Hz. MUHAMMED'İN PEYGAMBER OLARAK GÖNDERİLDİĞİ ORTAM
Hz. Peygamber'in hayatı, kişiliği ve faaliyetleri ile ilgili bölümlere geçmeden önce, onun içinde doğduğu, yetiştiği, kendisine peygamberlik görevinin verildiği ve İslâm'ı tebliğ ettiği ortamın coğrâfî, etnik, sosyal, kültürel, ekonomik ve dinî yapısının ortaya konulması gerekir. Bu bölüm kaleme alınırken onun peygamberlik dönemindeki faaliyetlerinin daha iyi tanınmasına, anlaşılmasına ve temellendirilmesine yardımcı olmak amaçlanmıştır. Mesela Arap Yarımadası'ndaki siyâsî durum ele alınırken Hz. Peygamber'in faaliyet gösterdiği ve ilişki kurduğu bölgelerdeki siyâsî yapının tespitine çalışılmıştır.
1- Coğrafî Durum
Arap Yarımadası, özellikle Hicaz bölgesi, Hz. Peygamber'in doğduğu, yaşadığı ve vefat ettiği yer olması dolayısıyla İslâm tarihi açısından çok önemlidir. Arap Yarımadası, Asya, Afrika ve Avrupa'nın kesiştiği önemli bir noktada bulunur. Doğuda Basra ve Umman körfezleri, güneyde Hint Okyanusu ve batıda Kızıldeniz ile çevrilidir. Güneyde Bâbü'l-Mendeb Boğazı ile Afrika'dan ayrılırken, Kuzeyde Süveyş Kanalı ile bu kıtaya birleşir.
Arap Yarımadası'nın batı kesiminde, Kızıldeniz kıyısında genişliği yer yer 80-100 kilometreyi bulan dar bir kıyı ovası olan Tihâme yer alır. Tihâme'nin doğusunda Hicaz bulunur. Hicaz, Şam'dan Necran'a kadar uzanan dağları yer yer kesen vadilerden meydana gelir. Bölge, batısında yer alan Tihâme ile doğusundaki Necid'i birbirinden ayırdığı için Hicaz adını almıştır. Fakat genelde Hicaz denilince, Tihâme'yi de içine alan geniş bölge kastedilir. Mekke, Medine ve Taif, Hicaz'ın önemli şehirleridir. Hicaz'ın doğusunda ve Arap Yarımadası'nın orta kesiminde Necid platosu yer alır. Necid'in güneydoğu kesiminde Yemâme bulunur. Yemâme ile birlikte Bahreyn'e el-Arûd adı verilir. Necid platosu, kuzey, doğu ve güneyden çöllerle kuşatılmıştır. Hicaz'ın ve Arap Yarımadası'nın batı kesiminin güneyinde Yemen vardır. Yemen bölgesinin kuzey kısmında Necran, orta kısmında San'a ve güneyinde Taizz yaylaları meşhurdur. Yemen'in doğusunda, dağlık olan ve dağlık olduğu kadar da vadilerle yarılmış bölgeye Hadramut adı verilir. Hadramut'un ve hatta Arap Yarımadası'nın en doğu kısmında Umman yer alır. Umman'ın batısında ve Kuzey batısında Irak hudutlarına kadar uzanan bölgeye Bahreyn veya Hecer adı verilir. Yarımadanın kuzey kesiminde Nüfûd, güney kesiminde ise Rubu'l-Hâlî adı verilen çöller bulunur. Bu iki büyük çölü birbirine bağlayan dar bir şerit halinde Dehnâ Çölü vardır.
Arap Yarımadası'nın Asya kıtası ile birleşen kuzey kesiminde, sınır teşkil edecek coğrafî bir unsura rastlanmadığı için kuzey sınırı hakkında farklı görüşler mevcuttur. Suriye ve Irak bölgelerini de Arap Yarımadası'ndan sayanlar vardır. Suriye ve Irak, coğrafî açıdan Arap Yarımadası'ndan sayılmasa bile, etnik açıdan sayılabilir. Çünkü İslâm'ın doğuşundan önce bu bölgelerde Araplar oturuyorlardı; İslâm'ın doğduğu sıralarda da Suriye ve Irak'ta Araplar tarafından kurulmuş devletler bulunuyordu. Bölgede çeşitli Arap kabileleri yaşamaktaydı. İslâm öncesinde, Hz. Peygamber döneminde ve daha sonra dört halife devrinde Müslümanlarla bu bölgelerin halkı arasında sıkı ilişkiler bulunuyordu.
İslâm'ın doğuşuna yakın tarihlerde Arabistan'daki meşhur şehirler şunlardır: Mekke, Taif, Yesrib, Yenbû, Cüreş, San'a, Hicr, Hayber, Suhâr, Debâ, Dûmetülcendel, Fedek, Teymâ, Vâdilkurâ ve Maknâ...[1]
2- Siyasî Durum
İslâm'dan önce Arap Yarımadası'nda belli bir siyâsî sistemin varlığı bilinmemektedir. Yarımadanın tamamını hakimiyeti altında tutan merkezî bir idare mevcut olmamıştır. Ancak yarımadanın kuzey doğusunda Hîreliler, kuzeybatısında Gassâniler, güneyde Yemen'de Sebe' ve Himyer krallıkları gibi devletler kurulmuştur. Diğer yerlerde kabileler müstakil bir şekilde varlıklarını sürdürmüşlerdir. Himyerîlerin son dönemlerinin Mekke ile yakın alakası bulunduğundan, kitabımızda Yemen'de kurulan krallıkları sonraya bırakmayı düşündük. O nedenle önce Kuzey Arabistan'da kurulan devletleri ele alacağız.
