleri gerekli kuvvetlendirmeleri tespit eder. PS1 sonuçları, tesiste bulunan analizler ile desteklenir. Çevresel ve Sosyal Değerlendirme ve Yönetim Sistemi Prensip: Gama Enerji, bir yandan projeleri geliştirirken aynı zamanda birçok konuyu kapsayan Çevresel ve İş Sağlığı ve Güvenliği Politikası ile çevrenin sürdürülebilir gelişimine ve korunmasına ve yaşam kalitesine de dikkat çekmektedir. Bu politika doğrultusunda şirket ve bağlı ortakları, işçilerin sağlık ve güvenliği ve zehirlenmenin önlenmesi adına en uygun teknolojileri ve önlemleri almaktadırlar. Risklerin Belirlenmesi ve Etkileri: Şirket, uzman Ç&S danışman firmalarını şu hususlar için yetkilendirir: (i) teklif verilen projeler için gerekli Ç&S değerlendirme ve yönetim planlarını hazırlamak (ii) projenin yapılması sırasında devam eden çevresel izlemeyi üstlenmek (iii) ulusal ve yerel kanunlara uygun olarak projeler ile ilgili denetimleri yürütmek. Yeni projelerin değerlendirilmesinde Devletin belirlediği proje onayı, inşaatı ve işletilmesi ile ilgili gereklilikler ve standartlara uyulur; ancak bazı Uluslararası Finansal Kuruluşların da (UFK, bir başka deyişle EBRD ve/veya IFC) ana esasları uygulanır. Şirket proje dizaynını gerekli çevresel değerlendirme bulguları doğrusunda değiştirir. İnşaat halinde ve işletilmekten olan tüm projeler ÇED süreci doğrultusunda Devletin onayını almıştır ancak Birecik HES projesi buna istisna olmuştur zira bu proje ÇED sürecinin çıkmasından önce 1993 te onaylanmış olduğu için, ÇED sürecinden muaf tutulmuştur. ÇED sürecinde, projenin etki alanı üzerinde proje inşaatının ve yönetiminin doğrudan ve dolaylı etkileri, projenin katkıda bulunduğu kümülatif etkileri (örneğin gürültü, hava kalitesi) ve boru hatları (su, gaz), atık su boru hatları ve atık suyun iletimi gibi proje ile ilişkili
6 herhangi bir tesisin yarattığı etkiler değerlendirilir. Tesis, teknoloji ve tasarım gibi proje alternatifleri en aza indirgenmiş Ç&S etkileri ve işletimsel, mühendislik ve finansal faktörler temel alınarak değerlendirilir ve böylece Ç&S ile ilgili meseleler proje dizaynı ile birleşmiş olur. Şirketin Türkiye de karşılaştığı kısıtlama, iletim ağı güzergahının genellikle şebeke operatörü tarafından belirlenmesi ve şirketin de bu güzergah doğrultusunda hattı dizayn etmek zorunda olmasıdır. Son ÇED raporları ortaya bir çevresel yönetim planı koymuştur (ÇYP). Yönetim Programları: Mevcut kurumsal kalite, ISO 9001:2008, ISO 14001:2004 ve OHSAS 18001:2007 olarak adlandırılan çevresel ve sosyal yönetim sistemi (ÇSYS), uluslararası kabul edilen yönetim sistemi standartları ile uygun olarak tasdik edilmiştir. Proje aşamasında iken Sares ve Karadağ RES ve Birecik, Çakırlar ve Limonlu HES bu üç standart doğrultusunda tasdik edilmişlerdir, Gökreş II nin ise 2015 te tasdik edilmek üzere talepte bulunulmuştur. Disi Su Projesi ise ISO 9001:2008 sertifikalıdır. Şirketin yakın zamanda