(Dikkat: Bu yazıda bilimsel terimlere çokça yer verilmiştir.) 1966’da ünlü Chicago Okulu ekonomisti Mİlton Friedman ekonomi metolojisi üzerine "Pozitif Ekonomi Metodolojisi" başlıklı oldukça etkili bir makale yazdı (Pozitif Ekonomide Denemeler cildinde yer almaktadır). Friedman, ekonomiyi bir "pozitif bilim" olarak ayırt ederken, "nihai hedefin, henüz gözlemlenmemiş fenomenler hakkında geçerli ve anlamlı tahminler sağlayan bir" teori "veya" hipotez "in geliştirilmesi olduğu deneysel araştırmanın kullanımına odaklanır. Gözlemin açıklamasından ziyade tahmine odaklanmak ilk adımı yanlış ortaya koymaktadır, ancak makalesinde daha sonra görülebileceği gibi Friedman, teorisyenin rolünün kısmen "formülün çalıştığı koşulları veya daha kesin olarak çeşitli koşullar altında tahminlerindeki hatanın genel büyüklüğünü belirtmek" olduğunu söyleyerek tahminin bu gerekliliğe bağlı kalmıyor bile. Hatta daha doğru tahminler verebilecek olası teorileri göz ardı edecek kadar ileri gitti, "daha genel teoriyi kullanmak her zaman işe yaramaz çünkü sağladığı ekstra doğruluk, ekstra maliyeti haklı çıkarmayabilir.” dedi.
Kısacası, Friedman bir teorinin ifadelerinin doğruluğunun önemli olmadığını savunuyor. Önemli olan tek şey teorinin "iyi" (yani yeterince doğru) tahminler yapıp yapmadığıdır. Örneğin, Friedman'ın flojiston yanma teorisine karşı yapacağı durum, elementler teorisinin daha basit olması, yanma ile ilgisi olmayan fenomenleri açıklayıcı olması veya hiç kimsenin bir flojistonun varlığını fark etmemiş veya bunu yapmanın herhangi bir yolunu sunmamış olmasıdır. Friedman, bilardo oyuncularının atışlarını tahmin eden bir "teori" ile bir analoji sunduğunda, bu metodolojik hatalar doruk noktasına ulaşır. Burada Friedman bize yapmamız gerektiğini söylüyor
Uzman bir bilardo oyuncusu tarafından yapılan atışları tahmin etme problemini düşünün. Bilardo oyuncusunun, sanki en uygun seyahat yönlerini verecek karmaşık matematiksel formülleri biliyormuş gibi, açıları doğru bir şekilde tahmin edebiliyormuş gibi atışlarını yaptığı hipotezinin mükemmel tahminlerin ortaya çıkması hiç de mantıksız görünmüyor. Topların yerlerini tanımlayarak, formüllerden yıldırım hesaplamaları yapabilir ve daha sonra topların formüllerin gösterdiği yönde hareket etmesini sağlayabilir. Bu hipoteze olan güvenimiz, bilardo oyuncularının, hatta uzman olanların bile, açıklanan süreçten geçebileceği ya da geçebileceğine inanmaktadır. Daha çok, bir şekilde veya başka bir şekilde esasen aynı sonuca ulaşamadıkları sürece, aslında uzman bilardo oyuncuları olmayacakları inancından kaynaklanmaktadır. Bu hipoteze olan güvenimiz, işinin uzmanı olan bilardo oyuncularının bile açıklanan süreçten geçeceği veya geçebileceğine dayalı değildir.
Yani burada bir bilardo “teorimiz” var. Sözüm ona, "uzman" bilardo oyuncularının, atışlarını kusursuz matematiksel hesaplamalar ve tahminler kullanarak mükemmel bir şekilde yaptıkları idealist bir dünyada faaliyet gösterdiğini varsayabiliriz. Burada - teorimizde - oyunun tüm zorluklarını, tüm tahmin hatalarını ve insan yeteneğinin tüm kusurlarını ortadan kaldırabiliriz. Bunun yerine biz bu oyunculara mükemmel bilardo atan robotlarmış gibi davranabiliriz ve bunu "mantıklı" (hatta "kusursuz") kabul edip buradan tahminlerde bulunmaya devam edelim.
