Bu kitabın, Ayşe Özil tarafından çevirlmiş Giriş kısmını sunuyorum.
GİRİŞ
(Mustoksidis ne Bartholomeos’un İmrozu: 19. yüzyılın bir tarihyazımı örneği)
İmroz Tarihi Hakkında Bir Araştırma adını taşıyan ve Aynoroz Kutlumuş Manastırı’ndan İmrozlu Bartholomeos tarafından kaleme alınıp İstanbul’da 1845 yılında A. Koromilas ve P. Paspallis matbaasında basılan bu kitap, İmroz hakkında şimdiye kadar farklı çalışmalarda dağınık halde duran tarihsel bilgileri ilk defa bir araya getirerek adanın genel bir tablosunu çiziyor.
Kitap ön kapak, önsöz ve ithafla beraber toplam 88 sayfadan oluşuyor. Ayrıca kitabın sonunda, Alman coğrafyacı Heinrich Kiepert tarafından çizilen ve Nisan 1842’de Yunanca olarak basılan İmroz haritası bulunmakta. Ön kapakta, kitabın adının hemen altında şu bilgi yer alıyor: “Korfulu büyük tarihçi A. Mustaksidis tarafından yazılmış ve Kutlumuş Manastırı’ndan İmrozlu Bartholomeos tarafından tamamlanıp yayımlanmıştır.” Bu bilgi sayesinde yazarların ve yayıncının
Ön kapağın arka tarafında ise Homeros’tan bir alıntı görüyoruz: “Vatandan kim olduğunu öğreniyoruz. Ön kapağın alt tarafında, süslü bir amfora ve yağ lambası çizimi var; bunun hemen altında, kitabın basım tarihi, basım yeri ve basıldığı matbaa verilmiş.ve ana-baba kucağından daha tatlı bir şey yoktur.” (Odysseia, IX, 34-35). Yazar bu alıntıyı, iki sayfa sonra, çifte çerçeve içine yerleştirdiği bir ithafla tasdik ediyor: “Sevgili vatanım İmroz. Bu eseri sana ithaf ediyorum, sevgi ve vefayla… öz evladın Kutlumuşlu Bartholomeos.”
Bartholomeos, kitabın basımından kısa bir süre önce Heybeliada’da kaleme aldığı önsözde çalışmanın nasıl yazıldığına ve neler içerdiğine dair bize bazı bilgiler veriyor. Buna göre, elimizdeki kitap, antik dönemlerden yazıldığı zamana kadar İmroz hakkında bulabildiği her şeyi sistemli bir şekilde bir araya getirmek isteyen Andreas Mustoksidis’in kendi girişimiyle yaptığı bir çalışmadır. Mustoksidis’in topladığı malzeme, birinci kısımda, “Antik Kaynaklarda Adayla İlgili Bilgiler” adı altında verilmiştir. Bartholomeos’un yaptığı tek müdahale, bu kısmı bölümlere ayırmak ve bazı yeni dipnotlar eklemek olmuştur. Kitabın ikinci kısmı ise Bartholomeos tarafından yazılmıştır, dolayısıyla bu kısım birinci elden bir kaynaktır.
Metin 119 maddeye ayrılmakta ve bol kaynak çalışması ve dipnotla desteklenmektedir. Bu dipnotlar birinci kısımda harflerle ikinci kısımda ise numaralarla gösterilmiştir. Ayrıca yer yer yıldızla (*) belirtilen dipnotlar da vardır ve bunlar büyük bir olasılıkla sonradan eklenen dipnotlardır.
Kitabın, benim elimdeki Kultura yayınları baskısında içindekiler sayfası yok. Bartholomeos’un diğer kitaplarına içindekiler sayfası koyduğunu bildiğimize göre, bu kitapta da böyle bir sayfa olup olmadığını ancak çalışmanın özgün haline bakarak anlayabiliriz, çünkü benim elimdeki baskıda sayfa numaraları, kitabın başından değil, birinci kısmın ilk sayfasından başlıyor ve ön kapak, önsöz ve ithaf sayfaları numaralandırmanın dışında tutulmuş. Harita ise, kitabın bittiği 81. sayfadan sonra geldiği için, çalışmanın özgün halini görmeden, içindekiler kısmı konusunda tamamen emin olamayız.
