Arapça'sı hâldir. İslâm hukukunda dayı ile yeğen arasındaki bağdan şahıs, aile ve miras hukuku gibi alanlarda birtakım karşılıklı hak ve vazifeler doğmaktadır. Hukukçuların çoğunluğu, şahsın hukuku bakımından dayının küçük üzerinde velayet hakkının olmadığı görüşündedir. Ebû Hanîfe'ye göre ise baba tarafından erkek akrabadan (asabe) kimsenin bulunmaması halinde küçük üzerindeki velayet hak ve görevi belli bir sıra dahilinde diğer akrabaya, bu arada dayının da içinde bulunduğu zevi'l-erhâma intikal eder. Zevi'l-erhâm, asabe ve mirasta belirli pay sahibi (ashâb-ı ferâiz) veya asabe olmayan kadın ve erkek akrabanın teşkil ettiği grubun genel adıdır.
Aile hukukunda dayı muharremât hi-dâne ve nafaka konularında söz konusu edilir. Kur"an'da evlenilmesi yasak kadınlar {muharremât) arasında kızkardeş kızları da sayılmış510, dayı kızlarının ise helâl olduğu bildirilmiştir511. Buna göre dayı ile yeğen ve yeğenin fürûu arasında devamlı bir evlenme engeli vardır. Bu hususta nesepten dayı ile süt dayı arasında bir fark yoktur. Yakınlar arası görgü kurallarının düzenlenmesini konu alan bir başka âyette de512 dayı yakın akraba arasında sayılır. Kadınların Ör-tünmesiyle ilgili âyette513, kadının kimler yanında daha serbest giyinip dolaşabileceğine temas edilirken bunlar arasında dayı ve amca zikredilmez. Bununla birlikte İslâm âlimleri evlenme yasağını514 ölçü aldıklarından dayı ve amcanın diğer yönlerden de kadının mahremi olduğunda hemen hemen görüş birliği içinde olmuşlardır. Ancak evlenme yasağı ve mahremiyet yönünden kişinin baba ve anne tarafından akrabası arasında denge bulunmakla birlikte sosyal ve ekonomik hak ve görevlerde baba tarafından akraba önceliğe sahiptir. Küçüğün bakımı ve yetiştirilmesi (hidâne) hak ve görevi anne, diğer yakın kadın akraba ve asabe derecesinde erkek hısımı bulunmadığında Ebû Hanîfe'ye göre dayının da içinde bulunduğu zevi'l-erhâm grubuna intikal eder. Hanbelîler de bu görüşte olmakla birlikte fakihlerin çoğunluğuna göre dayının hidâne hakkı yoktur. Nafaka mükellefiyetine gelince, Hanefî fakih-leri, zevi'l-erhâmdan olup evlenilmesi caiz olmayan hısımların, bu çerçevede dayı ve yeğenin karşılıklı olarak nafaka hak ve mükellefiyetine sahip olduklarını kabul ederler. Mâliki ve Şafiî fakihlerine göre ise zevi'l-erhâm nafaka mükellefiyeti çerçevesine girmemektedir. Hz. Ömer, İbn Ebû Leylâ, Takıyyüddin İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye ile bir rivayette Ahmed b. Hanbel'e göre de birbirleriyle evlenmeleri caiz olsun olmasın, sıra kendilerine geldiğinde, biri diğerine mirasçı olabilecek bütün hısımlar arasında karşılıklı nafaka yükümlülüğü vardır.515
Miras hukukunda dayı zevi'l-erhâm sınıfındaki mirasçılar arasında yer alır. Bazı sahâbîlerle İmam Mâlik ve Şâfirye göre zevi'l-erhâmın mirasçılık hakkı yoktur. Sahabenin çoğunluğuna, Hanefî ve Hanbelî hukuk ekollerine göre ise asha-bü'l-ferâiz ve asabe sınıfındaki mirasçılar bulunmadığında mirasçılık hakkı, aralarında dayının da yer aldığı zevi'l-erhâm grubuna intikal eder. Bir hadiste, "Dayı vârisi olmayanın vârisidir, onun diyetini öder ve malına mirasçı olur" denilmektedir516. Mâliki mezhebinde hicrî II. (VHl.). Şâfiîler'de ise IV. (X.) asırdan itibaren beytülmâlin düzensizliği gerekçe gösterilerek zevi'l-erhâmın mirasçı olması görüşü benimsenmiştir. İbn Hazm ise orta bir yol tutarak bu durumda zevi'l-erhâma, sadece fakir olmaları halinde ve ihtiyaçları oranında bir hisse verileceği, kalan teri-kenin ise bütün müslümanlann istifadesine sunulacağı görüşündedir. Miras-çılık hakkı zevi'l-erhâma intikal ettiğinde dayının hangi usul ve sıra dahilinde mirasçı olacağı da hukukçular arasında tartışmalıdır. Hanefîler'e göre dayı ze-vi'1-erhâmin dördüncü sınıfında yer alır ve ilk üç sınıftan mirasçı bulunduğu sürece mirasçı olamaz. Çoğunluğa göre ise dayı anne yerine konur ve onun gibi vâris olur. Dayının, suçlunun diyet borcunu üstlenecek âkıle'sinde yer almadığında görüş birliği vardır. Bu anlayışın, İslâm miras hukuku sisteminde dayının mirasçı olma ihtimalinin çok zayıf olmasıyla da bağlantısı vardır.
