… her tarihsel romanın asal anlaşmalarından biri,
yazar öyküye ne kadar hayal ürünü karakter sokarsa soksun,
geri kalan her şeyin gerçek dünyada o dönemde olanlara
aşağı yukarı karşılık gelmesi gerektiğidir.
Umberto Eco, Anlatı Ormanlarında Altı Gezinti,
s. 121, Türkçesi Kemal Atakay.
Giriş
Ne yapalım? Konuya kitabın adıyla “giriş” yapsak, uygun mudur? Bilindiği gibi Marquez’in Kolera Günlerinde Aşk’ı çıktığı dönemde ortalığı kasıp kavurmuştu. Bu auranın etkisiyle olsa gerek, ardından Ahmet Altan’ın İsyan Günlerinde Aşk’ı geldi. Bu eser de yayımlandığında epey bir “gürültü” kopardı. Söz konusu iki romanda “gün”, geceyi de içine aldığından, bu bağlamda eleştireceğim (anıştırma dışında, ki o da yerli mahsul yazarımız Ahmet Altan’a aittir) bir şey olamaz. Ancak Orhan Pamuk iki kitabın gölgesinde kalmamak için ne yapmış? “Günleri” yerine “Geceleri” demeyi uygun bulmuş. Peki ama “tarihi gerçekçi” (romanın türü üzerine ileride ayrıntılı değineceğim) romanda “geceye” dair ne var? Gecenin koyuluğuna, karalığına, karanlığına, yani rengine; yaşattığı sıkıntıya, acıya, işkenceye, yani ruhuna dair bize ne tür bir bakış açısı kazandırıyor? Doğrusunu söylemek gerekirse, 537 sayfalık romanda “hayal kırıklığı” burada başlıyor; “adın kifayetsizliği”nde… Perspektifi doğru algıladıysam, “etkileyici" bir başlık olduğunu söyleyebilirim. İçi doldurulabilseydi, yani “gece” olaya/sürece tüm haşmetiyle, bir ölüm taklidi, veba’nın kalbinden giriş yaparak uzansaydı hiç itirazım olamazdı.
Veba, evet, 537 sayfalık romanın her safhasını/sayfasını işgal etmiş, öyle ki kelime (veba) yan yana dizilse, rahatlıkla yüz sayfalık bir yığın oluşturur. Ancak, “gece” neredeyse yok hükmünde, belki başlarda birkaç yerde, sonlara doğru da birkaç yerde… Veba ve gece “korkunç” ikili olarak aslında “muhteşem” bir araya geliş/getiriliş olmasına rağmen, bir "karabasan gibi" üstümüze abanamıyor. Gölgesini bile bırakmadan, içimizde derin bir “yara” bile açmadan çekip gidiyor. Kitap bittiğinde elimizde/ruhumuzda ne veba kalıyor ne de gece...
Romanı burada, adından yola çıkarak “gömdüğümü” düşünmeyin lütfen. “Giriş” bağlamında özetlemem gereken sadece şudur: Roman adıyla "işlenemeyen" bir “yaratıcılık” yoksunluğu sunuyor. “Kurgu” yönünden başarısı (burada da basit/hatalı, hızlı geçişler söz konusu, ki buna romandaki roman yazarı Mina Mingerli de vurgu yapıyor), ne yazık ki “yaratıcılığı” arkasına/yedeğine bile takamıyor. İmge, metaforMinger kıyılarından geçemiyor. Oysa bu romanla ilgili duyumlar gelmeye başladığında Kar’da bıraktığım Orhan Pamuk okumalarına dönmeye karar vermiştim. Hep bir “olumlu” düşünce edinmek için okumak istedim çünkü “ulusalcı/millici” reflekslerin dışlayıcı/düşmanlaştırıcı yaklaşımlarını birazcık olsun yumuşatabilir miyim düşüncesi hâkimdi bunda. Bu konudaki “basında” başlayan tartışmalara da yeri geldikçe değineceğim çünkü gerçekten “abartılı” bir tepkiyle Orhan Pamuk, yine dünyanın gözünde “mağdurları oynama” hakkına sahip oluyor. Ulusalcıların/millicilerin öncelikle düşünmeleri gereken bu. Stratejileri yanlış. Eleştiriye odak olarak metni temel almayı hiçbir zaman doğru düzgün rayına oturtamadılar. Hep bir “niyet/art-niyet okuma” peşinde koştular. Haksızlar mı? Yer yer evet. haklılar ama tepkinin boyutu noktasında “fanatizmi” yeğlemeleri onları baştan haksız duruma düşürüyor. Daha okumadan, “kendi gibi düşünenlerin” yorumlarından yola çıkarak otomatik bir imha operasyonu başlatıyorlar. Bu konuda da ayrıntılı bir döküm yapacağım, metnin sonuna doğru, “eleştirel açmazlar” başlığı altında…
Peşinen söylemeliyim ki her şeye karşın “düşmanlaştırma”, en ağırından “ötekileştirme” mantığıyla iç sahada ve tabii dış sahada çok fazla yol alamayacağımız gün gibi aşikâr.
