Demokrasi, 'halkın yönetimi' demekse, bu, 'kişilerin, aristokratların, soyluların, dinsel bir zümrenin, kralların yönetimi olmamak' anlamına gelir. Demokrasinin ayırıcı özelliği, tanrısal bir güce dayalı toplum düzenini reddir. Bir teizm yerine bir hümanizmdir.
Demokrasinin temel bir sınıflaması temsili demokrasidir. Burada halk, temsilcileri aracılığı ile toplumun yönetimini sağlar.
Temsili demokrasinin farklı tipleri vardır. Örneğin radikal demokrasi, liberal demokrasi, sosyal demokrasi, dinsel demokrasi, katılımcı demokrasi vd. Ancak bunların bolluğu bu kavramın doğal ayrımları değildir. Yani elma ile armutlar aynı sepettedir.
Ancak liberal demokrasi, sosyal demokrasi, aynı türde ve karşılıklı farklılaşmalar içerir. Bu nedenle, birbirlerine göre değerlendirilebilirler.
O halde sosyal demokrasiyi tanımlarken, onun ne olduğu kadar, ne olmadığını da anlatmak gerekir. Neden liberal demokrasi olmadığını söylemek gerekir.
Şurdan başlanabilir; Bülent Ecevit, demokratik sol anlayışı kurarken şöyle bir ayrım koymuştu: 'Sosyal demokrasi, marksizm kökenlidir, marksizm ise, teorik olarak çok farklı koyutlara sahiptir. Örneğin sosyalizm, komünizm yolundadır, işçi sınıfı, proletarya diktatörlüğü gibi içerimleri vardır. Oysa, demokratik sol diye bir anlayış olmalıdır, bu anlayışta hiç de, marksizme bağlanmadan Türkiye’ye özgü bir sol anlayış mümkündür.' Ecevit’e göre, halkımız özünde sağcı değildir, ama dinsel faktörlerden dolayı sağ partilere oy vermektedir. Demokratik sol bir anlayışla onları sola çekmek mümkündür.
Sosyal demokrasi, gerçekten de marksizm kökenlidir. Ama liberal demokrasi marksist kökenli değildir. Tabi Marksizm derken onun da çeşitleri vardır, batı marksizmi, ortodoks marksizm, avusturya marksizmi, frankfurt okulu, marksizm-leninizm vs.
Ama özünde 'kurucusu açısından nedir' diye bakmak yeterlidir. Bu bile pek çok köke sahiptir. Marksizmi kısa yoldan anlamak için, onun iki özelliğini ayırmak gerekir. Biri, bir ekonomi politik oluşudur. Diğeri ise bir felsefi öğreti oluşudur. Ekonomi politik oluşuyla, kapitalizm eleştirisi içerir. Felsefe oluşuyla, felsefenin temel bir dalı olan ontolojide, gerçekliğin yapısına ilişkin olarak, idealizme karşı olarak, materyalizmi savunur. Diyalektik materyalizm adını vererek, bu anlayışını ortaya koyar, tarihsel materyalizm diyerek de, bu anlayıştan hareketle tarih felsefesi kurar.
Marksizmde felsefe ile ekonomi politik olmasının bir bağı vardır. Buna göre, toplumlar, diyalektik bir şekilde, bir ilerleme içindedir, aşamalı tarihsel süreçler vardır, buralarda, üretim ilişkileri üretim biçimlerini belirler, ancak zamanla, her tarihsel süreç devrimlerle yıkılarak yerine yenisini bırakır, tarih de böylelikle sınıfsız toplum olan komünizme doğru gidecektir. Ondan bir önce sosyalizm vardır, sosyalizm, komünizme geçiş toplumudur. Biz şu anda, kapitalist düzen içinde yaşıyoruz, bu işçı sınıfının sömürüsüne dayanır, ancak işçi sınıfı proleterya diktatörlüğünü kurarak kapitalizmi yıkacaktır. Bu nedenle, bütün dünyanın işçileri birleşmelidir, zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyleri yoktur diye, bir eylem felsefesi, praksis yaratmıştır marksizm. İşte, sosyal demokrasi, bu anlayışın revize edilmesine dayanır. Örneğin Bernstein, sosyalizmi devrim içinde değil de, reformlarla gerçekleştirilmesini savunur, nitekim Sosyalist Entenasyonal'e bağlı sosyal demokrat partilerin ana fikirlerinden biri budur, bu örgüte üyedirler, hatta CHP de üyedir, amaç, reformlarla, kapitalizm içinde, refah devleti yaratarak, sosyal adaleti sağlayarak, zamanla, kapitalizmi sosyalizme dönüştürmektir.
