

BÖLÜM TANITIMI


KÖTÜLÜK SORUNUNUN ÖZGÜR İRADE SORUNUYLA İLGİSİ
KÖTÜLÜK SORUNU VE ONTOLOJİ
DETERMİNİZM VE ÖZGÜR İRADE
DUALİZM VE ZUHUR ETME İLE ÖZGÜR İRADENİN AÇIKLANMASI
KUANTUM TEORİSİNE FARKLI YAKLAŞIMLAR VE ÖZGÜR İRADE
TANRI'NIN BİLGİSİ VE ÖZGÜR İRADE
ÖZGÜR İRADE SORUNUNU ÇÖZEMEMEMİZİN BAZI SEBEPLERİ
GÖZLEMCİNİN ROLÜ, TAMAMLAYICILIK İLKESİ VE ÖZGÜR İRADE
KÖTÜLÜK SORUNU, ÖZGÜR İRADE SORUNU VE KUANTUM TEORİSİ
Bu bölümde cevabını bulabileceğiniz bazı sorular şun-lardır: Kötülük sorunu ile özgür irade sorununun ilgisi nedir? Kötülük sorununu açıklamak için nasıl yaklaşımlar geliştiril-miştir? Kötülük sorunu ateist bir ontolojinin temellendi-rilmesinde kullanmak doğru mudur? Kötülük sorununa karşı benimsenmesi gereken en doğru tavır nasıl olmalıdır? Determinizm ve özgür iradenin arasındaki ilişki hangi farklı yaklaşımlarca nasıl değerlendirilmiştir? Bağdaşıra (ılımlı determinist) yaklaşımı benimseyenler için, neden kuantum teorisi özgür irade sorunu açısından önemli olmamaktadır? Dualizmi ve zuhur etmeyi savunan yaklaşımlarla libertaryan bir özgür irade anlayışı savunulabilir mi? Kuantum teorisinin libertaryan bir özgür irade anlayışı açısından önemi nedir? Tanrı'nın geleceği bilmesi ve insanların özgür iradeye sahip olmaları arasında bir çelişki var mıdır? Molinist yaklaşımı ve izafiyet teorisini özgür irade sorunu açısından önemli bulmamızın nedenleri nelerdir? Kuantum teorisinin Yeni-Berkeleyci bir anlayışla yorumlanması özgür irade sorunu açısından önemli olabilir mi? Kuantum teorisindeki Tamam¬layıcılık İlkesi'nden hareketle yapılan analojilerle özgür irade sorununa nasıl yaklaşılmıştır?
Bu eleştirilere karşı teist düşünürlerin birçok cevabı olmuştur. Örneğin Farabi, varlıkta bulunan kötülüklerin, izafi olduğunu, değişen aleme bağlı olarak ortaya çıktığını ve bunların, külli nizamda bir yeri, hatta gerekliliği olduğunu; az serden dolayı çok hayrın terk edilemeyeceğini söyler: Yağmu¬run yağmasından dolayı sel felaketleri olsa da yağmurun hayrı şerrinden çoktur.5 İbn Sina da Farabi'ye benzer ifadelerle kötülüğün varlığını açıklar; ateşteki genel yararların, ateşin yakmasını da gerektirdiğini, bunun ise bazılarının elbisesinin yanmasına sebep olabileceğini ifade eder. Temel ilkenin "Az kötülük için çok iyilik terk edilmez" olduğunu; aksi durumun, önceki kötülükten daha büyük bir kötülüğe yol açacağını John Hick ise 'insanların manevi açıdan yükselmesi'ni mümkün kılacak bir ortamın gerekliliğinden hareketle kötü-lüklerin varlık sebebini açıklar: Bahsedilen ortam, düzenli doğa yasalarının ve başkalarının acılarına sebep olabilece-ğimiz veya acılarını hafifletebileceğimiz bir düzenin varlığını gerektirir. Böyle bir ortamda hem doğal, hem de ahlaki kötülükler olmalıdır ki bireyler ahlaki seçimler yapabilsin ve ahlaki-manevi yükselişleri mümkün olsun.7
İçinde bulunduğumuz alemin mümkün alemlerin en iyisi olduğunu söylemek de gözlemlenen kötülükleri açıklamada kullanılmış olan bir argümandır. İslam aleminde Gazzali bu terminolojiyi yüzlerce yıl önce kullanmış olsa da,8 felsefe tari¬hinde bu yaklaşım daha çok Leibniz ile anılır. Leibniz, Tan-rı'nın mükemmel olduğunu, bu yüzden en mükemmel alemi yarattığını söyler. Fakat hiçbir alem tam anlamıyla -Tanrı gibi-mükemmel olamayacağı için, bir miktar kötülüğün varlığı kaçınılmazdır. Leibniz, Tanrı'nın kötülük ve iyilik arasında ideal dengeyi oluşturduğunu ve bu ideal denge için mümkün alemler içerisinden en uygununu yarattığını savunur.9
Bahsedilenler dışında kötülük sorununu açıklamaya çalışan başka görüşler de ifade edilmiştir. Fakat, insanın özgür iradesine vurgu yaparak gözlemlenen kötülükleri açıklamak, bütün yaklaşımlar arasında en çok ön plana çıkan yaklaşım olmuştur. Örneğin Augustine'in kötülük sorununa getirdiği açıklama 'özgür irade savunması' (free will defence) olarak anılır. Buna göre özgür iradeye sahip olmak Tanrısal bir lütuftur; fakat özgür irade seçimini iyiden yana kullana-bileceği gibi, kötüden yana da kullanabilir; kötülüğün ana kaynağı da budur.10
Kötülüğün açıklanmasında, özgür iradenin varlığını gündeme getiren tüm düşünürlerin yaklaşımlarının tamamen aynı olmadığını bilmek de önemlidir. Örneğin Michael Murray, hem Tanrı'nın gizli kalması gerektiğine, hem de özgür iradenin varlığına vurgu yapar: Tanrı'nın, kendi varlığını ve amaçlarını apaçık olarak göstermesi durumunda, insan¬ların seçimlerinde cebredileceklerini -özgür olamayacakla¬rını- söyler. Murray, Tanrı'nın gizli kalmasının gerekliliğini, kötülüklerin kaynağı olarak görür.11
Eleonere Stump ise Tanrı'nın kötülüklere izin vermesinin nedenini; insana, özgür iradesinin yıkıcı etkilerinin ancak böyle gösterilebilecek olmasına bağlar. Stump, insanın, özgür iradesinin yıkıcı etkilerini tek başına düzeltemeyeceğini ifade eder. Çözümün ise Tanrı'nın yardımında olduğunu; böylece doğal ve ahlaki kötülüklerin, Tanrı'ya yöneltme ve irademizde gerekli düzeltilmelerin -Tanrı'nın yardımıyla- yapılmasına sebep olma vazifesini gördüklerini savunur.12
Richard Swinburne de özgür irade kavramına kötülük sorununu açıklamakta özel bir önem atfeder. Swinburne, özgür iradeyle gerçekleştirilen eylemlerin ahlaki yasalara uygun olabilmesi için, insanların eylemlerinin sonuçlarını bilmesi gerektiğini söyler. İnsanların eylemlerinin sonuçlarını bilmesi ise ancak düzenli yasaların olduğu bir evrende müm¬kündür.13 (Evrenin bu yapısının ise doğal kötülüklerle alakası vardır.) İnsanların özgür iradeli varlıklar olması ve gerçek¬leşecek daha büyük iyilikler için, gözlemlenen kötülüklere müsaade edilmesinin ahlaki açıdan kabul edilir olduğu Swinburne'ün görüşüdür.14
Alvin Plantinga da yaklaşımında özgür iradeye yer vererek kötülük sorununun ateist bir ontolojinin kaynağı olamaya¬cağını göstermeye çalışmıştır. Plantinga'nın yaklaşımının başarısının sebeplerinden biri -bizce- Tanrı'nın varlığının ve kötülüklerin bir arada 'olabileceği'ni göstermenin yeterli olduğunu, bunların beraber bir arada 'olması gerektiği'ni göstermeye gerek olmadığını vurgulamasıdır: Eğer mantıken, Tanrı'nın varlığının ve kötülüklerin bir arada 'olabileceği'ni gösterebilirsek bile; bu, ateistlerin, kötülük sorunundan hareketle materyalist-natüralist ontolojilerini temellendire-meyeceklerini göstermeye yeterlidir.15 Plantinga'nın yaklaşı¬mı, kötülük sorunu ile ilgili tartışmalarda en çok gündeme gelen yaklaşımlardan birisidir.16 Onun yaklaşımı, bir teodise yerine, bir müdafaa yaklaşımı geliştirmenin daha isabetli olacağına (sadece bunun yeterli olacağına) örnek teşkil ettiği için de önemlidir.
Buraya kadar kötülük sorununa birçok farklı cevabın verildiğini ve özgür iradeye vurgu yapmanın, verilen farklı cevaplarda en önemli unsur olduğunu gördük. Ayrıca özgür iradeye kötülük sorununun açıklanmasında yer veren düşünürlerin birbirlerinden farklı yaklaşımları olduğunu da tespit etmeye çalıştık. Bu hususları belirlememiz konumuz açısından önemlidir; çünkü kuantum teorisi özgür irade sorunuyla ve dolayısıyla kötülük sorunuyla ilgilidir. Burada dikkat edilmesi gereken husus; kötülük sorunu ile ilgili yaklaşımlarda, özgür iradeye verilen rol merkezden ne kadar uzaklaşırsa, kuantum teorisinin bu konu açısından öneminin o kadar azalacak olmasıdır. Eğer bir kişi özgür iradenin varlığını kötülük sorununun açıklanmasında hiç önemli görmüyorsa, muhtemelen kuantum teorisinin bu konuyla hiçbir ilgisinin olmadığını baştan düşünecektir.
Ayrıca kötülükler -genelde- ahlaki kötülük ve doğal kötülük olarak ikiye ayrılıp incelenir. Ahlaki kötülükler hır-sızlık, öldürme, sahtekarlık, cimrilik gibi insanların özgür iradeleriyle ilişkilendirilen fiilleri ve kötü karakter özellik-leridir. Doğal kötülükler ise selleri, yangınları, kanser gibi hastalıkları, körlük, sağırlık gibi durumları ifade eder.17 Bunlardan ahlaki kötülüklerin özgür irade sorunuyla ilgisi açıkça gözükmektedir. Doğal kötülükleri özgür iradeyle ilişkilendirerek açıklamaya çalışanlar olsa da, buradaki bağlantı ahlaki kötülükler kadar açık değildir.18 Bu yüzden, kuantum teorisinin bu konudaki tartışmaya girmesinin, daha çok ahlaki kötülükler ile ilişkili olduğunun baştan tespit edilmesi faydalı olacaktır.