kurumsal yönetim için sunmuş olduğu ISO denetim belgelerinden önemli bir uyuşmazlığın olmadığı görülmektedir. Gama Enerji nin kurumsal seviyedeki Kalite, Çevresel Sağlık ve Güvenlik (KÇSG) kılavuzu ve bununla birlikte, her bir proje için ayrı Çevresel ve İş Sağlığı ve Güvenliği El Kitapçıkları ve güvenlik yönergeleri mevcuttur. Sağlık, Güvenlik ve Çevresel Uygulama Prosedürü P 4-01: yasal ve diğer gereklilikler ve uyum değerlendirme raporu; acil duruma hazırlık ve tepki; izleme ve ölçümler; S&S risk değerlendirmesi; çevresel hal belirlemesi ve etkilerin değerlendirilmesi prosedürü; ve zarar tespiti ve risk değerlendirme prosedürü konularını içermektedir. Prosedürler ve yönergeler personele bildirilmekte ve uygun bir eğitim sağlanmaktadır. Gama Enerji Sosyal ve Çevresel Yönetim Sisteminin tüm mevcutlarda, IFC Performans Standardı 1 e ve bununla birlikte IFC Performans Standartları 2-8 e ve WBG EHS prensiplerine uygun olarak uygulanmasını güvence altına alacaktır. Bu sayılanlar ile sınırlı olmamakla birlikte şu hususları da içerecektir: uygun Ç&S yönetim planları ve prosedürünün geliştirilmesi, uygun Ç&S kapasitesinin ilgili eğitim hükümleri doğrultusunda geliştirilmesi ve uygun Ç&S izleme programlarının uygulanması. Örgütsel Kapasite ve Yeterlik: Gama Enerji nin kanuni merkezinde bulunan, kurumsal Ç&S politikalarını belirlemek ile, kurumsal nitelikteki prosedürleri belirlemek ile, istendiği zaman proje seviyesinde yönetimi sağlamak ile, proje performans ve raporlarını gözden geçirmek ve bu yöneticiye bildirmek ile görevli olan bir Yönetici ve İşletim Departmanı bulunmaktadır. Departmanın dört tane tam zamanlı profesyonel çalışanı bulunmaktadır. Bunlar Asistan Genel Müdür, Yönetim Müdürü, İşletim Yönetimi Uzmanı ve Proje Mühendisidir; ancak Ç&S uzmanı kanuni merkezde bulunmamaktadır. İnşaat süresince Departman, inşaat mühendisinin Ç&S performansını denetlemekle, grup toplantıları/duruşmaları organize etmek, ortaya çıkan meseleler ve performans raporları ile ilgili olarak Departman ile iletişim kurmakla görevli kurum içerisinden bir Sağlık, Güvenlik ve Çevre Müdürü (HSE Müdürü) atar. HSE Müdürü, Proje/Teknik Yöneticisi altında çalışır ve üst yönetime rapor verir. Küçük projelerde projelerin işletimsel Ç&S ve İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetiminden tesis yönetim takımı sorumlu iken, Disi deki ve İç Anadolu daki projelerdeki Ç&S meselelerini yönetmekle görevli kalıcı olarak kurumun içinden atanmış çalışanların görevidir. Her projedeki Ç&S takibi dıştan gelen danışmanlarca üstlenilmektedir ( örneğin Limonlu HES Ilgi OSGB tarafından izlenmiştir). Projeler Departmana rapor verir ancak Departmanın proje meseleleri ile doğrudan ilgilenen Ç&S uzmanı bulunmamaktadır. Şirket koordinasyonunu geliştirmek için Ç&S meselelerini yönetmek üzere, ilgili alanda uzmanlığı olan bir Kalite, Çevre, Sağlık ve Güvenlik koordinatörü atanacaktır.