Yargılama hukuku bakımından dayı ile yeğenin birbirleri hakkında şahitlik yapabilecekleri hususunda İslâm hukukçuları görüş birliği içindedirler.
Bibliyografya:
Tâcü'l-'arûs, "hvl" md.; İbn Mâce. "Dİyât", 7, "Ferâ'iz", 9; Ebû Dâvûd. "Ferâ'iz", 8; Hat-tâbî. Mecâlimü's-$ünen, Humus 1969, III, 322; Kâsânî, Bedâ'f, II, 257, 261, 262; IV, 30, 42; VI, 272; İbn Kudâme, el-Muğm, XII, 69; Azîmâ-bâdî, 'Aunü'l-ma'bûd, VIII, 106, 107; Karaman. islâm Hukuku, I, 258-260, 342, 351, 418-419; Zühaylî. el-Ftkhü'l-İstâmî, VI, 569; Mu.Fİ, IV, 320-333; Mu.F, III, 49-63; XIX, 8-10; Y. Linant de Bellefonds. "Khâl", £/?(İng), IV, 916-917
DAYI
XVI. yüzyılda Osmanlı Devletî idaresi altına giren Tunus, Trablusgarp ve Cezayir eyaletlerinde yönetimi ele geçiren kimselere verilen unvan.
Daha çok denizcilikle uğraşan Kuzey Afrika eyaletleri halkından Akdeniz'de korsanlık yaparak meşhur olmuş denizcilere de dayı unvanı verilirdi. Bunlar Akdeniz siyaseti ve ticaretinde önemli rol oynamışlardır. Garp ocakları adı verilen bu eyaletlerin yönetimi diğer eyaletlerden farklı idi. Buralara da merkezden beylerbeyiler tayin edildiği halde idarî işler daha çok divan adı verilen eyalet meclislerine bırakılmıştı. Meclislerin kendi üyeleri arasından seçtikleri başkana ise dayı adı verilirdi. Bu eyaletlerin güvenliğini sağlamak üzere görevlendirilen yeniçeri ağası ve bütün subaylarla denizcilerin reisleri divan üyesi idiler. XVII. yüzyıl başlarından itibaren sayıları giderek artan yeniçeriler çeşitli bahanelerle isyan çıkarmaya, cinayet İşlemeye ve halka zulmetmeye başladılar. Bu arada Anadolu'nun ve Ege adaları halkının kabadayıları da bu ocaklara katılıyorlardı. Bazan da bu ocaklardan özel olarak gönderilen adamlar Batı Anadolu sahillerinde dolaşarak "solumadan can vermek, terlemeden para kazanmak" isteyenleri bayrakları altına girmeye çağırırlardı. Böylece zamanla yeniçeriler arasında da dayı adı verilen nüfuz sahipleri türedi.
