Mardin Araplarin aslı
Mardin Araplarının aslı ve Mhallami lehçesi hakkında Avrupa’da yapılan araştırmalar:
drs. Bahaeddin Budak
Mardin - 1764
Mardin Araplarının aslı ve Mhallami lehçesi hakkında Avrupa’da yapılan araştırmalar.
Özet:
Yaptığım araştırma Mardin Araplarınin aslı ve Mardin yöresinde yaşayan Mıhallimilerin menşei ve Mhallamililerin kullandığı Arapça lehçesi hakkındadır.Bu calismam Avrupalı araştırmacıların bu konuda yaptığı araştırmalar neticesinde vardıkları sonuçların tahlili ve hatalı görüşleri düzeltilmesine dairdir. Ayrica Mardin Arapçası ve özellikle Mhallamililerin kullandığı lehçenin Arap lehçeleri arasındaki yerinden ve özelliklerinden bazı örnekler vererek Fasih Arapça ile kıyas edeceğim.
Giriş
Bu makale Mardin Araplarının aslı ve Mardin bölgesinde yaşayan Mhallami lehçesi hakkında Avrupa’da yapılan araştırmalar üzerine olacaktır. İlk bölümde Mardin Araplarının aslı hakkında söylenenler, ikinci bölümde Mhallamililerin kimler olduğundan ve Avrupalıların Mhallamililer hakkında yaptığı araştırmalardan bahsedeceğim. Üçüncü bölümde Arapça lehçelerin Avrupalılar tarafından yapılan tasnifi ve Mhallami lehçesinin bu tasnifteki yerinden bahsedeceğim. Dördüncü bölümde Mhallami lehçesinden birkaç örnek vererek diğer Arap lehçeleriyle kiyas edeceğim. Beşinci bölüm bu araştırmanın sonuç bölümü olacaktır.
Mardin Arapların aslı:
Mardin dünyanın en eski şehirlerinde bir tanesidir. Mardin de yaşayan Arapların bu bölgedeki gecmisi hz. Isa'dan yaklaşık 700 yıl öncesine dayanmaktadır.
Mardin ve yöresinde yasayan Arapların hepsinin aynı boydan geldiklerini söyleyemeyiz, çünkü tarih boyunca değişik Arap kabileleri göçlerde bulunmuşlardir.
Mezopotamya’da Araplardan bahseden en eski belgeler hz. Isa’dan önce Asuri Krali Salmanasar III (858/825), Kral Tiglat Pilesar (745/727), Kral Sargon (721/705) ve Kral Sansharib (705/681) [1], ayrıca Ahdi Atikte Nehemia 6/1, 2/9, 4/7, jesaya 13/2 , jeremia 3/2, II Korniekler 17/11, 21/16, 26/7, 22/1 ayetlerinde bahsedilmekte.
Arap lehçeleri uzmanı Rabin 1951 tarihinde yaptığı araştırmada bugünkü Musul, Mardin, Diyarbakır bölgesinde Beni Tağlibi göstermektedir. Tağlibin kardeşi Bekri’de bugünkü Basra ve Kufe bölgesinde göstermektedir.[2] Islami kaynaklarda ise bugünkü Diyarbakır ve etrafı Beni Bekrin vatanı yani Diyar Bekr olduguna dair yeterince delil vardır. Avrupalalılar tarafından hazırlanan The Encyclopeadia of islam’da da bu bilgilerle karşılaşıyoruz.[3] Diyarbakır bölgesinin en önemli şehirlerinde bir tanesi Amid idi ve Beni Bekr’in başkenti olarak bilinmektedir.[4] Cumhuriyetin Güneş dil teorisi çerçevesinde Diyarbekir kelimesini Türkçeleştirmek babında Diyarbakır yapıldı yani Bakırın çok bulunduğu yer anlamına gelmesi gerekirdi. Bu anlam Cumhuriyet döneminde uydurulmuş aslı olmayan bir bilgidir. Aynı şekilde Kürt Milliyetçileri de buna benzer yaklaşımla Diyarbekir’in bakire kız çerçevesinde bir efsane uyduruverdiler. Bu bilgilerin tarihi bir değeri olmadığından dolayı uluslararası Ansiklopedilerde Bekrin diyarı diye geçer.
Islam Tarihçileri, Arapların Adnani kolundan olan Beni Rabi’a nın soyundan olan Vail’in oğulları Bekr ve Taglib’lileri Kuzeyde yaşayan Araplar olarak bilmektedir. Ana vatanları Hicaz bölgesiydi.[5] Bu bilgileri Islam Ansiklopedisi yazarlarından G. Rentz Djazirat al-‘Arab[6], W. Caskel Bakr b. Wa’il[7], G. Marcais Al ‘Arab[8] ve Th Bianquis Shayban[9] madde yazarları buna isaret ediyor.
Beni Rabi’a Hicazdan göç edip değişik bölgelere yayıldılar.
