

||1 Ağustos 2022|
Giannis Klearchou Xenakis (profesyonel amaçlar için Yannis veya Iannis Xenakis olarak da yazıldığından; Yunanca: Γιάννης “Ιωάννης” Κλέαρχου Ξενάκης, [ˈʝanis kseˈnacis] olarak telaffuz edilir. ( 29 Mayıs 1922 – 4 Şubat 2001) Rumen-Frank doğumlu bir Rum-Fransız besteciydi. , müzik teorisyeni, mimar, performans yönetmeni ve mühendis olarak tanınır. 1947’den sonra Yunanistan’dan kaçtı ve on sekiz yıl sonra Fransa’nın vatandaşlığına geçti.
Xenakis, küme teorisi, stokastik süreçler ve oyun teorisi uygulamaları gibi müzikte matematiksel modellerin kullanımına öncülük etti ve ayrıca elektronik ve bilgisayar müziğinin gelişiminde önemli bir etkisi oldu. Müziği mimariyle bütünleştirdi, önceden var olan mekanlar için müzik tasarladı ve belirli müzik besteleri ve performanslarıyla bütünleştirilecek mekanlar tasarladı.
En önemli eserleri arasında orkestranın her müzisyeni için bağımsız parçalar tanıtan orkestra için Metastaseis (1953–54); Psappha (1975) ve Pléïades (1979) gibi perküsyon çalışmaları; Terretektorh (1966); Xenakis’in UPIC sistemi kullanılarak oluşturulan elektronik eserler; ve Xenakis’in politoplar olarak adlandırdığı, ilgi ve becerilerinin bir özeti olan devasa multimedya performansları. Yazdığı sayısız teorik yazı arasında, Biçimselleştirilmiş Müzik: Kompozisyonda Düşünce ve Matematik (Fransızca baskı 1963, İngilizce çeviri 1971) kitabı en önemlilerinden biri olarak kabul edilir.
Bir mimar olarak, Xenakis öncelikle Le Corbusier altında yaptığı erken dönem çalışmalarıyla tanınır: ikisinin birlikte çalıştığı Sainte-Marie de La Tourette manastırı ve Xenakis’in kendisi tarafından tasarlanan Expo 58’deki Philips Pavyonu önemlidir.
YAŞAMI
1922–47: İlk yıllar
Giannis Klearchou Xenakis, Rum bir ailenin en büyük oğlu olarak büyük bir Yunan topluluğunun yaşadığı Romanya’nın Brăila kentinde doğdu; Bir İngiliz ihracat-ithalat ajansının genel müdürü ve şehrin en zengin adamlarından biri olan Euboea’lı bir işadamı olan Klearchos Xenakis ve Lemnos’tan Almanca ve Fransızca da konuşan bir piyanist olan Fotini Pavlou. İki küçük erkek kardeşi, Amerika Birleşik Devletleri ve Yunanistan’da felsefe profesörü olan Jason ve bir mimar, şehir plancısı ve sanatçı olan Cosmas idi. Ebeveynlerinin ikisi de müziğe ilgi duyuyordu ve küçük çocuğu müzik hakkında daha fazla bilgi edinmeye teşvik eden Pavlou oldu: genç Giannis’e annesi tarafından bir flüt verildi ve aile, babasının ilgisi nedeniyle Bayreuth Festivali’ni birkaç kez ziyaret etti. opera. 1927’de, Xenakis beş yaşındayken erken ölümü, kendi sözleriyle geleceğin bestecisini “derinden yaralayan” travmatik bir deneyimdi. Daha önce kızamık kapmıştı ve ölü bir kız çocuğu doğurduktan sonra öldü.
Daha sonra bir dizi İngiliz, Fransız ve Alman mürebbiye tarafından eğitildi ve ardından 1932’de Ege adası Spetses’teki Anargyrio-Korgialenio yatılı okulunda okumak üzere Yunanistan’a gönderildi. Repertuarında Palestrina’nın eserlerinin ve Xenakis’in bütünüyle ezberlediği Mozart’ın Ağıtı’nın yer aldığı okulun erkek korosunda şarkı söyledi. Xenakis ayrıca Spetses okulunda nota ve solfej okudu, Ludwig van Beethoven ve Johannes Brahms’ın müziğiyle tanıştı ve Yunan geleneksel ve kilise müziğine aşık oldu. Aynı zamanda yazar Homer’ı keşfetti ve müzeleri gezme alışkanlığı edindi.
