

Aslen İrlandalı olan Yüzbaşı Henry Hugh Gordon Dacre Stoker, İngiliz Kraliyet Donanmasında subaydı. Ünlü korku romanı Draculanın yazarı Bram Stokerın da yakın akrabasıydı. Çevresinde son derece neşeli ve dinamik bir insan olarak tanınıyor; neden denizaltıcılığı seçtiğin konusunda oldukça gerçekçi davranıyordu: Çünkü donanma, bu hizmet için günde 6 shilling tazminat ödüyordu ve onun da her bekar subay gibi paraya ihtiyacı vardı.
Henry polo oynamaya çok meraklıydı. Sydneyde yaşayan, kendisi gibi polo meraklısı zengin birinin para karşılığı kendisiyle oynayacak kişiler aradığını duymuştu. Bu kişiye nasıl ulaşacağını araştırırken kulağına gelen bir haber onu hemen harekete geçirdi: İngilterenin denizaşırı dominyonu Avustralya, kendi kıyılarında daha otonom bir kontrol sağlamak için zamanın en hızlı ve vurucu denizatlısı olan E tipi denizatlılardan ikisini satın almıştı ve Donanma, bunları oraya götürecek gönüllü subaylar arıyordu. Hiç düşünmedi Henry; çoğu subayın arzu etmeyeceği bu göreve hemen talip oldu.
Denizatlılara AE1 ve AE2 adı verilmişti. Bu iki gemi, 10 Şubat 1914 günü Avustralyaya doğru yola çıktılar. Yaptıkları 12.000 millik yol, zamanın şartlarına göre bir rekordu. Havanın izin verdiği ölçüde yedekte, bunun dışında da kendi motorları ile yol aldılar. Yolculukları tamamıyla sorunsuz geçmedi; örneğin, Akdenizi geçerken AE2nin pervanesi imalat hatası yüzünden bozuldu. Az kalsın, dümen donanımında bir sorun olan AE1 ile çarpışacaktı.
Gemiler, önce Malta, sonra sırasıyla Colombo, Singapur, Darwin ve Cairns limanlarına uğrayıp 24 Mayıs 1914 günü Sydneye vardılar. Avustralya, artık, Avrupa dışındaki en modern denizatlılara, güçlenmiş komple bir donanmaya sahipti. Bu sıralarda savaş bulutları da toplanmaya başlamıştı. Avustralya Kraliyet Donanması (RAN-Royal Australian Navy) becerisini gerçek deniz savaşlarında deneyecekti.
Fırtına ilk önce Balkanlarda patladı Birkaç gün sonra da İngiltere ve Britanya İmparatorluğunun bir parçası olduğundan Avustralya da savaşa girdi. Avustralyanın söylemi, Anavatanın yanında, onu yardım etmek ve savunmak için son adam ve son kuruşa kadardı AE2, savaş ilan edildiğinde Melbourneda tamir ediliyordu Tamirat hemen bitirildi ve AE1 ile birlikte kuzeye, Almanların denetiminde bulunan Yeni Ginenin Raboul kentine gönderildi. Bölge Almanlardan temizlenmiş, kent 11 Eylül 1914 günü ele geçirilmişti.
Görevi tamamladıktan sonra AE2, 1914ün sonlarında Avustralyaya döndü. Bu arada RAN, Almanları Pasifikten kovmuş, Henry Stoker ve adamları işsiz kalmıştı. Boş boş oturmaktan sıkılan Stokerın, Donanma komutanlığından anavatanın dışında görev istemesi üzerine AE2, Aralık 1914te Avustralyayı terk eden ikinci konvoyla birlikte Orta Doğuya doğru yola çıktı.
Aslında Baltıktaki Donanmaya katılmak için yola çıkmıştı ama, Port Saide vardıktan sonra AE2nin rotası Doğu Akdenize doğru değiştirildi. Yeni görevi icabı Çanakkale Boğazı önünde devriye gezecekti. Bu bölgeye doluşan İtilaf Devletleri donanmasına ait gemiler arasında başka denizaltılar da vardı. İngilizlerin E sınıfı adını verdiği bu denizaltılar sık sık Çanakkale Boğazından Marmaraya girmeye teşebbüs ediyorlardı ama, henüz hiçbiri bunu başaramamıştı.
