"Bir şey merkeb ve binilmiş ise (a'lâ) lafzına müstehak olduğu gibi, zarf gibi içine aldığından (fî) lafzını ister... Hem de bir şey âlet olduğundan (bâ') lafzını ister... Ve mekân ve merkeb olduğundan (fî) ve (a'lâ) lafızlarını dahi ister..." İzahı?
Değerli Kardeşimiz;
"İşaret: Bir şey merkep ve binilmişse عَلٰى lâfzına müstahak olduğu gibi, zarf gibi içine aldığından, فِى lâfzını ister. تَجْرِى فِى الْبَحْرِ gibi. Hem de bir şey âlet olduğundan, بَاءْ lâfzını ister. صَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَمِ gibi. Ve mekân ve merkep olduğundan, فِى ve عَلٰى lâfızları dahi ister. Hem de gaye olduğundan, اِلٰى ve حَتّٰى lâfızlarını ister. İllet ve zarf olduğundan, لاَمْ ve فِى lâfızları dahi ister. وَالشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا gibi. İşte sermeşk; sen de kıyas edebilirsen et."(1)
Kelime ile mana ruh ile ceset gibidir, ikisi uyum ve ahenk içinde olması gerekir. Nasıl aslanın ruhuna kuzunun cesedi yakışmaz ve uyumsuz olursa aynı şekilde bir mananın esası ile ona eşlik edecek kelime uyum ve ahenk içinde olmak gerekir. Mana, kelimeye hayat verir ve kelime de o mananın zenginliğini ve genişliğini izhar ve ilan eder. İkisinin uyumundan hakiki belagat ortaya çıkar. Bu sebeple her manaya eşlik edecek kelime özenle ve itina ile seçilmesi gerekir.
Üstad Hazretleri bu hakikati izah sadedine bu misalleri örnek veriyor. Mesela merkep ve binilme manasını en güzel عَلٰى (üzerinde) kelimesi ifade eder. Zarf ve içine almak yani tazammum etmek manasını en güzel فِى (içinde) kelimesi gösterir. Üstad Hazretleri bu gibi misallerle yukarda özetlediğimiz mana ve kelime ahengine işaret ediyor.
İlgili ders videosu için tıklayınız:
- Prof. Dr. Şadi Eren, Muhakemat Dersleri (32. Bölüm).
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü