Sovyet komutanlığı için yılın 1942 askeri harekatı, 1941'deki aksiliklerden daha az felaket değildi. 1941/42 kışında Moskova yakınlarındaki başarılı bir Sovyet karşı saldırısından sonra, Alman birlikleri Rzhev bölgesine geri gönderildi, ancak Moskova'ya yönelik tehdit hala devam etti. Cephenin diğer sektörlerindeki Sovyet taarruz girişimleri kısmen başarılı oldu ve Alman ordularının yenilgisine yol açmadı.
Sovyet karşı saldırılarının bahar başarısızlığı
1942 baharında Moskova'ya karşı olası bir saldırı sırasında çabaları zayıflatmak ve Almanların fonlarını yönlendirmek için, üç saldırı operasyonu planlandı: Kırım'daki Kerç Yarımadası'nda, Harkov ve Leningrad yakınlarında. Hepsi Sovyet ordularının tamamen başarısızlığı ve yenilgisiyle sonuçlandı. Kırım'daki ve Harkov yakınlarındaki operasyonlar zamana bağlıydı ve Almanların Güney-Batı ve Güney Cephelerindeki güçlerini zayıflatması ve Sivastopol'un serbest bırakılmasına katkıda bulunması gerekiyordu.
Harkov yakınlarındaki operasyon, cephe komutanı Timoşenko'nun girişimi üzerine hazırlanıyordu ve Almanlar bunun hazırlandığını biliyordu. Bunun karşılığında Alman komutanlığı, Kafkasya ve Hazar Denizi'ndeki petrol yataklarını ele geçirmek için Blau Operasyonu'nu planladı ve bu operasyona destek olarak, Sovyet Barvenkovsky çıkıntısını Slavyansk ve Balakleya'dan (Fridericus Operasyonu) kesişen grevlerle ortadan kaldırma görevini verdi. Bu çıkıntıdan Timoşenko, Kharkov'u keneler halinde almayı ve ele geçirmeyi planladı. Sonuç olarak, Mart-Nisan 1942'de Harkov bölgesinde birbirine karşı saldırı operasyonları hazırlamak için bir yarış başladı.
Timoşenko saldırıyı ilk olarak 12 Mayıs'ta başlattı, ancak 1. tank Kleist'in ordusu 17 Mayıs'ta şiddetli bir darbe vurdu ve 23 Mayıs'ta tüm Sovyet grubu "Barvenkovo kazanı" içindeydi.
Sovyet ordusunun telafi edilemez kayıpları yaklaşık 300 bin kişiyi buldu, silahlarda ciddi kayıplar oldu - 5060 silah ve harç ve 775 tank. Almanya verilerine göre 229 bin kişi esir alındı, sadece 27 bin kişi kuşatmadan çıkabildi.
Kırım'da ise ön komuta için tam bir sürpriz olan 8 Mayıs'ta saldırıya ilk giren Almanlar olmuş ve Sovyet birlikleri bir hafta içinde yenilerek 15 Mayıs'ta düşen Kerç'e itilmiştir. Sovyet birliklerinin kalıntıları 18 Mayıs'a kadar direnişi durdurdu. Kerç Yarımadası'ndaki Sovyet birliklerinin toplam kaybı, öldürülen ve esir alınan yaklaşık 180 bin kişinin yanı sıra 1133 silah ve 258 tank olarak gerçekleşti. Yaklaşık 120 bin asker Taman Yarımadası'na tahliye edildi.
Kerç Yarımadası'ndaki yenilginin ardından, Sivastopol'un kaderi önceden belirlenmiş bir sonuçtu ve 250 günlük kahramanca savunmanın ardından 2 Temmuz'da düştü. Arşiv verilerine göre sadece üst düzey komutanların tahliyesi sonucunda Sivastopol'a birçoğu yakalanan 79 bin asker atıldı.
Güneydeki başarısız Sovyet operasyonları yarım milyondan fazla personel kaybına, önemli sayıda ağır ekipmana ve Güneybatı ve Güney Cephelerinin ciddi şekilde zayıflamasına yol açarak, Alman komutanlığının Kafkasya petrol sahalarına stratejik bir saldırı için önceden planlanan Blau Operasyonu'nu gerçekleştirmesini kolaylaştırdı ve çıkış ön koşullarını oluşturdu. Stalingrad ve Volga'ya.