İtilaf Devletleri donanmasının orduya yapacağı yardıma ait planlarda, Türklerin İstanbulla olan bağlantısını kesmek için, ordu karaya çıkmadan önce, Marmaraya denizaltı sokmak gibi cüretkar düşünceler de vardı. Bölgedeki Türk kuvvetlerinin, ikmal ve takviye açısından merkeze, İstanbula bağlı bulunduğu biliniyordu. Bunlar ya gemiyle denizden, ya da karadan gönderilebilirdi. Fakat, Türklerin en çok deniz yoluna güvenecekleri kabul ediliyordu.
Çünkü, kara yolunun Türkler için birçok sakıncası vardı. her şeyden önce; en yakın durak olan Uzunköprü trenle 150 mil uzaktaydı. Buradan Boğazın dar kısmına şose yolla 100 mil daha vardı. Yani 7 günlük bir yol daha Şose güzel olmakla birlikte, Türklerde motorlu araç olmadığından bu yolla sevkedilen eşya ve cephane, saatte azami 2,5 mil bir süratle yol alan öküz ve manda arabalarıyla taşınıyordu. Kara yolunun bir diğer sakıncası da, bu yolun Bolayır mevkiinde, Sarostaki harp gemilerinin ateşi altında tutulabilmesiydi. Türkler, bu şartlar altında cepheyi bol cephane ve erzakla donatamayacaklarını biliyorlardı ve bu yüzden deniz yoluna özen veriyorlardı. Oysa yarımada, denizden Haliçe kadar 150 milden az olduğu gibi, kıyılardaki küçük koylar da eşya ve asker indirmeye çok uygundu.
Sıkı gözetim altında tutulan ve güçlü bir şekilde savunulan Çanakkale Boğazından su üstü gemileri geçemediği gibi denizaltılar da geçemiyordu. Neredeyse bütün Boğaza ağ gerilmiş ve mayınlar döşenmişti. Bu nedenle, ilki Şubatta, ikincisi ise Martta olmak üzere, yapılan iki teşebbüs de sonuçsuz kaldı. Hatta, 17 Nisan 1915 günü, Yzb. T.S. Brodie kumandasındaki İngiliz E15 denizaltısı, bu engelleri aşmaya çalışırken Kepez Burnunda karaya oturdu; Türklerin ateş açması sonucu komutanı ve mürettebatından 6sı öldü, gerisi esir edildi.
Bu arada, gemisiyle Boğaz dışında beklemekte olan Henry Stoker da sıkılıyor, komutanlığa kendisine izin verilmesi için başvuruyordu. Diğer denizatlıların başarısız girişimlerinden sonra Doğu Akdeniz Donanması Komutanı Amiral de Robeck, AE2 ve kaptanı Stokera bir şans tanımaya karar verdi. AE2, 24 Nisanı 25 Nisana bağlayan gece yarısı yola çıkacaktı.
AE2, Boğazdaki yolculuğunun ilk dakikalarında, Türklerin ışıldaklarından ve sahilden açılan ateşten bir süre kaçtı ama sonra dalmak zorunda kaldı. Ne var ki, ön derinlik dümeninin mili kırılmış ve manevra yeteneği azalmıştı. Aslında, görevi bırakıp geri dönmesi gerekiyordu ama hasar çabucak onarıldı. Geceyarısından sonra yoluna devam eden AE2, yine birkaç ışıldak ve mayın tarlasından geçtikten sonra Marmaraya ulaşmayı başardı. Aynı dakikalarda, 15.000 askerden oluşan ANZAC Kolordusu da Kabatepe kuzeyindeki Arıburnuna yapılan çıkartmayla karaya ayak basıyordu
Marmaraya ulaşan ve ara sıra su yüzüne çıkıp etrafı kontrol eden AE2, bir pusula hatası yüzünden az kalsın karaya oturuyordu. Bu arada Türk hatlarından açılan ateşin altında kaldı, ama isabet almaktan kurtuldu ve tekrar derin sulara dönmeyi başarabildi. Kaptan Stoker, Marmaraya girer girmez telsiz sinyaliyle Amiral de Robecki uyarmış ve görevi başardığını bildirmişti
Bu sinyal çok kritik bir anda ulaştı
komuta merkezine
O sırada Amiral de Robeck, General Ian Hamiltonla karaya
indirilmiş ANZAC güçlerinin acilen geri çekilmesi gerektiğini söyleyen
General Birdwodun raporlarını tartışıyordu. Hamilton, durumun kötülüğü
