1664 yılında Fransa, Asya bölgesini kapsayan Doğu Hint Adaları'ndaki ticaret girişimlerinde Hollanda ve İngiltere'ye rakip olmayı amaçlayan Fransız Doğu Hindistan Şirketi'ni (Compagnie française des Indes Orientales) kurdu. Louis döneminde Jean-Baptiste Colbert tarafından kurulan bu kuruluş, diğer Avrupalı sömürgeci güçlere karşı bir rekabet avantajı yaratmaya yönelikti.
Jean-Baptiste Colbert bu iddialı proje fikrini ortaya attı ve Kral XIV. Louis bir tüzük aracılığıyla resmi olarak tanınmasını sağladı. Öncelikli hedef doğu yarımküredeki ticari faaliyetlere aktif olarak katılmaktı.
Şirketin kuruluşu, daha önce kurulan üç girişimin birleşmesi anlamına geliyordu: 1660 yılında kurulan Fransız Çin Şirketi, 1642 yılında kurulan Doğu Şirketi (compagnie d'Orient) ve 1637 yılında kurulan Madagaskar Şirketi (Compagnie de Madagascar).
Şirketin yöneticileri, o dönemin en başarılı şirketlerinde deneyim kazanmış kişilerden seçilmiştir.
Fransız Doğu Hindistan Şirketi'nin Örgütsel Yapısı
1664 yılında Colbert'in yönetiminde kurulan şirket, İngiltere ve Hollanda'nın kapsamlı bir ticaret yolculuğuna çıktıkları bir döneme işaret ediyordu. Hollandalılar 1602 yılında kendi girişimlerini kurarak bu çabaya öncülük etmişlerdi. Asya ile münhasır ticaret tekelini ellerinde bulunduran Hollandalılar, tüm vatandaşların katılımına açık 6,3 milyon florinlik büyük bir sermayeye sahipti.
İngilizler de hemen ardından 1613 yılında kendi İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'ni kurarak gemi sahiplerini ve tüccarları önemli sermaye tabanına katkıda bulunmaya davet etti. Dolayısıyla, hem Hollandalılar hem de İngilizler çok parası olan güçlü kurumları seçtiler çünkü gemi inşa etmeye, yerel ticari altyapıyı geliştirmeye ve taşımacılığın güvenli olmasını sağlamaya yardımcı olabilecek tek kurum onlardı.
Fransız Doğu Hindistan Şirketi birçok açıdan, özellikle de sermayesinin çok yüksek miktarı açısından bu deneyimlerden ilham aldı. 15 milyon livre olarak belirlenen bu miktar, şirketi krallığın en önde gelen finansal kuruluşu haline getirdi.
Kral ve ailesi hisselerin %45'ine, soylular ve bakanlar %19,5'ine ve tüccarlara önemli ölçüde daha küçük bir rol veren Hollandalı ve İngiliz benzerlerinin aksine finansörler %8'ine sahipti. Bu nedenle, şirket öncelikle bir devlet organizasyonuydu. Tüccarlar ve bankerler daha sonra, 18. yüzyılda devreye girecekti.
Asya bölgesindeki ticari faaliyetler üzerinde münhasır kontrole sahip olan şirket, kendi kendini yöneten bir varlığa benzeyen gerçek bir güç olarak ortaya çıktı. Asya sınırları içinde, yerli yöneticilerle diplomatik ilişkilere girme, müzakerelerde bulunma ve hem ticari hem de siyasi anlaşmaları resmileştirme yetkisine sahipti ve dahası, askeri varlığını sürdürme, madeni para basma (Hindistan'ın Pondicherry kentinde bir darphane kuruldu) ve sivil ve cezai adalet konularını denetleme yetkisine sahipti.
Bu kapsamlı ayrıcalıklar, kurum temsilcilerinin oynadığı ayırt edici rolü vurguluyordu. Hem Maliye Bakanı hem de XIV. Louis'nin baş danışmanı olarak görev yapan Colbert, tüm toplantılarda hazır bulunuyordu.
Şirketin iç işlerini kraliyet delegeleri denetliyor ve kralın direktiflerine uyulmasını sağlıyordu. Bu delegeler, bakanın yönergelerini uygulayan ve ona operasyon güncellemelerini sağlayan yöneticiler kuruluna başkanlık ediyordu. Şirketin sayıları altı ila sekiz arasında değişen ve her biri bir departmanın başında bulunan müdürleri Maliye Bakanı'nın onayıyla atanırdı.