İmroz Tarihi, basılı bir kitap olarak dönemin estetik ve grafik anlayışına tamamen uymaktadır ve neredeyse hiç hatasız bir şekilde basılmıştır. Dolayısıyla bu kitap o dönemde İstanbul Rum matbaacılığının varmış olduğu düzeyin eşsiz bir örneğini oluşturmaktadır.
Kitap, yukarıda da belirttiğim gibi, iki kısımdan oluşmaktadır.
119 maddeden 75’inin yer aldığı birinci kısım, yazarın da önsözünde söylediği gibi, “daha kolay okunması için” 15 bölüme ayrılmıştır. Gerçekten de bu bölümleme, okuyucuya yardımcı olmakta, ilgi ve isteğe göre bölüm seçme imkânı sunmaktadır. Ayrıca konuların rahatlıkla ayırt edilebilmesi açısından uzman okurlar ve araştırmacılar açısından da çok faydalıdır.
Malzemenin sunumu, metodolojik olarak, klasik bir yol takip eder.
Önce adanın coğrafyası ve bu coğrafyaya bağlı olarak yer, toprak, su, bitki örtüsü, hayvan toplulukları ve yetişen ürünler anlatılıyor.
Adanın coğrafyasını, İmroz adının nereden gelmiş olabileceği ile ilgili iki paragraflık küçük bir bölüm izliyor. Bunun ardından tarihsel olaylara geçiliyor. Truva Savaşı’ndan başlayan ve yedi bölümden oluşan bu kısımda, yazılı belgeler ve arkeolojik buluntular (kitabeler) son derece dikkatli ve özenli bir şekilde incelenerek ilk dönemlerden 18. yüzyıla kadar adanın demografik, mimari, dini, kültürel, toplumsal, ekonomik ve genel siyasi durumu anlatılıyor.
Bu kısım, yazarın 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar kilise yönetimi ile ilgili bulabildiği tüm bilgileri alıntıladığı “İmroz Kilisesi” başlıklı bölümle sona eriyor.
44 paragraftan oluşan ikinci kısım ise, başlığından da anlaşılacağı gibi, İmroz Adası’nın o dönemdeki fiziki ve beşeri durumundan söz ediyor.
Bu kısım 12 bölümden oluşmakta; bu bölümler, birinci kısımdaki bölümlerde olduğu gibi büyük harflerle (A, B, …) ayrılmakta, ancak bölümler ‘Birinci Bölüm’, ‘İkinci Bölüm…’ şeklinde belirtilmemektedir. Bu kısımdaki bölümler, Birinci Kısım’dan farklı olarak, 1, 2, 3… numaralı alt başlıklara ayrılmaktadır.
Bu on iki bölümde, Bartholomeos, kendi gözünden döneminin İmroz’unun bir tablosunu çiziyor. Burada birinci elden bir tanıklık söz konusudur, diğer bir deyişle kitabın bu kısmı birincil bir kaynaktır.
Birinci bölümde, İmroz’un o dönemdeki altı köyü coğrafi, demografik ve beşeri açılardan teker teker anlatılmakta, tarımsal üretim, ekonomi, toplumsal ve dini yaşama değinilmektedir.
Birinci bölümü tamamlayıcı bir nitelik taşıyan ikinci bölümde ise adadaki kalelerden ve eski yerleşim yerlerinden söz ediliyor.
Sonraki beş bölümde, iklim ve toprak yapısı anlatılıyor, iklim ve toprağın bir yandan bitki örtüsü ve hayvan topluluklarını, bir yandan da ada ekonomisinin temelini oluşturan tarım ve hayvancılığı nasıl etkilediği (üretim miktarına yapılan sayısal göndermelerle beraber) ele alınıyor.
