This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
kanallarını kullanmışlardır. Bunun yanında, tarihsel süreç içinde geliştirilen çeşitli teknolojik araçlarla yüz yüze iletişimin yanı sıra “teknolojiyle aracılanmış iletişim” tarzlarını da geliştirmişlerdir. Bunlar; yazılan bir mektuptan, çekilen bir telgraf ya da faksa, dinlenilen bir radyo programından izlenilen bir TV programına ya da sinema filminden, gönderilen bir e-mail mesajına kadar değişir. Kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, özellikle 19.yy’da kitle üretiminin egemen hale gelmesiyle kentlerde “kitle” denilen kalabalıklar ortaya çıkmıştır. Bu dönemde kitleleri birleştirme, bütünleştirme ve onlarla ilişki kurmada iletişimin çok önemli olduğu anlaşılmıştır. Kapitalizmin gelişmesi ile birlikte ortaya çıkan kitlesel üretim ve kalabalıklar, çeşitli endişe ve kaygıların yaşanmasına ve dile getirilmesine neden olmuştur. Bunlardan en önemlisi, egemenlerin ve seçkinlerin kitleleri yıkıcı bir güç olarak görmeleri ve kitleleri kontrol altına alma ve yönlendirmeyi amaçlayan kitle toplumu yaklaşımıdır. İletişim, egemenlik ve mücadelenin dinamik örgütlenişidir. İletişim toplumsal gerçekliği tanımlar ve tarihsel olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla iletişim sistemlerinin birincil işlevi, “mesaj aktarmak” değil, “farklı söylemlerin mücadeleye girişecekleri bir alan oluşturmak”tır. Bu nedenledir ki, Golding ve Murdock’ın da belirttiği gibi, sınıflı toplumlarda üretim araçlarını kontrol eden sınıflar, düşünce üretim araçlarını da kontrol ederler. Kapitalizmin gelişmesi ve burjuva devrimler çağında kendi çıkarını toplumun genel çıkarı olarak sunan burjuva sınıfı, egemen güç haline geldikten sonra kendi denetimindeki bilimi, çalışan sınıfları denetlemek ve var olan üretim ilişkilerini sürdürmek için kullanmıştır. İletişim bilimleri de örgütlü bir araştırma faaliyeti olarak kitleleri denetlemek ve yönlendirmek ihtiyacından doğmuştur. Aynı nedenle, denebilir ki, iletişim bilimlerinde bütün toplumun gerçeğini açıklayacak tek bir kuram yoktur. Farklı sınıfların farklılaşan çıkarları, farklı kuramlar aracılığıyla dile getirilmektedir. Bu bağlamda, iletişim alanında var olan toplumsal düzeni meşrulaştırma ve sürdürmeyi amaçlayan kuram ve yaklaşımlar ana-akım kuramlar olarak adlandırılırken; mevcut sistemi ve iletişimi eleştirel bir tarzda irdeleyen çalışmalar eleştirel kuramlar olarak değerlendirilmektedir. Pozitivist-ampirik iletişim yaklaşımlarında, özellikle iletişimin propaganda içinde incelendiği 1940’lar, 50’ler ve 60’larda, iletişim “yüz yüze iletişim”, “grup iletişimi” “kalabalık” ve “kitle davranışı” sınıflandırması yapılarak incelenmiştir. Fakat “kalabalık” ve “kitle” kavramları, ayaklanma ve başkaldırıların incelenmesi ve kontrolüne eğilmeyi gerektirdiği için, dayanışmayı ima eden “yüz yüze iletişim”, sonradan bireyciliği ifade eden “kişiler arası iletişim”e çevrilmiştir. Aynı şekilde, bu yıllarda yoğunlaşan “nüfus ve aile planlaması” uygulamaları da yine kitlelerin kontrol edilmesi amacıyla yapılmıştır. İletişim kuramında Gustave Le Bon’un “kitle” anlayışı Laswell’ci görüşte de yansımıştır. Korkuyu biraz azaltan gelişme, Gabriel Tarde’ın öncülüğünü yaptığı “taklit eden halk” ve “kamuoyu” anlayışının yaygınlaşmasıyla olmuştur. Öte yandan, John Fiske’nin yaptığı başka bir ayrıma kulak verecek olursak, iletişim bilimi alanının kuramsal donanımını ve çalışma yöntemini ortaya koyan başlıca iki okulun varlığından söz edilebilir: Süreç Okuluve Göstergebilim Okulu.Süreç okulu,genel olarak iletişimi iletilerin aktarılması süreci olarak görür. Göstergebilim okulu ise, anlam üretimi ve değişimi konularıyla ilgilenir. Süreç okulu, etkililik ve doğruluk gibi konulara odaklanır ve iletişimi bir kişinin diğerinin davranışlarını ya da zihinsel durumunu etkileme süreci olarak görürken; göstergebilim okulu anlamların üretilmesinde iletilerin ya da metinlerin kültür üzerindeki rolü üzerinde durur. Son olarak, süreç okulu, kendini “iletişim eylemlerine” adama eğilimindeyken; göstergebilim okulu kendini “iletişim ürünlerine” adama eğilimindedir. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise, medyanın, insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Özellikle Klapper, 1950’ler ve 1960’lar boyunca üretilen “seçici izleme”, “seçici algılama” ve “seçici hatırlama” gibi kavramlara dayalı araştırmaları özetleyerek “fonksiyonalist bir iletişim anlayışı geliştirmiştir. “Medya tutumları değiştirmez, var olan tutumları destekler” diyen Klapper, böylece medyayı sosyal sorumluluk anlayışından da kurtarmıştır. Klapper, sonradan, Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına da önemli katkılarda bulunmuştur. 1960’tan sonraki gelişmeler, “Kültürel İncelemeler” denen ve kapitalist iletişimi Marksist açıdan inceleyen araştırmaları beraberinde getirmiştir. Kültürel İncelemeler, endüstriyel ülkelerdeki anlam dolaşımı ve yaratılması üzerinde dururlar. Bu incelemelere göre anlamlar, sosyal yapıyla bağlantılıdır. Kapitalist toplumlar sınıf, ırk ve cinsiyet gibi farklılıklara göre gruplaşmışlardır. Toplum, sosyal gruplar şebekesidir. Kültür alanında da mücadele vardır. Bu, karşıt ideolojik mücadeledir. 1960’ların ikinci yarısında, Marksist siyasal ekonomiye dayanan ve iletişimin ekonomik yapısını ve ilişkilerini inceleyen araştırmalar da geliştirilmiştir. Gelişmiş kapitalist ülkelerdeki bu araştırmalar ve araştırmaların dayandığı kuramlar uluslararası ilişkilere de genişletilerek, medya emperyalizmi, kültür emperyalizmi, tek yönlü enformasyon akımı, kültürel ve ekonomik egemenlik gibi konularda araştırmalar yapılmış ve kuramlar geliştirilmiştir. ĠLETĠġĠM ALANINDAKĠ ĠLK ÇALIġMALAR Modern iletişim çalışmalarının tarihsel kökleri 19.yüzyıla kadar uzanmaktadır. Okuryazarlığın yayılmazı ve bu dönüşümün bir parçası olarak popüler edebiyatın gelişmesi ile kamuoyunun oluşmasında en güçlü araçlar olan günlük gazeteler dikkatleri üzerinde toplamıştır. Fransız tarihçi siyaset kuramcısı Alexis de Tocqueville’in 1835’te belirttiği gibi, insanların artık sağlam ve sürekli bağlarla birbirlerine bağlanamadığı bir dönemde, birbiriyle
İletişim alanındaki ilk çalışmalar 1920’lerde ve 1930’larda ABD’de başlamıştır. Sözgelimi Kurt Lewin. Araştırmacılar daha çok radyo ve basın aracılığıyla propaganda yapılması ve bu durumun kamuoyunun oluşmasına etkisi konularında çalışmaktaydılar. Hovland. grup fonksiyonlarıyla. sorular sınanmıştır. İletişim alanında propaganda araştırma ve çalışmaları iki açıdan önemlidir: öncelikle toplumbilimsel verilerin toplanması suretiyle düşman propagandalarının başarısı analiz edilip anlaşılır ve potansiyel olarak kontrol altına alınabilir. silahlı kuvvetlere yeni kaydolanlar için ordunun hazırlamış olduğu farklı oryantasyon filmlerinin ikna edicilik düzeyini araştırmışlardır. çeşitli bilim dallarının çeşitli nedenlerle yapmış oldukları. olgusal haberciliğe doğru eğilimden ve daha genel olarak basın derneklerinin ve 1980’lerde “bilinç endüstrisi” olarak adlandırılacak olan şeyi temsil eden şirketlerin varlığından etkilenen gazetecilik geleneklerine kadar pek çok başka konu üzerinde de odaklanıyordu. gazete kurumunun bireysel gazetecilere sağladığı rahat ortamdan. Bu yanıtları bulmak için. hangi koşullar altında süreklidir?. Ele alınmasını istediği sorular bugün bile hâlâ büyük ölçüde geçerliliğini korumaktadır: -Gazetelere neler girer. Lewin.bağlantı kurma olanağı ancak gazetenin “aynı anda ortaya çıkmışlık duygusu veya fikrini üstlenmesiyle” söz konusu olmuştur. bilişsel süreçlerle ilgilenmiştir. iletişim alanındaki çalışmalar. Lewin ve Hovland’ın araştırmaları ana-akım yaklaşımların temelini oluşturur. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmaktan öte. Alman faşizmi örneğinde olduğu gibi. daha genel bir saptama yapmak gerekirse. siyasi iktidarla. görünüşte akıl dışı olan şeyler akli olarak gösterilebilir. Weber. Bu deneyler. Kitle iletişim kuramlarının temelinde 1910’lu ve 20’li yıllarda savaş ve kriz yılları boyunca kitleleri yönlendirme ve denetleme ihtiyacından kaynaklanan propaganda ve kamuoyu oluşturma çalışmaları yer almaktadır. Bunlar. basının geniş bir düzlemde incelenmesini önermesi. bu alanda yapılan çalışmaların eklektik (derme çatma. İlk dönem iletişim çalışmalarının ya genel olarak siyaset bilimi ağırlıklı. 1930’lardan 50’lere kadar iletişim alanındaki çalışmalarda çok etkili olmuşlardır. egemen literatürde akademik bir disiplin olarak iletişim çalışmalarının kurucu babaları olarak kabul edilirler. daha ziyade. 1910’lu yılların başıdır. Sadece Lazarsfeld iletişim sorunlarıyla ilgilenmiş ve o da daha sonra matematik alanına geri dönmüştür. bu doğrultuda atılmış olan ilk adımlardan birisidir. pergel ve makasla gazete haberlerini ölçmek suretiyle içerik analizlerine girişti. Lasswell. bunun yerine. Bununla birlikte. bu soruların bazılarının yanıtlarının bizzat gazete sayfalarının içinde bulunduğuna inanıyordu. Amerika’da genel olarak et kıtlığının yaşandığı dönemlerde. Özellikle ismi anılan bu dört akademisyen. bir gazetenin bayii satışlarına bağımlılığından. neler girmez? -Gazetelere girmesi gerekenlere ilişkin görüşler nasıl değişmiştir ve bu görüşler hangi sosyal ve ideolojik değişkenlerle bağlantılıdır? -Bir enformasyon kaynağı olarak basın ile reklam aracı olarak basın arasındaki gerilimin neden ve sonuçları nelerdir? -Zincirleme mülkiyetin ve tekelciliğin kamuoyunun gelişmesine etkileri nelerdir? -Basının haber kaynaklarıyla olan ilişkileri nelerdir? Weber. ailelerin yiyecek alma ve yeme alışkanlıklarını değiştirmeye ve hâlâ bol miktarda bulunan belli besin değeri olan etleri “yenmez halde” diye atmaktan bu aileleri vazgeçirmeye nasıl ikna edeceğine ilişkin deneyler yürütmüştür. dağınık) bir görünümde olması ve çalışma yapanlar arasında epistemolojik. alış-veriş yapanlar arasındaki tartışmanın grup kararına bağlı olarak değişiklikler gösterdiğini ortaya koymuştur. iletişimi konu alan araştırmalardır. 1930’lu yıllardan itibaren iletişim alanında Lazarsfeld. . Dünya Savaşı’nda ve sonrasında Nazi propagandaları sayesinde. ahlaki değerlendirmelerle ilgilenmiyor. Carl Hovland’ın başkanlığı altında çalışan bilişsel ruhbilimciler grubu ise. 1920’li ve 30’lu yıllarda yapılan ilk çalışmalardan da hareketle diyebiliriz ki. Bu çalışmalar. O dönemde alan. bir çalışma alanı olarak kitle iletişimine olan ilgi artmıştır. olayların ve olguların niye öyle olduklarını açıklayan tarihsel ve toplumsal nedenleri bulgulamayı hedefleyen değer yargılarından arınmış bir araştırma biçimini öne çıkarıyordu. modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya yönelik çalışmalar olduğu görülmektedir. I. erlerin tutumlarını hangi ölçüde değiştirmiştir? Bu değişiklikler sürekli midir? Sürekliyse. yöntembilimsel ve kavramsal düzeyde ortak bir zeminin bulunmamasıdır. Weber. İlk dönem çalışmaları daha çok siyaset bilimi ağırlıklıydı. Lasswell. Max Weber’. vb. İçerik çözümlemesi bağlamında ilk gazete incelemelerinin başladığı dönem ise. iletişim çalışmaları alanının en belirgin özelliği. disiplinler arası bir görünümdeydi. Bu dönemin egemen kitle iletişim araçları basın ve radyodur. doğrudan iletişim alanı ile ilgili olmayıp. daha başka disiplinlerin farklı nedenlerle yapmış oldukları ve dolaylı olarak iletişimi konu alan araştırmalardır.n Alman Sosyoloji Derneği’nin 1910’daki ilk toplantısında. İletişim disipliner bir konumdan yoksundur. Araştırmada: Yeni alınan enformasyon. İkinci olarak da bu tekniklerle kamuoyu oluşturmak ve kitleleri yönlendirmek olasıdır. ya da Chicago Okulu üyelerinin yaptıkları gibi.