Düşmanlaştırmayı/ötekileştirmeyi inadına ret üzerinden daha sağduyulu, daha hoşgörülü ve tabii metnin içinden/kaynağından hareket ederek sosyolojik ve tarihsel “doğruları-yanlışları” değil, metni analiz etmeliyiz. Tarihsel, sosyolojik doğrular-yanlışlar “kasta bağlı” olarak diğer tartışmalara kanalize edilebilir; edebiyat sosyolojisi, tarihi ve tabii ideolojisi bakımından... Bu da öyle sağduyulu yapılmalıdır ki “metnin gölgesi”nde kalmamalıdır. Metnin gölgesinde kalan her itiraz çöpe gitmiş demektir. Dahası o çöp, Orhan Pamuk adına “müthiş” bir sermayeye/servete dönüşecektir, dönüşmektedir.
NAKİLCİLİK/NAKLİYECİLİK…
Terry Eagleton, Edebiyat Nasıl Okunur’da (çev. Elif Ersavcı) “Bir edebiyat eserini iyi, kötü ya da vasat yapan nedir?” diye sorar ve şöyle yanıtlar: “Yüzyıllar boyunca bu soruya pek çok farklı cevap verildi. Kavrayış derinliği, hayata yakınlık, biçimsel uyum, evrensellik, ahlâki duruş, kelime bazlı yaratıcılık, hayal gücü genişliği. Bunların hepsi belli zamanlarda edebi büyüklüğün nişanı sayıldı.”
Orhan Pamuk’un Veba Geceleri’nde sözü edilen nitemlerden sadece “hayata yakınlık ile biçimsel uyum”, hatta ve bir yere kadar “ahlâki duruş” söz konusu edilebilir. Diğer iki nitem ne yazık ki oluruna, lafın gelişine, konunun uzamasına bağlı olarak sayfaları karınca misali doldurmanın ötesinde Okur’a bir şey sunmaz. “Kelime bazlı yaratıcılık” var mı? Yok. Gündelik dili aştığı ender görünür, imge, metafor yok denecek kadar az. Doğal olarak “hayal gücü” de “romanın gerçek(çi)liğine” kurban edilmiş görünüyor. “Büyülü gerçekçiler”in elinde bu malzemeden, nicel değil, “nitel” muhteşem bir yapıt ortaya çıkardı…
Diyeceğim odur ki Veba Geceleri ayrıntılara/tekrarlara boğulmuş, “nakilci/nakliyeci” bir roman! "Yol üstünde gezdirilen ayna..." Ayna metaforu burada “laf taşıma”nın ötesine geçemiyor. Bir tek karakterle bile “yakınlık” kuramıyorsanız o roman sizin için baştan auttur (karakterlerin analizi ileride yapılacaktır). Saramago’nun Körlük’ündeki fahişe kızla, diş hekiminin karısıyla bir empati kurabiliyorsunuz ama burada ne Kolağası Kâmil ne Minger Valisi Sami Paşa (ki en özgünü kabul edilebilir) ne de Doktor Nuri... Veba ile mücadele için gönderilen ve romanın başlarında öldürülen Kimyager Bongowski Paşa bile bizi kendisine bağlayamıyor. En önemlisi de “veba” ruhsuz, lekesiz, kokusuz herhangi bir şey -gibi. Zindan işkenceleri bile “öylesine”... İçimize işleyen tek bir şey yok; her gün onlarca insanın öldüğü bir vebadan bize kalan “duygusuzluk.” Daha önceleri yazdığım bir metinde (Bkz. “Şair Ka’nın Maceraları”, Maymunlar Kerhanesi içinde. Ayrıca aynı kitap içinde “Bernhard Nobel’in Kemikleri” de incelenebilir) “rock-star”ın yaydığı kokunun “metalik” olduğunu iddia etmiştim. Yine söylüyorum, hakikaten üzülmeyi, ağlamayı, gözyaşı dökmeyi, hatta “kederlenmeyi” Orhan Pamuk romanlarıyla, mümkünü yok, tadamıyorsunuz. Pakize Sultan’ın mektupları bile yazarın (romandaki yazarın; tarihçi mi romancı mı olduğuna karar vermekte zorlanan, torununun kızı Mina’nın) romanlaştırma aşkına “Heba” edilmiş; keşke birkaç mektup olduğu gibi kitaba konulsa imiş…
Orhan Pamuk’ta gözlemlediğim en sorunlu yan: kelimelerle geviş getirme, yutmuş olduğu kelimeleri, olayları, karakterleri beyninden/hafızasından tekrar tekrar çıkartıp çiğnemesi… Okur’un önüne yem olarak atması; “Hadi sen de çiğnemeye başla!” demesi… Romanın girişi ve bitişine doğru binilen ister buharlı gemi olsun, ister bir kayık… “Özgünlük avı”na çıktığını sanıyor “ama ve ancak” kendisi av oluyor, bu arada okuru da avladığı yanılsamasıyla “yazarlığa/romancılığa” (yoksa tarihçiliğe mi demeliydim) devam ediyor.