Kuantum teorisinin, özgür irade ve dolayısıyla kötülük sorunu açısından göz önünde bulundurulmasını önemli bulsak da; geniş bir alanla ilgili kötülük sorununun, bu kitapta ele aldığımızdan çok daha geniş bir çalışmayı hak ettiği bilinmelidir. Bu soruna bütün ayrıntılarıyla giremesek de, Tanrı'nın neden kötülüğü yaratmayı seçtiğiyle ilgili bütün hikmetleri bilemeyeceğimiz kanaatinde olduğumuzu belirt-mek istiyoruz. İbn Sina'nın "Az kötülük için çok iyilik terk edilmez" ilkesi de, Augustineci özgür irade merkezli açıkla-malar da 'Tanrısal hikmet' hakkında bize ipucu verebilir; fakat kötülüğün yaratılmasının hikmetinin tam olarak ne olduğunu belirlememize olanak tanımazlar. Bu yüzden, bizce, bu argümanlardan hangisine sempati duyuluyorsa duyulsun; bu argümanların mutlaka, Tanrısal hikmetleri tam olarak bilemeyeceğimizi vurgulayan bir yaklaşımla birleştirilmesi gerekir. Aslında Stephen Wykstra gibi, kötülüklerin sebebinin anlaşılamamasının, Tanrı'nın varlığını inkar etmek için bir neden olamayacağını söyleyerek, 'kötülüklerin varlığının nedenine agnostik yaklaşımı' temel alarak, müstakil argüman üretenler de olmuştur.19 Wykstra'nın bu yaklaşımı 'Geçerli Epistemik Ulaşımın Şartı' (CORNEA: Condition of Reasonable Epistemic Access) olarak bilinir ve kötülüklerin sebebinin görülüp, tespit edilememesinin; bu kötülüklerin maksadı olmadığı görüşünün doğru olduğunun, yeterli delili olama¬yacağını dile getirir.20 Wykstra, Tanrı'nın sınırsız aklı ile insan aklı arasındaki derin uçuruma dikkat çekerek argümanını destekler. Bizce, böylesi bir yaklaşımı müstakil bir argüman olarak savunmak yerine, daha önce anılan argümanların birkaçıyla birleştirerek geniş ve mütevazı (müdafaacı) bir argüman oluşturmak, bunda da mutlaka özgür iradeye yer vermek en iyisi olacaktır. Nitekim, Plantinga'nın, müdafaası, bahsettiğimiz tipteki bir yaklaşıma benzemektedir. Plantinga, kitap ve makalelerinde, müdafaacı yaklaşımını ifade ederken, Tanrı'nın hikmetlerine tamamen vakıf olamadığımız için kötülüğün varlık sebebini anlayamamış olabileceğimize de dikkat çekmiştir.21
Eğer Tanrı'nın varlığı, kötülük sorunundan bağımsız bir şekilde temellendirilebilirse; bu, Tanrı'ya yer veren bir ontoloji ile kötülük sorununun ele alınmasını, yani kötülük sorununun materyalist ontoloji adına kullanılamamasını sağlayacaktır. Bizce, modern bilimin verileriyle ortaya çıkan İnsancı İlke 'tasarım delili'ni; Big Bang teorisi ve entropi yasası ise 'kozmolojik delil'i, yani Tanrı merkezli bir ontolojiyi desteklemektedir.22 Diğer yandan birçok kişi fideist yaklaşımla veya ontolojik delil gibi farklı yaklaşımlarla ontolojilerinde Tanrı'ya yer vermektedirler. Sonuçta kötülük sorunu ile ilgili tartışma epistemolojik açıdan Tanrı'ya inancı¬mızın geçerli olup olmadığı tartışmasına gelip dayanmaktadır. Bundan da kötülük sorununun, ontoloji ve epistemoloji ile ilgili bütün sistemimizle alakalı olduğu; bütün sistemden yalıtılırsa, kötülük sorununun sağlıklı bir şekilde değerlen-dirilemeyeceği anlaşılmaktadır.
Sempatiyle baktığımız müdafaacı yaklaşımlar, eğer ateizme karşı bir atakla da desteklenirlerse, teistik yaklaşıma güç katılacağı kanaatindeyiz. Buradaki 'karşı atak' ifadesin-den kastımız, ateizmin, kötülük sorununun teizm tarafından açıklanamadığı veya kötülük olgusunun teizmle uyuşmadığı iddiasına karşılık; ateizmin de 'iyilik sorunu' ile karşı karşıya olduğunu ve ateizmin evrende gözlemlenen iyiliklerin varlığı¬nı açıklayamadığı, fakat teizmin bunu başarıyla -Tanrı'nın iyiliği ve rahmetiyle- açıkladığını gündeme getirmektir. Canlı lar aleminde birçok özgeci (altruist, diğerkam) davranış vardır: Birçok kuşun kendisinin olmayan yavruları besleme¬sinden, karıncaların ve arıların ayrıntılı bir şekilde belirlenmiş birçok fedakarlık içeren işbölümlerine kadar doğada özgeci davranışlar gözlemlenir. Cansız maddenin ve doğal seleksi-yon gibi rekabeti ön plana çıkartan bir mekanizmanın, nasıl olur da 'iyilik' olarak niteleyebileceğimiz özgeci davranışları oluşturduğu, ateist-materyalist yaklaşım açısından önemli bir sorundur. William Hamilton'un 1960'lardaki çalışmalarının önemli bir rol oynadığı 'akraba seleksiyonu' (kin selection) gibi mekanizmalarla bu özgeci davranışlar açıklanmaya çalışıl¬mıştır.23 Buna göre, özgeci davranışları gerçekleştiren canlılar, bunu, genlerinin devam ettirilme olasılığını arttırmak için yapmışlardır. Sonuçta 'zahiren iyilik' gibi gözüken davranış¬ların, yaşam mücadelesinde 'gen havuzu' için bir avantaj oldu¬ğu, bu yüzden 'bencil' bir boyutunun bulunduğu açıklanmaya çalışılır. Nitekim, yaşayan en ünlü ateist olan Richard Dawkins'in ünlü kitabının adını 'Bencil Gen' (The Selfish Gene) yapan da bu fikri ispat etme arzusudur.24
Biyoloji, psikoloji ve antropolojinin katkılarıyla oluştuğu söylenen 'sosyobiyoloji' disiplini, insan dahil bütün varlıkların toplumsal davranışlarını (özgecilik dahil) salt biyolojik olarak açıklamaya çalıştığı için özgecilikle ilgili tartışmalar açısından önemlidir.25 Aslında 'bencil gen' ve 'sosyobiyoloji' başlıkları altında oluşturulan ateist argümanlar öncelikle tasarım deliline karşı yöneltilmiştir;26 fakat evrende varolan iyiliklerin biyoloji yasaları ve tesadüfün birleşimiyle oluştuğunu savunan bu yaklaşımlar, ateistler tarafından 'iyilik sorunu'na cevap vermek için de kullanılmaktadır. 'Akraba seleksiyonu' gibi mekanizmalarla canlılardaki birçok özgeci davranışın açıklanamadığı görünmektedir: Balina ve yunusların hastalıklı canlılara yaptıkları yardımlar veya kimi canlı türlerinde genetik havuza katkısı olmayacak yaşlı akrabalara yapılan yardımlar bu cinstendir. İnsanların yaşamından ise bu konuda verilebilecek pek çok örnek bulunmaktadır. Ayrıca yapılan özgeci davranışların biyoloji yasalarına bağlı olduğunu söylemek 'iyilik sorunu'nu ateizm adına çözmez. Swinburne'ün dikkat çektiği gibi, bu sonuçların ortaya çıkmasına sebep olan mevcut doğa yasalarının neden varolduğu da bir açıklama gerektirmektedir.27 "Nasıl oluyor da, cansız madde, belli bir birleşime kavuşunca, bu kadar farklı canlıda, bu kadar çeşitli özgeci davranışa sebep olacak potansiyeli içinde barındırıyor" sorusu kolayca geçiştirilebi¬lecek bir soru değildir.
Aslında, niyetimiz, evrende gözlemlenen özgeci davranış¬ları da kapsayan iyiliklerin, teistik ontolojinin ispat edilmesinde kullanılması gerektiğini savunmak değildir. "Evrendeki iyilikler Tanrı'nın varlığını ispatlamaktadır" şeklinde bir yargı ileri sürmüyoruz. Fakat teizmin 'kötülük sorunu' ile karşı karşıya olduğunu ileri sürenlere, ateizmin ise 'iyilik sorunu' ile karşı karşıya olduğunu göstermeye çalışıyoruz. Bizce, bundan çıkarılması gereken sonuç; evrende gözlemlenen iyilikler veya kötülüklerden yola çıkarak ontolojik yargılarda bulunmamak olmalıdır.
Sonuçta, kötülük sorununa karşı verilecek teolojik veya felsefi cevabın şu unsurları içinde barındırması gerektiğini düşünüyoruz:
1. Öncelikle insan zihninin sınırlılıklarına dikkat çekilmeli¬
dir (Wykstra'nın yaklaşımı buna benzerdir).
2. Özgür iradeye dayalı farklı açıklamalardan istifade
edilmelidir. (Kuantum teorisinin bu tartışma açısından önem-
li olabileceği yer bu husustur.) Bu yapılırken Plantinga'nın
yaptığı gibi, Tanrı'nın ve evrende gözlemlenen kötülüklerin
bir arada 'olabileceği'nin gösterilmesi yeterli kabul edilmeli,
ayrıca bunların bir arada 'olması gerektiği' ispat edilmeye
çalışılmamalıdır.
3. Kötülük sorununu açıklamakta, özgür iradenin varlığı
dışında diğer hususlara dikkat çeken yaklaşımlar da (Hick'in
manevi yükselişe vurgu yapan yaklaşımı gibi) değerlendiril¬
melidir. Birçok yaklaşımın bir arada değerlendirilmesini
önerme sebebimiz; evrendeki gözlemlenen kötülüklerin
hikmetinin, tam olarak ne olduğunu bilemeyeceğimiz, fakat
tahminler yürütebileceğimiz yönündeki inancımızdır. Bu ise
bizi, farklı birçok argümanı bir arada değerlendirmeye yöneltmektedir.
4. Teizmin 'kötülük sorunu' ile karşı karşıya olduğu savına karşı ateizmin 'iyilik sorunu' ile karşı karşıya olduğuna dikkat çekilmelidir. Böylece kötülük ve iyilik gibi evrende gözlemle¬nen fenomenlerin bir ontoloji iddiası için temel yapılmasına karşı çıkılabilir.