a- Kuzey Arabistan
Nabatîler: M. ö. IV. yüzyıldan m. 106 yılına kadar Filistin'in güneyinde, Akabe körfezi ile Lût gölü arasındaki Edom bölgesinde Nabatî Krallığı hüküm sürmüştür. Krallığın merkezi önceleri, bugün bile harabeleri meşhur olan Petra şehriydi. Daha sonra Fırat nehri ile Kızıldeniz arasında geniş bir alana yayılan Nabatîler, Kuzey Hicaz'a bile hakim olmuşlardır. Putperest olan Nabatîler, Roma İmparatorluğu ile çöl arasında bir tampon görevi üstlenmişlerdir. Bu arada Arap Yarımadası'nın kuzeyi ile güneyi arasındaki kervan ticaretini ele geçirerek zenginleşmişlerdir. Roma İmparatorluğu ile Nabatîler arasında çeşitli siyasal ve ekonomik sebepler yüzünden m. s. birinci yüzyılın ikinci yarısında anlaşmazlıklar çıkmış, sonunda İmparator Traianus (saltanatı: M.s. 98-117) 106 yılında Nabatî Krallığı'na son vermiştir. Bununla birlikte Romalılar, Akabe körfezinin güneyine inememişlerdir. Bu nedenle Hicaz'ın kuzeyinde küçük bir Nabatî Devleti kalıntısı bir müddet daha devam etmiştir. Nabatî tüccarlardan Yesrib'e yerleşenler olmuştur. Hatta Hz. Peygamber devrinde Medine'de bir Nabat Pazarı (Sûku'n-Nabat) nın mevcut olduğu bilinmektedir.[2]
Tedmürlüler: Ne zaman kurulduğu kesin olarak bilinemeyen, ancak m. ö. I. yüzyıldan itibaren mevcut olduğu anlaşılan Tedmür krallığı özellikle Nabatî Krallığı'nın ortadan kalkmasıyla gelişmiştir. Krallığın merkezi olan Tedmür şehri, Şam'ın 260 km. kuzeydoğusunda ve Fırat nehrinin 140 km. batısında yer alır. Tedmürlüler, zaman zaman Romalıların saldırılarına maruz kalmışlar, bazen de onlarla birleşerek Sâsânîlere saldırmışlardır. Son olarak Romalılar karşısında yenilgiye uğramışlardır. Roma İmparatoru Orelyan, 273 yılında şehre girerek yağma ettirmiş ve pek çok kişiyi öldürtmüştür. Tedmür, bu olaydan sonra bir daha toparlanamamış ve ülkede ticaret gerilemiştir. Bundan sonra şehirde Hristiyanlık yayılmaya başlamış, İslâm fetihlerine kadar üç yüz yıldan fazla Roma hakimiyetinde kalmıştır. İmparator Jüstinyen (saltanatı: 527-565), burayı Araplara karşı bir garnizon haline getirerek şehrin surlarını inşa ettirmiş ve bir de kilise yaptırmıştır. Tedmür 634 yılında İslâm komutanı Halid b. Velid'e teslim olmuştur.[3]
Gassânîler: Tedmür Krallığı'nın m. s. III. yüzyılın sonlarına doğru gücünü kaybettiği sıralarda Kuzey Arabistan'da iki devlet güçlenmeye başladı. Bunlar, Me'rib Barajı'nın yıkılması üzerine güneyden kuzeye göç eden Araplar tarafından kurulmuş olan Gassânîler ile Hîrelilerdir. Gassânîler, Roma İmparatorluğu'na bağlı olarak Suriye'de, Hîreliler de Sâsânîlere bağlı olarak Irak'ta hüküm sürmüşler ve İslâm'ın doğuşuna dek varlıklarını sürdürmüşlerdir.
Aslen Kahtânîlere mensup olan ve 200-636 yılları arasında hüküm süren Gassânîler, III. yüzyılın başlarında Suriye taraflarına gelerek, Gassan suyu kenarına yerleştiler. Yerleştikleri yere nisbetle bunlara Gassânîler; reisleri Cefne'ye nisbetle de Cefneoğulları, Cefne ailesi (Âlu Cefne) denilir. Gassânîler bir müddet sonra bölgeye hakim oldular; Romalıların tesiri ile Hristiyanlığı kabul ettiler ve Bizans kültürünün etkisi altına girdiler. İslâm'ın doğuşuna kadar Bizans İmparatorluğu'nun uydusu olarak varlıklarını devam ettirdiler. Romalılar güney sınırlarını hem bedevî akınlarına, hem de Sâsânîlere karşı koruyabilmek için Gassânîleri desteklediler. Gassânîler Hîrelilerle sık sık savaştılar.
