- Bir dünya görüşü dili belirler ve geliştirir; bu dünya görüşü ile yoğurulan dilin kendini öyle şekillendirmesi gerekir ki, düşüncenin her şekline kolayca girebilsin ve milletin dünya görüşünü temsil eden her düşünceyi dile getirebilsin... Böyle bir dünya görüşünün ispatı hâlinde, unsurları uyum içinde birbirine ekleyen bir diyalektik, aynı zamanda fikrin sirayet edebilme gücünü de gösterir.
Dünya görüşünün dili belirlemesi ve şekillendirmesi meselesinin
"remz şahsiyet" davası ile ilgisini bir misâlle anlatayım... Meselâ, bir zamanlar Afrika halkının, Avrupa sanatına bakışı... Gerçekliğe yakından bağlı resimler bile kendilerinde bir takım şaşkınlıklar uyandırıyor ve âdeta görüntü yanılması gibi değerlendiriliyor... Hele o kanatlı insan ve melek tasvirleri, onlar için büsbütün anlaşılmaz şeyler... Bir filmdeki hâdiselerin akışı ve buradan oraya geçişini, gerçekle bağdaşmamasından dolayı anlayamama vesaire.
Aynı misâli değişik bir şekilde kendimizde de bulabiliriz... Fuzulî'nin bir mısraını ele alalım:
-" Aşık-ı sadık menem, Mecnun'un yalnız adı var."
Şimdi sizde "Leyla ile Mecnun" hikâyesine ait bir imaj ve intiba olmasa bu mısraın mânâsı uçar... Bunu yabancı bir dile çevirsek, bu mısraya yaklaşırken gerekli olan unsur ve malzeme olmadığı için bizim duyduğumuz zevki duymazlar... Bunun gibi, kanatlı insan tasviri Afrika halkı tarafından bir hilkat garibesi seyreder gibi, "kanatlı insan olur mu?" gibi şaşkınlıkla karşılanıyor... Şimdi ben bir adam için, "bir ayağı çukurda!" desem, o adamın biraz nalet bir tip olduğu, onu sevmediğim, yaşlı ve hasta oluşu hissedilir; ama bunun aynen Almanca'ya çevirirseniz, "çukurda, bir adamın ayağı"... hiçbir mânâsı yok... Demek oluyor ki, bir takım şeyleri, bir takım işaret sistemlerine sahip olduğumuz için anlıyoruz.
-Bütün bu mânâları kendisine tercüme ettireceğimiz ölçülendirme, bir İslâm büyüğüne âittir:
-" Suret olmadan mânâlar ebediyen tecelliye gelmez!"
Bir dilden diğer bir dile tercüme edilen eserlerin anlaşılamaması, okuyucunun anlayışsızlığından çok, üstün anlayışta olmamasıdır… Onu kendine döndürecek ve kendi işaret sistemine bağlayacak bünyenin olmaması... İşte İBDA böyle bir bünye kurucusudur... Öyle mi, değil mi diye konuşulacak bir şey yok... Meselâ "yürüyen adam" diye yürüyen bir adamın hâlini ifâde ediyorum; ben, "yürüyen adam" diye ayrıca ifâde etmesem de o adam yürüyor... Ateşin, temas ettiği herşeyi kendine inkilâp ettirmesi gibi, unsurları uyum içinde birbirine ekleyen diyalektiğin tahakkümü... Bu gözle baktığınız zaman, tavuk, inek, at vesair hayvanların verimlerinden istifade ve tasarruf etme tabiîliği gibi, dünya irfan yemişine el atmanın tabiîliği doğar... Ben Müslüman olduğuma göre, zaman bendedir; zamanın şahidi benim...
("Nasıl Birlik" isimli konferans dan -1988-)