1.3.5. Cinsel ĠĢlev Bozuklukları
126.96.36.199. Doğum sonrası cinsel sorunların erken tanı ve tedavisinde ebe/hemĢirenin rolü rolü
Doğum sonrası dönemde kadınların yaşadıkları cinsel sorunların erken tanılanmasında ve tedavisinin başlatılmasında kadınlarla sürekli iletişim halinde olan ebe ve hemşirelerin etkin rolleri vardır. Ebe ve hemşirelerin doğum sonrası yaşanan cinsel sorunları anlayabilmesi için cinsel yanıt evrelerini, toplumda görülen cinsel davranış şekillerini ve bunun cinsel yaşama etkisini, cinsel işlev bozukluklarının özelliklerini bilmeleri gerekir. Ayrıca cinsel fonksiyonların yaş, yaşam biçimi, hastalıklar ve ilaçlar ile ilişkisini de dikkate almaları gerekmektedir. Doğum sonrası cinsel sorunların erken tanılamanın ilk aşaması veri toplamadır. Ebe/hemşire doğum sonrası dönemde olan kadınlarla kapsamlı görüşme yaparak ve genital sistem fonksiyonlarını değerlendirerek verilerini toplamalıdır. Veriler toplanırken öncelikle kadınların yaşadıkları cinsel sorunlar, bu sorunların özellikleri, üreme sistemine ilişkin hastalık ve travmalar sorgulanmalıdır.
Daha sonra menstrurasyon özelliklerine, obstetrik özelliklerine ve cinsel yaşamlarına ilişkin veriler toplanmalıdır. Kadınların menstruasyon özellikleriyle ilgili menarş yaşı, doğum sonrası menstruasyon yaşama durumları ve obstetrik özellikleriyle ilgili gebelik, doğum, düşük ve yaşayan çocuk sayıları, doğum eylemine ilişkin öyküleri, emzirme ve aile planlaması yöntemi kullanma durumlarıda sorgulanmalıdır (Tekin 1995, Lowdermilk ve ark 2000, Wong ve Perry 2006).
İdrar akışını durduracakmış gibi vajinayı saran kaslar sıkıştırılır, üçe kadar sayı sayılır ve sonra gevşetilir. Bu hareket 10 kez tekrarlanır.
Vajinayı saran kaslar mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde kasılır ve gevşetilir. Bu hareket 10–25 kez tekrarlanır.
Banyo küvetinin içinde suyun içine oturma durumu hayal edilir, suyu vajinanın içine çekecekmiş gibi vajina kasları kasılır, üçe kadar sayı sayılır, sonra gevşetilir. Bu hareket 10 kez tekrarlanır.
Vajinanın içinden bir şeyi çıkaracakmış gibi aşağıya doğru ıkınılır, üçe kadar sayı sayılır ve sonra gevşetilir. Bu hareket 10 kez tekrarlanır.
49 Doğum sonrası cinsel yaşamla ilgili veriler toplanırken ebe ve hemşireler kadınlarla göz teması kurarak ve onların sorunlarını açıklamalarına yardımcı olacak şekilde “doğum sonrası dönemde cinsel yaşamınızda ne gibi değişiklikler oldu?‟‟ veya “ siz ve eşiniz doğumdan sonra cinsel yaşamınızda mutlu musunuz?‟‟ gibi açık uçlu sorular sorarak kadınların kendilerini rahatça ifade edebilmelerini sağlamalıdırlar. Görüşme sırasında ebe ve hemşire kadınların beden diline ve sözsüz mesajlarına dikkat etmelidir. Ayrıca görüşmelerde genital sistem fonksiyonları gözden geçirilmelidir. Ebe ve hemşireler genital organ muayenesi yaparak genital organlardaki ağrı, lezyon, akıntı ve özelliğini, epizyotomi veya laserayon bölgesinin durumunu değerlendirmelidirler (Tekin 1995, Lowdermilk ve ark 2000, Wong ve Perry 2006).
