Rus Romancı ve Öykü Yazarı (D. 11 Kasım 1821, Moskova / Rusya – Ö. 9 Şubat 1981, Petersburg / Rusya). Ad Soyad. Fyodor Mihayloviç Dostoyevsky (Фёдор Миха́йлович Достое́вский, “fyodar mihaylavic dastayevskiy” olarak telaffuz edilir). 11 Kasım 1821’de Moskova’da Mihail ve Maria Dostoyevski’nin oğlu olarak dünyaya geldi. Altı çocuklu bir ailenin ikinci çocuğuydu. Annesi Maria bir tüccarın kızıydı.
Çocukluğu sarhoş bir baba ile hasta bir anne arasında geçen Dostoyevski, ilköğrenimini Moskova’da tamamlamıştır. Annesi tüberkülozdan öldüğünde, sert disipliniyle tanınan St. Petersburg Mühendis Okuluna gönderildi. Babasının ölüm haberini burada duymuş. Okuldan başarıyla mezun olduktan sonra Mühendislik Müdürlüğü’ne girdi. Bir yıl sonra istifa etti ve buradan ayrıldı.
Dostoyevski’nin ordudan ayrıldıktan sonra ilk kitabı Insancıklar 1846’da yayınlandı. Bu çalışmadan sonra yazdığı kitaplarla beklediği başarıyı elde edemeyen Dostoyevski hayal kırıklığına uğradı ve siyasete ilgi duymaya başladı.
Devlete karşı bir komploya karıştığı iddiasıyla 1849’da tutuklandı. Sekiz ay hapiste kalan Dostoyevski, vurulmak üzereyken diğer sekiz tutukluyla birlikte affedildi. Cezası, dört yıl ağır çalışma ve altı yıl normal hapis cezasına çevrildi. Cezasını çekmesi için Sibirya’daki Omsk Hapishanesine yollandı. Burada geçirdiği dört yılın ardından kendisine er rütbesi verildi. Subay rütbesine yükseldi. 1857’de Maria Dmitrievna Isayeva ile evlendi. Beş yıl görev yaptıktan sonra 1859’da Dostoyevski serbest bırakıldı ve Petersburg’a yerleşti.
Petersburg’a döndükten sonra Ezilenleri (1861) ve Ölüler Evinden Anıları’nı (1862) yazdı. Kardeşiyle birlikte iki dergi çıkardı. 1862’de istediği Avrupa gezisini yaptı. Sara, nöbetler ve kumar bağımlılığı nedeniyle mali zorluklara düştü. Bu dönemde Yeraltından Notlar (1864), Suç ve Ceza (1866), Kumarbaz (1866), Aptal (1868), Ebedi Koca (1870) ve Şeytanlar (1872) gibi eserler yazdı. Karısının ölümünden sonra sekreteriyle evlend. Tekrar borca girdi ve kumarhaneleri gezmeye başladı.
Kızını ölümünden sonra büyük bir beyin sarsıntısı geçirdi. Delikanlı (1875), Bir Yazarın Günlüğü (1876) ve Karamazov Kardeşler (1879) adlı yapıtlarında yazarlık yaşamı boyunca işlediği konuları yeniden ele alır.
Karamazov Kardeşler adlı eserini üç yılda bitiren Dostoyevski, akciğer kanaması geçirerek yatağa düşerek 28 Ocak 1881’de öldü. Dostoyevski’nin 31 Ocak 1881’deki cenazesinde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun arkasından yürüdü. Dünya edebiyatının en etkili ve en çok okunan yazarlarından biri olan Dostoyevski’nin eserleri, birçok 20. yüzyıl düşünürünün fikirlerini derinden etkiledi.
Yazarlık Hayatı
Dostoyevski’nin ilk kitabı olan ve İnsancıklar (Bednye Ljudi) ilk olarak 1846 yılında yayımlandı. Dostoyevski, yaşlı bir adamın öksüz bir kıza olan aşkını, yaşadığı toplumun acımasız kuralları içinde iç dünyasında derin çelişkilerle işledi. Halkın yoğun ilgisiyle karşılanan bu kitap, eleştirmenlerden de övgüler aldı.
Yazarlıkta ün sağladıktan sonra 1846 yılında Gogol esintileri bulunan kitabı Öteki (Dvojnik) yayımlandı. Yazar bu romanda, kendini ortadan kaldırmaya çalışan benzeriyle sürekli çatışma halinde bulunan bir memurun hikayesini anlattı.
1847 yılında ise Ev Sahibesi (Hozjajka) isimli romanı yayımlandı. Dostoyevski bu eseri ile de beklediği övgülerin aksine olumsuz eleştiriler aldı. Dostoyevski, ruhsal çöküntüye düştü ve üzüntüden hasta oldu.