Fransız Doğu Hindistan Şirketi'nin İlk Yolculukları
1665 yılında şirketin ilk seferi, daha küçük gemilerin eşlik ettiği toplam 300 tonluk üç ticaret gemisinden oluşan bir filodan oluşuyordu. Dönüş yolunda, İkinci İngiliz-Hollanda Savaşı'nın etkileri sonucunda İngilizler bir gemiyi batırdı. Bu olay şirketin itibarını zedeledi ve üçüncü sefere kadar mali zorluklara yol açtı.
Paris Belediye Başkanı ve yöneticilerin Madagaskar'ın kolonileştirilmesi için ayrılan büyük fonu protesto etmeleri nedeniyle hissedarlar meclisinde anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Muhalefete rağmen, Colbert ve kral sömürge girişimlerine bağlı kaldılar. Ancak 1669'da Madagaskar'ın verimsiz olduğuna dair raporlar nedeniyle bu fikirden vazgeçtiler ve şirketin çabalarını Hindistan ticaretine yeniden odakladılar.
Daha sonra şirket, 1673 hariç her yıl filolar göndererek Hindistan ile başarılı bir ticaret yürüttü. 1669 ve 1674 yılları arasında şirketin sermayesi 27 milyon livreye yükseldi. Kral 1,5 milyon livre katkıda bulunurken, geri kalan fon hissedarlardan geldi. 1672'de Hintli yöneticiler Hindistan'ın Doğu Kıyısındaki Pondicherry'yi Fransızlara verdi.
Ertesi yıl François Martin (Pondicherry) burada bir üs kurarak Fransız etkisini Hindistan'ın içlerine kadar genişletti. Martin'in liderliği altında Pondicherry gelişen bir ticaret merkezi olarak zenginleşti.
Hindistan'daki başarısına rağmen şirket güney bölgeleriyle ticaretinde açıklarla karşılaştı. 1684 yılına gelindiğinde, artan zararlar nedeniyle hissedarların çoğunluğu daha fazla yatırım yapmayı reddetti. Ancak 1685'te Colbert'in oğlu Marquis de Seignelay'in çabalarıyla şirket yeniden yapılandırıldı ve Yeni Doğu Hindistan Şirketi olarak yeniden markalaştırıldı.
Bakanlar ve tüccarlar sermaye olarak belirlenen 1.685.690 livrenin büyük bir kısmına katkıda bulundu. Seignelay 11 yönetici atadı ve bu sayı daha sonra 1687'de 20'ye çıkarıldı.
Şirket doğrudan kraliyet müdahalesi olmaksızın gelişti ve 1687 ile 1691 yılları arasında kar payları %30'a ulaştı. Hindistan'dan yapılan ithalatın çoğunluğunu tekstil ürünleri, özellikle de boyalı ve baskılı kumaşlar oluşturuyordu ve pamuk ipekten daha yaygındı. İthal edilen diğer ürünler arasında biber, kahve, çay ve güherçile gibi baharatlar yer alıyordu.
Güney bölgelerindeki ticaretle ilgili olarak, şirket Güneydoğu Asya'ya doğru genişledi ve bugünkü Tayland'da bulunan Ayutthaya Krallığı ile diplomatik alışverişler kurdu. XIV. Louis'nin sarayını ziyaret eden Ayutthaya elçileri Fransız soylularının dikkatini çekti. Ancak 1688'deki bir darbenin ardından Budizm'in etkisi Tayland sarayında yeniden ön plana çıktı ve yabancı varlıkların sınır dışı edilmesine yol açtı.
Tasfiye, Yeniden Yapılanma ve Ekonomik Balon
Hollandalılar 1693 yılında İngiliz-Fransız Savaşı sırasında Pondicherry'yi ele geçirdi. Martin Chandannagar'a taşınarak burayı yeni bir aktarma üssü olarak kurdu. 1702'de mali zorluklarla boğuşan şirket, yardım fonları için krala dilekçe verdi.
Kral, 850.000 livre kredi karşılığında yöneticilerin her birinin 40.000 livre yatırım yapmasını ve hissedarların da katkıda bulunmasını istedi. Bu karar, yıllık toplantıda hissedarların önemli bir tepkisine yol açtı ve şirketin 1710'dan itibaren kademeli bir tasfiye süreci başlatmasına neden oldu.