Orhan Pamuk ne Julia Kristeva’nın psikanalitik yaklaşımına ne de Mikhail Bakhtin’in karnaval eskine yakın duruyor. Terry Eagleton’ın “estetiğin ideolojisi”ilgi alanına hiç girmemiş. Diğerlerini saymayacağım… Yanlış anlaşılmasın ama artık “postmodern”in olanaklarını da tüketmiş görünüyor. Marcuse’tan ödünç bir ifadeyle “tek boyutlu insan ve roman” peşinde pinekliyor. Küçük bir kayık bulmuş, “vebalı dönem”den de geçilse o (Orhan Pamuk), durgun denizde aheste aheste kürek çekiyor. Hedefe (romanın sonuna) varmak dışında hiçbir niyeti/art-niyeti yok. Arada ve hafiften bir iki dalga (Postane/Telgrafhane ve Valilik Baskını gibi) gelse bile dümeni hemen kırıp o tehlikeli sulardan uzaklaşmak istiyor. Gizli, bilinçaltı korkusu bu “bela iş”ten (roman yazma) alnının akıyla (terlemeden ama) çıkmak… Yazarlık, bu bağlamda, alkol-uyuşturucu-sigara vb bağımlılığı gibi bir şey. Aldığı tüm “tedbirlere” rağmen, yani ayağını çamura basmaktan imtina ederken bir başka çukura düşüyor (Minger’in kelime anlamı ve Kolağası Kâmil tartışmalarına bakılabilir). Haklı veya haksız, doğru veya yanlış ama bu tartışmalara vesile olabilecek her türlü ayrıntıyı düşünmesi gerekirdi. Malum, tarih, tarihçilik, tarihi romancılık her dönem bubi tuzaklarıyla dolu olmuştur. Bu tuzaklardan bazılarına Kemal Tahir gibi tarihle çok fazla haşır neşir yazarlar bile düşmüşlerdir.
Yeri gelmişken Mingerli Mina’nın duruşundan kısaca söz edelim. Üçüncü-dördüncü kuşak Padişah torunu Mingerli Mina’nın “anlatacağı” hikâye elbette en basitinden “objektif/nesnel” olacaktır. Doğrudan “gelecek olandan yana” durmasını beklemek ne kadar yerinde bilemem. Zira “gelecek olan”ı yüreğinin tüm coşkusuyla karşılamak da öyle; nesnelliğin gölgesinde kalmasını yadırgamamak gerek. Ancak basında “fanatikçe” konuşulduğu, dedikodusu edildiği (tartışıldığı diyemiyorum) gibi ne Kolağası Kâmil ne de Mustafa Kemal Atatürk “ti’ye” alınıyor. Ben baştan sona, özellikle de Kolağası Kâmil’e gözlerimi dikmiş okuma pratiğim sonucunda böyle bir durum görmedim, gözlemlemedim. Aksine, V. Murat’ın kızı, Padişah Abdülhamit’in yeğeni Pakize Sultan’ın ablasına yazdığı mektuplarında (mektuplar hiçbir zaman doğrudan aktarılmıyor; Tarihçi/Edebiyatçı Mina’nın anlatının/romanın içine yerleştirdiği kadarıyla biliyoruz), kendilerinin de (Kocası/Damat Dr. Nuri) güvenliğinden sorumlu genç subaydan hep sevgiyle, en basitinden sempatiyle bahsediyor. Kaldı ki Kolağası Kâmil de, karısı Zeynep’ten hemen sonra, romanın ortalarına, belki biraz daha ileri sayfalara doğru veba’dan ölüyor. Tarihe “onursal lider” olarak, özellikle Minger tarihine adını yazdırıyor. Mina Minger’in hikâyesinde Kolağası Kâmil “büyük komutan”dır ve “Eğer büyük komutan olmasaydı, bugün Yunanlıların, Türklerin ve belki de İtalyanların esiri olacaktık!” diye ekler, on yaşında büyük büyükannesi Pakize Sultan’la ilk karşılaşmasındaki muhabbetinde. “Komutan Minger’in istiklalini ve hürriyetini ilan etti ve bizi medeni milletlerin sahnesine ve seviyesine çıkardı.” Kaldı ki buradaki inisiyatif de Vali Sami Paşa'nın “arzu-yuhilafı”na şekillenmiştir...
