Transkript
1 Nijerli Köylüler: Taşra Gelişimi Konusunda Bazı Paradigmaların Gelişimi ve Sürmesi Mehdi Saqalli Louvain Katolik Üniversitesi, B 1348 Louvain/la-Neuve, Belgium Tel: 32 (0) Faks: 32 (0) Sahra altı Afrika, birbirinden oldukça farklı deneylerin yapıldığı bir bölgedir. Özellikle 70 li yıllardaki insanî felaketlerinden, 80 li yıllardaki devletlerin gelirlerinin düşüşlerinden ve 90 lı yıllardaki yapısal düzenlemelerinden itibaren Sahra altı Afrika, bütün kalkınma yaklaşımlarının denendiği bir yer haline gelmiştir. Yaklaşımlar her ne olursa olsun, bu eylemlerin etkisi genel itibariyle çok düşük olarak kabul edilmektedir: Hatta Sahra altı Afrika nın gelirinin son yirmi yıl içinde düştüğü dahi dile getirilmektedir. Bu başarısızlık, 70 li yıllarda ortaya çıkan bir tür Afrika kötümserliğinin medyalara, kamuoyuna, ekonomik çevrelere ve son olarak kalkınmaya destek veren uluslararası mercilere yerleşmesine neden olmuştur. 1 Bu başarısızlık, her biri kendi ideolojisini deneyen mercilerin çoğalmasını da beraberinde getirmiştir. Başarısızlığın gözlemlenmesi, kalkınma eylemlerine son verilmesine neden olabilecekken, iki denetimsizlik bu artışa yol açmıştır: 80 li yıllardan itibaren Asya da ve bir parça da Latin Amerika da olup bitenlerden farklı olarak devletler ya kalkınma eylemlerinin uygulanmasında uzun zaman yetersiz kalmışlar ya da yalnızca tanık olmakla yetinmişlerdir. 2 (Courade, 1989). Eksik olan ikinci önemli nokta, kalkınma ajanslarıyla kalkınma eylemlerinin finansmanında sermaye sahipleri arasındaki koordinasyondur. 3 Bunu görmek için her kuruluşa özgü ve son derece karmaşık bir kalkınma projesinin uygulanmasındaki yöntem çokluğuna bakmak yeterli olacaktır. Bu eksiklik, finansman olasılıkları karşısında kalkınma önerileri arasında bir eşitsizliği doğurmaktadır. Dolayısıyla kalkınma sistemi, proje sözcüğü altında özetlenen taleplerin çokluğunun, finans arzlarının, koşullarının, aşırı belirlenmesine çarptığı bir piyasa olarak şu anda işlemektedir. Bu deneyler çoğu zaman birçok belgede paradigmaların ve en kaba uygulama biçimlerinin giderek sahaya daha yakın, gerçeğe yapışık ve daha katılımcı yaklaşımlara doğru doğal bir seçim şemasına göre geliştikleri tedrici bir gelişim olarak tasvir edilir. Böylece daha önceki yaklaşımların göz ardı ettikleri yani gerçekliğin anlaşılması ve/veya kalkınma eylemine daha uygun bir yaklaşım- şeylerin baskın geldiği, yaklaşımların yazıldığını veya sunulduğunu görmek sıradanlaşmıştır. 4 1 René Dumont için 1962 de «L'Afrique noire est mal partie» ve 1980 de «L'Afrique étranglée». 2 Bu ani geri çekme durumu doğal olarak değişkendir: Böylece bir ülkede varolmaya devam eden bir silahlı çatışma nitelikleri ne olursa olsun devlete ve eyleyenlerine eylemde başvurulması zorunlu bir nokta olmasını sağlar. Bu durumlara değinmeyeceğiz, çünkü bu konuda hiçbir tecrübemiz yoktur. 3 Başka bir ayrıntı vermediğimiz takdirde Nijer in birçok dilinde genelde kullanılan proje terimini alanları ve eylem tarzları ne olursa olsun bütün kalkınma eylem biçimlerini belirtmek için kullanacağız. 4 Teşhis koyma yöntemleriyle eylem yöntemyeri doğrudan bağlı değildirler. Bunlar ortak bir ideolojik korpüse aittirler: böylece marjinal toplulukları desteklemeye yönelik eylemler yerel niteliksel anketlerin toptan bir kullanımına doğru ilerlemektedir (MARP, PIPO, ECRIS). Krediyi desteklemeyi amaçlayan projeler gelir düzeyinde kapalı sorulara başvurma eğilimini göstermektedir.
