Önceki günkü Zaman Gazetesi'nde İbrahim Öztürk'ün tasarruf, yatırım, büyüme ve cari açık üzerine bir yazısı vardı. Okunmasında fayda var. Ben de bir süredir bu konuda bir yazı yazmak istiyordum. Bu fırsatı kullanarak bu yazıyı yazayım dedim. Yazıya, Öztürk'ün bir cümlesine itiraz ederek gireceğim. Öztürk, yazısının bir yerinde şöyle diyor:
Bakınız Japonya ve Güney Kore kalkınmasında ne büyük bir dış borç, ne de büyük bir yabancı yatırımcı katkısı var. Kalkınma yerli kaynaklarla, yani ulusal tasarruflarla sağlanmış.
Valla Japonya'daki durumu bilmiyorum ama bendeki veriler Güney Kore için durumun öyle olmadığını gösteriyor. Aşağıda grafiklerde Güney Kore'ye ait verileri veriyorum. Önce bunlara bir göz atın, yazımıza sonra devam edelim.
Görüldüğü gibi 1960'lı yıllarda yani 30 yıl sürecek büyük kalkınma hamlesinin başlangıcında Güney Kore'nin tasarruf oranı yok denecek kadar azmış. Kore, bu dönemde yoğun dış kaynak kullanımına giderek tasarruflarının üzerinde yatırım yapmayı başarmış. Bunun yansıması cari açıkta ve dış borçlarda da kendisini göstermiş (Kore'nin cari açığı konusuna ilk yazılarımızdan birinde de yer vermiştik). Kore, yaklaşık 15 yıllık bir hızlı büyüme dönemi sonrasında yeterli tasarruf yapmaya başlamış ve ondan sonra yatırımlarını kendi tasarruflarıyla karşılamaya başlamış. Bu noktadan sonra cari açık sorunu yavaş yavaş ortadan kalkmış. Dış borç yükü de azalmış. Bu verileri ararken internette yaptığım araştırma sırasında Kore'nin 1980'li yılların başında en hızlı borçlanan dört ülkeden biri olduğu yolunda bilgilere rastlamıştım. Bugün ise "Ne olacak bu Kore'nin borçları" diye bir yakınmaya rastlamıyorum.
Asya Krizi'nden bu yana Kore eskisi kadar hızlı büyüyemiyor. Ama artık atı alıp Üsküdar'ı geçtiği için (Kore, yaklaşık 10 yıldır gelişmiş ülke olarak kabul ediliyor) bu pek de önem taşımıyor.
Peki Kore dış kaynak kullanarak kalkınmaya çalışmasa da, bizde bazı iktisatçıların önerdiği gibi, kendi yağıyla kavrulmaya çalışsaydı ne olurdu hiç düşündünüz mü? Ne olacak, herhalde bugün kişi başına milli geliri hala 1.000 doları bulmamış yoksul bir ülke olarak kalırdı. Ekonomide bir birim çıktı elde edebilmek için ne kadar yatırım yapılması gerektiğini gösteren bir ölçü vardır. Buna sermaye hasıla katsayısı denir. Örneğin bu katsayı 3 ise milli gelirin yüzde 3'ü kadarlık bir yatırım oranıyla yüzde 1'lik bir büyüme sağlanabilecek demektir. 1961-2004 dönemi verileri Güney Kore'de bu katsıyının 3.9 olduğunu gösteriyor. Demek ki Güney Kore yatırımlarını 1960'lı yıllardaki tasarruf oranıyla sınırlasa, bugün geldiği noktaya gelmesi imkansızdı.
Buradan Türkiye'nin durumuna gelelim. Aşağıda Türkiye'ye ait verileri görüyorsunuz.
Herhalde uzun uzun anlatmaya gerek yok. Türkiye, Güney Kore gibi bir uzun süreli hızlı büyüme dönemini hiç yaşamadı. Bu nedenle tasarruflarındaki artış da Kore kadar olamadı. Bir miktar dış kaynak kullanarak tasarruf düzeyinin elverdiğinden daha fazla yatırım yapsa da, dış kaynakları Kore kadar yoğun bir şekilde kullanamadı. Bu, Türkiye'nin cari açığının Kore'nin cari açığı düzeyine hiç çıkmamasından da belli.
Yalnız bu durum son birkaç yıldır değişmeye başladı. Dış kaynak kullanımı yoğunlaştı. Fakat çoğu iktisatçımız, hızlı büyüme için dış kaynak kullanımının gerekli olduğunu nedense bir türlü anlamadığı için, bunu kıyasıya eleştiriyor. Bunların bir kısmı cari açıksız da büyürüz diyor. Evet, cari açıksız da büyürüz ama bugünkü kadar hızlı değil. Türkiye'de tasarrufların milli gelire oranı son yıllarda yüzde 20 civarında seyrediyor. 1968-2005 dönemi verilerinden sermaye hasıla katsayısı ise 4.5 olarak hesaplanıyor. Demek ki yatırımlarımızı iç tasarruflarımızla sınırlayacak olsak yıllık büyüme oranımız yüzde 4.4 dolayında (20/4.5=4.4) kalacak. Oysa yapılan araştırmalar sadece her yıl işgücü piyasasına giren gençlere istihdam olanağı sağlamak için bile yüzde 6 dolayında bir büyümenin gerekli olduğunu gösteriyor. Gelişmiş ülkelerin refah düzeyine makul bir sürede yetişebilmemiz için ise yüzde 7-8'lik büyüme oranlarına ihtiyacımız var (Bu konulardan belki başka bir yazıda bahsederiz).
Türkiye'de son yıllarda bir de Çin'in cari açıksız büyümesine gıpta ile bakanlar var. Son olarak bir de Çin'in verilerini aktarıp, bu ülkenin bunu nasıl başardığını görelim.
Gördüğünüz gibi Çin'in tasarruf oranı eskiden beri yüksek. Bu da cari açık vermeden nasıl hızlı büyüyebildiğini açıklıyor. Fakat Çin'in hiç dış borcu da yok değil. Bulabildiğimiz veriler, 1980'li yıllarda dış borçlarının hızlı bir yükseliş gösterdiğini, daha sonra durulduğunu gösteriyor.
Bazı iktisatçılar da diyor ki: "Efendim, madem öyle biz de Çin kadar tasarruf edelim". Fakat tasarrufları o kadar artırmak pek de kolay değil. Hele dışa açık ve de demokratik bir ülkede. Ayrıca Çin'in yüksek tasarruf oranına bu kadar imrenmenin de doğru olmadığını düşünüyorum. Çünkü bir toplumun bu kadar yüksek tasarruf yapması, doğal olarak, tüketiminin az olduğu anlamına gelir. Peki bir toplumun tüketimi neden düşük olur? Burada benim aklıma iki şık geliyor. Birincisi, herşeye sahip oldukları için fazla tüketim yapmaya gerek görmüyor ve gelirlerinin büyük kısmını tasarruf ediyorlardır. İkincisi, tüketim yapmak istiyor ama bu isteklerini gerçekleştirecek malları bulamadıkları için mecburen gelirlerinin büyük bölümünü tasarrufa yönlendiriyorlardır. Sizce Çin'de bu şıklardan hangisi geçerli olabilir?
Not: Grafiklerdeki verilerin büyük kısmını Dünya Bankası'nın veri tabanından aldım. Orada bulamadığım bazı verileri ise ek kaynaklardan tamamladım. Şimdi bunları ayrıntılarıyla verecek zamanım yok. Fakat isteyen olursa ayrıca yazarım.