Süpernova İsmi Nereden Gelmektedir?
Süpernova, enerjisi biten büyük yıldızların şiddetle patlamasıdır ve genellikle patlamadan sonra yıldızların parlaklığı normal düzeyden daha fazla olur. Süpernova ismi Latince olan “nova” (yeni) kelimesinden türetilmiştir ve ad olarak başka tür patlayan bir yıldızı temsil eder. Teknik olarak, sıcak gazların dışarı doğru olduğunu gösteren maviye benzer emisyon çizgilerini gösterir. Süpernova, yıldızların artık aktif yaşamını bittiğinin bir göstergesidir.
Süpernovanın Tarihçesi
Tarihsel olarak, 17. Yüzyıldan sadece yedi süpernova kayda geçmiştir. Bunların en ünlüsü 1054’te meydana geldi ve Toros takımyıldızının boynuzlarından birinde görüldü. Bu patlamanın kalıntıları bugün, düzensiz bir şekilde dışarıya doğru uçan gazların parlayan püskürmelerinden ve merkezde hızla dönen, titreşen nötron yıldızından oluşan Yengeç Bulutsusu olarak görülebilir. 1054’te kayda geçen süpernova, Çinli ve Koreli gözlemciler tarafından gözlemlenmiştir. Fakat aynı Güneybatı Amerika yerlileri tarafından da görülmüş olabileceği düşünülmektedir. Bu süpernova, gün boyunca rahatça gözlemlenebilecek kadar parlaktı ve bu parlaklığı haftalar boyunca sürdü. Diğer belirgin süpernovaların 185,393, 1006, 1181, 1572 ve 1604 yıllarında gözlemlendiği bilinmektedir.
1604’ten beri kaydedilen binlerce süpernova içinden en yakın olan ve kolay gözlemlenebilen, ilk olarak 24 Şubat 1987 yılında Şili’de bir gözlemevinde çalışan Kanadalı astronom Ian K. Shelton tarafından incelenmiştir. SN 1987A olarak adlandırılan, eskiden oldukça zayıf olan bu nesne, sadece birkaç saat içinde 4,5 büyüklüğüne ulaştı ve böylece çıplak gözle görünür hale geldi. Bu yeni gözlemlenen süpernova Büyük Macellan Bulut’unda bulunuyordu ve yaklaşık 160,000 ışık yılı uzaklığındaydı. Bu süpernova kısa sürede astronomların yoğun incelemesi altına alındı ve Hubble Uzay Teleskobuyla incelenmeye başlandı. SN 1987A’nın en parlak olduğu dönem yaklaşık 2.9 büyüklüğüyle 1987 Mayıs ayıydı ve sonradan parlaklığı yavaşça sonraki aylarda azalmaya başladı.
Süpernova Tipleri
Süpernovalar patlama çeşitlerine göre 2 ayrı sınıfa ayrılabilir: Tip1 ve Tip2. Tip1 süpernovaların parlaklığı Tip2 süpernovalara göre 3 kat daha fazla olabilir ve aynı zamanda spektrumlarının hidrojen çizgileri içermemesi ve yaklaşık iki kat daha hızlı genişlemeleri bakımından Tip2 süpernovalardan farklılık gösterirler.
Tip1 Süpernova
Tip I süpernova, spektrumlarına göre üç alt gruba- Ia, Ib ve Ic- ayrılabilir. Tip I’deki patlama mekanizmasının kesin doğası genel olarak hala belirsizdir, ancak en azından bir süpernovanın, orta derecede büyük bir yıldız ve bir beyaz cüceden oluşan ikili sistemlerden kaynaklandığı ve beyaz cüceye büyüklüğünden akan malzeme ile ortaya çıktığı düşünülmektedir. Kütle akışının daha az olduğu ve yalnızca yüzeysel bir patlama olduğu sıradan bir nova durumunun aksine, bir Ia süpernova patlamasındaki beyaz cüce muhtemelen tamamen yok edilir.
Radyoaktif elementler çürüdüğünde ve bozulduğunda önemli miktarda enerji açığa çıkar ve belki de patlamayı takip eden haftalarda yayılan ışığın çoğunu sağlar. Tip Ia süpernovalar, hepsi aynı parlaklığa sahip oldukları için, evrenin yapısını araştırmak için oldukça yararlıdırlar. Bu objelerin gözle görülür parlaklıklarını ölçerek, aynı zamanda evrenin genişleme oranını ve bu oranın zaman içindeki değişimini ölçebiliriz.