karşısında Birdwoodun isteği doğrultusunda karar vermek üzereydi ki,
AE2nin sinyalı de Robecke ulaşmıştı. Bunun üzerine fikrini değiştiren
General Hamilton, General Birdwooda tarihe geçecek şu mesajı iletti:
O sırada Henry Stoker ve ekibi, savaşın kaderini değiştirdiklerinin farkında bile değillerdi. Onların telsiz sinyali üzerine verilen bu emir, geri çekilme konusundaki bütün düşünceleri silmiş ve ANZAC askerlerinin 8 ay sürecek Gelibolu macerası başlatmıştı. AE2, ilk 4 gün içinde bir nakliye gemisini batırmış ve kendilerinden 2 gün sonra İngiliz E14 denizaltısının da Marmaraya girdiğini haber almışlardı. İki denizaltı, 30 Nisan günü Karabiga-Karaburunun 5 mil kuzeyindeki bir noktada buluşmak üzere sözleşmişlerdi Ama bu buluşma asla gerçekleşmeyecekti
*************************************
Marmaraya düşman denizatlılarının girdiği hemen duyulmuştu. O sıralarda İstanbuldan cepheye gönderilen askerler ve mühimmat Şirket-i Hayriye gemileriyle taşınıyor; onlara da donanmanın küçük gemileri refakat ediyordu. Bu nedenle Marmara birçok kısma ayrılmış ve her kısım için de bir karakol gemisi görevlendirilmişti. Bu gemiler gündüz nakliye gemilerine refakat ediyorlar; bunun dışında da Marmaraya girdiği duyulan denizatlıları arıyorlardı.
25 Nisan 1915 de Sultanhisar gambotunun kaptanı Ali Rıza Bey için sıradan bir gündü. O günün sabahı, bir denizaltının Boğazı geçip Kepez önlerine kadar dalmaya bile gerek duymadan ilerlediğini ve daha sonra sahilden top ateşi açıldığını görünce dalmaya mecbur kaldığını duymuştu. Bu denizaltı, aynı gün, Çanakkale ile Maydos (Eceabat) arasında dolaşan Turgut zırhlısına da torpil atmış, ama saldırısından bir sonuç alamamıştı. Bu nedenle araştırmalar sıklaştırılmıştı.
Sultanhisar, 27 Nisan günü öğleyi biraz geçe, yarım yol Geliboluya doğru ilerlerken Şirket-i Hayriyenin 38 numaralı gemisini gördü. Ufacık yolcu vapuru tıklım tıklım asker doluydu ve bu yüzden de biraz yan yatmıştı. Bir süre beraber yol aldılar; Geliboluya oldukça yaklaşmışlardı. Tam o sırada Sultanhisar mürettebatı, 38 numaraya doğru yaklaşan bir torpil izi gördü ve gemiye işaret verdi. Torpili atan gemi görünmüyordu. 38 numaranın önünü derhal karaya çevirmesi üzerine torpil hedefi tutturamadı ve karaya doğru ilerledi; biraz sonra da büyük bir gürültü ile patladı.
Rıza Kaptan, bu fırsatı değerlendirmeyi ve denizatlıyı yakalamayı düşünüyordu. Bu yüzden mıntıkadan ayrılmamaya karar verdi; iki saat kadar aynı bölgede dolaştı, ama bir şey bulamadı Saat 4.00 civarında bu araştırmaya son vermek zorunda kaldı; çünkü, Maydostan Liman von Sanders Paşayı alıp Geliboluya getirmek zorundaydı. Son 15 gündür devriye görevinin yanı sıra Alman generalini taşıyıp duruyordu.
28 ve 29 Nisan günleri, günlük olağan görevlerini yerine getiren Sultanhisar kaptanı Rıza Bey İstanbuldan bir emir aldı. Merkez, Sultanhisarın görev yerini bırakıp Rumeli sahilini izleyerek İstanbula dönmesini istiyordu. 30 Nisan sabahı, günün ilk ışıklarıyla Geliboludan demir alan Rıza Kaptan istemeye istemeye İstanbul istikametine yola çıktı. Aklı hala torpilini gördüğü denizaltındaydı
Geliboludan iyice uzaklaştıkları bir sırada Rıza Kaptan aniden fikir değiştirdi ve mürettebata yeni bir emir verdi: Karaburuna Birkaç gün önce yine bir denizci arkadaşından bu bölgede bir denizaltı görüldüğünü duymuştu. Emirlere karşı çıkma pahasına şansını son bir kez denemek istiyordu.