Suriye ve Filistin'in 613-614 yıllarında İran Şahı Hüsrev Perviz tarafından ele geçirilmesi ile birlikte Gassânîlerin çöktüğü ve gücünü kaybettiği görülmektedir. Bizanslıların 628'de İranlıları mağlup ederek Suriye ve çevresini geri almasından sonra Gassânîler güçsüz ve önemsiz bir duruma düştüler. Hz. Peygamber zamanında Gassânîlerin siyâsî bir bütünlüğe sahip olmadığı anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber'in Gassânî emîrlerinden Hâris b. Ebû Şemir'e İslâm'a davet mektubu gönderdiği bilinmektedir. Ayrıca Hz. Peygamber 8/629 yılında Hâris b. Umeyr'i adı tespit edilemeyen Busrâ emîrine elçi olarak göndermiş; Hâris, Gassanî emîrlerinden Şurahbil b. Amr tarafından Mûte'de öldürülünce Mûte Seferi'ni tertiplemiştir. Daha sonra da, Gassânîlerden gelebilecek saldırı tehdidine karşı Tebük Seferi düzenlenmiştir. Gassânîlerin son kralı Cebele b. Eyhem'dir. O, Yermük Savaşı'nda (15/636) İmparator Herakleios tarafından Bizans ordusu içinde yer alan on iki bin kişilik Hristiyan Arapların başına komutan tayin edilmiş ve Müslümanlara karşı savaşmıştır. Yermük Savaşı'nda Bizans ordusunun mağlup olması, Gassânîlerin de sonunu getirmiştir. Cebel b. Eyhem'in Yermük yenilgisi üzerine kabilesiyle birlikte kendi topraklarına çekilip Hristiyan olarak öldüğü söylendiği gibi; Müslüman olduğu ve Hz. Ömer'e gelerek İslâm'ı kabul ettiği; ancak bir müddet sonra irtidat ederek Bizans bölgesine gittiği de söylenmektedir.[4]
Hîreliler: Kûfe'nin yaklaşık beş kilometre güneyinde yer alan başkentleri Hîre'ye nisbetle bunlara Hîreliler denildiği gibi, III. yüzyılda güneyden gelen Lahm kabilesine mensup oldukları için Lahmîler de denilmektedir. Sâsânîlerin uydusu olan Hîreliler, bu devleti göçebe Arapların saldırılarına karşı korurlar, Bizans'a tâbî bir krallık olan Gassânîlerle sık sık savaşırlardı. Hîrelilerin meşhur krallarından birisi olan Numan b. Münzir (saltanatı: 586-613) Sâsânî hükümdarı tarafından atıldığı hapishanede öldü. Hîre Krallığı bundan sonra doğrudan Sâsânîlerin merkezine bağlı bir valilik haline getirildi. Devlet başkanlığına Tağlib kabilesinden İyâs b. Kabîsa, onun yanına da murakıp olarak da İranlı bir memur tayin edildi. Bu duruma öfkelenen Bekir b. Vâil kabilesi ile, Sâsânîler ve müttefikleri olan Hîreliler arasında meşhur Zû-Kâr Savaşı meydana geldi. Bu savaşta Sâsânîler yenildiler. Bundan sonra Hîre yine Sâsânîlere bağlı olarak yönetildi. Tarihçiler son Hîre kralı olarak Münzir b. Numan'ı gösterirler. Münzir'in idaresi Halid b. Velid'in Irak fetihlerine kadar sürmüş ve Hîre şehri 12/633 yılında Halid b. Velid'e savaşılmadan cizye karşılığında yapılan bir antlaşma sonucu teslim olmuş, yapılan antlaşmada kendilerine can ve mal güvencesi verilmiş, dinlerini rahatça yaşayabilecekleri hususu karara bağlanmıştır.
Mekke'de oturan Kureyş kabilesinin Hîre ile ticârî ilişkileri vardı. Mesela, Mervan'ın babası Hakem b. Ebü'l-As'ın Hîre'den ıtriyat getirip sattığı, Hz. Ömer'in de İslâm öncesinde Hîreli Ka'b b. Adiy ile ortak ticaret yaptığı söylenmektedir. Arap Yarımadası'nda yazının Enbar'dan Hîre'ye geçtiği, burada geliştiği ve yarımadanın diğer bölgelerine yayıldığı, hatta Mekke'ye bile buradan geldiği bilinmektedir.
Putperestlik, Hristiyanlık, Yahudilik, Mecusîlik, Maniheizm ve Mazdeizm'in yaygın olduğu Hîre'ye Nastûrî Hristiyanlığı erken dönemlerden itibaren girmeye başlamıştır. Hîreliler başlangıçta putperest idiler. Mazdek mezhebi onlar arasında taraftar bulamamıştır. Daha sonra buraya Hristiyanlık girmiştir. Hîre krallarının ne zaman Hristiyanlığı kabul ettikleri hususunda farklı görüşler mevcuttur. Buranın IV. yüzyılın başlarından itibaren bir piskoposluk merkezi olduğu bilinmektedir. Yine aynı yüzyılın ortalarında Hîre'de Nastûrî kilisesine mensup bir Hristiyan topluluk mevcuttu. VI. yüzyılın ikinci yarısında hüküm süren Amr b. Hind'in annesi, Gassanlı bir Hristiyan prenses idi ve şehirde bir manastır yaptırmıştı. Aynı yüzyılın sonuna doğru Numan b. Münzir resmen Hristiyanlığı kabul etti. Bunun üzerine, daha önce de belirtildiği gibi, Sâsânî hükümdarı tarafından hapse atıldı.[5]
Himyerîlerden Önce Yemen: Yemen'de m. ö. 1400 ile 650 yılları arasında Maînliler hüküm sürmüşlerdir. Maîn Krallığı'nın merkezi San'a'nın doğusunda harabeleri bulunan Maîn şehri idi. Maînliler daha ziyade ticari hayata önem verirler, Arabistan mahsulleriyle Hindistan ve Çin'den gelen malları Mısır, Filistin ve Suriye'ye satarak büyük gelir elde ederlerdi.[6]
Yemen'de Maîn krallığından sonra Sebe krallığı kurulmuştur. Sebelilerin başşehri başlangıçta Sirvâh, daha sonra da San'a'nın kırk kilometre doğusunda bulunan Me'rib idi. Tarım ve ticaretle uğraşan Sebeliler barajlar inşa etmişlerdir; örneğin Me'rib Barajı çok ünlüdür. M. ö. 750-115 yılları arasında hüküm süren Sebe Krallığı, Himyerîler tarafından yıkılmıştır.[7]
Himyerîler: Kahtânî Araplarından olan Himyerîler, başlangıçta, sonraları Zafâr adıyla bilinen Reydân'da oturuyorlardı. Daha sonra Sebelilere karşı galibiyet elde edip, onların topraklarını hakimiyet altına aldılar. Kısa süre sonra Hadramut'u da ele geçirdiler. Maînliler ve Sebelilerin aksine savaşçı bir millet olan Himyerîler, İranlılarla ve Habeşlilerle mücadele etmişlerdir. Himyerî krallarından bazıları, kuvvetli ve kudretli anlamına gelen "tubba' " lakabıyla anılırlar. Himyerîler m. ö. 115 ile m. s. 525 tarihleri arasında hüküm sürmüşlerdir.
