

Çanakkale 1915, Buzdağının Altı Mete Tunçoku ( Tuncay Yılmazer )
Tarih: 20/10/2007 / Toplam Yorum 2 / Yazar Adı: / Okunma 16740
Çanakkale Muharebelerine direk katılmasa da , sonuçlarından en fazla etkilenen ülkenin Çarlık Rusyası olduğuna kuşku yok. Osmanlı Devleti-Rusya ilişkileri özellikle son 200 yıl içerisinde sürekli artan gerilimlerle özetlenebilir. Liselerdeki tarih derslerimizin en büyük başarılarından birisinin Rusyanın en büyük amacının sıcak denizlere inmek olduğunun kafamıza kazınmış olması desek herhalde yanılmayız. Osmanlı Devletinin son dönemi için kullanılan Hasta adam ifadesinin de bir Rus Çarına ait olduğunu belirtelim. ( Çar I. Nikola , 9 Ocak 1853 ) Birinci Dünya Savaşına girişte Osmanlı kamuoyunun ( medyasının !) en çok vurguladığı noktalardan bir tanesi Moskof tehlikesine karşı imparatorluğu savunmaktı. Padişah Mehmed Reşadın savaş bildirgesinde de bu husus çok açık bir şekilde belirtilmiştir.


Çanakkale Muharebelerine direk katılmasa da , sonuçlarından en fazla etkilenen ülkenin Çarlık Rusyası olduğuna kuşku yok. Osmanlı Devleti-Rusya ilişkileri özellikle son 200 yıl içerisinde sürekli artan gerilimlerle özetlenebilir. Liselerdeki tarih derslerimizin en büyük başarılarından birisinin Rusyanın en büyük amacının sıcak denizlere inmek olduğunun kafamıza kazınmış olması desek herhalde yanılmayız. Osmanlı Devletinin son dönemi için kullanılan Hasta adam ifadesinin de bir Rus Çarına ait olduğunu belirtelim. ( Çar I. Nikola , 9 Ocak 1853 ) Birinci Dünya Savaşına girişte Osmanlı kamuoyunun ( medyasının !) en çok vurguladığı noktalardan bir tanesi Moskof tehlikesine karşı imparatorluğu savunmaktı. Padişah Mehmed Reşadın savaş bildirgesinde de bu husus çok açık bir şekilde belirtilmiştir.
Bu hafta Çanakkale Muharebeleri sırasındaki Rusyanın tutumunu Prof. Dr. Mete Tunçokunun Çanakkale 1915 - Buzdağının Altı adlı çalışmasındaki 3 makaleyi temel alarak inceleyeceğiz. Söz konusu eserde Çanakkale Muharebelerini özellikle uluslararası ilişkiler açısından irdeleyen özgün makaleler bulunuyor.
1905 Rus-Japon Savaşı[1]
20. Yüzyılın başları, uzakdoğuda Mançurya, Kore Yarımadası ve kıtayla yarımada arasında uzanan Tsuşima boğazının denetimi konusunda Japonya ile Rusya arasındaki rekabetin doruk noktasına çıktığı dönemdir. Tunçoku, özellikle 1868den sonra Meiji dönemi reformları ile siyasi ve ekonomik açıdan hızla büyüyen ( ve batılı devletlerle Asya kıtasının sömürgeleştirilmesi konusunda eşit şartlarda antlaşmalar imzalayan ) Japonyanın doğal zenginlikleriyle dikkati çeken Kore ve Mançurya bölgesine olan ihtiyacının bu savaşın en önemli nedenleri arasında olduğunu belirtiyor.
Aynı bölge Çarlık Rusyası için de büyük önem taşımaktadır. Tunçokuya göre , Rusyanın amacı Mançuryanın Port Arthur ve Dairen limanları ile , Pasifik donanmasının güzey denizlerine iniş yolu üzerinde bulunan Kore Yarımadası ve Tsuşima boğazını denetleyip Japonyayı buralarda frenlemekti.
Ancak özellikle 1902 yılında İngiltere ile işbirliği anlaşması imzalayarak eli güçlenen Japonya Ruslar Mançurya demiryolunu bitirmeden harekete geçmek ister. Prof. Tunçoku kamuoyunda Ruslara karşı milliyetçi duyguların da kabardığına dikkati çekiyor. ( s. 94)
Beklenen çarpışmalar 8 Şubat 1904 yılında başlar, 10 Şubatta Rusyaya savaş ilan edilir. Japon kara birlikleri Ruslara karşı büyük başarılar elde etseler de kesin ve sonucu belirleyici bir yenilgiye uğratamazlar. ( Burada deniz savaşları tarihi açısından en önemli muharebelerden bir tanesi 27-28 Mayıs 1905 tarihlerinde gerçekleşen Tsuşima (Zuşima ) Muharebesidir. Japon donanması 24 saat içerisinde 20 Rus savaş gemisini batırmış, 5 tanesini esir almıştır ) Bu kayıplardan dolayı Birinci Dünya Savaşına girerken Rus donanması son derece zayıf durumdadır.