Leningrad yakınlarında, Lyuban'ın Ocak ayında başlayan kentin engelini kaldırma operasyonu da başarısızlıkla sonuçlandı, General Vlasov komutasındaki 2. Şok Ordusu "kazana" düştü. Kaçma girişimleri başarısız oldu ve 24 Haziran'da sona erdi, telafi edilemez kayıplar 40 binden fazla savaşçıya ulaştı.
Sovyet komutasının yanlış hesaplamaları
Sovyet komutanlığı, 1942'deki Alman saldırısının Moskova üzerinde olacağına inanıyordu ve ana güçleri bu yönde yoğunlaştırdı. Ek olarak, Almanlar, Moskova'ya bir saldırı hazırlığı ve rezervlerinin bu yöne yanlış aktarılması konusunda yanlış bilgilendirme üzerine Kremlin Operasyonu'nu başarıyla gerçekleştirdi. Alman grupları, yeni motorlu ve tank bölümleri, yeni 75 mm tanksavar silahları ve uzun namlulu toplara sahip T-3 ve T-4 tanklarıyla ciddi şekilde güçlendirildi.
19 Haziran'da, Blau Operasyonu'nun aşamalarından birinde belgeleri olan bir Alman kurmay subayının bulunduğu Sovyet pozisyonları nedeniyle düşürülen bir Alman uçağından elde edilen bilgilerden hiçbir sonuç çıkarılmadı. Sovyet komutanlığı, Voronezh'e yapılan saldırının Moskova'ya yönelik bir saldırı için hazırlık olduğunu varsaydı, çünkü Voronezh'den kuzeye Moskova yönünde ve güneyde Rostov ve Stalingrad yönünde ilerlemek mümkündü.
Hitler, Moskova'ya değil, güneye ve Kafkasya'ya saldırmaya karar verdi ve bunun kendi mantığı vardı. Almanya'nın kendi petrol rezervleri fiilen tükendiği ve müttefiki Romanya'nın multimilyonlarca güçlü Alman ordusuna yetecek kadar yakıtı olmadığı için, Alman ordusunun yeterli yakıtı yoktu ve Kafkas petrolüne ihtiyacı vardı.
Blau Operasyonu
Blau Harekatı çok aşamalıydı ve Taganrog'dan Rostov ve Kharkov'dan Kursk'a kadar cephenin geniş bir kesiminde bir saldırı öngörüyordu. Üç cephedeki Sovyet ordularının yenilgisi ve imhası sağlandı: Bryansk, Güneybatı ve Güney. Alman birliklerinin Kırım'daki ve Harkov yakınlarındaki gecikmesi, operasyonun başlangıcını yalnızca birkaç hafta kaydırdı.
Operasyonun görevlerini çözmek için, iki ordu grubu oluşturuldu: General Field Marshal List komutasındaki güney ordu grubu "A", 17. saha ve 1. tank ordularını içeren ve General Field Marshal von komutasındaki kuzey ordu grubu "B" 4. tank, 2. ve 6. saha ordularının bir parçası olarak Boca. Operasyona 8'inci İtalyan, 4'üncü Romanya ve 2'nci Macar orduları da katıldı.
Güçlü tank takozlarının Bryansk cephesini kırıp tasfiye etmesi, düşman kuvvetlerini kuşatıp yok etmesi, ardından Voronezh'i ele geçirmesi ve tüm hareketli kuvvetleri Don Nehri'nin sağ kıyısı boyunca Güneybatı ve Güney Cepheleri birliklerinin arkasına döndürerek Don'un geniş bir virajında Sovyet birliklerini kuşatması gerekiyordu. Don Nehri boyunca Alman birliklerinin sol kanadını kapsayan Stalingrad ve Kafkasya yönünde başarının daha da geliştirilmesi. Şehrin ele geçirilmesi öngörülmedi: ona etkili bir topçu ateşi mesafesinde yaklaşmak, onu bir nakliye merkezi ve mühimmat ve silah üretimi için bir merkez olarak dışlamak gerekiyordu. Son aşamada, Rostov-on-Don'un ele geçirilmesi ve Maykop, Grozni ve Bakü petrol yataklarına mobil bağlantıların geliştirilmesi.