İDEOLOJİSİ BAKIMINDAN YETERSİZLİKLERİ
İdeolojik anlamda Avrupa ve liberalizm hâlâ sevimli, sempatik bir şey gibi gösterilmeye çalışılıyor ki en vahimi bu... Şeyhler olsun, Şıhlar olsun ama Cumhuriyet de olsun. İnanç ve ibadet de olsun, laiklik/sekülerlik de… Ruhani dünyanın maddi dünyayla “hemhal” olması her zaman başarısızlıkla sonuçlanacaktır. Yani din ile devlet işlerini birbirinden bağımsız hale getirmek yüzyılların hikâyesi, anlatısı… Devleti dışarıdan, dolaylı “yönlendirme” ise ne yazık ki inadına ve ısrarla “tehlikeli” bir biçimde sürüyor, daha uzun yıllar da sürecek gibi görünüyor.
Yüz on beş-yüz yirmi yıl sonra Orhan Pamuk, ister bir romancı ister bir “tarihçi” olsun (hele şu salgın günlerinde) kapitalizme dair daha derin, daha ağır bir şeyler söyleyebilseydi tüm hatalarıyla bağrımıza basabilirdik. Hele ileriye dönük “içimizi ferahlatan veya isyana teşvik eden” iki cümle kurabilseydi... Mesela sık sık tarihe gönderme yapan “amatör romancı” Mina Mingerli, akademisyen kimliğiyle, ilk ve son bölümde doğrudan devreye girdiği yerlerde bu konuda (Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülüşü/çöküşü, ulus-devletlerin doğuşu ve tabii yeni tür imparatorlukların stratejileri, belki salgınlar karşısında bilimin/tekniğin kullanımı ve ekolojinin önemini vurgulayan vb) daha cesur sözler edebilirdi. Romanın kendisinde bile sık sık araya girip “biz” diye “akademik dil” kullanan ve biraz da “Okur’u hafife alan alaycı ifadelerle” bir sürü sabun köpüğü gibi uçup giden “yorumlar”a yelteneceğine…
“Varoluşu ıskarta” bir roman diyemem ama günümüzün isterlerini karşılamaktan çok uzak... Olumlu söyleyebileceğim tek şey, eski romanlarına göre Veba Geceleri’nde cümleler daha kısa, daha yalın ve hatasız. Burada bile post-modernden kopuş gözlenebiliyor. Tamamen hatasız değil elbette... Cümle bozukluklarına dair örnek göstererek “Okur”un zamanını çalmak istemem ama gerçekten bu kez sıfıra yakın. Bunda, büyük olasılıkla, Teşekkür’de adları verilen YKY editörlerinin payı büyük olmalıdır.
KURGU BAKIMINDAN BAŞARISI VEYA BAŞARISIZLIĞINA DAİR
Yine Terry Eagleton’dan bir alıntıyla sürdüreyim: “Edebi eserler birer rapor sayılabilecekleri gibi aynı zamanda retoriklerdir. Tona, atmosfere, tempoya, türe, sözdizimine, dilbilgisine, dokuya, ritme, anlatı yapısına, noktalamaya, muğlaklığa, kısacası ‘biçim’ başlığı altına girebilecek her şeye karşı tetikte olmamızı isteyen dikkatli bir okuma gerektirirler” (Age, s. 12-13).
Elimizdeki metnin bir “roman”, bir “kurgu metin” yani “edebi eser” olduğu düşüncesiyle hareket etmemiz gerekmektedir. OysaMingerli Mina’nın kararsızlığı burada da kendini gösterir. Tarihçilik ile romancılık arasında gidip gelir. Kâh tarihçiliğe sığınır kâh romancılığa ancak her ikisinde de “tatmin edici” bir “malumat/malzeme” sunmaz okura. “Giriş”te ne diyordu Mingerli Mina: “Bu hem bir tarihi roman hem de roman biçiminde yazılmış bir tarihtir. (…) kahramanların öznel kararlarını anlamaya tarih biliminin yetmeyeceğini, bunların roman sanatının yardımıyla daha iyi anlaşılabileceğini hissettim ve ikisini birleştirmeye karar verdim”(s. 11).
