

Çin Cumhûriyetinin kurucusu sayılan ve Çinin bağımsızlığı için mücâdele eden siyâset adamı. Fakir bir çiftçi âilesinin oğlu olarak Çinin güneyinde Xiang-Shanda 12 Kasım 1866da doğdu. Çalışmak için Hawaiye göçen ağabeyinin yanına gitti. Bir İngiliz misyoner okulunda üç yıl, bir Amerikan Okulunda bir yıl öğrenim gördü. Batı kültürüyle yetişip Hıristiyanlığa karşı ilgi duydu. 1883te doğduğu köye döndü. Çeşitli okullarda orta öğrenimini tamamladıktan sonra 1892de Hong-Kongda Çinliler için açılan tıp okulunu bitirerek doktor oldu.
Kantonda çalışırken, mesleğini bırakıp siyâsete atıldı. İktidarda bulunan Mançu Hânedânının devrilmesi için çalışan ihtilalci teşkilâtlara girdi. 1894te üyeleri, memur, köylü ve zanaatkârlar olan Çini Canlandırma Derneğini kurdu. Derneğin ilkelerinin millî bağımsızlık ve sosyalizm olduğunu açıkladı.
1894-1895 yıllarında meydana gelen Çin-Japon Savaşında Çin yenilince, ülkede süren bunalım daha da arttı. Bu dönemden faydalanarak Hong Konga geçen Sun Yat Sen bir ayaklanma başlattı. Fakat başaramadı. Netîcede Çini terk etmek zorunda kaldı. 16 yıl müddetle yurt dışında kaldı. İngiltere, Kanada ve Japonya gibi ülkelerde kaldığı sırada, ihtilâlci fikirleri Çinliler tarafından benimsendi. Yurt dışından idâre ettiği ihtilâlci gruplar kurdu. Bu gruplar ve yayınlar aracılığıyla ülkede etkileyici bir propaganda yürüttü. 1905te Tokyoda kurulan Tongmeng Hui (Birleşik Parti) adlı ihtilalci koalisyonun başına geçti. Birçok ayaklanma düzenledi. Ancak istediği sonucu alamadı.
1911 senesinde Çinin bâzı bölgelerinde Mançu Hânedânına karşı başlayan ayaklanmalar çok geçmeden ülke çapında yaygınlaştı. Aralık 1911de Şanghaya dönen Sun Yat Sen, Nanjingde toplanan Temsilciler Meclisi tarafından geçici cumhurbaşkanlığına seçildi. 12 Şubat 1912de İmparator tahttan ayrıldı. Anlaşma üzerine ertesi gün vazifeden ayrılan Sun Yat Senin yerine Yuan geçti. Sun Yat Senin Yuan ile de arası açıldı. Bulunduğu yeni ihtilâl teşebbüsünde başarılı olamadı ve Japonyaya kaçtı. İç muhâlefete ve dış baskılara karşı koyamayan Yuan 1916da devrilince yerine başbakan Duan Qirui geçti. Bir yıl sonra Duan Qiruie karşı ayaklanma çıkarmak gâyesiyle Şanghaydan Guangdonga gitti. Temmuz 1917de rakip bir idâre kurduysa da askerlerin desteğini kaybettiği için 1918 ortalarında Şanghaya dönmek zorunda kaldı. Rusyada Ekim 1917de ihtilâl yaparak Çarlık rejimini deviren Bolşevikleri örnek alan Sun Yat Sen, lideri bulunduğu Koumingtangı (Millî Halk Partisi) yeniden teşkilâtlandırdı. Çin Komünist Partisiyle ittifak kurarak mücâdelesini devâm ettirdi.
Üç Çinli komünistin Koumintang Merkez Yürütme Konseyine alınmasını ve bir askerî akademi kurulmasını sağladı. Bu akademinin başına Çan Kay-Şehi getirdi. Partiyi yeniden faaliyete geçirme çalışmaları sırasında bir seri konferansla, üç Halk İlkesi ve beş Yuan Sistemi diye adlandırdığı fikirlerini ortaya koydu. Bu çalışmalarını sürdürdüğü sırada tutulduğu kanser hastalığından kurtulamayarak 12 Mart 1925te Pekinde öldü. Fikirleri kendinden sonraki idâreciler tarafından uygulanan Sun Yat Senin eşi 1949da kurulan Çin Halk Cumhûriyetinde önemli vazifelere getirildi.