“ETKĠ ARAġTIRMALARI”NDA ÇEġĠTLĠ KURAMSAL YAKLAġIMLAR İletişimin etkileri konusundaki çalışmaların tarihi 1920’li yıllara kadar gider. Bunlar. radyo konusunda sırf ölçme işleminin ötesine geçmiştir. Columbia Üniversitesi araştırmaları ise. Paul Lazarsfeld de “Halkın Tercihi” (The People’s Choice) adlı çalışmasında. Babası avukat. medya alanında “ya hepsi ya da hiçbiri” varsayımını ortaya koymuştur. Lazarsfeld. bütüncül bir iletişim kuramı üretilememiştir. Bu tarihten itibaren iletişim. entelektüel Yahudi bir ailede yetişti. bu kitabında. medyanın. hayat anlatısı görüşmelerini. Çünkü ekonomide ağır sanayinin yanında bilişim ve enformasyon sektörleri ağırlık kazanmaya başlamış ve iletişime ilişkin meslekler de geleceğin meslekleri olarak görülmüştür. kitle iletişim araçlarının propaganda amaçlı kullanıldığını ve böylece kamuoyunu doğrudan etkilediği görüşüne dayanmaktaydı. insanların tutumlarını etkileyen “duygusal unsur”.İletişim sürecinin çeşitli parçalarına yönelik pek çok araştırma yapılmasına rağmen. insanların daha önceden sahip olduğu inançları güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Bunu sırasıyla TV. ilgisizliğe götürmektedir. ortanın üstü seviyede. yerel profesyonellerle görüşmeleri/mülakatları. medyanın seçim kampanyaları esnasında oy verme davranışı üzerinde göreceli olarak birkaç doğrudan etkisinin bulunduğunu belirtmiştir. Bu suretle üniversitelerde yeni “iletişim” bölümleri açılmıştır. sosyoloji. Araştırma resmi istatistikleri ve dokümanları. medyayı az kullananların siyasette de daha az etkin oldukları ve bu kişilerin daha geniş cemaat yaşamındaki düşünsel faaliyetlere katılımlarının da fevkalade kısıtlı olduğu tezi üzerinde durulmuştur. Bu konudaki önemli ilk çalışmalardan birisi Walter Lipmann’ın 1921 yılında yazdığı “Kamuoyu” (public opinion) isimli kitabıdır. insanların tuttuğu günlükleri ve kayıtları. Çünkü kitle insanı propaganda etkisine karşı direnecek eleştirel bir akıldan ve bilgi birikiminden yoksun olarak görülüyordu. 1933’te kitap olarak yayınlanan araştırma sonuçlarından en önemlilerinden birine göre. yüz-yüze iletişim en etkili olanıdır. etki. Buna göre. medya içeriklerinin okuyucu / izleyici üzerinde son derece güçlü bir etkiye sahip olduğunu iddia ettiği “hipodermik iğne” modelini geliştirmiştir. hangi etki ile ne söylüyor?” şeklindeki formülasyonu iletişim araştırmalarındaki temeli teşkil etmektedir. sosyalist toplumun yaratılmasının dayandığı insan davranışını anlamak için bilimsel bir yöntem olarak gördü. Lazarsfeld üniversiteye başladığı zamanlar. Katolik tutucular ile sosyalistlerin yarıştığı ve Viyana’da yönetimin. Lazarsfeld burada. Sosyal psikolojiyi. film. hangi kanalla. Onun bu görüşüne dayanan Harold Lasswell. bir aracı daha fazla tüketenler başka araçları da çok fazla tüketme eğilimi göstermektedirler. çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta ve tarihsel / toplumsal gerçekliği bir bütün içinde açıklama noktasında yetersiz kalmaktadır. Yine Paul Lazarsfeld ve Robert Merton 1948 yılında yayınladıkları Düşüncelerin İletişimi (The Communication of İdeas) adlı eserlerinde. Yazar. Bu yaklaşım. Özellikle ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller. Avusturya. . radyo ve yazılı basın izlemektedir. Konuşma ve Gazetecilik gibi bölümler “iletişim” ya da “kitle iletişimi” başlığı altında toplanmaya başlanmıştır. psikoloji ve siyaset biliminden ayrılarak bir uzmanlık alanı olmaya başlamıştır. insanların zihinlerini ve düşünce haritalarını şekillendiren bir araç olduğu görünüşünü dile getirmektedir. Kendisi ve öğrencilerinin yaptığı araştırmalar. gruplara katılımcı gözlemi ve psikolojik testleri yöntem olarak kullandı. İletişimin bu kadar önemli hale gelmesinde Amerikan ekonomisinde yaşanan gelişmeler ve dönüşümlerin önemli olduğu görülmektedir. PAUL LAZARSFELD VE KURDUĞU GELENEK Paul Lazarsfeld (1901-1976) sosyalist hareketi benimseyen. medyanın. Düşünür. İlk bilinen akademik araştırması Viyana’nın dışında hemen herkesin işsiz olduğu Marienthal köyünde işsizlikle ilgili araştırmadır. sendikaların ve sosyalistlerin “sivil toplum” kurma çabalarının yoğun olduğu bir dönemdi.Dünya Savaşı’nda ve sonrasında propaganda. Friedrich Adler’in önerisi ve teşvikiyle matematik alanında eğitim gördü. Son olarak. kitle iletişiminin status quo’nun sürdürülmesinde temel bir toplumsal etkiye sahip olduğunu belirtmişlerdir. Özellikle “sihirli mermi” ya da “hipodermik iğne kuramı” ve Lasswell’in “kim. kime. annesi de psikolog ve yazardı. çeşitli alt bölümlere ayrılarak incelenmiştir. medyanın insanların düşüncelerini biçimlendirmesi olan bilişsel unsur. Buna göre. uzun süreli işsizlik radikalizme değil. özellikle radyoya diğer iletişim etkinlikleri bağlamında bakılması gerektiği konusunda ısrar etmiş. ve insanların eylem ve davranışlarını etkileyen “davranışsal unsur”lardır. Yine bu çalışmalarda daha kişisel araçların daha ikna edici olduğu ortaya çıkmıştır. Medyanın etkileri konusundaki çalışmalarda. I. Aynı şekilde. “kaybedilmiş bir devrimin başvurduğu psikolog” gibiydi. Lasswell’in yaklaşımı da. 1959 yılı iletişim kuram ve araştırmalarında bir dönüm noktası olmuştur. 1925’te Vienna Üniversitesinden matematik doktorası aldı ve matematik ve fizik öğretmeni olarak çalışmaya başladı. İletişim alanındaki asıl gelişmeler 1960’lı ve 1970’li yıllarda görülmüştür. daha sonra reklâmcılık ve siyasi seçim kampanyalarının temel varsayımlarına dayanır. yazıları.
Bugün radyo. neyin mantıklı olup neyin olmadığını anlamak. Fakat konu gerçekten de bu kadar basit mi? Bir çiftçi. hepsinin de her bir bireyin itaat ettiği toplumun. iletişimin hem rekabet hem de çatışmayı beslediğini ileri sürer. Onlara göre iletişim. bu okuyuculardan pek çoğunun kendi sosyal sorunlarına ilgilerini kaybettiklerinin bir göstergesi olarak algılanmıştır. sürekliliği olan ve içinde kültürün inşa edildiği simgesel bir süreç gibi kavramışlardır. tüm insan ilişkilerinin temelinde yer alır. Medya teknolojileri toplum için mükemmel değildir ve yıkıcı bir güce sahiptir. hem de görünmez olduğu sihirli bir karaktere sahiptir ve pek çok dinleyici de. kamu hizmeti yayınlarını radyonun ticari yönüyle daha uyumlu bir çizgide tutma gereksiniminden kaynaklanır. Chicago kenti. KÜLTÜREL ĠNCELEMELER EKOLÜ 1970’li yıllarda – özellikle 1968 gençlik ve sol hareketlerin başarısız olması üzerine – kültürü temel sorun haline getiren çeşitli kuramsal yaklaşımlar geliştirilerek. neyin önemli olup neyin olmadığını ayırt etmek için gereken yeteneğe sahip olabilir. göreneklerde. insanların ya da insan ruhunun genel kurallarına uygun bir dille yazıldıklarını ve aynı zamanda bahsettikleri tek bir kahramanın emsalsiz büyüklüğü ve önemine işaret ettiklerini göstermiştir. Bu çalışmaların hepsi. Radyoların yayın akışının neredeyse yüzde 50’sinin ayrıldığı popüler müziğin sosyal önemi ve muhtemel etkilerine dair bir tartışma da vardır ve bu. dille kuşaktan kuşağa aktarılan simgesel ve moral bir dünyada gerçekleşir. azınlık gruplara karşı tutumları nasıldır?. CHĠCAGO OKULU 1910’lu ve 20’li yıllarda. İletişim aracılığıyla toplumsal çatışmaları toplumsal uyuma. Park da kendi iletişim kuramını. Toplumsal yaşamda kolektif faaliyetler. Lazarsfeld. Orta sınıf okuyucular arasında bu tarz edebiyatın başarısı. Robert E. Mead’e göre.s… Lazarsfeld’in icadı olan ve “panel tekniği” adı verilen bir yenilik de 1940’lı yıllarda oy verme davranışını iletişime maruz kalmayla bağlantılı olarak açıklamanın en popüler yöntemi haline gelmiştir. Chicago Üniversitesi’nin üç entelektüeli. Lazarsfeld Avrupa kuramıyla Amerikan ampirizmini kaynaştırmayı ummuştur. Chicago Okulu’nun üyeleri modernleşme ve kentleşme gibi süreçleri anlamaya ve anlamlandırmaya çalışmışlardır. adaptasyona ve asimilasyona dönüştürmeye çalışmışlardır. yönetimsel-eleştirel çalışma sentezine birkaç örnek vermektedir: Şayet bir program yayınlandığında ya da bir dergi basıldığında. kültür aracılığıyla. v. Bu düşünürler. Dewey içinse iletişim. iletişim alanında ilk araştırma yapanlardan birisi de Chicago Okulu adı verilen ekolün üyeleridir. Yani başkaları ile iletişim kurularak ve onun aracılığıyla gelişmektedir.d. eleştirel sosyal araştırma bakış açısından kitle iletişiminin bugüne kadarki en ayrıntılı analizini temsil eder. Stanton ve Lazarsfeld. Pembe diziler (soap opera) ve yarışma programlarını izleyenlerin kullanım ve doyumlarını keşfetmek için niteliksel görüşme tekniğini ve programların karakterlerini belirlemek için içerik analizini geliştirdi. . davranışçı psikolojiden hareketle yapılan çalışmalardır. eleştirel yaklaşım ile yönetimsel araştırmalar arasında köprü kurmaya çalışmakta ve bu köprünün olasılıkları üzerinde durmaktadır. Radyonun. Ardından. hem olayların gerçekleştiği. içeriği özgün bir biçimde incelemesi mümkündür. yeni sorunları olan yeni bir dünya sunmaktadır ki. bunu değerlendirebilecek kişisel deneyime sahip değildir. iletişimin tekelleşmesiyle bozulmaya uğrar. Örneğin geçen yüzyılın başında biyografilerin bu kadar tutmasının nedeni nedir? Bunların içerikleriyle ilgili bir çalışma. bunlar iletişim alanıyla ilişkilendirilmiştir. Onlar iletişimi. toplumsal ilişkilerin iletişim aracılığıyla yürüdüğüne dikkat çekmişlerdir. Lazarsfeld. bunların toplumsal yaşamı bir etkileşim sistemi olarak görmelerinden kaynaklanır. Lazarsfeld. v. iletişimi salt ileti nakli ile sınırlı tutmamışlardır. memnuniyet ya da memnuniyetsizliklerinin nedenlerini anlamak için insanlarla derinlemesine mülakat (focus group interviewing) yaptı. bu sorunların dinleyicilerin kendi hayatlarından kaynaklanması da gerekmez. sanatta ve mimaride kendini göstermektedir. Princeton Radio Project (1937) projesiyle kitle iletişim araştırmaları alanını kurdu.Lazarsfeld. törelerde. Bu dünya. Park. Park. ne satın alıyorlar. Daha sonra bu isimlere Edward Ross. endüstriyel bir kent olarak yoğun bir biçimde sürekli göç alan bir yerleşim birimidir. de eklenmiştir. Dewey’in “toplum iletişim içinde ve iletişimden geçerek var olur” görüşü üzerine kurmuştur. doğanın karşısına çıkardığı sorunlarla başa çıkmak. eleştirel araştırmanın. kurallarda. düşünce toplumsaldır. radyo yayınlarının izleyiciler üzerindeki etkisini ölçmeye yönelik bu “Radio Research Project” araştırması sırasında. “Lazarsfeld-Stanton Program-Analyzer” ismiyle bir veri toplama aracı geliştirdi: İzleyicilerin saniyeden saniyeye izledikleri programlara yönelik memnuniyetlerini ve memnuniyetsizliklerini kaydetti. Charles Cooley ve Herbert Mead. Sözgelimi “Başyapıtlar” olarak bilinen ve nispeten az sayıdaki eserin bitmek bilmeyen tekrarları. bireylerin dünyasını genişleterek yaptığı katkıyı övüyor ve bu övgüyü hak ettiğinden şüphe duymuyoruz. Çok değişkenli çapraz-tablo karşılaştırması kullandı. meslek yaşamının önemli bir bölümünde her türden medya etkilerini ortaya koyacak bir survey (tarama) yönteminin tasarımı ve çözümlemesiyle ilgilenmiştir: İnsanlar nasıl oy kullanıyor. Yine Dewey’e göre iletişim özgürlüğü. Bu araştırmalarda yasa dışı faaliyetlerin yoğunlaştığı bölgelerle. Amerikan iletişiminin liberal-demokratik biçiminin kurucuları olmuşlardır: John Dewey. Bu konuya müzik programları alanından bir dizi örnek verilebilir. Chicago Okulu’nun iletişim bilimleriyle ilgisi. kentteki örgütlü ve örgütsüz faaliyetleri incelemişlerdir. Chicago Okulu düşünürleri. siyasette.
