Elektronik müziğin kitlelere ulaşmasında ve yeni ses dünyaları kazanmasında büyük rol oynayan öncü bir ses heykeltıraşı olan Delia Derbyshire, 1960’lı yıllarda BBC’deki ses araştırmaları stüdyosu Radiophonic Workshop‘ta yarattığı yenilikçi seslerle ve 70’li yıllarda White Noise grubuyla devam ettirdiği müzik kariyeriyle, Aphex Twin’den Chemical Brothers’a kadar birçok elektronik müzik efsanesini etkileyen bir isim.
Çalışmak için ilk başvurduğu müzik stüdyosunda kadın olduğu için işe alınmayan Derbyshire, kısa süre sonra BBC’de eleştirmenlerin klasik müzik plaklarını dinleyip değerlendirdiği Record Review programında stüdyo asistanı olarak işe girmeyi başarır. İki yıl sonra, 1962’de, kanalın televizyon ve radyo programları için yenilikçi sesler ve ses efektleri üreten birimi Radiophonic Workshop‘ta çalışmak için başvurur ve bu sefer, matematik eğitimiyle şekillenen müzikal vizyonu ve becerileriyle kendini kanıtlamış bir kadın olarak istediği işe kavuşur.
D.D.:BBC’nin bir araştırma bölümü olduğunu biliyordum, radyo ve TV programları için fantastik ses dünyaları yaratmasıyla ünlü Radiophonic Workshop. Genelde kimsenin Workshop’ta bir seferde üç aydan fazla çalışmasına izin verilmiyordu. Zira bunun insanları delirteceğini düşünüyorlardı.
S.B.:Sanırım beni delirtirdi.
D.D.:Şey, bunun delirmenin güzel bir yolu olduğunu söyleyebilirim.
Deneysel ve yenilikçi yöntemleri sayesinde, ses sentezleyicilerin (synthesiser) icadından çok önce yepyeni, tuhaf, çekici, eğlenceli, daha önce hiç duyulmamış sesler üreten Derbyshire, BBC’de geçirdiği on bir yıl boyunca iki yüzden fazla radyo ve televizyon programına ses üretir. Bunlardan en ünlüsü şüphesiz Doctor Who dizisinin Ron Grainer tarafından yazılan ünlü tema müziği için yarattığı ses dünyasıdır.
Workshop‘ta çalışmaya başladıktan bir sene sonra, Derbyshire’den Grainer’ın dizi için yazdığı bir sayfalık partisyonu icra etmesi istenir. Sadece bas partisini ve gamlar arasında hızla yolculuk eden ana melodiyi içeren bu bestedeki “rüzgâr kabarcığı” ve “bulut” gibi orkestrasyon talimatları, Derbyshire’a dilediği gibi bir ses dünyası yaratma fırsatı tanır.
Partisyonu dinledikten sonra büyülenen ve şaşırarak “Bunu ben mi yazdım?” diye soran Grainer’a, “Yani, bir kısmını” cevabını verir Derbyshire. Ne var ki BBC, Grainer’ın ısrarlarına rağmen, Derbyshire’ın ismini jenerikte veya başka bir yerde geçirmeyi reddeder, Workshop çalışanlarının anonim kalması yönünde karar verir. Derbyshire’ın elektronik müziğe katkıları, belki de biraz da bu nedenden ötürü, ancak 90’lı yılların sonlarında tanınmaya başlanır.
Doctor Who tema müziğinin günümüzde kadar üretilen tüm versiyonları içeren aşağıdaki videodan, Derbyshire’ın ortaya koyduğu vizyonun son elli yıl içinde nasıl evrildiğini dinleyebilirsiniz. Derbyshire’ın ses dünyasını “son derece etkileyici” ve “zamansız” bulduğunu söyleyen Paul Hartnoll’un (Orbital), Doctor Who tema müziğini kendi ses dünyasıyla birleştirdiği canlı konser kaydını ise buradan izleyebilirsiniz. Bir de tabii Derbyshire’ın İbrahim Tatlıses‘e verdiği ilham meselesi var.
Derbyshire, milyonlarca bilimkurgu sevdalısının hayal dünyasında on yıllardır yankılanan bu tema müziğini, somut müzik (musique concréte) yöntemleriyle yaratmıştı. 1940’lı yıllarda ses kayıt bantlarının ortaya çıkmasıyla Pierre Schaeffer, Halim El-Dabh, Olivier Messiaen ve Karlheinz Stockhausen gibi müzisyenler tarafından geliştirilen somut müzik tekniklerinde ustalaşan Derbyshire, kaydedilen sesleri karmaşık elektroakustik düzenlemelerle bir araya getirmiş ve yankı (reverb), eko, üst üste kayıt (overdubbing) gibi efektler kullanmıştı. 2005 yılında yayımlanan The Delia Mode isimli belgeselin ilk dakikalarında, Derbyshire’ı stüdyosunda izleyebilirsiniz.