1938’de okuldan mezun olduktan sonra Xenakis, Ulusal Teknik Üniversitesi’nde giriş sınavlarına hazırlanmak için Atina’ya taşındı ve aynı zamanda Antik Yunanca da okudu. Fizik ve matematiğe olan ilgisinden dolayı arkadaşları ve ailesi tarafından bunu yapmaya teşvik edildi. Mimarlık ve mühendislik okumaya niyetli olmasına rağmen, Aristotelis Koundouroff ile uyum ve kontrpuan dersleri de aldı. 1940’ta sınavları başarıyla geçti, ancak 28 Ekim 1940’ta İtalyan işgali ile başlayan Yunan-İtalyan Savaşı ile çalışmaları yarıda kaldı. Yunanistan sonunda savaşı kazanmış olsa da, Alman ordusunun katılmasından çok uzun sürmedi. İtalyanlar, Nisan 1941’de Yunanistan Savaşı’nda. Bu, Müttefiklerin Avrupa’yı geçerek Mihver güçlerini geri çekilmeye zorladığı 1944’ün sonlarına kadar süren II. Dünya Savaşı sırasında Yunanistan’ın Mihver işgaline yol açtı. Xenakis, savaşın başlarında Ulusal Kurtuluş Cephesi’ne katıldı, kitlesel protestolara ve gösterilere katıldı ve daha sonra silahlı direnişin bir parçası oldu – bu son adım, Xenakis’in yaşamının çok sonrasına kadar tartışmayı reddettiği acı verici bir deneyimdi. Mihver kuvvetleri ayrıldıktan sonra Churchill, İngiliz kuvvetlerinin Yunan monarşisinin yeniden kurulmasına yardım etmek için devreye girmesini emretti; Yunanistan Demokratik Ordusu onlara karşı çıktı ve ülke bir iç savaşa girdi. Aralık 1944’te, Churchill’in sıkıyönetim döneminde, Xenakis (o zamanlar ELAS’ın solcu Lord Byron hizbinin komünist öğrenci bölüğünün bir üyesiydi) İngiliz tanklarına karşı sokak savaşlarına katıldı. Bir tank patlamasından çıkan şarapnel, yanağına ve kör olan sol gözüne çarptığında yaralandı ve yüzü şekil değiştirdi; Xenakis’in yaralanmadan sağ çıkması bir mucize olarak tanımlandı.
Teknik Üniversite bu yıllarda aralıklı olarak faaliyet göstermiştir. Buna ve Xenakis’in diğer faaliyetlerine rağmen, 1947’de inşaat mühendisliği derecesi ile mezun oldu. Xenakis daha sonra ulusal silahlı kuvvetlere alındı. 1947 civarında Yunan hükümeti sol eğilimli eski direniş üyelerini tutuklamaya ve hapse göndermeye başladı. Hayatından endişe eden Xenakis saklanmaya gitti. Babasının ve diğerlerinin yardımıyla sahte bir pasaport kullanarak İtalya üzerinden Yunanistan’dan kaçtı. 11 Kasım 1947’de Paris’e geldi. Geç bir röportajda, Xenakis ülkesini terk ederken büyük bir suçluluk hissettiğini itiraf etti ve bu suçluluk, daha sonra müziğe olan bağlılığının kaynaklarından biriydi:
Yıllarca uğruna savaştığım ülkeyi terk ettiğim için suçluluk duydum. Arkadaşlarımı terk ettim – bazıları hapisteydi, diğerleri öldü, bazıları kaçmayı başardı. Onlara borçlu olduğumu ve bu borcu geri ödemem gerektiğini hissettim. Ve bir görevim olduğunu hissettim. Yaşama hakkını geri kazanmak için önemli bir şey yapmalıydım. Bu sadece bir müzik meselesi değildi – çok daha önemli bir şeydi.
Bu arada Yunanistan’da sağcı yönetim tarafından gıyaben ölüme mahkum edildi. Ceza 1951’de on yıl hapis cezasına çevrildi ve ancak 23 yıl sonra, 1974’te Yunan cuntasının düşmesinden sonra kaldırıldı. Daha sonra aynı yıl geri döndü.