Tabi, bana kalırsa, artık araç, amaç olmuştur. Yani, sosyal demokrat partilerin bir sosyalizm ideali içinde olduklarını sanmıyorum. Kapitalizm, Marx’a kinayeyle, varolan düzeni olumlayan bir bakışla, Fukuyama’nın dediği gibi, tarihin sonudur, burada sosyal demokrat partiler de, özlerine aykırı olarak, fiilen bu fikirde kaldıkları düşünülebilir.
Liberal demokrasiye geçersek, onu anlamak için marksizmin öncesine geçmek gerekir. Çünkü, demokrasi, halkın erki, yani kapitalist düzende de olan şey, marksizmden önceki pek çok gelişimin sonucudur. Demokrasi, bin yıldan fazla süren ortaçağın bitmesiyle ortaya çıkan süreçte gelişen bir kavramdır. İlk kökeninde Magna Carta denilen tarihsel olgu (1215) gösterilse de, herhalde, demokrasi, İngiliz, Amerikan, ve Fransız devrimleri ile fiilen ortaya çıkan bir kurumdur. Bu sayede imparatorlukların yıkılması ile kurulan ulus devlet yapılanmasında halkın, ya da ulusun erki sözkonusu olmuştur. Marksizm bu açıdan biraz daha sonraki bir süreçtir. Nitekim, Marx’ın yaşam aralığı1818-1883’tür. Komünist manifesto ise 1848. Liberalizm ise, ilk izleri John Locke’ta (1632-1704) bulur. Bu, kişi, felsefede deneyciliğin önemli düşünürlerinden hatta kurucularından biridir.
Kısaca anlatmak gerekirse, 'doğuştan hiçbir bilgimiz olmadığını, her şeyi deneyimle öğrendiğimizi ve bildiğimizi' söyler. Bu bakımdan Marksizm ile bağdaşıktır, çünkü o da, idealizme karşı çıkarken benzer yolu izler. Liberalizm açısından ise o dönemdeki monarşik yapılara karşı, temel hakları, toplumsal sözleşmeyi, yasa egemenliğini dile getirmiştir. Özünde, liberalizmin kökeni hümanizmdir. Bütün tarihsel süreçler ve düşünürler aynı kapıya çıkar. Temel insan hak ve özgürlükleri, monarşiye, deizme, kiliseye karşıtlık, düşünce özgürlüğü, toplumsal sözleşme, hak, hukuk adalet vs. Liberalizm budur ve bu Marksizmden ve dolayısıyla, sosyal demokrasiden öncedir.
Ancak şunu hemen belirtmek gerekir ki, liberalizmin bugün, o günkünden daha farklı bir anlamı ve çağrışımı vardır.
&&
İmparatorluklar yıkılırken kurulan toplumsal düzende, liberalizm felsefesi kendisini ekonomide de göstermiştir. Bu nedenle, liberalizmden bahsedilirken, siyasal liberalizmle ekonomik liberalizm ayrıştırılır. Çünkü, ekonomik liberalizm, kapitalizmin felsefesi olmuştur. Hiç kuşkusuz, kendi zamanına göre iyi bir gelişim olan kapitalizm, liberalizmin bu laissez-faire anlayışına, yani 'bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler' anlayışına dayanır.
