“Beni duyuyor musunuz?”
Greta Thunberg, İngiltere Parlamentosu’ndaki 150 üyeye ve danışmana işte bu soruyu soruyor. Thunberg iklim hakkında konuşmak için burada; yaklaşan felaketle ilgili konuşmak için burada. Bu felaketle yüzleşmesi gerekecek olan kendi nesli ve bunun için kimi suçlayacağını çok iyi biliyor. “Zamanında hareket etmediniz, geç kaldınız” diyor kalabalığa.
Bundan dokuz ay önce, Thunberg’ün böyle bir dinleyici kitlesi yoktu. Stockholm’deki İsveç Parlamentosu önünde tek başına oturuyor, elinde de “Skolstrejk för Klimatet” (İklim İçin Okul Grevi) yazan bir afiş tutuyordu. Çok derinden ve kişisel olarak hissettiği bir nedenden ötürü orada bulunuyordu. Thunberg 11 yaşında okulda iklime dair öğrenim görürken, konuya alışılmadık derecede yoğun bir tepki gösterdi: Ağır bir depresyon dönemine girdi. Bir süre sonra geçen depresyonu, geçtiğimiz bahar mevsiminde tekrar açığa çıktı.
Thunberg, “Her şey çok anlamsız geliyordu ve eğer bir geleceğim olmayacaksa okula gitmenin de bir manası yok diye düşünüyordum,” diyor. Ancak bu sefer acı çekmek yerine, davasının peşine düşmeye ve üzüntüsünü eyleme dökmeye karar verdi. “Fark yaratabilmek için elimden gelen her şeyi yapacağıma dair kendime söz verdim,” diye açıklıyor.
2018 yılında Parkland, Florida’da gerçekleşen okul saldırısından kurtulanlardan ilham alarak, her Cuma günü okul grevi yapmaya başladı Thunberg. Siyasetçilerin, karbon salınımını durdurmayı desteklemeleri ve buna yönelik adımlar atmaları için sosyal medyayı harekete geçirdi. Thunberg, Aralık ayında Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’na katıldığından bu yana Twitter’daki takipçi sayısı neredeyse yüzde 4000 artarak 612 bine ulaştı. Sosyal medya dışında da birçok insan değişim talebiyle greve gitti. “Eskiden, derslerde veya sınıf arkadaşlarımla bu konu hakkında pek konuşmazdım,” diyor ve ekliyor, “Şimdiyse tüm dünyaya konuşuyorum.”
Ve dünya onu dinliyor. 15 Mart günü 133 farklı ülkede toplam 1.6 milyon insanın, Thunberg’ün tek başına yaptığı eylemden etkilenerek iklim grevine katıldığı tahmin ediliyor. Bu insanların çoğunluğunu, bir süreliğine okuldan çıkan ya da o gün okula gitmeyen öğrenciler oluşturuyor. O zamandan beri, dünyanın her yerinden öğrenciler “FridaysForFuture” ve “YouthStrike4Climate” hashtag’leri altında birleşerek grevlere devam ediyorlar. Avrupa’da, Birleşik Devletler’de ve Avustralya’da olduğu kadar Brezilya, Uganda ve Hindistan gibi güney yarımkürede bulunan ve iklim değişikliğinin etkilerini ağır bir şekilde yaşayan ülkelerdeki öğrenciler de Thunberg’ün önderliğinde harekete geçtiler. 15 Mart’ta tüm dünyada gerçekleşen grevin İngiltere ayağını organize eden 18 yaşındaki Anne Taylor, “Dünya çapında çok büyük bir adaletsizlik söz konusu,” diyor. “Sesimizi duyurmanın tek yolu ise greve gitmek.”
Thunberg, ilk başta diğer öğrencileri harekete geçme konusunda ikna etmenin çok kolay olmadığını kabul ediyor. Bu kadar kararlı oluşunu Asperger tanısına bağlıyor. “Asperger, dünyaya farklı bir açıdan bakmamı sağlıyor. Yalanları daha kolay ayırt edebiliyorum,” diyor. Tanısı hakkındaki açık sözlülüğü ve depresyon, anksiyete ve yeme bozukluğu deneyimlerini paylaşma isteği, birçoğunun Thunberg’ü rol model olarak görmesinin başka bir sebebi. “Farklı olmak bir zayıflık değildir. Birçok açıdan bu bir güçtür, çünkü kalabalıktan sıyrılırsınız.”
Avrupa’nın çeşitli yerlerinde Nisan ayı boyunca söz aldıktan sonra Londra’dan Stockholm’e iki günlük ve 2,000 km’lik bir dönüş yolculuğuna çıkan Thunberg ve babası Svante’ye ben de katılıyorum. Trenimiz sabah 6:25’te Brüksel’den kalkmaya hazırlanırken 1.6 milyon Instagram takipçisiyle paylaşmak için bir fotoğraf çekiyor ve bir uyku maskesi takıp kestirmeye başlıyor.
Trenle seyahat eden Thunberg’e göre, karbon emisyonlarında yapılan önemli ölçüdeki tasarrufun yanında zaman tasarrufunun neredeyse hiç önemi yok. Bu konuda yalnız değil. Alman ve İsveçli demiryolu işletmecileri, yolcu sayılarının her sene daha da arttığını bildirdiler. Dahası, İsveç’teki havalimanları Eylül ayından beri uçak yolcularının gitgide azaldığını söylüyor. Thunberg’in babası buna şakayla “Greta etkisi” diyor. Gitmeleri gereken yerleri ve yapmaları gereken işleri olan yolcuların, gerçekten 16 yaşında bir kızın liderliğinde hareket edip etmediklerini bilmek imkansız olsa da, çoğu insan onun bir örnek oluşturduğu konusunda hemfikir.
