Associated Press, Ortadoğu’da iş verdiği serbest fotoğrafçı Narciso Contreras ile tüm bağlarını geçen ay koparttı. Sebebi, Contreras’ın 2013′ün Eylül ayında Suriye’de çektiği bir fotoğraf üzerinde yaptığı manipülasyonu itiraf etmesiydi.
Contreras, hükümet güçleri ile çatışan Suriyeli muhalif bir militanın fotoğrafında, kadrajın sol alt köşesinde bulunan bir video kamerayı silmişti.
Contreras’ın manipülasyonu AP’nin Habercilik Değerleri ve Prensipleri’ni ihlal etmişti. Bu kurallar bütününe göre: “AP fotoğrafları her zaman doğruyu söylemelidir. Bir fotoğrafın içeriğini hiçbir şekilde değiştirmeyiz ya da dijital olarak manipüle etmeyiz … Hiçbir fotoğrafa dijital olarak herhangi bir öğe eklenmemeli ya da fotoğraftaki herhangi bir öğe silinmemelidir.”
AP’nin Başkan Yardımcısı ve Fotoğraf Yönetmeni Santiago Lyon, “[Bizim için] AP’nin itibarı hayatidir; etik kurallarımızı ihlal eden davranışlarla lekelendiğinde kararlı ve güçlü tepkiler veririz,” diyordu. Lyon sözlerine şöyle devam ediyordu: “kasıtlı olarak bir öğeyi silmek kabul edilemez. Sözkonusu serbest fotoğrafçı ile tüm ilişkilerimizi koparttık. Bir daha AP için hiçbir kapasitede görev yapmayacak.”
(İngilizce orijinal demeçler için: buraya tıklayınız.)
Narciso Contreras kimdir? 1975 doğumlu Meksikalı fotoğrafçı, felsefe alanında lisans öğrenimi görmüş, daha sonra görsel antropoloji ve fotoğrafçılık alanlarında öğrenimine devam etmiş. 39 yaşında olan Contreras’ın profesyonel fotoğraf kariyeri 2010 yılında Güney Doğu Asya’da başlamış. Foto muhabirliği ya da belgesel fotoğrafçılığa başlayan herkesin bir noktada farkettiği gerçeği Contreras da farketmiş olmalı ki, o çatışma senin bu savaş benim, kendini, kendi tanımıyla “ihtilaf fotoğrafçılığı”na adamış. Nedir bu farkedilen gerçek? Savaş ve çatışma (eğer öldürmezse) bir fotoğrafçıyı bir anda zirveye çıkartabilir. Eğer öldürmezseyi parantez içinde yazdım; çünkü bu meslekteki birçoğumuz o kısmı ya görmeyiz ya da parantez içinde bırakırız.
Contreras’ın yeteneği ve cesareti onun fotoğraflarını Time’dan New York Times’a, Washington Post’tan National Geographic’e birçok prestijli yayına taşımış. Aldığı mesleki ödüller ise çok az foto muhabirine layık görülen cinsten. O ödüllerden bir tanesi, Contreras’ın da içinde bulunduğu beş foto muhabirinin AP’ye 2012′de Son Dakika Haber Fotoğrafçılğı alanında Pulitzer Ödülü kazandıran Suriye iç savaşı fotoğrafları. 2012′deki ödüllü seçkide yer alan Contreras imzalı 6 fotoğrafta etik kurallara aykırı bir müdahale tespit edilmemiş; ancak, yine de AP, Pulitzer kuruluna ödülden bir yıl sonra çektiği fotoğrafa Contreras’ın yaptığı manipülasyonu resmi olarak iletmiş.
AP, Contreras’la bir daha çalışmama kararıyla beraber fotoğrafçının tüm fotoğraflarını da arşivden kaldırmış. Bu gibi durumlarda uygulanan standart bir yaptırım olduğunu belirtelim. Lyon, AP arşivindeki 500 kadar Contreras imzalı fotoğrafın tamamını incelediklerini ve başka bir manipülasyona rastlamadıklarını da ekliyor.