Himyerîler, IV. yüzyılın ortalarında, yarım yüzyıla yakın Habeş hakimiyetini kabul etmek zorunda kaldılar. Fakat 374 yılında tekrar bağımsızlıklarına kavuştular. Bu sırada bölgede Yahudilik ve Hristiyanlık rekabet halinde bulunuyordu. Hristiyanlık, bölgede Habeşlilerin kurdukları geçici hakimiyet döneminde IV. yüzyılda buraya girdi. Roma İmparatorluğu'nun 395 yılında ikiye bölünmesinden sonra Doğu Roma (Bizans) imparatorları siyâsî nüfuz ve ticârî faaliyetlerini genişletmek amacıyla Hristiyanlığı Arap Yarımadası'nda yaymak için büyük çaba sarfettiler. Bu amaçla Aden ve Necran taraflarına papazlar gönderdiler ve Necran'da bir de manastır yaptırdılar.
Yahudilik ise tüccarların kuzeye yaptığı seyahatlerde Yahudilerle ilişkileri sonucu Yemen'e girdi. Hatta Himyerî kralı Zûnüvâs Yahudiliği kabul etti ve Yosef adını aldı. Arap Yarımadası'ndan Hristiyanlığın kökünü kazımak için Necran üzerine yürüdü. Zûnüvâs, yerli Hristiyanların Hristiyan Habeşlilerle siyâsal bütünleşme arzusu taşıdığına inanıyor, hepsini vatan haini sayıyordu. O nedenle Necranlıları, Hristiyanlığı terke ve Yahudiliği kabule zorladı. Kabul etmeyenleri Uhdûd adı verilen içi ateş dolu çukurlara atarak diri diri yaktı. Başkanlarını öldürdü, mallarını, yağmaladı, İncilleri yaktı ve kiliselerini yıktı. Ateş çukurlarına atılanların dört bin veya yirmi bin kişi olduğu söylenir (523). Kur'an-ı Kerim'in Bürûc Sûresi'nde[8] bu olaya işaret edildiği kabul edilir. Şayet Bürûc Sûresi'nde işaret edilen bu olay ise, hendeklere doldurulup yakılan bu Hristiyanların tevhid
inancına sahip oldukları anlaşılmaktadır. Çünkü adı geçen sûrede bu kimseler "mü'minler" olarak tavsif edilmekte ve onlardan "Allah'a inandıkları için intikam alındığı" bildirilmektedir. İslâm'ın doğduğu sırada Himyerî melikleri mahallî küçük emirlikler halinde varlıklarını sürdürüyorlardı.[9]
Yemen'de Habeş Hakimiyeti: Zûnüvâs'ın katliamından kurtulan bir şahıs, Habeş hükümdarına giderek felaketi haber verdi ve ondan yardım talep etti. Habeş hükümdarı, Eryât adlı şahsın komutasında içinde meşhur Ebrehe'nin de bulunduğu yetmiş bin kişilik bir orduyu Zûnüvâs üzerine gönderdi. Yapılan savaşta Zûnüvâs yenildi ve atını denize sürerek intihar etti veya kaçmak isterken denizde boğuldu (525). Onun ölümüyle Himyerî Devleti de son buldu. Eryât, Yemen'i istila ederek burayı Habeşistan'a bağlı bir eyalet haline getirdi; böylece yaklaşık elli beş yıl devam edecek olan Habeş hakimiyeti başlamış oldu. Bu suretle Yemen'e kurtarıcı olarak gelmiş olan Habeşliler istilacı olarak kaldılar. Ancak, bununla birlikte, yukarıda da söylendiği gibi Himyerî melikleri Hz. Peygamber zamanına kadar mahallî küçük emirlikler halinde varlıklarını korumuşlardır.
Bu arada Eryât ile Ebrehe arasında anlaşmazlık çıkması sonucu halkın desteğini de sağlayan Ebrehe, Eryât'ı öldürerek Yemen'in idaresini eline geçirdi (537). Habeş hükümdarı yeni bir iç savaşa meydan vermemek için, kendisine bir mektup yazarak itaatını arzeden Ebrehe'nin Yemen valiliğini onayladı. Ebrehe, San'a'da meşhur Kulleys tapınağını yaptırarak bütün Arapların burayı ziyaret etmesini istedi. Onun bu hareketi Arapların tepkisine yol açtı; Kinâne kabilesinden bir şahıs tapınağa girerek pisledi. Buna kızan Ebrehe, Kâbe'yi tahrip etmek gayesiyle önünde filler bulunan bir orduyla Mekke üzerine yürüdü. el-Muğammes denilen yerde karargâh kurdu. Ebrehe ile Kureyşliler arasındaki görüşmeler burada yapıldı. Ebrehe'nin süvarileri Mekke'ye kadar sokularak Kureyş'in ve diğer kabilelerin mallarını yağmaladılar; bu arada Hz. Muhammed (s.a.s.)'in dedesi olan Abdülmuttalib'in de iki yüz devesini götürdüler. Kureyş, Hüzeyl, Kinâne ve diğer bazı kabileler birleşerek Ebrehe'ye karşı savaşmayı düşündülerse de başa çıkamayacaklarını anlayınca vazgeçtiler. Bu arada Ebrehe, Abdülmuttalib'le görüşmek istediğini bildirdi. Abdülmuttalib, Ebrehe'ye gelerek el konulan develerini istedi. Ebrehe onun bu tutumunu hayretle karşıladı. Fakat Abdülmuttalib kendisinin develerin sahibi olduğunu, Kâbe'nin de koruyacak bir sahibi bulunduğunu söyledi; Ebrehe'nin huzurundan ayrılarak doğruca Kâbe'ye gitti ve Allah'a dua etmeye başladı.