Wilbur Schramm’ın da dediği gibi. emeğin yabancılaşmasını görmezden gelir. inceledikleri konuları evrimci bir yaklaşımla ele alırlar. Kültüre yaklaşırken. Ekonomipolitik. kültürü Raymond Williams’ın bütün bir yaşam biçimi olarak değerlendirdiği daha genel bir yaklaşıma dayandırmaya çalışmıştır. Buna göre. Marksizm’in aksine. feminizm. genel olarak şu konularla ilgilenir: İletişimin endüstrileşmesi. meta üretimini. tarih. Kültürel Çalışmalar Yaklaşımı. edebiyat kuramları ve edebiyat eleştirileridir. genellikle. Bu alanda başvurulan başlıca disiplinler göstergebilim. bu akımlardan İngiliz Kültürel Çalışmalar Okulu.Dolayısıyla bu alanda egemen davranışçı yaklaşıma karşı önemli bir yaklaşım. Kültürel İncelemeler. Geliştirilen yeni iletişim teknolojilerinin toplum üzerindeki etkileri. medyanın temel demokratik rolünün. Eleştirel akımlar. geleneksel Marksist doktrinin eleştirisine dayanır. Bu yaklaşım. iletişim etkinliğinde kurumları. Bu yaklaşıma göre. Buna göre. Başat paradigma. tarihsel ve toplumsal gerçekliği bir bütünlük içinde açıklama konusunda yetersiz kalmaktadır. bu ortamda üretilen medya içeriklerini ve kültürel alandaki üretim ve dağıtım süreçlerini inceler. psikoloji. Medyaya bir diğer eleştirel yaklaşım da Ekonomi-Politikçi Yaklaşım’dır. Sözgelimi. temel olarak. ana-akım yaklaşımlarda iletişim yalnızca bir enformasyon alış-verişine indirgenir. Bu yaklaşımlar. insan davranışı. Birmingham Üniversitesi’nde Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi’nin kurulmasıyla başlamıştır. egemenlik ilişkilerini. Başat (Ana-akım) paradigmanın toplumsal kuramı. kültürün tanımını genişleterek seçkinci kültür tanımı yerine. Frankfurt Okulu. egemen toplumsal yapıyı. ANA-AKIM YAKLAġIMLAR İletişim çalışmalarında egemen (ana-akım) paradigma bireye dayanır.Ana-Akım / Egemen Yaklaşımlar.b. Medyanın ve genel anlamda iletişimin ekonomi politiği konusunda yapılan çalışmalarda. devlet otoritesinin kullanılmasındaki kötü uygulamaları açığa çıkarma biçiminde tanımlanmaktadır. Kültürel İncelemeler adıyla İngiltere’de geliştirilmiştir. Bu da. Ana-akım iletişim çalışmaları alanındaki “davranışçı gelenek” en eski gelenektir. post yapısalcılık. Araştırmacı ile incelediği konu arasında bir mesafe olduğu ve araştırmacının toplum dışı ya da toplum-üstü ayrıcalıklı birisi olduğu varsayılır. Ana-akım iletişim çalışmalarının temel amacı. hatta dönüştürmesi gerektiği düşüncesinden hareket eder. medyanın mülkiyet biçimiyle ilgilenir. İletişimin ekonomi-politiği v. Ortodoks Marksizm’e eleştirel yaklaşmayı seçerek. genel olarak iletişim araçlarını kültürel ve ideolojik araçlar olarak görür. devleti gözleyen bir kamu gözcüsü olarak hareket etmek olduğunu ileri sürer. ikna ve davranış değişikliklerine yönelik verileri toplamaktır. ĠLETĠġĠM KURAMLARINDA ĠKĠ ANA PARADĠGMA İletişim alanında yapılan çalışmalar çok çeşitlilik arz etmesine rağmen. toplumsal kontrol.Eleştirel Paradigma. kültürün altyapıya (ekonomiye) bağımlı ve onunla uyumlu olduğu tezini reddederek. medya endüstrilerinin diğer . Oysa iletişim bir toplumsal ilişki biçimidir. davranışçı psikoloji geleneği içerisinde geliştirilmiştir. Bu rol. Tarihsel olarak belirlenmiştir ve üretim güçlerinin gelişim düzeyine bağlı olarak toplumdaki egemen güç ve iktidar mücadelelerinden ayrı düşünülemez. 1. üretim sürecini. Marksist tabanlı olmasına karşın. Bu gelenek. İletişim toplumsal olarak var olmanın koşuludur. liberal demokrasinin kuramıdır. Marksizm. Medya. güç ve iktidar yapısını. 2. bu yaklaşım. Amerikan toplumbiliminin kuramsal ideolojisi olan liberal çoğulculukla sınırdaştır. kültürün özgül ve ekonomiden görece özerk bir alan olduğunu belirtmişlerdir. incelenen konunun ve toplumun kendine özgü değişme mantığı ve kuralları vardır. Bu yaklaşım. ideolojik olarak Batı Marksizmi ya da Yeni Sol olarak adlandırılabilecek düşünce geleneğine dayanırken. Bu bakış açısı “uyarıcı-tepki” / (S-R) modeline dayanır. temelde alana iki paradigma hakimdir: 1. etnoloji. ancak dış uyarılara verdiği davranışsal tepkiler gözlemlenerek anlaşılabilir. 2. yapısalcılık. Uluslar arası yönü. Eleştirel olmayan ana-akım yaklaşımlar. Bunlar kuramsal müdahalelerden ve araştırmacıdan etkilenmez. Ana-akım yaklaşımların geliştirdiği kuram ve modeller çizgisel bir nedensellik ilişkisine dayanmakta. egemen grup ya da çevrelerin çıkarlarına hizmet eder. ELEġTĠREL YAKLAġIMLAR Eleştirel Paradigma. kendi içlerinde farklılaşırlar. incelediği konuyu ve toplumu dönüştürebileceği. köken olarak Marksizm’den etkilenmelerine rağmen. medyanın sahipliği ve kontrolü. kitle iletişim araçlarının işlevinin. üretim güçlerinin ve üretim ilişkilerinin belirleyiciliğini. Marksizm’deki determinizm anlayışına karşıdır. kurulu toplumsal düzeni içerdiği tüm eşitsizlikleriyle birlikte yeniden üretmek ve doğallaştırmak olduğunu savunur. medya kuruluşları kapitalist pazar ekonomisinin ve siyasal bir otoritenin sınırlandırdığı bir ortamda faaliyette bulunurlar. ayrıca. Kültürel kuramı ise.
Yani iletişim araştırmaları eleştirel ve yönetim araştırmaları şeklinde sınıflandırıldığında 3 noktada birbirinden farklılaşırlar: a. c. onların güvenliğini ve karlılığını garanti altına almaktır. Noam Chomsky. Çünkü yönetim araştırması yaptıran ve bunları finanse eden kuruluşların öncelikleri. Başka bir deyişle. tarihsel süreçleri. Yönetim araştırmaları kuramsal sorunlardan ziyade. Bir şirket tarafından finanse edilen bir ürün ya da markanın tanıtımı ve güvenirliğiyle ilgili bir alan araştırması ya da kurumsal kârlılık araştırması da bu tip araştırmalardandır. din. araştırmacının değer yargılarını araştırmasına katmasını istemezler. iktidar gibi kategorileri dikkate alır. b)Kullandıkları araĢtırma teknikleri açısından bakıldığında. ekonomik ve siyasal yapıların medya alanına etkisi. yönetimsel araştırmaların genellikle ampirik yöntem ve araştırma tekniğini kullanırken. Edward Herman. araştırmanın kendisinin de toplumsal süreçlere bir müdahale olduğundan hareketle. Bu tip çalışmaların metodolojisi. nicel araştırmadır.Sorun tipi seçimi açısından. Sözgelimi. Herbert Schiller. Buna karşılık. Barthes. kurumsal güdüler. Eleştirel ve Yönetimsel araştırmalar arasındaki farklardan birisi de. konular yer almaktadır. tüketici olarak eksik becerileriyle her tür toplumsal iletişime katılması reddedilen veya sınırlanan bireyleri bir köşeye atar. kontrollü deneylerde deneysel “psikolojik öğrenme” kuramına dayanır. Bu. Strauss. eleştirel medya çalışmaları. iktidarı ve egemen ideolojiyi dikkate almaz. Yönetim araştırmasının amacı. a) Sorun tipi seçimi açısından bakıldığında. Bu araştırma türünün amacını. b. bunun mümkün olmadığını ileri sürerler. Bunlar. sıkça dile getirilen bilimsel tarafsızlık sadece bir kuruntudur. eşitsizlik. Öte yandan. Bu araştırmaların amacı. toplumu dinamik ve diyalektik bir süreç olarak görürler. tarihsel arka plan analizlerini. kitle iletişim sürecini ve medya kuruluşlarını devlet. Yine eleştirel araştırmacılara göre. Buna karşılık eleştirel araştırmacılar. aile. araştırmayı finanse eden şirketler belirler. vb. Yani bir şirketin kârlılığının nasıl artırılacağını araştıran bir inceleme. “değerler”e ilişkindir.Kullandıkları araştırma teknikleri açısından. Bilimsel araştırmalar toplumsal değişimi etkileyecek süreçlerdir. yönetim araştırmacıları akademik bilginin gelişmesine katkıda bulunmazlar. Çünkü bilimsel araştırmaların sonuçları. Oysa eleştirel araştırmacılar. çünkü onlar potansiyel alıcı/tüketici olacak ekonomik güce sahip değildirler. mülkiyet ve örgütsel yapıyı. sendikalar ve siyasi partiler gibi diğer toplumsal kurum ve kuruluşlardan soyutlamadan. yönetimsel araştırma alanında ilk araştırma tipi. yönetimsel araştırmalarda ampirik metod. üretim süreci ve ilişkilerini ortaya çıkarmaya dönük ekonomi-politikçi yapısal analiz yöntemleriyle. bir yönetim araştırmasıdır. pazar araştırmasını içerir. ekonomik kurumlar. ekonomik ve siyasal yapıyı. eleştirel araştırmayla. büyük ölçüde nicel verilerin dökümü ve sıklığıyla ilgilenir.endüstriyel yapılarla bütünleşmesini sorunsallaştırır. Nicolas Garnham. eleştirel araştırmalar daha ziyade anlamın üretimi ve yeniden üretimini. diyalektik ve neden-sonuç ilişkisi bağlamında. Buna en somut örnek reyting sistemidir: bu sistemde marjinal insanlar (yoksullar) reyting dışında bırakılır. yoğun bir şekilde survey (tarama) araştırma metodolojisini kullanırlar. Saussure. politik karar alma süreçlerini kontrol edenlerce kullanılır. entelektüel ve bilimsel öncelikler değildir. egemen kurumsal yapının kendisini yeniden üretmesine hizmet etmektir. Yönetimsel araştırma. onlarla ilişkileri içerisinde ele alırlar. Başka bir deyişle. Ör: TRT tarafından finanse edilmiş bir “TRT Tarihi” incelemesi ya da Anadolu Ajansı’nca finanse edilmiş olan “Anadolu Ajansı Tarihçesi”yle ilgili bir araştırma bu türe girer. “ELEġTĠREL” / “YÖNETĠMSEL ARAġTIRMALAR” AYRIMI İletişim alanında eleştirel ve yönetimsel araştırmaların arasında da tarihsel bir ayrılık vardır. Eleştirel araştırmalar ise. ekonomik olarak zayıf olan ve kültürel bakımdan sürülmüş. toplumsal çatışma. Bu yaklaşımın ilgi alanı içinde kısaca. araştırma sorunu olarak bir örgütün eylemlerinin nasıl daha etkin hale getirilebileceğini araştırır. . Buna karşılık. Yönetim araştırması yapanlar. Bu yaklaşımın önemli temsilcileri. içerik ve söylem analizlerini kullanır. ilgili toplumsal katmanların kolektif ihtiyaçlarının karşılanmasında toplumsal kurumların nasıl yeniden biçimlendirileceği gibi konular araştırılır. Bilim adamlarının ideolojik eğilimleri onların sorun seçimlerini. pratik sorunlara çözüm üretmeyi amaçlar. Dilbilimsel yaklaşımın öncüleri Habermas.Araştırmacının ideolojisi açısından. araştırma tekniklerini ve kuramsal çerçevelerini belirler. ideolojik yaklaşımların önde gelen kuramcıları ise Althusser ve Gramsci’dir. toplumda güç dengelerinin nasıl oluştuğu. Böylece güçsüzün dışarıda bırakılması süreçleri ve alanları genişler. ayrıca. Dallas Smythe ve Armand Mattelart’tır. yönetim araştırması.
