“Reformcu Amca”: Bir Xi Jinping Portresi
Son yıllarda tüm dünya Çin’de meydana gelen büyük değişiklikleri hayranlıkla izliyor. Ancak az sayıda analist, Pekin’deki üst düzey siyasal sisteminin karmaşıklığına nüfuz edebiliyor. Ünlü Fransız Sinolog François Godement, Çinli lider Xi Jinping’in göz kamaştırıcı portresini Montaigne Enstitüsü için kaleme aldı. Fransızca metinden Rukiye Ünal çevirdi.
19. yüzyılın ortasında, batılı güçlerin zorla gelişi ve iç isyanların ardından (Taiping’lerin karizmatik lideri Hristiyanlık ve Müslümanlardan etkilenerek bir isyan çıkarmıştı) Restorasyon döneminin (Tongzhi) temellerini atan bir lider ortaya çıktı. Moğolların da yardımıyla huzursuzluklar bertaraf edildikten sonra Qing Hanedanlığı “kendi kendini güçlendirme” stratejisini uygulayarak bir yandan cephaneliklerini geliştirdi ve bir yandan da batının bilgisini filtreleyen bir model ile ekonominin otoriter reformunu başlattı ve özel yönetime sahip ancak kamu denetimi altında bulunan şirketler oluşturdu. Söz konusu Restorasyon dönemi (Tongzhi) 1911’de askeri isyanlar hanedanlığı alaşağı edesiye ve bölgesel parlamentarizm dönemi açılasıya kadar yaklaşık yarım asır sürdü.
Reformcu Amca
Xi Jinping ise şüphesiz 2012’de başlatılan ikinci restorasyon döneminin mimarı. Tarihi bir kaza sonucu olmuş olsa dahi Xi’nin kariyerinin orduda başlamış olması kayıtsız kalınması gereken bir durum değil. Esasında aile çevresi onu daha çok reformlara iter nitelikteydi. Babası Xi Zhongxun reformlar konusunda Deng Xiaoping’in gölge danışmanı ve 1980’li yılların liderlerinin seçilmesi konusunda söz sahibi bir kişilikti. 1970’lerin sonunda açılımın sembolü haline gelen ve Canton’dan Hong Kong’a uzanan bileşik kentle bir üretim merkezi olan Shenzhen Özel Ekonomik Bölgesi’nin de kurucusu ve siyasi reformun savunucularındandı. Ancak 1989’da tek başına Politbüro’ya karşı Zhao Ziyang’ı savundu, ardından ekarte edildi.
Xi Jinping, Zhongnanhai’da diğer liderlerin çocukları arasında büyüdü: bulunduğu ortamda sinema günleri ve dondurma dağıtımlarını 1950’lerin kilit figürü General Yang Shangkun tarafından yapılıyordu. Shangkun, Kültür Devrimi esnasında hapsedilen ardından Mao sonrasında ise tekrar idareye gelenlerdendi. Nitekim Deng’in güvenilir adamı olmuş ve Tiananmen hadisesinde rol oynamıştı.
Cennetin Sonu
1966’da Xi’nin babası görevden atıldığında “cennet hayatı” da sona ermişti. Kız kardeşi intihar etti, kendisi de Shaanxi’nin kurak bölgelerinde Liangjiahe köyüne gönderildi. Babası yüzünden üzerine olumsuz bir siyasi etiket yapıştırılan Xi, ancak sekiz kez teşebbüs ettikten sonra Komünist Gençlik Ligi’ne girebildi. Böylesi bir mahrumiyet yaşadıktan sonra kendi gibi sürgün edilmiş liderlerin çocuklarını tercih etmesi şaşırtıcı olmasa gerek.
Deng Xiaoping Dönemi
Xi’nin geri dönüşü Mao’nun ölümü ve Deng’in iktidara gelmesiyle gerçekleşiyor. Xi, 1979’da Tsinghua’ya dönen ilk öğrenciler arasında yer aldı. Doktorasını Çin’in en meşhur reformist iktisatçılarından Sun Liping’in gözetiminde bitirdi.
Xi Jinping diğer liderler gibi kızını Amerika Birleşik Devletleri’nde okuttu. Kızı Harvard Üniversitesi’nde dünyadaki ilk sinoloji merkezlerinden birinde mahlas isimle ders aldı. Bu yönüyle Çinli bir Gorbaçov imajı çiziyor.
Birçok kişi Mihail Gorbaçov’un iktidara gelmeden önceki kariyerinden nasıl bir lider olacağını tahmin edemedi. Ancak o yükselişini ilk olarak Sovyet liderlerinin sık sık su almaya geldiği bir ilçe şefi olma gerçeğine, ardından da yurtdışında neredeyse hiç bilinmeyen Sovyet tarımının sorumlusu olmasına borçluydu. Esasında Gorbaçov ve Xi zıtlar ama her ikisi de gizemli/sırlı.
“Aksi Yönde Gorbaçov”
Peki bugün Xi Jinping’i aksi yönde bir Gorbaçov yapan nedir? Gorbaçov ile Xi Jinping’in tek ortak noktası tarım. Xi’nin hiç anılmayan ve bahsedilmeyen doktorası sosyalist tarımı konu ediniyor. Xi’nin Amerika Birleşik Devletleri’ne yaptığı ilk seyahat İowa’nın bir kırsal bölgesineydi. Bu seyahat sonrasında Çin yatırımı hayalleri kurulmuştu. Kıyaslanacak olursa Gorbaçov da Fransa’ya yaptığı ziyarette dönemin Fransız Komünist Partisi’ne yakın Nuh’un Kooperatifini (la coopérative de Noé) ziyaret etmişti. Gorbaçov’un yükselişi gibi Xi’nin otoriter restorasyonu da tahmin edilemedi. Hatta güçlü bir liderden ziyade donuk ve birleştirme yeteneğinden yoksun bir yönetici beklentisi vardı.