Ancak yazarlığı bırakmayan Dostoyevski, 1848 senesinde Beyaz Geceler (Belye Noçi) ve Bir Yufka Yürekli (Slaboje Sjerdce) adlı kitapları yayımlattı. Bir Yufka Yürekli, yazara itibarını yeniden kazandırsa da beklediği başarıyı elde edemeyen Dostoyevski’nin umudunu kırdı.
Dostoyevski, 23 Nisan 1849 tarihinde devlet aleyhindeki bir komploya karıştığı iddiasıyla sekiz arkadaşı ve ağabeyi ile birlikte tutuklandı. Ölüm cezasına çarptırılan Dostoyevski, sekiz ay hapisanede yattıktan sonra diğer dokuz komplocu ile idam edilecekleri yere götürüldü. Tam kurşuna dizilmek üzerelerken af kararı çıktı. İdam cezası, dört yıl kürek ve altı yıl adî hapis cezasına dönüştürüldü.
Sürgünde geçirdiği dört senenin ardından 1854 yılında kürek cezasından kurtularak er rütbesi ile kışla hizmetine verildi. Semipalatinsk’te zorunlu ikamete mahkum edildi. Burada bulunan Alayın Yedinci Hat Taburunda beş yıl görev yaptı. Subaylığa kadar yükseldi. 1857 yılının Şubat ayında, veremli ve dul Maria Dmitrievna Isayeva ile, subay kocasının ölümünden sonra evlendi. Dostoyevski, Isayeva ile ona acıdığı için evlendi.
1859’da ordudan terhis edilerek Moskova dışında küçük bir yerde kalmaya zorlanan Dostoyevski, özgürlüğüne kavuştuktan sonra Petersburg’a döndü. Kardeşi Mihail ve arkadaşı N.N. Strahov ile birlikte Vremja (Zaman) ve sonra da Epoha (Dönem) adlı dergileri hazırladı. Bu dergilerde Slavcı düşünceyi savunduğunu belirten yazılar yazdı. Ezilenler (Unizenniye i Oskorblenniye) ve Ölü Evinden Anılar (Zapiski iz Mertvogo Doma) ile kendinden söz ettirdi.
1863 yılında arzuladığı Avrupa seyahatini gerçekleştirdi. Sara nöbetleri ve kumar borçları yüzünden sıkıntıya düşen ve yayımcılardan yazmadığı romanların avanslarını alarak yaşayan Dostoyevski, Yeraltından Notlar adlı yapıtı 1864 yılında yayımlandı. Romanda bir zihnin derinliklerine indi. Suç ve Ceza (Prestupleni i Nakazani) ve Kumarbaz (İgrok) adlı yapıtları 1866 yılında yayımlandı.
Dostoyevski, Suç ve Ceza’yı 1858 yılında Semipalatinsk’te bulunduğu zaman Roussky Slovo dergisi için uzun bir hikaye olarak tasarlamıştı. Bunun nedeni, Sibirya’dan ayrılana dek roman yazmama kararı almasıydı.
Dostoyevski, bu eserinde bir Rus aydını olan Raskolnikov’un kendi doğrusu adına işlediği cinayetleri ve vicdanıyla hesaplaşmasını konu edindi. Yazar, küçük bir otel odasında ve kötü bir ekonomik durumla yazdığı Suç ve Ceza’yı 1866 yılında tamamlamıştı. Dostoyevski’nin yazdığı Budala (Idiot) eseri 1866, Ebedi Koca (Veşnı Muzh) 1870, Ecinniler (Besı) 1872 yılında yayımlandı. Bütün bu başyapıtlar birbirinin izledi. Karısı öldükten sonra sekreteri Anna Grigoriyevna Snitkina ile evlendi.
Yeniden borçlanan ve kumarhanelerde dolaşmaya başlayan Dostoyevski, bir kız çocuk sahibi oldu. Ancak kızı fazla yaşayamadı ve doğduktan kısa süre sonra öldü. Dostoyevski de bu yüzden büyük bir sarsıntı geçirdi. 1875’te Delikanlı (Podrostok), 1876’da Bir Yazarın Günlüğü (Dnevnik Pisatelja) ve 1879’da Karamazov Kardeşler (Brat’j Karamazovi) adlı romanları yayımlandı. Hayatı boyunca eserlerinde işlediği temaları yeniden ele aldığı, insan duygularının derinliğine inen eserler yazan Dostoyevski, Karamazov Kardeşler’de Ivan ve Alyosha Karamazov adlı karakterler için filozof Vladimir Sergeyevich Solovyov’dan ilham aldı. Zosima ve Alyosha’nın öne çıkacağı Bir Büyük Günahkarın Yaşamı adlı eseri tamamlayamadı.
1881 yılının Ocak ayında bir ciğer kanaması geçirerek yatağa düştü ve 28 Ocak 1881 tarihinde öldü. Dostoyevski için 31 Ocak 1881 tarihinde yapılan cenaze töreninde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun arkasında yürüdü.