Eyalet divanında üye olan yeniçeri subaylarıyla askerler arasındaki mücadele, sonunda Tunus'ta ihtilâl çıkmasına sebep oldu. Yeniçeri askerleri 20 Ekim 1591 günü toplantı halinde bulunan divanı basarak seksen kadar bölükbaşıyı öldürdüler. Baskından sonra çeşitli gruplara ayrılan yeniçeriler grubun başkanı seçtikleri kimseye de dayı dediler. Dayıların en nüfuzlusu ve taraftan çok olanı memleketin yönetimine hâkim oldu. Böylece Tunus'ta merkezden gönderilen valilerin gölgede kaldığı "dayılar devri" başlamış oldu. Osmanlı Devleti de çeşitli iç ve dış meselelerle uğraştığından bu oldubittiyi kabullenmek zorunda kaldı. Hatta çok defa merkezden vali gönde-rilmeyerek dayı seçilen kimseye beyler-beyilik payesi verilmeye başlandı. Ancak bu da fazla uzun sürmedi; "emîrü'1-ev-tân" (vatan beyi) denilen sancak beyleri Tunus beylerbeyiliğini de kendilerine tevcih ettirerek "paşa-bey" unvanını almaya başladılar. Uzun süren beylerbeyi, dayı ve vatan beyleri mücadelesinden sonra Tunus vatan beylerinin hâkimiyetine girdi. XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren de dayılık ikinci dereceye düştü. Nihayet vatan beyi Hüseyin Bey 1705'-te bu unvanı tamamen kaldırıp kendisine merkezden beylerbeyilik tevcih ettirdi. Böylece Tunus'ta dayılık devri kapanarak Hüseyin Bey soyundan gelen "beyler devri" başlamış oldu517. Tunus'ta dayı zamanla, güvenlik işlerinden sorumlu yüksek dereceli bir memurun unvanı durumuna geldi. 1860'ta Dayı Köşk Mehmed'in ölümünden sonra zaptiye reisi tayin edilerek bu uygulamaya da son verildi.
1603'ten itibaren Trablusgarp eyaletinde de yeniçerilerin baskıları sonunda dayılar hâkimiyeti başladı. Fakat 1711'-de Karamanlı sülâlesinden gelen beyler yönetimi ele geçirdiler. 183S'te II. Mah-mud bu ailenin hâkimiyetine son vererek eyaleti doğrudan doğruya merkeze bağladı ve Trablusgarp 1912'de İtalyan-lar'ın eline geçinceye kadar Osmanlı hâkimiyetinde kaldı.
Devlet merkezine uzak olduğu için en itaatsiz eyalet olarak tanınan Cezayir'de dayılık bir ihtilâl sonucu ortaya çıktı. Başlangıçta merkezden gönderilen beylerbeyiler tarafından yönetilen bu eyalette de Yeniçeri Ocağı ve ona asker veren kuloğlu denilen askerî sınıflarla denizciler sınıfı hâkim tabakayı oluşturuyordu. Eyalet biri beylerbeyine, diğeri yeniçeri ağasına ait olan ağa divanları tarafından yönetiliyordu. Bu divanlara tanınan geniş yetkiler dolayısıyla 1618'-den itibaren Yeniçeri Ocağı'nm hâkimiyeti arttı, buna karşılık valilerin nüfuzu azaldı. Ağaların keyfî idaresinden ve baskılarından sıkılan denizciler sınıfı, 1671'-de reislerden birini dayı adıyla ve kaydıhayat şartıyla ağaların yerine geçirdiler. Denizciler yeniçerilerden daha üstün oldukları için ilk dört dayı reisler arasından ve onlar tarafından seçildi. Yeniçeri divanı ise şeklen korunuyor ve toplantılarını yapıyordu. Fakat korsanların çeşitli devletlere saldırması ve bu devletlerin de Cezayir'i ablukaya almaları denizcilerin kuvvetini azalttı. Buna karşılık yeniçeriler yavaş yavaş eski güçlerini kazanmaya başladılar. Bunun sonucu olarak 1689'dan itibaren dayılar yeniçeri subayları tarafından seçilmeye başlandı. Alınan karara göre dayı umumi meclis tarafından seçilecekti. Fakat uygulama genellikle böyle olmuyordu. Dayı ölmeden veya istifa etmeden önce kimin dayı olacağı kararlaştırılmadığı zamanlarda kanlı olaylar çıkıyordu. Bu mücadelede kimin galip geldiği anlaşılıp yeşil bayrak çekilinceye kadar karışıklıklar sürüyordu. Dayının taraftarlarının el öpmesiyle seçim tamamlanır, her tarafa muhafızlar gönderilerek asayiş sağlanırdı.