1. Katı Determinizm (Hard determinism): Kant, ünlü antinomilerinin28 üçüncüsünde, determinizm ve özgür irade arasındaki çatışkıya değinir. Üçüncü antinomi şöyledir:
Tez: Doğa yasalarına göre işleyen nedensellik, fenomenler dünyasını meydana getiren tek nedensellik mekanizması değildir. Ayrıca özgürlükten doğan bir nedensellik de fenomenler dünyasının açıklanması için zaruridir.
Antitez: Özgürlük diye bir şey yoktur; dünyadaki her şey sadece doğa yasaları çerçevesinde oluşur.29
Kant, 'saf aklın' özgürlüğü ispatlayamayacağı (bu antino-minin nasıl çözüleceğini gösteremeyeceği) kanaatindedir, ama ahlak teorisi için özgürlüğe muhtaçtır.30 Sonuçta Kant, özgürlüğün numen31 aleme ait olduğunu, determinizmin feno¬menler alemine ait olduğunu söyleyerek, bahsedilen antino-minin kendince çözümünü yapar. Fakat birçok kişi için, nu¬men alem için ayrı bir hakikat, fenomenler alemi için ayrı bir hakikat kabul etmek mümkün değildir. Determinizmin ve öz¬gür iradenin çelişkili gözükmesi üzerine, bu ikisinden birinin varlığını inkar etmek, akla gelen ilk strateji olmuştur. 'Katı determinizm' taraftarları, böylesi bir stratejiyi benimseyerek, determinizmi kabul etmiş ve özgür iradeyi inkar etmişlerdir.32
Özgür iradenin inkar edilmesi, kötülük sorununa karşı yaklaşımlarında özgür iradeye merkezi bir rol verenler için ciddi bir sorundur. Ayrıca özgür iradenin olmadığı yerde ahlaktan, iyi-kötü veya doğru-yanlış davranışlardan nasıl bahsedileceği de ayrı bir sorundur.33 (Bu sorun teistler için olduğu kadar ateistler için de geçerlidir.) Sorumluluk özgürlükten doğar, yani insanın ahlaki yasayı çiğneyecek gücü olması onu sorumlu kılar. Tektanrılı dinlerin eskatolojilerinde ölümden sonra hesap verileceğine inanç mevcuttur; özgür iradenin varlığına inanç yitirilirse, insanların nasıl sorumlu olup hesap vereceklerini anlamada da önemli güçlükler çıkacaktır.34 Bu güçlüklere rağmen teist dinlerdeki kimi mezheplerin, insanlarda özgür iradenin olmadığı fikrini savundukları da unutulmamalıdır.35
Sistemli bir şekilde 'bilimsel determinizm'i ilk ifade eden kişi olarak Laplace gösterilir.36 Laplace'a göre, evrenin bütün parçacıklarının belli bir andaki konum ve hızlarına dair bütün ayrıntıları bilen üstün bir zeka (Laplace'ın cini: Laplace's demon), evrenin geçmişine ve geleceğine dair her şeyi bilebilir. Laplace, determinizmi, dinin değil, fakat bilimin bir gerçeği olarak savunmuştur.37 Evreni, kendi dışından müda-hale almayan bir alan olarak kabul eden natüralist felsefe ile madde dışında hiçbir cevher bulunmadığını savunan mater-yalist felsefe ve Laplace'ın determinist yaklaşımı birleştiri-lirse; geleceğin, evrenin başlangıç anından belli olduğu 'materyalist-kaderci bir anlayış' kaçınılmaz olacaktır. Böylesi determinist bir anlayışı, birçok ateist ve agnostik, özgür iradenin varlığına tehdit oluşturduğu için sorun olarak görmüşlerdir. Önceden ne yapacağı belirlenmiş bir insanın, eğer bir şeyi çalacağı belli ise ve bunun aksini hiçbir şekilde gerçekleştirmesi mümkün değilse, bu hırsızlık fiilini işleyen kişinin nasıl sorumlu tutulacağı, ateistler ve agnostikler için de bir sorundur.
Ayrıca varoluşçuların birçoğu için de bu ciddi bir sorun-dur.38 Örneğin Sartre, özgürlüğü insanlar için kaçınılmaz bir özellik olarak görür ve 'insanın kendini inşa ettiği'ni iddia eder.39 'Determinizmin insanı inşa ettiği' iddiası, Sartre'ın bu yaklaşımına karşı ciddi bir tehdit değil midir?
2. Ilımlı Determinizm (Soft Determinism): 'Katı de-terminizm' taraftarlarının özgür iradenin varlığını inkar etmelerine karşı, insan ruhunun ayrı bir cevher olduğunu ve determinizme bağlı olmadığını veya kuantum teorisinin, indeterminizmin, evrenin gerçek yapısı olduğunu gösterdiğini söyleyerek 'katı determinizm'e karşı çıkanlar olmuştur. (Bu yaklaşımı bir sonraki maddede inceleyeceğiz.) Fakat, determinizm ve özgür irade arasında ortaya çıktığı söylenen çatışkıda; ya determinizmi ya da özgür iradeyi inkar etmek dışında bir alternatifin benimsenmediği sanılmamalıdır. Birçok kişi, aslında böylesi bir çatışkının olmadığını, determinizmin ve özgür iradenin birbirleriyle bağdaşabile¬ceğini (bu anlayış bağdaşırcûık/compatibilism olarak da anılır) savunmuşlardır. Bu anlayışı benimseyecek biri için, kuantum teorisindeki indeterminizmin, özgür iradenin varlığını mümkün kılıp kılmadığının bir önemi kalmamaktadır.
Bağdaşıra görüşü benimseyen biri, bir eylemin özgür olarak nitelenebilmesi için, o eylemin, bireyin iradesiyle gerçekleştirilmiş olmasını yeterli görür; eylemi oluşturan bireyin, başka türlü irade edip edemeyeceği hususunu, özgür irade için sorun olarak görmez.40 Buna göre, bir hapishanede zorla bulaşık yıkatılan kişi özgür eylem gerçekleştirmez; ama determinizmin belirlediği karakteriyle bir kişi, evinde, 'kaçınılmaz olarak' (aksi bir şıkkın olması determinizmin oluşturduğu yapıdan dolayı mümkün değilse de) bulaşık yıkıyorsa, madem ki bu kişiyi zorlayan bir kişi veya bir kurum yoktur, evinde bulaşık yıkayan kişi özgürdür (determinizme rağmen). Bu tarife göre "Bunu özgür irademle yaptım" ifadesiyle, dışarıdan bir zorlama olmadığını kastederiz; fakat bununla, eylemi gerçekleştirmek için hiçbir motivasyon kaynağımızın olmadığını veya determinizmin karakterimizi belirlemesiyle eylemimizin belirlenmediğini savunmayız.41
Theodore Sider 'ılımlı determinist' yaklaşımın, katı determinizme ve libertaryan yaklaşıma tercih edilir olduğunu -bu görüşün güçlükleri olduğunu kabul etmesine rağmen-savunmaktadır. Sider, determinizmin ve özgür iradenin birbirleriyle çelişkili olduğunu savunan bağdaşmazcı her iki görüşe karşı, kendi savunduğu bağdaşırcı görüşünü şöyle bir örnekle kabul ettirmeye çalışır: Sider, bir çocuğun, televizyondan ve etrafından 'erkekler ağlamaz' diye bir görüş edindiğini ve bir gün babasının ağladığını gördüğünü düşünmemizi ister. Sider, bu durumda çocuğun, babasının erkek olmadığına mı; yoksa babasının, gözüne kaçan soğan yüzünden gözlerinin yaşardığına, fakat ağlamadığına mı inanması gerektiğini sorar. Sonuçta Sider, çocuğun kavramla-rındaki hataları düzeltmesi gerektiğini, böylece erkeklik ile ağlamanın 'bağdaşır' olduğunu göreceğini söyler.42 Sider'in amacı, kafamızdaki özgür irade kavramında düzeltmeler yapabilirsek -tek alternatif olduğuna inandığı- bağdaşırcı bir görüşe ulaşabileceğimizi göstermektir.43
Birçok ünlü düşünür 'ılımlı determinizm'i savunmuştur. Bunlar arasında özgürlüğü otonom olmayla özdeşleştiren Stoacılar; ayrıca özgürlüğü kendi arzularına göre hareket etmeyle özdeşleştiren Thomas Hobbes ve John Locke gibi isimler vardır.44 Yakın dönemde ise Daniel Dennett45 ve Donald Davidson46 gibi isimler bu anlayışı savunmuşlardır. Ilımlı determinizm görüşünü, hem teizm adına hem de ateizm adına savunanlar olmuştur. Aynı şekilde, önceki maddede incelenen katı determinizmi ve sonraki maddede incelenecek olan libertaryan anlayışı da hem teizm hem de ateizm adına savunanlar olmuştur. Görüldüğü gibi, özgür irade sorunu, sadece teizm ile ateizm arasındaki itilaflara konu olan bir sorun olmamıştır; bu konuda, teizm adına ileri sürülen teolojilerin birbirlerinden, ateist düşünürlerin yaklaşımla¬rının da birbirlerinden önemli farkları olmuştur.
3. Libertaryan Yaklaşım (Libertarianism): Liber-taryan yaklaşım da determinizmin ve özgür iradenin uyuşmaz olduğunu söyleyen bağdaşmazcı bir yaklaşımdır. Fakat libertaryan yaklaşımı benimseyenler, katı deterministlerin özgür iradenin varlığını inkar ederek bağdaşmazlığı çözme girişimlerine karşın, her şeyi belirleyen bir determinizmin varlığını inkar ederler.47 Descartes'a göre determinizm, özgür irade için bir sorun değildi; çünkü insan ruhu ayrı bir cevherdi ve maddi aleme hakim olan determinizmden bağımsızdı.48 Ruhun ayrı bir cevher olduğunu veya özgür iradenin insan zihninde 'zuhur eden' (emergent) bir fenomen olduğunu söylemek, determinizmden insanın özgür iradesinin etkilenmediğini savunmak için alternatiflerdir. (Bu konuyu ilerleyen sayfalarda daha ayrıntılı ele alacağız.)