7 Şirket, proje elemanlarının çevre, sağlık ve güvelik konularında eğitilmesi için her proje başına yıllık bir bütçe ayırmaktadır. Müteahhit seçilirken teklif verenlerin Ç&S deneyimleri, performansları, ilkeleri, prosedürleri ve yönetim sistemleri değerlendirilir. İnşaat müteahhitleri, her bir proje için çevresel inşaat yönetim planı yapmakla ve bunlara birer EHS/OHS Müdürü atamakla, çalışanlara gereken eğitimi vermekle ve Gama Enerjiye periyodik olarak çevresel raporlar hazırlamakla görevlidir. Acil Durum Hazırlığı ve Acil Duruma Tepki: Her projenin, risk türü ve derecesi ile uyumlu olarak farklı şekillerdeki acil durum planı mevcuttur. Bu planlarda acil durum önemli irtibat bilgileri, tahliye planı ve medikal yardım/hastane yerleri bilgileri yer almaktadır. Birecik HES te baraj güvenlik planı veya baraj kaçış prosedürü olmamakla birlikte, meydana gelecek planlanmamış dolusavak boşaltımı halinde ilgili yetkililerin onayının alınması gerekmektedir İzleme ve İnceleme: Şirket inşaatın ve faaliyet sürecinin düzenli olarak izlenilmesini üstlenmektedir. Her proje içten ve dıştan önemli parametreler için izlenmektedir ve Ç&S vakıaları ve iş yaralanmaları yönetim merkezine bildirilmektedir. Örneğin İç Anadolu KGÇT tesisine inşaat süresince yapılan ziyaretler AECOM tarafından yönetilmiştir. RES lerdeki ve HES lerdeki detaylı Ç&S izlemeleri dışarıdan atanan uzmanlar tarafından gerçekleştirilmiştir. İç Anadolu ve Disi projelerine atanmış Ç&S çalışanları ise üç aylık süreler ile yönetim merkezine rapor vermektedirler. Sağlamlaştırılmış sonuçlar yönetim merkezine düzenli olarak bildirilmekte ve yıllık üst düzey yönetim toplantılarında tartışılmaktadır. Devlet yetkilileri HES çevresel salımlarını ve suların yukarı akıntı/aşağı akıntı seviyelerini periyodik olarak kontrol etmektedirler. Sosyal Etki Değerlendirmesi ve Hissedar Katılımı: Sosyal etki değerlendirmesi Türkiye de yasal bir gereklilik değildir bu nedenle ÇED raporları sosyal değerlendirmeler içermemektedir. Şirketin yönettiği projelerde sosyal etkiler de dâhil olmak üzere değişik seviyelerdeki çeşitli etkilerin olduğu dikkate alındığında şirket, örgütsel yapısında bir sosyal gelişim uzmanı bulundurmaktadır (ESAP madde 2 uyarınca). Buna ek olarak, ESAP madde 3 uyarınca, şirket, işletilmekte, geliştirilmekte veya inşaat halinde olan projelerinin uygulanmasının IFC PS ları ve WBG EHS Yönergeleri ile uyumlu olmasını sağlamak adına, sosyal etkilerinin değerlendirilmesi üzere bir çalışma başlatacaktır. Söz konusu standartlarda bir boşluk tespit edilmesi halinde, iş sahibi boşlukların kapatılması için gereken tüm önlemleri alacaktır. Benzer şekilde, şirketin hissedar katılım düzenlemelerinde, bu Çevresel ve Sosyal Değerlendirme Özetinin sonunda ilgili kısımda açıklandığı üzere, birtakım iyileştirmelere gidilmesi gerekmektedir. Şirketin iç ve dış proje hissedarları (etkilenen kişiler de dâhil olmak üzere), hissedar haritalandırması ve danışmanlık için prosedürlerin belirlenmesi, bilgilerin açıklanması ve işletilmekte olan, inşaat halinde olan ve/veya geliştirilmekte olan her bir proje için sağlam ve uygulanabilir bir şikâyet mekanizması oluşturmak amacıyla, ESAP madde 1 uyarınca, farklı kategorileri tanımlayan ve kurumsal düzeyde bir standart harekât prosedürü (SOP) hazırlaması gerekmektedir.