Özetlersek, dünya tarihinde, Batı medeniyetinde, halka ait olmayan egemenlik anlayışı, yüzyıllar içinde halka ait kılınmıştır, bunun tonla adı, sistemi, öğretisi vardır. Konumuz gereği, imparatoklukların yıkılışı ile bireyin özgürleşmesini içeren demokratik süreçte, liberalizm temel savlardan biridir. Bu süreçte kapitalizm ortaya çıkmış, liberalizm bunu desteklemiş ve köken düşüncesi olmuştur. Daha ilerleyen süreçte, marksizm çıkmış, ancak marksizmin radikalizmine karşı sosyal demokrasi anlayışı gelişmiştir. Bu da, idealler olarak marksizmle bağdaşık olan, ancak yöntem olarak, kapitalizm içinde onu eriterek yavaş yavaş ilerlemeyi benimsemiştir. Çünkü devrimlerin katastrofik zararlarından ve aslında yarattığı gerçekdışı gerçeklikten kaçınmak istemiştir.
O halde, 'sosyal demokratım' denildiği zaman, kapitalizme karşı olan, onu desteklemeyen, onun zararlarına karşı, temel insan hak ve özgürlüklerini arayan ve bunun gerekleri için mücadele eden, bu yolla emeğin sömürüsünü yok ederek, sosyal bir devlet yaratılmasını, sosyalizmin yaratılmasını isteyen kişi olunur. Liberal demokrattan da bu açıdan ayrılınır. Liberal demokratım denildiği zaman ise sosyalizm ülküsü dışında, bütün diğer bu paragrafta sayılan ya da sayılmayan her şeyde sosyal demokrasi ile ortak olunduğu, ama sadece o kadar, kapitalizm içinde, onun öğretisi tarihin sonu kabul edilerek, hak ve hukukun olduğu, insan hak ve özgürlüklerin olduğu bir devlet anlayışı kabul edilmiş demektir.
Çünkü iki görüşün, ortak zemini demokrasidir.
Burada tabi, teorik olarak, bu iki öğreti arasında savaşım sürer. Çünkü, biri kapitalizmi ironik olarak 'tarihin sonu' diye kabul eder, diğeri ise, göreceli olarak aşılması gereken bir süreç diye kabul eder.
Liberal demokrasi ve sosyal demokrasi ile demokrasi açısından temel olarak farklı değil, derece olarak farklı görünüyor. Ancak sosyalist ülküyü benimsemiş olması nedeniyle, liberal demokrasiyle karşıttır.
Kralcılara karşı cumhuriyetçiler solcu idi. Sol-sağ ayrımı tabi artık buna göre yapılmıyor. Çünkü zaten kralcılık bitti ve yerine halk egemenliği kuruldu. Artık bu süreçte sağ sol ayrımları, kapitalizme bakışla ilgilidir. Varolan ekonomik düzeni ve onun üzerinde bir demokrasi anlayışını savunan liberal kesim sağı oluştururken, insanın daha da ileri kurtuluşunu savunan, sosyalizm ve ondan pay aldığı ölçüde sosyal demokrat kesim solu oluşturuyor. Milliyetçi ve dinci düşünceler de sağdır. Çünkü onlar da, bireyin özgürlüğüne bir baraj koyarlar, milliyetçi, özgür olmaktansa, ırkı önde tutar, dinci, özgür olmaktansa, dogmalarına boyun eğer ya da böyle özgürleşeceğini sanar, kendi içinde bu doğrudur, ancak bi şey zaten neyse odur, önemli olan, onun ne olduğunu, ne olmadığı üzerinden kanıtlayabilmektir.
Sosyalizm nedir, ne olmalıdır, nasıl mümkündür? diye sormak gerekir, ancak bu soru yazının konusu değil.
Düşünce tarihi içinde yine liberalizmin ne olduğuna ilişkin başka bir blogum daha vardı:
Liboşizm mi liberalizm mi?,