Savaşın uzaması ve artan kayıplar sonucunda ABDnin de devreye girmesiyle Portsmouth Barış Antlaşması imzalanacak, uzakdoğuyu kan gölüne çeviren bu mücadele sona erecek, ancak sonuçları uzun süre dünya siyasetinde yankı bulacaktır. Herşeyden önce Japon militarizminin önü açılacak, Asya kıtasına ayak basan Japonlar 1945e kadar yayılmacı politikalarına devam edeceklerdir.
Tunçoku makalesinde her şeyden önce Çanakkale Muharebeleri ile Rus-Japon Savaşı arasında ilginç bağlar olduğunu belirtiyor. (s.101) Tunçokuya göre bu savaştaki yenilgi Rusyanın dikkatini Balkanlara ve boğazlar üzerine yönelmesine neden oldu. Ayrıca Japonların zaferi Osmanlı aydınları ve yöneticilerinin dikkatini çekmiş , kalkınma açısından Japonyanın örnek alınmasını öneren yazılar basında çıkmıştır.
Her iki savaşın çıkmasında batılı güçlerin sömürgeci politikalarının rol oynadığını , sonuçlarında ise Beyaz ırkın üstünlüğü ve batının tartışılmaz gücü şeklindeki genel yargıların sarsıldığını belirten Tunçoku, Asya uluslarında sömürgeciliğe karşı ulusçuluğun gelişimine katkıda bulunduğunu belirtiyor.
Ayrıca demiryolu yapımındaki rekabetin de her iki savaşın en önemli nedenlerinden biri olduğunun altını çizen yazar ( Rus-Japon savaşında Mançurya demiryolu, Çanakkale Savaşında Berlin-Bağdat demiryolu ) ayrıca her iki savaşın da uluslar arası stratejik önemdeki su yolları üzerinde yapıldığına dikkati çekiyor.
Burada Rus-Japon savaşında batının sömürgeci politikalarının yol açtığı konusuna pek katılmadığımı belirtmek isterim. Japonların da yayılmacı politikalar konusunda çokta masum olmadığını düşünüyorum. Bence her iki savaştaki benzer noktaların en önemlisi coğrafi açıdan olsa gerek. Her ikisi de son derece stratejik öneme sahip su yolu üzerinde çıkarma ve kara savaşlarının da yaşandığı, donanmanın da katıldığı mücadeleler. Rusların ilgisini İstanbul ve Çanakkale boğazı üzerine kaydırması da hiç kuşkusuz bizim açımızdan en önemli sonucuydu. ( Bu arada Çanakkaledeki Müttefik Kara Kuvvetlerinin komutanı General Ian Hamiltonun Rus-Japon Savaşına Japon tarafında askeri gözlemci olarak katıldığını da hemen belirtelim.)
Rus-Japon savaşına katılan Rus kruvazörü Askold ise 10 yıl kadar sonra Çanakkale boğazı önlerine gelecek, müttefik kuvvetlere sembolik de olsa destek verecekti. Tunçoku ayrı bir makalede Askold başlığı altında Çanakkale muharebeleri sırasındaki Rusyanın durumunu inceliyor.
Çanakkale Savaşı ve Rusya[2]
Birinci Dünya Savaşı öncesinin uluslar arası arenadaki en önemli politika değişikliklerinden birisi de İngiltere ve Fransanın , Rusyanın sıcak denizlere inmemesi politikalarından vazgeçmeleriydi. Bunu da Nisan 1915 yılında yaptıkları bir antlaşma ile teyid ettirdiler. ( Rusyanın Almanya üzerine yaptığı baskının devam etmesi gerekiyordu. Rusyanın herhangi bir askeri başarısızlığı durumunda Almanların çok sayıda askeri batı cephesine yığabilecekleri unutulmamalı. ) Rusyada bu savaşa boğazlara ve İstanbula bizzat hakim olmayı amaçlayan bir politika ile girmişti. Ancak en önemli eksiği Karadenize hakim olmasını sağlayacak donanmadan mahrum oluşuydu.
Prof. Tunçoku, Çar II.Nikolanın Petrogradtaki İngiliz büyükelçiliği aracılığıyla Londraya iletilen yardım isteyen telgrafında Çanakkale boğazının geçilerek İstanbulun işgal edilmesini özellikle belirtmediğini, amacının sadece Kafkas cephesindeki yüklerinin azaltılması olduğunu olduğunu belirtiyor. Rus yöneticilerinin ( başta Dışişleri Bakanı Sazanov olmak üzere ) müttefiklerin olası İstanbul işgaline sıcak bakmadıkları biliniyordu. Hele hele Yunanistanın da harekâta dahil edilme ihtimali Rus hükümetini bir hayli rahatsız edecekti.
Çanakkale Seferinin amaçlarını okuyucu mutlaka bilmektedir. Ancak yine de tekrar etmekte fayda olduğunu düşünüyorum:
1. Boğazlardan geçerek Rusya ile kesik olan bağlantının yeniden kurulması
2. Rusyanın elinde kalan buğdayın , Avrupa pazarlarına ulaşmasını sağlayıp ekonomik ve mali sıkıntıların hafifletilmesi
3. Rusyanın yardımına koşarak , doğabilecek Rus-Alman yakınlaşmasını engellemek,
4. İstanbulu işgal ederek Osmanlı Devletini safdışı bırakmak, ittifak devletlerini kıskaç altına almak
5. Başarıya ulaşarak henüz kararsız olan İtalya ve Balkan devletlerini itilaf devletleri safına çekmek[3]
İngiltere ve Fransa, Rusyanın kuşkularını öncelikle Yunanistanın harekata katılmasını engelleyerek, sonrasında Nisan 1915te gerekli güvenceyi vererek aşmaya çalıştılar. Rusyanın Çanakkale Savaşına direk katılma isteği ise coğrafi nedenlerden dolayı gerçekleşmedi. Kara ordusu göndermek mümkün olmadı. Rus donanması ise Alman ablukası yüzünden Baltık denizinde sıkışıp kalmıştı. Önce Pasifikte görevli olan Rus Askold kruvazörü Çanakkaleyi abluka altına alan müttefik donanmasına katıldı. 25 Nisan 1915 Kumkale harekatı başta olmak üzere birçok kez Türk mevzilerini bombaladı. Rusyanın Çanakkale Muharebelerine sembolik de olsa katıldığının göstergesi oldu.[4]
Hepimizin bildiği gibi Çarlık Rusyası Birinci Dünya Savaşının sonunu getirmeden Bolşevik devrimiyle yıkıldı. Peki bu devrimde Çanakkale Muharebelerinin etkisi ne derece olmuştu? Prof. Tunçoku burada inceleyeceğimiz son makalesinde bu soruya yanıt arıyor.
Çanakkale Savaşı ve 1917 Bolşevik Devrimi[5]
Tunçoku söz konusu makalesinde Kasım 1914te Rus Dışişleri bakanlığından bir görevlinin Çanakkale ve İstanbul boğazı hakkında hazırladığı rapora yer veriyor:
1903-1912 arası on yıllık dönemde Rus dış ticaretinin %37si boğazlar yoluyla yapılmıştır. Bu ihracat kara yoluyla da yapılabilirdi. Ancak o zaman , gerekli harcamalar ve dolayısıyla maliyet %25 daha da artacaktı. Oysa ki Rusyanın dışa sattığı başlıca maddeler, başta buğday olmak üzere , genellikle hammaddelerden oluşmaktaydı ve bunlarda maliyet unsuru çok önemliydi. Türkiyenin 1911-1912 ve 1912-1913 savaşlarında boğazları kapatması ise ( Trablusgarp ve Balkan Savaşları kastediliyor. T.Y.) Rusyaya ayda 30 milyon ruble zarara malolmuştur.[6]
Bu rakamlar boğazların o dönem Rus ekonomisi için ne kadar önemli olduğunun kanıtı. Tunçoku boğazların kapatılmasıyla Karadenizde toplam tonajı 350000 olan 129 ticaret gemisinin Karadenizde kaldığını, bunlardan 61inin Rus ticaret gemisi olduğunu belirtiyor. (s. 52)[7]
İşte boğazların kapatılması, Çanakkale Harekâtının başarıya ulaşamaması Rusyanın müttefikleri ile bağlantısını ve dolayısıyla yardım almasını engelleyecek, ülke içerisinde ciddi siyasi ve ekonomik krizlere zemin hazırlayacaktır. Cephane sıkıntısı ve çok daha önemlisi şehirlerde yiyecek sıkıntısı had safhaya ulaşır. Bir Rus yetkilisinin ifadesiyle saray ve millet arasında derin uçurum meydana gelmeye başlamıştır. Genel grevler, boykotlar hükümeti bir hayli zor durumda bırakacaktır. Bolşevik Devrim işte bu koşullar altında gerçekleşecektir.