1947–59: Mimarlık ve müzik
Xenakis tarafından tasarlanan sergi sırasındaki Philips Pavyonu
Paris’te yasadışı bir göçmen olmasına rağmen, Xenakis, Le Corbusier’in mimari stüdyosunda iş bulabildi. İlk başta mühendislik asistanı olarak çalıştı, ancak hızla daha önemli görevleri yerine getirmeye ve sonunda büyük projelerde Le Corbusier ile işbirliği yapmaya başladı. Bunlar arasında Nantes’taki (Rezé) bir apartmanın çatısındaki bir anaokulu, Nantes-Rezé’deki Unité d’Habitation, Hindistan’ın Chandigarh kentindeki hükümet binalarının bölümleri, Sainte Marie de La Tourette’in “dalgalı cam yüzeyleri”, bir Lyon yakınlarındaki bir vadideki Dominik manastırı ve Expo 58’deki Philips Pavyonu—ikinci proje yalnızca Xenakis tarafından Le Corbusier’in temel bir eskizinden yola çıkarak tamamlandı.[16] Xenakis’in kazandığı deneyim onun müziğinde önemli bir rol oynadı. : Metastaseis (1953–54) gibi önemli erken kompozisyonlar doğrudan mimari kavramlara dayanıyordu. Aynı zamanda, en yaygın olarak “Iannis” tarafından bilinen ismi almak için profesyonel adından “G” harfini çıkardı.
Orkestra çalışması “Metastasis”i (1953-54) yaratırken, Xenakis parabolik şekilleri müziğe çevirdi ve onları genişleyen glissando ağları olarak haritaladı. Çizim BibliothÈQue Nationale De France Çizimi BibliothÈQue Nationale De France
Aynı zamanda Le Corbusier için çalışırken Xenakis armoni ve kontrpuan ve beste okuyordu. Uzun ve sıkı çalıştı, sıklıkla gecenin geç saatlerine kadar[17] ve çoğu öğretmenden rehberlik istedi, ancak çoğu sonunda onu reddetti. Xenakis’in dersler konusunda ilk başvurduğu kişi olan Nadia Boulanger’ın durumu da böyleydi. Daha sonra, Xenakis’in müziğine pek hevesli olmayan tepkisi olan Arthur Honegger ile çalışmayı denedi. Xenakis’in 1987’deki bir röportajda anlattığı gibi, Honegger paralel beşli ve oktav içeren bir parçayı “müzik değil” olarak reddetmiştir. O zamanlar Debussy, Béla Bartók ve Stravinsky’nin müziğini yakından tanıyan, hepsi bu tür cihazları ve çok daha deneysel olanları kullanan Xenakis, öfkeyle Darius Milhaud ile çalışmaya bırakıldı, ancak bu dersler de sonuçsuz kaldı.[ 18] Boulanger’ın yakın bir arkadaşı olan Annette Dieudonné, Xenakis’e Olivier Messiaen ile çalışmayı
denemesini tavsiye etti.[19] Xenakis, bir kez daha armoni ve kontrpuan çalışmalarına başlayıp başlamaması konusunda tavsiye almak için Messiaen’e başvurdu. Messiaen daha sonra hatırladı:
Diğerleri gibi olmadığını hemen anladım. […] Üstün zekalıdır. […] Başka hiçbir öğrenciyle yapmamam gereken korkunç bir şey yaptım, çünkü bence armoni ve kontrpuan çalışılmalı. Ama bu o kadar sıra dışı bir adamdı ki, dedim ki… Hayır, neredeyse otuz yaşındasın, Yunan olma, mimar olma ve özel matematik okumuş olma şansın var. Bu şeylerden yararlanın. Bunları müziğinizde yapın.
Francisco Estévez bu çalışmayı “… güzel, heyecan verici ve her şeyden önce inandırıcı müziğe çevrilmiş matematiksel formüller” olarak tanımlamıştır.
