Hasan Fethi, Çev. Serpil Özaloğlu, Yay. Haz. Dilşad Aktaş, N. Müge Cengizkan, Mart 2010, Mimarlar Odası Yayınları, Ankara; 187 sayfa.
“Gurna: İki Köyün Hikayesi” (1969), “Halkla Beraber İnşa Etmek” (1970),“Yoksullar için Mimarlık” (1973) ve “Katılımcı Mimarlık” (2010), kitabın farklı dillerdeki başlıklarıdır. Hepsi de birbirini tamamlar. Mısırlı Mimar Hasan Fethi kitabında, Yeni Gurna köyünün tasarlanması ve inşa edilmesi deneyiminin hikayesini anlatsa da, içeriği bu deneyimle sınırlı kalmaz. Malzeme olarak kerpici öne çıkarsa da, mesajı, mutlaka kerpiçle inşa ediniz değildir. Zaten önsözünde, kitabının, kırsal kesimin yaşam koşullarını iyileştirmeye yönelik yeni bir yaklaşım için çağrı olduğunu söyler ve der ki:
“Bu yaklaşım, mimarın ilgisini çeken teknik sorunlardan daha fazlasını içerir: karmaşık ve hassas toplumsal ve kültürel sorunlar, ekonomik sorunlar, projenin hükümet tarafından nasıl karşılanacağı, vb. Bunlar[ın] (…) her biri diğeriyle birlikte çözüm bekler. Kitapta her sorun (ekteki teknik bilgilerin dışında) kendi mantığı içerisinde ama karmaşık bir bütünün parçası olarak ele alınmıştır. Böylece okuyucu, özel ilgi alanı ve nitelikleri ne olursa olsun, planlama felsefesini kavrayabilecektir. (…) Şu an için metin, [köylünün] yazgısını ellerinde tutanlar içindir: mimarlar, şehirciler, toplumbilimciler, antropologlar, konutla ve kırsal kesimin yaşam standardıyla ilgilenen tüm bölgesel, ulusal ve uluslar arası görevliler, politikacılar ve tüm hükümetler, kırsal kesime yönelik resmi bir politika oluşturmaya yardım eden herkes…”
Kitap güncelliğini korur ve farklı okumalara imkân tanır. Örneğin kitabı, sonu hüzünlü biten mimari bir masal gibi okuyabiliriz. Ya da yazarın gelenek konusuna mimari açıdan bakışını irdeleyerek okuyabiliriz. Kuramsal bir çerçeveye oturtup II. Dünya Savaşı sonrası Batı ve ABD kökenli modernist, teknokrat planlama söylemlerine ve yöntemlerine karşı bir duruş ve uygulama örneği olarak alıp dersler çıkarabilir; 1970’lerde oluşmaya başlayan, sürdürülebilir çevre (kır, kent) planlamasına paralel bir vizyon oluşturmada kullanabiliriz.
Kentsel, kırsal çeşitli dönüşümlerin yaşandığı ülkemizde, toplumun yararına alındığı düşünülen kararlarla, mikro ölçekteki bireylerin fiziksel çevrelerini ilgilendiren kararların dengesini düşünebiliriz. Fethi’nin metni bize bu konuda şu soruları da sordurabilir: binadan kent ölçeğine, ya da köy ile ara kesitteki kasaba ölçeklerinde, planlama stratejileri, kesin ve bitmiş kararlardan çok fiziksel çevrenin gelişiminde kargaşanın önünü alabilecek, zaman içinde değişim/dönüşüm esnekliğini de sağlayabilecek planlara/kararlara dönüşebilir mi? Son yıllarda adından çok söz edilen “katılım” eyleminin ve eylemin öznesi “katılımcı”nın tarifini ve müdahale biçimini, ya da işbirliğinin nasıl bir yöntemle sağlanacağını belirlememizde yardımcı olabilir mi?
Fethi’nin Gurna deneyiminin bu ve benzer soruları tartışmaya açması dileğiyle…