AKPnin emperyal dış politikasının sol yorumlarından birisi, hiç şüphesiz alt-emperyalizm
kavramına dayanmaktadır.
Alt-emperyalizm kavramı, emperyalizmin dünya çapında teşhir ve tecrit edildiği, anti-emperyalist direniş ve savaşların yükseldiği bir dönemde, emperyalizmin çirkin yüzünü gizlemenin bir aracı olarak ortaya çıkmıştır. Kavramın ana içeriği, kendi çıkarlarını korumak için emperyalizmin doğrudan müdahalesinin yarattığı tepkileri pasifize etmek amacıyla, bu işlevlerin bazı geri-bıraktırılmış ülkelere aktarılmasıdır. Günümüzün popüler sözcükleriyle, alt-emperyalizm, emperyalist ülkelerin kendi çıkarlarını korumak amacıyla bazı iri geri-bıraktırılmış ülkeleri taşeron olarak kullanmasıdır.
1970li yıllarda dünya sol hareketi içinde tartışılan alt-emperyalizm teorisi, gerçeklikte, Türkiye Devriminin Acil Sorunları-I
de açık biçimde ifade edildiği gibi, emperyalizmin tek tek ülkelerde ortalıktan çekilmesinin, varlığını gizlemesinin bölgesel olarak genişletilmiş şeklidir.[1*]
Ancak bugün AKPnin yürüttüğü dış politikayla birlikte yeniden anımsanan bu eski tartışmalar ve teoriler, emperyalist ülkeler açısından stratejik bir tercih olmaktan çok, Türkiye gibi bir ülkenin kendi çabasıyla alt-emperyalist bir ülke olup olamayacağı noktasında toplaşmaktadır. Dolayısıyla alt-emperyalizm, Amerikan emperyalizminin, kendi çıkarlarını korumak amacıyla geri-bıraktırılmış bir ülkenin emperyal bir ülke haline dönüşmesine olanak tanıyıp tanımayacağı tartışılmaktadır. Bu tartışmada, özellikle Libya müdahalesi sırasında Türkiye ile Fransa arasında ortaya çıkan çatışma ve rekabet çıkış noktası olarak ele alınmaktadır.
Buna göre, Türkiye, Amerikan emperyalizmi tarafından bölgesel güç olarak öne çıkartılmakta ve bu yolla diğer emperyalist ülkelerin bölgeye (Ortadoğu) girmesini ve pay almasını önlemeye çalışmaktadır. Doğal olarak diğer emperyalist ülkelerin alabileceği payın bir bölümünün alt-emperyalist ülkeye, yani Türkiyeye verileceği sanılmaktadır.
Oysa alt-emperyalizm kavramı, göreli bir kavramdır. Ne doğrudan emperyalizmi, ne de büyük emperyalist güçlerin altındaki emperyal bir gücü tanımlar. Türkiye Devriminin Acil Sorunları-I
de ifade edildiği gibi, Amerikan emperyalizminin bölgesel düzeyde
uyguladığı bir sömürge ilişkisi biçiminden başka bir şey değildir.
Latin-Amerikada göreceli olarak daha büyük bir ekonomiye sahip olan Brezilya, Amerikan tekellerinin diğer Latin-Amerika ülkelerine doğrudan yatırım yapmasının bir aracı olmuştur. Bu olgunun temelinde, Brezilyanın orta ve hafif sanayisi ile finans sektörünün tümüyle Amerikan tekellerinin ve finans kuruluşlarının bir filyali durumunda olmasıdır. Emperyalist ekonomistlerin Joint Venture
(Ortak Girişim) adını verdikleri yeni-sömürgecilik yöntemleriyle oluşturulmuş yerli (Brezilyalı) şirketler, Brezilya bayrağı altında diğer Latin-Amerika ülkelerine yatırım yapmaya yöneltilmişlerdir. Amerikan emperyalizminin simgesi konumundaki Amerikan tekelleri, Brezilyalı işbirlikçi-tekelci sanayi burjuvazisi aracılığıyla diğer ülkelere yatırım yaparken, aynı zamanda kendilerine yönelik anti-emperyalist tepkileri de pasifize etmeyi amaçlamışlardır.
Yine 1970li yıllarda Şah Rıza Pehlevinin İranı, bölgesel askeri güç olarak varedilmiş ve Iraktaki Baas iktidarına karşı kullanılmıştır. 1970lerdeki Barzani ayaklanmaları doğrudan İran tarafından yönlendirilirken, Baas iktidarının Körfez ülkeleri üzerindeki baskısına karşı bir savunma şemsiyesi oluşturmuştur.
Aynı dönemde Türkiye ve Enver Sedatın Mısırı bölgesel ekonomik sızma aracı olarak devreye sokulmaya çalışılmıştır.
İşte Amerikan emperyalizminin dünya çapında gerilediği ve anti-emperyalist tepkilerin yoğunlaştığı bir dönemde (Vietnam Savaşı süreci) bazı geri-bıraktırılmış ülkeleri anti-emperyalist tepkileri pasifize etmek amacıyla kullanmaya çalışması olgusu, yeni bir stratejik konsept olarak kabul edildiği ölçüde alt-emperyalizmden söz edilmeye başlanılmıştır.
Ancak gelişen olaylar (İranda İslam devrimi, Mısırda Enver Sedatın öldürülmesi, Brezilya ve Türkiyenin şiddetli biçimde etkilendiği dünya borç krizi) bu uygulamanın sürdürülmesini olanaksız kılmıştır. Dolayısıyla alt-emperyalizm olarak adlandırılan olguları stratejik bir yönelimin yansıları olmaktan çıkarmıştır.