Diğer bir yolsa, indeterminizmin evrenin gerçek yapısı olduğunu söylemektir; bilimsel alanda 'objektif indeter-minizm' iddiasını barındıran yegane teori olan kuantum teorisinin tartışma için önemli olduğu yer burasıdır. Libertaryan özgürlük anlayışını benimseyenler, bir eylemin, ancak eylem öncesi koşullar tarafından 'determine edil-memişse' özgür olduğunu savunurlar. Buna göre, eylemi işleyen kişi, eğer başka türlü eylemde bulunabilme şansına sahipse (bütün önceki koşullar sabitken bile) özgürlükten bahsedilebilir: Determinizm, eylemi işleyene alternatif seçenekler bırakmayacağı için; indeterminizm, libertaryan yaklaşımı benimseyenlerce, özgür iradenin zorunlu şartı olarak kabul edilmiştir. Tracy, indeterminizmin, özgür iradenin zorunlu şartı olduğunu savunurken, yeterli şartı olmadığını da belirtir. Tracy, eylemi gerçekleştiren kişinin, kendi eylemini belirleyecek kapasitesinin (capacity for self-determination) olmasını da özgür eylem için bir şart olarak sayar.49
Kuantum teorisinde ortaya çıkan indeterminizmin varlığını kabul eden herkesin, libertaryan özgür iradenin varlığını kabul ettiği s anılmamalıdır. Örneğin John Searle, atom seviyesinde ortaya çıkan indeterminizmin, insan bedeni gibi makro bir yapı için önemli olmadığını düşünür. Searle'ün burada atıf yaptığı düşünce 'büyük sayıların yasası' (the law of large numbers) ile ilgilidir; buna göre mikro seviyedeki indeterminizmle ortaya çıkan olasılıkların, katrilyonlarca atomlardan oluşan yapılarda bir önemi kalmamaktadır.50 Buna karşılık, Searle'ün, hatalı bir analoji kurduğu; eğer insan bedenin organizasyonu, bir bilardo topu gibi olsaydı haklı olabileceği, fakat böyle olmadığı için haksız olduğu söylene¬bilir:51 İnsanın ayırt edici özelliği olan bilinciyle, kendi kendini belirleme özelliğine sahip olduğu, bu yüzden bir bilardo topuyla bir tutulamayacağına dikkat edilmelidir. Ayrıca Searl'e cevap olarak, atom seviyesindeki indeterminizmle, üst seviyedeki özgürlüğün sihirli bir şekilde ortaya çıktığının iddia edilmediği; fakat kuantum indeterminizminin gösterdiği gibi, mikro seviyedeki parçacıkların kesin olarak belirlenme-miş oldukları,bu yüzden de zihnin etkilerine açık oldukları ve zihnin ise bunlara etki etmek suretiyle, farklı seçeneklerden birini gerçekleştirebileceği söylenebilir.52
Kuantum teorisindeki belirsizlikler (ontolojik olasılıklar), libertaryan yaklaşıma uygun bir şekilde, bir kişinin farklı olasılıklardan birisini gerçekleştirme şansı olduğunun göste-rilebilmesi için önemlidir. Böylece Tanrı'nın, kuantum belir-sizliklerini belirleyerek evrene etkilerde bulunduğu (mucize-leri bile böyle gerçekleştirdiği) savunulabileceği gibi; özgür iradeli insanların da kuantum belirsizliklerini belirleyerek, karşılarına çıkan farklı alternatifler arasından seçim yaptıkları savunulabilir.53
Konumuz açısından önemli olan husus, kuantum teorisinin birbirleriyle bağlantılı olan kötülük sorunu ve özgür irade sorunları açısından önemini -abartmadan ve küçümse-meden- belirlemektir. Kötülük sorununun açıklanmasında özgür iradeye verilen değere göre, kuantum teorisinin sorun açısından önemi artmakta veya azaltmaktadır. Özgür irade hakkındaki yaklaşımlarda ise evreni determinist bir şekilde yorumlayanlara (kuantum teorisini Einsteincı bir yaklaşımla değerlendirenlere) göre, kuantum teorisinin, özgür irade sorunu açısından bir önemi bulunmamaktadır. Ilımlı determi¬nizmle özgür iradenin ve determinizmin bağdaşır olduğunu savunanlar için de kuantum teorisinin ciddi bir önemi kalmamaktadır. Özgür irade sorununda kuantum teorisine önem atfeden libertaryan yaklaşım olmuştur. Fakat libertaryan yaklaşım için, dualizmi ve zuhur etmeyi kabul etmek gibi -birazdan bu konuyu işleyeceğiz- determinizme karşı başka alternatifler de vardır. Diğer yandan kötülük sorununun açıklanmasında özgür iradeye yapılan atıfların özel bir yeri olduğu ve kuantum teorisinin, determinizme karşı indeterminizmin savunulmasını mümkün kılan, modern bilimdeki çok temel bir teori olduğu ile determinizmin evrenin gerçek yapısı olup olmadığının özgür irade tartışma-larında çok kritik bir yeri olduğu hatırlanmalıdır. Eğer tüm bunları bir arada değerlendirirsek, kuantum teorisinin bahse¬dilen sorunlar açısından önemini 'abartmadan ve küçüm¬semeden' tespit etmeyi başarabiliriz.
Binlerce yıllık uzun bir süreçteki teist düşünürlerin çoğunluğunun dualist yaklaşımı benimsediği söylenebilir. Fakat buna karşın, birçok teist düşünür, kutsal metinlerde geçen ve 'ayrı cevher anlamında ruh' manası verilen ifadeler¬den, ayrı bir cevher anlamı çıkartmaya gerek olmadığını ve 'maddi bedenden ayrı bir cevher anlamında ruh'a inanmanın teist dinlerin teolojileri açısından bir zaruret olmadığını sa¬vunmuşlardır. Örneğin, John Green, Eski Ahit ve Yeni Ahit'te geçen ifadeleri teker teker inceler ve bunların onto-lojik açıdan farklı bir cevheri nitelediği iddiasının, kullanılan bu ifadelerin anlamından çıkarsanamayacağını savunur.58
Turan Koç ise Kuran'da, insanın, iki ayrı cevherden oluştu-ğuna dair açık bir ifadenin olmadığını belirtir.59 'Cevher' diye bir kavram, bahsedilen kutsal metinlerde yoktur; bu kavram özellikle Eski Yunan'dan ithal edilerek Yahudi, Hıristiyan ve Müslüman dünyada kullanılmıştır.60 Sonuçta kutsal metinlere dayanarak 'ruh'un ayrı bir cevher olduğuna dair kesin bir yargıda bulunulamaz. Nitekim, İsmail Hakkı İzmirli de 'ruh'un mahiyeti ve hakikatiyle ilgili nasıl inanılırsa inanılsın, tevhide ters bir inanç meydana gelmeyeceğini söylemiştir.61
Bilimin, bütün gerçek problemleri çözmede, nesnelerin ve olayların gerçeğini öğrenmede yegane yol olduğunu söyleyen 'bilimciliğin' en önemli özelliklerinden birisi indirgemeciliği benimsemek olmuştur.62 Materyalist-bilimci yaklaşımın ideali, tüm fenomenlerin maddenin en küçük parçacıklarına indirgenerek açıklanmasıdır.63 Buna göre zihinsel deneyimler nöronlardaki olgulara, nöronlardaki olgular hücre-içi olaylara, hücre-içi olaylar ise en sonunda atom seviyesine indirgenerek açıklanacaklardır. Dualizmi savunanlar yakla-şımlarını -genelde- bilincin maddeye indirgenememesine dayandırmaktadırlar. Fakat, zihnin maddi süreçlere indirge -nemediğini savunanlar için, dualizmi tercih etmek dışında bir yol daha vardır; o da zihnin 'zuhur eden' (emergent) bir fenomen olduğunu savunmaktır.64 'Zuhur etme' ile ilgili yaklaşımlarda, bütünün kendini oluşturan parçalardan daha fazla bir şey olduğu ve bu yüzden kendini oluşturan parçalar tarafından açıklanamayacağı savunulur.65 Buna göre zihin; dualistlerin iddia ettiği gibi iki ayrı cevherden oluşmadığı gibi, materyalistlerin arzu ettiği şekilde indirgemeci bir yaklaşımla da açıklanamaz. Daha önce gördüğümüz gibi kuantum teorisi, materyalizmin indirgemecilik konusundaki idealine önemli bir darbe vurmuştur; bu teoriyle beraber bir atomun bile elektron, proton gibi parçacıklarına indirgenerek açıklanmasının mümkün olmadığı anlaşılmıştır.66 Pauli Dışarlama İlkesi ve yerel olmayan nedensellik gibi kuantum teorisindeki olgular, indirgemeciliğe karşı bütünselliği ön plana çıkartan epistemolojik bir yaklaşımı desteklemektedir. Bu ise kuantum teorisinin 'objektif seçenekler'in varlığının savunulmasını mümkün kılması dışında da özgür irade sorunu açısından önemli olduğunu göstermektedir. Fakat, kuantum teorisinin buradaki rolü dolaylıdır; kuantum teorisi indirgenmesi mümkün olmayacak şekilde bütünselliği desteklemekte; bütünsellik ise 'zuhur etme' yaklaşımlarını desteklemekte, 'zuhur etme' yaklaşımlarında ise zihnin determinizmden bağımsız olduğu ve özgür iradeye kaynaklık ettiği savunulmaktadır.
İndirgemeciliğin kuantum seviyesindeki başarısızlığının yanında, zihinsel olayların nöron faaliyetlerine indirgenmesi de mümkün olamamıştır.67 İnsan zihnini 'zuhur eden' bir feno¬men olarak görenler, insan zihninde, zihni oluşturan parça¬larda olmayan özelliklerin var olduğunu savunurlar. Ayrıca 'indirgemeci olmayan fizikalizm' (nonreductive physicalism) diye nitelenerek de insan zihninin maddi süreçlere ve yasalara indirgenemeyeceği, insan zihninin iki cevherden oluşmasa da iki ayrı görünümü olduğu savunulmuştur.68 Böylesi yaklaşım¬lar, determinist bir evrende bile, maddeye ve maddi evreni tanımlayan yasalara indirgenemeyen zihnin, maddi evreni tanımlayan yasalardan farklı özelliklere, örneğin özgür iradeye sahip olduğunun savunulmasını -dualizm benimsenmeden- mümkün kılmaktadır.69
Görüldüğü gibi, libertaryan yaklaşımı savunanların bir kısmı, dualizm veya zuhur etme gibi yaklaşımlarla insan zihninin determinizmden bağımsız olduğunu ve insanların özgür iradeye sahip olduğunu savunmuşlardır. Böyle olunca, böylesi bir yaklaşımı benimse-yenler için, kuantum teorisinin indeterminist yorumuna ihtiyaç olmaksızın libertaryan anlamda özgür iradenin varlığını savunmak mümkündür. Kısacası, dualizm ve zuhur etme gibi yaklaşımları benimse¬mek, libertaryan özgür irade savunucuları için kuantum teorisi dışındaki alternatiflerdir. Fakat, kuantum teorisiyle ortaya çıkan indeterminizme atıf yapmanın, libertaryan anlamda özgür iradenin varlığını temellendirme hususunda, tercih edilmesi gerekli yol olduğunu düşünen teolog ve felsefeciler de bulunmaktadır.
Bunlar, ya katı determinizmi savunarak özgür iradeyi reddet-me, ya ılımlı determinizmi savunarak özgür iradeyle determi¬nizmin bağdaşır olduğunu kabul etme, ya insan zihninin determinizmden bağımsız özel bir alan olduğunu -dualizm veya zuhur etme yaklaşımlarıyla- savunarak özgür iradeyi temellendirme alternatiflerinden birini tercih etme ya da tüm bunlar arasında bir tercih belirlemeyerek, bu konuda agnostik kalmayı benimseme şıkları arasındadırlar.