Cinsel yaşamla ilgili bilgiler elde edildikten ve genital sistem muayenesi de tamamlandıktan sonra ebe/hemşire tüm verileri değerlendirmelidir. Ebe/hemşire yaptığı değerlendirme sonucu doğum sonrası cinsel sorunu olabileceğini düşündüğü kadınlara Arizona Cinsel Yaşantılar Ölçeği, Kadın Cinsel İşlev İndeksi ve Golokombock-Rust Cinsel Doyum Ölçeği gibi cinsel işlev bozukluklarını tanımlamaya yarayan araçlardan birini uygulayabilir. Uygulama sonucunda cinsel işlev bozukluğu olabileceği düşünülen kadınların erken tanı ve tedavisini sağlamak için en yakın sağlık kurumlarına sevki sağlanmalıdır (Tekin 1995, Lowdermilk ve ark 2000, Simpson ve Creehan 2001, Olds ve ark 2004, Taşkın 2005). Ayrıca depresyon doğum sonrası süreçte, cinsel isteğin ve cinsel ilişki sıklığının önemli bir belirleyicisidir. Doğum sonrası depresyonu olan kadınların, depresyonu olmayan kadınlara göre daha çok cinsel sorun yaşadıkları bilinmektedir. Bu nedenle ebe ve hemşireler doğum sonrası ev ziyaretlerinde postpartum depresyon belirtilerini izleyerek ve postpartum depresyonun erken tanı ve tedavisini sağlayarak doğum sonrası depresyonun cinsel yaşam üzerine olan olumsuz etkilerini ortadan kaldırmaya yardımcı olabilirler. Postpartum depresyon Beck Depresyon Envanteri, Edinburg Postpartum Depresyon Skalası ve Doğum Sonrası Depresyon Tarama Ölçeği gibi depresyon değerlendirme araçları veya Çizelge 188.8.131.52.1‟de sıralanan anahtar sorular kullanılarak değerlendirilebilir (Tezel 2006). Bu değerlendirme araçları, kadının mental sağlık durumunu açıkladığı gibi aynı zamanda kadının ihtiyacı olabilecek girişimleri belirlemede ve yaşadıkları cinsel sorunların nedenlerinin açıklanmasına da yardım edebilir.
(Beck ve Gamble 2001, Morof ve ark 2003).
50 Çizelge 184.108.40.206.1. Ebe ve hemşirelerin postpartum depresyonu tanımlamasına yardımcı olan sorular (Tezel 2006)
• Kadın daha önce anksiyete, depresyon veya bipolar bozukluk gibi mental hastalıklar geçirmiş mi?
• Kadın önceki doğumlarından sonra annelik hüznü veya postpartum depresyon geçirmiş mi?
• Kadın gebeliği süresince, huzursuzluk ve endişe yaşadı mı?
• Yüksek riskli bir gebelik mi geçirdi?
• Kadının evlilik veya iş değişikliği gibi yaşam stresleri/ krizleri var mı?
• Kadının eşi ile iletişim zorlukları, değer çatışması, karar verme uyumsuzlukları ve sevgi eksikliği gibi evlilik memnuniyetsizliği var mı?
• Kadının âile ve yakın arkadaşlarından algıladığı sosyal destek düzeyi düşük mü?
• Kadın bebeğinin bakımını eşi olmadan, tek başına mı yürütecek?
• Kadın bebeğinin bakımı ile ilgili zorluklar hakkında konuşuyor mu?
• Bebek istenmeyen veya plânlanmayan bir bebek mi?
• Kadın düşük eğitimli veya düşük gelirli mi?
• Kadın annelik rolüne alışamamış bir anne mi?
Doğum sonrası yaşanan cinsel sorunlar, kadının kimliğini ve benlik saygısını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durumda kadında kendini değersiz hissetme, cinsellikten korkma, anksiyete, utanma, suçluluk duygusu ve benlik saygısında azalma görülebilir. Ebe/hemşire doğum sonrası cinsel sorunu olan kadınlara anksiyete ile baş etmede yetersizlik ve benlik kavramında bozulma gibi sorunlar çerçevesinde yaklaşımda bulunabilir. Doğum sonrası cinsel sorun yaşayan kadınlara yönelik ebelik/hemşirelik yaklaşımlarının amaçları kadınların bilgi eksiliklerinin giderilerek yanlış uygulamaları ortadan kaldırmak, kadının hem bireysel hem de cinsel olarak kendini değerli hissetmesini sağlamak, benlik kavramını güçlendirmek, cinsel sorunların çözümü için kadınlara yardımcı olmak, suçluluk duygusu ve korkuyu azaltmaktır (Tekin 1995)
51 220.127.116.11. Ebe ve hemĢirenin cinsellik konusunu ele alabilmesi için sahip olması gereken özellikler
Ayaz (2007) ebe/hemşirenin bakım verdikleri kadınların ve eşlerinin cinsel sağlığını değerlendirebilmesi ve bu alanda eğitim verebilmesi için, öncellikle kendisinin bazı özelliklere sahip olması gerektiğini bildirmiştir. Ebe/hemşire;