2 Bununla beraber gelişme diye bir şey olduğunu söyleyebilirsek de eski biçimlerin yok edilmesi bu gelişmeye eşlik etmemiştir, bunun tersine bütün yaklaşımlar bir arada varolmaya devam etmiştir: Kalkınmacı toplantılarında birbirinden çok farklı ve sermaye sahipleriyle yarış içinde paralel olarak davranan ajansların temsilcilerini bulabiliriz. Böylece katılımcı sözcüğünün gönderme yaptığı referans, toplum değil de para kaynaklarıdır: En gereksizini dahi finanse edecek sermaye sahipleri bulunduktan sonra bu durum sürüp gidecektir. Böylece kalkınma eylemlerinin tarihini, doğal seçimin pek bir etkisi olmadığı biyolojik bir süreç olarak tasvir edebiliriz, çünkü içerdiği bütün etkilerin çokluğundan dolayı kalkınma yardımlarının finansmanlarının genel düzenlemesi, zamanın egemen ideolojilerinin arkaik olarak kabul ettikleri yaklaşımlarının devam etmesine neden olur. Bu durumda söz konusu olan bir piyasadan ziyade, aynı tema etrafında en büyük farklılıkların birada varolabileceği ve herkesin kendi görüşüne ve ürününe göre davrandığı bir panayır ortaya çıkmaktadır. Bu kalkınma ajanslarının görüşleri gizli ya da açık önvarsayımlarla tanımlanır; bunlar da çoğu zaman kavramsal açıklama olarak eylem programlarının referans terimlerinde ortaya çıkar. Bununla beraber arka planda bunların aksi söylenebilir ve eylemlerinin uygulamasıyla içinde yer aldıkları kavramsal çerçeve arasındaki mesafe de eleştirilebilir. Ama önemli olan bu değildir: uygulamada ulaşılamaz bir etik ve bir ideal adına her tür duruşa, kuralına uygun olarak saldırmak anlamlı değildir. Her ne olursa olsun kalkınma önerilerinde sunulan referans terimlerinin birçoğu sermaye sahiplerine yöneliktir ve bu anlamda resmi sözlerdir. Bu günlük uygulamada, bir projenin aktör/katılımcıları arasındaki ilişkilerin karmaşıklığında gerçek nüanslar ve duruşlar ortaya çıkar. Bununla beraber bu duruşların bir envanterini çıkarmak ve gelişimlerini belirtmek ilgi çekici olacaktır. Kalkınma eylemlerinin büyük farklılıklarına bakıldığında ve bildiğimiz kadar STK ların 5 ve yerel düzeyde bunların uygulama alanlarının sayımının varolmamasından dolayı bu eylemlerin baskın oldukları önemli resmi kaynağı Nijer e bağlı olan araştırma-kalkındırma topluluğunda tasvir edildikleri şekliyle postulatlarla ve birleşik uygulamalarla sınırlı kalacağız. Böylece bu tebliğin konusu, Nijer deneyimiyle bağlantılı olarak kalkınma alanındaki tedrici gelişimi tasvir etmek ki böyle bir şey ukalalık olur- değil de, farklı araştırma paradigmalarını, uygulamada çok önemli olmayan zamansal boyutunda duraklamadan birleşik uygulama terimleriyle bunların bazı sonuçlarını sunmak olacaktır. Öncelikle yağışlı Nijer in kısa bir tanıtımını yapacağız. Ardından temel duruşlarla devam edeceğiz: Birincisi ülkeyi etkileyen yapısal değişimin kökeni, ikinci olarak da postulatların emek birimi olarak tarımcının üzerindeki sonuçlara değineceğiz. Son olarak 2005 te vuku bulan beslenme krizine getirilen cevaplardaki duruş, ardından da bilgilendirme, araştırma ve kalkınma eylemlerinin uygulama yöntemlerine ilişkin duruşları ele alacağız. Bununla beraber son bir noktanın altını çizmek istiyoruz: Nijerli toplumların paradigmalarını ve görüşlerini sunup tartışacağız. Bu görüşler, gerçekliğin kendisi değil de gerçekliği anlayıp özümseme tarzı olarak anlaşılmalıdır, tıpkı haritanın belli değişkenlere göre gerçekliğin bir temsili olduğu gibi. Bu bakış açıları, kanaatimizce uygulama alanlarında bir etkiye sahiptirler. 5 Sivit Toplum Kuruluşu
3 1. Nijer: Sınırda Yaşamak Nijer, Sahil ve çöl arasında bulunan, denize açılmayan geniş bir Batı Afrika ülkesidir ( km²). Batıdan Burkina Faso ve Mali, kuzeyden Cezayir ve Libya, doğudan Çad ve son olarak da güneyden Nijerya ve Benin ile çevrilidir. Ülke, kuzeye ve dolayısıyla da Sahra ya doğru ilerledikçe daha kurak olan enlemsel şeritlere göre şematik bir şekilde tasvir edilebilir. Vaha, tarımcılığının ve hayvancılığın yaygın olduğu, ticaretin ve turizmin geliştiği Air dağının dışında ülkenin kuzeyi tamamen çöldür. 