Sual: Tedkîk-i Mesâhif-i Şerîfe ve Müellefât-ı Şeriyye Dairesi Defterleri İle Taş Baskı Kurân-ı Kerîmler ?
Sual: Tedkîk-i Mesâhif-i Şerîfe ve Müellefât-ı Şeriyye Dairesi Defterleri İle Taş Baskı Kurân-ı Kerîmler ?
Cevap:
Sultan II. Abdülhamid dönemi, Osmanlı matbuat hayatının çok canlı ve hareketli olduğu bir dönemdir. Bu dönemde yeni açılan okulların yanı sıra, Tanzimattan beri gelişen fikir akımları ve muhalif hareketlerin propaganda faaliyetleri, II. Abdülhamid dönemi matbuat hayatını hareketlendirmiş ve beraberinde hem siyasî hem de dinî muhtevalı eserler, sıkı bir denetimden geçirilmeye başlanmıştır.
Bu dönemde gazeteler ve mecmualar basılmadan önce matbuat idaresince ve Maârif Nezâreti bünyesinde kurulmuş olan Encümen-i Teftîş ve Muâyene heyetince gözden geçirilir ve basılıp basılamayacağı hakkında görüş bildirilirdi. Bu heyetin görevleri: Osmanlı Devletinde basılacak olan kitaplar, risaleler, çeşitli fennî ve edebî eserler ile gazete ve mecmuaları kontrol etmek; ayrıca yabancı memleketlerden Osmanlı Devletine gelen eserler ve içeriği belli olmayan eserleri kontrol ederek ülkeye girmesinde bir mahzur bulunup bulunmadığını tespit etmekti. Osmanlı ülkesi dışında basılmış olan Türkçe ve Arapça kitaplar memlekete gireceği zaman gümrük ve posta idarelerinde bulundurulan muayene memurlarının tedkîkinden geçmeden memlekete sokulmazdı.
Dini muhtevalı eserlerin kontrolü için ise, 1306/1889 yılında Bâb-ı Meşîhatta bir reis ve üç azadan müteşekkil Tedkîk-i Müellefât Encümeni kurulmuştur. Bu encümen Maârif Nezâreti bünyesinde bulunan Encümen-i Teftîş ve Muâyene Heyeti ile işbirliği içerisinde çalışıyor ve Maarif Nezareti kontrol ettiği dinle alakalı kitapları Bâb-ı Meşîhata gönderiyor ve Bâb-ı Meşîhattaki Tedkîk-i Müellefât Encümeni bu eserleri inceleyerek basılıp basılamayacağı hakkında görüş bildiriyordu.1
Tedkîk-i Müellefât Encümeninin kurulmasından bir müddet sonra Osmanlı Devleti tarafından Kurân-ı Kerîm basımının serbest bırakılması, matbu Kuran nüshalarının da kontrol edilmesini gerektirmiş ve 1309/1892 tarihinde bir reis, sekiz aza ve bir kâtipten teşekkül eden Teftîş-i Mesâhif-i Şerîfe Meclisi bu görevi ifa etmeye başlamıştır. İcra ettikleri görevlerin birbirine yakınlığı dolayısıyla Tedkîk-i Müellefât ile Teftiş-i Mesâhîf-i Şerîfe Encümenleri birleştirilerek Tedkîk-i Mesâhîf ve Müellefât-ı Şeriyye Meclisi ismiyle yeniden kurulmuştur.2
Tedkîk-i Mesâhîf ve Müellefât-ı Şeriyye Meclisinin teşkilatlanmasından sonra, tüm üyeleriyle beraber haftada üç gün toplanması ve diğer günlerde kütüphanede ilmî faaliyetlerde bulunulması kararlaştırılmıştı. Son zamanlara kadar (1340/ 1924-5) böyle devam etmiş fakat işlerin yoğunlaşmasından dolayı bu karardan vazgeçilerek haftada üç gün yedi üye ile toplanılacak, diğer günlerde nöbetleşe bir reis ve en az iki aza ile toplanılıp haftanın her günü görev yapılmış olacaktı.3
Kurân-ı Kerîm Basımları:
Bilindiği gibi Kurân-ı Kerîm nazil olduğunda bizzat Peygamber Efendimiz (s.a.v.) tarafından vahiy kâtiplerine yazdırılmaktaydı. Fakat yazdırılan bu Kurân-ı Kerîm sayfaları dağınık halde olduğundan, Hz. Ebûbekirin halifeliği sırasında bir araya toplanarak bir cilt haline getirildi. Halife Hz. Osman döneminde ise bu Mushaf tekrar gözden geçirilip kopyaları çıkarılarak belli başlı İslâm merkezlerine gönderilmiştir.