Karaburun açıklarında dolaşmaya başladılar. Tüm mürettebat, gözler ufukta denizi tarıyordu. Çok geçmedi, biri bağırdı: Pruvada bir tekne Herkes teknenin ne olduğunu anlamaya çalışırken gözcü yine bağırdı: Tekne kayboluyor Tam yol yaklaşıyorlardı, ama teknenin göründüğü noktaya vardıklarında orada bir şey bulamadılar. Sadece deniz üzerinde yağ olduğu seçiliyordu. Sultanhisar hırsla daireler çizmeye başladı su üzerinde Denizaltının ne yöne gittiğini anlayamamıştı Rıza Kaptan; Marmara Adasına doğru yaklaşıyorlardı.
Bu sırada gözcü bağırdı: İskele başomuzluğumuzda bir periskop Bunu duyan topçular, silahların başına geçmişler, Rıza Kaptan da ateşe hazır ol komutu vermişti. Ateş emriyle birlikte bütün gözler denizatlıya çevrildi. İlk mermi kısa düştü, ama ikinci periskobun tam suyu yardığı yere vurdu ve bir çatırtı kopardı. Bu isabet üzerine peşpeşe birkaç atış daha yapıldı. Denizaltı periskobunu içeri çekmek zorunda kalmıştı. Artık görünmüyordu, dalmıştı
Rıza Kaptan, Sultanhisarı, denizaltının kaybolduğu alan üzerinde döndürmeye karar vermişti. 93 tonluk teknesi, deli gibi daireler çiziyordu suyun üzerinde Yarım saat kadar sonra mürettebat bir ağızdan haykırdı; Çıkıyor, çıkıyor
Denizaltı bu kez kulesini de çıkarmıştı sudan dışarı; 1.500 metre kadar uzaktaydı Sultanhisardan Rıza Kaptan toplara yine ateş emri verdi ve gemisini denizaltının üzerine çevirdi. Ama, denizaltı bu yoğun ateşten bunalmış tekrar dalmıştı. Dalarken de bir torpil göndermişti Sultanhisara
Rıza Kaptan ustalıkla kurtuldu bu torpilder, ama kızmıştı denizatlıya Ona, kendi silahıyla karşılık vermeye karar verdi ve torpillerinin ateşe hazırlanmasını emretti. Ne var ki, Sultanhisarın attığı ilk torpil fırlamamıştı bile yerinden; barutu ıslaktı Bu sırada denizatlıdan ikinci torpil geldi. Bundan da kıl payı kurtuldu Sultanhisar Ellerinde bir torpil, iki de 37 mm.lik top vardı; torpillerden biri patlamamıştı, sonuncunun da ne yapacağı belli değildi.
