Soru: Canlılığın Temeli: Hücre ?
Soru: Canlılığın Temeli: Hücre ?
Cevap: CANLILIĞIN TEMEL BİRİMİ: HÜCRE
Canlıları cansızlardan ayırt ederken canlıların hücrelerden yapıldığını biliyoruz. Hücre yaşama ve çoğa yeteneğine sahip en küçük birimdir. Hücreler çıplak gözle görülmezler ancak yumurta, Acetabularia vs. gibi bazı canlılar tek iri hücreden oluşur.çevremizde gördüğümüz her canlı hücrelerden oluşur. İnsan, yaşamının ilk evrelerinde tek hücrelerden ibarettir. Daha sonra geliştikçe milyarlarcası bir arada olan hücre topluluğundan meydana gelir.
Hücre, ilk kez 1665 yılında bir İngiliz bilim adamı olan Robert Hooke tarafından incelenmiştir. Hooke şişe mantarından aldığı kesiti mikroskop altında incelemiş ve gördüğü odacıklara hücre anlamına gelen “cellula” adını vermiştir. 1838 yılında Alman bilim adamları Teodor Scwann ve Matthias J. Schleiden, o güne kadar bilinenlere dayanarak hücre teorisini ortaya atmışlardır. Bu teoriye göre “bütün organizmalar hücrelerden yapılmıştır”. Hücrelerin bölünerek yeni hücreler oluşturması ilk kez Rudolf Virchow tarafından 1855’de izlenmiştir.1930 yılında elektron mikroskobunun keşfedilmesinden sonra, hücrenin ayrıntılı yapısını gözlemek ve hücredeki yapıların görevini anlamak mümkün olmuştur. Bugünkü bilgilerimize dayanarak hücre teorisini özet olarak şu şekilde açıklayabiliriz:
Bütün canlılar hücrelerden oluşmuşlardır. Canlılığın devam etmesi hücrede oluşun kimyasal reaksiyonlara bağlıdır.
Hücreler kendilerinden önce yaşayan hücrelerden oluşurlar.
Hücre içinde oluşan kimyasal reaksiyonlar, hücre içinde belli görevi yapmak üzere bir arada bulunan özelleşmiş yapılara (mitokondri, kloroplast ve çekirdek gibi) bağlıdır.
Bütün canlı hücrelerin temel benzerliği, hücrelerde benzer kimyasal reaksiyonların olmasıdır.
Hücrenin Yapısı ve İşlevi
Hücreler şekilleri, büyüklükleri ve yapılarına bağlı olmaksızın beslenme, enerji üretip (ATP) kullanma, kalıtsal özelliklerini oluşturacakları yeni yavru hücrelere aktarma gibi temel yaşamsal faaliyetleri yürütürler. Hücreler tek başlarına bir canlıyı oluşturabilecekleri gibi (tek hücreli) farklı amaçlar için bir araya gelen gruplar halindeki hücreler de (çok hücreliler) bir canlıyı oluşturabilirler.
Hücreler şekil, büyüklük ve görev bakımından çok farklı olmalarına rağmen birçok ortak yapısal özellikleri vardır. Bir hücrede; hücre zarı, çekirdek ve sitoplazma olmak üzere üç kısım bulunur.
Bir hücrenin Başlıca Üç Ana Bölümleri
Sitoplazma tek başına değildir. İçinde birçok organeller bulundurur. Çekirdek de; çekirdek zarı, çekirdek özsuyu, çekirdekçik ve kromatin olmak üzere dört kısımdan oluşur.
Yukarıda sitoplazmanın içinde organeller olduğunu söylemiştik. Bunlardan bazıları;ribozom, endoplazmik redikulum, lizozom, mitokondri, sentrozom, plastitler, golgi cisimciği, koful, peroksizomdur. Ama bazı organeller sadece hayvan hücresinde bulunurken bazı organeller de sadece bitki hücrelerinde bulunmaktadır. Buradan da anlaşılabileceği gibi hayvan ve bitki hücreleri arasında farklılıklar vardır. Bu farklılıkları şöyle sıralayabiliriz;
Bitki Hücresinde,
Plastit vardır.
Selülozdan yapılmış hücre çeperi vardır.
Selülozdan dolayı köşeli yapıdadır.
Kofullar az ve büyüktür.
Sentrozomu yoktur.
Besin üretimi yapılır.
CO2’yi kullanabilme yeteneği vardır.
O2 üretir.
Depo maddesi olarak nişasta depolar.
Hayvan Hücresinde,
Plastit yoktur.
Hücre çeperi yoktur.
Çeper olmadığı için yuvarlak şekle sahiptir.
Kofullar çok ve küçüktür.
Sentrozom ardır.
Esin tüketimi yapılır.
Co2’yi kullanma yeteneği yoktur.
O2 üretir.
Depo maddesi olarak da glikojen depolar.
Hücrenin Şekli ve Büyüklüğü
Yaşamın en basit şekli hücredir. Hayvan bitkilerin hücre ve şekilleri temel yapılar hariç farklılıklar gösterir. Hücrenin şekli ve büyüklüğü, görevine ve kalıtsal özelliklerine bağlıdır. Bu yüzden hücreler canlıdan canlıya ve canlıda yaptıkları işe göre şekil bakımından farklılıklar gösterirler. Genelde hücreler şekil bakımından sabittirler. Ancak bazı özel durumlarda görevlerinden dolayı şekil değişikliği görülebilir.
Hücreler büyüklük bakımdan farklılıklar göstermektedirler. Boyları 0,2-0,5 mikron çapında olan bakteri ve parazit bir hücreliler olduğu gibi, çapları 10 mikrondan fazla olup evrilmiş hücrelerde vardır. Böyle evrilmiş yapıların sitoplazmalarında birçok organel bulunur. Memelilerdeki vücut hücreleri ve bazı ileri yapılı bitki hücreleri buna örnektir.