'Kuantum indeterminizmi'ni Tanrısal etkinlik açısından önemli bulanların da kendi aralarında farklı görüşleri olduğu hatırlanmalıdır. Örneğin Pollard, Tanrı'nın bütün kuantum belirsizliklerini belirlediğini savunmaktadır.71 Sonuçta bu tarzda yaklaşımların, 'bilimsel determinizm' yerine 'teolojik determinizm'i geçirdikleri; bu yaklaşımlarla Tanrısal etkin-liklerin doğa yasaları ihlal edilmeden nasıl gerçekleştiğinin açıklanabileceği, fakat libertaryan bir özgür irade anlayışı için bu yaklaşımların yetersiz olduğu söylenebilir. Diğer yandan kuantum indeterminizmini Tanrısal etkinliğin açıklanmasında önemli bulanların farklı yaklaşımları da olmuştur. Örneğin Robert John Russell, kendi libertaryan anlayışının gereği olarak, Tanrı'nın, bilinç ortaya çıkana dek tüm kuantum belirsizliklerini belirlediğini;72 fakat bilinç ortaya çıktıktan sonra insanın özgür iradesiyle seçim yapmasına izin verecek şekilde belirsizlikleri belirsiz bıraktığını söylemektedir.73 Bu yaklaşımıyla Russell, Tanrı'nın, 'kendisini gönüllü olarak sınırladığı'nı (self-limitation) ve insanın özgür iradesiyle farklı seçenekler arasında tercih yapmasına olanak tanıdığını savunmaktadır. Kötülük sorunu ve özgür irade sorunuyla ilgili olarak 'Tanrı'nın kendisini gönüllü sınırlaması'na vurgu yapmaya Keith Ward, Hick, Murphy, Ellis ve Barbour gibi birçok felsefeci ve teologda rastlamaktayız.74 Burada sınır-lamanın 'gönüllü' olduğuna yapılan vurguyla, Tanrı'nın kudretiyle ilgili klasik görüş muhafaza edilmeye çalışılmakta; Tanrı'nın kendisini sınırladığı'na vurgu yapılarak ise insanın özgür iradesiyle seçimler yapabilmesine kapı açılmakta, böylece insanların ahlaki sorumluluğu temellendirilmeye ve kötülük sorunu açıklanmaya çalışılmaktadır.
Tracy75 ve Clayton76 gibi düşünürlerin savunduğu şekilde, Tanrı'nın sadece bazı kuantum belirsizliklerini belirlediğini söylemek; Pollard'ın savunduğu yaklaşımdan farklı bir şekilde özgür irade sorununun değerlendirilmesine yol açabilir. Tanrı'nın belirlemediği bazı alanların olduğunu savunan yaklaşımlar, insanların özgür iradeleriyle bu alanı doldurdu¬ğunu söyleyerek, özgür iradenin eylemlerine yer açabilirler; kuantum teorisi ise bu anlayışta, evrende 'objektif olasılık-lar'ın olduğunu ve libertaryan anlayış için gerekli 'determine edilmemiş objektif seçenekler'in varlığını göstermekte kullanılabilir. Nitekim Tracy, kötülük sorunu açısından 'teolojik determinizm'in oluşturacağı sorunlara dikkat çekmektedir.77 (Fakat unutulmamalıdır ki libertaryan bir yaklaşım yerine bağdaşıra bir yaklaşımı benimseyen biri, teolojik determinizmi de bilimsel determinizmi olduğu gibi özgür iradenin varlığı açısından bir sorun olarak görmeye-cektir.) Ayrıca Tracy gibi Clayton da kuantum indetermi-nizmine özgür irade sorunu açısından özel önem verse de; kuantum indeterminizminin varlığını göstermenin bu sorun açısından yeterli olmadığını, mikro dünyadaki indeter-minizmin beyin seviyesinde farklılık oluşturacak etkisinin olmasının da önemli olduğunu belirtmektedir.78
Yaşayan en ünlü fizikçilerden biri olan Roger Penrose da kuantum teorisinin, insan zihninin (beyninin) bilinç gibi özelliklerini ve özgür irade sorununu çözmede faydalı olabileceğini düşünmektedir.79 George Ellis ise, 'kuantum teorisi, insan zihni ve Tanrısal etkinlik' konularını birleştirmek için ayrıntılı yaklaşımlar oluşturanların başında gelmektedir. Ellis, Tanrı'nın kuantum belirsizliklerini belirleyerek insan zihnine etkide bulunabileceğini; böylelikle vahiy ve dinsel tecrübe gibi mucizevi olayların, -doğa yasalarının ihlaline yer verilmeksizin- açıklanabileceğini savunmaktadır.80 Ellis, insan zihninin, insanın bedenini hareket ettirmesinin ve çevrede değişiklikler oluşturmasının 'yukarıdan aşağı' (top-down) bir etki meydana getirebilmesinin, insan zihniyle ilgili yaklaşımları önemli kıldığını düşünmektedir.81 Ellis -Searle'ün aksine- kuantum belirsizliklerinin beyin seviyesinde önemli olduğunu, beyindeki süreçlerle bu belirsizliklerin etkisinin büyüyeceğini, beyindeki bu açıklıkların, Tanrı'nın insanlarla iletişime geçmesi -vahiy gibi araçlarla- için gerekli boşluğu oluşturduğunu savunmaktadır.82
Penrose ve Ellis'inki gibi kuantum indeterminizmini beyin/zihin seviyesinde önemli gören görüşler, özgür irade sorunu açısından önemlidir. Libertaryan özgür irade anlayışı için, belirsizliklerin sadece atom-altı seviyesinde kalmaması, insanların, beyinleri/zihinleri aracılığıyla, bütün önceki koşul¬lar sabit kaldığında bile farklı tercihler yapabilmeleri gerekir.83 Kuantum teorisinde ortaya çıkan 'objektif olası-lıklar' ile insan zihninin yapacağı tercihler için 'objektif olası-lıklar'ın varolduğunu savunmak; şayet libertaryan anlayış kuantum teorisine dayandırılarak savunulacaksa gerekli olan durumdur. Burada Ellis'in yaklaşımı, vahiy gibi mucizevi olayların açıklanmasında faydalı olabilir, fakat bu anlayışın 'teolojik determinizm'e yol açıp açmayacağı gibi bir soru da mevcuttur.84 Kuantum belirsizliklerinin zihin seviyesinde önemli olduğunun gösterilmesi, bu yaklaşımlar açısından değerlidir; çünkü bu belirsizlikleri Tanrı'nın belirlediği söylenerek, Tanrı'nın, insanlarla -doğa yasalarını ihlal etmeksizin- vahiy ve dinsel tecrübe aracılığıyla iletişim kurduğu söylenebileceği gibi; insanların, özgür iradeleriyle bu belirsizlikleri belirlediği ve -libertaryan anlayışta savunul¬duğu gibi- 'objektif seçenekler' arasında tercihte bulundukları da söylenebilir.
Sonuçta, özgür irade sorununda en önemli husus, üç tane belirlemenin; Tanrısal belirlemenin, doğa yasalarının belirlemesinin ve insanların özgür iradelerinin belirlemesinin birbirleriyle nasıl ilişkilendirileceğidir. Kuantum teorisi, doğa yasalarında 'objektif olasılıklar' olduğu iddiasının yapılmasına olanak tanıyarak; Tanrısal etkinliğin ve insanların libertaryan anlamda özgür iradeli etkinliklerinin oluşmasında, determinizme dayandırılarak iddia edilenin aksine, doğa yasalarının bir engel oluşturmadığının gösterilmesine olanak tanır. Fakat Tanrısal etkinlik ile insanların özgür iradeli etkin¬likleri arasındaki sınırın nasıl çizileceği, kuantum teorisiyle ilgili tartışmaların dışında kalan - fakat teolojik açıdan özgür irade sorunu için daha kritik olan- bir sorundur. Bu ise bizi, Tanrı'nın bilgisinin her şeyi -geçmiş ve gelecekteki- kuşat-tığıyla ilgili teist dinlerdeki inancın, insanların özgür iradeye sahip oldukları görüşüyle çelişkili olup olmadığı sorununa ulaştırmaktadır.
