Martin Luther, şüphesiz ki protestan kilisesinin oluşumundaki en önemli figürlerin başında gelmekte. Fikirleri kıta Avrupası’nı (özellikle Kuzey Avrupa ve İskandinavya) derinden etkilemiş ve mezhepsel çatışmaların fitilini ateşlemiştir. Papalığın dini metalaştırdığı ve ticarileştirdiği düşüncesiyle ortaya attığı fikirlerin, daha sonraki yüzyıllarda kapitalizmin kullandığı temel söylemlerden biri haline gelmesi, Martin Luther’i trajik bir figür haline getiriyor. Bu trajikliği anlamak için kendisinin endüljans üzerinden ortaya attığı fikirlere ve bu fikirlerin, daha sonraları kimin söylemlerine katkıda bulunduğuna bakmak yeterlidir.
Endüljans eleştirisi ve doğurduğu fikirler
Luther’in temel eleştirisi endüljans hakkında olmuştur. Endüljans, esas olarak, papalığın sattığı, kişinin günahlarının affedildiğine dair yazılı belgedir. Papalık, Aziz Petrus Bazilikası’nın yeniden inşasının finansmanı için bu belgelerden, atadığı görevliler aracılığıyla çıkartmıştır. Luther, yazmış olduğu Endüljansların Kudret ve Yararı Açıklamaları Üzerine Tartışma adlı, doksan beş tezden oluşan eserinde (1517), felsefi bakımdan endüljansı ve bunun pratikteki yansımasını sert bir şekilde eleştirmiştir. Örneğin yirmi sekizinci tezinde Luther şöyle bir eleştiride bulunmuştur:
Paranın para kutusuna atılmasıyla, ancak kârın ve hırsın artacağı kesindir, ama Kilise’nin başkası adına yalvarmasının bir netice vermesi sadece Tanrı lütfuna kalmıştır.(luther, 1517)
Dahası, skolastik düşüncenin ve dönemin siyasi koşulları çerçevesinde aşırı bir şekilde kurumsallaşan Katolik Kilisesi’nin, işi daha ileriye götürüp önceden alınmış endüljans belgelerini iptal etmesi, yukarıda bahsedilen metinin seksen dokuzuncu tezinde eleştirilmiştir:
Papa bağışlanma belgelerini para kazanmak için değil de ruhları selamete kavuşturmak için ihsan ettiğinden, aynı etkiye sahip oldukları halde bundan önce ihsan edilmiş olan Endüljansları ve bağışlanma belgelerini niçin iptal etmektedir?(LUTHER, 1517)
Bu tezlerden anlaşılacağı üzere Luther, dini ögelerin veya uygulamaların papalık tarafından nasıl metalaştırıldığı ve bu metalaştırmanın para amacıyla hayata geçirildiğini özetlemiştir.
Kapitalizmin temel söylemleri ve Protestanlık
Kapitalizm, ansiklopedi anlamıyla, üretim araçlarının özel mülkiyetine ve bu araçların kâr amacıyla işletilmesini esas alan ekonomik sistemdir (Vikipedi). Bu ekonomik sistemle Protestanlık arasındaki ilişkiyi Max Weber açıklamıştır. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu adlı eserinde Weber, kapitalizmin bu denli gelişmesini Protestan ahlakının yaygınlaşmasına bağlamıştır. Protestanlık, temel olarak, Tanrı’nın emirlerine uymayı, çok çalışmayı ve tutumlu olmayı düstur edinir. İncil, aşağıda görüldüğü üzere, şu şekilde bahseder:
Kardeşlerim, bir kimse iyi eylemleri yokken imanı olduğunu söylerse, bu neye yarar? Böylesi bir iman onu kurtarabilir mi? Bir erkek ya da kız kardeş çıplak ve günlük yiyecekten yoksunken, içinizden biri ona, “Esenlikle git, ısınmanı, doymanı dilerim” der, ama bedenin gereksindiklerini vermezse, bu neye yarar? Bunun gibi, tek başına eylemsiz iman da ölüdür.(Yakup 2: 14-17)
Kapitalizm, bu ilkeleri kullanarak önemli derecede gelişmiş ve bu sayede Kuzey ve Batı Avrupa ve Kuzey Amerika toplumlarında önemli bir yer edinmiştir. Bu bir bakıma, dini ilkelerin ve pratiklerin, kapitalizm tarafından kullanılmasına ve insanların burjuvazi tarafından, din aracılığıyla sömürülmesine neden olmuştur. İşte bu, Martin Luther’in tarih nezdinde trajik bir duruma düşmesine sebep olmuştur. Katolik kilisesinin dini metalaştırmasına karşı çıkan bir insanın fikirleri, daha sonraları, sadece kâr odaklı bir sistemin serpilmesine yardımcı olmuştur.
Martin Luther’in fikirleri ve bu fikirlerin daha sonraki yüzyıllardaki izdüşümü bize şunu gösteriyor ki; Luther, fikirleriyle Hıristiyanlık inancında büyük etki yaratmıştır. Lâkin, bu fikirlerin daha sonraları sermaye sahipleri tarafından Katolik Kilisesi’nin geçmiş zamanda yapmış olduğu gibi kendi çıkarlarına alet edilmesi, Luther’i trajik bir figür olarak tanımlamamıza kuvvetli bir sebeptir.
Kaynakça
Luther, M. (1517, October 31). Temeller. (K. Ökten, Dü.) August 06, 2017 tarihinde Hristiyanlık – TURKISH CHRISTIANS NETWORK: http://www.hristiyan.net/temeller/95tez.htm adresinden alındı
Vikipedi. (tarih yok). Kapitalizm. August 6, 2017 tarihinde Vikipedi, Özgür Ansiklopedi: https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Kapitalizm&oldid=18567326 adresinden alındı