300 km lik güney şerit Sahra-Sahel ikliminin hakim olduğu, yağmura bağlı yapılan tarımın uygulandığı ve yayla ve/veya göçebe hayvancılığın egemen olduğu kuzey bölge ile yağmura bağlı tarımın yapılmasının uygun olduğu ve nüfusun %90 ının bulunduğu Sudan-Sahel ikliminin egemen olduğu güney bölge şeklinde ikiye ayrılır. Bu nüfusun %85 i taşra kısmında ikamet etmekte ve geniş anlamda tarım faaliyetleriyle (tarım, bahçıvanlık, ağaç yetiştiriciliği, hayvancılık, odun ve orman ürünü toplayıcılığı) toplam ülke toprağının yalnızca %15 ini temsil eden ve yaklaşık olarak km² yi kuşatan bir alanda yaşamlarını sürdürmektedirler. Böylece yağmur ölçümü kuzeyden güneye doğru ekin ekilebilen bölgenin kuzeyinde 200 mm ve ülkenin güneyinde 700 mm dir. Şema 1: Nijer de Taşra Üretim Sistemi (Kaynak: FMA) Bu yağışlı bölgede ülkenin önemli üç etnik grubu yaşamaktadır: Batıda ve Nijer nehri boyunca Zarma-Songhaylar (3 milyon kişi), orta bölgede Hausalar (6 milyon) ve doğudan Çad gölüne kadar da Kanuriler (1 milyon) (Tandia, 1991). Aynı zamanda yaklaşık olarak 1 milyon da Peul halkı mevcuttur, bunlar yarı göçebe yayla sakini olup, hayvancılıkla geçinirler ve şematik olarak bu bölgeyle çobancılık bölgesi arasında yayılmışlardır ve yavaş yavaş yerleşik yaşam tarzına geçmektedirler. Son olarak da Air dağlık bölgesinde yaşayan bir buçuk milyon Tuareg bulunmaktadırlar. 6 Burkina Faso yakınlarında bulunan Gurmaçeleri ve Çad- Libya sınırlarının yakınlarında bulunan Tedda/Tubuları da zikrettiğimizde kimseyi unutmamış oluruz. 12 milyonluk bu nüfusun bir takım olumsuz tarafları vardır ki, bunları, en yüksek çocuk sayısına (kadın başına 7,46), PNUD un insan gelişimi endislerinin (IDH) sıralamasında en düşük düzeye sahip ve alım gücü açısından kişi başına düşen gelirin en yüksek (900 dolar) olduğu ülkelerden biri şeklinde sıralamak mümkündür. Yağışlı denilen bölgede temel faaliyet ve iş alanı tarımcılıktır; ancak tarımcılık yalnızca yağış döneminde yani Haziran ile Ekim ayları arasında gerçekleştirilmektedir (Abdoulaye & Lowenberg-DeBoer 2000). Kullanılan temel tahıl darıdır (Pennisetum glaucum L. Br.). Genellikle yanında sebze olarak da niebe (fasülye türü) (vigna unguculata L. Walp) bulunmaktadır (Ada & Rockström 1993). Bu tarım türü çok yaygın olmakla birlikte risk taşımamaktadır: Zorlayıcı ve sabit olmayan bir yağmur ve temelde mineralden eksik topraklarla (Sangare ve al. 2001; Gerard & Buerkert 2001) tarımcılar, kesin sonuçlara ulaşabilmek için ekin elde edecekleri yüzeylerden çok daha fazlasını çapalayıp ekerler 6 Nijer in çok prestijli sayısız bir geçmiş barınmak gibi ilginç bir tarafı olduğunu burada vurgulamalıyız: Bütün büyük grupların hepsinin bir devleti veya güçlü, zengin, meşru ve gururlu örgütleri olmuştur (Sonhay imparatorluğu, Hausa devlet kentleri, Kanem Bornou imparatorluğu, Sokoto peul imparatorluğu, touareg savaşçı ve kervancı büyük oymaklar). Kolektif bir ulusa olan inanç iktidarlarla hep rekabet etmiştir.
4 (Loireau-Delabre 1998; Graef & Haigis 2001). Bunların parselleri köye olan mesafeye ve toprağın kalitesine göre dağılır, böylece yağmurun değişkenliğinin etkileri azaltılmış olur. Kurak dönemde yani Ekim Mayıs ayları döneminde insanlar, iş bulabilmek amacıyla ticaret havzalarına ve Gine Körfezi ne göç ederler (Timera, 2001). Çalışma yaşındaki erkeklerin %30 u ile %80 inin bölgelere göre göç ettiklerini varsayabiliriz (Reardon, 1994). Zarma- Songhay bölgesinde bu göç Gana ve Fildişi Sahili tarafına yapılır. Hausa bölgesinde mevsimlik insan gücü akışı neredeyse tamamen komşu ülke ve aynı zamanda Hausa dilli olan Nijerya ya yöneliktir (Rain, 1999). Bu yoğun göçlerin parasal transferleri bulundukları yerde kalan aileler için önemli bir gelir kaynağıoluşturmaktadır: Araştırmalara göre, yıllık 8 ile 30 Avro kişi başı (Luxereau & Roussel 1997; Loireau-Delabre, 1998; Tahirou 2002; Mounkaïla 2003; Saqalli 2006; Harragin 2006). Bu transferler çoğu zaman tarımın karşılayamadığı beslenme ihtiyaçlarını karşılamak (ROSELT-Niger, 2001a) ve kutlamalar (düğün ve dini bayramlar) düzenleyebilmek içindir. Kuyu veya göller sayesinde ve sulama sayesinde kurak mevsimde ekin ekilebilen topraklara sahip köylerde bahçe sebzeciliği yapılır. Çoğu zaman bu kadınlara ait bir iş olmakla birlikte ve yaklaşık olarak göçlerden elde edilen gelir kadar gelir (bu işi yapan kişi başına yıllık 50 avro) getirmektedir (Waziri Mato 