Dayılık Tunus'ta ve Trablusgarp'ta kapandığı halde Cezayir'de Fransız işgaline kadar (1830) devam etti. 1671-1830 yılları arasında Cezayir'de iş başına gelen otuz dayının on altısı öldürülmüştür. Dayılık için hiçbir ehliyet ve menşe şartı aranmazdı. En âciz ve cahil yeniçeriler bile bu makama göz dikebilirdi. Fakat uygulamada askerlikten gelen dayıların seçilmeden önce ağalık veya "hüccetü'l-hayl" görevlerinde bulunmaları gerekirdi. Dayılar paşa divanına benzer bir meclisle istişare etmek zorundaydılar. İktidarları bu divanın kontrolü ile görünüşte sınırlanmış olmakla beraber gerçekte dayının mutlak hâkimiyeti vardı. Divan üyelerini ve nazırları dayı tayin eder, adaleti o yerine getirir ve yabancı devletlerle müzakerelere girerdi. Dayılar aldıkları yeniçeri maaşından başka beylerden ve memurlardan tevcih hakkı ile korsanların ele geçirdikleri ganimetlerden pay alırlar, göreve başlayan konsoloslardan ve barış antlaşmalarının imzalanması ve yenilenmesi halinde yabancı devlet başkanlarından da hediyeler kabul ederlerdi. Ayrıca yahudi tüccarlarla ortaklık kurarak para da kazanırlardı. Devlet hazinesinden ayrı olarak özel hazineleri vardı. Fakat özel hayatları gayet sıkı bir disiplin altında idi. Dayı seçilen kimse ailesinden ayrılmak ve Cenîne Sarayı'nda solakların ve çavuşların gözü önünde yaşamak zorundaydı. Saraya kadının girmesi yasaktı. Dayı perşembe günü öğleden sonra evine gider, o gece ailesiyle kalır ve cuma günü muhafızlar tarafından evinden alınarak cuma namazına, oradan da saraya götürülürdü. Dayı öldürüldüğü zaman malı müsadere edilir, aile fertleri canlarını kurtarabilir-lerse kendilerini bahtiyar sayarlardı.
Cezayir eyaletinin gelirleri yeniçerilerin tahsisatını karşılamıyordu. Bu yüzden dayılar yahudilerden borç almaya başladılar. Yahudiler dayıların önce bankerleri, sonra siyasî aracıları ve müşavirleri durumuna geldi. Batlı devletler konsoloslarına talimatlar vererek bu nüfuzlu yahudilerle anlaşmalarını istediler. Yahudiler kısa zamanda Avrupa ile Cezayir arasında aracılık edecek, menfaatleri doğrultusunda anlaşma yaptıracak ve savaş çıkaracak hale geldiler. Yahudi nüfuzu XVIII. yüzyılda daha da arttı. Cezayir Ocağfnın çöküşü de buna paralel olarak hızlandı. Nihayet son dayı Cezayirli Hüseyin Paşa'nın bir alacak yüzünden Fransız konsolosunu tokatlaması Fransa'nın Cezayir'i işgal etmesine sebep oldu (1830).
Bibliyografya:
el-Hutelü's-sündüsiyye, Tunus Ahmediyye Ktp., nr. 4968. II. vr. 4a, 10b, 15b; Hammûde b. Abdülazîz. el-Kitâbü'l-Bâşî, Tunus Ahmediyye Ktp., nr. 6553, I, vr. 4ab; Muhammed Sagir b. Yûsuf. et-Meşre'u'l-melekî fî saltanatı evlâdı Ali't-Türkî, Tunus Ahmediyye Ktp., nr. 6557, vr. 6"-81tl; Hüseyin Hoca, Beşâ'iru ehli'l-tmân bi-fütûhâüAli 'Oşmân, Tunus 1326/1908, s. 3-6; İbn Ebû Dînâr, el-Mü'nis fîahbârı İfrîkıy-ye ue Tûnis, Tunus 1350/1932, s. 174-197; Aziz Samİh, Şimali Afrika'da Türkler, İstanbul 1937, 11, 1-31, 46-115, 136-150, 221-229; İbn Ebü'd-Diyâf, ithâfü ehli'z-zamân bi-ahbâri mü-lûkî Tûnis ve 'ahdi'l-emân, Tunus 1963-66, II, 27-106; V, 42; Mehmet Maksudoğlu. Tunus'-ta Osmanlı Hakimiyeti (doktora tezi, 1966), AÜ İlahiyat Fakültesi Ktp., tür.yer.; a.mlf., "Tunus'ta Hakimiyetin Dayılardan Beylere Geçişi", AÜİFD, XV (1967), s. 173-186; Sertoğlu, Tarih Lügati, s. 65-66, 80, 343, 346-347; Pakalın, I, 407-408, 646-649.