Xenakis, 1951’den 1953’e kadar Messiaen’in derslerine düzenli olarak katıldı. Messiaen ve öğrencileri, özellikle ritme dikkat ederek çok çeşitli tür ve tarzlardan müzik okudular.[22] Xenakis’in 1949’dan 1952’ye kadar olan besteleri çoğunlukla Yunan halk melodilerinin yanı sıra Bartók, Ravel ve diğerlerinden esinlenmiştir; Messiaen ile çalıştıktan sonra diziselliği keşfetti ve çağdaş müzik hakkında derin bir anlayış kazandı (Messiaen’in o dönemdeki diğer öğrencileri arasında Karlheinz Stockhausen ve Jean Barraqué vardı). Messiaen’in modal sericiliği, Xenakis’in ilk büyük ölçekli çalışması olan Anastenaria’yı (1953–54) etkiledi: eski bir Dionysos ritüeline dayanan koro ve orkestra için bir triptik. Triptiğin üçüncü bölümü olan Metastaseis, genellikle bestecinin ilk olgun eseri olarak kabul edilir; “resmi” Xenakis eserinin başlangıcını işaretlemek için triptikten ayrıldı.
Xenakis, 1950’de tanıştığı gazeteci ve yazar Françoise Gargouïl ile 3 Aralık 1953’te evlendi. Daha sonra ressam ve heykeltıraş olan kızları Mâkhi, 1956’da Paris’te doğdu. 1954’ün sonlarında Messiaen’in desteğiyle, Xenakis, Pierre Schaeffer ve Pierre Henry tarafından kurulan ve kendini musique concrète çeşidinin elektronik müziğini incelemeye ve üretmeye adamış bir organizasyon olan Groupe de Recherches de Musique Concrète’e kabul edildi. Bundan kısa bir süre sonra Xenakis, Metastaseis’in performansından hemen etkilenen ve ona destek veren şef Hermann Scherchen ile tanıştı. Scherchen bu eserin prömiyerini yapmamış olsa da, Xenakis’in sonraki eserlerini seslendirdi ve orkestra şefi ile besteci arasındaki ilişki, besteci için hayati önem taşıyordu.
1950’lerin sonlarında Xenakis, sanat çevrelerinde yavaş yavaş tanınmaya başladı. 1957’de Avrupa Kültür Vakfı’ndan ilk beste ödülünü aldı ve 1958’de Radio France’ın Service de Recherche’sinden ilk resmi komisyon geldi.[26] [doğrulama gerekli] Aynı yıl bir müzik yaptı. Philips Pavilion için beton parça, Concret PH. 1960’da Xenakis, Enrico Fulchignoni’nin bir belgesel filminin müzikleri için UNESCO’dan bir komisyon alacak kadar iyi biliniyordu.
Daha sonraki yaşamı
1959’da Le Corbusier’in stüdyosundan ayrıldıktan sonra, Xenakis kendini beste ve öğretimle destekledi ve kısa sürede zamanının en önemli Avrupalı bestecilerinden biri olarak tanındı. 1965 yılında Fransız vatandaşı oldu. 1966’da Equipe de Mathématique et Automatique Musicales’i (EMAMu) (1972’den beri CEMAMu: Centre d’Etudes de Mathématique et Automatique Musicales olarak bilinir) kurduğu bilgisayar destekli kompozisyon alanındaki müzik araştırmalarıyla özellikle tanındı. ). 1967’den 1972’ye kadar Indiana Üniversitesi’nde ders verdi (ve orada EMAMu’ya benzer bir stüdyo kurdu) ve 1973’ten 1989’a kadar Sorbonne’da misafir profesör olarak çalıştı. Xenakis sık sık konferanslar verdi (örneğin, 1975’ten 1978’e kadar Londra’daki Gresham College’da Müzik Profesörüydü ve halka açık ücretsiz dersler verdi), kompozisyon öğretti ve eserleri Şiraz Sanat Festivali de dahil olmak üzere dünya çapında çok sayıda festivalde sahnelendi. İran’da. Önemli öğrencileri Pascal Dusapin, Henning Lohner, Miguel Ángel Coria, Susan Frykberg, Norma Tyer, Robert Carl ve Julio Estrada’dır. 1983 yılında Académie Française üyeliğine seçildi.