Louis döneminde, naip olarak görev yapan Orleans Dükü, John Law'un kapsamlı kalkınma planını dahil etti. Yasa, Louisiana'nın kolonizasyonunu başlatan ve Kraliyet Bankası'na bağlayan Batı Şirketi'ni kurdu. 1719'da Law, devlete ait tüm ticaret şirketlerini Hindistan Şirketi olarak bilinen birleşik bir yapıda birleştirdi.
Hindistan Şirketi'nin hisseleri ve Kraliyet Bankası'nın banknotları birleştirilerek hızlı ve orantısız bir spekülasyona yol açtı ve ekonomik bir balon oluştu.
1720 yılına gelindiğinde Hindistan Şirketi, tamamlanmış ve yapım aşamasında olan 300 gemilik bir filoya sahipti. Şirketin hisse senetlerindeki spekülasyonun artmasıyla birlikte piyasada bir çöküş meydana geldi ve Law'un çöküşüne yol açtı. 1725 yılında Hindistan Şirketi, Kraliyet Bankası ve Louisiana Projesi'nden ayrıldı. 1731'de şirket Afrika ve Louisiana ile ticareti bırakarak Doğu ticaretine yeniden odaklandı.
Bu arada Hindistan'da Vali Joseph François Dupleix Karnatik İttifakı'nı kurarak Güney Hindistan prenslerini etkisi altına aldı ve kısa süreliğine orta ve güney Hindistan'daki İngiliz güçlerini alt etti.
Dupleix ayrıca Aşağı Burma'daki Pegu Mon Krallığı'na yardım ederek Burma'ya doğru genişleme girişiminde bulundu, ancak Asya'daki aşırı harcamaları Fransız hükümeti tarafından geri çağrılmasına neden oldu. Daha sonra, Yukarı Burma'dan ilerleyen Konbaung Hanedanı'nın Alaungpaya Kralı, Syriam limanındaki Fransız ticaret karakolunu ele geçirdi ve yardım sağlamaya çalışırken içinde 200 asker bulunan iki Fransız gemisini esir aldı.
Plassey Muharebesi ve İngiliz Üstünlüğü
Avrupa'da Yedi Yıl Savaşı başlarken, İngiltere ve Fransa arasındaki düşmanlıklar Hindistan'da yeniden alevlendi. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nden Robert Clive, Bengal'deki Plassey Muharebesi'nde kesin bir zafer elde etti.
Fransızlar İngilizlerin elindeki Madras'ı kısa süreliğine geri alsalar da, sonunda kaleleri Pondicherry'yi İngilizlere kaybettiler. 1763'teki Paris Antlaşması, Fransız Hindistan kolonilerinin çoğunun kaybıyla sonuçlandı.
Ancak, Güney Hindistan'da Pondicherry ve Chandannagar (şimdi Pondicherry federal bölgesi altında) gibi askeri olmayan üsleri ellerinde tutmalarına izin verildi. İngilizler şirketin gemilerinin çoğunu ele geçirdi ki bu yıkıcı bir darbe oldu.
Banker Jacques Necker, savaşın ardından şirketin mali açıdan yeniden yapılandırılmasından sorumluydu. Ancak şirketin ayrıcalıkları, özellikle tarımsal ekonomik teorilere bağlı olanlar olmak üzere serbest ticaret savunucularının şiddetli muhalefetiyle karşılaştı.
1769'da Doğu Hindistan Şirketi, Cape'in doğusundaki ticari ayrıcalıklarını askıya aldı. Hindistan ticareti serbestleştirildi ve şirket ile devlet arasındaki ilişki yeniden tanımlanarak kapsamlı bir tasfiyeye gidildi.
Şirket tüm kolonilerini, varlıklarını, gayrimenkullerini, filolarını ve mürettebatını krala bıraktı. Devlet şirketin borcunu üstlendi ve yıllık 12 milyon livre ödemeyi kabul etti. Artık ayrıcalıkları olan bir ticaret şirketi olmasa da, Doğu Hindistan Şirketi Asya'ya filo göndermeye devam etti.
Fransız Ulusal Kurucu Meclis'in Şirkete Muhalefeti
Şirket devasa borçlarıyla uğraşırken kapanmanın eşiğine gelmişti. Ancak 14 Nisan 1785'te Genel Kontrolör Charles Alexandre de Calonne, bozulan devlet maliyesini telafi etmek için yeniden kurulmasını kolaylaştırarak Yeni Hindistan Şirketi'ni kurdu.