8 PS2: İş Gücü ve Çalışma Koşulları Şirket, 68 i GEAŞ O&M Şirketi tarafından yönetilen projen tesis alanında bulunan, 101 tam zamanlı elamanlık işgücüne sahiptir. Şirket geçici veya yarı zamanlı elemanları projede çalıştırılmamakla birlikte 22 adet ek eleman işgücü aracıları tarafından işe alınmıştır. İstihdam ve işçi haklarına ilişkin hükümler ve yükümlülükler işçi sözleşmelerinde belirtilmiştir. Şirket, cinsiyet, yaş, ırk ve kültür olarak çeşitlilik arz eden bir yelpaze içinden elemanlarını seçmektedir. Müteahhitlerle, müteahhidin yasal yükümlülüklerini içeren üçüncü taraf çalışan sözleşmesi imzalanır. Şirket, işlem yaptığı ülkelerdeki (Türkiye ve Ürdün) ulusal hukuk kurallarına, genel kurallara ve düzenlemelere bağlıdır. Şirketin asgari ücret, çalışma saatleri, mesai saatlerini aşan kısımlar için yaptığı ödemeler, sağlık ve güvenlik koşulları ve sağlık sigortasına ve emeklilik planına katkıları dâhil olmak üzere standart koşullara uygunluğu düzenli olarak izlenmekte ve yıllık olarak muhasebe departmanları tarafından denetlenmektedir. Her iki ülkenin de iş hukuku kuralları, iş gücünün korunması, sendikalar katılma ve sendika kurma hakkı ve toplu pazarlık hakları da dâhil olmak üzere işçilerin temel haklarını korumak hususunda yeterli bir yasal çerçeve oluşturmaktadır. İnsan Kaynakları Politikaları ve Prosedürleri: Şirket, PS2 faaliyetlerine uygun olarak amaçlarını tanımlayan, yönetim ve işletimsel faaliyetler ile ilgi bir çerçeve sağlayan İnsan Kaynakları politikası geliştirecektir (ESAP madde 5 hükmü uyarınca) ve çalışanlarının bu içerikten haberdar olmasını sağlayacaktır. İş yeri eğitimi, İnsan Kaynakları politikasının özetinin ve proje tesisi çevresindeki ilan panosunda yer alan politikaların özetinin öğretilmesini kapsayacaktır. Ulusal iş hukuku, sosyal güvenlik hukuku ve iş sağlığı ve güvenliği hukuku kurallarına uyum sağlanmakla birlikte IFC PS2 hükümlerine de uyum sağlanılacaktır. Bu itibarla, İnsan Kaynakları politikası, yaş, ücret, çalışma saatleri, engelli çalışanlar, kadrosuz çalışanlar, sağlık ve güvenlik ve işçi kampları ile ilgili hükümleri de içerecektir. Ek olarak, çocuk çalıştırma ve cebri çalıştırma, örgütlenme özgürlüğü ve ayrımcılığın tüm şekilleri bu politikada yasaklanacaktır. Şikayet Mekanizması: Şirketin çalışanların iş ile ilgili sorunlarını bildirebileceği resmi bir şikayet mekanizması bulunmamaktadır. Şirket, ESAP madde 5 hükmü uyarınca, kanuni merkezdeki ve proje tesisindeki doğrudan ve sözleşmeli çalışanları için resmi ve yapılandırılmış bir şikayet mekanizması kuracaktır ve çalışanlarının bu mekanizmadan haberdar olmasını ve bu mekanizmanın kolayca erişilebilir olmasını sağlayacaktır. İş Sağlığı ve Güvenliği: Şirket OHSAS 18001:2007 sertifikalıdır. Şirketin kurumsal Kalite, Sağlık, Güvenlik ve Çevre El Kitabı ile birlikte her bir proje için özel olarak hazırlanan İş Sağlığı ve Güvenliği El Kitapları ve güvenlik yönergeleri bulunmaktadır. Tesis müdürünün sağlık ve güvenlik işlerinden sorumlu uzman olarak görevli olduğu Çakırlar HES Projesi hariç her proje tesisinde Sağlık ve Güvenlik hizmeti dışarıdan ayrıca sağlanmaktadır. Her bir proje için bir HSE uzmanı ve bir sağlık uzmanı atanır. HSE uzmanı ve sağlık uzmanı, ilgili düzenlemeler uyarınca tesisi ziyaret eder ve denetim yapar. Çalışanlar görevleri dolayısıyla karşı karşıya oldukları riskler hakkında HSE Talimatları ve Acil Durum Talimatları yönergeleri doğrultusunda bilgilendirilirler. Çalışanlar, şirketin HSE Talimatları, Acil Durum Talimatları, Kişisel Korunma Ekipmanı (PPE) Listesi ve PE Listesi ortak kullanım uyarınca, düzenli olarak Sağlık ve Güvenlik (H&S) eğitimi alır.
