İskorbüt olarakta isimlendirilen skorbüt, C vitamini eksikliği sonucunda oluşan önemli bir hastalıktır. Skorbüt; kansızlık, halsizlik, burun ve diş eti kanamaları, uzuvlarda ve özellikle bacaklarda ağrı, vücudun bazı bölgelerinde şişme, diş etlerinde ülserasyon ve diş kayıpları ile karakterizedir.
Antik Yunan ve Mısır yazılarında skorbüt hastalığının tarifine çok uyan rahatsızlıklardan bahsedilir. Bununla birlikte skorbüt hakkındaki ilk detaylı bilgilere Haçlı Seferleri sırasında rastlandı. 15. ile 18. yüzyıllarda skorbüt denizcilerdeki başlıca ölüm ve sakatlanma nedenidir. O dönemlerde taze meyve ve sebze temini güç olduğundan kuru gıda ile beslenen ve uzun yolculuklar yapan denizcilerde C vitamini eksikliği nedeniyle skorbüte sık rastlanırdı. Bu hastalıktan etkilenen denizcilerin büyük bir çoğunluğu yaşamlarını kaybettiler. Bu süreç içerisinde iki milyondan fazla denizcinin skorbüt nedeniyle öldüğü sanılıyor. 1753 yılında İskoç denizci James Lind turunçgilleri kullanlarda skorbüt görülmediğini belirledi. Bu tarihten sonra uzun deniz yolculuklarında C vitamini takviyesi yapılmış olsada, skorbüt 1845'teki İrlanda patates kıtlığı ve Amerikan İç Savaşı sırasında da görüldü. En son görülen vakalar, 2002'de Afganistan'da savaş ve kuraklığın ardından belirlendi.
Günümüzde meyve ve sebze tüketiminin artmış olmasına rağmen C vitamini içermeyen gıdalar ile beslenmeyen/beslenemeyenler de skorbüt hastalığına ait bulgular görülüyor.
Skorbüt hakkında bilinmesi gerekenler
Yetersiz C vitamini alınmasının 80-120 gün devam etmesi halinde skorbüt gelişir. Yeni doğanlar beslenme ile yetersiz C vitamini almaları durumunda infantil skorbüt oluşur. Bunun belirtileri bebeklerde kemik gelişimin bozulması, huzursuzluk, ciltte noktasal kanamalar, burun veya idrar kanamalardır. Skorbütlü bebekler endişeli ve huzursuz olurlar. Rahatlamak için kurbağa bacağı pozisyonu almalarına neden olan ağrı sorunları vardır.
Araştırmalar, hamilelik sürecindeki bir kadında C vitamini eksikliğinin bebeğinin fetal beyin gelişimi ile ilgili sorunlara yol açabileceğini göstermiştir.
Kanayan yaralar, diş kaybı,yaraların geç iyileşmesi hastalığın ilk belirtileri arasında yer aldığından bu şikayetleri olanlarda akla ilk olarak C vitamini eksikliği gelmelidir.
Eksiklik, önemli derecede diş eti hastalığı ve cilt problemlerine yol açar.
Bunun nedeni, bağ dokularında önemli bir bileşen olan kollajen yapmak için C vitaminine ihtiyaç duyulmasıdır. Bağ dokuları, kan damarlarının yapısı da dahil olmak üzere vücutta yapı ve destek için kollajen gereklidir.
C vitamini eksikliği ayrıca bağışıklık sistemini, demir emilimini, kolesterol metabolizmasında sorunlara neden olur.
Skorbüt tedavi edilmezse ölümcül olabilir.
Hastalığın belirtileri
Hastalığın erken belirtileri arasında iştah azalması, kilo kaybı, yorgunluk, sinirlilik ve halsizlik sayılabilir.
Yetersizliğin devam etmesi halinde 1 ile 3 ay içinde aşağıdaki sorunlar ortaya çıkar:
Anemi (genellikle kanda demir eksikliği ile birliktedir).
Diş eti kanamaları.
Dişlerin yapılarının bozulması, diş kaybı, diş hastalıkları.
Cilt üzerinde peteşi şeklinde küçük lekeler görülmesi.
Tirbüşon kıl şeklinde tarif edilen kıl yapısında şekil bozuklukları.
Cilt kalınlaşması (hiperkeratoz).
Vücudun çeşitli yerlerinde görülen ödemler.
Hastalığın ileri formlarında nefes darlığı ve yürüme güçlüğü.
Kişinin psikolojisinde sorunlar, depresyon.
Uzun kemiklerin uçlarında meydana gelen bir tür kanama olan subperiostal kanama.
Zamanla, kişide genel ödem, şiddetli sarılık, hemoliz olarak bilinen kırmızı kan hücrelerinin yıkımı, ani ve spontan kanama, nöropati, ateş ve kasılma görülür. Hastalığın uzun süre devam etmesi ölümle sonuçlanabilir.
Hastalığın nedeni
Hastalığın tek nedeni yetersiz C vitamini alımıdır. Bunu önlemek için portakal ve taze meyve gibi kaynaklardan yeterli miktarda C vitamini alınması gerekir.
İnsanlar C vitamini sentezleyemezler. Dış kaynaklardan, özellikle meyve ve sebzelerden veya kuvvetlendirilmiş gıdalardan gelmesi gerekir.
C vitamini eksikliği şunlardan kaynaklanabilir:
Muhtemelen düşük gelir veya kıtlık nedeniyle taze meyve ve sebzelerden yoksun zayıf bir diyet.
Sigara kullanımı.
Anoreksiya ve diğer zihinsel sağlık sorunları.
Alerjiler, ağız yoluyla gıdaları yutma güçlüğü veya diğer nedenlerden dolayı kısıtlayıcı diyetler.
Yaşlılık.
Uzun süreli sigara kullanımı.
Aşırı alkol tüketimi veya uyuşturucu kullanımı.
Bebeklerin geç veya başarısız sütten kesilmesi.
Crohn hastalığı, ülseratif kolit gibi vücudun besinleri emme yeteneğini azaltan koşullar.
Kemotrepi hastaları.
Beslenme alışkanlıkları.
Tedavi
Tedavi, C vitamini takviyelerinin ağız yoluyla veya enjeksiyon yoluyla verilmesini içerir.
Önerilen C vitamini tedavisi:
2 ile 3 gün boyunca günde 1 ila 2 gram.
Sonraki 7 gün boyunca 500 miligram.
3 ay boyunca 100 mg.
Cvitamini kullanmaya başladıktan 24 saat içinde hastalar yorgunluk, uyuşukluk, ağrı, iştahsızlık ve kafa karışıklığında bir iyileşme görmeye başlarlar. Morarma, kanama ve halsizlik 1 ila 2 hafta içinde düzelmeye başlar.
3 ay sonra tam bir iyileşme beklenmesine rağmen, diş hasarlarının geri dönüşümü mümkün olmayabilir.
Gıdanızdan C vitaminin ihmal etmeyiz. Sağlıklı günler dilerim.
Cem Aydemir / e-mail: [email protected] / Instagram: @cm.aydemir