Şair, yazar. (D. 15 Haziran 1925, Menemen / İzmir - Ö. 11 Ekim 2005, İstanbul). Nevin Yıldız, Ali Kaptanoğlu, A. İ. Beteroğlu, Abbas Yolcu, Ömer Haybo, Tila Han imzalarını da kullandı. İzmir vali muavinliğinde de bulunmuş olan Muharrem Bedrettin İlhan’ın oğlu, sinema ve tiyatro sanatçısı Çolpan İlhan’ın ağabeyidir. Karşıyaka Cumhuriyet İlkokulu ile Karşıyaka Ortaokulunu bitirdikten sonra İzmir Atatürk Lisesi'ne girdi. Daha birinci sınıfta okurken, bir kıza yazdığı mektubun içine koyduğu Nâzım Hikmet şiirleri yüzünden Şubat 1941'de komünistlik suçlamasıyla sorguya çekilip tutuklandı. Yaşının küçüklüğü nedeniyle cezası ertelendi, ancak okuldan atıldı ve “Türkiye'de okuyamaz” kaydıyla belgelendi. İki yıl sonra Danıştay tarafından okuma hakkı geri verilinceye kadar vaktini roman okuyup Fransızcasını geliştirmekle geçirdi. Okuma hakkını kazanmasına rağmen Atatürk Lisesi eski öğrencisini kabul etmek istemeyince İstanbul Işık Lisesine girdi ve orayı bitirdi (1946). Bir süre İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesine devam etti. Burada öğrenci iken, Nâzım Hikmet'i Kurtarma Komitesine katılmak üzere öğrenimini yarıda bırakıp Paris'e gitti (1949). 1957-58 yıllarında Erzincan'da askerlik görevini yaptı. Bu arada sinema ve senaryo çalışmalarına ağırlık verdi. Birkaç kez daha gidip döndüğü Paris'te sanatçı ve bohem çevrelerde bulundu (1951-52, 1962-65). Paris'ten ilk dönüşünde Türkiye Sosyalist Partisine girmişti. Gerçek ve Demokrat İzmir gazetelerinde çalıştı, genel yayın müdürlüğünü yaptığı Demokrat İzmir gazetesinde başyazılar (1965-73) yazdı. 1968'de evlendi, on beş yıl evli kaldı. 1973'te yerleştiği Ankara'da Bilgi Yayınevinin danışmanlığını yaptı. 1981'de İstanbul'a yerleşti. Yelken, Sanat Olayı ve Cönk dergilerini yönetti. Uzun yıllar televizyonlarda haftalık konuşmalar yaptı, yaşamını son yıllarını serbest yazar olarak sürdürdü.
İlk şiiri (Balıkçı Türküsü) 1 Ekim 1941 tarihli Yeni Edebiyat, ilk yazısı İstanbul (Ocak 1945) dergisinde; ilk düzyazısı Balıkesir’de yayımlanan Türk Dili gazetesinde (29 Ekim 1944) çıkmıştı. Yayımlanan ilk şiirinden başlayarak toplumcu gerçekçilikle bezeli bir şiire yönelir. Dünya görüşünün temeline yerleştirdiği Marksizmi bir yöntem olarak benimsedi. Marksizmle Kemalizm devrimciliği arasında paralellikler kurdu ve Mustafa Kemal'in çağdaşlaşmaktan anladığının Batıcılık olmadığını ispata çalıştı. 1946’ya kadar çoğunlukla Gün dergisinde A. İ. Beteroğlu imzasıyla şiirler yayımladı. 1946'da Cebbaroğlu Mehemmed adlı şiiriyle katıldığı Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Şiir Yarışmasında ikincilik ödülünü kazanmasıyla birlikte dönemin ünlü kalemlerinin dikkatini çekti. İlk şiir kitabı Duvar (1948) Hukuk Fakültesi öğrencisiyken yayımlandı. 1949'da gittiği Paris’in, kişiliğinin biçimlenmesinde önemli bir yeri oldu. 1950'de yurda dönünce Esat Adil Müstecaplıoğlu'nun yönetimindeki Türkiye Sosyalist Partisinin yayın organı olan Gerçek gazetesinde gazeteciliğe başladı. Gerçek’te yazdığı bir yazı nedeniyle kovuşturmaya uğradı, 1951'de yeniden Paris'e gitti. 1952'de "toplumsal gerçekçilik" düşüncesiyle döndü. Bu düşünce doğrultusunda kaleme aldığı "Kendi Kendime Sanat Konuşmaları" başlıklı yazılarda, evrende her şeyin değiştiği düşüncesinden yola çıkarak sanatın toplum, doğa ve insan ilişkileri üzerine kurulduğunu belirtir. Sanatçının bu ilişkiler ağını sunmada anten görevini üstlenmesi gerektiği tezini ileri sürer. 1950'li yıllarda gazeteciliğin yanında sinema eleştirmenliği de yaptı. Bu arada Ali Kaptanoğlu takma adıyla senaryolar yazdı. "Bobstil ve alafranga" olarak nitelediği Garipçi’lerin karşısında yer aldı ve 1954-55 yıllarında yayımlanan Mavi dergisi çevresinde topladığı genç şairlerle birlikte bu akıma eleştiriler getirdi. Şiirlerini ve yazılarını ağırlıklı olarak Gün, Genç Nesil, Adım, Fikirler, Aile, Yirminci Asır, Seçilmiş Hikâyeler, Kaynak, Mavi, Yeditepe, Dost, Ataç, Yön, Yelken,Varlık, Sanat Olayı gibi dergi ve gazetelerde yayımladı. Yeni Ortam, Dünya, Milliyet, Güneş, Meydan ve Cumhuriyet gazetelerinde köşe yazıları yazdı.
Attilâ İlhan yetişme çağlarında halk hikâyeleri ile destanlarının ve Dadaloğlu, Dertli, Gevheri, Zihni gibi halk şairlerin etkisiyle şiirler yazmaya başlamıştı. Nâzım Hikmet'in şiiri dönemin birçok şairi gibi onu da besleyen bir başka kaynaktı. Parisli yıllar "yeni bir şiir" oluşturmak için geçmişten yararlanmanın gerekliliğini daha iyi anlamasına vesile oldu. İkinci Yenicilere karşı çıktığı gibi, şematik ve kuru yazan toplumcu gerçekçilere de uzak durdu. Türk edebiyatı içinde kendine has bir üslup geliştiren Attilâ İlhan'ın şiirlerinde heyecanlı, gergin bir atmosferde korku, gerilim, hayal/kâbus, ayrılık, sarhoşluk ve aşk konuları çoğunlukla romantik bir bağlamda yerini alır. Birçok şiirinde olayı bir sinema kurgusunda sunar. Divan şiiri kültürünü kullanarak, okuyucuya en iyi ses ve görüntüyü verecek kelimeleri özenle seçer. Şiirlerindeki kahramanlar çoğu zaman başka başka şiirlere konu olur; hatta bu kahramanlar o kadar ete-kemiğe bürünürler ki, romanlarına kadar uzanırlar. Bütün bu özellikler bir bakıma Plehanov'un imge kuramını benimsemesiyle açıklanabilir. Hasan Bülent Kahraman’a göre de; "Marksizm'i düşünsel bir alt yapı olarak kullanıp şiirini modernizmin belli bir aşamasındaki oluşumlarla bütünleştirir." Büyük şehir hayatı, günümüz insanının yaşadığı gerilimler ve çelişkiler, şairi toplumsal gerçekçilik anlayışı çerçevesinde bireyin duygu, düşünce ve yaşantılarını öne çıkarmaya yöneltmiştir. Şiirinde "ben"in ön plana çıkarılması çok fazla eleştiri konusu olmuştur. Bu anlayışına, kendisiyle yapılan bir söyleşide; "Ben, kesinlemelerin, tartışmasız kabullenmelerin en yaman ilericilik sayıldığı bir dönemde yetiştim. Çağdaş ve Batılı bir aydın olmanın yolu sözgelişi Türk Dil Kurumu Türkçesine, Köy Enstitülerine, operaya ve klâsik Batı müziğine, halk şiirine ve türkülerine vb inanmaktan geçiyordu." biçiminde bir açıklama getirir.
Attilâ İlhan’ın daha çok gizli bir hece ölçüsü ahenginin hissedildiği ilk şiir kitabı Duvar’da (1948) semantik açıdan II. Dünya Savaşı'nın insanlar üzerindeki etkisi de yer yer kendini duyurur. Günlük ve yaşamsal sorunları, özgürlüğe kavuşma mücadelesi, toplumcu gerçekçi bir sanat anlayışıyla yansıtmaktadır bu kitabında. Bu şiirlerde toplumcu gerçekçiliğin önemli bir öğesi olan gelecek iyi günlerin sıcak ve pembe romantizmini de kullanmaktadır. Paris seyahatinin ardından yayımladığı ikinci şiir kitabı Sisler Bulvarı (1954) bir hayli ilgi toplar. Doğayla savaşımın en güzel örnekleri yer alır bu kitaptaki şiirlerde. Toplumsal gerçekçilik çerçevesinde "ben"in, yalnızlığın, yabancı ülkelerin ve insanların konu olarak işlendiği bu kitaptaki şiirleriyle, onun şiiri yavaş yavaş kendini bulmaktadır. Bu şiirlerde imge özü belirlemektedir. Fakat hemen bir yıl sonra yayımlanan Yağmur Kaçağı (1955) aynı ilgiyi görmez. Oysa içtenlikli bir anlatımla, Anadolu Türkçesinin damıtılmış deyişleriyle örgülenmiştir bu kitaptaki şiirler. Ben Sana Mecburum (1960) şairin birikimi açısından yeni dönüşümleri birlikte getirir. 1948’lerde başlattığı, yönetimi Mustafa Kemal’e şikâyet temasını daha da genişletir. Daha sonra şiirinin vazgeçilmezleri arasına girecek olan Divan şiiri estetiği ve zevki de belirgin olarak ilk defa bu kitaptaki şiirlerde ortaya çıkar. Bela Çiçeği'nde (1962) ise modern Türk şiiri ile geleneksel Türk şiirinin bir sentezini yapma çabası görülmektedir. Daha önceki şiirini bu kitapta daha da renklendirdiği görülür. Eski şiirle bağı yalnız estetik düzeyde kalmaz; klâsik şiirin havasını da duyumsatır. Yine ‘şair beni’ni merkeze oturttuğu şiirlerde korku, kaçış, gerilim gibi temalar bu kitapta da karşımıza çıkar. Bu temaları ve havayı kısmen de olsa Paris yıllarından taşıdığı söylenebilir. Kendi şiir oluşumunun özgün sentezinin tamamlandığını söylediği Yasak Sevişmek’te (1968) Divan şiirinin büyülü havası daha bir belirgindir. Bununla birlikte bu kitaptaki kimi şiirlerde, yeniden toplumcu temaya ağırlık verdiği de görülür. Tutuklunun Günlüğü'nde (1973) şairin Divan edebiyatından yalnız ses olarak değil, nazım biçimi ve kafiye düzeni bakımından da yararlandığı görülmektedir. Sekizinci şiir kitabı Böyle Bir Sevmek’ten (1977) sonra yayımladığı şiir kitaplarında "ben" temi yavaş yavaş azalır. Elde Var Hüzün (1982) Divan edebiyatı sesinin usta ve modern bir kalemle yeniden yorumlanışı olarak da görülebilir. Korkunun Krallığı (1987), 12 Eylül (1980) rejiminin toplum üzerindeki baskılarının yansıdığı şiirlerden oluşur. Bu kitabında da ağırlıklı olarak ölüm teması işlenmektedir. Ayrılık Sevdaya Dahil (1993) şairin okuyucusuna bir ışık, renk, ses cümbüşü içinde sunduğu şiirlerden oluşmaktadır. Son şiir kitabı olan Kimi Sevsem Sensin (2001), artık bilinen Attilâ İlhan şiirinin usta işi örneklerini çoğaltmanın ötesinde bir özelliğe sahip değildir. Attilâ İlhan’ın romantik bir şair olduğu kabul görmüş değerlendirmelerdendir. Hüseyin Atabaş’ın sözleriyle toparlamak gerekirse; “Şiirlerinde, açık olarak dillendirmemekle birlikte; alttan alta yürüyen yazgıcılığa, bezginliğe, karamsarlığa bulanmış ve elbette hüzünlü bir şiir havası var. Attilâ İlhan, ‘Sisler Bulvarı’nda başlayan böyle bir şiir yoluna girmişti. Son kitabı ‘Kimi Sevsem, Sensin’ de içinde olmak üzere, hemen tüm kitaplarının adlarından bile bunu anlamak olanaklıdır: Sisler Bulvarı, Yağmur Kaçağı, Ben Sana Mecburum, Bilâ Çiçeği, Yasak Sevişmek, Böyle Bir Sevmek, Elde Var Hüzün, Korkunun Krallığı, Ayrılık Sevdaya Dahil. Tümünde de; sis, belâ, yasak, hüzün, korku, ayrılık... gibi söz ve duygu değerleri taşıyan çağrışımlar var. Bunların tümü de arabeskin değerleriyle örtüşmüyor mu?” Bazı şiirleri bestelenmiş olan Attilâ İlhan "Ben Sana Mecburum" (Folk Müzik, 1999) adıyla, seçme şiirlerinden oluşan bir kaset/cd de doldurmuştu.
