Tiwanaku
Tiwanaku (Aymara) Tiahuanaco veya Tiahuanacu (İspanyolca yazılış), Bolivya'da Pre-İnka (İnka-öncesi) kültürüne ait önemli harabelerin bulunduğu küçük bir şehirdir. Tiahuanaco'nun nüfusu günümüzde 800 kişidir, şehir deniz seviyesinden 4.000 m yüksekte, Altiplano'nun verimsiz düzlüğünde bulunur. La Paz'dan 70 km batıda Peru sınır geçişi olan Desaguadero yolu üzerindedir. Harabeler 2000 yılından beri UNESCO'nun Dünya Kültür Mirası'dır. Kelimenin Aymara dilinde anlamı "merkezdeki taş'"'tır.
Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]
Tarihî Tiwanaku şehri, MÖ 1500'den MS 1200'e kadar Titikaka Gölü çevresinde Kolomb-öncesi bir kültürün dinî ve yönetimsel merkeziydi. Bu şehri kuran uygarlığın hüküm sürdüğü dönem hakkında değişik görüşler mevcuttur. Baskın görüşe göre, söz konusu uygarlık, Titicaca Gölü’nün güney kıyılarında “Güneş Kenti” adlı arkeolojik sit alanı civarlarında doğmuştur. Gelişimi hakkında fazla bilgi olmamakla birlikte arkeolojik araştırmalar, bu uygarlığın gelişiminin Titicaca Gölü’nün güney ve güneydoğu yönünde olduğunu göstermektedir ki, bu topraklar günümüzde Şili’nin kuzeyini ve Bolivya’nın batısını kapsar. Fakat günümüzde yapılan bazı araştırmalar bu uygarlığın en eski kentinin 12.000 yıl öncesine dayandığını göstermektedir.
Tarihî Tiwanaku şehri eskiden hemen gölün kıyısında güney ucunda bulunuyordu. Buharlaşma ile beraber göl o zamanki genişliğini kaybetmiş; böylece şehir bugün kıyıya yaklaşık 20 km uzaklıkta kalmıştır.
Bu kültür çok az bilinir. Bölgede Chavín de Huántar kültürünün etkisinin var olup olmadığı henüz kanıtlanmamıştır. Gerçekte, yapı ve resimler Chavín de Huántar'ı hatırlatır. Tiwanaku'nun etkisi Pasifik sahilinde yer alan, Şili'nin Atacama bölgesi üzerinden Kordiller'deki Cochabamba eyaletine ve bugünkü Arjantin'e kadar ulaşmıştır. Dil, bugün de hala yöre halkının konuştuğu Aymará'dır. Hepsi MÖ 100 ve MS 1000 arasındaki yıllardan kalma kazılardan çıkarılmış seramik eşyaların yaşlarının belirlenmesi ile kronolojik evreler az çok anlaşılmaktadır. Önceleri yapı ve eski harabelerin tarihlenmesi başarılamamıştı.
Sit alanı[değiştir | kaynağı değiştir]
Eserler sözkonusu uygarlığın mimaride ve taş işçiliğinde son derece ileri olduklarını ortaya koymaktadır. Huari kültürü bu kültürden etkilenmiştir. Bu uygarlığa ait en önemli kent, yaratıcı Kon Tici Viracocha ile ilişkili görülen « Güneş Kenti »dir. Kentteki en önemli anıtlar yedi katlı olan Akapana piramidi ile astronomik gözlemlerin yapıldığı düşünülen güneş kapısı adlı anıttır. Kalasasaya piramidine benzeyen bu piramidin tepesindeki, bir iç avlu etrafına sıralanmış kulübelerin işlevleri henüz anlaşılamamıştır. Kısmen bir yeraltı yapısı görünümünde olan piramitte, bir sürü tünele ya da kanalizasyon sistemlerine rastlanmıştır. Kentte, Paskalya Adası heykellerini andıran monolit heykeller de bulunmaktadır.
Tiwanaku kentinde, bu kadar çok büyük yapının dikilmiş olmasının sebebleri halen bilinmemektedir. Tamamen astronomik bakış açısı ile kurulmuş bu yerleşim biriminin, dini amaçların da göz önüne alınarak inşa edildiği tahmin edilmektedir. Tonlarca ağırlığında taşlar 300 km uzaklıktaki taş ocağından getirilmişlerdir.
En ünlü görülmeye değer mekanı Güneş Kapısı'dır. 3 m yükseklikte, 3,75 m genişlikte ve tek bir andezit bloktan yontulmuştur. Kültürün yok olmasının ardından, tahminen bir deprem sonucu çökmüş ve iki parçaya ayrılmış, 1908 yılında ise yeniden doğrultulmuştur. Ağırlığının 7 ile 12 ton arasında olduğu tahmin edilmektedir. Üzerinde, ellerinde iki yılanlı asa tutan bir tanrı freski bulunur. Maskeli yüzü ışıldayan bir başlık deseni ile çevrilidir. Bu motif Chavín de Huántar'ın Raimondi Dikilitaşı'nda da bulunur.
İnkalar bölgeye geldiklerinde Tiwanaku'yu terk edilmiş bulurlar. İspanyol kolonisi zamanında tarihî alan talan edilmiş ve 20. yüzyıla kadar kaynaklar inşaat malzemesi olarak kullanılmıştır.
Resim galerisi[değiştir | kaynağı değiştir]
Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]
Wikimedia Commons'ta ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
- The Andes Web Ring - Articles and Photo Galleries
- UNESCO Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture
- (Fransızca) Tanım ve tarihi
- (Fransızca) Fotoğraflar
(İngilizce)
Kaynak[değiştir | kaynağı değiştir]
- Almanca Vikipedi'deki 8 Mayıs 2008 tarihli Tiahuanaco maddesi
- http://akhenaton.blogsayfasi.com/tiwanaku/