14 Mart 2017, EN
1. Bir mümkün neticenin hem gerçellenmesine [actualization] hem de gerçellenmemesine katkı yapan faktörler vardır.
Bir zarın atılmasında altı sayısının gelmesinin hem gerçellenmesine hem de gerçellenmemesine katkı yapan faktörlerden bazıları:
i) Gerçel atma işi. Atmanın kendisi olmadan altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
ii) Attıktan sonra geçen süre. Attıktan sonra yeterli zaman geçmeden altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
iii) Görüşün engellenmemesi. Atılan zarı netlikle görebilen bir gözlemci olmadan altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
iv) Güvenilir bir gözlemci. Güvenebileceğimiz en azından bir gözlemci olmadan altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
v) Düz bir zemin. Düz bir zemin olmadan altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
vi) Dünya üzerinde yerçekimi. Dünya üzerinde yerçekimi olmadan altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
vii) Sayılar için simgeleri de içeren ortak bir dil. Ortak bir dilde kaydını düşme yetisi olmadan altı sayısı ne gelebilir ne de gelmeyebilir.
Bu faktörlere mümkün bir neticenin paylaşılan faktörleri diyeceğim.
2. Böyle faktörleri belirtmek için, mümkün neticenin gerçellenme ihtimâlinin hesaplandığı toplam ile aynı mümkün neticenin gerçellenmeme ihtimâlinin hesaplandığı toplam arasında bazı terimlerin ortak olması gerekir.
Mümkün bir neticenin paylaşılan faktörleri, o netice ve ilişkili diğer neticeler açısından hayatîdir: Baştaki impuls, geçen zaman, görünürlük, güvenme, zemin, yerçekimi ve neticeyi ifade edecek simgeler. İlgili mümkün neticeyle ilgili hesaplama yapan her algoritmanın bu faktörleri hesaba katması gerekir.
Mümkün neticenin gerçellenmesi ve gerçellenmemesine verilecek ifadenin mümkün neticenin her iki tarafında da bulunan paylaşılan faktörleri içerecek şekilde olması gerekir.
3. Bir imkânın gerçellenmesini bildiren terimler kümesi ile o aynı imkânın gerçellenmemesini bildiren terimler kümesi birbirlerini dışarıcı olamaz.
Bir neticenin gerçellenmesini ve gerçellenmemesini ifade eden terimler şayet birbirlerini dışarıyorlarsa, neticeye ifade veren terimlerin her birisi şayet söz konusu imkânın sadece tek bir tarafında gözüküyorsa, o halde bu terimler neticenin belirleniminde paylaşılan hayatî faktörleri gözardı eder ve ona ifade vermeyi beceremez.
4. İhtimâl Kuramının sözde “Üçüncü Kanunu” ya da “Üçüncü Aksiyomu” foldur.
Dr. Işık Barış Fidaner