Attilâ İlhan, romanlarında Osmanlı devletinin çöküş yıllarından 1960'lara kadar uzanan bir zaman dilimi içinde şehir insanını, kendisini çevreleyen, toplumsal, ekonomik ve siyasal koşullar içinde, ama bireyselliğinden vazgeçmeden vermeyi amaçlamaktadır. İlk romanı Sokaktaki Adam’ın (1953) kahramanı Hasan toplumsal ve bireysel anlamda iflas etmiş, "ne istemediğini bilen, fakat ne istediğini bilmeyen" bir tiptir. Hemen hemen aynı konuların yine şiirsel ses ve duyarlıkla verildiği Zenciler Birbirine Benzemez’in (1957) kahramanı da "bir kararsızlığın ağrısını" çekmektedir. Medya, siyasi çevreler, palazlanan burjuvazi ve özellikle Beyoğlu'nda gelişen eğlence sektörünü irdeleyen Kurtlar Sofrası (1963), daha sonra "Aynanın İçindekiler" ana başlığıyla yayımlayacağı romanların tabanını oluşturmaktadır. Kurtlar Sofrası, kurgu tekniği, üslup, karakterlerin toplumsal ve psikolojik çözümlemeleri gibi pek çok açıdan ilk iki romanından daha başarılıdır. Nehir roman özelliği taşıyan "Aynanın İçindekiler" dizisi beş kitaptan oluşmaktadır. Dizinin ilk romanı Bıçağın Ucu’nda (1973), yakın tarihimizin önemli olaylarından 27 Mayıs’a kadarki olayları, bu olaylar içinde ağırlıkla iki farklı kesimin tutumunu, söz konusu süreçteki hayatlarını, gündemi belirleme çabalarını anlatır. Askerlerden ve solcu aydınlardan oluşan roman kişileri, o dönemin toplumsal sorunlarına karşı, kendi çözümlerini hayata geçirmeye çalışırlar. Böylece 1960 öncesi Türk solunun genel bir görünümünü vermeyi amaçlar. Sırtlan Payı'nda (1974), bir yandan 27 Mayıs 1960 ihtilâli sonrası ortamı, öte yandan geriye dönüşlerle Balkan Savaşı, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı yıllarına uzanır. 1950 Kore Savaşı yıllarıyla 1960 ihtilalinin öncesi ve sonrasının işlendiği Yaraya Tuz Basmak'tan (1978) sonra Dersaadet'te Sabah Ezanları (1981) ile tekrar Kurtuluş Savaşı yıllarına dönülür. Dizinin son romanı O Karanlıkta Biz (1988) ise 1940'lı yılları ve bu dönemin etkili sol çevrelerini konu almaktadır. Bu dizideki her kitabın başına; "Bu kitapta anlatılanların gerçek kişilerle ve olaylarla hiçbir ilgisi yoktur. Onları ben, büyük bir aynanın içinde gördüm. Üstelik ayna dumanlıydı ve olmayan bir şehirde geziniyordu." cümlelerini eklemeyi gerekli görür. İzmir ve Paris'te geçen Fena Halde Leman'da (1980) ve bu romanla bağlantılı olarak kaleme aldığı, konusu Şam'da ve işgal dönemi İzmir'inde geçen Haco Hanım Vay!'da (1984) cinsellik, özellikle kadın eşcinselliği -yarattığı tipler edebiyatta önemli olan inandırıcılık duygusunu pek vermese de- cesaretle ele alınmıştır. Buna rağmen Attilâ İlhan roman kahramanlarına ayrı bir önem verdiğini söyler: "Benim romancılığımda bu kahraman işi çok önemli! Nasıl oluyor bilmiyorum, çeşitli kişilerden toplanmış izlenimler zamanla bir bileşim oluşturuyor, bu bileşim giderek fizik bir nitelik kazanıyor, o kadar ki oluşma süreci tamamlandıktan sonra o kahraman benimle birlikte yaşanmış birkaç tipin bileşkesidir, birisinin sınıfsal konumu, ötekinin cinsel diyalektiği, berikinin fizik nitelikleri bu bileşkenin içinde erimiş, yeni bir kişiliğin doğmasına neden olmuştur, ama bir kere bu oldu mu, o kişiler yiter artık, yaşamaya başlayan kişi kendi kişiliğini ve biyografisini sürdürür." der. Attilâ İlhan hemen bütün romanlarında, önce bir toplumsal kurum belirler, sonra bu yerlerle ilgili kahramanlar seçer. Çok iyi bildiği sinema tekniği ile düğüm olayları çerçeveleyip geriye dönüşlerle, nesnel ilişkileri çözümler.
Bütün bunların sonucunda da kendisine oluşturduğu dünya görüşü çerçevesinde Mustafa Kemal'in yenilikçiliğiyle İnönü dönemini birbirinden ayırır. Hemen hemen aynı özellikler bütün düzyazılarında da görülür. Kendine has bir üslubu vardır. Romanlarında da şiirsel bir anlatımı seçer; imgeyle birlikte dil ve düşüncenin olanaklarını konunun hizmetine verir. Böylece okuyucuyu tekdüze bir metin karşısında bırakmamak ister. Çeşitli çağrışımlarla ve plastik yansıtmalara dayanan bir anlatımla okuyucunun ilgisini çekmeyi hedefler, yine aynı sebeple çoğu zaman "konuştuğumuz gibi yazmaya" özen gösterir. İlk iki romanında, Tanzimat'tan bu yana geliştirilmiş olan düzyazıya sadık kalırken daha sonra cümle üzerinde bir hayli oynayacaktır. Tanzimat'la birlikte yerleşmiş düzyazı dilini, cümlede fiillerin sona gelmesiyle oluşan yeknesaklıktan dolayı kusurlu bulur. Bu yeknesaklığı gidermek için cümlede fiillerin yerini değiştirir; soru ve ünlem cümlelerinden yararlanma yoluna gider.
Yazarın tek hikâye kitabı Yengecin Kıskacı (1999) değişik tarihlerde yazılmış dört hikâyeden oluşmaktadır. Özellikle, kitaba ismini veren son hikâyede, sinema ile düzyazıyı birleştirme çabası içinde olduğu görülür.
Attilâ İlhan’nın yazılarında da konu olarak yakın tarih, Osmanlının son yıllarından başlayarak Cumhuriyetin kuruluşu ve günümüze kadar uzanan dönem, ayrıca dünyada ve bizde görülen sol hareketler her zaman ilgi alanı içinde olmuştur. Özellikle Mustafa Kemal döneminden getirdiği örneklemelerle, bugünün sorunlarının çözümlenmesi için, o dönemden yararlanma çabası içinde olduğu görüldü. Gerek şiirlerinde gerekse yazılarında yakın tarihi konu alırken bile, Osmanlıcayı ve Tanzimat Türkçesini tercih etmesi eleştirilere yolaçmıştır. Romanlarında ise dönemin dilinden yararlanması görselliği en yüksek düzeye ulaştırma çabasıyla yakından ilgilidir. Şairliğiyle son dönemlerin en büyük isimleri arasında yer alarak yeni kuşakları etkileyen Atilla İlhan, düşünce yazılarıyla ilerleyen yıllarda önceki çerçevesini aştı, görüşleri gündeme oturan önemli bir imza haline geldi.
1950'lerin sonları ve 1960'ların başlarında Ali Kaptanoğlu takma adıyla yazdığı senaryolar mümkün olduğunca aslına sadık kalınarak filme aktarıldı. Bir televizyon dizisinin pilot filmi olarak hazırlanan Paranın Kiri’nin (yön. H. Karakaş, 1979) ilgiyle karşılanması üzerine, arkasından altı bölümlük Sekiz Sütuna Manşet (yön. H. Karakaş, 1982) çekildi. TRT dizisi olarak çekilen Kartallar Yüksek Uçar (yön. H. Karakaş, 1984), Yarın Artık Bugündür (yön. H. Karakaş. 1986), Yıldızlar Gece Büyür (1992), Kurtlar Sofrası (yön. B. ilhan, 1999) yine ilgiyle karşılanan kaleme aldığı özgün senaryolardır. Yönetmenliğini Biket İlhan'ın yaptığı ve özel bir televizyon kanalında yayınlanan Teleflaş’tan sonra O Sarışın Kurt veYanlış Saksının Çiçeği (yön. F. Motan) filmlerinin senaryolarını yazmıştı.
Duvar kitabındaki Cebbaroğlu Mehemmed başlıklı şiiri ile 1946 CHP Şiir Armağanı ikincilik ödülünü, Tutuklunun Günlüğü ile 1974 Türk Dil Kurumu Şiir Ödülünü. Sırtlan Payı ile 1974-75 Yunus Nadi Roman Armağanı aldı.