Bestecilik ve öğretmenliğe ek olarak, Xenakis ayrıca müzik üzerine bir dizi makale ve deneme yazdı. Bunlardan, Biçimlendirilmiş Müzik (1963) özellikle tanındı ve daha sonra tam bir kitap haline getirildi. Müzikte stokastik süreçler, oyun teorisi ve bilgisayar programlama uygulamaları üzerine bir metin koleksiyonu, daha sonra Xenakis’in Indiana Üniversitesi’ndeki görev süresi boyunca revize edildi, genişletildi ve Formalized Music: Thought and Mathematics in Composition (1971) olarak İngilizce’ye çevrildi.
Xenakis bir ateistti. Polonyalı müzikolog Zbigniew Skowron, Aïs’i tarif ederken, “Ateist görüşlerine uygun olarak, Xenakis, insan yaşamının nihai olayı olarak ölümün kesinliğini vurgular ve muhtemelen bu yüzden vahşi çığlıklar ve iniltiler notalarını noktalıyor” diye yazdı. Xenakis’in kendisi şöyle yazmıştır: “İnsan birdir, bölünmezdir ve bütündür. Karnı ile düşünür ve aklıyla hisseder. Aklıma gelen, “müzik” terimini kapsayan şeyi önermek istiyorum: … 7. Bu, mistik (ama ateist) bir çilecilik …”.
Xenakis, perküsyon solist ve oda orkestrası için son çalışması olan O-mega’yı 1997’de tamamladı. Sağlığı yıllar içinde giderek kötüleşiyordu ve 1997’de artık çalışamayacak durumdaydı. 1999’da Xenakis, “hassasiyet, bağlılık ve tutkuyla yüklü, sanat müziği alanında yüzyılımızın en merkezi bestecileri arasında yer aldığı, egzersiz yapan, egzersiz yapan uzun bir dizi güçlü eser için Polar Müzik Ödülü’ne layık görüldü. çeşitli alanları içinde kolayca abartılamayacak bir etki”. Birkaç yıllık ciddi hastalıktan sonra, 1 Şubat 2001’de besteci komaya girdi. Dört gün sonra, 4 Şubat’ta 78 yaşında Paris’teki evinde öldü; ve kısa bir süre sonra külleri ailesine teslim edildi.12 Şubat 2018’de Courbevoie’de ölen eşi ve kızı tarafından yaşatılmıştır.
PHILIPS PAVYONU
Philips Pavyonu, Le Corbusier ofisi tarafından Brüksel’deki Expo 1958 için tasarlanmış bir Dünya Fuarı pavyonuydu. Elektronik üreticisi Philips tarafından görevlendirilen pavyon, savaş sonrası teknolojik ilerlemeyi kutlayan bir multimedya gösterisini barındıracak şekilde tasarlandı. Corbusier, Chandigarh’ın planlanmasıyla meşgul olduğu için, proje yönetiminin çoğu, aynı zamanda deneysel bir besteci olan ve tasarımında Metastaseis adlı bestesinden etkilenen Iannis Xenakis’e verildi.
Yapı
Philips Pavyonu için yaptığı ilk eskizlerde Le Corbusier öncelikle organik bir şey düşünüyordu; kat planı çizimleri daha kesin olarak bir mideyi andırıyor. Ancak Le Corbusier’in aklında başka bir referans daha vardı, daha mekanik olanı, mezbahaların ve fabrikaların örgütlenmesini nasıl övdüğünü hatırladığımızda: “Sanki bir mezbahaya girmek üzeresiniz.
Pavyon, dinamik açılı konturlar oluşturmak için asimetrik olarak oluşturulmuş ve öngerilmeli betondan yapılmış dokuz hiperbolik paraboloidden oluşan bir kümedir. Dış kısımdaki çelik gergi kabloları, pavyona imzalı ağsı görünümünü verir. Xenakis’e göre, düz çizgilerden oluşan kavisli yüzeyler kullanma fikri, 1955’te prömiyeri yapılan Metastasis kompozisyonundan ilham aldı.
Expo’dan sonra pavyon yıkıldı. Bu nedenle, pavyon, hiperbolik paraleloid yüzeylerle ilgi çekici bir oyunla tanımlanan devrim niteliğindeki şekliyle ve gerçekten olması gerektiğinden çok, yalnızca 5 santimetre kalınlığındaki olağanüstü öngerilmeli beton yapısıyla tanınır hale geldi: ilk sürükleyici elektronik multimedya. büyük ölçüde bilgisayarlara dayanan bir ortam.