Contreras, olay kamuya duyurulduğunda da, bir süre sonra PDN dergisinin sorularına verdiği yanıtlarda da pişmanlığını dile getirdi. Yaptığı yanlışın farkında olduğunu tartışmasız kabul etti. Ancak bir serzenişi vardı: AP yönetiminin, yaptırım kararını kendisinin dahil edilmediği bir toplantıda verdiğini söylüyordu. “Durumu editörlerle kişisel olarak tartışmış olmayı tercih ederdim, ama kapalı kapılar ardına gittiler ve kararlarını verdiler … Fotoğrafçı olarak sürece dahil edilmek hakkınız olmalı,” diyordu. Contreras, AP’nin kararı kamuya açıklamasını da şöyle değerlendiriyordu: “Kamu önünde ceza verilmesi AP’nin kendi çıkarlarını korumak adına yaptığı bir güç gösterisi gibi gözüküyor.”
Ben, Sait Serkan Gürbüz, bir foto muhabiri olarak şunu söylebilirim: AP, tabi ki yaptırımı Contreras’la beraber kararlaştırmalı ve olan biteni kamuoyundan gizlemeliy– hiç komik olmayan bir şaka yapıyorum. Teşbihte hata olmaz klişesiyle açıp, devam edelim: A.B.D. yasal süreçlerinden örnek verirsek; zanlı, hakkında kararın verileceği jüri toplantısına dahil edilebilir mi? Bakın, Contreras savunma hakkı vermediler demiyor; yaptırıma kapalı kapılar ardında karar verdiler diyor.
Gelelim, Contreras’ın AP’nin bu süreç sonunda kamu önündeki şeffaflığından şikayetine; olay dönüp dolaşıp bir haber fotoğrafının içeriğinin gerçekliğine, haberin itibarına dayanıyor. Kamudan bilgi saklamak, rezaletleri hasıraltı etmek itibar koruma çabasıyla nasıl uyuşabilir?
Contreras, daha estetik bir fotoğraf “yaratmak” hırsı veya kaygısıyla ya da kamuoyunu kasıtlı olarak farklı şekilde etkilemek üzere içerik silerek veya ekleyerek gazetecilik etiğini çiğneyen ilk fotoğrafçı değil. Etiğin ciddiye alındığı ve gazeteciliğin bu evrensel kurallara bağlı yapıldığı ülkelerde böyle girişimler ortaya çıkartıldığında işinizi kaybedersiniz ve arşiv fotoğraflarınız silinir. Birçok örneği var:
- Adnan Hajj vakası: İsrail bombardımanından sonra Beyrut’a ekstra duman eklemişti: buraya tıklayıp fotoğrafı yeni sayfada açınız.
Reuters, ilişiğini kestiği Hajj’ın 900 üzerindeki fotoğrafını arşivinden çıkarttı.
- Marc Feldman vakası buraya tıklayıp fotoğrafı yeni sayfada açınız.
Getty, serbest fotoğrafçı Marc Feldman’ın bir golf fotoğrafında arka plandaki seyircilerden birini estetik kaygıyla sildiğini farkedince ilişiğini kesti.
- Allan Detrich vakası: ilk fotoğrafı buraya tıklayıp yeni sayfada açınız. ve ikinci fotoğrafı buraya tıklayıp yeni sayfada açınız.
Allan Detrich 1989′dan, manipülasyonlarının ortaya çıktığı 2007′ye kadar çalıştığı Toledo Blade gazetesindeki işinden oldu. Gazete, yaptığı arşiv taramasında 79 Detrich imzalı fotoğrafta ekleme ya da silmeye rastladığını duyurdu: buraya tıklayarak PDF’yi yeni sayfada açınız.
- Brian Walski vakası: buraya tıklayıp fotoğrafı yeni sayfada açınız.
A.B.D.’nin önde gelen gazetelerinden Los Angeles Times’ın kadrolu foto muhabiri Brian Walski, 2003 yılında Irak’ta çektiği iki fotoğrafta yer alan öğelerle “yeni” bir fotoğraf kurgulamıştı.
Savaş şartlarında, Walski’ye dört gün sonra ulaşabilen Los Angeles Times fotoğraf yönetmeni Colin Crawford’ın “[Lütfen] bana bir mazeret belirt. Uydu aktarımında sorun olduğunu söyle. Bir şey söyle,” dediği, 2001′de California Basın Fotoğrafçıları Derneği’nce Yılın Fotoğrafçısı seçilmiş Walski’nin cevabının ise “hayır, yaptım. İki fotoğrafı birleştirdim,” dediği basında yer almıştı.