“İlhan’ın şiir sürecinde devrimden çok evrim geçerlidir. Hem çeşitli, hem de belirli yönleri olan bir şiirdir bu. Şairin durumuna ve ilgilerine göre bu yönlerden bazan biri öne geçer bazan öbürü; fakat hiçbiri bütünüyle silinmez. Sudaki dalgalar gibi, bazıları açılıp gelişir, bazıları daralıp sönükleşir, ama onları çevreleyen evren köklü bir değişme geçirmeden kalır.” (Asım Bezirci)
"Attilâ İlhan'ın, şiirde gerçekleştirdiği büyük ve etkileyici atılım; aynı zamanda, dilin, kendi içinde sakladığı bir gizilgücün (potansiyelin) ortaya salınmasıdır; onun boşalmasına olanak verecek zeminin hazırlanmasıdır. Yani Türkçenin 'orada' olan, fakat fark edilmemiş bir niteliğinin, bir özelliğinin ele geçirilmesi, onun bir özgünlükle bütünleştirilmesidir.
"Attilâ İlhan şiiri, özellikle 1950-70 arasında, dilin yoğun gereksinim duyduğu, bir bireşim olarak ortaya çıkmış; bir kök-gövdeye dönüşmüş ve bugüne değin hemen tüm açılımları, belli oranda etkileyerek, varlığını sürdüregelmistir.
"Bu niteliğiyle bu şiirin, yüzyıl içindeki en büyük birkaç yenilenmeden (ötekiler yahya kemal ve nâzım hikmet) birisi olduğunu, rahatlıkla söylemek mümkündür." (Hasan Bülent Kahraman)
“A. İlhan'ın romanda etkili görsellik yaratabilmek için daha çok tiyatroda karşımıza çıkan bir yöntemi başarıyla kullandığını görüyoruz Yazar bir ortamda olan biteni sözcük özcük anlatmak yerine, okuyucuya sanki roman okumuyormuş da bir oyun izliyormuş izlenimi vererek, sahnede ses ve ışıkla oluşturulan efektin yarattığı etkiyi başarılı kişileştirmelerin ve duyu aktarımlarının yol açtığı görsellikle sağlıyor. Zaten aktarılan ortam da bir tiyatro sahnesi gibi gözümüzde canlanıveriyor. Yazar epik tiyatroda yabancılaştırma efekti diyebileceğimiz yöntemi romana uyarlamayı denemiş. Okuyucu konunun içine dalmışken birden bire onu oradan alıp gerçek yerine, okuyucu olduğu noktaya, koyarak elindekinin üretilmiş bir metin olduğunu görmeye zorluyor. Romanın bir yerinde karşılıklı konuşmaların arasına birden bire ‘Takma kirpikler, tırnak törpüsü ve klips.’ sözcüklerinden oluşan paragraf giriyor. Ardından konuşma devam ederken yine bir paragraf ve şu sözcükler: ‘İki tabak, iki dergi, bir çengelli iğne.’ (...) Böylece zaten laf olsun diye söylenen sözlerin can sıkıntısı yarattığını ve oradakilerin söylenenlerden çok, çevrede görülen gereksiz ayrıntılara takıldığını, nesneler, insanlar, konuşmalar arasındaki ayrımın roman kişisi için ortadan kalktığını anlıyoruz. Ayrıca bunu anlamamızı sağlayan ifade biçiminin de farkına varıyoruz!
“Bunlar okuyucuyu tiyatronun epik biçimindekine benzer bir konuma yerleştiriyor. .Zaman zaman okuyucu gözlemci durumda bırakılıyor. (...) Böylece yazarın roman kişilerine karşı mesafesi neyse okuyucu da kendini roman kişilerine karşı aynı mesafede buluyor.
Bütün bunlardan yazarın romanında etkili bir görsellik yarattığını, bunu yaparken görsel sanatlara özgü yöntemleri başarıyla uyguladığını anlıyoruz.” (Ayten Esgün)
ESERLERİ:
ŞİİR: Duvar (1948), Sisler Bulvarı (1954), Yağmur Kaçağı (1955), Ben Sana Mecburum (1960), Belâ Çiçeği (1962), Yasak Sevişmek (1968), Tutuklunun Günlüğü (1973), Böyle Bir Sevmek (1977), Elde Var Hüzün (1982), Korkunun Krallığı (1987), Ayrılık Sevdaya Dahil (1993), Kimi Sevsem Sensin (2001).
ROMAN: Sokaktaki Adam (1953), Zenciler Birbirine Benzemez (1957), Kurtlar Sofrası (2 cilt, 1963-64), Bıçağın Ucu (1973), Sırtlan Payı (1974), Yaraya Tuz Basmak (1978), Fena Halde Leman (1980), Dersaadet'te Sabah Ezanları (1981), Haco Hanım Vay! (1984), O Karanlıkta Biz (1988), Allah'ın Süngüleri (2003).
HİKÂYE: Yengecin Kıskacı (1999).
GEZİ: Abbas Yolcu (1957).
DENEME-İNCELEME-ELEŞTİRİ-ANI: Hangi Sol (1970), Hangi Batı (1972), Faşizmin Ayak Sesleri (1975), Hangi Seks (1976), Hangi Sağ (1980), Gerçekçilik Savaşı (1980), Hangi Atatürk (1981), Batının Deli Gömleği (gazete yazıları, 1981), İkinci Yeni Savaşı (1983), Sağım Solum Sobe (gazete yazıları, 1985), Yanlış Kadınlar Yanlış Erkekler (deneme, anı, 1985), Ulusal Kültür Savaşı (deneme, eleştiri, 1986), Sosyalizm Asıl Şimdi (1991), Aydınlar Savaşı (1991), Kadınlar Savaşı (1992), Hangi Edebiyat (1993), Hangi Laiklik (1995), Hangi Küreselleşme (1997), Bir Sap Kırmızı Karanfil (1998), Ufkun Arkasını Görebilmek (1999), Sultan Galiyef - Avrasya'da Dolaşan Hayalet (2000), Dönek Bereketi Cumhuriyet Söyleşileri - Nisan-Eylül 1998 (2002), Açtırma Kutuyu! (2004).
SÖYLEŞİ: Cumhuriyet Söyleşileri 1: ''...Bir Sap Kırmızı Karanfil...'' (1998), Cumhuriyet Söyleşileri 2 - Ufkun Arkasını Görebilmek (1999).
ÖZGÜN SENARYO ve TV DİZİSİ: Yalnızlar Rıhtımı, Dişi Kurt, Ver Elini İstanbul, Şoför Nebahat, Rıfat Diye Biri, Devlerin Öfkesi, Paranın Kiri (1979), Sekiz Sütuna Manşet (TV dizisi 6 bölüm, 1982), Kartallar Yüksek Uçar (TV dizisi 12 bölüm, 1983-84), Yarın Artık Bugündür (1986), Yıldızlar Gece Büyür (TV dizisi 16 bölüm, 1992), Kurtlar Sofrası (1999), Teleflaş (TV dizisi 13 bölüm, 1993), O Sarışın Kurt, Yanlış Saksının Çiçeği.
ÇEVİRİ: Umut (A. Malraux’dan, 1967), Kantonda İsyan (A. Malraux’dan, 1967), Çalardı Basel'in Çanları (L. Aragon’dan., 1969).
KAYNAKÇA: Asım Bezirci / Papirüs (Ekim 1969) - On Şair On Şiir (1971), Mehmet Seyda / Edebiyat Dostları (1970), Mehmet Kaplan / Cumhuriyet Devri Türk Şiiri (1973), Seyit Kemal Karaalioğlu / Resimli Türk Edebiyatçıları Sözlüğü (1974), Hikmet Altınkaynak / Edebiyatımızda 1940 Kuşağı (1977), M. Kutlu / Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi IV (1977), Oktay Akbal / Şair Dostlarım (1977), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) - Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Vecihi Timuroğlu / Yazınımızdan Portreler (1991), Durdu Şahin / Peyami Safa, Cemil Meriç ve Attila İlhan'ın Eserlerinde Batı (1994), Zeynep Ankara / Yalnız Şövalye: Attilâ İlhan (1996), Belgin Uzunöz-Oya İşeri / TRT'nin İddialı Filmi: Yanlış Saksının Çiçeği (söyleşi, Merdiven Sanat, Kasım 1997), Öner Kemal Ciravoğlu / Büyük Yolların Haydutu (fotoğraflarla yaşamöyküsü, 1997), Okan Yüksel / İzmirli Ozan Gazeteciler (1997), A. Bulut / Türkçü-Devrimci Diyalogu: Doğu Perinçek ve Attilâ İlhan'la Röportajlar (1998), İbrahim Oluklu / Tarih Öncesi Yazıları (1998), Y. Çelik / Şubat Yolcusu: Attilâ İlhan'ın Şiiri (1998), Öner Yağcı / Attilâ İlhan'ın 41. Yapıtı: Bir Sap Kırmızı Karanfil (Cumhuriyet Kitap, 28.1.1999), Muzaffer Uyguner / Attilâ İlhan'dan 1982-1983 Yazıları: Ulusal Kültür Savaşı (Cumhuriyet Kitap, 18.2.1999), Zeynep Aliye / Toplumcu Sanatçı, Sorumluluk Altındadır (Cumhuriyet Kitap, 13.5.1999), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. basım, 1999), Şükran Kurdakul / Şairler ve Yazarlar Sözlüğü (6. basım, 1999), Serap Akıncıoğlu / Ayrılık Sevdaya Dahil Şiiri Üzerine Bir İnceleme (Hece, Ağustos 2000), Zeynep Aliye / Sevdanın ve Kavganın Yolcusu Attilâ İlhan - H. Bülent Kahraman / Attilâ İlhan Şiirinin Modernist Boyutu Üzerine - Yakup Çelik / Attilâ İlhan Şiirinde İnsan (Cumhuriyet Kitap, 26.10.2000), Feridun Andaç / Edebiyatımızın Yol Haritası (2000), Erol Manisalı / Attilâ İlhan'la 1000 Saat (Konuşma Notları, 2001), Ahmet Günbaş / Attila İlhan’dan Yeni mi Yeni Şiirler (Cumhuriyet Kitap, 29.3.2001), Hidayet Karakuş / Bağımsız, Demokrat, Toplumcu: Attilâ İlhan (Cumhuriyet Kitap, 5.4.2001), Ayrılık Sevdaya Dahil - Kimi Sevsem Sensin (Kitap Rehberi, Aralık 2001), Tanzimat’tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi (2001), Selim İleri / Adı Dilimize Deyim Olan Romanı: Kurtlar Sofrası (İş'te Kitap, Bahar 2002), Zeynep Aliye / Mavi Adam-Attilâ İlhan'la Söyleşiler (2002), Oğuz Özdem / Zeynep Aliye'den Bir Attilâ İlhan Kitabı (Cumhuriyet Kitap, 11.1.2002), Muzaffer Uyguner / Attilâ İlhan'la Erol Manisalı Konuşmaları (Cumhuriyet Kitap, 4.4.2002), Hüseyin Atabaş / Attilâ İlhan’ın Şiiri ve Arabesk Meselesi (Kum, Haziran 2002), Gönülden Esemenli Söker / Attilâ İlhan'da Kültür Sorunsalı (2002), Ümit Sarıaslan / Allah'ın Süngüleri (Edebiyat ve Eleştiri, Mart-Nisan 2003), Ayten Esgün / Attilâ İlhan’ın Aynasında Öne Çıkanlar (Kum, Eylül-Ekim 2003), İbrahim Oluklu / Seni Yazarak (Balıkesir, 2003), Ali K. Metin / Türk Şiirinde Attilâ İlhan Açmazı (Kökler, 2004), Mehmet Nuri Yardım / Yazar Olacak Çocuklar (2004).
BEN
ATTİLÂ İLHAN
ben
adını mıh gibi aklımda tutuyorum
büyüdükçe büyüyor gözlerin
ben
içimi seninle ısıtıyorum
ağaçlar sonbahara hazırlanıyor
bu şehir o eski
karanlıkta bulutlar parçalanıyor
sokak lambaları birden yanıyor
kaldırımlarda yağmur kokusu
ben
sevmek kimi zaman rezilce korkuludur
insan bir akşamüstü ansızın yorulur
tutsak ustura ağzında yaşamaktan
kimi zaman ellerini kırar tutkusu
birkaç hayat çıkarır yaşamasından
hangi kapıyı çalsa kimi zaman
arkasında yalnızlığın hınzır uğultusu
Fatih’te yoksul bir gramofon çalıyor
eski zamanlardan bir cuma çalıyor
durup köşe başında deliksiz dinlesem
haftalar ellerimde ufalanıyor
ne yapsam ne tutsam nereye gitsem
ben
belki Haziran’da mavi benekli çocuksun
ah seni bilmiyor kimseler bilmiyor
bir şileb sızıyor ıssız gözlerinden
belki Yeşilköy’de uçağa biniyorsun
bütün ıslanmışsın tüylerin ürperiyor
belki korsun kırılmışsın telaş içindesin
kötü rüzgar saçlarını götürüyor
ne vakit bir yaşamak düşünsem
bu kurtlar sofrasında belki zor
ayıpsız fakat ellerimizi kirletmeden
ne vakit bir yaşamak düşünsem
sus deyip adınla başlıyorum
içimsıra kımıldıyor gizli denizlerin
hayır başka türlü olmayacak
ben
PİA
ATTİLÂ İLHAN
ne olur kim olduğunu bilsem pia’nın
ellerini bir tutsam ölsem
böyle uzak seslenmese
ben bir şehre geldiğim vakit
o başka bir şehre gitmese
otelleri bomboş bulmasam
içlenip buzlu bir kadeh gibi
buğulanıp buğulanıp durmasam
ne olur sabaha karşı rıhtımda
çocuklar pia’yı görseler
bana haber salsalar bilsem
içimi büsbütün yıldızlar basar
bir hançer gibi çıkıp giderdim
ben bir şehre geldiğim vakit
o başka bir şehre gitmese
singapur yolunda demeseler
bana bunu yapmasalar yorgunum
üstelik parasızım pasaportsuzum
ne olur sabaha karşı rıhtımda
seslendiğini duysam pia’nın
sırtında yoksul bir yağmurluk
çocuk gözleri büyük büyük
üşümüş ürpermiş soluk
ellerini tutabilsem pia’nın
ölsem eksiksiz ölürdüm.
SİSLER BULVARI
ATTİLÂ İLHAN
elinin arkasında güneş duruyordu
aylardan kasımdı üşüyorduk
ağacın biri bulvarda ölüyordu
şehrin camları kaygısız gülüyordu
her köşe başında öpüşüyorduk
sisler bulvarına akşam çökmüştü
omuzlarımıza çoktan çökmüştü
kesik birer kol gibi yalnızdık
dağlarda ateşler yanmıyordu
deniz fenerleri sönmüştü
birbirimizin gözlerini arıyorduk
sisler bulvarı’nda seni kaybettim
sokak lâmbaları öksürüyordu
yukarda bulutlar yürüyordu
terkedilmiş bir çocuk gibiydim
dokunsanız ağlayacaktım
yenikapı’da bir tren vardı
sisler bulvarı’nda öleceğim
sol kasığımdan vuracaklar
bulvar durağında düşeceğim
gözlüklerim kırılacaklar
sen rüyasını göreceksin
çığlık çığlığa uyanacaksın
sabah kapını çalacaklar
elinden tutup getirecekler
beni görünce taş kesileceksin
ağlamayacaksın! ağlamayacaksın!
sisler bulvarı’ndan geçtim sırsıklamdı
ıslak kaldırımlar parlıyordu
durup dururken gözlerim dalıyordu
bir bardak şarabda kayboluyordum
gece bekçilerine saati soruyordum
evime gitmekten korkuyordum
sisler boğazıma sarılmışlardı
bir gemi beni afrika’ya götürecek
ismi bilmiyorum ne olacak
kazablanka’da bir gün kalacağım
sisler bulvarı’nı hatırlıyacağım
kırmızı melek şarkısından bir satır
lodos’tan bir satır yağmur’dan iki
senin kirpiklerinden bir satır
simsiyah bir satır hatırlıyacağım
seni hatırlatanın çenesini kıracağım
limanda vapurlar uğuldayacak
sisler bulvarı bir gece haykırmıştı
ağaçları yatıyordu yoksuldu
bütün yaprakları sararmıştı
bütün bir sonbahar ağlamıştı
ağlayan sanki istanbul’du
öl desen belki ölecektim
içimde biber gibi bir kahır
bütün şiirlerimi yakacaktım
yalnızlık bana dokunuyordu
sabah ezanında yağmur yağmasa
şüphesiz bir delilik yapardım
hiç kimse beni anlıyamazdı
on beş sene hüküm giyerdim
dördüncü yılında kaçardım
belki kaçarken vururlardı
sisler bulvarı’ndan geçmediğin gün
sisler bulvarı öksüz ben öksüzüm
yağmurun altında yalnızım
ağzım elim yüzüm ıslanıyor
tren düdükleri iç içe giriyorlar
aklımı fi krimi çeliyorlar
aksaray’da ışıklar yanıyor
sisler bulvarı ayaklanıyor
artık kalbimi susturamıyorum
YAĞMUR KAÇAĞI
ATTİLÂ İLHAN
Elimden tut yoksa düşeceğim
yoksa bir bir yıldızlar düşecek
yağmurdan korktuğumu bilirsen
gözlerim aklına gelirse
elimden tut yoksa düşeceğim
yağmur beni götürecek yoksa beni
geceleri bir çarpıntı duyarsan
telaş telaş yağmurdan kaçıyorum
sarayburnu’ndan geçiyorum
akşamsa eylülse ıslanmışsam
beni görsen belki anlayamazsın
içlenir gizli gizli ağlarsın
elimden tut yoksa düşeceğim
yağmur beni götürecek yoksa beni.
ATTİLÂ İLHAN ŞİİRİNİN MODERNİST BOYUTU ÜZERİNE
HASAN BÜLENT KAHRAMAN
Attilâ İlhan şiirinin çözümlenmesi birkaç nedenden ötürü güç. Öncelikle bu şiir, bütün önemli ve büyük şiir atılımları gibi birkaç katmandan oluşuyor. Ayrıca İlhan 50 yılı -artık- aşkın bir süredir şiir yazıyor. Bunca uzun bir sürenin şiire ve İlhan’a ait entelektüel dünyaya getirdiği, taşıdığı bir dizi oluşum var. Dolayısıyla da İlhan’ın şiiri, ana gövdesindeki temel izlekleri ve özellikleri koruyarak ve hatta onları koruma savaşı (bu konuları tartışan iki kitabına Gerçekçilik Savaşı ve 2. Yeni Savaşı adını verdiğini anımsayalım) vererek birkaç döneme açılmıştır. Her dönem kendi içinde ele alınmalı ve çevresiyle birlikte irdelenmelidir. Gene de bu şiiri, daha önce yaptığım bir değerlendirmenin ışığında, kitaplarının yayın tarihlerini göz önünde bulundurarak üç döneme ayırmak suretiyle çözümlemek olanaklı görünüyor bana: 1941-1954 arası, 1954-1968 arası, 1968 sonrası...
II
Şiir, içinde üretildiği dönemin temel duyarlılığından doğallıkla etkilenir. Bu, Attilâ İlhan için de böyle olmuştur. Şairin duyarlılığı, kişisel yeteneği, şiirde yapmak istedikleri ve daha ilk günlerinden başlayarak ortaya koydukları kendisine bir özgünlük çizgisi sağlasa da, 1940-50 arasının şiiri daha çok Nâzım Hikmetçi bir duyarlılıkla belirlenir. Aslında orada da biraz kuşkulu davranmakta yarar var. Çünkü, Duvar, belki adıyla dahi oraya bir göndermede bulunmaktadır ama özellikle halk şiiri duarlılığına yaslanmasıyla 1940 şairlerinin ikinci öbeğine bir yanıt gibidir. Bunda, şairin yaşının henüz oldukça genç olması ve şiir kaynaklarına yeterince yönelememesinin payı büyüktür. Gene de birçok yerde söylendiği gibi farklı bir duyarlılık oluşturma, bunu da kent tabanına yaslanarak yapma tutkusu göze çarpmaktadır.
1940-50 arası şiirin bu temel izleğini oluşturan kaynaklardan birisi bana kalırsa Abbas Yolcu kitabının dili ve anlatımıdır. Orada İlhan’ın sonradan kesinkes terk edeceği bir üslup geliştirilmiştir ki, bu, o dönemdeki ve sonraki temel bakış açılarını göstermesi yönünden önemlidir. Bununla birlikte gene çok ilginç denebilecek bir saptamayı bizzat İlhan’ın kendisi yapar ve Sisler Bulvarı’nda yer alan ‘Şahane Serseri’ şiirinin yazılma koşullarını anlatırken, şiirin, ilk Abbas Yolcu yazılarının Varlık dergisine gönderildiği sıralarda oluşturulduğunu söyler. Bu ilginç bir iç içe geçişi göstermektedir. Nitekim, gene aynı kitabın sonunda yer alan ‘meraklısı için nokta’ bölümünde, şair, kitabın toplumcu şiirlerini savunur. (…) Bu tavır ileride de sürer ve aynı kitapta yer alan “Acı Ninni’ bölümünün başında İlhan bir kez daha aynı konuya döner: “Hayatımın hiçbir aşamasında halktan, halkın sorunlarından koptuğum söylenemez. Örnek mi alın Yağmur Kaçağı’nın acı ninni bölümünü...” Toplumcu şiir geleneğinden kopuş. Bu tavır iki nedenden ötürü önemlidir:
İlkin Attilâ İlhan’ın toplumcu şiir geleneğinden daha 1954 öncesinde koptuğunu gösterir ki, o tarih aslında 1945 sonrasıdır. Paris’e ilk kez 1950’de gittiği ve orada kendisini derinden sarsan bir ilişkiler ağına girdiği anımsanırsa bu atılımın çok erken bir tarihte ve tümüyle özgün bir duyarlılıkla geliştiği anlaşılabilir. Çok kez sanıldığı gibi, “İlhan, ‘kent’ şiirini Paris’te yazmaya başlamamıştır. Duvar’ın ilk olarak 1948’de yayınlandığı düşünülürse yeni açılımın kitap ortaya çıktığında başlamış olduğu rahatlıkla ileri sürülebilir.
İkinci nokta ise şu: Örneğin ‘İbrahim’in Yıldızı’ gibi şiirlerde görüldüğü gibi toplumcu ‘konuları’ içeren şiire döndüğü yerlerde mutlaka halk şiirine dönük bir sesi ortaya çıkarmaya çalışır ki, daha ileride, 1968 sonrasında yazacağı şiirlerde bunu tümüyle aşacak ve tersine, bu kez divan şiirinin özelliklerini dönüştürmeye ve yeniden üretmeye çalışacaktır. Fakat, her iki çaba da şunu ortaya koyuyor: Attilâ İlhan, biraz Nâzım Hikmet’te de olduğu üzere, yerli denebilecek, sorunlar çevresinde dolaşırken daha geleneksel bir tavrı pekiştirmeye, daha kozmik bir sorunsalın şiirini üretirken de tümüyle özgün bir yapıya eğilim göstermektedir. Bunu, Türk şiirindeki modernizmin gelişim sürekliliği içinde sonradan başka şairler tarafından da kullanılan bir ‘durum’ ve bir özellik olarak saptamak gereklidir.
(…) O dönemde edebiyatın kendi içselliğiyle bağımsız kaldığını söylemek güçtür. Hatta, bu arada Attilâ İlhan’ın kendisine dönük eleştiriyi kendi dışındaki çemberlere (farklı güdüleri unutmamak kaydıyla) yönelttiği de söylenebilir. İlhan da 1. ve 2. Yeni’yi toplumsalla/toplumculukla kurdukları ya da kurmadıkları ilişki yönünde ele almıştır.
III
Bu bağlamda ortaya çıkan tartışmalarda, modernizm kavramına hiç değinilmez. Bu nokta gerçekten önemlidir. Çünkü, Türk bilinci modernizmi hemen hiçbir zaman yazınsal da olabilecek bir gerçeklik diye algılamamıştır. Modernizmin bir ideoloji olduğu ise hiç mi hiç düşünülmemiştir. Tümüyle bir toplumcu proje, bir dönüştürüm amaçlı girişim olarak görülmüş ve tanınmıştır modernizm.
Nihayet edebiyattaki modernizm ise gelenekten kopuş diye anlaşılmış bu nedenle de geçmişe dönük her türden değerlendirme ‘gericilik’ diye damgalanmıştır. Bu yelpaze Yahya Kemal’den Tanpınar’a kadar uzanan bir genişliktedir ve son olarak da Attilâ İlhan’ı tartışmaların odağına oturtur.
(…) Hedef gelecek Bütün bu algılama zinciri ilk kez Nâzım Hikmet’le kırılmıştır; biliyoruz. Onun, mekaniği öne çıkaran, nesnelliği benimseyen, geleceği hedefl eyen şiiri büyük patlamalarını yaptıktan sonra geriye çekilir. Son derecede çarpıcı olan bu gelişme o poetikada dahi kendisini gösterir. Nâzım da şiirini sonuna kadar başlangıçtaki çizgisinde tutmaz. Hapiste geçirdiği uzun yıllar içinde geriye dönüşler yapar. ‘Geriye döner’ demiyorum.) Şiirinin büyük eksenini aynı tutmakla birlikte bir bireşim arayışını öne çıkarmaya çalışır.
Halk şiirine, divan şiirine yeniden kucak açar. Şiirini zaman içinde de modernizmin öteki araçlarından (sinema, radyo, sanayileşme) koparmasa bile daha duygusal bir tabana oturur.
Attilâ İlhan şiirinin modernist çerçeve içinde öne çıkışı buradadır. Şiirin bunca etkin oluşunu da gene bu bağlamda araştırmak gerekir
IV
Attilâ İlhan şiiri, çok genel bir değerlendirmeyle, Apolinaire şiirinin temellendirmeye çalıştığı ögeleri Türkçe’de yeniden kurmayı deneyen bir şiir olarak belirir, 1950-1970 arasında. Çok yoğun imgelerle vurgulanan bir şiir çok güçlü benzetmeler, düzdeğişmeler, eğretilemelerle şiirsel dilin tüm ögelerini büyük bir yetkinlikle kullanır. Biçimsel planda ortaya çıkan bu görüntü arka planda da güçlü bir bireylik duyumuyla bütünleşir. Aslında yalnızlık, şehir kaçakçılığı, olayolculuk gibi ‘egzotik’ konulara oturan bu şiir kuşkusuz bir kozmik gerçekliği kucaklamaya çalışmaktadır ama, bütün bu oluşumun tanımlanabileceği bir tek anahtar-kavram vardır: Modern birey duyumu. Modernliğin getirdiği bütün oluşumlar ve olgular 1950’lerin toplumunda yaşayan insan için büyük bir yabancılaşmanın fay hattıdır. Attilâ İlhan, o fay hattının harekete geçmesini sağlar. Duyan fakat dile getiremeyen, yaşayan fakat cesaret edemeyen, düşünen fakat bir bireşime ulaştıramayan birey onun şiirinde birdenbire büyük bir savrulmanın eşiğinde durarak, her şeyi kendisinde toplayan bir odak noktası olarak ve nihayet bir örnek oluşturarak girer toplumsal belleğe. Artık kaçılabilir, artık yitirilebilir, artık inkâr ve itiraf edilebilir... Attilâ İlhan, yalnızca iki değil, çok sayıda dünyanın kesiştiği noktada bunalmış bireye, getirdiği şiirle meşruiyet kazandırmıştır. Bu nedenle, bana göre, Attila İlhan’ın şiiri modernist geleneğin düğümlendiği bir noktada devreye girmiş ve şiirde yer alan insan tipinin bireyleşmesine tanınan ilk olanak olmuştur. Bu şiirin büyük etki gücünün altında yatan ilk neden budur.
İkinci bir neden olarak şu noktanın üstünde durmak istiyorum. Modernist şiir 1950’lerde ortaya çıkan şiir kesinlikle modern olmanın da ötesinde modernist bir şiirdir. Modern bir durum, modernizm ise bir ideolojidir. Attilâ İlhan, dünya görüşünü oluşturan Marxizmin evrensel duruşunu, onun bir tür yerelleştirilmesi çabası olarak Kemalizmle buluşturmaya başından beri çalışmıştır. Kemalizm tartışmalarını özgün bir yorumla ele almıştır. En azından Kemalizmin tek parti ideolojisine, onun tüm kurumlarına, nihayet Kemalizmin doktriner bir diktayla bütünleştirilmesine başından sonuna dek karşı olmuştur. Hatta, Batı kavramına yönelttiği yoğun eleştirilerin amacı da Kemalizme özgün bir içerik kazandırma uğraşıdır denebilir. İlhan’ın, Kemalizmi, bir büyük toplumsal dönüştürüm projesi olarak gördüğü açıktır.
(…) Böylelikle, bu şiir, gerçekleştirdiği sentezlerin (divan şiiri-çağdaş şiir bireşimi gibi) ötesinde, kendisi bir sentez olarak doğar. Nâzım’ın çok kısa vurgularla fakat devrimci bir edayla geliştirdiği duyarlılık, fütürizm, konstrüktivizm, altyapı olarak bu şiirde vardır. Üstgerçekçiliğin duyuşları bu şiirde yer alır. Varoluşçuluk, Türkçedeki ilk büyük sıçramasını bu şiirde gerçekleştirir. Bunlara yukarda değindiğim olgular da eklenince İlhan’ın şiiri herkesin ve her kesimin kendince bir yanından tutup, tutunup yeniden üretebileceği güçlü ve görkemli, dallı, budaklı bir gövdeye dönüşür.
Böylelikle,
Attilâ İlhan şiirinin, katmanlardan oluşan, zaman içindeki dönüştürümlere açık, kendi
döneminin ötesine sıçramış gereksinimleri karşılamaya hazır bir kök/gövde-şiir olduğunu
(Cumhuriyet Kitap, 26.10.2000)
GÜLE GÜLE CENGİZ İLHAN
Güney DİNÇ
Menemen Kaymakamı Bedri İlhan Bey’in üç çocuğu ile, değişik zamanlarda tanısma olanağını buldum. Kardeşlerin en küçüğü olan Çolpan İlhan’la Karsıyaka Lisesi’nde aynı yıllarda öğrenci olduk. Kardeşlerin en büyüğü Attila İlhan’ı bir ozan olarak tanıdım. Öğrencilik yıllarında şiiri severdim, çok şiir okurdum. O dönemde Nazım Hikmet yasaklı idi. Ben de bir şeyler karalamaya çalışırdım. Günün birinde Nazım Hikmet’i okuduğum zaman, çarpıldım kaldım. “Şiir yazacaksan eğer böyle yazmalısın,” dedim kendi kendime ve bu alandan çekilmem gerektiğini düşündüm. Attila İlhan Şiirleriyle beni ikinci kez sarsan ozan oldu. Arayış, coşku ve hüzün. Bunları Attila İlhan’ın inişli çıkışlı dizelerinde, kendi duyuramadığım sesimi dinler gibi önemsedim.
Beyazıt, Aksaray, Unkapanı üçgeninde geçen öğrencilik yıllarımda, Haliç’in ağır kokusunu, yağmurunu, çamurunu ve umudunu “Sisler Bulvarı”nda buldum. Hemşehrilik, bir çokları için modası geçmiş bir kavram da olsa, en azından aynı kentlerde yasayan insanların yakınlaşmalarına neden olabiliyor. Doğma büyüme Karşıyakalıyım. Münir Birsel üstadımızın bürosunda, sevgili öğretmenim diyeceğim Riyaz Kayıhan’ın stajyeri iken, sabah saat 8.30’da Karşıyaka’dan kalkan vapurla Pasaport iskelesine giderdim. Attila İlhan da o sırada “Demokrat İzmir Gazetesi”nde çalışıyordu. Önce vapurda daha sonra yolda onunla söyleşmek, dostluğunu kazanmak benim için doyulmaz bir onurdu.
Sonraki yıllarda Türkiye İsçi Partisi’nin İzmir’deki yöneticileri arasında bulundum. Bu defa Attila İlhan’ın Türkiye soluna dönük eleştirilerini ve Paris anılarını dinliyordum. Zaman zaman bazı düşünsel farklılıklar içinde olsak da, Attila İlhan’ı hep ödünsüz ve kararlı bir öncü olarak belledim.
Stajımı bitirdiğim 1961 yılında avukatlığa başladım ve Cengiz İlhan’ı tanıdım. Cengiz İlhan, 1969- 1972 yılları arasında Türkiye Barolar Birliği’nin Kurucu Yönetim Kurulu üyesi ve Başkan Yardımcısı görevlerinde bulunmuştu. 1974-1978 yıllarında da İzmir Barosu Başkanı idi. O yıllarda benim Avukatlıktan daha başka uğraşlarım vardı. Baro ile pek ilgilenmezdim. Genel Kurul günü gider, oyumu verir, dönerdim. Aslında herkes böyle yapıyordu. “Barocular” denilen bir avuç avukat arasında yürütülüyordu bu işler. Sonradan anladım ki, bu arkadaşlar gerçekten başkalarının ilgilenmedikleri bir alanda özveriyle çalışıyorlarmış. Özellikle avukatların SSK’na bağlanmaları, Sosyal güvenlik kapsamına alınması için çaba veriliyordu. Cengiz İlhan bu çalışmaların içinde etkili bir konumdaydı. Sonunda Cengiz İlhan’ın TBB yönetiminde bulunduğu yıllarda çıkarılan Avukatlık Yasası ile avukatların çok önemli olan bu eksiği giderildi, SSK kapsamında emekli olabilmeleri sağlandı.
Aynı yıllarda ben de Türkiye İsçi Partisi’nin Genel Yönetim Kurulu üyesiydim. TİP’i temsil eden karar organı, tüzüğüne göre, Genel Yönetim Kurulu’dur. Yeni Avukatlık Yasası, eski avukatlara ayrıcalıklı emeklilik olanağı getirince, TİP bu yasaya karsı Anayasa Mahkemesi’nde dava açtı ve anılan maddeler iptal edildi. Ben de davanın açılması kararını verenler arasındaydım. Çok eleştirilmeme neden olan böyle bir de çelişki yaşamıştım.
12 Mart darbesinden sonra tutuklandım. Yıl sonuna kadar Ankara Mamak Askeri Ceza Evi’nde tutuklu kaldım. Sekiz ay sonra ilk kez Mahkeme önüne çıkarıldığım 29 Aralık 1971 günü salıverildim. Mamak koskoca bir askeri garnizon. Cezaevi de söylendiğine göre tam ortasında. Nasıl girilip çıkılır, tutuklular bilmiyor. Neyse ki, salıverilenlere bir iyilik yapıp hangi yolla memleketlerine döneceklerse, terminalin kapısına kadar askeri bir araçla götürüyorlar. Beni de böyle uğurladılar. Tutukluların topladıkları paralarla uçakla İzmir’e döneceğim. Kızılay’da Yüksel Çarşısı’nın üzerindeki eski THY Terminali’nde Cengiz İlhan’la karşılaşınca, ikimiz de çok sevindik. Uçakta yan yana oturduk. Cengiz İlhan’ın anlattıklarıyla İzmir’e varmadan İzmir’i kucaklamak benim için çok keyifli olmuştu.
Barocu olmadığım için işlevsel açıdan çok sık karşılaşmıyorduk. O yıllarda Konak’taki işhanından bozma adliye odalarında güzel söyleşiler yapılırdı. Cengiz İlhan’ın mesleki yorumlarını, genele dönük anlatımlarını ve hele fıkralarını dinlemek her zaman güzeldi.
Cengiz İlhan’ın İzmir Barosu Başkanlığı’nın ikinci döneminde, Fehmi Çam’la ikimiz, Çağdaş Avukatlar Grubu’nun Yönetim Kurulu üye adayları olarak katıldığımız seçimi kazandık. Böylece Cengiz İlhan’ın sorumluluğuna biz de katılmış olduk. Birlikte çalıştık. Yönetim Kurulu toplantıları bittikten sonra gündemin son maddesi sırasında da çok güzel saatler geçirdik. Cengiz İlhan gerilimden, gerginlikten çok çabuk olağan davranışlara geçebilen, en iddialı olduğu tartışmaları bile kolayca tatlıya bağlamayı başaran bir üstadımızdı. Yalnız hukuku değil, insana dair her konuyu iyi bilir, doğru yorumlar yapar ve dostlarıyla paylaşırdı.
Elbette Baro Başkanlığım, Barolar Birliği’ndeki görevlerim sırasında da birlikte önemli görevleri üstlendik, elimizden geleni yapmaya çalıştık. Cengiz İlhan, uygulayıcı olduğu kadar bir hukuk kuramcısıydı. Öykücüydü. Anı yazarıydı. Açık sözlüydü, yerine göre isyancıydı.
Cengiz İlhan’ın hukuk ve genel toplumsal konulardaki son düşünceleri nelerdi? Elimde yepyeni bir belge var. 2011 yılı Nisan ayında yayınlanan Hukuk Düzlemi Dergisi’nin 1. sayısında İzmir Barosu Avukatları Azra Siray, Hüseyin Özgür ve Tamer Doğan’ın Cengiz İlhan’la yaptıkları bir söyleşi yayınlandı. Ben de, araya bir şeyler eklemeden üstadı kendi sesinden bir kez daha anımsamak üzere bu konuşmaları aynen aşağıya aktarıyorum. Cengiz
İlhan’a mesleğimize ve yaşamımıza verdiği katkıları nedeniyle teşekkürlerimi, saygılarımı, sevgilerimi sunuyorum.
Güney Dinç
CENGİZ İLHAN DİYOR Kİ:
• Hakimlik
Hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı gibi kavramların hâkimlerin 'takdir hakkı bağımsızlığı' olarak algılanması yanlıştır. Türk hukuk devrimi pozitiftir.
Ben Mecelle'yi Türkçeye çevirdim. Orada hâkimin takdir hakkı sıfırdır. Hiçbir alanda hâkime takdir hakkı vermemiş. Hatta hükmün altına örnek bile getirmiş. Kuralı koyuyor, 'mesela', diyor; örnek veriyor, somutluyor.
Bizim hocamız derdi ki "ben hâkimlere verilen takdir hakkından çok korkarım."
Hâkim hukuk kaynağı değil ki, uygulayıcı. Bir adamı tutuklayacak isen bunun yasal dayanakları olacak. Hukuki yorumu olacak. Genel gerekçelerle tutuklama kararının verilememesi gerekir.
Osmanlı'da kadılar vardı. Tanzimat'tan önce, örneğin İzmir kadısı hem idari yönden yetkiliydi hem de yargı yetkisine sahipti. Narh koyuyordu mesela. Bugün de kira bedelinin tespiti aynı şey değil mi? Bir tür kadılık. Bunlar idari tasarruflar olduğuna göre yargı idarenin yerine geçiyor. Ya da karar verirken, sözleşmede benim yerime geçiyor.
Oysa Borçlar Kanununa göre hâkim sözleşmenin esasına dokunamayacaktır. Kira tespitinde hâkim, "hayır o kadar vermeyeceksin, bu kadar vereceksin" diyor, belli şablonlara göre karar veriliyor. Bu yetki nereden geliyor peki? Ben bunu hukuki bakımdan çok zayıf görüyorum.
Hâkimlik kolay bir is olmadığı gibi, memuriyet de değil. Yargı bağımsızlığı denile denile bugüne gelindi. Haftada üç gün duruşma yapılıyor. Önceden dosya okunmuyor. Dava uzuyor. Bir dava zamanaşımına uğramışsa, bence sorumluluğu vazifesini yapmadığı için mahkemeye vereceksin. İş çokluğu bunun bahanesi olamaz. Bizim zamanımızda da iş çoktu, simdi de iş çok. Bence istinaf mahkemelerini de acilen hayata geçirmek gerekir.
Kürsü arkasına "adalet mülkün temelidir" diye yazarsan, önündeki hüküm veren kişi kendini devletin koruyucusu diye düşünür. Devlete bu açıdan bakar: böyle bir formasyon göstermesi gerektiğini düşünür. Fikren bağımlı olmaktan kurtulması güçtür. Başka ülkelerde böyle bir esas yoktur. Bizde de devlet adına değil, Millet adına karar verildiğinin bilincinde olmak gerekir. Eskiden Hazine ile gayrimenkul davaları çok fazlaydı. Kararlar genelde Hazine lehine çıkardı. Bugün ülkemizdeki arazilerin yarısının Hazine üzerinde olmasının nedenlerinden biri budur.
Bir dava on yılda bitirilemiyorsa, bu nasıl is? Hâkimler, avukatlar bir devlet hizmetini yerine getiren kişiler değildir.. Adalet dağıtılması bahse konudur. Bu meslekte hiyerarşi yoktur; elli yıllık hâkimle bir yıllık hâkimin oyu aynı değerdedir. Avukatlar için de durum aynıdır. Bu meslek özveri ister; bütün aksaklıkları sisteme yüklemek sorumluluktan kaçmaktır.
İşinin erbabı olan bir hukukçu önündeki dosya bin sayfa da olsa nereye bakacağını bilir, sorunu çözer. Her zaman söylüyorum: Aynı hukuk kuralıyla zulüm de yaratırsın mutluluk da. Bu da birikiminize, görüşünüze, kültürünüze bağlıdır.
Avukatlık
Genel kültürü, edebi derinliği, birikimi olmayan insan iyi avukat olamaz. Ben bazen dinliyorum bir avukatı, daha konuşurken vurguları yanlış yapıyor. Hiçbirimiz vurgu dersi almadık; sanırım zamanla, birikimle olan bir şey bu.
60'lı -70'li yaslarda olanlar bilir, eskiden büyüklerimizin hepsinin bir edebi derinliği vardı. Sınav sisteminin de bunda etkisi var. Bizim zamanımızda sözlü sınav bile vardı. Ben bütün stajyerlerime anlatırım. Benim fakülteye başladığım 1946 yılında İstanbul Hukuk Fakültesi'ne 2.000 kişi kayıt yaptırdı. Dört yıl sonra mezun olanlarımızın sayısı aralarında benim de bulunduğum 50 kişiydi. Konunun ciddiyetini anlatmak için başka söze gerek yok..
Türkiye'de lise öğretimi çöktü. Oysa bir çok şey liselerde kazanılır. Lise eğitimi güçlü olunca, gerisi gelir. O dönemde zaten liseye girme hakkını kazanmak da büyük olaydı. Ortaokuldan sonra eleme imtihanı vardı. Her öğrenciye iki hak tanınırdı. Haziran'da ve Eylül'de. üç ders vardı; birinden kalınca, diğerlerinden de kalmış sayılırdınız. Başka imtihana da giremezdiniz. İki hakta geçememişseniz bir daha liseye kabul edilemezdiniz.
Lisede de sıkı bir sistem söz konusu idi. Önce sözlü imtihan, sonra olgunluk.. Olgunluk sınavında başarılı olamazsanız üniversiteye giremezdiniz. Simdi ise her şey dört senelik üniversite tahsiline bağlanmış durumda. Elbette çok iyi yetişmiş gençler var, ama bunun için özel çaba harcamaları, kendilerini geliştirmeleri gerekiyor.
Ceza Yargılaması
İktidarlar gelip geçicidir. Ama bazı şeyler kalıcıdır.. Örneğin sıkıyönetim mahkemelerinin eylem birliği gerekçesiyle herkesi bir davada toplaması. Herkesin yaptığı fiilleri toplu halde değerlendirmek ve her eylemi kendi çerçevesinden çıkarmak. Hükümete hakaret ettiği iddia edilen bir kişiye "hayır sen hakaret amacıyla değil, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetini ıskat etmek için hareket ediyorsun." diyorsun. Veya banka soyan bir adamı gasp fiili yerine eski TCK.'nın 146., simdiki 309. madde hükmüne muhalefetten yargılıyorsun, olmaz..
12 Mart 1971 darbesinden sonra İzmir Barosu olarak herkes islediği suçtan yargılansın, dedik. O dönemde Askeri Savcılık bir görüş yazdı. Askeri YargıtayGenel Kurulu da karar verdi. Her sanığın cürmü aynı kast altında toplandı ve yeri geldi, dernek kurmak bile TCK.'nın 146. maddesinin ihlali olarak değerlendirildi. Böylece ceza hukukunun birçok temel kavramı ortadan kaldırıldı. Bence Türk hukukunu asıl çıkmaza sokan bu gibi uygulamalardır.
Bilindiği gibi bizim hukukumuz "yakın illiyeti kabul eder. "Sebep olmak" ayrı bir şeydir, "işlemek" ayrı. "Sen öyle bir ortam yaratıyorsun ki, hükümetin düşmesine sebep oluyorsun!" mantığını bizim hukukumuz kabul etmez. Cezaya sebep eylemlerdir, fikirler değil. Dört bin sayfa iddianame mi olur? Bizim burada bir başsavcı vardı, o söylerdi, "iddianamenin iyisi bir buçuk sayfadır" diye.
Bunlar hiç tartışılmıyor. Sanki mevzuat buna uygunmuş gibi, eylem müsaitmiş gibi davranılıyor. Bence yanlış bu. Böyle giderse, yarın öbür gün başkası gelecek bu defa bunlar aynı isleme tabi tutulacak. Bu hukuk değildir, engizisyondur. Bu siyasi hukuktur. Siyasallaşma varsa bundan daha ötesi yoktur.
Gözünden gözlüğü çıkarıyorsun; kim gelmiş, ha bu komünisttir, bunun yaptığı gasp eylemi hükümeti devirme amaçlıdır.. Böyle şey olmaz.
"Teşebbüsün teşebbüsü" olmaz. Kastı da eylem belirler. Adamın kafasına ateş edersen, öldürmek istiyorsundur. Öbürü niyettir, saiktir. Dürtüyü suç olarak kabul ederseniz o zaman herkesi içeri almak gerekir.
Bu konular niye tartışılmıyor?
Sınırlı Demokrasi
Hep kendi kendimize yalan söylüyoruz. Sınırlı demokrasi var bizim kafamızda. Tabii ki her devlet, her toplum kendini korur. Demokraside rejimin esasları üzerinde tartışma olmaz. Hiç kimse de bu tartışmayı yapmıyor zaten. Fransa'da yapıyorlar mı, Almanya'da yapıyorlar mı? Yapmıyorlar. Biz bugün hala Cumhuriyet'i tartışıyorsak, bir asır olmuş, hala bunları tartışıyorsak, olmuyor iste. Rejim tartışması yapılıyor. Bunun nesini tartışacağız?
Ama eskiden de böyleydi. Halk Partisinin de bunda günahı var. Ne kadar insan harcandı. Türkiye'de sol, kültürel çizgide Halk Partisi ile aynı çizgideydi. Batılıydı. Kültürel yönden batıya dönüktü. Bu noktada Halk Partisi ile birleşiyordu. Buna rağmen geçmişte Halk Partisi sağla işbirliği yaptı..
Bütün darbeler sanki sağa karsı yapılmış gibi, simdi konuşuyorlar. Kimse de ağzını açmıyor. Kaç nesil harcandı! Bu ülkenin en değerli çocukları ya öldürüldü, ya da hapislerde çürüdü. Ben her zaman söylüyorum. Kurtuluş Savası hakkında, Atatürk hakkında yazılan bütün kitapları solcular yazdı. Nerede yazdı? Hapishanede. Kemal Tahir, Nazım Hikmet, Hasan İzzettin Dinamo, hepsi. Çok karanlık günlerden geldi Türkiye. Yazık ettiler.
CENGİZ İLHANLA SÖYLEŞİ
İZMİR LİFE
Röportaj: Mehmet Şakir ÖRS
O, hep ünlü şairimiz Attila İlhan’ın kardeşi olarak bilinir, tanınır, anılırdı. Oysa mütevazı ve sakin kişiliğiyle kendi meslek yaşamında , hukuk ve demokrasi alanında etkin mücadeleler vermiş önemli bir aydınımızdı. Aynı zamanda İzmir’in tarihi ve kültürü üzerine de çalışan, eserler veren bir düşün insanıydı. Bunu son yayımladığı kitapla bir kez daha kanıtlamıştı. Şimdiye kadar Cengiz İlhan’la çoğunlukla Attila İlhan üzerine konuşulmuş. Biz bu kez farklı bir şey yapmak istiyor ve Cengiz İlhan’la Cengiz İlhan’ı konuşmak istiyoruz. Hastalığı ile boğuştuğu günlerde kendisini evinde ziyaret ediyoruz. Amacımızı gerçekleştiriyor ve onca hastalığına karşın kendisi ile güzel bir söyleşi gerçekleştiriyoruz.
Ama ne yazık ki O, görüşmemizin yayımlandığını göremeden aramızdan ayrılıyor. Çok sevdiği İzmir’e ve bizlere veda ediyor. İzmir Life’ın bu sayısında, geçtiğimiz günlerde kaybettiğimiz , İzmir Barosu’nun eski başkanlarından Av.Cengiz İlhan’la ölümünden önce yaptığımız ve yayına hazırladığımız son görüşmeyi yayımlıyoruz. Böylece gecikmeli de olsa, tüm hemşehrilerimiz adına anısına saygı sunmak istiyoruz.
Bir İzmir-Karşıyaka beyefendisi
Cengiz İlhan’la dostluğumuz nasıl başladı diye düşünüyor ve belleğimi yokluyorum... Onu eski bir Karşıyakalı olarak elbette biliyor ve tanıyordum. Deneyimli bir hukukçu olarak meslek anılarını yazdığı, Dönemeç yayınlarından çıkan kitabını okumuştum. Ülke sorunları ve düşünce yaşamımız üzerine yazılarına gazete ve dergilerde sıkça rastlamıştım. Tabii bir de İzmir Barosu’nun eski başkanı olarak mesleki eylemlerinden biliyordum. Ama onunla asıl dostluğumuz ve yakınlığımız, ağabeyi Attila İlhan’ın ölümünden sonra oldu. İzmir’de düzenlenen saygı ve anma toplantılarında birlikte olduk. Hele Menemen’de düzenlenen yemekli bir toplantıya konuk konuşmacı oluşumuzu ve keyifli seyahatimizi unutamıyorum. Cengiz beyin, Attila İlhan’ın anısını yaşatmak için verdiği anlamlı uğraşların da yakından tanığıyım. Cengiz beyi düşününce, son yıllarda Karşıyaka-Konak vapurundaki karşılaşmalarımızı da anımsıyorum. Başında şapkası ve elinde bastonuyla hemen her Çarşamba İzmir tarafına geçip kadim dostlarıyla rakılı buluşmalar gerçekleştirirdi. Biz de bu vesileyle vapurda karşılaşır, İzmir-Karşıyaka tarihi üstüne ve güncel olaylarla ilgili olarak, tadına doyulmaz kısacık vapur sohbetleri yapardık. Söyleşimizi vapurdan indikten sonra da dakikalarca ayakta sürdürürdük. Cengiz İlhan, uzunca bir süredir sağlık sorunlarıyla boğuşuyordu. Artık o hemen her Çarşamba vapurda karşılaşmalarımıza vesile olan rakılı dost buluşmalarını da gerçekleştiremiyordu. Ama yaşadığı onca sağlık sorununa karşın, yeni çıkan kitabının sevincini de sürüyordu… İlhan’ın “Gavur İzmir’den Türk İzmir’e “ isimli kitabı geçtiğimiz günlerde yayımlandı.
Özel bir şehir!
Cengiz İlhan, İzmir için neden özgün bir şehir tanımlaması yaptığını kitabında şöyle açıklıyor: “Tarih içinde, hangi çağda olursa olsun, depremlere,savaşlara,salgınlara, göçlere rağmen İzmir aynı İzmir olarak kalmasını bilen nadir şehirlerdendir. Kimi büyük şehirler vardır; yaşadıkça kişiliğinizi kaybeder, giderek yok olursunuz. Şehir bütün ağırlığıyla üzerinize çökmüş, sizi esir almış, ezmiş, yok etmiştir. İzmir öyle bir şehir değildir; kişiliğinize saygı duyar, size destek olur, size değer verir, size yaşadığınızı, yaşamın güzelliklerini, kendinizi, kişiliğinizi hissettirir. İzmir özgün bir şehirdir; özel bir şehir!” Cengiz bey, kitabının “Karşıyaka Çocuğu” başlıklı son bölümünde Karşıyaka ile ilgili anılarını, izlenimlerini de anlatıyor. “… Böyle bir iklim, böyle bir yaşam, şüphesiz ister iklim deyin ister güneş veya deniz, ne derseniz deyin, ister bir yaşam biçimi olarak nitelendirin, kanımca burası, şehrimiz, dünyanın insanlar, bitkiler, hayvanlar ve bütün yaratıklar için yaşanacak en güzel köşelerinden birisidir. Burada yaşamış, yaşlanmış, ihtiyarlamış olmak, böyle bir çevrede ömrünü tamamlamak az mutluluk değildir. İzmir’de Karşıyaka gibi bie şehirde yaşamış, bu mutluluğa ulaşmış bir kişi olarak, doğrusu kendimi çok şanslı görüyorum. “
Çiçek Palas olayı
1927 İzmir Menemen doğumlu olan Cengiz İlhan, Karşıyaka’da büyümüş, ilk ve orta öğrenimini Karşıyaka ile Anadolu’nun çeşitli ilçelerinde yapıp İstanbul’da tamamlamış. Ağabeyi ünlü edebiyatçımız Attila İlhan’ın siyasal nedenlerle küçük yaşlarda yaşadığı tutuklanma ve okuldan uzaklaştırma cezası nedeniyle, 1943’te iki kardeş İstanbul Işık Lisesi’ne gitmişler. Ve orada liseyi birlikte bitirmişler. Sonra yine birlikte Paris’e uzanmışlar. İlhan, Paris macerasını şöyle anlatıyor: “Hukuk 3’teyken, Attila ile birlikte Paris’e gittik. 1949 Kasım ayıydı. Orada Fahri Petek’le tanıştık. Bergamalı bir eczacıydı. Otel odasında yaşıyordu. Bize yardımcı oldu. Ama bir süre sonra ben geri döndüm, orada yapamayacağımı anladım. Abim orada kaldı. Bilinen serüvenleri yaşadı. Sonra ülkeye dönüp Esat Adil Müstecaplı’nın partisinde çalıştı. Esat Adil, Ceza İşleri Genel Müdürlüğü yapmış, Foça açık cezaevini kurmuş önemli bir isimdi. Tan gazetesinde yazardı.”
Ağabeyi Attila İlhan’ın serüvenci, renkli kişiliği ve dalgalanmalarla dolu yaşam öyküsüne karşın; Cengiz İlhan sakin, dingin bir yaşam çizgisi izliyor. Bunu bir ölçüde Paris’i bırakıp gelmesinden de anlıyoruz. Ancak onun da başından geçen ilginç olaylar var. Bunlardan birisi de Nazım Hikmet’in cezaevinden kurtarılması kampanyasında yaşanan “Çiçek Palas olayı”. Cengiz İlhan, Çiçek Palas olayını şöyle anlatıyor: “1950’de Nazım’ın kurtarılması için kampanya yürütülüyordu. O zaman İleri Gençlik Birliği vardı. Onlar kampanya kapsamında Çiçek Palas otelinde bir toplantı düzenlediler. Ben de İstanbul Hukuk’ta öğrenciydim. Toplantıya katıldım. Tam kürsüde Nazım’ın şiirlerini okuyordum ki zamanın İstanbul Valisi Kerim Gökay ve polisler toplantıyı bastılar. Toplantı dağıtıldı ve karışıklıklar yaşandı. Bu olayı hiç unutamıyorum.”