Bugün Türkiyenin emperyal dış politikası, soldan devşirilmiş söylem ve kavramlarla alt-emperyalist bir ülke olmaya yönelik bir girişim olarak sunulmaktadır.
Bu sunum, doğrudan Amerikan emperyalizminin böyle bir girişime yeşil ışık yaktığı varsayımına dayandırılmaktadır. Bu dayanak da, Genişletilmiş Büyük Ortadoğu Projesiyle gerekçelendirilmektedir.
Açıktır ki, 1970li yıllarda olduğu gibi bugün de, Amerikan emperyalizmi, Afganistan ve Irak işgalleriyle yıpranmış ve globalizm söylemiyle gizlediği çirkin yüzü açığa çıkmıştır.
Oysa 1990larda sol küçük-burjuva aydınları globalizm söylemiyle emperyalizmin ortadan kalktığına, yeni bir tarihsel sürece girildiğine (Negrinin İmparatorluk kitabıyla) inandırılmıştı. Irak ve Afganistan işgalleri bu durumu ortadan kaldırmıştır.
Obamanın başkan seçilmesiyle birlikte, Amerikan emperyalizmi imaj değiştirmeye yönelmiş, Afganistan ve Irak işgallerinin yaratmış olduğu kötü imajı silmeye çalışmıştır.
Libya müdahalesinde görüldüğü gibi, başlangıçta Amerikan emperyalizmi müdahalenin dışında kalmaya çalışmış ve Fransız emperyalizminin öncü rol oynamasına izin vermiştir. Türkiyedeki yandaş ideologların devreye girdikleri yer de burasıdır.
Bu ideologlar, Amerikan emperyalizminin imaj değiştirme girişimlerini Ortadoğudan elini-eteğini çekme olarak yorumlamışlardır. Böylece Amerikan emperyalizminin doğrudan askeri müdahalede bulunmak yerine bir başka ülke aracılığıyla bu müdahalenin yapılmasını sağlamaya çalıştığı sonucuna ulaşmışlardır. Bu da bulunmaz fırsat olarak algılanmıştır. Öyle ki, bu algıyla (ve elbette A. Davutoğlunun derin teorik vizyonuyla) Libya olayında Fransız emperyalizmiyle aşık atmaya kalkışılmıştır.
Şimdi bu aşık atma, Suriyeye karşı Amerikan emperyalizmi adına askeri müdahalede bulunma noktasına kadar ulaşmıştır. Eğer Türkiye, Amerikan emperyalizminin icazeti ve onayı ile Suriyeye karşı yürüttüğü politikalarında başarılı olursa, Amerikan emperyalizminin Suriyeden (ve belki başka Arap ülkelerinden) aslan payını Türkiyeye vereceği varsayılmaktadır. Böylece Suriyeyi ele geçiren ve Suriyenin ekonomik kaynaklarından aslan payını alan Türkiye daha da büyüyecek ve güçlenecektir. Bu da bölgesel güç olarak daha başka ülkelere müdahalede Amerikan emperyalizminin daha fazla yol vermesine yol açacaktır!
Burada Amerikan emperyalizminin stratejik bir yönelimi ya da alt-emperyalizm stratejisi hiçbir biçimde söz konusu değildir. Söz konusu olan, bir ülkenin (Türkiye) kendi kendine gelin-güvey olması, kendi kendine durumdan vazife çıkarmasıdır. Krizleri fırsata dönüştürme meraklısı bir iktidar ve işdünyasının olduğu bir ülkede, böylesi durumlar da çok kolaylıkla taraftar bulmaktadır.
Bugün AKPnin emperyal dış politikasına, pro-aktif söylemine bakarak, bir alt-emperyalizm olgusundan söz etmek saçmalıktan öte, tam anlamıyla budalalıktır.
Dipnotlar
[1*] 1975 yılında yayınlanan Türkiye Devriminin Acil Sorunları-Ide Emperyalizmin Yeni Baskı, Sızma ve Kontrol Yöntemleri başlığı altında şunlar yazılıdır:
Kapitalizmin sürekli ve genel bunalımının III. döneminde ortaya çıkan geri-bıraktırılmış ülkelerle ilgili (reformizmin sosyal tabanının değişmesinin yanı sıra) diğer bir olgu da, bir ülkenin belli bir bölgede emperyalizm adına ekonomik sızma, denetim ve müdahale görevini yüklenmesidir. Bu üçlü amaç, bazen Brezilya gibi tek bir ülke ile gerçekleştirilebileceği gibi, çeşitli ülkeler arasında da bölünebilir. Örneğin, 1970li yıllarda Ortadoğuda ekonomik sızma aracı Türkiye iken, denetim ve müdahale aracı İrandı.
Bazen alt-emperyalizm olarak da adlandırılan bu olgu temelinde gizli işgalin bölgesel uygulanması yatar. Emperyalizmin tek tek ülkelerde ortalıktan çekilmesinin, varlığını gizlemesinin bölgesel olarak genişletilmiş şeklidir.
Ne var ki, alt-emperyalizm olgusu, süreç içersinde gelişmemiş, tersine şiddetlenen ekonomik buhran ve İran ile Brezilyadaki gelişmelerle dumura uğramıştır. Dolayısıyla bu olgu, artık emperyalizm için bir ideal olarak vardır.