• İnsan cinselliğinin anatomi, fizyolojisi ve fizyopatolojisini bilmeli,
• Cerrahi müdahale ve ilaçların cinsel fonksiyon ve beden imajında oluşturabileceği olası değişikliklerin farkında olmalı,
• Cinsellik konusunu kabul etmeli, cinsellikle ilgili konularda rahat olmalı,
• Cinselliğe karşı kendi duygularını gözden geçirmeli,
• Cinsellik konusunda kendi inanç, değer ve tutumlarının farkına varmalı,
• Bireyin kültürel, dini ve etnik uygulamalarına karşı duyarlı olmalı,
• Cinsellik ve cinsel fonksiyon konusunda bilgi sahibi olmalı,
• Cinsel konuları açıkça ve dürüstçe tartışmalı,
• Cinsellikle ilgili konularda bireyi yargılamadan ele almalı ve beden dilinin farkında olmalı,
• Bireyin cinsel tercihleri hakkında varsayımda bulunmamalı,
• Empati yapma yeteneğine sahip olmalı,
• Cinselliği, ebelik ve hemşireliğin önemli bir uygulama alanı olarak kabul etmeli,
• Cinsellikle ilgili kişisel konuları incelemede istekli, duyarlı ve nazik olmalı,
• Cinsel sorunlarını ifade eden bireylerle çalışabilmeli,
• İletişim ve kişiler arası becerileri gelişmiş olmalı,
• Çiftlerin cinsellikle ilgili gereksinimlerini belirleyebilmeli, hem eğitici hem de danışman rolünü kullanabilmeli,
• Bireyi rahatlatacak tutum ve davranış sergilemeli ve rahat bir ortam hazırlamalı,
• Eşlerin yaşam biçimlerini, cinsel aktivitelerini ve tercihlerini kabul etmeli,
• Mahremiyeti korumalı,
• Bireye kesintisiz ve acele etmeden yeterli zaman sağlamalı,
• Gerektiğinde başka bir yere yönlendirmek için kaynakları ve sınırlılıkları bilmelidir (Ayaz 2007).
52 18.104.22.168. Doğum Sonrası Perineal Sağlığı GeliĢtirici Uygulamalar
Kadınların perineal sağlıklarının korunması ve geliştirilmesi doğum sonrası cinsel yaşamları üzerinde olumlu etkiler yaratabilir. Sağlık profesyonelleri antepartum, intrapartum ve postpartum dönemlerde kadınlara bakım vermekte, doğum eylemini gerçekleştirmekte ve izlemlerini yapmaktadırlar. Bütün bu süreçlerde sağlık çalışanları bazı önlemler alarak ve bilgilendirerek, kadınların doğum sonrası perineal sağlıklarının korunmasını sağlayabilirler. Bu önlemler (Arslan ve ark 2004);
Gebelere antenatal bakımın önemi anlatılmalı ve bu dönemde alınan bakımın postpartum dönemdeki yaşantılarını olumlu yönde etkileyeceği ile ilgili bilgi verilmelidir.
Antepartum ve postpartum dönemde beslenmenin yara iyileşmesine etkisi konusunda eğitim verilmelidir. Postpartum dönemde yeterli ve dengeli beslenmenin doğum eyleminde kaybedilen kan ve enerjnin yerine konması, iyi bir doku onarımının sağlanması ve rutin besin gereksiniminin karşılanmasının yararı ve ayrıca süt yapımının desteklenmesi için iyi beslenmenin önemi anlatılmalıdır.
Gebeliğin 34-35. haftalarından itibaren günde beş-on dakika yapılan perine masajı perineal bütünlüğü koruma, postpartum dönemde gelişebilecek perineal ağrıları önleme açısından etkilidir. Bu nedenle gebelere perine masajının öğretilmesi ve uygulaması konusunda destek sağlanmalıdır.
Normal vajinal yolla doğum yapacak kadınlarda travay takibinin yeterli düzeyde yapılarak laserasyonların önlenmesi, ileride gelişebilecek disparanoyanın önlenmesi açısından önemlidir.
Perineal hijyenin sağlanması yoluyla optimal iyileşmenin oluşturulması yara iyileşmesini hızlandırır. Kadınlara, kültürel özellikleri dikkate alınarak idrar yaparken labiumlarını dikkatli bir şekilde ayırarak günde birkaç kez şişeden dökerek ya da oturma banyolarını kullanmanın önemi konusunda bilgi verilmeli, bireysel hijyen teknikleri yoluyla klitoral ya da labial adezyonların önlenmesi sağlanmalıdır.
53
Doğum sonrasında yaşanacak ilk cinsel ilişki esnasında kayganlaştırıcı kullanımının disparanoyayı önlemek açısından yararlı olabileceği bilgisi verilmelidir.
Gebelik ve doğum nedeni ile esneyerek tonüsünü kaybeden pelvik taban kaslarının eski tonüsünü kazanması ve disparanoya gelişiminin engellenmesi için Kegel egzersizlerinin doğum öncesi ve sonrası dönemde her gün yapılması konusunda eğitim verilmelidir.
54