Denizaltı yine batmıştı Sultanhisar dakikalarca bekledi. Neden sonra kulesini de sudan çıkaran denizaltının Tekirdağ istikametine kaçtığı fark edildi. Arayı epey açmıştı. Sultanhisar tam yol takıldı peşine; bir yandan da top ateşi yapıyordu. Ama, 37 mmlik top mermilerinin denizatlıyı etkilediği söylenemezdi. Sonunda, ikinci torpili de kullanmaya karar verdi Rıza Kaptan. Bu arada denizaltı yönünü Erdek Körfezine doğru çevirdi Peşindeki torpilden kurtulmuş, bir süre gittikten sonra yine dalmıştı
Son dalış, Sultanhisarın mürettebatını çıldırtmıştı. Kaçıncı seferdir ellerinden kaçıyorlardı. Gözlerini kırpmadan, Erdek yönüne doğru su üzerinde geniş daireler çizmeye başladılar. Dakikalar sonra sular yine kabarmaya başladı ve denizaltının kulesi 500 metre kadar ileride tekrar su üstüne çıktı. Bu kez tamamen çıkıyordu sudan. İki düşman, sanki birbirlerinin üzerine atılmak için ringde yerlerini alıyorlardı. Daha önce hep periskobu ve kuleyi gören Rıza Kaptan, bu kez geminin bütününü görmüş ve burnunda iri harflerle yazılı ismini okumuştu: AE2
Denizaltının düşman donanmasının İngiliz kanadına ait olduğunu anlayan Ali Rıza Kaptan, müsademeye girmeden önce Karaburun hizalarında dolaşan Zühaf gambotuyla Hora önlerinde dolaşan Aydın Reis gambotuna işaret vermişti. Ne var ki, her iki gemi de kendi alemindeydi; Sultanhisarın işaretini görmemişlerdi. Rıza Kaptan, bunun üzerine, denizaltının kıç taraf dümenlerini kestirdi gözüne Orayı mahmuzlayacaktı Saat, sabahın 10.50siydi
Tam yolla AE2nin üzerine giderken, denizaltı baş tarafını suya daldırmaya başlamıştı. Sultanhisarın başı AE2nin sancak derinlik dümenine çarptı. Rıza Kaptan, artık denizaltının tekrar su üstüne çıkabileceğinden emin değildi. Bu nedenle hız kesti, olduğu yerde kaldı. Kaldı ama, bu kalış az kalsın Sultanhisarın da sonu oluyordu: Suya gittikçe gömülen AE2, beklenmedik bir şekilde, aniden Sultanhisarın yanıbaşında su üstüne fırlayıvermişti Rıza Kaptan gemisini hemen geri çekti ve beklemeye başladı.
AE2nin tamamı su üstüne çıkınca tüm Sultanhisar mürettebatı dikkat kesilmiş, topçular elleri tetikte beklemeye başlamışlardı. Bu sırada denizaltının kulesine yavaş yavaş Britanya İmparatorluğu bayrağı çekildi. Ardından kapak açıldı ve kuleden güverteye inen askerler gömlek, şapka sallamaya başladılar. Teslim olmaya karar vermişlerdi; çünkü gemileri batıyordu. Bütün askerler birer birer denize atlarken geminin üzerinde bir subay kalmıştı. Bu subay geminin kaptanıydı ve Marmaraya gömülen gemisinin üzerinde göğsüne kadar suya batmış, ama bayrağına selam durmaktan vazgeçmemişti.
Rıza Kaptan, AE2yi bilinçli bir manevrayla batırmıştı. Daha kısa zaman önce Türkiyeye bir İngiliz talim heyeti vardı ve Türk denizcilerini eğitmişlerdi. Dönmeleri ve sonuçta çaresiz kalınca dümenler üzerinden mahmuzlamayı onlar öğretmişti
Sultanhisar suya dökülen denizaltı
personelini toplamayı bitirdiği sırada Aydın Reis ve Zühaf da yetişmişlerdi.
Önce, 32 esirin bir kısmını almayı önerdiler, ama Rıza Kaptan bunu kabul
etmedi. Bunun üzerine Aydın Reisin daha kıdemli olan kaptanı, esirleri
Çanakkaleye götürmesini emretti, ama Rıza Kaptan bu emri de yerine
getirmedi; yönünü Geliboluya çevirdi. Orada, bir denizaltı batırdığını ve
32 kişilik personelini esir aldığını önce Liman von Sanderse bildirdi;
sonra gemisine karadaki çarpışmalarda esir edilmiş bir Fransız ve bir
İngiliz kara askerini alarak İstanbula geldi.
Yzb. STOKERA NE OLDU?
Yzb. Henry Stoker aslen İrlandalıydı. Gemisini batırıp Sultanhisar Kaptanı Rıza Beye teslim olduktan sonra, onun tarafından mürettebatı ile birlikte İstanbula götürüldü ve Harbiye Nezareti yetkililerine teslim edildi.
Stoker ve ekibi, 3 yıl boyunca savaş esiri olarak Afyonda tutuldu. AE2 mürettebatından bazıları bu süre içinde birkaç kez firar girişiminde bulundular. Ama, bu girişimlerin hiçbiri sonuç vermedi. Stokerın kendisi de iki kez firar etti, ama ikisinde de yakalandı. Özellikle ikinci yakalanışı çok sansasyoneldi; İzmir limanında, kadın kıyafetinde bir kayığa binerken ele geçmişti. Kadın giysilerini nereden bulduğu ise anlaşılamadı. Stoker, kaçma girişimleri nedeniyle bir ceza görmedi, ama ekibinden 4 kişi kötü yaşam koşulları ve kolera nedeniyle esarette öldü.