Güçlü Etkiler Dönemine ait ilk kuramın “Görevselci Medya Sosyolojisi” tarihi içinde “Lasswell Modeli” olarak belirdiği görülmektedir. şiddetten. savaşla ilgili konularda. Ayrıca. aynı zamanda. savaş boyunca. İlkinde. Gazeteciler de Parti’yle toplum arasındaki bütünleştirici harcı sağlayan resmi görevlilerdir. Lasswell’e göre. Sihirli Mermi. etki derecesini artıran bir faktör olarak yorumlanmıştır. İKİ AŞAMALI AKIŞ VE EŞİK BEKÇİLİĞİ KURAMI” “Savaşta dört gazeteci. döneme ilişkin başlıca üç tarihsel özellik karşımıza çıkmaktadır. Yani kendi bakış açılarını ve yöntemlerini de sorgulayarak işe başlarlar. siyasal iktidarlar. ideoloji ve bakış açılarını sorguladıkları alana dâhil ederler. Yöneticilerin sansür ve diğer baskı yöntemlerini kullanarak. GÜÇLÜ ETKĠLER DÖNEMĠ Güçlü etkiler dönemi olarak adlandırılan bu dönem 1910’lu yıllardan 1940’a kadar olan süreci kapsar. Suskunluk Sarmalı). Kullanımlar ve Doyumlar). iletilerin hedef kitleyi oluşturan bireyleri tıpkı bir iğne veya mermi gibi etkilediğini ifade etmişlerdir. konudan ya da incelenen sorundan bağımsız tutarken.Sınırlı etkiler dönemi (İki Aşamalı Akış. kurulu düzende köklü değişiklikleri savundukları için ideolojiktir. Söz konusu dönem içinde yapılan araştırmaların sonucu olarak sosyologlar. iletişim araçlarını kontrolleri altına almışlardır. seçtiği sorunlar. iletişim araçlarının etkilerini sihirli mermi ya dahipodermik iğne kuramlarıyla açıklamışlardır. Bilişsel Çelişki. genel olarak 3 dönemde incelenmektedir: 1. devletin bir organı olarak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Sovyetler Birliği’nde gazetecilik mesleği bir halkla ilişkiler etkinliği olarak yürütülmüştür (Pravda / Gerçek). yönetimsel tipte sorun seçimi. Bunun sonucu olarak da. I. kendi bakış açılarını inceledikleri konuya dâhil etmeksizin. Bu yapıt. 3. düşmana karşı nefret uyandırmak için de kitle iletişim araçlarının gücünden yararlanmışlardır. özellikle savaş döneminde. Üçüncü durumda ise. siyasal iktidarlar temel bilgi kaynağı olarak iletişim araçlarına yönelmişler. LASSWELL MODELĠ (Etki-Tepki Modeli / Sihirli Mermi Kuramı / Hipodermik ġırınga) LASSWELL VE PROPAGANDA Kitle İletişim Araştırmaları akımının kavramsal donanımına ilişkin ilk yapıtın tarihi 1927’dir. propaganda demokrasiye uyaklıdır. propaganda ile demokrasi arasında dolaysız bir ilişki mevcuttur. devletçe kontrol edilen ve yönetilen iletişim araçları. Denge Modelleri. halkın neyi duyup. Eleştirel yaklaşımlar da. Propaganda kitlelerin katılımını sağlayacak tek araçtır. kendileriyle ilgili haberleri halkı etkilemek için istedikleri gibi sunmakla kalmamışlar. araçlar ve araştırmanın sonuçları / yorumlarıyla statükoyu desteklediği için ideolojiktir. Beklentiyi Yönlendiren Kişiler) üstlenmiştir denilebilir. totaliter rejimler kendi varlıklarını sürdürmek ve korumak için kitle iletişim araçlarını eşsiz bir propaganda malzemesi olarak kullanmışlardır. Kitle toplumunun doğuşu.Dünya Savaşı’nın ortaya çıkardığı gelişmeler ve totaliter rejimlerin yükselişi. Deyim yerindeyse. 1. Etki-Tepki Modeli). 2.c) AraĢtırmacının ideolojisi açısından yönetim araştırmacıları. yüz bin askerden daha etkilidir” Napolyon Bonaparte Kitle iletişim kuramları ile ilgili araştırmalar. halklarına tek yönlü olarak istedikleri biçim ve içerikte bilgi sunmak isteyen siyasal iktidarlar. atomize olduğu ve kendi haline bırakılmış bireyler haline geldiği görüşü temel hareket noktasını oluşturmuştur. Bu dönemdeki gelişmeler incelendiğinde. eleştirel araştırmacılar. Her iki araştırma türü arasında ideolojik yönelim açısından bir başka husus da şudur: Yönetim araştırması. İletişim kaynağından gönderilen iletileri sihirli mermi olarak nitelendiren sosyologlar. kavram ve araştırma metodolojileri ve bunun yorumlanmış sonuçlarıyla. Benzeri bir rolü “Hür Dünya’da Körfez Savaşı sırasında Spin Doctors’lar (Fırıldak Doktorları. siyaset bilimi kuramcısı Harold Lasswell’in Dünya Savaşı’nda Propaganda Teknikleri’dir. kitleyi oluşturan bireylerin birbirleriyle ilişkisinin ve bağlantısının olmayışı. GÜÇLÜ VE SINIRLI ETKİLER DÖNEMİ: LASSWELL MODELİ. Yine bu görüşü savunanlara göre.Dünya Savaşı’ndan sonra.Güçlü etkilere geri dönüş (Gündem Kurma. rüşvetten ya da daha başka yönetim .Güçlü etkiler dönemi (Hipodermik Şırınga. kendi düşünce. İkincisinde ise. bireylerin bazı davranışlarını yitirdiği. siyasal ekonomik ve toplumsal alanlarda gerçekleşen birçok değişim ve dönüşümün miladı olarak da kabul edilen I. neyi duymayacağına karar verdiği bu rejimlerde.
60 yıllık bir dönem boyunca 5 ülkenin belli başlı gazetelerindeki başyazılarda kullanılan simgeleri gözden geçirmiştir. aynı zamanda tanıdık bir kişiye de karşılık gelebilir. dağıtım ve tüketimle ilgili istatistikleri kapsar. İLETİ ile ilgili çözümlemeler. uluslar arasında olmasıdır. 1936’da siyaset biliminin temel sorusu olarak ortaya attığı “Kim. inanılırlığı. ne zaman. 19. kötü amaçlarla da kullanılabilir. özellikle Lenin’in Ne Yapmalı’sı tam anlamıyla kitle iletişimi üzerinde odaklanmaktadır. savaşın ayırıcı ve derin değişimini getiren özellik ne teknolojidir. Ancak. modern askeri savaşların ve modern hayatın diğer alanlarının da vazgeçilmez bir unsurudur. anılabilir. I. üretim. neyi. nasıl elde eder?” formülünün kitle iletişim alanına uyarlanmasıdır. şu sonuç ortaya çıkmaktadır: KİM? Denetim çözümlemesi. maddi koşulları değiştirmeksizin durumun genel algılanışının değiştirilmesi demektir. o birini etkiliyor. Lenin’in. Dünya Savaşı sırasında. Medyanın izleyiciler üzerindeki etkisinin. Burada. hemen şunu belirtmekte yarar vardır ki. sosyal fikirler ileri sürerek doğrudan manipülasyon yoluyla yönetilmesi” şeklinde tanımlamıştır. Kime. Modern savaşlar artık kitleler arası savaşlara dönüşmüştür ve propagandacıların rolü de bu yeni duruma adapte edilmiştir. Bu durumda. ne de uğursuz olmadığını anlatan ilk esaslı Amerikan çalışmasıdır. Lasswell’in çalışması. Bu bakış açısından. bir banka reklamında oynatılırsa daha etkili ve inandırıcı olur. iletişimde ifade özgürlüğüne izin vermenin sistematik etkilerini ele alan John Milton’ın Areopagitica ve yine Mill’in Özgürlük Üzerine’si (1885). propagandadaki ahlaksallığı ele alan Platon’unGorgias’ı. böylece zincirleme mekaniksel bir değişim süreci meydana geliyor. Propaganda. Bu da. ulusu krizlerden çıkarmak ve tek bir örgütlü birim olarak savaşabilir hale getirmek için kullanılan yan bir mekanizmadır. Bu formülde yer alan KİM sorusu ile ilgili araştırmalar. farklı dönem ve yerlerde. Lasswell’in. propaganda kalıcıdır. 1930’lu yıllarda ise. Yine bu formül. Bunlar. savaşların ordular arasında değil. Quaker’a göre. ortak kültürel etkinliklerle ilişkisi ve 1970’li yılların ikinci yarısından sonra da ideoloji kavramı üzerinde durmuştur. iletinin istenilen etkiyi ortaya çıkartmadaki yapısal nitelikleri. propaganda ve özellikle de duygusal propaganda. Lasswell’e göre propaganda bir “meslek” haline gelmiştir. medya “etkili simgelerin dolaşımını sağlayan” önemli bir güç olarak tasarımlanmaktadır. ne de çok belirleyici olmalarına karşın kitle imha silahlarıdır. Lasswell. izleyici kitlesi pasif konumdadır ve büyük ölçüde birbirinden yalıtılmış bireylerden kuruludur. Bu yapıtların tümü iletişim üzerine olmakla birlikte. Nasıl Bir Etkiyle Söyler?” Bu formül aslında. Lasswell iki savaş arasında Amerikalıların propagandaya olan güvensizliklerini kandırılmış bir kumarbaza benzetmektedir. güvenilirliği gibi konular üzerinde durur. Lasswell. propagandayı “seçeneklerin ve davranışların mevcut koşulları değiştirmeksizin. Dolayısıyla da medyanın etki-tepki şemasına körlemesine riayet ederler. kötü adam tiplemeleriyle ünlenmiş bir oyuncuyu da bir çocuk yuvasının açılış konuşmasını yaparken görmeyi düşünemezsiniz. Hoover Enstitüsü’ndeki RADIR araştırmaları. Aynı şekilde. Lasswell 1948 yılında “Düşüncelerin İletişimi” adlı eserinde şu ünlü formülü ortaya atar: “Kim. İletişimcinin / göndericinin toplumsal ve kişisel özellikleri. propagandanın ne sinsi ve hilekâr. sözgelimi güvenilir bir hukukçu. Ona göre. İyi amaçlarla kullanılabileceği gibi. ikna edici tartışmayı çözümleyen Aristo’nun Retorik’i. İçeriğin sınıflandırılması. yüzyıldan bu yana. “Kim” öğesi. özellikle de propaganda incelemeleri Antik Yunan’la birlikte başlamaktadır. “Taşıma Kemeri” deyiminin ifade ettiği şey. Tıpkı bazı eski Türk filmlerinde kapı önlerinde toplaşarak dedikodu yapan kadınların bir olayı kulaktan kulağa zincirleme bir şekilde aktarmalarında olduğu gibi… Yine bu modele göre. . Neyi. yoksullukla ilgili düşüncelere verilen önemde bir azalma ve refaha duyulan ilgide bir artış gibi eğilimleri ortaya koymuştur. siyasal propagandayı karşılaştıracak bir araç olarak içerik çözümlemesinin kullanımını başlatmıştır. büyük bölümü bir Rus gazetesinin Bolşevik Devrimi’nde oynayacağı role ayrılmış olan Ne Yapmalı?’sı (1902). bir savaşın kaybedilmesi ya da kazanılması noktasında“sivillerin desteğinin önemli olması”dır. KANAL ile ilgili araştırmalar ise. “hipodermik şırınga” modeline göre işlediği varsayılır. “siyasal propaganda kuramı” üzerine ilk açıklamalarından birinde (1927). “anlamlı simgelerin manipülasyonu aracılığıyla kolektif tutumların yönetimi” şeklinde tanımlamıştır. propagandayı. araştırma alanlarına dönüştürüldüğünde. herhalde bir deterjan reklamında değil. Lasswell. Hangi Kanaldan. Araç sayısı. iletişim literatürüne dâhil edilebilecek türden siyaset. o bir diğerini. Lasswell’e göre“fikirlerin fikirlerle savaşı”dır ve bu kadar önemli hale gelmesinin nedeni ise. Bir iletişim başlıyor. iletinin ima ettikleri. Bu yüzyılda savaşlardaki asıl değişim. Block. Çünkü propaganda bir anlamda savaşın kamuoyuna (sivil halka) pazarlanması amacına hizmet eder. propagandanın çocuk hikâyeleri ile olan benzerliklerini yazarken. zincirleme bir şekilde mesajlardan etkilenen kişilerin olmasıdır. LASSWELL VE KURAMI Taşıma Kemeri (Transformation Belt) olarak da bilinen bu modele göre.tekniklerinden daha ekonomiktir. belirttiği anlamlar. Klasik çalışmalar arasında. John Stuart Mill’in Mantık Sistemi (1840) adlı eseri.
Aynı söylemle Lasswell iletişimin farklı tiplerini daha da açmaktadır. İçinde yaşanılan tarihsel ve toplumsal koşullarda güç ve iktidar mücadeleleri ile gerçek üretim süreçlerine yer verilmez. Lazarsfeld-Stanton Çözümleyicisi olarak da adlandırılan ve önce radyo için yaratılmış olan bu yöntem. "Kime" sorusu izleyici ile ilgilidir ve iletişimcinin kamusuna değinmektedir. televizyon) iletilmektedir. dostlara ve tarafsızlara zarar vermeden gidip düşman ya da hedefi bulur. Lasswell’in yaklaşımında tarihsellik boyutu eksiktir. 6. İletişim eyleminin söylem yapısını sunan bu formül. KİME? İzleyici çözümlemesi HANGİ ETKİYLE? Etkilerin çözümlenmesi. Çünkü uyaranın amacı. radyo. Paul F. gözlenebilen ve ölçülebilen bir değişkendir”. 8. Merton. Her soru kendine özgü bir çözümleme alanını çağrıştırmaktadır: Lasswell’e göre. 9. Lasswell Modeli’ne bazı eklemeler yapmıştır. “entertainement”. Medya bir propaganda aracı olarak görülmektedir. Mills. “etki. izleyici hoşnutluğunu sağ elinde bulunan yeşil düğmeye. Birinci soru olan "kim". İki toplumbilimci. Modelde yer alan “ikna süreci”yle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. Bu düşünce. yani “eğlendirme”yi katarlar. b) Çevreye karşı bir yanıt geliştirmek için. iletişimin etkilerini içermektedir. her birey aynı uyarılara benzer tepkiler veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. Frank Stanton ile Paul Lazarsfeld’in işbirliği. 2. hedefte istenen düşünce ve davranış kalıplarını oluşturmaktır. Bu modelin yarattığı ilgi. KANAL? Medya çözümlemesi. kanal. bu sonuçlardan sadece ikisi etkili olabilmiştir: Etkilerin çözümlenmesi ve içerik çözümlemesi. Benzer şekilde. sihirli mermi kalabalığa atılır. Lazarsfeld ile Robert K. İzleyici. Ayrıca. etkinin derecesinin de değişmesine neden olur. Bu modelde. iletişim sürecinintoplumda başlıca üç işlevi vardır: a) Bir topluluğun değerler sistemini etkileyip onu bozacak her şeyi bildirerek “çevrenin gözetimini yapmak”. modelde “feedback unsuruna yer verilmediği” hususu oluşturmuştur. Bu ölçüm cihazına göre. yani “şartlı refleks” kuramı bulunmaktadır. hoşnutsuzluğunu da sol elindeki kırmızı düğmeye basmak suretiyle dile getirir. okuyucu. savaş dönemlerindeki propaganda kuramlarına dayanmaktadır. 1. televizyon veya radyoda. 7. çok çeşitli biçimlerde işletilmeye ve kullanılmaya müsaittir. Uygulamada ise. iletişimi “ikna süreci” olarak lanse ettiği noktasından yola çıkarak “modelde etki konusunun abartıldığı” şeklinde bir eleştiride bulunulmuştur. Sürecin unsurlarından herhangi birinde yapılacak en ufak bir değişiklik. Lasswell’e göre. basında gazetecilik yapan iletişimciye gönderme yapmaktadır. Braddock’un çalışmasında “amaç” ve “şart” gibi iki unsur ilave edilerek şu şekilde bir formülasyona gidilmiştir: Kim – Ne Diyor – Hangi Kanal ile – Kime Hangi Şartlar altında? Hangi amaçla? Lasswell’in. İletişim sürecindeki kaynak. 5. toplumu oluşturan kişiler arasındaki ilişkiyi sağlamak. Sorunun bu tarafı kullanılan tekniği de kapsamaktadır. bu üç işleve dördüncüsünü. "Ne dedi" sorusu iletilere ilişkindir ve bunlar seçilen bir kanalla (gazete. Lasswell’in formülüyle bağıntılı ampirik araştırmaları “soyut ampirizm” olarak niteler: Soyut ampirizmde neyin doğruluğunun kanıtlanacağı ciddi bir sorun olarak düşünülmez. tiksinti ya da ilgisizlik tepkilerini kaydetmekle yükümlü“profil makinesi”nin ya da “program çözümleyicisi”nin gelişmesine yol açar. bir diğer eleştiri konusunu da. Nihayet sonuncu "hangi etkiyle" deyişi. 4. Sonraki yıllarda Braddock. dinleyici olarak her birey “kendisine iğne batırılan birer özne” gibi tasarlanmaktadır. hedef kitle ve feedback gibi öğeler etkiyi oluşturan unsurlardır. c) Toplumsal mirası aktarmak. kısa süre sonra uzman kişiler tarafından sinema seyircilerinin tepkilerini çözümlemek için kullanılır (Günümüzde bazı Hollywood yapımı filmlerin vizyona girmeden önce test edilmesi). ileti. 3. bütün insanlara etki yapmaksızın geçmesidir.NE? İçerik çözümlemesi. Sonuç olarak Lasswell Modeli’nde. daha ziyade nasıl kanıtlanacağı . reklâm ve propaganda alanında oldukça önemlidir. özellikle izleyicinin beğeni. Sihirli mermi kuramının “sihirli” yönü.
özel bir uyarı alıcıya doğrudan bir etkide bulunmaktadır. İKİ AŞAMALI AKIŞ kuramı geliştirilerek “kanı önderi”. bireylerin kendi düşünce ve kanaatlerine yakın buldukları ve önceden benimsemiş oldukları fikirleri destekleyici iletilere daha duyarlı olduklarını ortaya çıkarmıştır. iletişim akışını. kamuya sunulan iletilerin onlar üzerinde doğrudan doğruya bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Şimdi sınırlı etkiler dönemi kapsamında geliştirilen yaklaşım. aksi türdeki kişilerin de Demokratlara yöneldiğini öğreniyoruz. alıcıyı edilgen bir rol içine hapsetmişti. toplumsal ilişkilerin yanı sıra. yani koşullu reflex kuramı bulunmaktadır. (S=Semptom. Etkileri. Lasarsfeld’in yaptığı People’s Choice araştırmasında. başlangıçta. Bu araştırmayla. 2. tutum ve davranışları değiştirmede doğrudan etki etmediği. kişilerin kanaatlerini. diğer üyelere medyadan daha fazla ileti üretmektedirler. İLK AŞAMASINDA. Bu dönemlerin başında. 3. Bu açıdan.Toplumdaki bazı kişiler. bu sorunu yeniden ele aldı. medyayı daha az izleyen ve bilgilenmek için başkalarına bağımlı olanlar bulunur. 1920’lerde davranışçı model. görece daha bilgili kişiler. zengin. kanı önderlerinin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir süreç gibi kavramalarını sağladı. Yani iletişim alıcıya ani bir etki yapmaktadır. 1940’larda kitle iletişim araçlarının etkilerini sorgulayan Amerikan kökenli iletişim sosyolojisi.düşünülür. kitle toplumu. Bu buluş. Yine bu dönemde iletişim araçlarının etkileri konusu açıklanmaya çalışılırken. belirli konularda. toplumsal ilişkiler içinde aşamalanmaktadır. buna karşılık. kültür ve inanç sistemlerinin de etkili olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. İKİNCİ AŞAMASINDA ise. gündelik yaşamlarında. toplumsal dokudan yalıtılmış ve parçalanmış değildirler. Bu durum. özellikle önderler. kitle iletişim araçlarının. ĠKĠ AġAMALI AKIġ (TWO–STEP FLOW) KURAMI 1940’lı ve 50’li yıllarda. Örneğin Paul Lazarsfeld ve Elihu Katz. Protestan kentli kişilerin Cumhuriyetçilere oy verme yöneliminde olduğunu. aynı uyarılara benzer bir tepki veren tek biçimli bir doğaya sahipmiş gibi düşünülmektedir. Söz konusu iki aşamalı bu sürecin. seçmenlerin oy verme davranışları üzerinde medyanın etkilerini saptamaya yönelik araştırmaları. yerini. medyanın sınırsız gücüne duyulan ilgi de. iletişim akışını iki aşamalı bir süreç olarak incelediler: Lazarsfeld ve Elihu Katz. “kanaat önderi” ya da “kamu önderi” kavramı literatüre sokulmuştur. Böylece. farklı grupların (birincil. “denge”. Fakat Amerikan siyasetinin dinamikleri hakkında çok az şey öğreniyoruz” diye yazar. 1948 Başkanlık Seçimleri döneminde. İnsan.Bireyler. medyaya doğrudan açık oldukları için olaylardan iyi haberdar olan. Modelin ardında bir kitle toplumu kavramı yer almaktadır. “seçici algılama” gibi konuları kapsayan modeller geliştirilmiştir. Modelde yer alan “kamuoyu önderi” kavramı. kuram ve modellere genel olarak göz atalım. Bu model kitle iletişimine uygulandığında. SINIRLI ETKĠLER DÖNEMĠ: Lazarsfeld. iletişim sürecinin başlangıç ve bitiş noktaları arasında “bir ara öğenin” bulunuşunu bir yenilik gibi göstermiştir. bireyleri şu ya da bu adaya oy vermeye veya şu ya da bu ürünü tüketmeye yönlendiren karar süreçlerini derinlemesine inceledikleri two-steps flow (“iki aşamalı akış”) kuramını ortaya attılar. bu kuramda. Bundan sonra ise “bilişsel çelişki”. beklenmedik sonuçları gündeme getirmiştir. Berelson ve Gaudet’in ABD’deki 1940 Başkanlık Seçimleri sırasında.Medyanın bireyler üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur. bireylerin kendi grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında “aracı rolü” üstlenilmesini simgelemektedir. Her birey. İllinois’nin 60 bin nüfuslu Decatur kentinde 800 kadın üzerinde “kişisel karar verme” sürecini incelerken. ETKĠ TEPKĠ (S/R) MODELĠ: HĠPODERMĠK MODEL İkna süreciyle ilgili gerçekleştirilmiş çalışmaların temelinde Pavlov’un etki-tepki. R=Reaksiyon) Modele göre. bireysel kanaatleri. Lazarsfeld ve arkadaşlarınca gerçekleştirilen bir diğer çalışma da. Bu modelin temel önermeleri şunlardır: 1. 2. İletiler . Buna göre her toplum üyesi uyarıyı aynı biçimde kabullenmekte ve az veya çok birbirine yakın bir yankı uyandırarak toplumdaki bireylerin tümünü yakalamaktadır. düzenli bir şekilde bazı kişilerin etkilemesini anlatmaktadır. Bu önderlik işlevi. Aynı şekilde. görevselci medya toplumbiliminin tarihi. “birincil grubun” önemini yeniden keşfettiler. sınırlı bir etkiye bırakır. “kanaat önderleri”nin rolünün kesin biçimde ortaya çıktığı iki aşamalı bir iletişim sürecidir. çok küçük parçaların bir bütünü olan toplumun harcı gibi düşünülmüştür. ikincil) bir parçasıdır.
Özellikle kapı tutucuların habere ilişkin “seçme”. Eşik bekçileri. Bu model. Kavram. İki aşamalı akış ve kamuoyu önderi yaklaşımı. haber üretim sürecinin ilk aşamasında karar alan kişilerdir. bağımlı yapılmaya) çalışılmıştır. AP. genellikle haber editörleridir. “ortaya koyma ya da gizleme”. “sınırlama”. kalkınma adı altında sürdürülen programlarda. Bu kanal bilgi ya da mal akımı olabilir. bir kanalın stratejik bir kısmını kontrol etmektir. grubuna mensup diğer kişilerle medya arasında aracı rolü üstlenilmesini anlatmaktadır. konuların haberleri ya resmi ya da yarı resmi kaynaklardan elde edilir. Eşik bekçisi ya da kapı tutucu.” İki aşamalı akış. Şimdi White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” yaklaşımına daha yakından bakalım. kitle toplumu kuramlarının aksine. yeni-sömürgeciliğin yaygınlaşmasında. Basın konferansları. Buna göre. resmi demeçler.diğerlerine ulaşmadan önce bu önderler tarafından “süzülmektedir. Kitle iletişim araçlarının gönderdiği mesajları kendi kişisel etkisi aracılığıyla yayan kanaat önderleri. kapı tutucuların gündem belirlemede üstlendikleri rollere ilişkin önemli bazı bulgular şunlardır: 1. Örneğin gümrükler. Bunlara ek olarak. bu anlamda. Yine bireysel davranışların gözlemiyle olgunlaşan bu kuram. kırsal alanlarda muhtarlar. M. aile içindeki yiyecek alımına ilişkin bir araştırmasında bu kavramdan ilk kez söz eden kişidir. gün yüzüne çıkartılan bu gözlemlerin incelenmesi (Personal Influence. “tekrarlayıp tekrarlamama” v. kapı tutuculardır. White tarafından geliştirilen “eşik bekçiliği” modelinde. hangi olayın hangi sırada ve ne kadar süreyle haber olacağına karar verirler. Eşik bekçileri. en az iletişim aracının güvenilirliği ve inandırıcılığına sahip olmalıdır. etkinliği de son derece fazla olmaktadır. Eşik bekçiliği ya da kapı tutuculuğun anlamı. denetim yoluyla bu kanaldan akan şeyin gruba ulaşıp ulaşmayacağı konusunda karar verir. Daha sonraD. 2. enformasyon denetiminin önemli bir parçasını oluşturur.b. “az gelişmiş” ülkelerde. köy öğretmenleri ve kentsel alanda ise burjuva entelektüelleri olarak tanımlanmıştır. Lewin. toplumu olduğu gibi ortaya koymayan ve kitle iletişim araçlarının “toplumsal denge”yi sağlaması gerektiğini savunan bir niteliğe sahiptir. 1955) "iki aşamalı iletişim" modeli üzerinde temellenmiş olmaktadır. “EġĠK BEKÇĠLĠĞĠ” (GATEKEEPER) YAKLAġIMI “Eşik Bekçisi” kavramını ilk kez 1947 yılında Kurt Lewin kullanmıştır. medya sunumlarını kamuoyu önderlerinin önce alıp sonra toplumun daha az aktif üyelerine bu bilgileri aktardıkları düşüncesinden hareket etmektedir. “Kapı tutucular” şeklinde de adlandırılan bu olgu. toplumda güvenilir ve saygıdeğer bir kişi olarak görüldükçe. Kapı tutucu. basın bildirileri v. Eşik bekçileri. Aynı şekilde. daha sonra gazeteye alınacak haberler için kullanılmaya başlanmıştır. hükümet seremonileri. “kişiler arası iletişim sistemlerini dışarıdaki bir şeye bağlayan kişiler” olarak nitelenir. Medya kurumlarında. kısaca tanımlandığında. Kapı tutucuların kararları daha çok basımcının ya da yayıncının ne düşündüğüne bağlıdır. “İki Aşamalı Akış” görüşünde kanaat önderi. kararları. yazı işleri sorumlusu ya da bir yayıncı olabilir. medya etkisini genellikle “tutum ve davranışlardaki kısa dönemli etkiler” olarak görür ve değerlendirir. Araştırmacılar. . Eşik bekçileri. Bu önderlik işlevi. “şekillendirme”. Reuters gibi haber servisleri de önemli gündem belirleyiciler ya da kapı tutuculardır. çoğulcu bir toplumda kitle iletişim mesajlarının akışının kanı önderlerince dolayımlandığını öne süren bir yaklaşımdır. Bu. “zamanlama”. etki arayışında “kapıyı tutan fikir liderleri”etkilenmeye (satın alınmaya. kendi kanalında ya da gazetesinde belli bir habere yer verip diğerini yayımlamamaya karar verebilir. haber üretim sürecinde neyin haber olacağına ya da olmayacağına karar vermede eşik bekçisi kavramsallaştırması önemlidir.Kapı tutucular.b. AA. haber olmak üzere gelen olayların seçimini ve yorumlamasını yaparlar. Bu tanımlama ile birlikte. medya mesajlarını belirleyen kişi olarak eşik bekçileri üzerinde durulmuştur. enformasyon arasında seçim yaparken izleyicileri düşünmezler. Bu modelin anahtar kavramlarından olan “kamuoyu önderi”. “eşik bekçisi” olarak adlandırılan yeni bir kavramı daha ortaya koymuştur. Eşik bekçileri öncelikle çalıştıkları kurumların gündemini belirlerler ve böylece toplumun gündeminin belirlenmesine katkıda bulunurlar.Kapı tutucuların haber kaynaklarının çoğu resmidir.
kanaat önderleri ise alıcı araçtan sonra yer alırlar. ilk olarak yazı işleri sorumlularını. bilişsel öğeyi değiştirmek için dış dünyayı değiştirmek gerekir. yani kapı tutucuları etkilerler. “eşik bekçisi” ile “kanaat önderleri” birbirinden ayrı kavramlardır: Eşik bekçileri kitle iletişiminde gönderici araçtan önce. . genellikle bir mesleği seçenler. reklâm verenlerin etkisini göz ardı eder. haber üretim sürecinde kapitalist toplumsal formasyonun belirleyiciliğini ihmal eder. görmezden gelir. Bunun anlamı ise şudur: Özellikle dış haberlerde ve siyasal haberlerde kapı tutucular. örneğin çelişki bireyin bağlandığı. “DENGE MODELLERĠ & KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMI” DENGE VE TUTARLILIK MODELLERĠ 1. Profesör Leon Festinger’ın “bilişsel çelişki” kuramı bunlar arasında en çok bilinenidir. Dolayısıyla önemli gündem konularını onlar üzerinden kurarlar. benzer konular üzerinde durur ve benzer haberleri verirler. vergi indirimi sağlamada. Çelişkinin kaynağı dış dünya ise. ideolojimiz arasında bir tutarlılık ararız. Fakat fiziksel gerçeklik yerine. bu çerçevede değerlendirilebilir). örnek aldığı.s. Nihayet. bir kurum veya iş yerindeki mevkiimiz ile iş yerimiz hakkındaki görüşümüz arasında bir ilişki vardır. Ancak. genellikle imkânsızdır. eylemlerimiz ile tutumlarımız. İletişim bilimleri alanında da 1950’ler boyunca bir dizi tutarlılık kuramı geliştirilmiştir. emir veya zorlamalara bağlıdır. Ayrıca her ikisi de etkinin sağlanmasındahem seçici. bilişsel çelişki teorisi. Haber ajansları editörlerinden önce ve sonra yer alırlar ve haberin seçildiği “sahadan”. Berelson ve Katz’ın açıklamalarına göre. kâğıt yardımı ve kamusal ilanların dağıtımındaki rolünü dikkate almaz. Yaklaşım. Davranışlarımız. sahada habercilerin ilişki kurduğu “haber kaynaklarından” “haber servisine”. insanların inançlarının ve yargılarının birbiriyle tutarlı olduğudur.LEON FESTĠNGER VE “BĠLĠġSEL ÇELĠġKĠ” KURAMI Bilişsel çelişki. özdeşleştiği kişilerin konsensüsünden ileri geliyorsa. Yaklaşım. günlük hayatımızda olabildiğince sık karşılaştığımız bir olgudur.Haber servisleri. meslekleri ile ilgili pozitif görüş taşırlar. hem de yorumcu rolünü üstlenirler. Bu yaklaşıma getirilen eleştirileri başlıca 4 grupta toplayabiliriz: Yaklaşım. kanaat önderleri her statü düzeyinde vardır ve her düzeydeki kimseler arasında bulunabilir. örneğin hiyerarşik konumumuz yükseldikçe. Bu nedenledir ki. 'bilincin sosyal gerçekliği değil.3. oradan da bu servisi kullanan “haber örgütlerine” ve sonunda da “halka” gönderilmesine kadar geniş bir alanda yer tutarlar. İki adaydan birini desteklemek suretiyle. başkanlık seçimlerinde üstlendikleri önemli manipülatif rolde göze çarpar. Bu anlamda bilişsel çelişki teorisi. çoğu kez bir biçimde davranmamızı ve bir başka biçimde davranmamamızı gerektiren birtakım dış talep. vatandaşların siyasal oy verme davranışı üzerinde etkili olurlar. Eşik bekçileri yoluyla çeşitli alanlarda kaynak ve enformasyon seçme ve süzme işlemi yapılır. Bu kurama göre. medya kuruluşlarının mülkiyet ve örgütsel yapıları ile diğer endüstrilerle olan ilişkilerini v. insanların tutumlarını değiştirmenin yolunun. bu konsensüsün değiştirilmesine çalışılabilir ya da bu kişi veya gruplar terk edilebilir. Eşik bekçileri birden fazla yerde konumlanmışlardır. Davranışlarımız. Alan araştırması bulgularına göre. hareketlerimiz. fiziksel gerçeklik söz konusu olduğunda bu. ya da kendi düşünceleriyle çelişen mesajları reddederler. Yaklaşım. sosyal gerçekliğin bilinci belirlediği' tezini sınıf bilinci (proleter bilinci) oluşumunun temeline koyan Marksist yaklaşımla paralellik göstermektedir.Kapı tutucuların Amerika’daki en bilinen işlevi. nispeten daha pozitif düşünürüz ("taç giyen baş akıllanır" sözü. 4. insanlar medyadan ya da herhangi bir enformasyon kaynağından kendi tutum ve düşünceleriyle tutarlı olmayan mesajlar aldıklarında yapacakları iki şey vardır: 1. Ya kendi düşünceleriyle tutarlı olan mesajları alırlar. görüşlerimiz. davranışlarını değiştirmekten geçtiğini ortaya koymaktadır. devletin haber kaynağı olmada. Bu yaklaşımların temel varsayımı. sosyal gerçeklik söz konusu olduğunda.
çalıştığı sınavın çok önemli bir sınav olduğunu düşünce olarak benimsememiş olsaydı.Psikolojik savunma mekanizmalarından birisini. Bazı insanlar da kendi düşüncelerine karşı olan TV kanallarını izlemez. kolaylıkla değiştirmeleri mümkün olmayan kanaatlerdir ve bu yüzden de uyumsuzluk azaltımına girişen bireyler kabul etmeye hazır oldukları yeni görüşlerle karşılaştıklarında. bilerek. Örneğin dersine çok fazla çalışan bir öğrenci. bilişsel çelişki kuramına göre. kızın ne kadar güzel ve olağanüstü ilginç bir kişiliği olduğunu anlatmaya başlar. her yemekten sonra bir kez olmak üzere. v. Aynı şekilde.2. Ya uyumsuzluk konusunun önemini azaltırlar. Yine bu kuram. başka araba reklamlarına yönelmek yerine. çocuklarını o okula göndermeyeceklerdi. Hal böyle olunca. 1. insanlar medyadan edindikleri enformasyon ve düşüncelerden. etrafındakilerden sosyal destek ararlar. 2.Seçici Hatırlama:Buna göre. Sözgelimi “mantığa bürüme”yi tercih ederek “sigara stresimi azaltıyor” v. bilişsel çelişkiye düşecektir. Sözgelimi sonuncu örneğimize geri dönersek.s… diyecektir. bazı dergi ve gazeteleri okurlar. bazı TV kanallarını izler. Çocuklarını özel bir okula göndermeyi kararlaştıran bir anne-baba. belki de bireylerin bu davranışlarda bulunurken. gerçekte üç kere dişlerini fırçalamadıkları da bilinmektedir. Bu çelişkinin vereceği rahatsızlıktan kurtulabilmek için. Bu çelişkiden kurtulmak için şu 3 yoldan birisine yönelir: 1. 3. Bu yaklaşıma göre. Delikanlının bilgisi ile davranışı arasındaki uyumsuzluk. Oysa böyle düşünen insanların çoğunun. bu kanı ile yapılan davranış arasında apaçık bir uyumsuzluk vardır.s… Sonuç olarak. Bu tür ilişki. işin giriştiği eyleme uygun düşen yanını abartarak bu sıkıntıyı küçülterek azaltmaya çalışmaktadır. sahip olduğu bilgiye / tutuma aykırı bir davranışta bulunan kişi “bilişsel çelişki”ye düşer. Örneğin. bireylerin sahip oldukları kanaatler. yaptıkları bu işlerden niçin bu denli söz etme ihtiyacı duymaktadırlar? Bunun nedeni. kanaatleri ve inançlarını ele alalım: Delikanlının kız hakkındaki istek ve arzuları söz konusu davranışa uygun olmakla beraber. ülkemizde. insanlar bir davranışta bulunduktan sonra. 2.s… Tüm bu örneklerde alınan kararlar ya da sergilenen davranışların failler tarafından haklılaştırılması durumu söz konusudur. yalnızca kendi istediklerini hatırlarlar. bu reklamları daha çok okur.Seçici Maruz Kalma: Bazı insanlar. . genç kızla yemeğe çıkan delikanlının sahip olduğu enformasyonu. bu davranışı haklılaştırmak için. yaptığı seçimi destekleyecek enformasyon aramaya yönelir. ya da kendi düşünceleriyle uyumsuz olan mesajları kabul edip. izleyiciler. aldıkları bu mesajla uyumlu hale getirirler. Yine herkes bilir ki. mali durumu hakkındaki bilgisi. bu kuramın ana konusudur. Örneğin. onun için epey sıkıntı verici olduğundan. radyasyonlu olduğu ileri sürülen çayları içenlerin “bilişsel çelişki”ye düşünce. şayet delikanlı. “atın ölümü arpadan olsun” türü savunma mekanizmalarına yönelmeleri. Yine Festinger’a göre. Bu davranışa “seçici maruz kalma” denir. yukarıda belirtilen yollardan birisini seçecektir. o konudaki mevcut bilgisini değiştirir.Davranışını değiştirir. İşte burada. ertesi gün arkadaşlarına bundan söz etmesi gerektiğinde. v. etraflarında söz söyleyecek birilerini ararlar. gireceği sınavın ne kadar önemli bir sınav olduğunu etrafındakilere söyleme ihtiyacı duyar. delikanlının giriştiği eylem ile mali durumu hakkındaki bilgisi arasındaki ilişki. çelişkisinin yarattığı rahatsızlıktan kurtulmaya çalışır. örneğin “mantığa bürüme”yi kullanarak. “acı patlıcanı kırağı çalmaz” türünden savunma mekanizmalarına başvurdukları gözlenmiştir. o kadar sıkı çalışmayacaktı. günde en az üç kere diş fırçalamak gerektiğinin farkındadır. ana-bana özel okulun çok iyi olduğunu düşünmemiş olsaydı. yaptığı işe hiç de uygun değildir. sözgelimi pek çok insan.Tutumunu değiştirir ya da yeni bilgiler edinerek. delikanlı. sınava hazırlanırken. Ya da E-5’teki travesti-fuhuş trafiğinde AİDS ile burun buruna gelenlerin bilişsel çelişkiye düşünce. medyadan gelen mesajları algılamada “seçici” davranırlar. Dolayısıyla. çoğu kez. yaptıkları şeye ilişkin yeter derecede haklı kılıcı nedenlere veya açıklamalara sahip olmamaları ve bu davranışlarına ilişkin ilave haklı-kılımlar (justification) aramalarıdır. kendi tutum ve davranışlarını. bunlardan bilinçli olarak kaçınırlar. a) Tutum değişikliği yerine tutum istikrarını. sigaranın kanserle ilişkisini bilen birisi günde bir paket sigara içiyorsa. istemediklerini hatırlamazlar. 1986 yılındaki Çernobil Nükleer Kazası’ndan sonra. gazete ve dergileri okumazlar. Ya da genç bir kızla sadece bir tek akşam yemeğini birlikte yemek için gücünün üstünde zahmete katlanan bir delikanlı. Bu duruma daha başka bir örnek vermek gerekirse. bu okulun kendine özgü üstünlüklerini abartarak başkalarını bu kararın değerine inandırmaya çalışır. Fakat ortada bir soru durmaktadır: Bütün bu bireyler. öncelikle uyumsuz (dissonant) bir ilişkidir. yeni bir araba satın alan kişi. yemeğe götürdüğü genç kızın olağanüstü ilginç bir kız olduğuna inanmamış olsaydı. bu tür insanların günde üç kere diş fırçalamanın zararlı olduğunu söyleyen veya belli bir diş macununun kullanılması halinde günde tek bir kez bile diş fırçalamanın yeteceğini söyleyen bir enformasyon karşısında kolaylıkla etkilenebileceklerini düşünebiliriz. Algı seçiciliği kuramında iki alan vardır:Seçici maruz kalma ve Seçici hatırlama. maddi gücünün üstünde paralar harcayıp onunla akşam yemeği yemeyecekti… Bütün bunların aslında doğru ve insanı rahatlatan açıklamalar olarak kabul edilmeleri gerekir. Şayet öğrenci.