Kâbe'yi tahrip etmekten vazgeçmesi için yapılan bütün teklifleri reddeden Ebrehe, ordusuna hücum emri verdi. Ancak ordunun önünde bulunan büyük fil yerinden kımıldamadı. Ordunun büyük bir kısmı, Kur'ân-ı Kerim'de[10] de belirtildiği gibi akın akın gelen ve başlarına taş yağdıran Ebâbîl kuşları tarafından imha edildi. Canını zor kurtaran Ebrehe, yaralı olarak Yemen'e döndü ve kısa süre sonra da öldü (571).
Yemen bölgesinde Yahudilik ve Hristiyanlık halkın tümü tarafından benimsenmemiştir. Nitekim halkın çoğu İslâm'ın doğuşuna dek putperest olarak kalmıştır. Bazı kabilelerin özel putları mevcuttu. Şu kadar var ki Kâbe kutsal bir yer olarak tanınıyor ve hac mevsiminde ziyaret ediliyordu.
Yemen'de Sâsânî Hakimiyeti: Ebrehe'nin ölümünden sonra yerine geçen oğullarının halka zulmetmeleri üzerine Himyerî krallık ailesinden Seyf b. Zûyezen, Sâsânî hükümdarı Enûşirvân'dan yardım istedi. Enûşirvân'ın, Vehriz adlı bir şahsın komutasında gönderdiği ordu, Yemen'de Habeş hakimiyetine son vererek Seyf b. Zûyezen'i iktidara geçirdi. Bu arada Abdülmuttalib b. Hâşim başkanlığında bir Kureyş heyeti de Seyf b. Zûyezen'i tebrik etmek maksadıyla Mekke'den Yemen'e gitti. Sâsânî ordusunun Yemen'den çekilmesinden hemen sonra Seyf b. Zûyezen, bir Habeşli tarafından öldürüldü. Bunun üzerine Enûşirvan, aynı komutanın idaresinde bir ordu daha gönderip, bu defa Yemen'i Habeşlilerin elinden tamamen alarak Sâsânîler'e bağlı bir vilayet haline getirdi. Vehriz, Sâsânî valisi olarak bölgede Kisrâ adına vergi topladı. Vehriz'den sonra San'a'da sırasıyla Merzubân, Teynücân, Hürre Hüsrev ve Bâzân adlı kişiler valilik yaptılar. Böylece Yemen'deki Sâsânî idaresi elli yıl kadar devam etti. Yemen'de Sâsânîlerin son, İslâm devletinin ilk valisi olan Bâzân, 7/629 yılında İslâmiyet'i kabul etti ve Hz. Peygamber'in bir valisi olarak bölgede görevini sürdürdü.
Yemen'in doğu kesiminde yer alan Hadramut, IV. yüzyıldan itibaren Himyerî krallarının, daha sonra da İran valilerinin hakimiyetinde kalmıştır. İslâm'ın doğduğu sıralarda bölge, çeşitli reislerin hüküm sürdüğü birden fazla kabilenin idaresi altında bulunuyordu.
c- Hicaz Bölgesi
Genel bilgiler: İslâm Tarihi için Arap Yarımadası'nın en önemli bölgesi hiç şüphesiz Hicaz'dır. Zira İslâm dini bu bölgenin önemli şehirlerinden Mekke'de doğmuş, Medine'de gelişip yayılmıştır. Bölgenin bir diğer önemli şehri de Taif'tir. Bu bakımdan, Hicaz bölgesi tarihini ele alırken, Mekke, Medine ve Taif ile bunların çevresi üzerinde duracağız.
Mekke, dinî ve ticârî bir merkezdi. Burada bulunan Kâbe dinî bir merkez olma hüviyetini Hz. İbrahim zamanından itibaren İslâm'ın doğuşuna dek korumuştur. Buna ek olarak, Yemen'den başlayıp Akabe Körfezi'ne ulaşan ticaret yolu, Mekke ve Medine'den geçerek Akdeniz limanlarına bağlanmaktaydı. Ayrıca Mekke çevresinde yılın belli zamanlarında panayırlar kuruluyordu. İşte Kâbe'nin dinî bir merkez oluşu ve Hicaz'ın, Yemen - Suriye ticaret yolu üzerinde bulunması bölgenin önemini daha da artırmıştır.
Hicaz, Kuzey ve Güney Arabistan'ın aksine Bizanslılar veya Sâsânîler gibi güçlü devletlerin işgal maksatlı saldırılarına maruz kalmamıştır. Tarih boyunca çeşitli devletlerin Hicaz'a hâkim olma çabaları çok defa sonuçsuz kalmıştır. Bunda, arazinin dağlık, yollarının dar ve bölgeye asker sevkinin güç oluşunun etkisi vardır. Bunun yanında Hicaz, ekonomik yönden yabancıların iştahını kabartacak bir zenginliğe sahip değildi; herhangi bir işgalci devletin elde edeceği ganimet ve vergi geliri, orduya yapılacak masrafı bile karşılamayabilirdi. Dolayısıyla İslâm'ın doğduğu sıralarda Hicaz ve Necid, Arap Yarımadası'nın en önemli bölgeleri haline gelmiştir. Çünkü bu ikisinin dışında kalan bölgeler yabancı istilalarına maruz kalmıştı. Neticede Hicaz halkı, nesiller boyunca hürriyet havasını teneffüs etmiş, nesebine ve diline yabancı unsurlar karışmadan sâfiyetini koruyabilmiştir.
Mekke: Kureyş'ten Önce Mekke'nin İdaresi: Mekke'nin İslâm tarihinde ve Müslümanlar nazarında önemli yeri vardır. Hz. Peygamber burada doğmuş, büyümüş, evlenmiş, kendisine peygamberlik görevi verilmiş ve peygamberliğinin de on üç yılını burada geçirmiştir. Kâbe, Mescid-i Harâm, Safâ ve Merve adlı kutsal ve meşhur mekanlar burada bulunur. Haccın menâsikinden bir kısmının îfâ edildiği Arafât, Müzdelife ve Minâ, Mekke çevresindedir. Müslümanlar namazlarını Kâbe'ye yönelerek kılarlar. İslâm'ın beş şartından birisi olan hac, bizzat Mekke'ye gitmek suretiyle yerine getirilir.