Hitler ayrıca 1 Temmuz'da Anapa ve Novorossiysk'in amfibi saldırılarla ele geçirilmesini emreden ve Karadeniz kıyısı boyunca Tuapse'ye ulaşmak için ve Kafkas Dağları'nın kuzey yamaçları boyunca Maykop petrol yataklarına kadar yakalanmasını emreden Direktifi imzaladı.
Alman taarruzunun başlangıcı
Alman saldırısı 28 Haziran'da başladı, 4. Panzer ve 2. Alman orduları Kursk bölgesinden operasyon alanına girdi. Önden geçtiler ve Bryansk ve Güneybatı cephelerinin kavşağında, ön boyunca yaklaşık 200 km ve derinlikte 150 km derinlikte bir boşluk oluştu, Alman tankları tüm Kursk bölgesini işgal etti ve Voronezh'e koştu.
Sovyet komutanlığı bunu, Voronezh üzerinden Moskova'ya yönelik bir taarruzun başlangıcı olarak aldı ve buluşmak için iki tank birliği gönderdi. Gorodishche yakınlarındaki Kursk ve Voronezh arasında, Sovyet tank oluşumları güçlü tanksavar topçu ateşi ile karşılaştı ve Alman tankları tarafından kanatlardan ve arkadan saldırıya uğradı. Bu savaştan sonra tank birliklerinin varlığı sona erdi ve Voronezh'e giden yol açıldı.
Paulus'un 30. Ordusu, sol kanatta 6.Macar Ordusu ve sağ kanatta 2. Panzer Ordusu tarafından desteklenen Voronezh'in güneyinde 1 Haziran'da saldırıya geçti. Paulus'un ordusu hızla Ostrogozhsk'a ulaştı ve Güneybatı ve Güney cephelerinin arkasını tehdit etti.
3 Temmuz'da Alman tankerleri Voronezh'e baskın yaptılar, Don geçitlerini ele geçirdiler ve geçtiler. 6 Temmuz'da Voronezh'in sağ kıyısı Almanlar tarafından ele geçirildi ve şehir için inatçı savaşlar başladı. Almanlar tüm şehri ele geçirmeyi başaramadı. Hitler, 2. Ordunun onu yine de alacağına karar verdi ve 9 Temmuz'da, Don virajındaki Sovyet ordularını kuşatmak için güneye 4. Panzer Ordusu gönderdi. Voronezh'i ele geçirmek için gereken kuvvetler yeterli değildi ve 2.Ordu ve 2.Macar Ordusu'nun bir kısmı Voronezh bölgesinde uzun süre sıkışıp kaldı ve güneye hareket edemedi.
Temmuz ayı başlarında, Güneybatı ve Güney cephelerinin kanatları arasında kapatacak kimsenin olmadığı birkaç on kilometrelik bir boşluk oluştu. Alman komutanlığı buraya hareketli birlikleri fırlattı ve Güneybatı Cephesi'nin ana güçlerini kuşatmak ve yok etmek için çaba sarf ederek doğuya çekilmelerini engelledi. Bu amaçlar için kuzeyden Voronej'den Ordu B Grubu 4. Panzer ve 6. Ordu kuvvetleri ile, güneyden Slavyansk bölgesinden A Ordu Grubu 1. Panzer Ordusu kuvvetleri tarafından Millerovo'ya doğru ilerliyordu.
Karargah, 6 Temmuz'da Güneybatı Cephesi birliklerini geri çekme ve Novaya Kalitva - Chuprinin hattında bir yer edinme emri verdi, ancak cephenin birlikleri tank kamaları tarafından vurulmaktan kaçınamadı. Kara Kalitva Nehri'nin güney yakasında savunmaya geçen birlikler darbeye dayanamadı ve basitçe süpürüldüler. Güneybatı Cephesinin savunması çöktü ve hiçbir direnişle karşılaşmayan Alman birlikleri bozkır boyunca doğuya doğru yürüdüler.