Sekizinci ve dokuzuncu bölümler, İmroz’un beşeri durumuyla ilgili antropolojik bilgiler içeriyor. Bu bölümde adanın nüfusunu (8.000 kişi), adada yaşayanların hangi dinden olduklarını (tamamı Ortodoks Hıristiyandır), karakter yapılarını, ayrıca yaptıkları işleri, yaşadıkları ve ibadet ettikleri yerleri, ibadet biçimlerini, kısacası adadaki yaşamı öğreniyoruz.
Sonraki bölüm adadaki Osmanlı idaresinden, vergi toplama biçimlerinden ve Tanzimat’la gelen değişikliklerden bahsediyor.
Son iki bölümde ise, kilise yönetimi ile 16. yüzyıldan kitabın yazıldığı zamana kadar görev yapan metropolitlerin bir listesi verilmekte. Bu listeye, birinci kısmın on beşinci bölümünde (‘İmroz Kilisesi’) söz edilen üç metropolit de dahildir.
Kitap 119. maddede sona eriyor. Yazar bu maddede, metropolit III. Neofitos’a, 1839’da temelleri atılan ama sonra inşasından vazgeçilen okulun tamamlanması için çağrıda bulunuyor.
Bu kitabın önemi, yazının başında da belirttiğim gibi, İmroz tarihi hakkında bilinen ne kadar çalışma varsa bunları bir araya getiren ilk kitap olmasıdır.
Yine yukarıda sözü edildiği gibi, kitabın yazılması Mustoksidis’in, tarihçilerin eserlerinde bulabildiği ne kadar bilgi varsa bunları toplamasıyla başlamıştır. Bu sırada Bartholomeos da onunla birlikte Korfu’dadır, çünkü 1836 yılında Mustoksidis, Yunanistan Devlet Başkanı olan çocukluk arkadaşı İoannis Kapodistrias’ın öldürülmesinin ardından, Kapodistrias’ın kardeşi Vali Viaros ile beraber, Bartholomeos’u, İyonya Meclisi adına Kilise Okulu’nda eğitmenlik yapmak üzere Korfu’ya çağırmıştır.
Bu kitabın diğer bir önemi, Mustoksidis’in İmroz hakkında mümkün olduğunca çok bilgi elde edebilmek için geniş bir bibliyografya çalışması yapmış olmasıdır. Mustoksidis’in bu bilgileri bulabilmek için taradığı materyalin çokluğu gerçekten dikkat çekicidir. Kullandığı kaynaklar Antik Yunan, Bizans ve Latin yazarlarından modern seyyahlara kadar son derece geniş bir alanı kapsıyor: Homeros, Aristoteles, Herodotos, Thukydides, Ksenophon, İsocrates, Plutarkhos, Pausanias, Ptolemeos, Philostratos, Halikarnassos’lu Dionysios, Strabon, Plinios, Ovidius, Titus Livius, Photios, Eustathios, Khalkokondylis, Doukas, Frantzis, Christoforo Buondelmonti, Cyriaco d’ Angona, Benedetto Bordone, Francesco Piacenza, Michel le Quine, George Willer, Ol. Dappers, Choiseul Gouffier.
Yukarıda sayılan isimlere baktığımızda Mustoksidis’in araştırmasının derinliği gerçekten ortaya çıkmaktadır. Ayrıca bu kaynakların ve de burada değinmediğimiz diğer başka kaynakların içinden İmroz ile ilgili kısımları tek tek bulmak için harcadığı zamanı ve emeği düşündüğümüzde, hiçbir şey yazmayıp sadece bir bibliyografya bırakmış bile olsaydı, gelecek nesillere sunduğu bu eşi bulunmaz hizmetten dolayı kendisini aynı ölçüde kutlamamız gerekirdi. Fakat araştırmasını tamamlayıp bu kitabı (birinci bölümü) yazmış ve bize örnek bir çalışma bırakmıştır. Bu kitap, sade olduğu kadar son derece geniş bilgiler içeren ve ileride İmroz üzerine araştırma yapacak herkesin ilk başvuracağı temel bir eserdir. Çalışma aynı zamanda Avrupa’da milliyetçilik akımlarının yükseldiği bir dönemde yazılmış olmasına rağmen önyargısız ve dengeli tutumu ile tarafsız bir tarihyazımı örneğidir.
Bartholomeos da, kitabın ikinci bölümünde İmroz’un o dönemdeki durumunu, aşırı vatanperverlikten ve yerellikten kaçınarak doğru ve bilimsel bir şekilde anlatmıştır. Zamanının tarihsel ve toplumsal olayları ve önemli şahsiyetleri hakkında doğrudan sahip olduğu bilgilerle 19. yüzyıl İmroz’unun son derece kapsamlı bir tablosunu çıkarmış ve Mustoksidis’in yazdığı kısmı mükemmel bir biçimde tamamlamıştır.
Bartholomeos adadan uzakta geçirdiği 22 yıldan sonra, 1836’da İmroz’a geri dönerek 30 yıl önce başlatmış olduğu eğitim hamlesine devam etmiş ve ileri derecede eğitim verecek kaliteli bir okul kurma işine girişmiştir. 1839’da Patrik V. Grigorios tarafından, Patrikhane Ruhban Okulu’nda ders vermek ve Kairis’in öğretileri ile mücadele etmek üzere Fener’e çağrılmasına kadar geçen sürede kitabın ikinci kısmı için kullanacağı notlar üzerinde çalışma fırsatı olmuştur. Hatta antik yazarlar tarafından atıfta bulunulan birçok konuyu yerinde tespit etmeye çalışmıştır. Örneğin Philostratos’un “kısırlaştıran ve sarhoş eden su” diye söz ettiği kaynağı bulmak için adanın batı yakasındaki Aulakas denilen yere gitmiş ve bahsedilen devin, bir heyelan sonucu toprağın aldığı biçimin uzaktan görünüşünden başka bir şey olmadığını saptamıştır. Mustoksidis bu hikayenin ne olduğunun ortaya çıkarılması için yerinde inceleme yapılması gerektiğini söylediği için Bartholomeos adanın diğer ucundaki Gliki’den çıkıp sözü edilen yere gidip bu incelemeyi yapmıştır. İncelemesinin sonucunu özgün metnin 7. sayfasındaki küçük bir dipnotta şu şekilde belirtmektedir: “Benim Naulahos’ta yapmış olduğum çok titiz bir araştırma hiçbir sonuç vermedi; ne bir devin kemikleri, ne de bir pınarın izi bulunabildi.” Bu, Bartholomeos’un metni yayımlamadan önce gösterdiği titizliği gözler önüne sermekte ve her iki yazarın da tarihsel veriler karşısındaki güçlü sorumluluk duygusunu göstermektedir.
Bartholomeos, Patriğin çağrısı üzerine İstanbul’a giderken, muhtemelen yanına kitabın ikinci kısmı için kullanacağı bir defter dolusu notu da almıştır. 1840’ta yeni Patrik IV. Anthimos tarafından Heybeliada Ticaret Okulu’na müdür olarak atanmasının ardından kitap üzerinde çalışmaya devam etmiş ve ikinci kısmı bitirip Mustoksidis’in metni üzerindeki gerekli düzeltmeleri de yaptıktan sonra Aynoroz’a gitmeden bir yıl önce 1845’te çalışmayı yayımlamıştır.
İmroz Tarihi, çok iyi bir çalışma olduğu için, basıldığı günden beri İmroz tarihi hakkındaki temel kaynaklardan biri olmuştur. Buna rağmen, basımından bugüne kadar geçen 163 yılda birinci kısımda yapılan bazı saptamalar çağdaş araştırmacılar tarafından yeni veri ve kaynaklar ışığında sorgulanmıştır.
İmroz’un Osmanlı topraklarına nasıl katıldığı konusu buna iyi bir örnektir. İmroz Tarihi, Doukas’ı takip ederek İmroz’un Osmanlılar tarafından alınmasını Konstantinoupolis’in fethinden önceye koymaktadır. Halbuki, II. Mehmet’le yapılan görüşmelerde bizzat bulunan ve fethin tarihini yazan İmrozlu Kritoboulos’a göre, adanın Osmanlı topraklarına katılması Konstantinoupolis’in fethinin adada yarattığı kaos ve paniğin bir sonucudur.
İmroz Tarihi’nde, Satrap Artabazos’un hizmetindeki paralı asker İmrozlu Athenodoros’un kim olduğu gibi modern tarihçilerin incelediği çeşitli başka konularda da bazı tutarsızlıklar bulunmaktadır. “Kaunos’ta İmroz adını taşıyan bir kale” olması ve buradaki limanda bulunan bir anıt sütundaki kitabeye göre bu şehir halkına İmrozlu denmesi, Athenodoros’un büyük bir olasılıkla Kaunos’lu bir İmrozlu olduğunu gösterir. Ayrıca Athenodoros’un Artabazos ve Artabazos’un da Lydia satrapı ve Kaunos’un karşısında bir ada olan Rodos kökenli Mentor ve Memnon ile olan ilişkisi düşünüldüğünde bu sav daha da güçleniyor.
Yeni araştırmaların ışığında yapılabilecek bu tür düzeltmelere karşın, bu kitap İmroz tarihi üzerine çok değerli bir çalışma olup önemli bir tarihyazımı örneğidir. Kitabın Türkiye’deki yayıncısının bu değerli çalışmayı özgün metni titizlikle takip ederek Türkçe yayımlaması Türkiye’deki okuyucular için çok anlamlı bir girişimdir. Türkiye sınırlarında yer almasına rağmen bu ada Türkiye’de genelde ikinci ya da üçüncü kaynaklardan bilinir. Bu çalışma ise özgün bilgiler sunan birincil bir kaynaktır.
Ayrıca belirtmek gerekir ki, özgün metin Yunanca olarak daha önce iki kere yayımlanmış olsa da, daha önce günümüz Yunancasına çevrilmemiştir. Kitabın ilk baskısı, 1904’te İskenderiye’de yine bir İmrozlu olan G. D. İkosidyos tarafından Kosmos Matbaası’nda basılmıştır. İkosidyos, yazdığı önsözde, kitabın eski kopyaları tükenmiş olduğu için yeni bir baskıya gerek duyulduğunu söyler. Ancak Bartholomeos’un önsözünü, 119. maddeyi ve 13. ile 14. bölümlerin 4/5’üne karşılık gelen toplam 6 ½ sayfayı neden çıkardığını, ayrıca bölümlerin ve sayfaların sırasını neden değiştirdiğini açıklamaz. Ekler bölümünde Kiepert haritası da yoktur. Bunun yerine ikinci kısma okurun kitabı takip etmesini kolaylaştırmak amacıyla bazı bilgiler eklenmiştir.
İkosidyos, tüm iyi niyetine karşın, editoryal normlara hiç uymadan baştan sağma bir biçimde hazırladığı bu baskıyla metne çok zarar vermiştir.
İmroz Tarihi’nin ikinci baskısı, 1978’de Atina’da, eski kitapların yeniden basımında uzmanlaşmış olan Kultura yayınları tarafından yapılmıştır (Kultura dizisinin 12. kitabı).
Bu baskı özgün metnin tıpkıbasımıdır. Tek fark, dış kapaktaki basım yeri ve yılının farklı düzenlenmiş olmasıdır ve özgün basımevinin yerine basım tarihi ve yeri ‘Atina, 1978’ olarak değiştirilmiştir. Bu baskıda da özgün kitapta bulunan Kiepert haritası yoktur.
İmroz Tarihi’ni çeşitli dillerde yayımlamak yukarıda sözünü ettiğim nedenlerden dolayı çok önemlidir ve daha önce böyle bir girişimde bulunulmamıştır.
Son olarak belirtmek isterim ki, bu önsözde ben kitap hakkında bir değerlendirme yapmayı amaçlamadım. Amacım sadece okuyucuya bu metni tanıtmak ve metnin İmroz tarihi için taşıdığı önemi vurgulamaktır. Çalışmayı sonuçta okuyucular değerlendirecektir.
Bu giriş yazısı kitabın okunmasına ve anlaşılmasına biraz da olsa katkıda bulunursa, bundan büyük memnuniyet duyacağım.
Yorgos Ksinos
Vasilika, Selanik, 13 Ağustos 2008