

Hukuk ve Ahlak Nedir?
"İyi ahlak için iyi yasalar gereklidir. Yasalar da iyi ahlak olmadan
korunamaz."
Niccolo Machiavelli
Hukuk ve ahlak arasındaki benzerlik ve yakın ilişkiden önce ikisi
arasındaki farklılığı ortaya koymak gereklidir. Hukukun amacı adaleti
gerçekleştirmektir. Buna karşın ahlakın amacı "iyi" yi gerçekleştirmek,
ya da iyiye ve doğruya ulaşmaktır. İnsanlık tarihi boyunca temel ahlaki
değerlerin bir çoğu zaman içerisinde hukuki norm haline gelmiştir.
Kanunlar genellikle yapılmaması gereken insan eylem ve davranışlarını
belirlemiş ve sınırlamıştır. Bir başka ifadeyle, insanların eylem ve
davranışlarının ahlaki ölçüleri, hukuksal norm haline dönüştürülmüştür.
Ancak hukuk ve ahlak arasında öteden beri bir çatışma süregelmektedir.
Temel sorun şudur; acaba ahlaki değer yargılarının temel koruyucusu
hukuk mu olmalıdır? Devlet bir takım kurallar koyarak ahlaki tesis
edebilir mi?
Hukuk insanların gerek birbirleri ve gerekse devletle olan ilişkilerinde
uyulması gereken kuralları belirler ve bunları yaptırıma bağlar. Hukukta
"yaptırım gücü" toplumda yanlışları ve kötülükleri cezalandırır. Bu
bakımdan hukuk kuralları ile ahlaki değerler korunabilir. Ancak, sorun
her zaman bir kanun ile çözümlenmeyebilir. Kanunun gücü bazen belirli
kişi ve/veya gruplara karşı etkili olmayabilir veya işletilemeyebilir.
Bu bakımdan ahlakın tesisi, kanun dışında vicdan ile de yakından
ilişkilidir. Vicdan, ahlaki değer yargılarını bir yaptırım gücü
olmaksızın korur ve gözetir.
Ahlak ve hukuk arasındaki benzerlik ve farklılıkları da kısaca ele
almakta yarar bulunmaktadır. Ahlak ve hukuk arasında başlıca farklılık
ve benzerlikler şunlardır:
· Hukuk kuralları, insanların davranış ve eylemlerini düzenler ve bazı
sınırlamalar getirir. Hukuk kurallarının yaptırımı sözkonusudur. Ahlak
kuralları da insan davranış ve eylemlerini sınırlandırır, ancak hukuk
kurallarından farklı olarak ahlak kurallarının yaptırımı yoktur.
· Hukuk kuralları yazılıdır. Oysa, ahlak kuralları çoğunlukla yazılı
olmayan normlardır. Bu ayrımın günümüz açısından giderek ortadan
kalktığını görmekteyiz. Zira günümüzde çeşitli meslekler için ahlak
kuralları (code of ethics) giderek yazılı bir hale gelmektedir.
· Hukuk kuralları "dışa yönelik"tir. Daha açık bir ifadeyle, hukuk
kurallarının amacı insan eylem ve davranışları sonucunda başka
insanların zarar görmesini engellemektir. Ahlak kuralları ise daha
ziyade "içe yönelik"tir. Ahlak kurallarında kişilerin ya da
organizasyonların kendi kendilerini kontrol etmeleri ve ahlaki olmayan
davranışlarını sınırlandırmaları geçerlidir.
· Hukuk kuralları devlet tarafından oluşturulur. Ahlak kuralları ise
devlet yanı sıra diğer organizasyonlar tarafından da oluşturulabilir.
Örneğin, siyasal ahlaka ilişkin kurallar ve normlar devlet tarafından
oluşturulur. Buna karşın, ahlak kuralları devlet tarafından
oluşturulacağı gibi bağımsız sivil toplum kuruluşları ve özel
organizasyonlar tarafından da oluşturulabilir.
· Hukuk, "resmi ahlak kuralları"dır. Ahlak ise hukuk kurallarından
farklı olarak genellikle gayri resmi kurallardır. Örneğin, vergi
kanunları vergi kaçakçılığını gayri ahlaki bir davranış olarak kabul
etmekle kalmaz, aynı zamanda yaptırımlar (hapis cezası, vergi cezası
vs.) öngörür. Ahlak ise vergi kaçakçılığının sadece yanlış bir davranış
olduğunu belirtir. Yani, hukuk resmi; ahlak ise gayri resmi kurallar
bütünüdür.
KAYNAK
C.C.Aktan, Ahlak ve Ahlak Felsefesi, İstanbul: ARI Düşünce ve Toplumsal
Gelişim Derneği Yayını, 1999.
R.P.Misra, "Interdependence of Environmental Ethics and Juristiction
Relationships" in: Kriton Curi and et all. 1996. p. 100.