Teist düşünürlerin çoğunluğu, Tanrı'nın gelecekte olacak olayları bilmesiyle, insanların özgür iradeye sahip olmaları arasında bir sorun görmemişlerdir. Fakat, teist düşünürlerin ve mezheplerin bu konuda farklı yaklaşımları olduğu da bilinmelidir. Örneğin, İslam dünyasında ortaya çıkmış olan Cebriye mezhebini benimseyenler, insanların özgür iradeleri olmadığını söyleyerek bahsedilen soruya cevap vermişlerdir. Cebriye mezhebini benimseyenlere göre, Tanrı'nın her şeyi bilmesi, Tanrı'nın her şeyi gerçekleştiriyor olmasından (Tanrı'nın tek fail olmasından) kaynaklanmaktadır ve özgür irade diye bir şey yoktur.86 Tanrı'nın geleceği bilmesi ile özgür irade arasında olduğu söylenen sorunu, özgür iradenin varlığını reddederek çözmeye kalkanlara karşın; geleceğin, Tanrı için bile bilinmez olduğunu söyleyerek çözmeye kalkanlar da olmuştur. Alfred North Whitehead, Tanrı'nın, gelecekte olabilecek tüm ihtimalleri bilmesine karşın, bu mümkün olasılıklardan hangisinin gerçekleşeceğini bilme-diğini savunur.87 Whitehead'den etkiler alan başka süreç felse¬fecileri ve teologları da bu görüşü tekrarlamışlardır. Diğer yandan 'açık teizm'i savunanlar, Whitehead'den farklı olarak, Tanrı'nın mutlak kudretine vurgu yapmalarına rağmen, onlar da Tanrı'nın geleceği bilmediğini savunmuşlardır. 'Açık teist-ler', Tanrı'nın geleceği bilmemesinin Tanrı için bir eksiklik olmadığını, çünkü ontolojik olarak belirsiz bir şeyi bilmenin kemal olmadığını, geleceğin ise belirsiz olduğunu savunurlar.88
Peacocke gibi kuantum indeterminizmini Tanrısal etkin-likle beraber değerlendiren bazı düşünürler, Tanrı'nın kuan-tum belirsizliklerini belirlemediğini (belirsiz bıraktığını) -Pollard ve Murphy gibi düşünürlerden farklı olarak- savun-muşlardır. Peacocke, geleceğin, Tanrı için bile belirsiz olduğu¬nu ve Tanrı'nın kendisini gönüllü olarak sınırladığını savunan¬lara örnek olarak verilebilir.89 O, geleceğin hiçbir ontolojik statüsü olmadığını, bu yüzden Tanrı'nın, sadece gelecekteki durumlarla ilgili olasılıkları (mümkün olan durumları) bilebildiğini söylemiştir. O, bu anlayışının aktif bir Tanrı inancıyla çelişkili olmadığını, ayrıca Tanrı'nın gönüllü olarak kendisini sınırladığını ve mantıksal olarak geleceğin bilinemeyeceğini savunduğu için, bu yaklaşımının, teizmin kudretli Tanrı anlayışıyla çelişmediğini düşünmektedir.90 Peaocke, Tanrı'nın, doğada açıklık ve esnek bir yapı yaratmak suretiyle özgür iradeli insanların yaratılışını gerçekleştirdiğini ifade etmektedir.91 İslam dünyasında buna yakın görüşlerin Peacocke'den bin yıl kadar önce Hişam bin el-Hakem ve Hüseyin el-Basri tarafından dile getirildiğini söyleyebiliriz. Onlara göre Tanrı, eşyanın hakikatini ve mahiyetini ezelde bilir (bu, Peacocke'un ve Whitehead'in, Tanrı'nın mümkün tüm olasılıkları bildiğini söyleyen yaklaşımlarına kısmen benzer) fakat tek tek olayları ancak gerçekleşince bilir; çünkü onlar olmadan önce yokturlar ve bilinemezler.92
Tanrı'nın geleceği bilmediğini savunanlar, determinizmden bağımsız (indeterminist) alan(lar)ın olduğunu savunmak zorundadırlar. Çünkü, determinizm, geleceğin okunabilmesi için olanak sunar. Kaos teorisi, determinist bir evrende üstün bir zekanın (örneğin Laplace'ın cininin) geleceği hesapla-yamayacağını göstermektedir. Fakat bu, epistemolojik bir belirsizliktir; böylesi bir belirsizlik, geleceğin, önceden ontolojik olarak belirli olmasını engellemez, ontolojik olarak belirli bir geleceği ise Tanrı'nın bilmediği iddia edilemez. Teizmin Tanrısı sadece evreni gözlemleyen üstün bir zeka değildir. O, aynı zamanda, gözlemlenen olguların ve tüm potansiyeliyle evrenin yaratıcısıdır. Teizmin Tanrısı'nın epistemolojik bir eksiklikten dolayı, aslında belirli olan bir geleceği bilmediğini ileri sürmek akla aykırı olacaktır. İnsanların dualizm veya zuhur olmayla özgür iradeye sahip olduğunu veya kuantum teorisiyle beraber indeterminizmi savunanlar, ontolojik bir belirsizliğin varlığını savunabilirler. Tanrı'nın geleceği bilmediğini savunanlar, 'geleceğin belli olmadığı' için bilinmediğini savunmak zorundadırlar. Bu görüş, Tanrı'nın ontolojik belirsizlikleri belirlemediği görüşüyle birleştirilmezse, yine geleceğin belirsiz olduğu ve bu yüzden Tanrı'nın geleceği bilmediği savunulamaz: Bilimsel determinizm kadar teolojik determinizm de geleceğin Tanrı için belli olduğu anlamını taşır. Bu hususla ilgili olarak özellikle şu noktaya dikkat edilmesi gerektiği kanaatindeyiz: Bilimsel determinizmi ve teolojik determinizmi reddetmek, Tanrı'nın geleceği bilmediği iddiasının zaruri iki şartı olsalar da bu iki şartın varlığı, Tanrı'nın geleceği bilmediğini göstermeye yetmez. Nitekim kuantum teorisiyle veya dualizmle determinizmden bağımsız alanların olduğunu ve Tanrı'nın özgür iradeli bireylerin eylemlerini gerçekleştir¬melerine izin verdiğini -özgür iradenin teolojik ve bilimsel determinizmden bağımsız olduğunu- savunan birçok düşü¬nür, Tanrı'nın geleceği tamamen bildiğini savunmakta bir sorun görmemişlerdir ki bizce de isabetli olan budur.
Peacocke'unki gibi yaklaşımlarda, libertaryan anlamda özgür iradenin varlığının savunulması adına, geleceğin Tanrı için bile belirsiz olduğunun ifade edildiğini söyleyebiliriz. Diğer yandan bilimsel determinizmle özgür iradenin uzla-şabileceğini savunan ılımlı deterministler, teolojik deter-minizmle özgür iradenin uzlaşabileceğini de rahatça savuna-bilirler. Bağdaşırcı yaklaşımı teistik bir yaklaşımla beraber savunanlar, libertaryan özgür irade anlayışını, Tanrı'dan bağımsız olarak gerçekleşen olayların varlığını savunduğu, bunun ise Tanrı'nın hükümranlığına zıt olduğu için eleştir-mektedirler.93 Ayrıca, libertaryanizm adına indeterminizmin eylemlerimizin kaynağı yapılmasının, eylemlerimizin rastgele olduğu anlamına geleceğini, bunun ise eylemlerimizden sorumlu olamayacağımız anlamını taşıdığını söyleyerek libertaryan yaklaşımı reddetmektedirler.94 Bağdaşırcı anlayışı benimseyen teistler için, Tanrı'nın geleceği bilmesiyle ve teolojik determinizmle özgür irade arasında hiçbir çelişkinin olmadığı rahatlıkla söylenebilir.
Tanrı'nın geleceği bilmesi ile insanların özgür iradeli olması arasında bir çelişki olmadığı hem bağdaşırcı (ılımlı determinist) anlayışı, hem libertaryan anlayışı benimseyen pek çok felsefeci ve teolog tarafından savunulmuştur. İslam düşüncesinde, Tanrı'nın ezeli bilgisinin, insan hürriyetine ve insanın ahlaki sorumluluğuna aykırı olmadığı, birçok düşünür tarafından "Bilgi bilinene tabidir (İlim maluma tabidir)" sözüyle ifade edilmiştir.95 Bu ifade birçok kişi tarafından, Tanrı'nın olacak şeyleri olacağından dolayı bildiği, fakat Tanrı'nın bilmesinin, olacak olanları belirlemediği anlamında kullanılmıştır.96 İslam düşünürlerinin çoğunluğu, Tanrı'nın her şeyi olmadan önce bilmesiyle, insanların yaptıklarından sorumlu varlıklar olmaları için gerekli özgür iradeye sahip olmaları arasında bir çelişki görmemişlerdir. "Bilgi bilinene tabidir" sözüyle ifade edilen özgür irade yaklaşımlarının, bağdaşırcı mı, libertaryan mı olduğunu tespit etmekte ciddi zorluklar vardır. Aynı zorluk, Tanrı'nın geçmişteki ve gelecekteki her şeyi bildiğini ve insanların özgür iradeye sahip olduklarını savunan Thomas Aquinas için de geçerlidir. Aquinas'ın kimi ifadeleri bağdaşırcı yaklaşımı savunduğu, kimi ifadeleri ise libertaryan yaklaşımı savunduğu izlenimini uyandırmaktadır.97 Kevin Staley, Aquinas'ın hem her iki yaklaşımı savunduğu, hem de her iki yaklaşımla ilgili sorunlardan kaçındığını söyler.98 Müslüman düşünürlerin çoğunluğu gibi Hıristiyan düşünürlerin çoğunluğu da -birçok anlayış farkına sahip olmalarına rağmen- Tanrı'nın geleceği bilmesiyle insanların özgür iradeye sahip olması arasında bir çelişki olmadığını savunmuşlardır.99
Teist düşünürlerden Tanrı'nın geleceği bilmesini ve özgür iradeyi uzlaştıranların birbirlerinden önemli farkları olduğuna dikkat edilmelidir. Örneğin Aquinas ile Ockhamlı William'ın yaklaşımları arasında farklar vardır. Bu farklı yaklaşımların ayrıntılarına burada girmeyeceğiz, fakat bu konuda önemli bir örnek olduğuna inandığımız Cizvit din adamı Luis de Molina'nın görüşlerini kısaca aktarmaya çalışacağız: Molina, Tanrı'nın, dünyayı ve özgür iradeli insanları yaratmadan önce, 'doğal bilgi'ye (natural knowledge) sahip olduğunu söyler. Bu bilgisiyle Tanrı, kendi doğasını ve olması mümkün tüm olasılıkları bilir. Ayrıca Tanrı, 'özgür bilgi'ye (free knowledge) sahiptir; bununla, özgür iradeli varlıkları yaratıp belli koşullara koyduğunda ne olacağını bilmektedir. Molina, Tanrı'nın üçüncü tip bir bilgisine dikkat çeker ki Molina'nın görüşünü özgün kılan bu husustaki düşüncesidir. Bu üçüncü bilgi türü, mantıken önceden bahsedilen diğer iki bilginin arasında yer aldığı için 'orta bilgi' (middle knowledge) olarak adlandırılır.100 Buna göre Tanrı, mümkün her canlının, özgür iradesiyle mümkün olan her durumda ne yapacağını; bu canlılar hiç yaratılmayacak veya yaratılan canlılar bu koşullarda hiç bulunmayacak olsalar da bilir.101 Tanrı 'orta bilgisi' ile bildiklerine dayanarak, belli özgür iradeli insanların belli koşullarda yaratılmalarını sonsuzca alternatif içerisinden tercih eder ve 'özgür bilgisi' ile gelecekte olacak her olayı bilir.102 Molinist yaklaşıma göre Tanrı hiçbir risk almamış ve buna rağmen libertaryan anlamda özgür iradeyi kullarına bahsetmiştir.
Molinizm'de, teizmin mükemmel Tanrı anlayışı açısından gerekli olan 'Tanrı'nın tüm geleceği bildiği' görüşüyle beraber libertaryan özgür irade anlayışı savunulmaktadır.103 Bize göre de Tanrı'nın, mükemmel şekilde her şeyi bilmesi; herhangi bir bireyin veya hayali yaratılmamış bireylerin, hangi durumda olurlarsa olsunlar ne yapacaklarını bilmesini kapsamaktadır. Bu yüzden, Molinizm'le gündeme getirildiği gibi, Tanrı'nın 'orta bilgi'ye sahip olduğuna inanılmasının, mükemmel bir Tanrı anlayışı açısından zaruri olduğunu düşünüyoruz. Bunun aksine bir iddianın, Tanrı'nın bilgisinin mükemmel olmadığı anlamına geleceği kanaatindeyiz. Ayrıca, Molinizm, libertar-yan anlamda özgür iradeye yer açmak için 'Tanrı'nın geleceği bildiği'ne dair klasik teistik görüşün inkar edilmesine gerek olmadığını -bize göre- başarıyla göstermektedir.