Öncelikle, Osmanlı’da böyle bir veba kırımı yaşanmış mı yaşanmamış mı (Umberto Eco’nun ‘tarihi roman’a dair söylediklerine de kapıyı kapatmadan) çok önemli değil. Eğer bir veba tüm arazları, sonuçları ve trajedileriyle romanın gerçekliği içinde “tutarlı” ele alınmışsa itirazım olamaz. Elbette metnin açık veya örtük“ideolojisi”ni çözümlerken yazarın “dışarıdan” kattığı (yani romanda olsa da olmasa da olur kabilinden araya giriş çıkışlar, gereksiz burun sokmalar, sokuşturmalar) yaklaşım tartışmaya açılır. Hele hele spekülatif bazı göndermelere başvuruyorsa, inandırıcılığını da sakatlıyor demektir. Gerçek tarihi kişiliklere yönelik her türlü “anıştırma” ise ister istemez romanı gereksiz tartışmalara/polemiklere yem etmek anlamına gelir ki sanırım Orhan Pamuk’un bu tür “öznel” takıntıları var. Amatörromancılar için hoşgörüyle karşılanabilecek böylesi bir zaaf, profesyonel bir romancı için “zaaftan öte” ideolojik bir “takıntı” olarak algılanması kaçınılmazdır. Örneğin Milan Kundera’nın da müthiş zekâsını ve yeteneğini bu tür zaaflar, hatta husumetlerle “kurban” ettiğini söyleyebilirim.
Romana dönersek… “Kolağası Kâmil” romanın en önemli unsurlarından, karakterlerinden biri; o olmazsa roman müthiş eksik kalır, öyle değil mi? Bu durumda o, her türlü “harici” tartışmaların dışında tutulabilecek bir tutarlılığı hak ediyordu. Ancak Cumhurreisliği’ne giden yolu takip ettiğimizde gördüklerimiz pek de yeterli değil. Onu şu an tüm tartışmaların odağına oturtan da aslında bu “inandırıcılık yetersizliği” değil mi?Bu da romanı çöpe atmadıysa bile çok hasarlı hale getirdi. Ne diyordu MingerliMina? “Roman sanatı kendi yaşadığımız hikâyeleri başkalarının hikâyesi gibi, başkalarının yaşadığı hikâyeleri de kendimiz yaşamışız gibi yazabilme hünerine dayanır” (s. 12). Devam eden cümleyi kullanmak istemiyorum çünkü kalibresi çok düşük yorumlar içeriyor. Bu kadarıyla bile, yani Kolağası Kâmil’in bir roman karakteri/kahramanı, bir adanın/ülkenin kurtarıcısı olarak ortaya çıkmasında bile bir Okur olarak bende kalan tortu, “roman sanatı”nın gerekliliklerinin yeterince olgunlaşamadığıdır.
Öngörüm odur ki ve daha önce de not düştüğüm gibi: tarih müthiş bir hazinedir ama o hazineye her “korsan dalış” bir bedel ödemek zorunda kalabilir. Ayrıca tarihi geriye doğru bükmek pek bir işimize yaramaz. Bugünün ve geleceğin dünyası açısından “kör okuma”nın ötesine geçemez. Gerçek tarihler gibi “fantastik” tarihler de “ileriye” bir ağaç dikmeli, tüm canlı varlıkların o ağacın gölgesinde soluklanmasına katkıda bulunmalıdır. Kısır siyasi çekişmelerin çok daha ötesinde bir gereklilik, gereksinimdir bu. Daha da önemlisi, insanlık tarihine bir eser bırakacaksak, hele böyle çok iddialı bir “anlatan şey” olarak roman, “nasılını” sağlama almak için “hazırlık ve tamamlanma sürecine” bir beş yıl daha ekleyebilirdi…
KARAKTERLER BAKIMINDAN BAŞARISI VEYA BAŞARISIZLIĞI
Tarihçi/Romancı Mina Mingerli (yoksa romancı Orhan Pamuk mu demeliydim), s. 205’te “tarihte karakter” meselesini tartışma konusu eder. “Tarihte ‘karakter’ ne kadar önemlidir?” diye sorar ve şöyle devam eder: “Bazıları hiç önemsemez bu konuyu. Tarih onlar için tek tek kişilerden çok daha büyük bir tekerlektir.” Tarihteki karakterlerden çok bizi ilgilendiren “romanın tarihindeki karakterler”dir. Bu bakımdan “tarihte bireyin rolü”nü burada tartışmaya açmayı anlamsız bulurum. Daha çok “edebi eserler”de bireyin veya karakterin rolü üzerine durmayı yeğlerim.