Ancak, bir bilardo oyununun sonucunu- uzmanlar tarafından oynanan bile olsa - böyle bir şekilde tahmin etmeye çalışırsak, çabucak sorunlarla karşılaşacağımızı görmek zor değil.
Karşılaşacağımız ilk konu zaten bilardo nedir? Bir bilardo atışının matematiğinin karmaşıklıklarından hiçbiri, oyunun amacının ne olduğunu belirlemenize yardımcı olamaz: ne sapma açısı, ne bilardo sopasının bilardo topuna vuruş hızı veya dağınık halde duran bilardo toplarının geometrisi. Teorimize "oyunun kuralları" nı dahil etmeliyiz. Ve burada, zorunlu olarak, bir teleolojik unsuru tanıtıyoruz. Bilardo oyuncusu rastgele atış yapmıyor; Oyunda gerçekleştirilen her bir eylem, belirli bir hedefe yöneliktir (belirlenen kısıtlamalar dahilinde) ve bu hedefler, oynandığı şekliyle oyunun amacı ve kısıtlamaları tarafından tanımlanır. Bu oyuncuların 8-top veya 9-top bilardo oynayıp oynamaması, hatta karambol veya artistik bilardo gibi tamamen farklı bir şey, bir oyuncunun hangi atışları yapacağını tahmin etmenin tamamen gerekli bir parçasıdır.
Ancak bunu eklediğimizde, oyunun sonucu hakkında bir tahmin yapmaya daha yaklaşamadık. Şimdi oyuncunun kendi çekimlerini seçme kabiliyetini hesaba katmalıyız. Temel olarak, probleme karşı praksiyolojik bir etki unsuru ile karşı karşıyayız. Oyuncu, özgür bir oyuncu olarak, çeşitli çekimler arasında seçim yapabilir. Bir cepten bir hedef topu alabilen daha kolay çekimi mi seçiyorlar, bir sonraki çekimi iyi ayarlamıyorlar mı, ya da ileride çekime girecek daha zor çekimleri mi? Friedman'ın oyuncak teorisinin esas mükemmeliyetle yaptığı varsayımı bizi, en zor atışların her seferinde yaşanacağını varsaymaya teşvik edebilir (bunun hiçbir gerçek bilardo oyununa uymayacağını görmek çok zor olmasa da), ama orada bile komplikasyonlar yaşarız: İki atış matematikte "zorluk" anlamına gelebilir, ama oyuncu yine de sadece birini seçmek zorunda kalacaktır. Bu eylem unsuru aynı zamanda teleolojik unsurla da birleşir: oyuncunun hedefi, başka bir nedenden ötürü oynayabildikleri için, oyuncunun hedefinin oyunun tarif edilen rolüyle uyuşmayabilir; örneğin, becerilerini göstermek (daha stratejik atışlar yapabilseler bile) veya bir arkadaşının kendisini daha iyi hissetmesini sağlamak (kasıtlı olarak kaybetmek diyebilirsiniz). Bu nedenler başkaları tarafından bölünemez ancak sadece oyuncunun zihninde bulunur.
Elimizi kaldırıp sadece bu noktada olasılıklar verebileceğimizi mi söylüyoruz? Birçoğu bizi bu ikilemden kurtarmak için şöyle cevap verecektir: Oyuncunun, birden fazla "en iyi" atış olduğu durumları da hesaba katarak "en iyi" atışı (bazı matematiksel kriterlere göre) atması "makul" bir varsayımdır. Bu kaçış kapısı ilk bakışta ne kadar doğal olsa da, daha fazla düşündüğümüzde, eldeki sorunu gerçekten ele almadığını görebiliriz. Farklı oyuncuların risk alma konusunda farklı istekleri, "bir atışı sıraya koymanın" ne anlama geldiğine dair anlayışları, farklı oyun tercihleri olacaktır: hiçbir matematiksel model, olasılıkları hesaba katsa bile, burada değişen potansiyelleri doğru şekilde açıklayamaz.