1999 yılında BBC tarafından yapılan bir belgeselde, Derbyshire ve Workshop ekibindeki asistanı Dick Mills, Doctor Who müziğini nasıl ürettiklerini anlatıyorlar:
Müzisyen yok, ses sentezleyici yok ve hatta o günlerde aynı anda iki bant veya stereo çalabilen makineler dahi yok.
– Dick Mills
Şarkı baştan sona 1/4 inçlik mono ses bantlarıyla yapıldı. Her bir inç büyük bir özenle yerleştirildi… Üç farklı ses bandı ürettik, onları üç ayrı makineye koyduk. Daha sonra makinelerin yanında durup ‘Hazır, dikkat, başla!’ diyerek başlatma düğmelerine aynı anda bastık. İşe yarıyor gibiydi.
– Delia Derbyshire
Delia Derbyshire, BBC Radiophonic Workshop‘taki işleriyle The Beatles’tan Paul McCartney’in de dikkatini çekmişti. Yesterday şarkısının ilk versiyonlarından birinde işbirliği yapmışlardı, ancak grup daha sonra piyasaya çıkacak versiyonda telli çalgılar kullanmaya karar vermişti.
BBC’deki işlerinin yanı sıra, Brian Hodgson ile birlikte Delta Plus grubunu kuran Delbyshire, yeni yeni piyasaya çıkan ses sentezleyicilerini de kullanarak deneysel elektronik müzik üretimine devam ediyordu. 1968’te klasik bas virtüözü David Vorhaus’un da aralarına katılmasıyla grup White Noise ismini aldı ve bir sene sonra ilk albümlerini çıkardılar. Allmusic sitesinde, pop müzik ile elektronik müziği birleştiren ilk albümler arasında gösterilen An Electric Storm‘dan “Love without Sound” şarkısını aşağıda dinleyebilirsiniz. Bu albümde Derbyshire ilk İngiliz yapımı ses sentezleyici olan EMS Synthi VCS3 kullanmış.
Üretken geçen bu yıllardan sonra, Derbyshire 1970’li yıllarda elektronik müziğin yöneldiği rotada aradığı heyecanı bulamaz ve müzik piyasasından çekilerek bir kitapçıda, ardından da bir sanat galerisinde çalışmaya başlar. 1990’lı yılların ortasında, yaratılmasına katkıda bulunduğu seslerin yeniden gündeme gelmesiyle, Derbyshire elektronik müzik tarihinde bir öncü olarak hak ettiği yeri alır, ayrıca diğer kadın müzisyenler ve ses mühendislerinin görünür kılınması için başka çalışmalar yapılmasına da vesile olur. Derbyshire’ın hayatı ve eserleri hakkında daha detaylı bilgi edinmek için Delia Derbyshire: Ses Heykeltıraşı belgeselini izleyebilirsiniz.
S.B.:Kısıtlı imkânlara inanıyoruz, değil mi?
D.D.:Kesinlikle. Kısıtlı imkânlara ölümüne düşkünüm.
S.B.:Zihni daha fazla yaratmaya zorluyor.
D.D.:Total özgürlük için… Diyeceğim şu ki, Maya Angelou’ya geri dönüyoruz…’Kafesteki Kuş Neden şakır, Bilirim’. Gerçek anlamda yaratıcı olmak istiyorsanız disiplinli olmanız gerekir. Yaptığınız her işte özgür olmak istiyorsanız, hem kullanacağınız yapı hem de kullanacağız sesler konusunda disiplinli olmanız gerekir.
S.B.:Aphex Twin ekipmanlarının çoğunu sattığını söylüyordu, zira oturup onlara baktığı için dikkatini toplayamıyordu.
D.D.:Kendinizi disipline edemezseniz sonunda şunu der hale gelirsiniz …’Ah, bunu seviyorum, onu seviyorum, hepsini birden istiyorum.’
Yazı boyunca alıntılanan söyleşinin tamamını Nalan Kurunç çevirisiyle okumak için Cro Magnon‘u ziyaret edebilirsiniz. UbuWeb‘teki arşivden ise Delia Derbyshire’nin bestelediği ve ürettiği müziklerden örnekler dinleyebilirsiniz.