Kompulsiyon, obsesif kompulsif bozukluk adlı bir psikolojik bozukluğun, iki bileşeninden biridir; diğer bileşeni ise obsesyondur. Obsesyonun ne olduğunu da şu yazıda anlatmıştım. Bu yazıda ise, “Kompulsiyon nedir, ne demektir?” ve “Kompulsif nedir, ne demektir?” sorularının cevabını paylaşmaya çalışacağım.
Kompulsiyon nedir, ne demektir?
Kompulsiyonun İngilizce aslı, compulsion kelimesidir. Kompulsiyon, bazı türkçe kaynaklarda zorlanım, bazılarında ise zorlantı olarak karşılık buluyor.
Beyhan Budak, Psikoloji Sözlüğü‘nde compulsionun türkçe karşılığını zorlanım olarak vermiş ve onu şöyle tanımlamıştır: Kişinin, bilinç düzeyinde aksi yönde iradesine rağmen, belli bir şekilde davranmaya zorlanması.
Prof. Dr. M. Orhan Öztürk, Ruh Sağlığı ve Bozuklukları kitabında, compulsion karşılığı olarak zorlantı kelimesini kullanmış ve onu şöyle tanımlamıştır: Çoğu kez, saplantılı düşünceleri kovmak için yapılan, istenç dışı yinelenen hareketler.
Kompulsiyonu, bir başka açıdan şöyle tanımlayabiliriz: Obsesyonların verdiği rahatsızlıkla başa çıkabilmek için gerçekleştirilen, yineleyici, kişinin yapmaktan kendisini alıkoyamadığı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir.
Kompulsyonlar, genellikle, obsesyonun (saplantının) tetiklediği rahatsızlığı (bunaltıyı) azaltmak için gerçekleştirilir; ancak zamanla, bu durum denetlenemez bir hal alabilir ve başlı başına bir sorun halini alabilir.
Kompulsiyonun tanımını netleştirmek için bir iki örnek paylaşalım isterseniz:
- Kişinin temiz olduğunu bildiği bir şeye elini sürdüğünde, elinin kirlendiğini düşünüp (obsesyon), elini temizleme ihtiyacı hissetmesi, ve ellerini tekrar tekrar yıkaması (kompulsiyon).
- Kişinin abdest alırken aklına Allah’a küfür düşüncelerinin gelmesi (obsesyon) ve, bu yüzden, tekrar tekrar abdest alması veya tövbe etmesi (kompulsiyon).
- Kapının açık unutulduğunun düşünülmesi (obsesyon) ve kapının kapalı olup olmadığının tekraren kontrol edilmesi (kompulsiyon).
Kompulsiyonların temel amacı obsesyonların ortaya çıkardığı sıkıntıyı azaltmaktır. Ancak kompulsiyonlar, ilk etapta geçici bir rahatlık yaşatsalar da, uzun vadede obsesif kompulsif bozukluğun devamına yardımcı olurlar.
Kompulsiyonların bazıları gözle görülebilen davranışlarken (el yıkamak gibi) bazıları da zihinde gerçekleşen davranışlar (sayı saymak gibi) olabilir.
Obsesyon ve kompulsiyonlar genelde birlikte görülebildiği gibi sadece obsesyonların olduğu vakalar da vardır.
OKB hastası düşüncelerinin ve davranışlarının saçma ve gereksiz olduğunu bilir; fakat bunları yapmaktan kendini alıkoyamaz.
Obsesyon ve kompulsiyon pek çok insanın hayatında zaman zaman olabilir. Araştırmalar normal insanların yüzde doksanının, zaman zaman OKB hastalarını rahatsız eden düşüncelere benzeyen zorlayıcı düşüncelere kapıldıklarını göstermektedir. Bu düşünce ve davranışlar OKB’li hastalara göre daha kısa süreli, benliğe daha az yabancı, zihinden kolay atılan, belirgin sıkıntı oluşturmadan ve önemli etkisizleştirme (nötralizasyon) çabası gerektirmeden yaşanırlar. Obsesif kompulsif bozukluğundan bahsedilebilmesi için, söz konusu düşünce ve davranışların, sürekli tekrarlayıcı, kişinin günlük hayatını, sosyal yaşamını akademik ve mesleki işlevselliğini olumsuz etkileyecek derecede şiddetli olmalıdır.
Şimdi de isterseniz “kompulsif” kavramını anlamaya çalışalım.
Kompulsif nedir?
Kompulsif kelimesini anlamak için isterseniz, kelimenin ingilizce aslı olan compulsive kelimesine bir göz atalım. Compulsive kelimesinin türkçe karşılığı, zorlantılıdır. Gramer açısından bakıldığında, kompulsiyon isim iken, kompulsif, bir ismi veya eylemi niteleyen sıfat görevi görmektedir.
Ellerini yıkamak (yapılan eylem) nedir? Bir zorlantıdır.
Ellerini yıkamak nasıl bir eylemdir? Zorlantılı (kompulif) bir eylemdir.
Bazıları, kompulsif kelimesini, kompulsiyonlara sahip kişiyi nitelemek için de kullanabilir: Nasıl bir adam? Kompulsif (kompulsiyonları olan) bir adam.
