Yeşilköy antlaşmasının önemi
Antlaşmanın Esasları
⢠Sırbistan ve Karadağ ve Romanya'ya bağımsızlık verildi. Görünüşte Osmanlılara bağlı Büyük Bulgar Krallığı kuruldu.
⢠Osmanlı İmparatorluğu savaş tazminatı olarak Kars Ardahan Batum Doğu Beyazıt ve Eleşkirtâi Rusya'ya verecekti.
⢠Rus siniri içinde kalan Müslüman halk isterse göç edebilecekti.
Osmanlı Devletinden hem çok büyük topraklar koparmışlar hem de Osmanlı Devleti ülkede kalacak Hıristiyanlar lehinde ıslahat yapmayı Rusya'ya karşı taahhüt etmişti.
Bir başka ifadeyle Osmanlı Devleti antlaşmanın 1415 ve 36.maddeleri ile bir bakıma Rusya'nın kendi iç işlerine karışmasına rıza gösteriyordu. Ayrıca bu antlaşma. Osmanlı-Rus ilişkilerinde de bir dönüm noktasıdır. Kars Ardahan Batum ve Bayezid'in terk edilmesi ile Rusya doğudan. Anadolu içinde büyük tehlike arz eden bir kuvvet haline gelmiş bulunmakta idi. Başka bir ifade ile Rusya; bir taraftan Doğu Anadoluâda Ortadoğuâya hâkimiyet yolunda bir köpr
übaşı ele geçirirken diğer taraftan da Ermeniler üzerinde nüfuzunu kuvvetlendirmiş oluyordu. Netice olarak1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşının Rusya'nın başarısı ile sonuçlanması"Ermeni Meselesi"nin şekillenmesine yarayan üç yeni faktör meydana getirmiştir:
Ermeni Meselesiânin Şekillenmesine Yarayan Faktörler
1. Rus ordularının işgal ettikleri bölgelerde Rusyalı Ermeni subay ve komutanların Osmanlı Ermenileri ile temasa gelmeleri ve onları milliyet davasında destekleyecekleri kanaatini yaratmaları
2. Balkanlar'daki Müslüman olmayan Osmanlı toplumlarının bağımsızlıklarına kavuşturulması
3. Rusya'nın Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması'na sıkıştırdığı 16.Madde ile bir dereceye kadar Ermenilerin hami-si durumuna yükseltilmesidir.
İngiltereânin Korkusu
Rusya bu 16.Maddede geçen "Ermenistan" tabiri ile böyle bir memleketin varlığını da Osmanlı Devleti'ne kabul ettirmiş oluyordu. Ancak bu antlaşma yürürlüğe girmeyecekti. Çünkü Rusya Ortadoğu'daki devletlerarası dengeyi bozmuş idi. İngiltereânin İstanbul'daki elçisi Layard da Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması ile ortaya çıkan durumu ve endişelerini hükümetine bildiriyor Batum Kars ve Ardahan sancaklarının Rusya'ya verildiğini böylece İngiltere'nin yüzyıllarca Karadeniz'den Kuzey İran'a gitmekte olan ticaret yolunun tehlikeli bir rakibin eline geçmiş olduğunu aynı zamanda Rusya'nın Dicle ve Fırat deltalarına sarkmak çabası içinde olduğuna işaret ediyordu. Ayrıca bu antlaşma. Osmanlı - Rus ilişkilerinde de bir dönüm noktasıdır. Kars Ardahan Batum ve Bayezid'in terk edilmesi ile Rusya doğudan. Anadolu içinde büyük tehlike arz eden bir kuvvet haline gelmiş bulunmakta idi. Başka bir ifade ile Rusya; bir taraftan Doğu Anadoluâda Ortadoğuâya hâkimiyet yolunda bir köpr
übaşı ele geçirirken diğer taraftan da Ermeniler üzerinde nüfuzunu kuvvetlendirmiş oluyordu. Rusya ve İngiltere anlaşmanın hükümleri üzerine Avusturya'nın da muvafakatim alarak ileride toplanacak kongrede görüşülecek konular hakkında bir görüş birliğine varmışlar idi.
Elviye-i Selaseâyi Ruslaştırma Çabaları
"Elviye-i Selase" (Üç Liva) olarak adlandırılan Kars Ardahan Batum Bölgesi 1877 -1878 Rus Savaşı (93 Harbi) yenilgisinden beri işgal altındaydı. Kars Ruslarca başkenti Tiflis olan Kafkas ötesi Genel Valiliğine bağlı bir vilayet olarak yönetiliyordu. Kars Bölgesi Kars Ardahan ve Oltu kazalarından oluşuyordu. İşgalden sonra başlayan ağır Ruslaştırma çabalarına rağmen yine Türk hüviyetini bir ölçüde koruyordu. Mesela alışverişte Rus parasının yanı sıra Türk ve İran paralan da kullanılıyor toprak işletme ve mülkiyet sisteminde eski kanunlar varlığını sürdürüyordu. İşgal döneminin Bölgeye getirdiği önemli bir değişiklik yörenin demiryolu bağlantısı ile Kafkas ulaştırma sistemine girmesiydi. İşgalden sonra angarya ile askeri amaçlara yönelik bazı şoseler de yaptırılmıştı. Bir başka değişiklik de halkın hukuki olarak çeşitli sınıflara bölünmek istenmesiydi. Rusyaânın öbür bölgelerinde olduğu gibi bu bölge halkı da asilzadeler ruhban şehirliler ve köylüler adları altında dört sınıfa ayrılmak İstenmişti. Ayrıca sistemli olarak uygulanan baskılar sebebiyle Müslüman nüfus yarı yarıya azalmış100.000'i aşkın insan Anadolu topraklarına göç ettirilmek zorunda bırakılmıştı.
Kıbrıs Meselesi
Diğer taraftan İngiltere Osmanlı Devleti'ne başvurarak. Doğu Anadolu'dan gelecek bir Rus tehlikesine karşı imparatorluğu korumak ve yardım edebilmek için Kıbrıs adasının işgal ve idâresinin kendisine bırakılmasını ve yine Rus tehlikesine karşı bir tedbîr olmak üzere Doğu Anadolu'daki Ermeniler için ıslâhat yapılmasını istiyor bir taraftan da eğer Osmanlı Devleti Kıbrısâı vermeye yanaşmadığı takdirde imparatorluğu Rusya ile aralarında taksim edeceğini belirterek Bâb-ı Âlî'yi tehdit ediyordu. İngiliz Hükümeti'nin Doğu Akdeniz'de üs olarak Kıbrıs'ı seçmesinde Millî Savunma Bakanlığı'nın istihbarat başkanlığını yapan Albay Home'un verdiği raporun önemli rol oynadığı söylenmektedir. Bu rapora göre:
1.İngiltere öyle bir bölgeye yerleşmeli idi ki. Burada idarenin Bâb-ı Âlinin elinden Londra'ya geçmesi sonucunda Britanyaâyı rahatsız edecek karışıklıkların ortaya çıkmaması ve aynı zamanda o bölgedeki servetlerin İngiltere ekonomisi için yararlı olması gerekiyordu