Yine Terry Eagleton’a başvuracağım, bu kez az uzun bir alıntı (Age, s. 58-59’dan): “Karakter kelimesi günümüzde sadece edebiyat figürü değil, işaret, harf veya sembol anlamlarına da geliyor. Terim antik Yunan’da ayırt edilir bir nişan bırakmak için kullanılan kaşe anlamına gelen kelimeden türemiştir. Sonra bir bireyin imzası da diyebileceğimiz, bireye has bir özellik anlamı kazanmıştır. Karakter, günümüzdeki ‘karakter referansındaki’ gibi, bir insanın nasıl biri olduğunun işareti, resmi, tasviriydi. Ondan da sonra, doğrudan insan anlamına gelmeye başlamıştır. Yani birey yerine kullanılan işaret, bireyin kendisi demek olmuştur. İşaretin ayırt edilirliği, kişinin biricikliği haline gelmiştir. Dolayısıyla ‘karakter’ kelimesi, parça bütün ilişkisiyle kurulan ad aktarmasına örnektir.
Bu yalnızca teknik bir ayrıntı değil. Karakter kelimesinin anlamının bir bireye has bir özellikten bireyin kendisini tanımlamaya geçişinin arkasında bütün bir toplumsal tarih yatıyor. Özetlemek gerekirse, modern bireyciliğin doğuşu bu.
(…) Günümüzde ‘karakter’ terimi bir bireyin zihinsel ve ahlaki nitelikleri anlamına geliyor.”
Burada bir soluklanıp edebi eserden “beklenen” karaktere vurguya geçelim: “Karakter, hareketleri kolay tahmin edilemeyen, nevi şahsına münhasır insan anlamına da gelebilir.” Sanırım bu kadar yeterli.
Veba Geceleri gerek olay örgüsü gerekse karakter olarak bir hayli sınırlı ve sığ. Hacmine bakıldığında hayli “karnavalesk” sanısına kapılabiliriz, oysa hiç de öyle değildir. Veba tüm hayatları sığlaştırmış, adanın içinde de kafeslere tıkmış gibidir…
***
Kolağası Kâmil tüm tartışmaların odağında olduğu içinburadan devam edelim.Subay. II. Abdülhamit tarafından yeğeni Pakize Sultan ile Damadı Dr. Nuri’nin özel koruması/güvenliklerinden sorumlu subay olarak İstanbul’dan “özel bir görevle” Çin’e giden “buharlı gemi”de yerini alanlardandır. Gemide ayrıca “seçkin” bir “Osmanlı heyeti” de vardır. Tabii onların Çin’e gönderilmelerinin başka bir nedeni vardır ki o tartışmaya girersek çok farklı tartışmaların da kapısını açmak durumunda kalırız. Lafı gevelemek, romandaki gibi konu konuyu açsın, anlatı/yazı çarşaf gibi uzayıp gitsin istemiyorum. Başka tartışmalara bırakmak en iyisi: İslâm dünyası ile Avrupa arasındaki çatışmalara, savaşlara vs...
Romanda geçen herhangi bir ismin karakter olup olmadığını neye bakarak kararlaştırabiliriz? Örneğin Kolağası Kâmil’in “insan” olarak bir roman karakterine dönüşebilmesi için ne tür özellikleri olması gerekir?
Ayrıntılara girmeden Kolağası’na göz atalım. “Pakize Sultan Kolağası’ndaki bu ‘modern yalnızlığı’ çok iyi hissetmiştir” cümlesinden yola çıkarsak… İnsani açıdan bize yakın gelen özelliklerinden biri bu. Diğeri ise annesine karşı beslediği derin saygı ve uzun yılların yalnızlığıyla bir kadınla hemhal olma arzusu…
Bunun için de bir “aday” vardır. Eşkıya Ramiz’le gönülsüzce ve ikinci müstakbel eş olarak nişanlı olan Zeynep, içinde bulunduğu girdaptan kurtulmak için Kolağası Kâmil’le “görücü usulü” evlenmeyi kabul eder. Derdi Minger Adasından, bu küçücük, daracık, bunaltıcı diyardan İstanbul’a göç etmektir. Kolağası Kâmil üstü örtülü de olsa bu istek karşısında sessiz kalarak onay verir görünür. Bu arzu ne yazık ki gerçekleşmeyecektir. Kolağası Kâmil, sonuçta Osmanlı Devleti adına Abdülhamit tarafından, son anda Çin yerine Ada’ya gönderilmiştir. Kimyager Bonkowski Paşa’nın öldürülmesi üzerine Ada’da vebayla mücadele edecek bir doktora ihtiyaç doğmuştur. Bu kişi de Padişah’ın damadı Dr. Nuri’dir. Pakize Sultan, Dr. Nuri ve Kolağası Kâmil bir anda kendilerini Ada’da bulurlar.