C ise. Şayet A ve B. 3. bir kanal veya araç yoluyla B’ye göndermek gibi görevleri vardır. Ör: İki kişi. Buna göre. bazı bilinçli amaçları ve niyetleri olan bir iletişimcidir. Modelin bu versiyonunda. Modelin amacı. Ayrıca B. olgu. v. Ör. mesajı B’ye aktaran bir aracıdır ---iletişimci C. X’e karşı farklı bir bakış açısı ya da düşünce ya da tutuma sahipse. Westley ve MacLean tarafından kitle iletişim sürecine uyarlanmıştır. Bu kurum. iletişimde bulunan insanların sahip oldukları inanç. A ve B arasındaki iletişim ilişkisinde bir dengesizlik durumu göze çarpar. daha sonra yaptığı çalışmalarda. toplumda meydana gelen olay.s. herhangi bir iletişim örgütüdür. Ya da iletişimde bulunan iki kişi. Kitlesel bir “linç olayı”nı sunan bir TV kanalı. modeline şu koşulları eklemiştir: Bireyler arasında güçlü bir cazibe olduğunda. Burada. A ve B arasında X’e ilişkin mesajların aktarılmasında C bir faktör olarak araya girer ve nelerin aktarılacağını belirler. Bu modele göre. X nesnesi her iki kişinin de ortak ilgi alanı içinde olduğunda. 2. ya da X hakkında doğrudan deneyim sahibi olabilir. reklâmcı ya da haber kaynağı olabilir.ise. sanayi odası. Örneğin fiyat yükselmesi ya da hava durumu değişikliği konularında… . bu kişilerin iletişim etkinliğinin içeriğini. birbiriyle iletişimde bulunan iki farklı kişiyi sembolize eder. X’i (olayı. hem de diğer insanlarla olan iletişimlerinde bir denge ararlar. C ile sembolize edilen kitle iletişimcisinin kanal rolünü oynadığı bir durum söz konusudur. Böylece bu iki kişiden birisi diğerine ya da X’e karşı olan tutum ve düşüncesini değiştirebilir. aynı sanatçının ya da yazarın niteliği konusunda benzer şeyler düşünmeyebilirler. Katılanlardan en az birisi için nesne önemli olduğunda.izleyici C--. aralarında bir uzlaşmaya varıncaya kadar bu gerilim durumu devam eder. A--. olgu ya da objedir. iletişimin ancak belli koşullar altında meydana gelebileceğini belirterek. A ve B. medya örgütü ya da örgütte çalışan bir kimsedir. c) Gönderici yerine alıcıyı ön plana çıkarır. söz konusu kitlesel linç olayına tanık olan B tarafından da algılanıp tepkiyle karşılanabilir. A savunmacı bir rol üstlenir. A ile doğrudan ilişkilere de sahip olabilir. B--. B’nin gereksinmelerini yorumlama ve sonra düşüncelerini ortak sembol sistemiyle ifade ederek.WESTLEY & MACLEAN’IN “ARACILANMIġ” ĠLETĠġĠM MODELĠ Newcomb tarafından kişiler-arası iletişim sürecini anlamak ve açıklamak için geliştirilen ABX Denge Modeli. Ya da alternatif tıbba inanan birisiyle modern tıp tekniklerine inanan birisi arasındaki düşünce ve inanç farklılığı da böyledir. bu rol temelde bilinçli değildir.bir izleyici (toplumun bir üyesi) --. A.THEODOR NEWCOMB’UN ABX DENGE MODELĠ Bir psikolog olan Theodor Newcomb tarafından geliştirilen ABX Modeli. A.b) Enformasyon alma yerine enformasyon aramayı. B. medya kurumunda çalışan bir tür eşik bekçisi de olabilir. kişiler arasında kurulan iletişimsel ilişkilerde. politikacı. Politikacı. konusunu oluşturan bir başka kişi. kodlayarak. eylem veya kişiler hakkındaki görüşlerden birisini seçerek B (izleyici) birimine ileti olarak gönderir. X ise. hem kendi içsel iletişimlerinde. X veya B arasındaki bağlantının C rolünün tekelinde olmadığını göstermektir. iletişim kaynağını oluşturan bir kitle iletişim kurumudur.bir kaynak (toplumsal bir kaynak) ---reklamcı. Newcomb. Böylece bireyler. tutum ve davranışlar önemli bir yere sahiptir. Bu modele göre. olguyu ya da eylemi) kendisi de görebilir ve A’ya bir reaksiyon gösterebilir. daha çok kişiler arası iletişim sürecini açıklar. Bu modelin ikinci bir versiyonunda. olay. C’nin. B ve A’nın gereksinmelerine hizmet eden bir ajan durumundadır.
Heider’e göre.+ + . Oysa McQuail ve Windahl’ın (1993) belirttikleri gibi. Ya da eve alınacak bir mobilya veya çocuk yapıp yapmama konusu da olabilir. 1946–1958 yılları arasında yaptığı araştırmalarla dikkati çeker. İzleyiciler (B) ise. Şekil1. bazen de C ve B arasında politik bir ilişki olabilir. Bunun sonunda. kendi örgütlerinin amaçlarını gerçekleştirme peşinde olabilirler. ya da karısı ile kendisi arasında olumsuz bir ilişki olduğu halde. Bir arkadaşınız. A’nın C üzerinde bir gücü ve etkisi olabilir ve C. 4. bir diğer kişi (d) ve bir tutum objesi (o) arasındaki ilişkiyi incelemiş. Durumu bir başka somut örnekle daha açıklayacak olursak. bir ilişki olumsuzsa ya da her üç ilişki de olumsuzsa. sorumluluklar taşımasını.+ + + + . bazıları ise dengelenmeyecektir.Model. karısı ve köpek arasında olumlu bir ilişki varsa. Aynı zamanda. neredeyse her zaman bir ölçüde bilgi sağlamak için A rolüne bağımlı olarak çalışabilir. magazin programları). her ikisinin de köpeğe karşı sempatik (olumlu) bir yaklaşımı varsa. denge halini yeniden sağlayacak bir değişiklik oluşmasıyla ortadan kalkar. Sözgelimi kaynak konumunda olanlar (A). verici ve alıcının çıkarları dengelenecektir.. koca ve karısı birlikte yaşamaya devam ederler. denge durumunun düzenli olduğu ve dış etkenlere direndiği varsayılır. kocaya göre. biri olumluysa k’nın zihninde denge durumu var demektir. k için dengesiz bir durum var demektir. Aynı şekilde.Dengeli durum değişime direnç Yok şayet iki ilişki olumlu. Kadınların da erkekler gibi çok iyi yerlere geldiği konusunda arkadaşınızla anlaşamıyorsanız. Serbest hareket edildiğinde. gerçekten arzu etmedikleri iletileri gönderiyor olabilirler.FRITZ HEIDER’ĠN DENGE MODELĠ Tutarlılık kuramlarının babası olarak kabul edilen psikolog Fritz Heider. her üçü arasında dengeli bir ilişki var demektir. Bir başka deyişle. Heider’in denge modeline göre. özgür olmalarını ve erkek-kadın arasında ayrım yapılmamasını. iki birey ve bir tutum objesi arasındaki ilişki üzerinde odaklaşır. “denge modeli”nde. Yani. Dengesizlik ise kişide psikolojik bir gerginlik yaratır. köpek. Bu gerginlik.Dengesiz durum değişime açıklık --Şimdi bu durumu örneklerle anlatalım. diyelim ki bir karı-koca ile eve alınmış bir köpek arasındaki ilişkiyi düşünelim: Şayet. arkadaşınız da bunun tam tersini savunuyorsa. koca. bu durumda ilişkiniz dengelidir. siz kadınların da artık ev dışına çıkmasını. Oysa her biri birbiriyle çok az ilişkili olan amaçları gerçekleştiriyor olabilirler. söz konusu kişinin (k) görüş açısından ele alınmıştır: Buna göre: Şayet k-d-o ilişkisinde her üç ilişki de k’ya göre olumluysa ya da ilişkilerden ikisi olumsuz. ancak bu incelemede durum. İletişimciler (C) . iki insanın birbirlerine karşı ya da bir nesneye karşı geliştirdikleri hoşlanma ya da hoşlanmama şeklindeki tutumlarında bazı ilişki kalıpları dengelenecek. Heider. FRITZ HEIDER VE “YÜKLEME TEORĠSĠ” . kitle iletişim sürecinin entegrasyon düzeyine ve savunucuların (A) iletişimcilerle (C) ve izleyicilerle (B) süreç hakkında aynı görüşü paylaştıkları yolunda yaptığı aşırı vurgudur. özel gereksinimleri olmaksızın kendilerine ne gösteriliyor ise izliyor olabilirler (örneğin. denge bulunduğu durumda. iletişime katılanların her biri değişime karşı çıkar. sosyoloji hocasının iyi bir insan olduğunu düşünüyor ve siz de bu düşünceye katılıyorsanız. iki insan arasında üçüncü bir insan ya da nesne hakkında varolabilecek düşünce uygunluğu veya uygunsuzluğunun düzeyiyle ilgilenir. düzenleyici ve bütün katılanlara karşılıklı olarak fayda sağlayıcı olduğunu varsayar. Bir kişinin (k). Modelin bir başka zayıf yönü de. Kişiler arası algı olayını en basite indirgeyen Heider. Şekil 2. ilişkiler sisteminin kendi kendini dengeleyici. bu fikir farklılığı ilişkilerinizde bir dengesizlik yaratacaktır. pratikte üç ana katılımcı arasındaki ilişkiler nadiren dengelenir ve bu durum yalnızca bir iletişim ilişkisinde görülmez. A ve C arasında.