2000; Hamidou 2005; Saqalli et al. 2006). Son olarak besin maddesi ithalat ve paradokslu bir şekilde ihracatlarının günümüz Nijer ticaretinin belirleyici en büyük etkeni olduğu, güneyde bulunan dev ülke olan Nijerya ile ilişkilendirmeden Nijer i anlamak pek mümkün değildir. Kanada, ABD için ne ise Nijer de Nijerya için odur diyebiliriz, yani çöl ile güçlü bir ülke arasında sıkışıp kalmış bir ülkedir. Ancak bu tasviri çok güçlü ve hızlı bir dinamiğe yerleştirmeliyiz: Bu ülkenin nüfusu bir asır içinde büyük bir patlama sergileyerek 1 milyondan 12 milyona yükselmiştir (Guenguant et al., 2002). Fransa nın, 20. yüzyılın başlarında, Nijer e girmiş olması, Nijer nüfusunu fazlasıyla etkilemiş olan bir dizi kıtlık, hayvan hastalığı salgını (epizootie) ve kıyım meydana getirmiştir (Gado 1993). Bununla beraber Pax Francia nın daha sonra siyasi ve askeri olarak empoze ettiği bu fethi, 7 yağışlı bölgedeki Nijer halkına tarlalarını genişleterek ve yeni köyler kurarak kendi topraklarını fethetme imkânı vermiştir. Zorunlu görevler, yeni vergiler ve askerlik de bu dağılmaya neden olmuştur. Bu nedenle Nijer deki her on köyden dokuzunun yaşı 150 yıldan azdır (Raynaut et al. 1997; Vanderlinden 1998). Tarım sistemi, bu asır boyunca tarımcılık/hayvancılık şeklinde çok faaliyetliliğe doğru giderek genelleştirilmiş ve topraklar da tarımsal alana döndürülmüştür (Jouve 2004). Son otuz yıl ve söz konusu dönemde nüfusun artışı bu fethi hızlandırmıştır. Yeni köylerin sayısı azalmış ancak bu sefer de köylerle yarı göçebe kampların arasındaki boşlukları doldurmak söz konusu olmuştur: 1950 de yağış alan bölgenin yalnızca % 10 u tarımsal alandı. Toprakların tedrici olarak dolmasıyla bu yayılmacılık son noktasına ulaşmış gibi görünmektedir; bunu da, çok yıllı nadasların neredeyse tamamen yok olmasında (Guenguant & Banoin 1998) ve yaylacılığın azalmasında (Augusseau et al. 2006) fark etmekteyiz. Mevsimlik göçün genelleştirilmesi de bu görüngünün bir parçasıdır. Fakat bu fethin kapsamı Nijer in farklı bölgelerine göre değişmektedir. 7 Bununla beraber barışın ve güvenliğin Songhay imparatorluğunun, Hausa kent devletlerinin ve Kanem Bornou imparatorluğunun doruk noktasında olduğu 16. asırda sağlandığını burada hatırlatalım.
5 Ülkenin bazı güney bölgelerinde, Nijerya ile sınır bölgelerde ve özellikle de yağışlı bölgenin ortasında bulunan Maradi bölgesinde topraklar tamamen kuşatılmıştır (Maradunfa ilçesinde km² başına 200 kişi düşmektedir) (Mortimore et al. 2001), bu fetih Zinder in kuzeyinde (ülkenin güneydoğusu) (Saqalli 2006) tüm hızıyla devam ederken, Niamey (güneybatı) bölgesinde yavaşlamış gibi görünmektedir (Mounkaïla 2003). Bununla beraber bu alan kısa süreli nadasların dışında bu bölgedeki ekilebilir yüzeylerin %90 ı ekilmektedir. 70 li yıllardan itibaren Nijer, tekrarlanan besin krizlerine tanık olmaktadır ve söz konusu krizlere ilişkin sınır ülke durumdadır: 8 Etnik-tarihsel yapısal sınırlar: Nijer homojen bir şekilde Müslüman olsa da, kültürel olarak Afrika ve Arap-Berberi dünyasının sınırlarındadır. Mekânın kullanılmasındaki yapısal sınırlar: çobanlık ve tarım bölgelerinin kesiştiği noktada yer alır. Kaynakların kullanımında potansiyel yapısal sınırlar: tarımsal ihtiyaçlara aranan cevaplar, yağmurun zamansal ve mekânsal süreksizliğinden ve toprağın fakirliğinden kaynaklanan sınırlarla karşılaşmaktadır. Ekonomik yapısal sınırlar: ekonomi büyük ölçüde komşu ülkeyle yapılan ticareti ve uranyum işletmeciliğini temel almaktadır. Dinamiklerin bağlamsal sınırları: Nijer in tarımsal sistemleri günümüzde dışarıya bağlı etkenler nedeniyle sarsılmaktadır (eşi benzeri görülmemiş bir demografik patlama, tekrarlanan kuraklıklar); toprak artık bu dinamiklerin düzenleme değişkeni değerine bile sahip olamaz durumdadır. Bu durumda eski fakat dengeli bir tarımsal sistemin sınırlarında Sahel köylülerinin tarımsal sistemlerinin genel olarak yıkılmak üzere olduklarını düşünmeli miyiz (Jouve 2003 ; de Rouw & Rajot 2004)? 