Karasından Renklisine – Hızlısından Yavaşına: Trenler
Ülkemizde kara tren gecikip belki hiç gelmezken dünyada trenler nasıl gelişmiş bir bakalım. :) Trenden bahsederken, demiryollarının gelişimini de es geçeyiz tabiki, yazımda demiryollarından da bahsediyor olacağım. :)
Tren, raylar üzerinde bir ya da birkaç lokomotif tarafından çekilen/itilen vagonlardan oluşan ulaşım veya yük taşıma aracıdır.
Tren, doğal olarak, dünyada ilk kez Sanayi Devrimi’nin başladığı ülke olan İngiltere’de kullanılmaya başlanmıştır. 1800’lü yılların başında kullanılan ilk tren, Richard Trevithick adında bir mühendis ile İngiltere'nin Pennydarran bölgesindeki bir maden sahibinin iddialaşmaları sebebiyle yapılmıştır.Trevithick, 10 ton ağırlığında demir yükü, kendi yaptığı buharlı makineyle Pennydarran'dan Cardiff'e kadar raylı bir yol üzerinden taşıyabileceğini iddia ediyordu ve böylece ilk tren, daha doğrusu ilk lokomotif, 6 Şubat 1804 tarihinde 10 tonluk demir yükü ve ayrıca 70 yolculu bir arabayla Cardiff'ten hareket etti.
Trevithick’in treninin planı16 km olan Pennydarran-Cardiff yolu, beklemeler ve tamirlerle ancak 5 saatte aşılabildi. Elde ettiği bu başarılı sonuca rağmen Trevithick'in şansı yaver gitmedi ve bu yeni makineyi daha fazla geliştiremedi. Böylece bu makinenin o günlerde yaygın ulaşım aracı olan hayvanlardan daha üstün ve etkin olduğunu ispatlanamadı.
(Richard Trevithick)
Tarihte mucitleriyle birlikte anılan pek çok buluş, aslında bildiğimiz muciti tarafından bulunmamıştır. Örneğin Nicola Tesla elektriği bulan ve bununla ışığı oluşturan ilk kişidir, ancak ampulü Edison icat etmiş, dünyamıza ışık katan mucit olarak anılmıştır. :)
Trenin bulunuşu da, başka bir İngiliz'e, George Stephenson'a mal edilir. George Stephenson, tren adlı makinayı sürekli geliştiren kişidir. Peron, lokomotif ve vagon tasarımları çizmiş ve bunları gerçekleştirmiştir. Stephenson, İskoçya'da Darlingthon - ,Stockton arasında 27 Eylül 1825’te yalnızca yolcu ve yük taşıyarak dünyanın ilk demiryolu taşımacılığını gerçekleştiren treni kullanmıştır. 1930’da saatte 24 km hızla gidebilen ve Rocket adını taşıyan yeni bir lokomotif modeliyle, büyük bir ticari önem taşıyan Liverpool-Manchester hattındaki yarışmayı kazanmıştır.
(George Stephenson)
50 km uzunluğunda olan Liverpool-Manchester hattından sonra, İngiltere'de on yıl içinde yapılmış demiryollarının uzunluğunun toplamda 2.000 km'ye ulaşmıştır. 1831'de Amerika’da, 1832'de Fransa'da 1835'te Belçika ve Almanya'da 1837'de Rusya'da ve 1848'de İspanya'da demiryolu kullanılmaya başlanmıştır.
OSMANLI’DA – TÜRKİYE’DE DEMİRYOLU
Sultan Abdülaziz, yurt dışında gördüğü demiryollarına imrenerek İstanbul - Edirne arasında demiryolu yapılması için emir vermiştir. Daha sonra tren yolunun Topkapı Sarayı’ndan geçmesi söz konusu olunca vazgeçmiştir. Anadolu’daki ilk demiryolunun tarihi 23 Eylül 1856 olup ilk hat 130 km’lik İzmir- Aydın hattıdır.Bir İngiliz firmasının inşaaya başlasa da inşaat, 1857 yılında İzmir’den Aydın’a Osmanlı Demiryolu kumpanyasına devredilmiştir. Daha sonra sırasıyla 1865 İzmir-Kasaba, 1869-1877 Şark, 1872 Anadolu – Bağdat,1892 Mudanya – Bursa, 1899 Horasan - Sarıkamış askeri demiryolları döşenmiş ve trenler gün geçtikçe gelişmiştir.
(Mayıs 1933, Niğde Ulukışla – Samsun demiryolu hattı. Akdeniz’den Karadeniz’e giden ilk tren.)
DİŞLİ DEMİRYOLUTrenin tekerleklerinin düz olması yine düz olan demiryolunda gitmesi bu tür ulaşım için bir sorundu. Biraz eğilimli bölgelerde kullanılan dişli demiryolu, bu sorunu çözmek için 1812’de John Balenkinsop tarafından icat edildi. Trenin dişli tekerlekleri özel dişli demiryoluna uyum sağladığı için tren, meyilli yerlerde kayma yapmıyordu. Bu tür demiryolu ve trenlere hala Alpler, Kuzey Galler bölgesi ve Mout Washington gibi dağlık bölgelerde rastlanabilir.
TEK RAYLI DEMİRYOLU
Havadan tek ray üzerinde giden trenin patenti, Almanya tarafından 1821’de alındı ancak tren,1824’te yapıldı. ‘Alwek tipi’ adını alan sistem tek raylı olup, vagonlar beton bir kirişin üzerinde gider. Daha sonra bu tek ray sistemi diğer ülkelerde de uygulanmıştır.
(1964, Paul Guyenne, tek ray üzerinde hareket eden ve havai sistemle çalışan yeni trenin modelini Paris'te teşhir ederken)
YER ALTI TREN YOLU
1863’te Londra’da trafik sorununa çözüm bulmak için yapılan ilk yer altı tren hattı (metro), kısa sürede Londra halkı tarafından çok sevilip kullanılmaya başlandı. Buharla çalışan lokomotifler, o döneme göre oldukça hızlı gidiyordu ve günde 27 bin kişi taşıyabiliyorlardı.1884’te geliştirilip bir yer altı dolaşım şebekesi haline gelen bu sistem, 1890 yılında günümüz metro sistemlerine örnek oluşturacak hale getirildi.
OTOMATİK DEMİRYOLU1927 yılında çalışmaya başlayan sürücüsüz tren, o günden bu yana posta treni olarak kullanılmaktadır.
Şimdilerde en çok kullanılan trenler, şehirlerarasında yüksek hızlı trenler, şehir içinde metrolardır. Ne de olsa teknoloji ve hız çağındayız, her şeyin en hızlısını istiyoruz. Arabalar gelişip hızlanırken trenler de onlara ayak uydurdu. Tren kavramının zihinde oluşan görüntüsü bile değişti. Geciken kara trenlerin yerini 7 saatlik yolu 3 saate indiren yüksek hızlı trenler, 1 saatlik yolu 5 dkya indiren metrolar aldı :)
Türkiye’de kullanımı 2008 yılında başlayan, ismi TCDD’nin internet üzerinden yaptığı anketle belirlenen Yüksek Hızlı Tren (YHT)’in diğer ülkelerdeki örnekleri Fransa'daki TGV (Train à grande vitesse), Almanya'daki ICE (InterCityExpress)’dir.