Kompozisyon / Müzik
Le Corbusier’in vizyonu, bir şiiri şişede sunmak istediğini söyleyen bir Poème électronique (Elektronik Şiir) idi. Edgard Varèse’den, türün ufuk açıcı eserlerinden biri haline gelen yerleştirme için elektronik bir beste yazmasını istedi. Telefon kadranlarını kullanan ses projeksiyoncuları tarafından uzamsallaştırıldı. Hoparlörler, asbestle kaplanmış duvarlara yerleştirildi ve duvarlara dokulu bir görünüm kazandırıldı. Varèse, pavyonun fiziksel düzeninden, özellikle de yüksekliğinden büyük ölçüde yararlanan tüm parça için ayrıntılı bir mekansallaştırma şeması çizdi. Asbest duvarları sertleştirdi ve bu da kavernöz bir akustik yarattı. Iannis Xenakis ayrıca enstalasyon için bir parça da besteledi; bu eser, seyirciler pavyona girip çıktıklarında bir ara olarak çalındı ve Concrèt PH’yi yanan bir kömür kaydının manipülasyonlarının bir kompozisyonu olarak adlandırdı.
Varèse’nin müziğinde, Poème’in tam ortasında bir an için sessizlik hakim olurken, boşluk sert beyaz bir ışıkla doldu. Buna göre, bugün film genellikle müzikle gösterilse de, 1998’de Willem Hering ve Hank Onrust tarafından, Le Corbusiers’ın orijinal minyatüründeki suluboyalara dayalı olarak yalnızca dijital versiyonda yeniden oluşturulan renkli ambiyanslar olmadan eksik kalıyor. Görüntü dizileri öncelikle güçlü bir işaret benzeri karaktere sahip siyah beyaz fotoğraflardan oluşuyordu, birbirini hızlı bir şekilde takip ediyor ve kısa siyah beyaz film şeritleri ile değişiyordu. Görüntüler birlikte, dünyanın her yerinden sanatı, teknolojik başarıları ve savaş sahnelerini (beşinci sırada nükleer patlamalar) kullanan insanlığın hikayesini anlattı ve yoksulluk içindeki insanları, sayısız bebeği ve mimariden örnekleri gösteren bir dizi görüntüyle sonuçlandı. geleceğe açılan bir kapı olarak Le Corbusier. İmge ve renk izdüşümleri arasındaki ilişki, Le Corbusier’in, işin temeli olarak çizimin, renkle birlikte kendi yasalarına uyan ve çizgilerle etkileşime giren bağımsız bir formlar sistemi olarak işlev gördüğü son resimlerine benzeyecekti.
Mimari ve Ses
Pavyonun planı bir mide olarak tasarlandı: ziyaretçiler kavisli bir koridordan girecek, sekiz dakikalık sunum için merkezi bir odada duracak ve diğer taraftan çıkacaktı. Philips’in mühendislik hünerlerinin bir vitrini olarak tasarlanan Corbusier, bir ses-görüntü harikuladesi hayal etti. Xenakis ve Varèse’nin müziğine ek olarak, görsel bileşenler çoklu projeksiyonlar, ortam aydınlatması ve iki fiziksel nesneden oluşuyordu. Tavanlardan sarkan objeler, kadın manken ve küp şeklinde matematiksel bir objeydi. Pavyonun duvarlarından birine bir dizi fotoğraf film olarak yansıtıldı. Filmin zamanlamaları, kurulumun çeşitli yönlerini senkronize etmek için kullanıldı.
Başlangıçta, Corbusier, sesinin seyirciye konuşmasını kaydetmek için filmin birkaç noktada durmasını amaçladı. Varèse, herhangi birinin kompozisyonu hakkında konuşma fikrine itiraz etti ve fikir rafa kaldırıldı. Filme ek olarak, bazıları filmde görülenlerin kopyası olan ek fotoğrafların yansıtıldığı üç ‘pencere’ vardı. Kurulumun son görsel yönü, ortam ışığı tasarımıydı. Birçok kombinasyonda geniş bir renk paleti ile 51 farklı aydınlatma konfigürasyonu vardı.