Xi’nin Yükselişi
Xi’yi anlamak için hayat hikayesini okumak ve özgürce yorumlamak gerek. Cennet gibi yaşantısından alıkonulup aşağılara inmesinin ardından birçok kez Çin Komünist Partisi’ne girmeye çalıştı ve nihayetine kabul edildi. Bu durum aslında babasının ve ailesinin zulüm gördüğü, üstelik taşrada eğitim almış bir genç için oldukça zor bir olanak.
2009-2013 yıllarına gelelim, Xi’nin iktidara gelmesinden önce ve hemen sonra konuşmalarında zaman zaman şiir okuması Mao’ya karşı bir hayranlığı çağrıştırıyor. Mao’ya karşı sevgi beslediği söylenemez ancak Kültür Devrimi esnasında en güçlü olmak gerektiğine dair ders çıkarmış olması ve gençlik dönemini mahveden bu kişiyi egale etmesi gerektiğini düşünmesi kuvvetle muhtemel. Her halükârda Çin için gücün övülmesi Xi döneminin bir özelliği olacaktır.
Xi doktorasını tamamladıktan sonra Çin Komünist Partisi kadrosunda özel bir pozisyona geldi. Parti’nin Askerî İşler Komisyonu Genel Sekreteri Geng Biao’nun özel sekreteri oldu. Fransa’ya da ilk kez bu görevdeyken gelmişti. Xi’nin militarist çevresi de Geng’in yanında oluştu. Nitekim bu sıralarda, 1985’te, ikinci evliliğini de ordunun en ünlü şarkıcısıyla yapıyordu.
Xi bu süreç içerisinde orduya olan yakınlığı sayesinde ileri zamanlarda general olacak olan Liu Yuan ile bir dostluk kurdu. Liu Yuan ise Kültür Devrimi sırasında Mao tarafından ölüme mahkûm edilen ve Halk Cumhuriyeti’nin kurucularından olan Liu Shaoqi’nın oğlu.
Liu Yuan da Xi gibi Shaanxi’ye sürülenlerden, sonrasında Pekin’e eğitim için dönen ve yüksek rütbeli askeri yetkili Yang Shangkun tarafından himaye edilenlerden. Liu de, tıpkı Xi gibi, Mao’nun şahsına yönelik tutumu belirsizlik içeriyor. Aslında hayranlık içerdiğini söylemek de yanlış olmaz.
Xi’nin tutkusu 2000 yılında Fujian Eyaletinin Parti Sekreterliğe yaptığı sırada kendi ifadeleriyle gün yüzüne çıkıyor. Çin’de eğer mutlu yaşamak istiyorsanız “gizli yaşamak” gerektiği prensibine aldırmadan çok nadir başvurulan bir eylemde bulunuyor: resmi bir dergiye uzun bir otobiyografik röportaj veriyor.
“Xi Amca”
“Xi Dada” yani “Xi Amca” olarak anılan Çin liderinin birçok yönü var. Bir yandan kızını Harvard’a okumaya gönderen ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin gerçek siyasi reformcusu Hu Yaoban’ın, eleştirel bir komünist Hu Deping’i iktidara kabul eden biri. Diğer yandan da 2016’da Çin Komünist Partisi bünyesinde ideolojik tamamlamayı sağlayan ve partinin en liberal tarih dergisi olarak bilinen Yanhuang Chunqiu’yi kapatan da Xi.
İntegral Pragmatizm
Xi Jinping’in bu iki yönünü 2000li yıllarda Zhejiang yöneticisi olduğu dönemin tecrübelerinde daha rahat görebiliriz. Söz konusu eyalet ikili ekonomi alanında en başarılı modelle yılda yüzde 15’e varan bir büyüme ile rekor kırdı. Bugün bir yandan güçlü bir şekilde dünyaya açılan çok sayıda köylü girişimci, mikro şirketler ve ticaret kanalları mevcut. Diğer yandan da otoyollara, üniversitelere ve konutlara yatırım yapan ve bu süreçte zaman zaman “balon ekonomisi”ni demir yumrukla bastıran güçlü bir devlet söz konusu. Peki sizce Dünya Bankası veya Chicago Okulu tarzı liberalizm derslerinin bu melez modeli (modèle hybride) izlemiş olan lider üzerinde etkisi söz konusu olabilir mi? Bu model ona tam aksine, kontrolsüz bir piyasayla devletin demir elini birleştirmenin mümkün olduğunu umut ederek integral pragmatizmin erdemlerini öğretmemiş midir?
Burada anlatmış olduğumuz mutlak liderin portresinden anlaşılan şu ki bir defa dahi olsa yabancılardan çıkarılan tek bir tecrübe yoktur –Gorbaçov tarzı sosyalist rejim tasfiyesi hariç.
Xi Jinping’in uluslararası düzeyde bir hedeften yoksun olduğu söylenemez. Xi’nin böyle bir isteği mevcut. Ancak şu da bir gerçek ki 1979’dan beri uluslararası düzeyde ulaşılabilen bir Çin varlığı dışında “diktatörlük Restorasyonu”nun köklerini anlamak, Çin Komünist Partisinin matrisine ve egemen ailelerin DNA’sını incelemekten geçiyor