2. Demografi ve Tarımsal Geçiş 2.1. Müdahale Edilmediği Takdirde Geri Döndürülemez Bir Kötüleşme mi Olacaktır? Krize dayalı bu yaklaşıma, proje belgelerinde veya saf tarımbilimde rastlanılır. Bu fikir yürütme tarzı, son derece güçlü ve eski birkaç paradigma tarafından desteklenmektedir. Uygulamada en çok sonuçlara sahip olan paradigma, kanaatimizce, ekolojinin gelişmesi sayesinde ve aynı zamanda mikro-ekonominin katkıları sayesinde yeniden gerçekleşmiştir. İnsanlarla tabiatın etkileşim şeklindeki Neo-Malthusçu yaklaşımdan bahsetmekteyiz (Malthus 1798 ; Becker et al ; Ehrlich & Luib 1997; Seidl & Tisdell 1999). Demografik geçişte bulunan birçok ülkenin aksine Nijer deki demografik yükseliş çok hızlı olmasının yanı sıra düşüş sergilemeyecek gibi görünmektedir; Guenguant ın (2002) tahminlerine göre ülkenin nüfusu 2050 de yaklaşık olarak 50 milyona ulaşacaktır. Özellikle İkinci Dünya savaşının ardından başlayan bu nüfus patlaması, işlenen topraklarla bağlantılıdır. 9 Bunun açıklaması da basittir: O zamanlar nadir bulunan işti ve topraklar boldu. İşlenmiş toprak yüzeyi büyütüldüğünde toprak etkenin aleyhine iş verimliliğini fazlasıyla 8 Sahel teriminin Arapçada okyanus veya çöl gibi insana yabancı bir çevreye göre sınır anlamında kıyıyı belirtir. 9 İşlenen alanlar 1999 da 11,5 hektardan 2003 de 12,6 hektara geçmiştir, yani yarım asırdır kişi başı ekilmiş ya da nadasa bırakılmış 1 hektara yakın düşüyor.
6 arttırmıştır. Bunun dışında ortaya çıkan yeni köylerle birlikte yer kalmama durumunu önlemek için her köylünün olabildiğince fazla toprak edinmesi gerekmekteydi. Bununla beraber kullanıcı grupları, tarımcılar ile hayvancılık yapanlar (Lycklama 2000; Turner et al. 2005) arasında ve tarımcılık- hayvancılık yapanlar arasında (Luxereau & Roussel 1997; Yamba 2005) aynı kaynakların paylaşımı konusunda çıkar çatışmaları olmuştur. Bu ortaklar trajedisi ile yeniden gündeme gelen teorinin desteklediği söz konusu çatışmaların artmasından 10 endişe duyulmaktadır (Hardin 1968): kaynakların sınırlanmasına karşılık mevcut tüm aktörler, birbirlerinden önce davranıp kaynakları ele geçirerek kullanmaya girişeceklerdir. Kuşkusuz bu yayılma, ağaçlık alanlarda genel bir azalmayı ve özellikle demografik olarak yoğun olan bölgelerde bulunan tarlaların ortalama verimliliğinin düşmesini de beraberinde getirmiştir (Thébaud 1996; Mainguet & Da Silva 1998; Schlect & Buerkert 2004) te ve 1984 te vuku bulan büyük kuraklıklar, alarm çanlarının çalmasına neden olmuştur: Köylüler tarlalarını büyüterek, odun keserek ve hayvanlarını otlatarak doğal kaynaklarını yok etmişlerdir ancak hayatta kalabilmek için başka seçenekleri bulunmuyordu (Reenberg & Paarup-Larsen 1997; Loireau-Delabre 1998). Toplumsal ve/veya ekonomik nedenlerden ötürü çevreye zarar vermeyen daha yüksek ve daha az yıkıcı yöntemlerden ya habersizdiler ya da bunları elde edecek imkânları yoktu (Baidu-Forson 1999). Zaman zaman iklimsel etkilerden dolayı ciddi boyutlara varan üretim yetersizliğine ilişkin krizlerin tekrarlanma riskine karşı ve azalan kaynaklar için gruplar arasında çıkan sosyopolitik krizlere karşı alternatifler nelerdir? Bu durum boş toprakların sonu meselesine cevap vermek için yeni tekniklere başvurmak gerektiğini ileri sürmeye itmektedir; elbette bu teknikler önceden test edilmeli ve uygunluğu saptanmalıdır; tarımda üretkenliği arttırmak amacıyla tarımla uğraşanların ve hayvancılık yapanların üretim sistemlerini değiştirmeleri için uygun teknikler olmalıdır. Kredi ve formasyon anlamında bir destek, sistemin yoğunluk kazanması için yeterli olmalıdır (Tahirou & Sanders 2006). Bu görüş, Hindistan da 60 lı yıllarda gerçekleştirilen Yeşil Devrim hareketinin temelini oluşturmuştur. Nijer de tekniklerin iki dışa bağlı veya yerel- veya üç hedef- kökeni olabilir: Doğal kaynakları korumak: Yerel olarak bazı teknikler bilinmekte ve uygulanmaktadır: zai 11, yarım ay ekin tarlaları 12, hasırla örtme 13, toprakların daha iyi bir şekilde tarla haline getirilmesi 14, toprağı sürmeden ekme 15 vs. Bu teknikler sertleşmiş ve işlenmemiş toprakların ekine açılmasını ve yeniden ormanlaştırılmasını sağlamaktadır. Bunların rüzgâr kıran çitler, yeniden ormanlaştırma, vs. gibi dışsal uygulamalarla uygulanması mümkündür. Bütün bu tekniklerin iş bakımından bir ederi bulunmaktadır. 10 Yakın bir zamanda Ekim 2006 da yaklaşık mahami çobana silah taşıdıkları ve fazla büyük sürü ye sahip oldukları gerekçesiyle hükümet tarafından Çad a sınırdışı edilecekleri haber verilmiştir. 