Yeni şirket eskisinin ayrıcalıklarını miras alarak Hindistan'da ve Cape Town'un doğusunda ticaret tekeli, Lorient Limanı ve rıhtım hakları ve Paris ticaret karakolunun kullanımını elde etti. Bundan böyle köle ticareti için şirketin izni gerekecekti.
Sermaye 20 milyon livre olarak belirlenmiş, 20.000 hisseye bölünmüş ve 14.000 hisse borsada işlem görmeye başlamıştır. Bir saray tüccarı olan Despaniac ve Calonne arasındaki gizli anlaşma nedeniyle hisse fiyatı %80 oranında arttı.
Hisse ihracı 1786'da iki katına çıktı ve hissedar toplantıları yılda iki kez yapıldı. Kral XVI. Louis 12 yönetici atarken, gerçek yönetim kontrolüne sahip olan gözetim komitesinin başında denetleme komiserleri bulunuyordu. İlki Maliye Konseyi'nin bir üyesiydi, ardından Maliye Bakanı Lambert geldi.
Fransız Devrimi'nin başlangıcında, İngiliz-Fransız Ticaret Antlaşması (Eden Anlaşması) sayesinde şirketin faaliyetleri büyüdü ve hisse senedi fiyatı nominal değerini aştı. Önemli karlar ile temettüler hisse başına 160 livreye ulaştı.
Ancak Hindistan Şirketi'nin ayrıcalıkları Ulusal Kurucu Meclis sırasında eleştirildi. 1790 yılında, köle ticaretinin kaldırılmasına karşı çıkılmasına rağmen, Bordeaux temsilcisi Hindistan Şirketi'nin ticari ilerlemeyi engellediğini ve bu nedenle kaldırılmasını savundu.
Ayrıcalıkların korunması lehinde argümanlar olsa da, genel olarak serbest ticaret yanlısı olan Ulusal Kurucu Meclis, Cape'in doğusundaki tekeli kaldırarak liberalleşmeyi yeniden getirmeyi tercih etti. Artık ayrıcalıklı bir statüye sahip olmamasına rağmen, modern bir anonim şirket olarak yeniden yapılandırılan Hindistan Şirketi ticaret ve iş dünyasında başarılı olmaya devam etti.
Şirket Tasfiyesi Skandalı, Çöküş ve Nihai Fesih
Savaşın ve Terör Dönemi'nin etkileri Hindistan Şirketi için zorluklar yarattı. Aralık 1791'de, Assignats'ın düşüşüne katkıda bulunan spekülasyonu engellemek için menkul kıymetlere transfer vergisi getirildi.
Buna karşılık Hindistan Şirketi'nin yöneticileri, Girondcu Maliye Bakanı Etienne Clavière ile ittifak halinde vergi kaçırmaya başladı. Clavière, şirketin büyük hissedarlarından ve yöneticilerinden biri olan Baron de Batz'ın arkadaşıydı.
Ancak Girondistler iktidardan düştükçe, artık savunmasız olan şirketteki usulsüzlüklerin araştırılması için baskılar arttı. Ulusal Kongre, Hindistan Şirketi'nin tasfiyesine karar verdi ve bu da rüşvet ve yolsuzluk içeren büyük çaplı bir skandala yol açarak eski Girondist ve Dantonist üyeleri Hindistan Şirketi Skandalı olarak bilinen bir dizi davada suçlu buldu.
Pek çoğu tasfiye edildi ya da hapsedildi. Ayrıca, İngiliz kuvvetleri Haziran 1793'te Chandannagar'ı ve Ağustos'ta Pondicherry'yi işgal ederek tüm ticaret merkezlerinin yıkılmasına neden oldu. İngilizlerin deniz ablukaları ile ticaret durma noktasına geldi.
Thermidorian Tepkisi'nin (Thermidorian Reaction) ardından, hapisteki Hindistan Şirketi yöneticileri serbest bırakıldı, ancak şirket tasfiye sürecine girdi. Devlete tazminat ödenmesi ve Hazine'den alacaklar konusunda uzun süren anlaşmazlıklar 1795'ten sonra da devam etti.
Bu alacakların iptali 1796 ve 1864 yıllarında olmak üzere iki kez dönemin maliye bakanları döneminde gerçekleşmiştir. 15 Mayıs 1875'te son hissedarlar toplantısı yapıldı ve kalan tüm varlıklar dağıtılarak şirketin tamamen feshedildiği ilan edildi.