7 Temmuz'daki durumun karmaşıklığıyla bağlantılı olarak, Voronej Cephesi oluşturuldu ve güçlendirildi, Güney-Batı Cephesi birlikleri, kuşatılmayı önlemek için Donetler'den Don'a geri çekilme izni aldı. 12 Temmuz'da Güneybatı Cephesi'nin kalıntılarından, Stalingrad Cephesi üç yedek ordu tarafından oluşturuldu ve güçlendirildi - 62., 63. ve 64. ve Stalingrad, sıkıyönetim sistemine geçti. Almanlar Volga'yı geçseydi, ülke kesilirdi, Kafkas petrolünü kaybedecekti ve İran üzerinden ödünç verme-kiralama kaynaklarının üzerinde bir tehdit asılı kalacaktı.
Cephedeki paniği sona erdirmek için, 8 Temmuz'da Stalin, "Geri Adım Yok" başlıklı 227 sayılı çok iyi bilinen Emri yayınladı. Her orduyla, emir olmadan geri çekilmeyi dışlamak için özel müfrezeler oluşturuldu.
Millerovo yakınında "Kazan"
7 Temmuz'da Paulus ordusunun tankerleri Chornaya Kalitva Nehri'ni geçti ve 11 Temmuz'un sonunda Kantemirovka bölgesine ulaştı ve Don boyunca ilerleyen 4. Panzer Ordusu'nun gelişmiş oluşumları Rossosh bölgesine ulaştı. Vodyanoy çiftliğinin yakınında, birbirlerine doğru hareket eden A ve B ordularından oluşan gruplar birleşerek 15 Temmuz'da Millerovo bölgesindeki Güneybatı Cephesi'nin üç ordusunun etrafındaki kuşatma çemberini kapattı. Dış ve iç halkalar arasındaki mesafe önemsizdi ve bu, birliklerin bir kısmının ağır silahlar olmadan kuşatmadan kaçmasına izin verdi.
Kuşatmanın yaklaşık 40 bin olduğu ortaya çıktı ve cephe, Kharkov'dan çekmeyi başardığı neredeyse tüm ağır silahları kaybetti. Güney yönündeki Sovyet cephesi aslında çöktü ve Almanların Stalingrad, Volga ve Kafkas petrollerine sızma tehdidi vardı. Don'un virajındaki yenilgi için Stalin Timoşenko'yu görevden aldı ve General Gordov, Stalingrad cephesinin komutanlığına atandı. Bu felaket durumunda, Stavka, Güney Cephesi komutanı Malinovsky'ye, birlikleri Don'un ötesine, alt bölgelerinde geri çekmesini emretti.
Güneyi Rostov-on-Don'a atın
Voronezh'de ve Don'un virajında başarılı olduktan sonra, Hitler, 4. Panzer Ordusu ve 40. Panzer Kolordusu'na Stalingrad'daki ilerlemeyi durdurmalarını ve 1. Panzer'e katılmak için güneye hareket etmelerini emrettiği Don'un alt kesimlerinde Güney Cephesi güçlerini kuşatmaya ve yok etmeye karar verir. Rostov-on-Don'da ilerleyen ordu ve 6. Paulus Ordusu, Volga'ya taarruza devam edecekti. Almanlar, bozkır bölgesinde ciddi bir direnişle karşılaşmadan taarruzun hızını artırdı, yere kazılan münferit kaleler, koruganlar ve tanklar hızla baypas edildi ve sonra yok edildi, dağınık Sovyet birliklerinin kalıntıları doğuya çekildi.
18 Temmuz'a kadar, üç günde en az iki yüz kilometre yol alan 40. Panzer Kolordusu, Don'un alt kısımlarına ulaştı ve önemli demiryolu kavşağı Morozovsk'u ele geçirdi. Kafkasya - Rostov-on-Don kapıları üzerinde düşüş tehdidi belirdi: 17. ordu güneyden, 1. tank ordusu kuzeyden ilerliyordu ve 4. tank ordusu Don'u geçip doğudan şehre girmeye hazırlanıyordu. Tank oluşumları 23 Temmuz'da Don üzerindeki köprülere ulaştı ve o gün şehir düştü.