Kolağası’na dönelim. Zeynep’le evlenir ve hatta bir çocukları ufukta görünür. Zeynep hamiledir (Kolağası erkek çocuk ister). Bu insani gelişmelerin yanı sıra veba ile mücadele de hız kesmeden sürmektedir. Kolağası ister istemez bu konuda da aktif görev üstlenmek zorunda kalır. Kendiliğinden gelişen bir durum söz konusudur. İttihatçıların Bâb-ı Âli baskını türü bir “TelgrafhaneBaskını” düzenlemek durumunda kalır. Amaç, ada dışıyla yürüyen ve vebayı yaygınlaştıranilişkiye müdahale etmektir. Bu baskın Kolağası’nın ününe ün katar ve hızla merdivenleri tırmanmasına yol açar. Üstelik doğma büyüme Mingerli’dir.
Bu arada İstanbul da adaya yeni bir vali atamıştır. Eski vali Sami Paşa’ya ve Koloğası’na yönelik intikam hırsıyla yanıp tutuşan eşkıya nişanlı Ramiz, Valilik konağını basmaya yeltenir. Kolağası’nın direnişi sonucu (bu arada kolundan basit bir yara almıştır) eşkıyaların birçoğu öldürülür, birkaçı da asılır. Velhasıl tarih Kolağası Kâmil’in yolunu açmış, bir anda kendini bağımsızlığını ilan eden Minger Adasının, Arkaz Ülkesinin başı olarak bulur.
Bu gelişmelerin odağında ise -bence- Vali Sami Paşa bulunmaktadır. Kolağası’nı Cumhurreisi, kendini de Başnazır olarak ilan eder. “Minger’inMingerlilerin olması” keşke meseleyi kökünden çözebilmesini sağlayabilseydi… Oysa ne veba sona ermiştir ne Avrupa ülkelerinin ablukası ne de Abdülhamit korkusu…
Gelişmeler hiç de iç açıcı değildir. Kolağası Kâmil’in eşi, karnındaki bebeğiyle birlikte vebaya kurban gider. Çok geçmeden Kolağası da aynı akıbeti paylaşır.
***
Vali Sami Paşa bence romanın en “dramatik” karakteridir. İki nedenle, birinci ailesi İstanbul’dayken Ada’da tarih öğretmeni Marika ile yasak ilişki yaşaması… İkincisi ve en önemlisi, “Maatteessüf karantinanın muvaffak olmadığına inanan Mabeyn kâtipleri beni Halep’e tayin etmişler!” cümlesinde vücut bulan kederdir. Marika’sı bile “Paşam siz herkesten çok seviyorsunuz bu adayı. Ne yazık ki herkes de sizi suçluyor” dememiş miydi? “Zaten Marika gelemezdi o uzak ve akrepli yere!” Tüm bunları üst üste koyan Sami Paşa, en hafifinden Padişah’a kırgındır. Bu iki etken onu Ada’nın kaderini değiştirme noktasında çok cesur biri haline getirir. Üstelik bunun “balkondaki kalabalık” da farkındadır.“Kolağası’nın fazla ileri gittiğini düşünenler elbette çoğunluktu. Ama bütün bunların Sami Paşa tarafından hazırlanan amacı müphem bir tiyatro olduğuna inandıkları için sabırla bekliyorlardı.” Dahası “Abdülhamit’in bu saçma isyanı asla cezasız bırakmayacağını” düşünüyorlardı. “Sonuç”ta da belirteceğim gibi, iki aşktan bir ihtilal doğdu. Bu da ancak romanlarda olabilecek bir “tarih”tir. Hiçbir ön hazırlığı, ekonomik, sosyal, siyasal, kültürel, örgütsel vb hiçbir ön hazırlığı yokken… Mizah mı ironi mi? Sanırım daha çok “ironi”… “Tarihin ve bireyin ironisi” bir romanı “büyük” roman yapmaya yetmiyor. “Roman sanatı”nınisterlerinin yanı sıra Yazar’ın backgroundu da çok çok önemli. Çağın’ın derinliğini tüm haşmetiyle kavramak hepsinden daha önemli…
Neyse, devam edelim… Vali Sami Paşa bir gün derdest edilir ve asılır. Elimizde Veba ile mücadele için tek bir isim kalmıştır: Padişah’ın damadı Dr. Nuri ve onun en büyük motivasyonu karısı Pakize Sultan… Bu iki karakteri yan yana anmak daha mantıklı olur, özellikle Padişah’ın yeğeni Pakize Sultan romanın kurgusu, akışı bakımından en önemli kaynak kişidir. Ancak ne Damat Dr. Nuri ne de Pakize Sultan gerçek anlamda birer “birey”e dönüşebilirler. Torunun kızı Mingerli Mina ikisine karşı elbette biraz hoşgörülüdür. Bunu kendisi de ifade ve itiraf eder.
