Mecidé Şamile
- Kafkaslarda Kürt müzigine önemli katkıları olan bir aileden geliyorsunuz. Bize biraz ailenizden bahseder misiniz?
- Babam amcamla birlikte Kars***8217;tan kaçıp Tiflis***8217;e gittikleri zaman, orada çalgıcı bir Kürt varmış, Pir Şemo isminde. İşte o, babama çalgıcılığı öğretmiş. Başka bir adam varmış, o da amcam Kamil***8217;e saz çalmayı öğretmiş. Amcam Kamil aşıkmış ve her iki gözünden körmüş. Fakat onun kadar güzel saz çalan kimse yoktu. Şimdi bile amcamın birçok makamı Erivan radyosu, Kürtçe bölümünde mevcuttur. Amcam Kamil***8217;e, Aşık Nazût diyorlardı. O Ermeniler arasında bu isimle tanınıyordu. Kürtler de ona, Kamîlê Aşiq diyorlar. Aynı zamanda babam Şamile Beko da, adı sanı ünlü bir çalgıcıydı ve tüm Kafkasya ülkelerince tanınır. Bizim ailenin kanında çalgıcılık ve dengbejlik vardır. Hepimiz müzik ile sanatla iç içe büyükdük
Babam 1880 yılında, Kars***8217;ta, Qezilce köyünde dünyaya gelir. O Emer***8217;in oğluydu. Şamile Emer e Beko derler. Şeko***8217;ye Bekiran Şeyhlerinden. Babam gençliğinde ülkeden kaçar ve Tiflise gelir. Tiflis***8217;te, Pir Şemo***8217;dan çalgıcılık öğrenir. Babam sadece zurna çalmazdı. Aynı zamanda, mey, firqe, fülüt ve saz da çalardı. Tüm bunların yanında çok iyi bir davulcuydu. Aynı zamanda çok güzel halay çekerdi ve 70 yaşında olmasına rağmen, yine de sahneye çıkar oynardı. Babam okumamıştı. Fakat çok bilinçli ve yetenekliydi. 105 yaşında öldü.
- Peki siz çalgıcılığa ne zaman başladınız?
- Beş yaşındayken çalgıcılığa başladım. İkinci sınıfa kadar okudum. Ve o yıllarda babamın yanında konser ve şenliklere katıldım. On yıl öncesine kadar müzik hayatımı sürdürdüm. Birçok nedenden dolayı çalgıcılığı bıraktım. İlk süreçlerde, ünlü Ermeni müzisyenlerle şenliklere katılıyordum. O zamanlar Ermeni müzisyenler, Levun Matoyan, Vaçe Hosupyan, Çarçiyan Karu gibi döneminin ünlü isimleri vardı. Bunlar adı-sanı ünlü müzisyenlerdi. Az kimse onlarla çalgıcılık arkadaşlığı yapabiliyordu.
- Sanırım müzik bilginizi babanızından öğrendiniz. Babanızından nasıl bir eğitim aldınız?
- Kendisiyle birlikte geziyordum. Bazen sahne üzerinde yanlışlık yaptığımda, aynı anda sahnede kulaklarımdan çeker beni orda cezalandırırdı. Kıpkırmızı olur, utanır ve kendi kendime üzülürdüm. Yanlışlıklara girip de bu tür durumlara düşmemek için büyük emek veriyordum. Sahne de dayak yiye bu işi babamız bize öğretti. O her zaman bana, ***8220;oğlum, her şeyi öğren, fakat her zaman için bir şeyi esas al***8221; derdi. O öğüdünü tutarak davul üzerinde çok durdum. ***8220;Böylelikle herşeyi öğrenip, birbirine karıştırmaktan daha iyidir***8221; derdi.
- Kimler vardı o dönemler, kimlerle birlikte sahneye çıktınız?
Bir grubumuz vardı ve bu uzun yıllar sürdü. Grubumuzda dönemin ünlü birçok ismi vardı. Egide Cimo bunlardan biriydi. Sadece müzik değil, aynı zamanda folklor ve klam grubuydu da. Ben daha çok grupta folklor öğretiyor, klam söylüyor, ve davul çalıyordum. Aynı zamanda sunuculuk da yapıyordum. 45 yıl boyunca bu grupta yer aldım.
- Bu grup ne zaman kurulmuştu?