Mekke'yi ilk olarak mesken edinenlerin Amâlika olduğu söylenir. Daha sonra buraya Güney Arabistan kökenli Cürhüm kabilesi yerleşmiştir. Cürhümlüler zamanında İbrahim Peygamber hanımı Hâcer ve oğlu İsmail ile birlikte Mekke vâdisine gelerek Kâbe'yi inşa etmiştir. Hz. İsmail burada büyümüş ve Cürhümlülerden bir kızla evlenmiştir. Aslen İbrânî olan Hz. İsmail, Yemen asıllı Cürhümlülerden Arapça öğrenmiştir. Onun neslinden, el-Arabü'l-Müsta'ribe, yani Araplaşmış Araplar denilen kuzey Arapları türemiştir. Hz. İbrahim zamanında hac ibadeti farz kılınmış ve Mekke güvenli belde olmuştur. Hz. İsmail vefatına kadar Kâbe'nin idaresini bizzat kendisi yürütmüş, ondan sonra oğlu Nâbit bu görevi üstlenmiştir. Nâbit'ten sonra Kâbe'nin idaresini ele geçiren Cürhümlüler aynı zamanda Mekke'ye de hakim olmuşlardır. Hz. İsmail'in torunları herhangi bir çekişme içine girmeksizin Cürhümlülerle birlikte yaşamaya devam etmişlerdir. Mekke İsmailoğullarına dar gelmeye başlayınca bir kısmı Arap Yarımadası'nın çeşitli bölgelerine dağılmışlardır.
Zaman geldi, Cürhümlüler Kâbe'ye saygısızlık yapmaya, Mekke'ye dışarıdan gelen ziyaretçilere zulmetmeye ve Kâbe'ye hediye edilen mallara el koymaya başladılar. Bu arada Yemen'den Mekke çevresine gelen ve Merru'z-Zahrân'a yerleşen Huzâa kabilesi, Bekir b. Abdümenât kabilesi ile birleşerek Cürhümlüleri Mekke'den uzaklaştırdı (207). Bu olaydan sonra Mekke'nin idaresi Huzâalıların eline geçti. Bu kabilenin Mekke idaresi iki yüzyıldan fazla devam etti. Bu dönemde çok önemli ve olumsuz bir gelişme yaşandı. Huzâa kabilesinin başkanı Amr b. Luhay, Hz. İbrahim'in tevhid inancını temelinden değiştiren puta tapıcılığın ve birçok putun Kâbe'ye yerleştirilmesinin öncülüğünü yaptı. Suriye'de Belkâ yakınlarındaki Maâb denilen yerden Mekke'ye put getirerek Kâbe'ye dikti. Çevrede putperestlik yayıldı. Hz. İbrahim'den kalma bazı inanç ve ibadet şekilleri de putperestlikle birlikte mevcudiyetini devam ettirdi.
Mekke'de Kureyş İdaresi: Kureyş kabilesi, Huzâalıların hakimiyeti boyunca Mekke çevresinde, akrabaları olan Kinâneoğullarının arasında dağınık bir şekilde yaşıyorlardı. Kureyş kabilesine adını veren Fihr b. Mâlik'in altıncı nesilden torunu olan Kusay b. Kilâb, Mekke ve Kâbe'nin yönetimini ele geçirdi. Kusay küçük yaşta iken babası vefat etmiş, annesi de Suriye'li bir adamla evlenmişti. Kusay'ın çocukluğu da Suriye'de annesinin yanında geçmişti. Hz. Peygamber'in beşinci göbekten dedesi olan Kusay, Mekke'ye döndü ve Huzâalıların başkanı olan Huleyl b. Hubşiyye'nin kızı Hubbâ ile evlendi. Bu evlilikten Abdüddâr, Abdüluzzâ, Abdükusay ve Abdümenâf adlı çocukları dünyaya geldi. Kusay, kayın babasının ölümünden sonra, Kâbe'nin anahtarlarını eline geçirmek istedi. Ancak Huzâalıların şiddetli muhalefeti ile karşılaştı. Sonunda Suriye'de bulunan ana bir kardeşi Rizâh'ın da yardımıyla, hacla ilgili görevleri elinde bulunduran Sûfelileri ve Kâbe hizmetlerini yürüten Huzâalıları yenilgiye uğrattı. Bundan sonra Mekke'de Huzâalıların idaresi sona erdi ve Kureyş'in hakimiyet dönemi başladı.
Kusay, idareyi eline alır almaz, daha önce Mekke çevresinde dağınık bir şekilde yarı göçebe hayatı yaşayan Kureyş kabilesini bir araya toplayarak Mekke'nin Harem bölgesine yerleştirdi. Kureyş kabilesinin boylarını Kâbe'nin etrafına inşâ edilen evlerde iskâna tabi tuttu. Kabilesini bir araya topladığından dolayı "mücemmi'" (birleştirici) ünvanını aldı. Kendi yakın akrabalarını şehrin iç kısımlarına, uzak akrabalarını da dış kısımlarına yerleştirdi. İç kısma yerleşenlere Kureyş el-Bitâh, dış taraflara yerleşenlere Kureyş ez-Zavâhir adı verilir. Bu suretle Kureyş kabilesi göçebelikten (bedevîlik) yerleşik hayata (hadarîlik) geçmiş oluyordu. Kureyş el-Bitâh, İslâmiyetin ortaya çıktığı sıralarda başlıca şu kabilelerden oluşuyordu: Hâşim, Ümeyye, Nevfel, Muttalib, Zühre, Abdüddâr, Esed, Teym, Mahzûm, Adiy ve Sehm.
Kusay, Mekke'nin idaresi ve hac hizmetlerinde bazı yenilikler yaptı; Kâbe'nin yanına, Kureyş kabilesinin önemli işlerinin görüşüldüğü Dârünnedve'yi inşâ etti. Kureyş kabilesinden her sene para toplayarak yemek hazırlamaya, hac mevsiminde hacılara, fakirlere ve yiyeceği olmayanlara Mekke'de, Mina'da ve Arafat'ta ikram etmeye başladı. Bu vazife ileride "rifâde" adıyla kurum haline gelecektir. Kusay, Kâbe avlusuna deriden bir havuz yerleştirerek şehir dışındaki kuyulardan develerle tatlı su taşımaya ve hacıların su ihtiyacını bu suretle karşılamaya başladı. Bu vazife de ileride "sikâye" adıyla kurumlaşacaktır. Ayrıca Mekke'nin çeşitli yerlerine kuyular kazdırdı. "Hicâbe" ve "sidâne" adıyla bilinen Kâbe'nin perdedarlığı, bakımı ve anahtarlarının muhafazası görevini elde etti. "Livâ" adı verilen Kureyş'in bayrağını taşıma imtiyazını üstlendi.
480 yılı civarında vefat eden Kusay, vefatından önce üzerindeki görevleri oğlu Abdüddâr'a vasiyet etti. Ancak Kusay'ın torunları arasında bu görevler yüzünden ihtilaf çıktı. Abdümenâfoğulları olan Hâşim, Abdüşems, Nevfel ve Muttalib, o sıralarda Kureyş ticaretini geliştirerek uluslararası boyutlara ulaştırmışlar, bu suretle hem çevre ülkelerin hükümdarları ve hem de Araplar nezdinde şöhret kazanmışlardı. Bu dört kardeş, Abdüddâroğullarının elinde bulunan ve Kusay'dan intikal eden Hicâbe, Rifâde, Sikâye, Livâ ve Dârünnedve'yi ele geçirmek istediler. Sonuçta Kureyş ikiye bölündü. Esed, Zühre, Hâris ve Teymoğulları, Abdümenâfoğullarını desteklediler. Bunlar birbirinden ayrılmamak ve ittifak kurdukları kabileleri yalnız bırakmamak üzere Mescid-i Haram'da kokulu su dolu bir kazana ellerini batırıp, sonra da Kâbe'ye sürerek yemin ettiler. Bunun için kendilerine "Mutayyebûn" (koku sürülmüşler) denildi. Hz. Peygamber'in kabilesi olan Hâşimoğulları da Mutayyebûn'a dahildi.
Öte yandan Sehm, Cumah, Adiy ve Mahzûmoğulları, Abdüddâroğullarıyla ittifak kurdular. Bunlar da, birbirinden ayrılmamak ve müttefiklerini yalnız bırakmamak üzere Kâbe'nin önünde yemin ettiler. O nedenle kendilerine "Ahlâf" (müttefikler) denildi. Mutayyebûn ve Ahlâf grupları, birbirlerinin kökünü kazıyıncaya kadar savaşmaya karar verdiler. Fakat sonunda barış gerçekleşti. Buna göre Hicâbe, Livâ ve Nedve `nin eskiden olduğu gibi Abdüddâroğullarının elinde kalması, rifâde ve sikâyenin ise Abdümenâfoğullarına verilmesi kararlaştırıldı. Rifâde ve sikâyeyi Hz. Peygamber'in büyük dedesi Hâşim b. Abdümenâf üstlendi. Her iki taraf da yaptıkları bu antlaşmayı hiç bozmadan İslâm'ın ortaya çıkışına kadar devam ettirdiler. Kusay'ın ihdas ettiği görevlerden rifâde ve sikâye İslâm'ın doğduğu sırada Hâşimoğullarının; livâ, nedve ve hicâbe, Abdüddâroğullarının; Kusay'dan itibaren nesilden nesile intikal eden ordu komutanlığı görevi ise Ümeyyeoğullarının elinde bulunuyordu.
Kusay'ın vefatından İslâm'ın doğuşuna kadar yaklaşık bir buçuk asır kadar bir süre geçmiştir. Bu zaman zarfında Mekke'nin idaresiyle ilgili olarak yeni görevlere ihtiyaç duyulması sebebiyle Kusay'ın ihdas ettiği görevlere zamanla yenilerinin eklendiği görülmektedir. İslâm'ın doğduğu sırada Mekke'nin idaresi ile ilgili on iki kadar görev göze çarpmaktadır. Bu görevler ve görevleri yürüten kabileler şunlardır: Rifâde: Mekkelilerden para toplayıp fakir hacılara yemek vermek; bu görev Hâşimoğullarının elinde idi. Sikâye: Hacıların su ihtiyacının karşılanması; bu görev de Hâşimoğullarının elinde idi ve son olarak Abbas b. Abdülmuttalib tarafından yürütülüyordu. Nedve: Mekke'nin ve Kureyş kabilesinin önemli işlerinin görüşüldüğü Dârunnedve'deki başkanlık görevidir. Bu, Abdüddâroğullarının elinde idi ve Nedve adı verilen kurul burada toplanırdı. Nikah merasimleri burada yapılır, erkek çocuklar burada sünnet edilirdi. Ordu komutanları savaşa çıkarken sancağı buradan alırlardı. Barış zamanında sancak meclis salonunda muhafaza edilirdi. Hicâbe (Sidâne): Ka'be'nin perdedarlığı, bakımı ve anahtarının muhafazasıdır. Abdüddâroğullarından Osman b. Talha'da idi. Livâ: Kureyş'in bayrağını taşıma imtiyazıdır. Abdüddâroğullarında idi. Ukâb: Kartal veya karakuş manasına gelen Ukâb, Kureyş'in sancağı idi. Savaş sırasında ortaya çıkarılır ve onu ordu komutanı taşırdı. Eşnak: Diyetlerin ödenmesi ve zararların tespiti görevidir. Teymoğullarının elinde olan bu görevi Hz. Ebû Bekir yerine getiriyordu. Kubbe ve E'inne: Kubbe, savaş