Kafkasya'ya yürüyüş ve Volga'da bir atılım
Rostov-on-Don'un düşmesiyle Hitler, Kızıl Ordu'nun nihai yenilginin eşiğinde olduğunu düşündü ve ordu için daha iddialı görevler ortaya koyan 45 numaralı Direktifi yayınladı. Böylece, 6. Ordunun Stalingrad'ı ele geçirmesi ve onu aldıktan sonra tüm motorlu birimleri güneye göndermesi ve Volga boyunca Astrakhan'a ve daha sonra Hazar Denizi'ne kadar bir saldırı geliştirmesi gerekiyordu. 1. ve 4. Panzer Orduları Maykop ve Grozni petrol yataklarına hareket edecek ve 17. Ordu Karadeniz'in doğu kıyılarını işgal edip Batum'u ele geçirecekti.
Aynı zamanda, Manstein'ın Kırım'ı ele geçiren 11. Ordusu Leningrad bölgesine, SS Panzer Tümenleri "Leibstandart" ve "Büyük Almanya" Fransa'ya gönderildi. Stalingrad Cephesi'nin kanatlarında ayrılan oluşumların yerine Macar, İtalyan ve Romanya orduları tanıtıldı.
Stalingrad, Paulus'un 6. Ordusu tarafından Don virajından ve Hitler'in konuşlandırdığı ve şehri ele geçirme operasyonunu hızlandırmak için kuzeye geri gönderdiği 4. Panzer Ordusu'nun tank kolordu tarafından saldırıya uğrayacaktı.
21 Ağustos şafak vakti Don virajındaki piyade birlikleri saldırı tekneleriyle nehri geçti, doğu kıyısında bir köprübaşı ele geçirdi, duba köprüler inşa etti ve bir gün sonra 16. Panzer Tümeni, sadece 65 km uzaklıktaki Stalingrad'a taşındı. 23 Ağustos gününün sonunda, yolda sadece kahramanca ölü kadın uçaksavar topçularının bulunduğu, bir gün içinde Don'dan Volga'ya olan mesafeyi aşan ileri tank taburu, tüm iletişimi keserek Stalingrad'ın kuzeyindeki Volga'nın sağ kıyısına ulaştı. Daha sonra, kuşatılmış Stalingrad'ı tedarik etmek için Volga'nın sol yakası boyunca bir rockade demiryolu inşa etmek gerekiyordu. Aynı zamanda, dağ tüfeği birliklerinden birinin Alman askerleri, Kafkasya'nın en yüksek zirvesi olan Elbrus'a Nazi bayrağını kaldırdı.
Alman Stalingrad'daki tatilcilere göre güneşli ve bulutsuz bir Pazar günü, 23 Ağustos авиация Şehrin halı bombardımanı ile Doğu Cephesi'ne en büyük baskını yaptı. Gerçek bir cehenneme dönüştü ve neredeyse tamamen yok edildi, 600 bin sivil ve mülteciden yaklaşık 40 bin kişi öldü. Bu andan itibaren, kuşatılmış Stalingrad'ın aylarca kahramanca savunması başladı ve bu da Almanların Volga'daki felaketiyle sonuçlandı.
Alman birlikleri, üstün bir düşmanın önünde panik içinde kaçmayan, ancak onu geride tutarak ölümüne savaşan Sovyet birliklerinden güçlü ve beklenmedik bir direnişle karşılaştıklarından, güçlerinin ve yeteneklerinin sınırındaydı. Hitler, Alman ordusunun zaten hiçbir gücüne sahip olmadığı Kafkasya ve Hazar Denizi'ne saldırmayı talep etti. Yüzlerce kilometreyi aşan iletişim ve Alman ve Sovyet komutanlarınca iyi bilinen Rumen, İtalyan ve Macar birliklerinin örgütsel ve ideolojik zayıflığı, Stalingrad ve Kafkasya'yı ele geçirmek için maceralı bir operasyon yaptı.
Almanların İtalyan, Rumen ve Macar müttefikleriyle cephenin bir dizi bölgesinde çatışan Kızıl Ordu, onları geri attı ve Sovyet karşı saldırısında belirleyici bir rol oynayan bir dizi köprübaşı ele geçirdi. Kızıl Ordu'nun yüksek komuta kademesi, 1942 bahar ve yazında meydana gelen feci yenilgilerin şokundan yavaş yavaş iyileşiyor ve Stalingrad'da Almanlara ezici bir darbe indirmeye hazırlanıyordu.