Babam ilk olarak 1945 yılında ***8220;Koma Kurmancîye***8221; isminde bir grup kurmuştu. Nerede, ne zaman bir şenlik olsa, oraya gider ve etkinliğe katılırdık. Grubumuz sadece Ermenistan***8217;da değil, Kafkasya***8217;nın tüm ülkelerinde ve Özbekistan***8217;a kadar gidiyordu. Grupta babam, kardeşim Reşid ve diğer arkadaşlarımızda yer alıyordu. Bu grupta Kürtlerin yanısıra, Ermeni arkadaşlar, özellikle Ermeni kız arkadaşlarımız da vardı. Zaten o zaman Kürt kızlarının gruplarda yer alması yadırganırdı. Bunun için de Ermeni kızlar grupta yer alırdı. Ama sonraki yıllarda Kürt kızları yavaş yavaş gruba katılmaya başladı. Ermeni kızlar bizden daha iyi Kürtçe biliyorlardı. Babam da herkese ***8220;bunlar benim kızlarım***8221; diyordu. Bunların tümü isimlerini değiştirerek, Kürtçe isimler almışlardı. Toplam 12 kişiydik. 3-4 kişi çalgıcı 7-8 kişi de folklordaydı. Her zaman da solo ve koro söylenirdi. 1950***8217;li yıllarda Egide Cimo grubumuza katıldı. Dawudê Xelo bir süre grupta yer aldı. Bir ara Şeroyê Biro da grupta yer aldı. Yine Cemalê Cindî, Qeşo, Kerem, Memo ve birçok kişi daha yer alıdı.Ermenice, Azerice ve Gürcüce şarkılarda söylerdik. Hatta Rusça söylediğimiz de olurdu.
- Bu grup sonra neden dağıldı?
- Grubumuz 1975***8217;e kadar, yani 35 yıldan fazla sürdü. Son yıla kadar babam grubumuzun sorumlusuydu. O dönemlerde artık babamın yaşı ilerlemişti, bunun için de görevini bana devr etti. Birkaç yıl sonrasında ben de gruptan vazgeçtim ve grup dağıldı. Artık benimle birlikte çalgıcılık yapacak kimsenin kalmadığını gördüm. O zamanlar Kafkasya***8217;da savaş başladı. Çok kötü günlerdi. Tüm çalgıcı ve müzisyenlerimiz yurtdışına gittiler. Benimle birlikte artık çalgıcılık yapabileceklerini sanmıyordum. Bir süre Erivan radyosunda çalıştım, son 10 yıldır da müziği tümüyle bıraktım.
- Davul ile aranızda özel bir bağ var gibi...
- Benim işim davulladır. Gözümü davulla açtım. Hangi koşullarda olursa olsun, yaşamımın hiçbir döneminde davulumu yırtmadım. Davulumun yüzünü her zaman gevşek bırakırdım, ta ki uyum sağlayana kadar. Fakat davulun sertliği ve sıklık durumu, fazla dayanamaz ve yanlış bir vuruşla birlikte hemen patlar... Kendimden çok davulumu seviyorum. Hayatımdaki en önemli şey davuldur.
Çalgcılıkta davulun öncelikli bir rolü var. Zaten davul, diğer müzik araçlarına öncülük eder. Diğer tüm müzik aletleri, davulun çalınışından sonra çalmaya başlarlar. Davul, çalgıcılığın prensidir. Davul, diğer tüm müzik araçlarını hizaya getirir. Öyle ki, davulda yapılan en küçük yanlışlık, diğer tüm çalgıcıların ve grubun karmakarış olmasına neden oluyor.
- Bize kullandığınız müzik aletleri hakkında biraz bilgi verebilir misiniz? Kaç davul çeşidi var?
- Hem davul çeşitleri, hem de ritimleri Kürtçe çalgıcılıkta çok çeşitlidir. Bazı davullar elle çalınır, bazıları şiş ve çomakla çalınır. Ama genellikle Kürtlerin davulları büyüktür. Fakat Kafkasya Kürtleri içinde Kürdistan***8217;da kullanılan davullar işimize yaramaz. Bu yüzden de, davullarımız onlara oranla daha küçüktür. Büyük davullar; büyük şenlik ve düğünler için kullanılır. Küçük davullar, çalgıcılık, klam ve sahne üzerindeki gösteriler içindir. Benım kullandığım bu davul, iki davulun yerini tutuyor. Hem çomak ve hem de şişle çalınır. Aynı zamanda, elle de çalınabilir. Böylece darbuka rolü de oynayabilir. Çaldığımız davullar, Kafkasya Kürtlerine özgü davullardır.
- Davulun ses titreşimlerinden insan, hangi davulun iyi ya da kötü olduğunu çıkarabilir mi? Ya da insan davulun ses kalitesini nasıl, hangi yol ve yöntemle öğrenebilir?
- Önceden davulun yüzü için koyun postu kullanılırdı. Böyle davulun sesi çok titremeli ve yüksek çıkmıyordu, çünkü koyun postu serttir ve fazla ses çıkarmaz. Bu da davulcunun çok fazla yıpranmasına neden olur. Fakat biz davulların yüzünde geç doğmuş buzağı derisi kullanıyoruz. Bu post, çomak vurulan yüz tarafıdır. Diğer yüzü için de küçük oğlak derisi kullanıyoruz. Bu şekliyle iki çeşit post, davulun içine girmiş oluyor. Oğlakların postunun sesi narin ve naziktir. Buzağılarınınki ise kalın ve yüksek sesli oluyor. Davula vurulan iki post birbirini dengeleyerek tamamlar. Şiş ve çomak arasındaki vuruşlar arasında, uyum ve yüksek bir yankı ortaya çıkar. Bu değişik bir farklılık katıyor davulun sesine.