Beni Rabi’anin en meşhur boyları ve yaşadıkları bölgeler şunlardır:
Abdul Qays: Bahreyn bölgesi
`Anizzah: Yamama (Riyad) bölgesi
Bakr ibn Va'il’in kolları:
Banu Hanifa (Bahreyn)[10]
Banu Shayban (Fırat ile Dicle arası)
Banu Qays ibn Tha'labah
Banu Yashkur
Banu ‘Ijl[11]
Tağlib ibn Wa'il (Fıratın doğusunda)[12]
Anz ibn Wa'il (Güney Arabistan bölgesi)
al-Nammir ibn Qasit (Tağlible birlikte idiler)[13]
Cahiliye döneminde Arap kabileleri arasında çıkan savaşlar nedeniyle Arap yarımadasından Diyarbekire kadar göç ettikleri bilinmektedir. Bu kabileler arasındaki savaşların en meşhuru Besus harbidir. Beni Vail’e mensup Bekr ve Taghlib kabileleri arasında yapılan savaştır. Kırk sene devam eden bu şiddetli savaş yüzünden, Beni Bekr ve Beni Tağlib göç ettiler[14].
Abdul Qays, Tağlib, al-Nammir, ve Beni Bakr İslam’dan önce genellikle Hıristiyan dinine mensuptular[15].
Beni Tağlib kabilesinin peygamberimiz ve hatta dört halife döneminde bile Hıristiyan kaldıkları hakkında bilgi mevcut.[16]
Arap edebiyatının ileri gelen şairlerinden meşhur Tarafa b. Abd el-Bekri, Bekir b. Vail kabilesine; diğer büyük şair Amr b. Kulsum ile Ahtal’da Tağlib kabilesine mensupturlar.[17] Dört mezheb imamlarından Imam Ahmad ibn Hanbal (164-241 AH)’de Beni şeyban soyundan gelmektedir.[18]
Beni Bekri’in en meşhur kolu olan Beni Sheyban ise kabileler arasında, hatta Ensar’ın Evs ve Hazrec kabilelerinden bile önce, peygamberimizin sözlerini dikkatlice dinleyip olumlu sözler söylediler.[19] Pers İmparatorluğun yıkılmasına sebep olan Dhi Qar muharebesinde baş rol oynayan Shayban al-Muthanna b. Haritha, Beni Shayban kabilesindendi. Fetihten sonra bu kabilenin etkisi Irak, Horosan ve Azerbeycan’a kadar ulaşıyordu[20] Peygamber efendimiz Beni şeyban’nın olumlu tavır içerisinde olduklarından dolayı bu müjdeden mucizevi bir şekilde söz etmisti. Savaş esnasında beni şeybanın bayrağında Muhammed s.a.s.’yazılıydı[21]
Elimizdeki bu bilgi bizlere Mardin ve yöresinde yaşayan Müslüman ve Hıristiyan Arapların büyük çoğunluğu Beni Rabi’a kolundan geldiğine işaret etmketedir. Müslümanlar Beni Bekr ve o’nun boyundan olan Beni şeyban soyundan,Hıristiyanlarin ise Beni Tağlib soyundan geldiğini söylememiz mümkündür. Islam’dan yaklaşık 700 yıl önce Beni Rabi’anın buralara yerleştiğine dair yeterince delil olduğundan dolayı bunu kesin söyleyebiliriz. Bu tarihi bilgiyle birlikte halk arasında dolaşan üç farklı söylenti daha var:
Birincisi Müslüman Arapların Fetihler döneminde, hz. Ömer yada Abbasi halifesi Harun Reşid döneminde yüz haneli yerleşim birimleri oluşturulmuş ve buraya Halifenin güvendiği, cengaver Arap kabilelerin yerleştirildiği söylentisidir. Arapça’da yüz Mi’a kelimesinden esinlenerek Mardin Midyat arasında yaşayan Araplar kendilerine yüz mahalle anlamına gelen Mehallamiyye demislerdir. Araştırmacı yazar Abdulkadir Osman ise Mehallamiye’nin Beni şeyban’ın Mehallam bin Dhzil aş-Şeybani nin kolundan geldiğini iddia etmektedir. Bir çok kişinin al-Muhallami künyesile tarih kitaplarında yeraldigi bilinmektedir[22]. İslam Ansiklopedisinde Mihallemi / Mahallami veya Muhallami maddesi konusunda her hangi bir şey yazılmamış olması bir eksikliktir.
Beni şeyban dışında bir çok Arap kabilesinin tarih boyunca göç ettiğini biliyoruz. Bu göçler esnasında hangi kabilenin Mardin bölgesine yerleştiğini tespit etmek gerek. Niebuhr Mardin bölgesinde göçebe olan çok büyük olan Tay kabilsinden bahsetmektedir.[23] Tay kabilesine benzer başka kabilelerden de bahsedilmektedir[24]. Halk arasında bir başka söylenti ise halkın Beni Hilal soyundan geldiğidir. Bu kabilenin Mardin bölgesine yerleşip yerleşmediğini henüz tespit edemedim. Mardin’de konuşulan Arapça’yı göz önünde bulundurarak en etkili Arap boyunu tespit etmek mümkün olmalı.
Üçüncü ise değişik aşiretler kendisinin Peygamber soyundan, veya her hangi bir sahaba soyunda geldiği söylentisidir.