Thunberg’in temel amacı, hükümetlerin Paris Antlaşması’na istinaden emisyonları azaltmaları ve küresel sıcaklık artışının sanayi öncesi seviyenin 1.5°C üzerine sabitlenmesi. Birleşmiş Milletler’e bağlı Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) Ekim 2018’de, bu hedefe ulaşılması için 2030 yılına kadar karbon emisyonlarının yüzde 45 oranında azaltılması gerektiğini söyleyen bir rapor yayınladı. Raporun yazarlarından biri olan Myles Allen şöyle diyor: “Rapor açıkça gösteriyor ki, derhal harekete geçmeliyiz.” Bu uyarılara kulak asmamanın cezasını genç insanlar çekeceği için Thunberg, okul grevlerinin mantığa uygun olduğuna inanıyor. “Bizler, ‘Kimse gelecek için çabalamazken biz niye çabalayalım ki?’ diye soran çocuklarız. Çocuklar böyle bir şey söylediğinde yetişkinler kendilerini kötü hissediyor.”
Tren Stockholm’e geldiğinde kahvaltı için hızlıca eve uğruyoruz. Thunberg’in evde geçirdiği vakit genellikle çok sıradan. Boş zamanlarında vegan yemekler yapmayı ve iki köpeğiyle oynamayı seviyor. “Bazen sanki yaşadıklarım gerçek değilmiş gibi geliyor çünkü bu iki dünya birbirinden çok farklı. Burada yalnızca sessiz bir kızım, orada ise epey ünlü birisiyim.”
Her iki dünyada da yaşamayı başarıyor: Önce sınavına çalışıp ardından bir konuşma metni yazıyor, ödevlerini bitirdikten sonra bir grev organize ediyor. Çoğu küresel figürün aksine Thunberg’in bir ekibi yok, ebeveynleri onun ve 13 yaşındaki kardeşi Beata’nın hayatlarının mümkün olduğu kadar normal ve düzenli olması için elinden geleni yapıyor.
Bu arada, evde de bir “Greta etkisi” var. Svante ve Thunberg’in annesi Malena Ernman, çatıya güneş panelleri kurmuş ve et yemeyi ve uçağa binmeyi bırakmışlar. Svante bu kararları alma sebeplerinin inatçı kızlarıyla tartışmaktan bıkmaları olduğunu söylüyor şakayla. Opera sanatçısı olan ve artık konserler için yurt dışına uçmayan Malena için bu büyük bir değişim. Thunberg, bir çocuktan çok ebeveyn gibi konuşarak şöyle diyor: “Bu hayat tarzının getirdiklerini öğrenince onu ikna etmek kolay oldu.”
Thunberg ve grevdeki arkadaşları bir sonraki büyük grevi 2019 Avrupa Parlamentosu seçimlerinden iki gün önce, 24 Mayıs’ta düzenlediler. Bunun ardından yine çantasını sırtına alıp dünyanın çeşitli yerlerindeki konuşmalarına devam edecek. Bir A.B.D. gezisi, Atlantik’i uçak olmadan geçmenin güçlüğü düşünülünce şimdilik zor görünüyor. Ama Thunberg için hiçbir şey imkansız değil, günün birinde Trans Sibirya Demiryolu’nu kullanarak Çin’e bile gidebilir.
Thunberg, güneşli bir Cuma günü İsveç Parlamentosu’nun önünde gün boyu yaklaşık 100 kişinin katıldığı bir grevde görev alırken onunla geçirdiğim haftayı sonlandırıyorum. Greve katılanların arasında, Thunberg’in işaretinin bir kopyasını yapmak için bir hafta uğraşan 10 yaşındaki kızdan tutun da bu grev vesilesiyle tanışmış bir grup büyükanne ve büyükbabaya kadar her yaştan insan var. Thunberg, Avrupa yolculuğunun yorgunluğunu henüz atamamış olsa da burada, çevre sorunlarıyla ilgilenen ve demokratik bir şekilde fikirlerini belirten insanların arasında kendini çok rahat hissediyor. İklim değişikliğine karşı hareketlenmenin bir anda olmayacağını biliyor ama kendisini bu amaç uğruna senelerini vermeye hazır hissediyor. “Büyüdüğümde, geriye dönüp bakmak ve yapabileceğim her şeyi yaptığımı söyleyebilmek istiyorum,” diyor. “Bence daha çok insan böyle düşünmeli.”
Küresel sahnede dikkat çekmeye başladığından beri Thunberg, birçok olumsuz görüşe, dalga geçilmeye ve hatta tehdide bile maruz kaldı. Sağ görüş sahibi yorumcular ve iklim değişikliğini inkar edenler onun ‘sol-liberal’ bir mesaj yayması için milyarderler tarafından finanse edilen bir ‘halka ilişkiler kuklası’ olduğunu söyledi. Diğerleri, otizm spektrumdaki birçok bozukluğun ortak noktası olan sert görüntüsünü ve ‘monoton konuşmasını’ eleştirdi.
Bir tweet’ine gelen olumsuz yanıtları okurken, “İnsanların tek yapabildiğinin dalga geçmek veya dış görünüşünüz ya da kişiliğiniz hakkında konuşmak olması çok komik, çünkü bu bir fikirlerinin ya da söyleyecek bir şeylerinin olmadığını gösteriyor,” diyor. “Beni durdurmalarına izin vermeyeceğim, çünkü bu konu her şeyden daha önemli.”
(Yazıdan kısaltılarak çevrilmiştir.)