1908′de Missouri’de dünyanın ilk gazetecilik okulunu kuran dekan Walter Williams’ın kaleme aldığı Gazetecinin Amentüsü’nde yer alan prensiplerden bir tanesi şudur: bir gazetecinin yalnızca tüm kalbiyle gerçek olduğunu bildiği haberi yazması gerekteğine inanıyorum.
Dünyada ilk foto muhabirliği bölümünü açan aynı okulun, “foto muhabirliğinin babası” olarak anılan hocası Cliff Edom ise şu sözüyle bilinir: “fotoğraf makinesiyle gerçeği gösterin. İdeal olarak, gerçek bir kişisel ahlak meselesidir. Poz verdirerek üretilmiş sahte bir fotoğraf hiçbir şart altında kabul edilemez.”
Cliff Hoca’nın portre fotoğrafından bahsetmediğini etraflıca dile getirmeye sanırım gerek yok. Manipülasyon konusunda ise şunu söylebiliriz: kabul edilebilir fotoğraf işleme standartlarını foto muhabirliği mesleğini icra edenlerin bildiğini varsayalım. Mesleğin dışında olup öğrenmek isteyenler de bu konuda kolayca bilgi edinebilirler.
Özetle, bir haber fotoğrafını yeniden kadrajlayabilir (kırpma, “crop”), aydınlık, zıtlık, doygunluk, beyaz ayarı gibi genel tonlama ayarları yapabilir, karanlık odada olduğu gibi bölgesel olarak aydınlatma (dodge) ya da karartma (burn) uygulayabilirsiniz. Yalnız, burada dikkat, karartma (burn) bir öğeyi kaybetmek için yapılamaz; sadece fazla pozlanmış noktaların pozlamasını düzeltmek için kullanılabilir. Haber fotoğrafına ekleme yapılamaz, silinebilecek tek şey ise dijital sensör üzerindeki toz vs. gibi zerrelerin küçük diyaframda yarattığı (özellikle gökyüzünde) oluşturduğu lekelerdir. Hatta bunları silmek de şart değildir: iyi haber fotoğrafının niteliğini etkilemez. Örnek olarak, Pulitzer’li AP fotoğrafçısı Oded Balilty’nin şu karesini gösterebiliriz: buraya tıklayıp fotoğrafı yeni sayfada açınız.
Pulitzer dahil birden fazla ödüllü bu fotoğrafın sağ üst köşesindeki toz lekelerini yukarıdaki bağlantıda ya da Ken Kobre’nin Foto Muhabirliği: Profesyonellerin Yaklaşımı [Photojournalism: The Professionals' Approach] kitabının altıncı baskısının kapağında kolaylıkla görebilirsiniz. Balilty’nin fotoğrafları Pulitzer’i toz lekeleriyle beraber almıştır.
“Narciso Contreras alt tarafı bir video kamera silmiş; kamuyu içerik açısından yanıltmıyor” argümanını ancak etiğin e’sini anlamayanlar dile getirebilir. Contreras sanat fotoğrafçısı olsaydı ve estetik kaygılarla bir eser yaratma yolunda dijital manipülasyonlar yaptığını dile getirerek (gerçek bir savaşı fotoğrafladığı için bu beyanat gerekli olurdu,) bir sergi açılışı yapsaydı, amenna! Ancak Contreras, bir haber ajansına foto muhabirliği yapıyordu.
Foto muhabirliği etiği bir prensipler bütünüdür. Bir kamerayı ya da terliği silebiliyor olmak, bir tabancayı ya da bir saldırganı silinebilir kılar. Kamunun haber fotoğrafına güvenini zedeler. Meslek erbabını ve yayınları güvenilmez duruma düşürür. Aynen bu karikatürdeki algıyı oluşturur: buraya tıklayıp karikatürü yeni sayfada açınız.
Oysaki bir fotoğrafta dirsek kafanın, ayakkabı da bıçağın yerini tutamaz.