9 Şirket, çalışanların ve üçüncü taraf yüklenicilerin geçirdiği tüm kazaları ve meydana gelen vakaları kayıt altına alır ve ilgili düzenlemeler uyarınca yetkili makamlara bildirir. Kazalar ve vakalar düzeltici ve önleyici faaliyet tutanaklarının çıkarılması ile ve İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanlarınca belirlenmiş uygunluk koşullarının değerlendirilmesi için kazayı veya olayı müteakiben yapılan gözlemler ile yönetilir. İş Sağlığı ve Güvenliği kazası ve vakası kayıtlarına göre 2011 ve Temmuz 2014 yılları arasında hiçbir ölüm gerçekleşmemiştir. Bu süre zarfı içerisinde sadece yedi kaza olmuş ve sadece üçünde yaralanma meydana gelmiş; diğer dört olayda ise sadece ekipman zarar görmüştür. İşe almadan önce işçilere yapılan bir muayene bulunmamaktadır; ancak Türkiye deki iş kanunları dolayısıyla çalışanlara mesleki tıbbi yardım hizmetleri ve düzenli muayeneler sağlanmaktadır. Şirket aynı zamanda üçüncü bir şirketten sağlık ve güvenlik hizmeti satın almaktadır. Buna ek olarak, Şirket OHSAS 18000:2007 uyarınca, çalışma ortamları düzenli olarak güvenlik tehlikesi, gürültü seviyeleri, ışık seviyeleri, ergonomik koşullar, toz, sıcaklık, radyasyon vs. gibi etkenler bakımından izlenmektedir. Sağlık, Güvenlik ve Çevre projesinin yönetimin bir örneği, inşaat halinde olan İç Anadolu KGÇT projesinde alınan tedbirlerdir. Şirketin Sağlık, Güvenlik ve Çevre yönetim görevlerine şunlar da dâhildir: Sağlık, Güvenlik ve Çevre plan ve prosedürlerinin incelenmesi ve onayı; müteahhittin planı ve prosedürü yönetiminin teftiş edilmesi; müteahhittin çalışanları ile gündelik yürüyüşler ve sohbetler; haftalık yapılacak toplantılar; metot belirtilmesine ve risk değerlendirilmesi yapılması hazırlıklarına destek olmak; vakaların olası ya da gerçek şiddetine istinaden yapılan araştırmalara katılmak vs. İşçilerin Konaklaması: Şu anda sadece inşaat halinde İç Anadolu KGÇT projesi sahasında işçi kampı bulunmamaktadır. Eğer ileride şirketin işçileri bölgede konaklatması gerekirse, IFC nin İşçilerin Konaklamasına İlişkin Rehber ine istinaden işçi kampları tesis edilecektir. Bu kamplar sayılanlar ile sınırlı olmamakla birlikte bünyesinde şunları barındıracaktır: odalar ve banyolar, klima, mobilya, içme suyu ve sıcak su, atık su depolama ve atma yeri, can ve yangın güvenliği önlemleri, mutfak ve WHO önerileri çerçevesindeki yiyecekler, ilk yardım servisleri, boş vakit ve iletişim merkezleri. Üçüncü Taraflarca Çalıştırılan İşçiler: Şirket faaliyetleri için müteahhitler ve servis sağlayıcıları ile çalışmaktadır. Şirketin, çalıştırmakta olduğu müteahhitlerin ve hizmet sağlayıcılarının da projenin sağlık ve güvenlik politikalarına uymakla birlikte yerel sağlık ve güvenlik kanunları hükümlerine uymasını sağlamakla yükümlüdür. Müteahhitlerin ve servis sağlayıcılarının da kazaları, vakaları ve güvenliğe uymayan durumları bildirmesi gerekecektir. Şirket, müteahhitlerin ve servis sağlayıcılarının da çalışanlarını şirketin yürürlükte olan İnsan Kaynakları politikasına uygun olarak yönetmesini zorunlu kılacaktır. Yukarıda bahsedilen tüm bu meseleler müteahhitler ve servis sağlayıcıları için de bağlayıcı birer koşul olarak bunların sözleşmelerine konulacak ve tekliflerin değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulacaktır. Şirket, ESAP madde 1 uyarınca, müteahhitlerin ve servis sağlayıcılarının çevresel ve sosyal hususlar bakımından (iş gücü/ PS2 dâhil) üstlerindeki sorumluluğun farkında olmaları için gerekli olan yönetim planları hazırlayacaktır. Bu planlar eğitim, uygulama ve izleme hususlarını içerecektir. Personel Sayısını Düşürme: ESAP madde 1 uyarınca, şirket ileride geniş grupları (yani bir seferde 20 veya daha fazla işçiyi işten çıkaracak ise) işten çıkaracağı zaman, her bir potansiyel işten çıkarma durumu için PS2 gerekliliklerine uygun bir işten çıkarma planı geliştirmeli; yine PS2 gerekliliklerine uygun bir şekilde bu planı bildirmelidir ve uygulamalıdır.