Bütün bunlara rağmen, Tunçoku tersi olması yani Çanakkale boğazının açılmasıyla müttefiklerin bir şekilde Rusyaya yardım edebilmesi durumunda devrimin olmayabileceği görüşüne katılmıyor:
Her şeyden önce sosyal bir olgu olarak Komünist Devrimde , tarihsel süreç içerisinde oluşan sosyal, ekonomik ve siyasal gelişmelerin sonucu patlak veren , karmaşık ve çok yönlü toplumsal bir olgudur. Nedeni tek başına bir faktörle açıklanamaz. Diğer bir deyişle Rusyadaki devrim , boğazlar açılsın açılmasın, er geç patlak verecekti (s. 56 )
Ancak Prof.Tunçoku Çanakkale Savaşının müttefiklerce kazanılması durumda Çarlık rejiminin çok yalnız ve terkedilmiş bir durumda kalmayacağını, devrimin ( belki de Birinci Dünya Savaşının sonuna kadar ) gecikebileceğini de belirtiyor.
Makale , o dönemin Rus Dışişleri bakanı Sazanovun şu sözleriyle sona eriyor:
Çanakkaledeki müttefik yenilgisinin Rusya bakımından taşıdığı önem inkar olunamaz. Çünkü, Birinci Dünya Savaşı bitip Rusyaya ulaşıldığında , Rusya artık müttefikleriyle birlikte değildi. Rus halkı da o yıllarda , önceki dönem Rusyasının en seçkin evlatlarının kemikleri üzerine yükselen bir devrim yapmakla meşguldü
Prof. Tunçokunun Çanakkale 1915-Buzdağının Altı adlı çalışması özellikle Çanakkale Muharebelerinin öncesi ve sonrasının uluslar arası ilişkiler açısından önemini irdeleyen makalelerden oluşuyor. Yukarıda daha ayrıntılı incelediğimiz Rusya ile ilgili 3 makaleden başka, Çanakkale Muharebelerinin İngiltere, İrlanda, Hindistan ve özellikle İsrail[8] tarihindeki yerini inceleyen, Mustafa Kemal Atatürkün Anzaklar hakkındaki düşüncelerini anlatan makaleler dikkat çekiyor. Uluslar arası ilişkiler dalında öğretim üyesi olan Prof. Mete Tunçokunun Çanakkale 1915-Buzdağının Altı adlı çalışması konuyla ilgilenenlerin mutlaka kütüphanesinde olması gereken çok önemli bir kaynak.
Çanakkale 1915, Buzdağının Altı
Çanakkale 1915, Buzdağının Altı
Prof. Dr. Mete Tunçoku
Prof. Dr. Mete Tunçoku
Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2000
Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2000
[1] Mete Tunçoku, Tarihte 1905 Rus-Japon ve 1915 Çanakkale Savaşları ( Karşılaştırmalı Değerlendirme ) Çanakkale 1915-Buzdağının Altı , Türk Tarih Kurumu, Ankara ,2002, s. 91-104
[2] Mete Tunçoku, Çanakkale Savaşlarında Bir Rus Kruvazörü: Askold Çanakkale 1915-Buzdağının Altı , Türk Tarih Kurumu, Ankara ,2002, s. 26-37
[3] A.g.m s. 31 ( biraz kısaltarak buraya aldım.)
[4] Askold Kruvazörü 1899 yapımı, 5905 tonluk, saatte 20 deniz mili hız yapabilen,
[5] Mete Tunçoku, 1917 Rus Devrimi ve Çanakkale Savaşları Çanakkale 1915-Buzdağının Altı , Türk Tarih Kurumu, Ankara ,2002, s. 50-56
[6] a.g.m s. 51
[7] Bu rakamlar aynı zamanda uluslar arası deniz ticareti açısından da boğazların çok önemli bir yere sahip olduğunu gösteriyor.
[8] Mete Tunçoku, İsrailin Kuruluşuna varan Gelişmeler içerisinde Çanakkale Savaşlarının Önemi Çanakkale 1915-Buzdağının Altı , Türk Tarih Kurumu, Ankara ,2002, s. 83-90 Özellikle bu makalenin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Siyonist aydınların çabalarıyla gönüllü Yahudilerden oluşan bir birliğin İngilizlerin komutası altında Çanakkaleye nasıl gönderildiğini, İsrailin tarihindeki önemini anlatıyor.


**********************
Tüm yazı, yorum ve içerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yayımlanmış olmaları, bu görüşleri Tuncay Yılmazer'in benimsediği anlamına gelmez. Yorum bölümü özgür bir tartışma ortamı yaratmak için vardır. Ancak saldırgan ve düzeysiz yorumlar yayınlanmayacaktır. Eğer bu siteye ilk kez yorum yazıyorsanız, yorum kurallarına gözatmanızı istirham ederiz.
**********************


YORUMLAR


KATEGORİDEKİ DİĞER BAŞLIKLAR