11 Burkina Faso dan gelen Zai sertleşmiş ve temizlenmiş topraklarda organik maddenin çıkartılıp tekrar ekilmesi. 12 Yarım-aylar bu şekildeki deliklerdir, büyük bir yokuşa dikeydirler, böylece yağmur sularının ve yukarıda çamaşır için kullanılan suların aşağıda kaybolmamasını sağlar. Böylece biraz yokuş olan alanların da kullanılmasını sağlar ve çamaşırdan dolayı toprak kaybını engeller. 13 Aynı zamanda mulching adı da verilir, toprakların rüzgârdan dolayı erozyona uğramamasını sağlayan samandan bir örtüdür. 14 Örneğin bir tarlada büyüyen ağaçların artıklarını koruyarak nadasa bırakılmış bir toprağı hazırlamak. 15 Yapısının bozulmaması için toprağı altüst etmeden tarlaların ekilmesi.
7 Toprağın üretimini yükseltmek: ekin veya ev atıklarının azami olarak kullanılması, ağıla alma ve dolayısıyla daha büyük kapasiteli hayvan yetiştirmeciliği ve tezek üretimi, nadasın sürdürülmesi, hatta toprakları güçlendiren ot ekininin geliştirilmesi ve katkı maddeleri (gübre, bitki sağlığına yönelik ürünler) bilinen yöntemlerdir. Bu teknikler daha da çok emekçi gerektirir çünkü aralıksız bir çaba gerektirir. İşin verimliliğini arttırmak: toprağın aleyhine, köylülerin bazı yerlerde uyguladıkları ve uygulamaya devam ettikleri yayılmacılığın dışında yalnızca ek sermayeler, tarım materyalinin kullanımı ve pahalı olan katkı maddeleri sayesinde düzelmeler mümkün olacaktır. Kabaca, burada söz konusu olan, otuz yıldır yapılan kalkınma projelerinin önerdikleri hususlardır. Fakat bazı yerlerin ve noktaların dışında bu öneriler çok az başarılı olmuşlardır. Bu durumda neden bazı fikirlerin işe yaradığını ve bazılarının başarısız olduğunu bilmek gerekir Tepkiselcilik, Çok Faaliyetlilik, Çoklu Kararlar Kabul Edilmesi Gereken Bir Uyarlama Kapasitesi Bir önceki görüşlerimizdeki bazı zayıf noktalar, varsayımlar doğurmaktadır: Birincisi, bu önerilerin iyileştirmeyi arzuladıkları ortak iyilik, Hardin in de gösterdiği gibi bireysel iyiliklerin toplamı değildir. Günlük hayatını idame ettirmekte zorluk çeken birisini topluluğun faydası için çaba göstermesine motive etmek zordur. Çünkü o kişi gündelik sorunlarını düşünmek zorundadır. Örneğin topulumun ağaçlandırma eylemlerine görünürdeki katılımı, bazı bölgeleri gizli bir şekilde tarlaya dönüştürme eylemini de beraberinde getirebilir. Fakat Hardin kolektif olan ile serbest mülkü birbirine karıştırmıştır. Bir grup tarafından sahiplenme olduğu anda idare de olduğu anlamına gelmektedir: grubun güçlü bir kuruma sahip olması durumunda (bu her zaman eşitçi bir hukuku temel almaz), bireysel istifçiliğin zorlamayla düzeltilmesi söz konusudur. Ciddi olarak göz önünde bulundurulmuş olan çözümlerden biri de toprağın tamamen özelleştirilmesi olmuştur, fakat öneri, meydana getireceği devasa eşitsizlikler nedeniyle zararlı olabilir. Doğal kaynakların her tür koruma veya yenileme girişimi, idare önlemleri uygulamaya koyulmadan önce idareden sorumlu 16 veya yetkilendirme kurumların güçlenmesini beraberinde getirecektir. İkincisi demografik patlama olmadan ve köylerin olağanüstü bir şekilde türemesinden önce Nijer in yağışlı bölgesindeki köylerin üretim sistemleri çok yoğundu: insanlar, yağmalar ve savaşlar nedeniyle talan yapılması endişesiyle köylerden uzaklaşamazlardı (Olivier de Sardan 2003). Bundan dolayı gerçekten ulaşılabilir olan kısıtlı toprak yüzeyiyle varlıklarını idare etmek zorundaydılar. Nesiller birbirini takip etmiş olsa da, toplum yoğun bir sistemi idare edebilmiş ve idare etmeye de devam etmektedir. Üçüncüsü, argümanların çoğu, Nijer de bir asırdan daha az bir sürede aniden ortaya çıkan on milyonluk fazladan bir nüfusu beslemenin en kolay yolunun yayılmacılık olduğunu reddetmektedir (Raynaut et al. 1997). Tarlaların ortalama verimliliğinin azalması, bütün tarlaların ortalama verimliliğinin düştüğü anlamına gelmez: Köylüler doğal olarak ilk önce en verimli topraklara yerleşmişlerdi, bunların yayılması, kenarda köşede kalan ve çoğu zaman 16 Bu andan itibaren hakkaniyetli olmaktan çok, olası ve dolayısıyla da gayri-meşru olan yeni yapıların uygulanmasının incelenmesi dikkat gerektiren bir husustur (Laurent et al. 1994; Olivier de Sardan & Dagobi 2000).