Diğer yandan, hiçbir teist ve ateist yaklaşım, iradenin tam olarak ne olduğunu ve nasıl çalıştığını açıklayamamaktadır. Searle'ün dediği gibi, zihinsel durumlarımız bir 'birinci şahıs ontolojisi' durumudur; yani öznel niteliktedirler. Öznelliğimiz ise herhangi bir kişinin -hatta kendimizin- gözleminin, kısacası bilimsel araştırmanın konusu olamaz.104 İrademiz, zihnimizle alakalıdır, sağduyumuzla onun varlığını şüphe duymayacak şekilde algılarız, onun varlığını 'birinci şahıs ontolojisi' olarak hissederiz; fakat irademizin 'ne olduğu'nu ne tam olarak tarif edebiliriz, ne de bilimsel araştırmanın konusu yapabiliriz (herhangi bir rengi algılamamız da böyledir). Sonuçta 'irade'nin tam olarak ne olduğu bilinmeden özgür irade hakkındaki tartışmaların yapıldığını tespit etmeliyiz. Herhangi bir yaklaşımla, özgür irade sorununun çözülebildi¬ğinin, hem teizm adına, hem de ateizm adına iddia edilemeyeceğini düşünüyoruz. Hiçbir teist yaklaşım; Tanrısal irade ile insan iradesi arasındaki sınırın nasıl çizilmesi gerek-tiğini ve bir Yaratıcı tarafından varlığı belirlenmiş insanın, özgürlüğünden ne kadar bahsedilebileceğini tam olarak açıklayamamaktadır. Diğer yandan ateizm için ise kendinden bağımsız fiziki şartların belirlediği maddi bir varlığın, bu fizik¬sel belirlenmeye rağmen, ne kadar ve ne şekilde özgürlü¬ğünden bahsedilebileceği gibi aşılması imkansız gözüken bir sorun mevcuttur. Sonuçta, teizm adına, özgür irade soru¬nunda, 'açıklayıcı'dan çok 'savunmacı' bir yaklaşımın benim¬senmesi gerektiği kanaatindeyiz. Buna göre, özgür irade sorununun tam olarak açıklığa kavuşturulamayacağı kabul edilmelidir, fakat aynı sorunun ateistler için de geçerli olduğu ve bu hususun teizme karşı bir hücumun kaynağı olmaması gerektiği savunulmalıdır. Nitekim teist düşünürlerin kimisi katı determinizmi, kimisi ılımlı determinizmi, kimisi liber-taryan yaklaşımı benimsediği gibi; ateist düşünürlerin ara¬sından da bu farklı alternatiflerin her birini benimseyenler ol¬muştur. Özgür irade sorununu teistlerin nasıl anlaması ve ateistlerin nasıl anlaması gerektiği açıkça belli olsaydı, herhalde bu şekilde bir tabloyla karşılaşmazdık. Polking-horne'un dediği gibi, modern bilim, saat gibi mekanik yasa¬lara bağlı evren fikrini kuantum teorisiyle sarsmış olsa bile; bilim, özgür irade sorununu çözemez, bu sorun metafiziktir ve metafiziksel seçimlerle ilgilidir.105
Tanrı'nın ön bilgisi ve özgür irade arasındaki sorunda en önemli hususlardan biri zamanın nasıl anlaşılacağıdır. Tanrı'nın evrenle ilişkisinin anlaşılması, Tanrı'nın zamanla ilişkisinin anlaşılmasını gerekli kılmaktadır. Burada iki alternatif karşımıza çıkmaktadır: Bunlardan birincisi, Tanrı'nın ezeliliğini zamana aşkınlığı ve zamanı yaratması olarak düşünmektir; buna göre Tanrı, bizim gibi geçmişi, şimdiyi ve geleceği an be an algılamaz, Tanrı'nın zamana bağlı bir yaşantısı yoktur. İkinci alternatif ise Tanrı'nın ezeliliğini, sonsuzca geriye giden bir zamanda Tanrı varmış gibi düşünmektir; bu yaklaşımda Tanrı, zamana aşkın olarak tarif edilmez.106 Bu iki yaklaşımdan hangisinin daha tutarlı olduğu hakkında verilecek karar, zamanın doğası hakkında vereceğimiz kararla ilişkilidir ve 20. yüzyıl fiziğinde zamanın doğası hakkında sarsıcı fikirler ortaya konmuştur. İzafiyet teorisi, zamanın yer çekimine ve hıza bağlı olarak değiştiğini; yani zamanın mutlak olmadığını ve evrenin içindeki değişkenlere bağımlı olduğunu göstermiştir.107 Zamanın doğası hakkında bilimsel olarak ortaya çıkan bu durum, daha önce Platon, Plotinus, Boethius, Anselm ve Aquinas'ın savunduğu 'Tanrı'nın zamana aşkın olduğu' iddiasını desteklemektedir.108 Augustinus, 'zamanın yaratılmış olduğu' anlaşılırsa, "Tanrı yaratmadan önce ne yapıyordu" gibi birçok soruya cevap verilebileceğini ve birçok sorunun çözümle¬neceğini düşünmüştür.109 İzafiyet teorisi, Augustinus'un zamanın mutlaklığına karşı çıkan teolojik yaklaşımını, zamanın mutlak olmadığını bilimsel bir şekilde göstererek desteklemektedir. Ayrıca İslam dünyasından Kindi'nin,110 zamanın cisim ile harekete bağımlı olarak varolduğunu ve Gazzali'nin,111 zamanın yaratılmış olduğunu söyleyen görüşleriyle de izafiyet teorisinde ortaya çıkan zamanın bağımlılığı ve izafiliği ile ilgili görüş uyumludur. Bu evrenin zamanı, bu evrene bağımlı olduğuna göre, evrene aşkın olduğuna inanılan Tanrı'nın, bu evrenin zamanına da aşkın olduğuna inanılması en tutarlı yaklaşım olarak gözükmektedir.112
Tanrı'nın zamana aşkınlığı kabul edilince, Tanrı'nın gelecekteki her şeyi bilmesiyle ilgili görüşün, Tanrı adeta sonsuz geçmişten 'ileride' olacak her şeyi biliyormuş şeklinde düşünülmesindense; Tanrı adeta banyo edilmiş bir televizyon filminin karelerini aynı anda gören kişi gibi, geçmiş, şimdi ve geleceği topluca algılıyormuş gibi anlaşılmasının daha doğru olacağı görülmektedir. Tanrısal bilgi ve özgür irade arasında bir çelişki olmadığını düşünen Aquinas'ın verdiği örnek de buna benzerdir: Aquinas, bir kervanın ortasındaki kişinin, kervanın başındaki ve sonundaki kişileri algılayamayacağını, fakat tepeden kervanı seyreden birinin, kervanın başını, ortasını ve sonunu topluca algılayacağını söyler. Aquinas, Tanrı'nın, zamanın geçmişini ve geleceğini benzer şekilde algıladığını tasavvur etmemizi ister. Aquinas, bu yaklaşımının fatalizmle ilgili sorunların çözümlenmesini, ayrıca Tanrı'nın mükemmelliğinin ve değişmezliğinin anlaşılmasını sağlayaca¬ğını düşünür.113 Zamansız bir Varlığın, zamana bağımlı evrene nasıl etkide bulunduğunu ve zamanın başını-sonunu bir arada nasıl algıladığını, sadece zamana bağımlı olarak düşünmeye alışmış zihinlerimiz anlayamaz. Aquinas'ınkine benzer bir yaklaşımın, özgür irade ile ilgili sorunları çözdüğünü söyle¬yemeyiz. Fakat bu yaklaşım, özgür irade ile ilgili sorunların çözülememesinin sebeplerinin -en azından bir kısmının-zamanın doğasıyla ilgili yanlış tasavvurlarımızdan kaynak¬landığını görmemize olanak verir. Molinizm'in 'orta bilgi' öğretisinin ve Tanrı'nın zamana aşkınlığının bir arada düşü¬nülmesinin, özgür irade sorununa yaklaşımda -sorunu çözmese de- en iyi yol olduğu kanaatindeyiz.
Mucizeler sorununda olduğu gibi özgür irade sorununda da, bazı konularda yargıda bulunurken, bazı konularda agnostik kalmayı tercih ediyoruz. Bize göre teizmin klasik yaklaşımı olan Tanrısal bilginin geçmiş ve gelecekteki her şeyi kuşattığı' görüşünden vazgeçmemek gerekir. Üstelik, Tanrısal bilginin, -Molina'nın dikkat çektiği gibi- olması muhtemel durumları da olmuşlar ve olacaklar gibi kapsadığına inanmak gerekir: Tanrı'nın, yaratması mümkün bütün olası durumlarda, yarattıklarının ne yapacağını bildiğine inanmanın, teizmin Tanrı anlayışına uygun olduğunu düşünüyoruz. Diğer yandan katı determinizmi reddetmenin bazı teist düşünürler ve mezhepler kabul etmiş olsa da- insan sorumluluğuna sistem lerinde büyük önem veren teist dinler açısından zaruri oldu-ğunu düşünüyoruz. Fakat bağdaşıra ve libertaryan yaklaşımlardan hangisinin tercih edilmesi gerektiği konusunda ag¬nostik kalmayı tercih ediyoruz. Bize göre bilimsel deter¬minizm, libertaryan anlayış önünde ciddi bir sorun değildir; kuantum teorisi, dualizm, zuhur etme, Molinizm gibi alterna¬tiflerle libertaryan yaklaşım -Tanrı'nın her şeyi kuşatan bilgisi reddedilmeden- savunulabilir. Fakat, bunlar, Tanrı'nın sıfat¬ları açısından, teolojik determinizmle insan iradesi arasında sınırın nasıl çizileceği gibi bir problemin aşılmasında yetersiz kalırlar.114 Bu yüzden, bağdaşırcı yaklaşımla libertaryan yakla¬şım arasında agnostik bir pozisyon belirliyor ve bilemediğimiz konularda "Bilmiyoruz" demenin en isabetli tutum olduğunu düşünüyoruz. "Tanrı istediğini yapmada özgür iradeye sahiptir ve kendi sahip olduğu özgür iradeye benzer bir iradeyi isterse insanlara verebilir" diyerek özgür iradenin varlığına inanmak bir teistin sağduyusuna ve inancına uygundur, fakat bu özgür iradenin neliğinin ve bununla ilgili Tanrısal hikmetlerin bizce bilinemediğini de kabul etmemiz gerekir.