BASINDAKİ TARTIŞMALARIN BAŞARISIZLIĞINA DAİR VEYA ELEŞTİREL AÇMAZLAR
İki ana odak var. Yukarıda da yeri geldikçe değindiğim Kolağası Kâmil’le Mustafa Kemal Atatürk arasındaki “benzerlik” ki çok inandırıcı gelmedi doğrusu. Ne Orhan Pamuk bu kadar saftirik olabilir ne de YKY editörleri… Yayınevi ise Türkiye’nin çok önemli bir “sermayesi”nin elinde.Böyle basit bir polemiği, iç pazarı çarçur etmeyi kendi bünyesinde bile kaldırabilecek durumda olmadığını düşünüyorum.
Genç, yakışıklı ve bıyıkları yukarı kıvrık olması gibi nitelikler yeterli mi? Osmanlı erkeğinin, özellikle İttihatçılar ve asker kesimde çok yaygın değil mi? Bıyıkların yönünü değiştirmek bu sorunu çözer mi? Diğer “benzetmeler” de, ona keza, çok fazla inandırıcı değil.
Minger’in anlamına gelince… Bir yorum “erkek·itici, çirkin şey ya da kişi” diyor. Bir başka yorum, “İngiliz İngilizcesinde karakteri güzel insana derler” diyor. Bir de“physicalappearance (fiziksel görünüş)” olarak “felaket güzel”kadınlara... “Fiil olarak da çekilebilir…” Sonuçta burada da “muğlak/müphem” bir durum söz konusu. Ki bu da hem Orhan Pamuk hem YKY editörleri adına eksi (-) puan getiriyor. Bilinçli mi? Emin değilim. Görebildiğim kadarıyla “dikkatsiz yazıcı” Orhan Pamuk. Dikkatsizliğine birçok YKY editörünü de dahil etmiş. Yalnız buradan yola çıkarak afaki yorumlar yapmak da saçma. Minger: Çirkin. O vakit “Çirkin çirkinlerindir! Türkler çirkindir!” Fazla “Aristo mantığı” yürütülmüyor mu?
Benzer yorumları “Kir teorisyenleri”nde de görmek/gözlemlemek mümkündür. Kir Teorisi Tekeliyet’te Aydın ve Sanat-Edebiyat adlı eserlerinde (Yalçın Küçük, B. Sadık Albmayrak, Taylan Kara) Orhan Pamuk’la ilgili iki makale bulunmaktadır. “Protestocu ‘Faşistler’ ve ‘mağdur’ savaş kışkırtıcısı Orhan Pamuk” makalesi buna örnek gösterilebilir. “1. Makatına demir çubuk sokulan ve linç edilerek öldürülen bir devlet başkanını örnek göstererek ‘Senin ve ailenin sonu böyle olur’ demek bir savaş kışkırtıcılıdır. 2. Orhan Pamuk bir savaş kışkırtıcısıdır.” Devam eden bir yerde: “Orhan Pamuk sadece gördükleriyle değil, görmedikleriyle de bir savaş kışkırtıcısıdır” demek akla ziyan… Hepimizin “görmediği” o kadar çok şey var ki… Doğrusu dünyanın şu haline bakınca “savaş kışkırtıcısı” değilsek de her türlü erk/iktidar ilişkisine “teslim” olanlar cephesindeyiz.
Diyeceğim odur ki edebiyat eleştirisinde “endaze” önemli olmak durumundadır. “Ahlaki” olması da gerekmektedir.
SONUÇ
Orhan Pamuk’a dair bunca hengâme, olumlu olumsuz her türlü fırtına biraz fazla. Nobel’i alanlar incelendiğinde görülecektir ki en vasatı da Orhan Pamuk’tur. Veba Geceleri de “prematüre” doğmuştur. Anladığım kadarıyla uzun bir beklentidir buna sebep olan… Gerilimli bir beklenti… Ömrüne ömür biçmek benim kehanetlerim arasında değil. Ancak içinden bir tek karakter bile geleceğe kalmayacaktır, buna eminim. Ne Bekçi Murtaza gibi ne Oblomov gibi ne Don Kişot gibi… Aklınıza gelen “popüler roman kahramanları” adlarını siz de ekleyebilirsiniz…
Alaattin Topçu
Odatv.com
Müyesser Yıldız'ın Soylu'ya açtığı davada neler yaşandı
"Bizi eşek yerine koyma" diyerek İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu'na yüklenen Engin Ardıç'ın "eşek gibi anırırım" dediği yazısı akıllara geldi.
İBB Başkanı İmamoğlu, cumartesi günü atılacak “Beton Kanal” temeliyle ilgili konuştu.
Sedat Peker'in açıklamaları sonrası...