8 verimsiz olan toprakların da işlenir toprak kapsamına alınmasını beraberinde getirmiş, bu da ortalama verimlilik düzeyini düşürmüştür; fakat bunun verimlilik idaresi noktasında hiçbir anlamı yoktur. Dolayısıyla tarım sistemleri demografik patlamaya olumlu tepki vermiş ve bunu da zorlayıcı olan etkenleri ve özellikle de emeği optimal hale getirerek gerçekleştirmiştir (Saqalli 2002). Demek ki toplum kendi tarımsal sistemini değiştirebilme ve uyarlayabilme kapasitesine sahiptir. Son olarak Bradley in Sahel, toplum/doğa ilişkilerinin çeşitliliği ve dinamikleri başlıklı eserinin önsözünde söylediklerini kullanacak olursak tek bir Sahel tarımı değil de, Sahel bölgesinde bulunan çok sayıda tarım bulunmakta, bunların her biri, toplumsal örgütlenmenin (Raynaut et al. 1997), kaynakların kullanım tarzının ve kaynakların durum/dinamiğinin koşullara bağlı bir bileşimidir. Toplumun dinamiklerini anlamak için doğal ortam ile toplumun durumu arasında basit bir determinizmi öngöremeyiz Tarımla Uğraşanlar ve Köylüler Kalkınmanın merkezinde köylünün rasyonel oluşunun postulatı bulunur. Genel olarak bu rasyonelliğin, tarımcının aldığı kararlarının genelindeki tutarlılıkta ortaya çıktığı kabul edilir; bu tarımcı rasyonellik sayesinde özel bir üretim sisteminin uygulanmasına varır. Bu üretim sistemi, bir yandan ailenin hedeflerinin karşılaştırılmasından ve diğer yandan da içinde bulunduğu sosyo-ekonomik çevreye ve fizik ortama bağlı yaklaşımlarına uygun bir üretim aygıtından oluşur. Böylece üretim sistemi, tarımcının rasyonelliğinin tutarlılık alanı olarak ortaya çıkar. Bir üretim sisteminin uygulanma olasılıklarıyla ailenin hedefleri arasında bazı görüş ayrılıkları ortaya çıkabilir. Üretim sistemi ve kararların tutarlılık alanının bir tutulması, özellikle motorlu üretim sisteminde tarımsal işletme olarak adlandırılan bir işletmenin başında bulunan mono aktif tarımcıların özel durumuna işaret eder. Tarımsal üretim sistemi kavramı, böylece işletmenin boyutuna uygulanır. Fakat bu kavram, Nijer de anlamını yitirmiştir. Milleville (1989) Sahel in geneli için şu gözlemi yapmıştır: Birçok durumda tarımsal üretim sistemleri tarımsal faaliyetten olduğu kadar yerel küreden taşan genişletilmiş köy veya taşra stratejilerinin bir parçasını oluşturmaktadır. Bununla beraber çok faaliyetlilik, Sahel toplumlarının yapısal bir değişmezidir. Bunun varlığının kökeninde genel krizlerin (küreselleşme, toplumsal altüst oluşlar, çevresel felaketler) aşılmasına yönelik stratejiler bulunmamaktadır. Bu durum, Nijer deki kırsal toplumların kökensel karakteristiklerinden birisidir (Paul et al. 2003). Bir başka deyişle faaliyetlere başvurmadan ne üretim sisteminin işleyişini ne de tarımsal faaliyetten ileri gelen ailevi kaynakların gelirlerini anlayabiliriz. Bu faaliyet sistemi, tarımla uğraşanların uygulamalarının ve seçimlerinin gerçek tutarlılık alanını oluşturur; bu üretim sisteminin uygulanmasıyla sonuçlanan durumlar için de geçerlidir. Tarımsal emek, ailelerin olası faaliyet seçenekleri arasında kabul ettikleri emek etkeninin değer kazanmış biçimlerinden yalnızca biridir. Diğer yandan ailesel stratejiler, daha geniş stratejilerin ışığında ancak anlaşılabilirler. Alınan kararlardaki tutarlılık alanı, farklı faaliyetler arasında kaynakların dağılımına ilişkin tarımsalekonomik bir akıl yürütmeyi temel almış olmayabilir. Böylece Harragin (2006) 2005 tarihli kıtlığın değerlendirmesini yaparken, Orta Nijer deki Hausa bölgesinde gerçekleştirdiği bir dizi anketin neticesinde şu verileri elde etmiştir:
9 Tablo: 2. Kaynakların ve ailesel masrafların niteliği (Harragin 2006) Beslenme kaynakları Yüzdesel olarak masraflar Tarım % 67 Beslenme % 48 Hediye, bağış % 21 Düğün 17 ve dini bayramlar 18 % 41 Borç % 10 Tarımsal katkı maddeleri % 5 Zanaat % 2 Giyim % 3 Vergi % 2 Sağlık % 1 Toplumsal alışverişlere ayrılan payın bu denli büyük olduğunu gördüğümüzde, ailesel stratejilerin incelemesini bu faaliyetlerle sınırlamanın mümkün olmadığını, aksine daha çok birincil ve toplumsal ihtiyaçlarla ele almak gerektiğini görmekteyiz. Bununla beraber sermaye sahiplerine gönderilen eylem önerilerinin kelime dağarcığındaki değişikliklere rağmen, Nijer deki kalkınma işlemcilerinin büyük bir çoğunluğu, kendiliğinden tutarlı bir tarımsal üretim sistemi görüşüne gömülü kalmaktadırlar. Bu mesafe bir yapay etkiyle geleneksel tarımın moderleşmesi sorunlarına bağlı bir şey değildir ; aksine uygulamacılarla (mesleklerine bağlı teknik bir pratiği olanlar, en azından geniş bir parametreyi en azından deneye dayalı olarak göz önünde tutmaya zorlayan ve bilim her zaman yorumlarını doğrulamasa da süreçlerin deneye dayalı tecrübesine sahip kişiler) kendi alanlarının yönlendirdiği yorumsal modellere göre inşa edilmiş tekno-bilimsel bir bilgiyi temel alan teknisyenler arasındaki ilişkilere bağlı yapısal bir sorundur (Lavigne-Delville et al. 2001). Özellikle bu tür yaklaşımlar yoluyla tarım dışı bazı faaliyetlere verilen destek bu çok faaliyetçiliğe bir cevap niteliğindedir Esnek Aile Araştırma ve kalkınma, çoğu zaman aile birimini temel alır (CARE 2002; Marou 2005; Fraslin et al. 2005; Badamassi 2006). Bu da açık bir varsayımı ortaya çıkarır: aile kendine özgü bir tutarlılığa sahiptir. Dinamik ve çatışma kavramları, yaylaya çıkma esnasında (Lycklama 2000) ya da toprak üzerinde (Luxereau & Roussel 1997) tarımcılarla hayvancılık yapanlar arasında tek tük olan ama tekrarlanan çatışmalar gibi kaynakların paylaşımı konusundaki gayelerin incelemesinde kabul görmüş kavramlardır. Bununla beraber farklı dinamikler, tutarlı veya düşman olmak zorunda olmayan ailenin içinde bireysel mantıklar kümesi kavramı da aile için göz önünde bulundurulmalıdır. Kuşkusuz antropoloji ve psikoloji, bu anlamı tamamıyla taşır fakat sadeleştirme nedenlerinden ötürü bir yurt veya üretim sistemi gibi daha geniş ölçekteki incelemelerin konusuna bağlı olan yaklaşımlarda daha zor işlenir. Bununla beraber bu ölçek, projeler çerçevesinde kalkınmanın kabul ettiği ölçektir. Turner (1999), bir yaklaşımın bölgesel olduğu andan itibaren köylerle ilgili incelemelerde işlenen etkenlerin esgeçildiğini vurgulamıştır: Yine de ona göre küçükbaş hayvancılık yapan kadınların bireysel stratejisinin doğal kaynaklar üzerinde ve azalmakta olan yaylacılığın yeniden canlanmasını fazlasıyla geçerek bölgesel ölçekte verimliliğin artmasında giderek büyüyen bir etkisi bulunmaktadır. 17 Kendi anketlerimize göre her düğün, kızın ailesine verilmesi gereken başlık parasının dışında yaklaşık avroya mal olmaktadır. İncelediğimiz birkaç köy, bu düğün masrafları enflasyonuna karşı ortak bir mücadele anlaşması yapmak için ciddi toplantılar yapmıştır. 18 Tabakski veya Aid-el-Kebir, fiyatının 5 veya 6 katı olan koyun alımlarına neden olmaktadır (normalde 30 avro iken 135 avro).