Bu işlevler iki ana gruba ayrılabilir. “kişinin zaman ve mekân içinde hareket ederken yaşamdan çıkardığı anlam” olarak nitelenir. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı “egemen model” kapsamı içine girer. 80’li yıllarda kendisine özgü “pazarlıklı okuma” kavramını derinleştirmiştir. Son olarak.Heider’e mal edilen teorilerden birisi de Yükleme Teorisi (İng. Burada enformasyon. Medyanın etkisi doğrudan değildir. Yükleme yapılırken dikkate alınan noktalardan biri. medyadan ve diğer kaynaklardan bu ihtiyaçlarını gidermek için birtakım beklentiler içine girerler. Bunlardan birincisi. iletişim alanında. kişi kendi enformasyonunun yaratıcısıdır. iletişim sürecinde izleyiciyi aktif olarak kabul eder. izleyici merkezli olduğundan. Medyanın etkisi sınırlıdır. Bu yaklaşıma göre. Bu yaklaşıma göre. bunu onun babasıyla tartıĢmaya girmekten kaçınmasıyla açıklarız. 70’li yıllarda Kullanımlar ve Doyumlar diye anılan bir yaklaşımla “insanlar medyadan nasıl yararlanıyorlar?” sorusunu sorarak “kullanıcıların doyumu” ile ilgilenmeye başlamıştır. çünkü arada başkaları vardır. 1959’da kitle iletişim araçlarının halka ne yaptığından çok. Burada medya. Kuramın epistemolojik varsayımı. Yani bir itfaiyecinin yangın söndürmesi onun yardımseverliğiyle değil. mesleğiyle açıklanırken. “halkın bu araçlarla ne yaptığına” dikkat edilmesi gerektiğini söyler. adeta bir ilan tahtası işlevi görür. sözsüz iletişim yoluyla birtakım anlamlar iletilebilmesinin mümkün olmasıdır. Yeni kişilerle karşılasan bireylerin birbirlerinin sözlü–sözsüz davranışlarından. “ne hakkında düşünmeleri gerektiğine” karar verirler. izleyicilerin “seçiciliği” bu etkiye engel oluşturur. baĢkalarının davranıĢlarını yorumlarken. onun akıcılığına katkıda bulunmasıdır. sosyal psikolojinin temel kavramlarından biridir. Medyanın etkisi hemen olamaz. iletişim araçlarının kullanımını “gereksinim doyumu” ve “gerilim süreci” olarak görür. Bu yaklaşıma göre. Kullanımlar ve doyumlar yaklaşımı. anlam ve etkiler. yani bir dıĢsal yükleme yaparız. KULLANIMLAR VE DOYUMLAR (USES AND GRAFITICATIONS) YAKLAġIMI Görevselci medya toplumbilimi. metinlerle okuyucuların üstlendiği rollerin etkileşiminden oluşmaktadır. Fritz Heider (1958). bireyler medyaya bakarak “ne düşünmeleri gerektiğine” değil. Yani eğer solcu olduğunu bildiğimiz bir arkadaĢımız bir akĢam yemeğinde babasının muhafazakâr görüĢlerini onaylıyorsa. kişiye yapılan bedensel temasla duygu ya da bir baş hareketiyle onay ifade edilebilir. tek renk. Yükleme teorisi. yakaya takılan rozetle meslek. B. Bu ihtiyaçlardan dolayı. İnsanlar medyayı farklı nedenler ve . insanın kendini ve çevresini anlama isteğinin yattığını söyler. Buna göre. kişiler arası iletişimde. ne zaman ve nasıl "niçin?" sorusunu sorduklarıyla ilgilenen alanıdır. sözsüz iletişimin önemli işlevleri vardır. Ya da yine örneğin ağırbaşlı biçimler. büyük ölçüde psikolog Elihu Katz’ın araştırmalarına ve çalışmalarına dayanır. insanlar baĢkalarının nasıl davranacaklarına yönelik önceden kestirimlerde bulunmak isterler. atfetme sürecinin temelinde. sosyal psikolojinin insanların bir davranıĢla ilgili olarak. yoldan geçen birinin yangını söndürmeye katkıda bulunması. Bu model. insanların toplumsal ve psikolojik kökenli ihtiyaçları vardır. Bilindiği üzere. Örneğin. onun kiĢilik özellikleriyle iliĢkilendirilir. Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımı. “gerçeğin çoğul olduğu”na ilişkindir. bedene sımsıkı oturtulmuş klasik kesimler ciddiyeti ifade eder. Attribution Theory)’dir. Katz’a göre. giyiniş tarzlarından edindikleri izlenimlerle başlayan bu atfetme (yükleme) süreci. çünkü etkileme süreci zaman alır. davranıĢın toplumsal bir rolün bir parçası olup olmadığıdır. Heider'e göre insanların iki güçlü motivasyonu vardır: Dünyayı tutarlı bir Ģekilde anlama Çevreyi kontrol etme ihtiyacı. onların gerçek kiĢilik özellikleriyle ilgili önceki beklentilerimizi kullanırız. Katz. Sözsüz iletişimin ikinci işlevi ise sözlü iletişimi desteklemesi. Bu ihtiyaçlar sonucunda insanlar.
Sosyal temas için. Buldukları sonuçlara göre. “heyecan” ve “sorunları unutma” gibi çeşitli doyumlar arar ve elde ederler. * Herzog. “etkiye karşı direnen bireyin bilinçli bir seçim yaparak ihtiyaç ve beklentilerini en iyi şekilde karşılayacağına inandığı iletişim araçlarına yöneleceği” varsayımı geliştirilmiştir. “yalnızlığı giderme”. KURAMIN ĠÇERĠK SINIFLAMASI Bu yaklaşıma göre araştırmalarda en çok görülen içerik sınıflaması. Bir şey okumuş olmak için. ulusal ve uluslar arası haberler. Sosyal prestij için. Kişiler. hikâyeler. genellikle farklı şekillerde medyaya yöneldiği kabul edilmiştir.Vakit Geçirme:Günlük baskılardan. araştırmalarında içeriği 3 sınıfa ayırmıştır: 1. 1945 yılındaki gazete grevi esnasında gazete okuyamayan bireylerin en çok neyi özledikleri konusunda araştırmalar yapmıştır. KURAMA ĠLĠġKĠN BAZI ARAġTIRMA ÖRNEKLERĠ Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımına yönelik araştırmaların çoğu 1960’lı ve 70’li yıllarda yapılmıştır.gereksinimler için kullanırlar. 2) Modern Dönem:Bu dönem içerisinde. elde edilen doyumları 4 gruba ayırmışlardır: 1. “eğlence”. ağlatıcı. McQuail. kitle iletişim araçlarında “dinlenme”. Dolayısıyla. 4. Günlük yaşantı için bir araç olarak. radyoda “Arkası Yarın” programlarını dinleyen bireylerin ne tür doyumlar sağladığı konusunda. olaylar ve tüketim ürünleriyle ilgili bilgi edinme. 2. çocukların televizyonla ne yaptığını incelemişlerdir.Kişisel Özdeşlik: Toplumla ilgili olaylar hakkında bilgilenme. tarihsel açıdan Klasik ve Modern Dönem olmak üzere başlıca iki dönemde ele almak mümkündür: 1) Klasik Dönem: Bu dönemde Herzog. toplumsal yarar. Blumler ve Brown ise. Bu dönemde. Dinlendiriciliği için. genellikle “Gerçeğe” ve “Fanteziye” dayalı içerik ayrımıdır. sıkıntılardan ve sorunlardan kaçma. Suchman ve Berelson’un çalışmaları ön plana çıkmaktadır. okuyucuların gazete kullanımı yoluyla elde ettikleri doyumları şu şekilde sıralamışlardır: Kamu işleri ve yorum için. Berelson ve arkadaşları. birçok şeyi fantezi programlarından öğrenirler. Okul öncesi dönemde. canlı spor yayınları. 3. insan ihtiyaçlarının sonsuz ve sınırsız olduğu gerçeğinden hareketle. güldürücü filmler. TV eğlence oyunları. konuşma programları. çocukların okuduğu dergiler. değerleri destekleme ve gerçekleri arama. Lyle ve Parker. ihtiyaç ve beklentilerini tatmin etmek isteyen bireylerin. yarışma programları).Gözetme: Çevreyi bilip tanıma. yaptıkları araştırmalar sonucunda.Kişisel İlişki: Arkadaşlık. çocuklar. her bireyin farklı ihtiyaç ve beklentileri olduğu. 1949 yılında. * Berelson ise. kuram insanların büyük çoğunluğunun özgür iradelerine göre davrandıklarını varsayar.Gerçek Enformasyon Veren İçerik: Bölgesel. * Suchman. belgeseller ve yorumlar. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımını temel alan bazı araştırma örneklerini şu şekilde sıralamak mümkündür: Schramm. genellikle büyüklerin seyrettiği programları seyretmektedirler ve bunların çoğu fantezi ve eğlence programlarıdır.Gerçek Dokunaklı İçerik: Tiyatro ve oyun gibi estetik bir şekilde sunulan ve aynı zamanda hayali olmayan içerik (Ör: reklâmlar.Hayali Dokunaklı İçerik: Romanlar. İrfan Erdoğan. . İzleyicilerin davranışlarını bireyin ihtiyaç ve ilgileriyle açıklaması nedeniyle “Mesaj Alma Süreci Modeli” olarak da nitelenen bu modeli. 3. radyoda “klasik müzik” dinleme motivasyonları konusunda. 2.
GÜNÜMÜZ ĠNSANININ MEDYAYA YÖNELME VE MEDYAYI KULLANMA NEDENLERĠ Günümüz toplumlarında bireylerin Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı çerçevesinde medyaya yönelme ve medyayı kullanma nedenlerini ise şu şekilde sıralamak mümkündür: Eğlenmek için. televizyon kanallarındaki dizi ve filmler incelenerek. gönderenler) önemi yeterince belirtilmemektedir.s… KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLAġIMINA YÖNELTĠLEN ELEġTĠRĠLER Kurama karşı çeşitli eleştiriler de yöneltilmiştir.Yaklaşım. gençler arasında iletişim araçlarının kullanımı ve toplumsal bütünleşme ilişkisini incelemiş ve yoğun TV izleme ile statü. 2. Katz ve Peled. ayrıca 1960’lı yılların ardından yapılan araştırmalarda ise. zira bunları kendileri için dünyaya açılan pencereler olarak gördükleri saptanmıştır. savaş gibi özel bir durumda.” Gazetelerin ise ek bir enformasyon kaynağı olduğunu ve Radyo ile TV’nin verdiği materyallerin yorumu için kullanıldığını saptamışlardır. Güzelliği yaşamak için. niyetli ve katılımcı olduğunu. Empati için. Dünya hakkında bilgi sahibi olmak için. Araştırmalar sonucunda kadınların dizi ve filmleri çok fazla izlediği. izleyici kendi etkisini kendi seçtiği zaman.Aktif izleyici savına göre. seçici. toplumsal bütünleşmede başarısızlık hissi. Johnson. dolayısıyla kendi etkilerini kendileri meydana getirirler. . bireylerin bunları niçin izlediği tespit edilmeye çalışılmıştır. kişilerin kitle iletişim araçlarını öteki olanaklara tercih edip kullanmalarının toplumsal sonuçlarını açıklamamaktadır. Taklit edilecek modeller bulmak için. Hoş olmayan duygulardan kurtularak deşarj olmak için. Otoriteyi temsil eden kişilerin yüceltilmesini veya aşağılanmasını görmek için. gençleri yetersizlik duygusundan kurtulmak için TV’yi kullanmaya yöneltmektedir. sonradan bu dizilerin “sabun köpüğü” (soap opera) olarak nitelenmesine yol açmıştır. günaha girmeksizin ele almak için. Tarihe tanıklık etmek için. Dolayısıyla kitle iletişim örgütleri ve profesyonelleri üretilen etkilerden sorumlu tutulmazlar. düş kırıklığı arasında doğrudan bir ilişki olduğunu bulmuştur. Sorumluluk almaksızın uç heyecanları yaşamak için. 3. Deterjan firmalarının bu tür dizilere bol reklâm vermesi ise. bu seçimin sonuçlarından kendisi sorumludur. “Seçici algılama”. Tanrısal ve ilahi olanla özdeşleşmek için.büyüdükçe basılı iletişim araçlarına yönelirler. iletişim araçlarından doyum ararlar. Dünyaya düzen verildiğini görmek için. v. TV’nin iki önemli işlevi olduğuna işaret etmiştir: “Bilmek gereksinimi” ve “gerginlikten kurtulma. “seçici izleme” ve “pekiştirme” gibi yaklaşımları gündeme getiren Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı. Bu bulgulara göre. Bir kimlik kazanmak için. etkiye karşı da direnç gösterdiğini savunmaktadır. Bu eleştirileri şu şekilde sıralayabiliriz: 1. Başkalarının tecrübelerinden yararlanmak için. bireylerin aktif. Kafayı dağıtmak ve oyalanmak için.İzleyiciler aktif bir şekilde. Merakı tatmin etmek ve bilgilenmek için. çocuğun toplumsal ilişkileri kötüleştikçe. televizyon kullanımı ve fantastik içerik arayışı artar. Ancak burada izleyicinin ne dereceye kadar aktif olduğu ve iletişim sürecindeki öteki öğelerin (iletişim örgütleri. Başkalarının hatalarını görmek için. Tabuları. Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı kapsamında.
ne miktarda tüketildiği ve nasıl tüketildiği gibi unsurlar. Kullanımlar ve Etkiler. izleyiciler için tek mesaj kaynağı medya değildir. 6.” Modele göre. aksine. kitle iletişimini önemli toplumsal etkilerden soyutlanmış olarak inceler. bireyin gereksinimleri ve bunları doyurma ya da tatmin etme yöntemlerini şartlandıran ekonomi-politik çevreyi oluşturan sınıfsal koşullar ve bakış açıları ihmal edilir.Bu yaklaşım.4. kitle iletişim araçları ile yayılan mesajların nasıl “ortak anlamlar” oluşturduğu ve bu anlamların daha sonra nasıl “ideolojiye dönüştüğü” sorusunu yanıtsız bırakır. izleyicinin kontrolü elinde tutan asıl güç olmaması. başka güç ve iktidar yapılanmalarına bağımlı konumda olmasıdır.Bu yaklaşımda. 7. 5.Yaklaşım. Ayrıca. Sven Windahl’in ürettiği bir iletişim modelidir.Bu yaklaşımın gözden kaçırdığı bir başka nokta da. Bu kuramın ana savı şudur: “İletişim araçlarının farklı kullanım türleri farklı sonuçlar üretir. tüketilen kitle iletişim içeriğinin türü. KULLANIMLAR VE ETKĠLER KURAMI Kullanımlar ve Doyumlar Yaklaşımı ile Etki Modeli’nin birleşmesiyle de “Kullanımlar ve Etkiler Yaklaşımı” ortaya çıkmıştır. -THE END- . bu içerik tüketiminin sonuçlarını kestirmede önemli rol oynar.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.