Ve tüm bunlar, gerçeklikte doğal olarak var olabilecek temel farklılıklar hakkında hiçbir şey söylememektir: oynatıcı yeteneğindeki eksiklikler, masa, ipuçları veya bilardo topları. Ya da rekabetçi bir oyuncu üzerindeki çeşitli zihinsel ve duygusal baskıların iyi becerikli bir rakibe karşı çıkması. Bunlar, çeşitli atışların ve bilardo oyunlarının sonuçlarının küçük bir kesiti değil, daha çok büyük bir parçası. Rekabetçi bilardo oyunları, bir oyuncunun dikkatini kaybetmesi ve yapması gereken bir atışı kaçırması veya başka bir potansiyel olarak daha üstün seçenek seçebilecekken yanlışlıkla yanlış bir atışı seçmesi üzerine olabilir. Masa kenarındaki bir tahtanın hafifçe kapalı olması açısından, oyuncuların bu farklılıklara hızla uyum sağlayıp sağlamamasına bağlı kalabilirler. Oyuncuların yapabileceklerini tahmin etmek bile, zaten imkânsız olduğunu kanıtlamış bir tablo yapısı sayesinde, oyunun buradan nasıl gelişeceğini tahmin etmeye yetmedi.
Bilardo hakkında tahmin edilebilecek şeyler aslında oldukça küçük ve neredeyse tamamen önemsiz: ideal bir ortamı varsayarsak, toplar hareket halindeyken, bir atışın yörüngesi, fizik kanunları tarafından kabaca tahmin edilebilir. Fizikçiler genellikle bu idealleştirmeleri kullanarak yalıtılmış efektler hakkında mantık yürütmeye çalışırlar, fiziksel güçlerin daha büyük ölçekli olguyu açıklamak (ama genellikle öngöremedikleri) tahmin edilebilir davranışlarda katkı sağladıkları gerçeğini kullanırlar. Ancak en çok incelenen fizikçi bile, ağır yalıtılmış deneyler dışında herhangi bir "gerçek dünya" fenomeni tahmin etmenin, en iyi ihtimalle süper bilgisayarlar için bir iş olduğunu ve en kötü ihtimalle de imkansız olduğunu kabul edecektir. (Kuantum mekaniği sınıfı egzersizlerinin karmaşık etkileşimlerde bulunan milyarlarca parçacıktan oluşan makroskobik değil, çoğu zaman "bir kutuda" bulunan parçacıkları içermesinin bir sebebi vardır: matematiksel hesaplamaları en iyi bilgisayarlarla bile yapmak imkansız olurdu.). Eski fizik öğrencisi şakasında şöyle diyor : "Önce, atın bir küre olduğunu varsayın"
Bu çıkarımlar, sadece düşünmeden ve tahmin edilebilecek şekilde subatomik partiküller veya bilardo topları gibi hassas objeler yerine, insanları kendi hedefleri ve tercihleri ile bir araya getirdiğimizde daha güçlü bir şekilde çizilebilir. Tahmin, zor şans hariç, esasen imkansız hale gelir ve işlerin nasıl olduğu veya neden olduğu konusunda hiçbir açıklama yapmanıza yol göstermez. Bunun yerine, praxeology'nin aksiyomu ("insanlar harekete geçer") gibi temel gerçeklerden ve ne olduğunu anlamak için çarpık hedefler gibi teleolojik yapılardan mantıklı bir kesintiye başvurmalıyız. Bu, bilardo oyunu kadar göreceli olarak basit ve sezgisel herhangi bir şey olduğu için, ulusal bir ekonomi üreten büyük insan etkileşimi kompleksi için daha da doğrudur.