Fransız Doğu Hindistan Şirketi Kronolojisi
- 1604: IV. Henry, Fransız Doğu Hindistan Şirketi'nin kurulmasına müsaade etti.
- 1635: Kardinal Richelieu Madagaskar'da bir liman kurdu.
- 1662: Fransız Cizvitleri Tayland'ın Ayutthaya kentinde varlık göstermeye başladı.
- 1664: Fransız Doğu Hindistan Şirketi Colbert'in girişimiyle kuruldu.
- 1665: Bourbon Adası'nın (Réunion Adası) kolonizasyonu başladı.
- 1673: Pondicherry'de bir ticaret karakolunun kurulması.
- 1674-1706: François Martin Pondicherry ticaret karakolunun başına geçti.
- 1680: Ayutthaya Fransa'ya diplomatik bir heyet gönderdi.
- 1684: İkinci Ayutthaya Heyeti Fransa'ya gönderildi ve Doğu Hindistan Şirketi geçici olarak tasfiye edildi (feshedildi).
- 1685: Chevalier de Chaumont liderliğindeki bir Fransız heyeti Ayutthaya'ya geldi ve Tayland-Fransa Ticaret Antlaşması imzalandı. Doğu Hindistan Şirketi'nin yeni adı altında yeniden kurulması.
- 1686: Fransa'ya üçüncü Ayutthaya heyeti.
- 1687: Bir Fransız elçisi antlaşmayı yenilemek üzere Ayutthaya'ya geldi.
- 1688: Saray ihtilali nedeniyle Fransa ve Ayutthaya arasındaki ilişkilerin soğuması.
- 1693: Hollanda Doğu Hindistan Şirketi Pondicherry'yi işgal etti, daha sonra geri döndü.
- 1710: Doğu Hindistan Şirketi tasfiyeye başladı (ikinci dağılma).
- 1719: Devlete ait ticaret şirketi "India Company "nin kuruluşu.
- 1724: Çin'in Kanton şehrine ticaret gemilerinin gönderilmesi.
- 1731: Doğu Hindistan Şirketi'nin yeniden canlanması.
- 1740: Fransa Adası'nın (Mauritius) işgali.
- 1740-1748: Avusturya Veraset Savaşı.
- 1742: Duplex Pondicherry valisi oldu.
- 1744-1748: Birinci Karnatik Savaşı.
- 1749-1754: İkinci Karnatik Savaşı.
- 1750: Aşağı Burma'daki Mon Krallığı ile antlaşma.
- 1754: Duplex görevden alındı ve Britanya ile ateşkese varıldı.
- 1756: Burma'da Kral Alaung Paya tarafından Syriam limanının ele geçirilmesi ve iki Fransız gemisine el konulması, Yedi Yıl Savaşı, Üçüncü Karnatik Savaşı.
- 1757: Plassey Muharebesi.
- 1758: Madras'ın Fransız kuşatması.
- 1760-1761: İngiliz kuşatması ve Pondicherry'nin ele geçirilmesi.
- 1763: Paris Antlaşması toprak kayıplarına yol açtı.
- 1769: Doğu Hindistan Şirketi'nin üçüncü tasfiyesi başladı.
- 1778: Fransızların Amerikan Bağımsızlık Savaşı'na katılması nedeniyle Pondicherry'nin ele geçirilmesi.
- 1783: Versay Antlaşması ile işgal edilen topraklar iade edildi.
- 1785: Hindistan Şirketi'nin yeniden yapılandırılması.
- 1793: Hindistan Şirketi'nin dördüncü tasfiyesi başladı.
- 1795: Hindistan Şirketi'nin fiilen dağılması.
- 1875: Tasfiyenin tamamlanması.
- 1954: Fransız hükümeti Pondicherry ve Chandannagar'ın idari yetkisini Hindistan'a iade etti.
Kaynaklar:
- Soboul, Albert (1975). The French Revolution 1787–1799. New York: Vintage. ISBN 0-394-71220-X Retrieved 2011 May 1.
- McCabe, Ina Baghdiantz (2008) (in English). Orientalism in early Modern France. Berg. ISBN 978-1-84520-374-0 Retrieved 2021 May 5.
- French East India Company: A French Empire in Asia – Malevus.