Umarım, kompulsiyon ve kompulsif kelimelerini, sizin için yeterince açıklayabildim.
Kompulsiyon çeşitleri nelerdir?
Kompulsiyonlar aslında çok çeşitli olabilir. Bununla birlikte, psikoloji literatüründe, kompulsiyonun bazı alt türlerinden bahsedilmektedir.
Kontrol etme kompulsiyonları
En sık karşılaşılan kompulsiyon türlerinden kabul edilirler. Şüphe, kararsızlık, kuşku ve mükemmeliyet odaklı obsesyonların sonucunda ortaya çıkabilirler.
Kontrol etme kompulsiyonları, kişiler için, güven sağlamaya, felaketi önlemeye dönük bir işlev görebilir: Kapıyı kapalı tutarsanız eve hırsız girmez, ocağı kontrol ederseniz yangın çıkmaz. Burada asıl sorun, kişinin, yaptıkları sonucunda çok da emin hissedememesidir. Kapıyı kilitlediği halde, apartmandan çıkar çıkmaz “Ya kapıyı açık bıraktıysam!” diyerek, defalarca geri dönebilir birisi.
Yıkama (temizleme) kompulsiyonları
Yıkama kompulsiyonları, bulaşma (kirlenme) obsesyonuyla başa çıkabilmek için geliştirilen bir kompulsiyon türüdür.
Kişi, kendisinin, çevresinin veya eşyalarının pis ve kirli olduğunu düşünür ve kendini, pisliği yok etmekten sorumlu hisseder; söz konusu pisliği yok etmek için de, ellerini tekraren yıkama, banyo yapma, devamlı eşyaları ve evi temizleme, saatlerce çamaşırları ve bulaşıkları yıkama gibi davranışlar sergileyebilir.
Tekrarlama kompulsiyonları
Tekrarlama kompulsiyonunda kişiler, bazı davranışları belirli bir sayıda ya da tarzda tekrar tekrar yinelemektedirler. Söz konusu bu tekrarlı davranışlar, anlık bir tatmin sağlasa da, uzun vadede obsesyonu güçlendirirler. Bir müslümanın, belirli bir duayı belirli sayıda okuması, bir kişinin kapıyı belirli sayıda kilitlemesi, tekrarlama kompulsiyonuna örnek olarak verilebilir.
Sayma kompulsiyonları
Belirli nesneleri saymak, sayma kompulsiyonunun temelidir. Kişilerin saymak zorunda hissettikleri nesneler arasında, yoldan geçen arabalar, gömlek düğmeleri örnek olarak gösterilebilir. Bu kompulsiyon, zihinsel kompulsiyonlar arasında yer alır.
Sorma-anlatma kompulsiyonları
Belirili şeyleri tekraren anlatma veya anlattırma davranışıdır. “Doğru anladım mı? Tekrar anlat.”, “Tam olarak anladın mı?” gibi yaklaşımlar bu kompulsiyonda görülebilir.
Simetri ve düzen kompulsiyonları
Eşyaları, nesnleri belirli bir düzen ve simetri içinde tutma, belirli bir düzen içinde davranma çabasıdır. Bu kompulsiyonda kişi, etrafındaki nesneler, kafasındaki düzene göre şekillenmediği sürece rahat edemez. Duvarda, hafif eğrice duran resmi düzeltme, paraları, Atatürk portresin en üste gelecek şekilde düzenleme, yolda yürürken çizgilere basmama bu obsesyon çeşidine örnek olarak verilebilir.
Biriktirme kompulsiyonları
Bireyler belirli şeyleri ihtiyaçları olmadığı halde satın alırlar veya dışarıdan toplarlar ve sahip oldukları hiçbir şeyi atamamaktadırlar. Sürekli olarak ihtiyaçtan fazlasını ellerinde bulundurmaktadırlar. Neredeyse evlerini çöp eve dönüştürecek biçimde eşyalarını biriktirebilmektedirler, bu aynı zamanda iş yerleri içinde geçerli olabilmektedir (Tan, 2016).
Diğer insanları içeren kompulsiyonlar
Bireyler ailelerinden kendi ritüellerine katılmalarını isterler ya da yaptıkları ritüellerden emin olmak adına onlara sürekli aynı sorunun cevabına ulaşmak için tekrar tekrar aynı soruyu sormaktadırlar. Temizlik kompulsiyonlarında da bireyler belirli davranışları yapmaları için ailelerini sürekli yardıma zorlama eğilimi göstermektedirler
Kompulsiyon tedavisi nasıl olur?
Yazının başında da belirttiğim gibi, kompulsiyon, obsesif kompulsif bozukluğun bileşenlerinden biridir; diğer bileşen ise obsesyondur. Bu yüzden, kompulsiyon tedavisi, tek başına bir hedef olarak belirlenemez. Hedef, obsesif kompulsif bozukluğun tedavisidir.
Kompulsiyonlarla ilgili sorularınızı, yazının yorum kısmından bana sorabilirsiniz. Muhabbetle.