Savaştan sonra esir mübadelesi sayesinde
ülkesine dönen Stoker kötü bir sürprizle karşılaştı. Gemisini batırdığı için
ona madalya vermemişler, bunun yerine K sınıfı bir denizatlıya
atamışlardı. Buna kırılan Stoker istifa ederek Londraya geldi ve çeşitli
sahne, tiyatro kumpanyalarında oyuncu olarak çalışmaya başladı. 1970te
ölümüne dek de oyunculuk yaptı. Hiç evlenmedi, çocuğu da olmadı. Batırdığı
gemisinden çıkarken yanına aldığı siyah deri çantasını da ölmeden önce
kuzeni Mrs. Primrose Stokera emanet etmişti.
AE2YE NE OLDU?
AE1 ve AE2, Vickers Maxims firmasının Barrow-in-Furnessteki tersanelerinde yapılmış ve RANa (Royal Avustralian Navy) 1914te katılmışlardı. Her ikisi de 655 ton ağırlığında ve 54 metre uzunluğundaydı. Mukavim tekne çapları ise 6,5 metreydi. 1.750 HP gücünde 2 adet 8 silindirli dizel motor sayesinde satıhta 15 mil, sualtında ise 9 mil yapabiliyorlardı. Silah olarak 18 inchlik 4 torpido tüpüne sahiptiler.
İki denizaltı, katıldıkları Pasifik seferinde Almanların işgalindeki Yeni Ginenin önemli kentlerinden Raboulun geri alınmasında görev yaptılar. Bu olaydan 3 gün sonra, AE1, New Britain bölgesinde, Bismarck Takımadaları civarında ardında bir iz bırakmadan kayboldu. Bugüne kadar kazanın nedeni anlaşılamadığı gibi, kaza yeri hakkında da net bir ipucu bulunamadı.
AE1 ve AE2, İngiltereden Avustralyaya kadar aldıkları 12.000 millik yolla yüzyılın başlarında sahip olunan teknoloji çerçevesinde önemli bir rekora da imza atmışlardı. AE2, Avustralyadan tekrar Akdenize dönerek bu konuda deneyim kazandığını da göstermekten başka, Marmaraya girmeyi başararak başka bir ilke de imza attı. Ancak kötü kaderi, onun Marmaradan çıkmasına izin vermeyecekti
AE2, battığı 1915 yılının Nisan ayından 1998 yılının Haziran ayına kadar, Marmara Denizinin 72 metre derinliğinde yattı. Avustralya Hükümetinin, araştırma ricasıyla başlayan birkaç yıllık bir serüven, bu denizaltının ünlü sualtı araştırmacımız Selçuk Kolay tarafından bulunmasıyla sona erdi. Selçuk Kolay, önce arşivlerde, sonra görgü şahitlerinden topladığı bilgilerle tahmini olarak belirlediği bir sahada yaptığı sualtı araştırması sonucu, gemiyi 83 yıl sonra Karaburunun 4 mil kuzeybatısında buldu. Yaptığı dalışta, bulgusunu geminin fotoğraflarını da çekerek kanıtlayan Selçuk Kolay, kulenin üstündeki kaporta kapağının, aynı Kaptan Stokerın terk ettiği gibi yarı açık durduğunu ve bu aralıkta da oldukça büyük bir mığrı balığının nöbet tuttuğunu gözlemlemişti..
İki kaptanın hikayesi... Rıza Kaptan, emekliliğinde AE2'yi nasıl batırdığını yazdı. Gazeteci Benchley çifti de, Stoker'ın hayat hikayesini kitaplaştırdı...
AE2, eğer hükümetlerarası görüşmeler olumlu sonuçlanır ve finansman sağlanırsa, önümüzdeki yıllarda su üstüne çıkarılıp onarıldıktan sonra müze yapılacak. Bu denizaltı-müzenin de Gelibolu Yarımadasının koylarından birine bağlanması düşünülüyor.
Yetkin İŞCEN
Mart 1999 tarihinde FOCUS dergisinde yayınlanmıştır.


Yetkin İşcen İletişim adresi :