- Kürt ve diğer halkların davullarındaki ritim ve makamları arasında nasıl farklar bulunuyor? Ya da bu farklılıkları nasıl anlayabiliriz?
- Tüm halkların özgün ve özel ritimli davulları vardır. Bunları bilmek için de her şeyden önce insanın çalgıcılıktan anlaması gerekiyor. Aynı zamanda, o halkların ritim ve çalgıcılığını da tanımak gerekiyor. Bunları bilmeyenler için de tüm bunlar arasında fark yoktur. Yani ne Ermeni, ne Kürt ne de Azerilerin ritimlerini birbirinden ayırt edemez. Örneğin Kürtlerin ritimleri tek tek makamlardır. Bunun yanında Ermenilerin ise çift çifttir. Kürtçe***8217;nin davul ritimleri, Kürtlerin özgünlüklerine ve ruhuna göre şekillenmiştir. Yanlış ya da Kürtlerin olmayan bir ritmi, Kürt düğünlerinde çaldığımız zaman, direk düğüne yanlışlık yansır ve düğündeki insanların ayakları birbirine karışır ve halay bozulur. Yani, Azerilerin davul ritimleri Kürtlerin düğünlerinde çalınmaz, Kürtlerin ki de Azerilerinkinde çalınanamaz. Fakat yine de komşu halklardan, Kürtlerin ritimlerini kendilerine göre uyarlayıp kullananlar da olmuştur. Her alana ve her müzik aletine göre davulun çeşidi de değişiyor. Büyük düğünler için zurnayla birlikte davul, şiş ve çomakla çalınır. Fakat mey olduğu zaman, insan davulu ancak elle çalabilir.
- Şimdiye kadar yüzlerce düğünde davul çaldınız. Bu uzun yolculuğunuz içinde, özellikle eski Kürt düğünleri ile şimdiki düğünleri karşılaştırdığınızda nasıl bir fark var?
- Tüm halklar arasında, Kürt düğünleri ve davulları zenginliğiyle tanınır. Diğer birçok halk, düğünlerini ve davul çalmayı bizden öğrenmişlerdir. Örneğin, Ermenilerin şenlik ve düğünlerinde halay çekilmezdi. Sadece birkaç kişi raks ederdi. Fakat Kürtlerin düğünleri böyle değildi. Yüze yakın kişi elele tutuşur ve aynı ritim eşliğinde bir tempoda halaya dururlar. Ermeniler de bizden esinlenerek, artık halay çekiyorlar. Fakat halayları Kürt halaylarıdır. Ermenilerin Yarxoçiya diye bir halaylarını örnek olarak verebilirim. Özünde bu oyun Kürtlerindir ve Kürtçe***8217;deki ismi Çepel***8217;dir. Sason***8217;da yaşayan Ermeniler, bu oyunu kendileriyle buraya getirmişler. Şimdiki düğünlerle eski düğünler arasında çok fark var. Her şeyin değiştiği düğünlerimizde değişti. Son yıllarda hiçbir düğüne gitmedim. Şimdi halay çekme kültürü bile değişti.
- Şu an Kürt dengbejliğinin, çalgıcılığının, folklorunun ve müziğinin durumu nasıl görüyorsunuz?
- Her şey değişmiş ve bazı şeyler unutulmuş, bazı şeyler de bozulmuş. Şimdi ne klamlar eski klamlar, ne düğünler eski düğünler, ne de halaylar eski halaylar. Bizim diğer halklar gibi gelişim göstermeye ihtiyacımız var. Fakat bu gelişmelerin de kendi öz kültürümüzün üzerinde olması gereklidir. Gürcülerin ya da Ermenilerin kültürlerine ihtiyacımız yoktur. Ancak böyle yaparak kendimizi koruyabilir ve geliştirebiliriz. Şimdi aramızda dengbej ya da müzisyen kalmamış. Varolanlar da birşey yapamıyorlar. Modern ve batıya ait olan şeyler her yerde zaten var. Önemli olan, halkımızın öz değerlerini koruyup geliştirmektir. Eğer ki, biz kültürümüze, klamlarımıza, oyun ve müzisyenliğimize sahip çıkamazsak, komşular ya da başka kişiler gelip bu değerlerimizi alır ve kendilerine mal ederler.
- Mecide Şamil hangi dengbejleri ve ne tür klamları dinliyor?
- Çalgıcılığı çok seviyorum. Her zaman halk türküleri ve klamlarını dinlerim. Çalgıların ya da klamların sesini duyduğumda, ruhum hafifliyor ve rahatlıyorum. O zaman kendimi rahat ve huzurlu hisediyorum. En fazla da Derweşe Awdî klamı ile yiğitlik klamlarını seviyorum.
KAYNAK : POLAT CAN 07/19/2004