Tip2 Süpernova
Tip 2 süpernovalarını temsil eden sözde patlama, aktif ömrünün sonunu tamamlamış olan ve en az sekiz güneş kütlesinden oluşan çok büyük yıldızlardır. Yıldız, evriminin bu aşamasına kadar, hidrojen veya helyum gibi daha hafif elementlerin birbiri ardına daha ağır elementlere sıkıştırılması ve ısıtılması sürecinde, çekirdeğinde ve yakınında salınan nükleer enerji vasıtasıyla parlar. Demirden daha ağır olan elementler enerji üretmek yerine enerjiyi emer. Ancak enerji artık mevcut olmadığından ömür tükenen yıldızın merkezinde bir demir çekirdek oluşur. Demir çekirdek oldukça büyük ve ağır olduğunda, yıldız kendini destekleme yeteneğini kaybeder ve sonuç olarak çekirdek çöker.
Çekirdeğin kütlesi yaklaşık üç güneş kütlesinden daha azsa, kurucu çekirdeklerinin ve serbest elektronların sert, hızla dönen bir çekirdek halinde birlikte ezildiği bir noktaya ulaşana kadar devam eder. Bu çekirdek neredeyse tamamen nötronlardan oluşur ve bunlar yalnızca 20 km (12 mil) genişliğinde bir hacimde sıkıştırılır, ancak toplam ağırlığı birkaç Güneş’inkine eşittir.
Bu olağanüstü yoğun maddeden bir çay kaşığı Dünya’da 50 milyar ton ağırlığında olacaktır. Böyle bir nesneye nötron yıldızı denir. Süpernova patlaması, yıldızın dış katmanlarından malzeme düştüğünde ve daha sonra çökmeyi durduran ve aniden düşen gazlara sert bir yüzey sunan çekirdekten geri döndüğünde meydana gelir. Bu çarpışmanın oluşturduğu dalga dışarıya yayılır ve yıldızın dıştaki gaz katmanlarını patlatır. Dışarıya doğru püskürtülen malzeme miktarı yıldızın kendi kütlesine bağlıdır.
Çekirdek kütlesi üç güneş kütlesini aşarsa, çekirdek çökmesi bir nötron yıldızı üretemeyecek kadar büyüktür; patlayan yıldız daha da küçük ve daha yoğun bir gövdeye, yani bir kara deliğe sıkıştırılır. Yerçekimi alanı o kadar yoğun ki, ışık bile kaçamayacak kadar yoğun olan kara deliğin içine düşen malzeme kaybolur.
Süpernova kaç derece?
Süpernova patlamaları ortalama 100 milyar °C’dir.
Süpernova Kalıntısı
Süpernova kalıntısı, süpernova yıldızının dev patlamasıyla oluşmuş bir yapıdır. Süpernova kalıntısı, genişleyen bir şok dalgasıyla sınırlanır ve patlama sonucu ortaya çıkan, genişleyen malzemeden oluşur. Bir süpernova için iki olasılık vardır: ya büyük bir yıldız yakıtını tüketerek çekirdeğindeki füzyon enerjisi durur ve kendi çekim güçleriyle içlerine çökerek bir nötron yıldızı veya kara delik oluşturur, ya da bir beyaz cüce yıldız başka bir komşu yıldızdan, kritik bir kütleye ulaşıncaya kadar malzeme biriktirir ve termonükleer bir patlama oluşur.
Süpernova Ne Sıklıkla Yaşanır?
Süpernova çok aslında her an evren içerisinde yaşanabilir. Diğer bir deyişle, evren içinde hemen hemen her saniye bir yıldız patlaması gerçekleşir. Tahmini olarak her saniyede evren içinde yaklaşık olarak 30 yaşandığı düşünülmektedir.
Bilim İnsanları Süpernovaları Neden İnceliyorlar?
Süpernova patlamaları çok anlık yaşansa da bu süre zarfı içerisinde evren hakkında bilgi edinmeyi sağlayabilir. Örneğin, süpernovalar sayesinde bilim insanları evrenin sürekli genişlediğini keşfetmişlerdir. Bununla birlikte süpernovalar elementlerin evrene dağılmasında rol oynarlar. Yıldız patladığında evrene elementler ve birtakım artık maddeler sıçrar. Mesela Dünya’da var olan elementlerin birçoğu, bir zamanlar yaşamış bir yıldızın çekirdeğinde bulunur. Süpernova sonucu saçılan bu elementler, yeni yıldızlar, gezegenler ve Evren’deki diğer şeylerin oluşmasını sağlar.
İlginizi Çekebilir: Uzaydaki Evimiz ve Kaçış Planımız