İslâm âleminde kitap haline getirildikten kısa bir süre sonra, Kurân-ı Kerîm yazmak, onları süslemek, ciltlemek büyük değeri olan bir sanat kolu haline gelmiştir. İslâm memleketlerinde ve bilhassa İstanbulda elle yazılan, ciltli, tezhipli Kurân-ı Kerîmler pek makbul tutulmuştur. Elle yazılan bu Kurân-ı Kerîmler uzun zaman aldığı için ve de artan ihtiyacı karşılayamadığından zamanla matbaada da basımına izin verilmiştir.4
Matbaanın doğudaki İslâm memleketlerinde, özellikle Türkiyede kuruluşundan çok önce, Avrupada Arap harfleriyle bir takım kitaplar basılmış ve İslâm ülkelerine gönderilmiştir. Batıda Arap harfleriyle Arapça, Farsça, Türkçe eserlerin basımına 1514 yılında başlandığı bilinmektedir. Padişah III. Murad yayınladığı bir fermanla yabancı ülkelerde basılan Arapça kitapların Osmanlı ülkesinde satılmasını serbest bırakmıştır. Diğer yönden, XVII. yüzyılın başlarında hırıstiyan misyoner ve papazlar tarafından Suriye, Lübnan gibi Osmanlı İmparatorluğunun birer parçası olan memleketlerde müslüman olmayan halkı uyandırmak için matbaalar açıldığı bilinmektedir. Başlangıçta hoş karşılanan bu faaliyetler sonradan Osmanlı Devletinin aleyhine gelişmiştir.5 Fakat matbaada Kurân-ı Kerîm basılması daha sonraki tarihlerde olmuştur. Önceden de belirtildiği gibi Kurân-ı Kerîmin elde yazılmasının uzun zaman alması, çok pahalı olması ve gittikçe artan ihtiyacı karşılayamaması matbaada basılmasını zaruret haline getirmiş ve bu yüzden Kurân-ı Kerîmin basımına izin verilmiştir. Avrupada Kurân-ı Kerîm basılması uzun zamandır yapılmaktaydı. Bildiğimize göre ilk Kur'an (1106/1694) tarihinde Hamburg'ta basılmıştır. Buralarda Kurân-ı Kerîmin Arapça basımları, her şeyden önce ekonomik, siyasî çıkarlar ve menfaat çabalarını başarıya ulaştırabilmek maksadıyla yapılmıştır.
Mısır ve Hindistan gibi İslâm ülkelerinde Kurân-ı Kerîmin matbaada basımları Türkiyedekinden daha önce olmuştur. Fakat en çok Kurân-ı Kerîm İstanbulda basılmıştır. İstanbulda ilk Kurân-ı Kerîm basımı (1288/1871), Hafız Osman hattı ile, ikincisi (1291/1874) Ahmet Cevdet Paşanın gözetiminde, daha sonraki yıllarda ise özellikle din eğitimi yapılan okulların ihtiyacını karşılamak için matbaalar tarafından her yıl çeşitli taş ve harf basımları şeklinde gerçekleştirilmiştir.
Taş Baskı Kur'ân-ı Kerîmler:
Şer'î Siciller Arşivi'nin sağ tarafında, Ağa Kapısının Şeyhülislâmlığa tahsisinden önce Yeniçeriler tarafından mahzen olarak kullanılan tünelvari kapalı bir alan bulunmaktadır. Burada; Osmanlı döneminde Kur'ân-ı Kerîm basımında kullanılan, 54 x 37, 72 x 50 ve 94 x 63 ebatlarında yaklaşık 440 kadar taş baskı kalıbı mevcuttur.
Her bir parçasını bir insanın kaldırmakta güçlük çektiği ve üzerinde Kur'an âyetlerinin yazılı bulunduğu bu taşlar konuşan tarihtir. Burada kenarında tefsiri olan, süslemeli ve tezhipli baskı kalıpları da mevcuttur.
Bu Kurân-ı Kerîm kalıplarının bulunduğu mahzen, İstanbul Büyükşehir Belediyesinin yardımıyla 2007 tarihinde restore edilmiş; mekânın gerekli havalandırma ve ışıklandırma gibi teknik donanımları sağlanmış, ayrıca bu taş baskı kalıpları da restore edilerek Arkeoloji Müzesindeki gibi çelik raf, ahşap kaplama dolaplara yerleştirilerek uygun depo koşullarına kavuşturulmuştur. Şu an bu kalıplarla bir uzman ilgilenmekte, gerekli bakım ve kontrolü yapılmaktadır.
Ayrıca bu mahzende cep Kurân-ı Kerîmi şeklinde düzenlenmiş kurşun karışımı metal baskı kalıpları da mevcuttur. Bu metal kalıplarla zamanında cep Kurân-ı Kerîmleri basılmıştır. Bu kalıpların restorasyonu devam etmekte olup zamanla sergilenerek ziyarete açılacaktır.
Tedkîk-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şeriyye Dairesi Defterleri:
İstanbul Müftülüğü Meşîhat Arşivinde toplam 10 adet Tedkîk-i Mesâhîf-i Şerîfe Dairesine ait defter bulunmakta olup; matbaacılık tarihi ve basın-yayın tarihi açısından önemli bilgiler içermektedir. Bu defterlerle ilgili kısa bilgiler vermekle yetineceğiz. 1 ve 2. defterlerde Maârif Nezâretinden dinle alakalı olan eser ve risalelerin basılıp basılamayacağı hakkında Tedkîk-i Mesâhîften görüş istenmektedir. 3, 4 ve 5. defterler, genelde kitap veya risale bastırmak için kurula müracaat edenlerin dilekçeleri kayıtlıdır. 6. defter, Tedkîk-i Mesâhife tedkîk için gönderilen cüzlerin kayıt defteridir. 7. defter, Tedkîk-i Mesâhif-i Şerife evâmir, tamim ve tezkire dosyasıdır. Gerek bu kurumla gerekse diğer dairelerle ilgili çıkan tamim ve tezkirelerin toplandığı dosyadır. 8. defter, Tedkîk-i Mesâhif-i Şerife Kütüphanesinde mevcut olan kitapların isim listesidir. Toplam 395 adet kitap ve risalenin mevcut olduğu, bunların isimleri, ne tür kitap oldukları, basıldığı matbaa, basan kişinin ismi kütüphaneye geliş tarihi gibi bilgileri içermektedir. 9. defter, çoğunlukla Mushaf basımını içeren kayıtları ihtiva etmektedir. Defterde 57 numaralı şu ilginç karar yer almaktadır: Kurumun mührünü taklid ederek Mushaf basmış olan kitapçı esnafından Hacı Hüseyin Efendinin, meclis kararıyla basmış olduğu Mushaflar toplattırılmış fakat, aynı şahıs başka bir bölgede yine mührü taklid ederek tekrar Mushaf basmaya devam etmiştir. Bu şahsın basmış olduğu her iki Mushafın da sahte ve hatalı olduklarını, bu durumun gazete ve mecmualarda ilan edilerek halkın almamasını Adliye ve Dâhiliye Nezaretlerine bildirildiğini içeren kayıt yer alır. 10. defter, Tedkîk-i Mesâhîf-i Şerife Meclisinin müsvedde karar defteridir. Bu defterin 50 numaralı kararında basımı için izin istenen, Ahmet Hamdinin yazmış olduğu peygamber ve evliyaların hayali resimlerini içeren Mümsik-i Sulehâ adlı eserin incelendiği fakat basımının şeran câiz olup olmadığına fetvâhânenin karar vereceğini, o açıdan fetvâhâneye havale edildiğini bildiren kayıt yer almaktadır.
Bu defter serisi Meşîhât Arşivinde bulunmakta olup yerli ve yabancı araştırmacıların istifadesine sunulmuştur.
İstanbul Müftülüğü Arşiv Uzmanı
DİPNOTLAR
1) Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, İstanbul 1977, III, 844.2) Bilgin Aydın, İlhami Yurdakul, İsmail Kurt, Bâb-ı Meşîhat Şeyhülislamlık Arşivi Defter Kataloğu, İstanbul 2006, s. 150.
3) Meşihat Arşivi, Tedkîk-i Mesâhif-i Şerîfe Defteri, nr. 10, son sayfa, 31. karar.
4) Mahmut Gündüz, Matbaanın Tarihçesi ve İlk Kurân-ı Kerîm Basmaları, Vakıflar Dergisi, XII (1978), s. 346.
5) Gündüz, a.g.m., s. 344.