zamanında bir çadırın kurulması ve Kureyşlilerin orduyu techiz için getirdikleri savaş malzemelerini ve paraları burada toplama görevidir. E'inne ise savaşta Kureyş ordusundaki süvari birliğine kumandanlık yapmaktır. Bu ikisi Mahzumoğullarından Halid b. Velid'in uhdesinde idi. Sifâret: Kureyş'in yabancılar nezdinde temsil edilmesi. Adiy kabilesinin elinde olan bu görevi Ömer b. Hattab yürütüyordu. Eysâr: Bir işe başlamadan önce "Ezlâm" adı verilen oklarla bir çeşit kumar oynamak ve fala bakmak. Cumah'tan Safvân b. Ümeyye bu işe bakıyordu. Meşûra veya Meşveret: Kureyş kabile reislerinin bir işe karar vermeden önce bu işe bakan kimseyle istişare etmeleridir. Esed'den Yezîd b. Zem'a bu görevi yürütüyordu. Hukûme veya Emvâl-i Muhaccere: Bu görev putlara sunulmuş olan malların saklanmasıdır. Sehmoğullarından Hâris b. Kays buna bakıyordu.[11]
İslâm'ın doğuşundan kısa bir süre önce Mekke'de, Bizans İmparatorluğuna bağlı bir krallık kurma teşebbüsü başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bizans İmparatoru Jüstinyen, Kureyş'in Esed kolundan olan ve Hristiyanlığı kabul eden Osman b. Huveyris'e bir taç vermiş; ayrıca eline kendisini Mekke kralı tayin ettiğini içeren bir de mektup vermişti. İmparator mektupta Mekkelilerden Osman b. Huveyris'i kral olarak tanımalarını ve kendisine vergi vermelerini istemişti. Jüstinyen'in mektubu ve tacıyla Mekke'ye gelen Osman b. Huveyris, Kureyş kabilesini toplayarak durumu iletmişti. Ancak bizzat kendi ailesinin ileri gelenleri "Mekke'nin özgürlüğe alışmış halkı kendilerinin bir kral tarafından idare edilmesine asla razı olmazlar" diyerek karşı çıkmışlardı. Dolayısıyla imparatorun isteği reddedilmişti. Çünkü bu istek kabul edilseydi, Kureyş'in, Bizansla o dönemde çekişme halinde bulunan İran'la ticârî ilişkileri tehlikeye düşebilirdi. İmparatorun isteğinin yerine getirilmemesi üzerine Bizanslılar Suriye'ye giden Kureyş tüccarını rahatsız etmeye ve hatta tutuklamaya başlamışlardır. Fakat bu baskılar da sonucu değiştirmemiştir.
Mekke'nin ve Kureyş kabilesinin siyâsî tarihinde önemli yer tutan ve Hz. Muhammed (s.a.s.) yirmi yaşlarında iken meydana gelen Ficâr Savaşları ile, Hilfülfudûl Antlaşması'nı Hz. Peygamber'in gençliğini işlerken ele alacağımız için burada bu iki konu üzerinde durmayacağız.
Yesrib (Medine): Hz. Peygamber buraya hicret ettikten sonra Medine adını alan Yesrib'in eski sakinleri Amâlika kavmi idi. Amâlika dağıldıktan sonra, m. ö. VI. yüzyılın başlarında Bâbil Kralı Buhtunnasr'ın Kudüs'ü işgal edip oradaki Yahudileri Bâbil'e götürdüğü sırada kaçıp kurtulan bazı Yahudiler Hicaz bölgesine giderek Hayber, Vâdi'l-Kurâ, Fedek ve Yesrib'e yerleştiler. Hristiyanlığın Suriye'de yayılmasından sonra Romalıların sıkı takibine uğrayan Suriye ve Filistin Yahudilerinden bazıları da Hicaz'a göç ettiler. Yesrib'e yerleşenler Benî Kurayza, Benî Nadîr ve Benî Kaynukâ' adlı Yahudi kabileleridir. Hicaz'a yerleşen Yahudiler Arap kabile geleneğini benimsediler ve Arap isimlerini aldılar. Bunlar ziraat, ticaret, kuyumculuk, demircilik, dokumacılık, silah ve zirâî alet imalatı ile meşgul oluyorlardı. Yahudiler, Araplar gibi özel mahallelerde ikamet ediyorlardı. Bu arada Yemen'de Me'rib Barajı'nın yıkılması üzerine muhtemelen II. veya III. yüzyılda kuzeye göç eden güney Araplarından Ezd kabilesinin iki kolu olan Evs ve Hazrec Yesrib'e yerleştiler. Abdüleşheloğulları Evs'in, Neccâroğulları da Hazrec'in İslâm'ın doğduğu sırada meşhur olan kollarındandır.[12]
Tâif: Mekke'nin yaklaşık yüz yirmi kilometre güneydoğusunda bulunan Tâif'te Sakîf kabilesi oturuyordu. Havası serin olduğu için Mekkelilerin sayfiye merkezi idi. Ayrıca Ebû Uhayha, Utbe ve Şeybe b. Rebîa, Abbas b. Abdülmuttalib gibi pek çok Kureyşlinin orada arazileri ve üzüm bağları vardı. Sakîf kabilesi ziraat ve ticaretle meşgul oluyordu. Tâif, kuru üzüm, deri sanayi ve şarap üretimi ile meşhurdur. Bağcılığın yanında arıcılık da yapılıyordu. Başta Ebû Süfyan olmak üzere Kureyş tacirleri Tâif'te üretilen malları Arap Yarımadası dışına ihraç ederlerdi.
Görüldüğü gibi İslâm'ın doğduğu sırada Hicaz'da siyâsî bir birlik ve merkezî bir otorite mevcut değildi. Sosyal düzeni sağlamada kabileler ve gruplar arasındaki güç dengesinin, kan bağına dayalı üniter yapının, gelenek ve örfün, hakemlerin, kabile meclis ve başkanlarının, şehir eşrâfının önemli yeri vardı.[13]