Tamamlayıcılık İlkesi'ni irdelerken değindiğimiz gibi, kuantum teorisindeki bu ilkeyi ve 'dalga fonksiyonunun söndürülmesi' ve 'yerel olmama' gibi açıklanması sorunlu olguları Yeni-Berkeleyci tarzda yaklaşımlar geliştirmek için kullananlar olmuştur. Bunlara göre, 'gözlemciler' olguları, sadece fiziki bir temastan dolayı etkilememekte; fakat 'zihinsel etkileri' ile yaratmaktadırlar.115 Schrödinger denkle¬mine göre bir parçacığın konumunun olasılıksal bir yapıyla (süperpozisyonlarla) evrildiğini, fakat gözlem yapıldığında (dalga fonksiyonu söndürülünce) bir parçacığı belli bir yerde gördüğümüzü hatırlayalım. Bahsettiğimiz yaklaşımı savu¬nanlar, yapılan gözlemde, Schrödinger denklemine zıt bir şekilde (süperpozisyondan çıkarak) parçacığın belli bir yerde gözlemlenmesini, Schrödinger denklemiyle evrilen parçacıkla gözlemcinin 'fiziki' bir temasına değil, 'zihnin' belirleyici özelliğine atfetmektedirler.116 'Zihne', maddeyi belirleyici böylesi bir önem verildiğinde, maddi alemdeki determinizmden etkilendiği için zihnimizin özgür iradeye sahip olamayacağını söylemek -katı determinizmi savunmak- anlamsızlaşacak ve libertaryan anlamda özgür iradenin varlığını savunmak mümkün olacaktır. Nitekim bahsettiğimiz Yeni-Berkeleyci yaklaşım, özgür iradenin temellendirilmesi için kullanılmıştır.117
Yeni-Berkeleyci yaklaşımda bulunanların, George Bishop Berkeley'in mirasına sahip çıkışları, Tanrı'yı 'evrensel Gözlemci' olarak nitelemeleriyle iyice ortaya çıkar: Buna göre her kuantum olayı, Tanrı'nın yaratmasının bir ürünüdür, Tanrı evreni 'gözleyerek' sürekli var eder; Tanrı, evrenin 'aşkın Gözlemci'sidir' (transcendent Observer). Wigner'in, kuantum ölçüm olaylarında 'insan zihni'ne yaptığı vurguya karşı Chiao; Tanrı'nın zihni'ne vurgu yapmakta, böylece zaman ve mekan olarak insan zihninin sınırlı etkisi yerine, bütün evrene ve evren-zamanına yayılmış kuantum olaylarına Tanrı'nın etkide bulunmasını gündeme getirmektedir.118
Kuantum teorisiyle gözlemcinin rolünde yapılan epistemolojik değişiklik, zihnin ontolojik statüsünü arttıran, böylece özgür iradeye yer veren ve hatta Tanrı'nın yaratıcılığını 'Tanrı'nın gözlemciliği' ile açıklayan görüşlere yol açmıştır. Ayrıca gözlemcinin rolünde yapılan değişiklik; daha önceden evrenin 'kuantum potansiyeli' olarak varolduğu, ilk gözlemcinin zamanda geriye doğru etkisi sebebiyle yıldızların ve gezegenlerin oluştuğu şeklinde iddialara kadar genişlemiştir. Birçok kişiye 'uçuk' gelebilecek böylesi bir iddiayı dile getirenlerden biri, ilk defa 'kara delik' ismini kullanan ve nükleer fizyon teorisinin geliştirilmesine katkısı olan ünlü fizikçi John Wheeler'dır.119 Geleceğin geçmişi etkilediğine dair iddiaları, gözlemcinin gözlenene etkisinden yola çıkarak ifade edenlerden biri de John Cramer'dir. Cramer, yüz ışık yılı önceki bir yıldızı gözlemlerken;120 yüz ışık yılı öncesine etkide bulunduğumuzu söyler.121 Sağduyuya ve neden-sonuç ilişkisi konusundaki tasavvurlarımıza aykırı bu yaklaşımlarla, 'Tanrı'nın ön bilgisi ve özgür irade' konusu hakkında ortaya konmuş olan Ockhamcı yaklaşım arasında bir bağ kurulabilir. Ockhamcı yaklaşımla, özgür iradeli bireylerin farklı davranarak geçmişin farklı olmasına sebep olabilecekleri ifade edilir ve Tanrı'nın geleceği bilmesi bu duruma aykırı görülmez.122
Kuantum teorisinde gözlemciye verilen yeni epistemolojik rolden yola çıkılarak bahsedilen yaklaşımların yapılması ilginç olsa da -bizce- böylesi büyük iddialar için, kuantum teorisinde gözlemciye verilen rol abartılı bir şekilde yorumlanmıştır. Biz de, Polkinghorne gibi, doğru yaklaşımın, 'gözlemcinin etkisi' ile 'gözlemcinin yaratması' arasında ayrımın yapılması olduğunu ve kuantum teorisinde 'gözlem¬cinin etkisi'nden bahsetmenin daha doğru olduğunu düşü¬nüyoruz.123 Kuantum seviyesinde, gözlem sürecinde gözlene¬nin etkilendiği doğrudur; ama bu, gözlemcinin zihninin yarat¬masından çok farklıdır.124
Gözlemcinin yaratıcı etkisiyle ilgili söylemlerin daha çok 'dalga fonksiyonunun söndürülmesi' ile ilgili yorumlardan kaynaklandığı hatırlanmalıdır. Bu olgunun, fiziki bir çözümü henüz mümkün olamamıştır; fakat gelecekte bunu açıklayan fiziksel bir teori geliştirilirse, 'gözlemcinin rolü' ile ilgili tartışmaların açığa kavuşacağını umanlar vardır.125 'Gözlemci¬nin rolü' ile ilgili tartışmalar çözümlenmemiş bile olsalar, her halükarda, kuantum teorisinin 'gözlemcinin zihninin yara-tıcılığı'nı gösterdiğini söylemek doğru değildir. Kuantum deneylerinin sonucunun bilgisayarla tespit edilip, bilgisayarın tespit ettiği sonuçların ise yıllar sonra alınacak bir çıktı ile öğrenilmesi mümkündür. Böylesi bir durumda 'zihin' (göz¬lemci), kuantum deneyinin sonucunu yıllar sonra çıktıdan öğrenmiş olacaktır; 'zihnin', bu bilgisayar çıktısına bakarak, bilgisayarla tespit edilmiş yıllar önceki deneyi geriye doğru etkileyebileceğini söylemek ise hiç mantıklı gözükmemek¬tedir.126 Barbour'un dediği gibi, 'dalga fonksiyonunun söndü¬rülmesi' olarak tarif edilen deney sonucunu etkileyenin 'zihin' olduğunu düşünmek yerine, gözlemde kullanılan aletin kuan¬tum seviyesiyle etkileşiminin, bahsedilen olgunun nedeni olduğunu düşünmek daha doğrudur.127 Sonuçta, Berkeley'e benzer bir idealizmi hala savunanlar olabilir. Katılmadığımız bu görüşün ne kadar tutarlı olduğunu burada tartışacak değiliz. Fakat kuantum teorisiyle 'gözlemci'ye verilen roldeki epistemolojik değişikliğin, Berkeleyci bir idealizme destek sağladığını söyleyecek şekilde abartılı bir şekilde yorumlan¬masının doğru olmadığını söyleyebiliriz. Berkeleyci idealizm, kuantum teorisiyle ne güç kazanmış ne de kaybetmiştir. Dolayısıyla kuantum seviyesinde karşımıza çıkan 'gözlemcinin etkisi'nden yola çıkılarak yapılmış Yeni-Berkeleyci yorum-ların, özgür irade sorununun çözümüne yeni bir katkıda bulunduğunu düşünmek için bir neden yoktur.
Kuantum teorisindeki Tamamlayıcılık İlkesi'nden hare-ketle özgür irade sorununu açıklamaya kalkanlar, bu ilkeyle özgür irade sorunu arasında analoji kurmuşlardır: Tamam-layıcılık İlkesi ile birbirleriyle çelişkili gibi gözüken dalga olma ve parçacık olma gibi özelliklerin; birbirleriyle 'çelişkili' değil, fakat 'tamamlayıcı' oldukları ifade edilmektedir. Aynı şekilde, bilimsel veya teolojik determinizm ile özgür irade çelişkili gibi gözükse de, aslında bunların birbirleriyle çelişkili olmadıkları söylenmektedir. Kuantum boşluklarının hepsini Tanrısal etkinliğin doldurduğunu söyleyen Pollard'ın, kendi görüşünde ortaya çıkan teolojik determinizm ile özgür iradenin ikisinin de beraber varolabileceğim açıklamaya çalışırken, başvurduğu yol, kuantum teorisinde çelişkili gibi gözüken durumların bir arada olduğuna dikkat çekerek, bu iki durum arasında analoji kurmaktır.128
Tamamlayıcılık İlkesi'nden fizik bilimi dışına yapılan analojilerle, çelişkili gibi gözüken durumların aslında bir arada olabileceklerini göstermenin mümkün olduğunu; Tamamlayıcılık İlkesi'ni ileri süren Niels Bohr da savun-muştur.129 Bohr'dan sonra başkalarınca da aynı yaklaşım devam ettirilmiştir. Birçok kişiye göre, bizim mantıksal düşünme şeklimiz bu paradoksları çözmemize olanak vermemektedir. Belirsizlik İlkesi'ni ortaya koyan Heisenberg, kuantum teorisinin, mantığın temel ilkelerinden 'üçüncü halin imkansızlığı' ilkesinin değiştirilmesini gerektirdiğini söylemiştir.130 Kuantum teorisinin 'kuantum mantığı' denilen yeni bir mantık anlayışını gerekli kıldığı birçok düşünür tarafından tekrarlanmıştır.131 Tamamlayıcılık İlkesi'nde, 'zahiren çelişkili' gibi görülen özelliklerin; bir deneyde bir özellik, diğer bir deneyde öbür özellik ortaya çıkmakta olduğu için, 'aslında çelişkili' olmadıkları savunulmaktadır. Özgür irade konusuna yapılan analojide ise aynı varlık türünün (insanın), hem doğa yasalarınla belirlendiğine hem de özgür seçimler yaptığına tanıklık ettiğimiz, bunlar 'zahiren' çelişkili gibi gözükse de, iki durumu da inkar edemeyeceği¬mizden dolayı, 'zahirde' olan bu çelişkinin 'aslında' olmadığını düşünmemiz gerektiği; bunların 'çelişkili' değil, 'tamamlayıcı' oldukları ifade edilmektedir. 'Aslında' ne olduğunu anlaya¬madığımızdan dolayı 'zahirde' çelişki bulmamızın sebebinin; dilsel, kavramsal ve mantıksal sınırlılıklarımız olduğu söyle¬nebilir. Kuantum teorisindeki Tamamlayıcılık İlkesi'nden yapılan bir analoji ile özgür irade sorununu çözemeyiz. Fakat, kuantum teorisiyle ilgili bahsedilen olgular gibi, özgür irade sorununu çözmekteki güçlüklerin sebebinin de dilsel, kavramsal ve mantıksal sınırlılıklarımız olduğunu söyle¬yebiliriz.