‘Eski Tüfekler’
Cengiz beyle yeni kitabından yola çıkarak başlattığımız söyleşiyi, İzmir’in toplumsal mücadele tarihi ve o tarihte yer alan kişiliklerle sürdürüyoruz. Cengiz İlhan, yaşı gereği o dönemleri çok iyi anımsıyor ve o kişilikleri de çok iyi biliyor. Kendisi aktif görevler almasa da hep bu çevrelerin içinde olmuş. “1940’lı yıllarda Karşıyaka’da yaşayan Orhan Rahmi Gökçe bizim aile dostumuzdu. Dönemin Karşıyaka Lisesi edebiyat öğretmeni Lütfiye Güçlü, Asım Kültür’ün kardeşi İsmet Kültür o yılların Karşıyaka’sında toplumsal mücadele çevrelerinin insanlarıydılar. Nazım’ın “Gece Gelen Telgraf” isimli şiirini abime veren Cemşit, abimin yakın arkadaşıydı. Kendisi Acem kökenliydi, sonra Bağdat’a gitti. Celal Bey asfaltında manavlık yapan Selahattin bey vardı. Sonraları edebiyatımızın önemli isimlerinden olan Şükran Kurdakul, ortaokulda benim sınıf arkadaşımdı. İzmir Halkevi’nce yayımlanan Fikirler dergisi, İzmir’in toplumsal kültür – sanat yaşamında önemli izler bırakmıştır. O yıllarda Vehide Baha Pars, İzmir Kız Lisesi müdüresiydi.“
Cengiz İlhan bir bölümüyle yakın arkadaşlıklar kurduğu İzmir’in eski tüfeklerini anlatmayı sürdürüyor: “ Cazım Aktimur, İzmir’in sol tarihinin önemli bir ismiydi. Karşıyakalı Ahmet Bilge arkadaşımdı. Kendisi yapı ustası okulu mezunuydu. Karşıyaka Eshot’ta çalışıyordu. Bu nedenle sucu lakabıyla biliniyordu. Ağabeyi Macit Bilge, ticaret odası genel sekreterliği yapmıştı. Eski sol siyasal hareketin ikili bir yapısı vardı. Bilindiği gibi bunun bir kolunu Şefik Hüsnü – Zeki Baştımar çizgisi temsil ederdi, diğer kolunu da Mihri Belli – Erdoğan Berktay çizgisi oluştururdu. 1950’lerin başlarında da İzmir’de böyle ikili bir yapı vardı. Bunlar birbirleriyle de uğraşırlardı. Bu çekişmenin TİP’in ilk dönemlerinde de yansıması olmuştur. “ Türkiye İşçi Partisi’nin (TİP) ilk dönemlerinde İzmir’de öne çıkan isimler de Cengiz İlhan’ın hem arkadaşları hem de meslektaşlarıymış. Bizim de sağlığında yakından tanıdığımız ve adımıza imzaladığı şiir kitabını kitaplığımızda özenle koruduğumuz rahmetli Av. Nuran Yuluğ, Av. Nurullah Turksavul ile İzmirlilerin fotoğrafçı olarak bildikleri Esat Balım bu isimlerin başında geliyor. Genel Başkan Mehmet Ali Aybar ile işbirliği yapan Berktay’ın 1960’lı yıllarda TİP’in İzmir’deki gelişim süreci üzerinde de etkili olduğunu söylüyor.
Hukuk ve demokrasi mücadelesi
1950’de İstanbul Hukuk Fakültesi’ni bitiren ve 1952’den itibaren İzmir’de serbest avukatlık yapan Cengiz İlhan’ın yarım asrı aşkın meslek yaşamı, hep hukuk ve demokrasi mücadelesi ile geçmiş. 1974-1978 yılları arasında İzmir Barosu başkanlığı yapan, 1963-1969 yılları arasında Türkiye Barolar Birliği kuruluş çalışmalarına katılan İlhan, Türkiye Barolar Birliği’nin kurucu yönetim kurulunda başkan yardımcılığı da yapmış. (1969-1972) Hukuk alanında yayımlanmış bir çok kitabı bulunan İlhan, yaşamı boyunca hep hukukun üstünlüğü ve demokrasinin yerleşmesi için uğraşılar, mücadeleler vermiş. Hem bir hukuk insanı hem de çağdaş bir aydın olarak ülkesine karşı olan borcunu yerine getirmeye çalışmış. Peki ya İzmir’e karşı borcu? Kendi deyişiyle “İzmir’e karşı ödemem gereken ‘güzel bir yaşam’ borcum var” diyen İlhan, bizce bu borcunu da son olarak yayımladığı ‘Özgün Bir Şehir’ kitabıyla fazlasıyla ödedi.
İzmir Life Dergisi – Eylül 2011
Röp: Mehmet Şakir Örs
ATTİLA İLHAN LİSELİ GENÇLER KOMPOZİSYON YARIŞMASI
Attila İlhan Bilim Sanat Kültür Vakfı tarafından düzenli olarak verilmektedir.
Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması 2009
Birincilik..Mehmet Can Alataş / İstanbul Özel Mef Lisesi
İkincilik.. Mişelin Tagan / İstanbul Özel Saint Joseph Fransız Lisesi
Üçüncülük..Fikret Baykalı / Denizli Nalan Kaynak Anadolu Lisesi
Mansiyonlar
Furkan Lüleci / Manisa Alaşehir Lisesi,Melisa Artan / Aydın Söke Hilmi Fırat Anadolu Lisesi,Selimcan Yırtımcı / Bursa Ali Sönmez Fen Lisesi,Cemre Ağaoğlu / Ankara Özel Arı Fen Lisesi
2. Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması - 2010
Birincilik..Rabia Nur Kaya / Çorum Anadolu Lisesi
İkincilik.. Salim Kartal / Kütahya Nafi Güral Fen Lisesi
Üçüncülük..Nurfidan Çerko / İstanbul Kartal İmam Hatip Lisesi
Mansiyonlar
Aydil Türkili / İstanbul Vefa Lisesi , Tuğce Doğan / İzmir Amerikan Lisesi, Gülsüm Eser / Düzce Öğretmen Lisesi, Ufuk Gökçek / Gaziantep Özel Sanko Lisesi
3. Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması – 2011
Birincilik….….İlayda Fidan / Denizli - Lütfü Ege Anadolu Öğretmen Lisesi
İkincilik……....D. Gökhan Kenesarı / Edirne - 80 Yıl Cumhuriyet Anadolu Lisesi
Üçüncülük….İlke Bıçakcı / İstanbul - Özel Florya Final Okulları
Mansiyonlar
Selda Salman / Erzincan - Milliyet Öğretmen Lisesi, Elif Yalçın / Isparta – Gazi Sosyal Bilimler Lisesi, Zeynep Şimşek / Antalya – Özel Antalya Koleji, Sahra Erdoğan / Zonguldak - Gülüç İbrahim İzmirli Anadolu Lisesi
4.Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması – 2012
Birincilik…. Ali Çakal / Kocaeli – TEV İnanç Türkeş Özel Lisesi
İkincilik……. Dila Toplusoy / İstanbul - St Benoit Lisesi
Üçüncülük..Yunus Emre Gürcan / Kütahya – Nafi Güral Fen Lisesi
Mansiyonlar
Tuğberk Tanrısevdir / Antalya - Antalya Fen Lisesi, Irmak Gayaf / İzmir - Özel Işıkkent Anadolu Lisesi
5.Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması – 2013
Birincilik…. Aleyna Aktaş / Bursa-Osmangazi Necatibey Kız Teknik ve Meslek Lisesi
İkincilik……. Melek Canan Görgülü / Bitlis-Tatvan Anadolu Lisesi
Üçüncülük…..Merve Erdoğan / Kütahya- Merkez Nafi Güral Fen Lisesi
Mansiyonlar
Ulaş Bager Aldemir / Ankara-Çankaya Reha Alemdaroğlu Anadolu Lisesi, Melodi Var Öngel / İzmir Amerikan Koleji
6. Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması – 2014
Birincilik…. Tuğçe Özateş / Gebze-TEV İnanç Türkeş Özel Lisesi /
İkincilik…….Şeyda Ceren Ünsaler / Manisa Fen Lisesi
Üçüncülük…....Melike Arslan / Alanya-Hasan Çolak Anadolu Lisesi
Mansiyonlar
Kardelen Tülübaşlı / Denizli Lisesi - Kubilay Elmacı / İstanbul Özel Darüşşafaka Lisesi
7.Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması – 2015
Birincilik…. Enver Can Özer / Uzunköprü-Edirne/ TEV Orhan Çetin Fen Lisesi
İkincilik……. Oğuzhan Kızıltaş / Yıldırım-Bursa / Işıklar Askeri Hava Lisesi ve Ali Levent Çınar / Efeler-Aydın / Aydın Fen Lisesi
8. Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması -2016
Birincilik…. Naime Önal / Maltepe-İstanbul / Özel Marmara Koleji/
İkincilik……. İrem Aslan / Mamak-Ankara / Hasan Ali Yücel Sosyal Bilimler Lisesi
Üçüncülük….... Muhammet Fatih Akgül / Fatih-İstanbul / Cibali Erkek Anadolu İmam Hatip Lisesi
Mansiyonlar
Dilara Dağcı / Melikgazi-Kayseri / Özel Kayseri Bahçeşehir Koleji Fen Lisesi
Deniz Temel / Antakya-Hatay / Ted Hatay Koleji
9. Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması -2017
Birincilik…. Erdi Aydoğdu / İstanbul / Vefa Lisesi
İkincilik……. Ege Argun / Hatay / Ted Hatay Koleji Özel Anadolu Lisesi
Üçüncülük….... Duygu Ekim / Ankara / Selçuklu Anadolu Lisesi
Mansiyonlar
Pırıl Okay / İstanbul / Özel Amerikan Robert Lisesi
Kerem Başköy / Düzce / Turgut Özal Anadolu Lisesi
10.Attila İlhan Liseli Gençler Kompozisyon Yarışması – 2018
Birincilik…. Doğa Çakar / İzmir Özel Tevfik Fikret Anadolu Lisesi
İkincilik……. İrem Nur Bağlayıcı / İstanbul / Kabataş Erkek Lisesi
Üçüncülük….... Aysu Altaş / İstanbul / Galatasaray Lisesi
Mansiyonlar
Bilge Nur Deniz / İstanbul / Beşiktaş Atatürk Anadolu Lisesi
Selcan Yıldız / Diyarbakır / Gaffar Okkan Anadolu Lisesi
***
ATTİLA İLHAN EDEBİYAT ÖDÜLLERİ
Attila İlhan Bilim Sanat Kültür Vakfı tarafından düzenli olarak verilmektedir.
Attila İlhan Edebiyat Ödülleri 2016
Attila İlhan Roman Ödülü - Ali Gür / Tavanarası
Attila İlhan Şiir Ödülü – Tuğrul Tanyol / Gelecek Günlerin Şarabı
Roman Dalı Vakıf Özel Teşvik Ödülü – Işıl Kocaoğlan / Bir Sabah Uyandığımda Yoktum
Şiir Dalı Vakıf Özel Teşvik Ödülü – Onur Şahin / Gamdan Kale
2. Attila İlhan Edebiyat Ödülleri 2017
Attila İlhan Roman Ödülü - Hikmet Hükümenoğlu / Körburun
Attila İlhan Şiir Ödülü – Adnan Özer / Yol Şarkıları
Roman Dalı Vakıf Özel Teşvik Ödülü – Jale Şengün / Lakin Bu Bir Masal
Şiir Dalı Vakıf Özel Teşvik Ödülü – Selenay Kübra Koçer / İlk Ayrılık