Aslında yukarıdaki şıkların hepsi tarihi açıdan mümkün gözükmektedir. Bu konuda henüz yeterince araştırma yapılmadığından dolayı yukarıda saydığım şıklara kesin olarak kimin nereye mensup olduğunu söylemek mümkün değil. Her aile Osmanlı Arşivlerinde kendi soyunun araştırmasını yaparak bir neticeye varabilir.
Bir çok Diyarbakırlının aslı Arap yada Türk olduğu halde bugün kendisini Kürt olarak bilmektedir. Aslen Kürt yada Türk olup ta kendisini Arap bilenlerde vardır. Bazen Diyarbakırlılar, Bitlisliler, Muşlular ve Siirtliler asıllarınin Bekri olduğunu söylüyorlar. Hz. Ebu Bekirin soyundan geldiklerini iddia ediyorlar, tabi bu mümkün olmakla birlikte Beni Bakir’in soyundan geldikleri daha doğru olsa gerek. Kendisini Kürt bilip Bekri olduğunu söyleyenlerin aslen Beni Bekr’li Arap olduklarini söyleyebiliriz.
Sonuç;
Mardin bölgesinde bulunan Arapların elimizdeki en eski belgelere göre hz. Isa’dan yaklaşık 700 yıl önce Hicaz’dan göç eden Beni Bakr bin Va’il soyundan gelen Beni şeyban ev Beni Tağlib olduğunu söyleiyebiliriz. Mhallamililer ise Beni şeyban’nın çocuklarından Mhallam’e nisbet edilen Araplar olduğunu söyliyebiliriz. Tarih boyunca göçler neticesinde diğer Arap kabilelerinde buraya yerleşmiş olmaları mümümkündür.
Arie Schipper en Kees Versteegh: Het Arabisch, norm en realiteit. sayfa 31,32. Coutinho 1987 Den Haag. Veya bakiniz: http://www.livius.org/ap-ark/arabia/arabia.html
A.g.e. sayfa 43
The encyclopeadia of islam, cild VI sayf. 539 Mardin. New edition, 1991 e.j. Brill. Leiden.
The encyclopeadia of islam, cild I sayf. 962-964 Bakr b. Wa’il.
Diyarbekir isminin menşei hakkında değişik fikirler ortaya koyanlar olmakla birlikte elimizdeki islami kaynaklar Bekr bin Vail’e dayandırmaktadır http://www.webhatti.com/genel-sohbet/113631-sehirlerin-isimleri-nereden-geldi.html.. Ayrıca bakınız: http://books.google.com/books?id=jstw7Sxkp4gC&pg=PA621&lpg=PA621&dq=diyar+bakr+means+arabic&source=web&ots=h3HtJX1X5q&sig=zTHODXDI4zdh4OSkJrgIgkFqWEU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#v=onepage&q&f=false veya http://www.cografya.gen.tr/tr/diyarbakir/anlami.html veya http://www.turkansiklopedi.com/turkiye/66-iller/21025-diyarbakir.html Belediye resmi sitesi http://www.diyarbakir.bel.tr/documentviewer.aspx?id=27 (ocak 2011)
Hasan Ibrahim Hasan: Islam Tarihi. Siyasi-dini-kültürel-sosyal. Cilt 1 sayf.39. Kayıhan Yayın Evi ayrıca bakınız http://en.wikipedia.org/wiki/Rabi%60ah
The encyclopeadia of islam, cild I sayf. 533-556 Djazirat al-‘Arab.
The encyclopeadia of islam, cild I sayf. 962-964 Bakr b. Wa’il.
The encyclopeadia of islam, cild I sayf. 524-533 Al-‘Arab.
The encyclopeadia of islam, cild IX sayf. 391-392 Shayban.
Arie Schippers sayfa 43
http://en.wikipedia.org/wiki/Banu_Bakr
http://en.wikipedia.org/wiki/Taghlib_ibn_Wa'il
http://en.wikipedia.org/wiki/Rabi%60ah
Hasan Ibrahim Hasan: Islam Tarihi. Siyasi-dini-kültürel-sosyal. Cilt 1 sayf.39.
http://en.wikipedia.org/wiki/Rabi%60ah
http://en.wikipedia.org/wiki/Taghlib_ibn_Wa'il
Hasan Ibrahim Hasan; Islam Tarihi sayfa 39
http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&pagename=Zone-English-Living_Shariah/LSELayout&cid=1193049344847
Muhammed Yusuf Kandahlavi: Hayat as-Sahaba cilt 1 sayfa 88. Dar al-Hadith 1993 al-Qahira
The encyclopeadia of islam, cild IX sayf. 391-392 Shayban. Ayrıca bakınız http://en.wikipedia.org/wiki/Banu_Bakr
Muhammed Yusuf Kandahlavi: Hayat as-Sahaba cilt 1 sayfa 91
http://www.almuhallamia.com ayrıca bakınız http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%85%D9%8A%D8%A9 (11-5-2011)
(Niebuhr, 1764) sayfa 370
(Buckigham, 1827) sayfa 157 Beni Melán’dan ve Annazi’s den bahsetmekte, .
Comments powered by CComment