Uygulanmayan ahlak ne işe yarar?
Hayvanların davranışlarını düzenleyen kurallar, biyolojik olarak ayarlanmıştır ve onlara #ahlak denilemez. Çünkü hayvanların seçim yapma kabiliyeti yoktur. O nedenle ahlak insanlara özgüdür. Bilinçli bir seçme ve değerlendirme içerir, insan seçim yapar ve yaptığı seçimi "iyi" veya "kötü" olarak niteleyebilir. Kimi zamanda bu seçimler yazılı olmayan kurallara yani ilkeler haline gelir. Mesela temeli yüz yıldan fazlasına dayanan; "Önce Kadınlar ve Çocuklar". Hatırladınız sanırım, #Titanic filminin muhteşem sloganı… Hiçbir yerde yazılı olmayan bu ilkenin "#WCF" (Women and children first) şeklinde kısaltması dahi var!
Sanırım filmin etkisinden olacak ki çoğunluk bu davranış ilkesinin ilk defa Titanic kazasında kullanıldığını zanneder ama öyle değil. İlk defa 1860'da W.D. O'Connor'ın bir romanında yazılmış ama 1852'de Kraliyet Donanmasına bağlı HMS Birkenhead gemisindeki mürettebatın kurtarılması esnasında kullanılmıştır. Bana sorsalardı bu ilkenin "Önce Çocuklar ve Kadınlar" şeklinde olmasını tercih ederdim. Ama kurtarıcı olan erkekler önce kadınları kurtarmak istemiş… Bunu takip eden ikinci #ilke ise, kaptan ve mürettebatın yolcuları kurtardıktan sonra gemiyi terk etmesidir. Peki, fiiliyatta bu ilkeler geçerli mi? Kaza anında uçaklarda gösterilen emniyet videosundaki gibi sakin kalıp bu ilkelere göre hareket edilebilir mi?
Uppsala Üniversitesi 1852 - 2011 arasında, 300 yıllık bir dönem içindeki 18 #deniz kazasını araştırmış. 30 farklı ülkeden 15.000 kişinin kaderini etkileyen 18 deniz kazası! Çıkan sonuç ne? Hayatta kalma açısından kadınlar, erkeklerin gerisinde! Kaptanların ve mürettebatın hayatta kalma oranıysa yolculara göre hayli yüksek. Yani iki ilke de çöpe gitti.
Titanic hariç diğer kazalarda kurtulan #Kaptan ve mürettebatın oranı %61, kurtarılan kadınların oranıysa %27, ne yazık ki çocuklar %15. #Mürettebat açık ara önde!! İki ilkeyi bir araya getirmişler ama sıralamayı değiştirerek "Önce mürettebat, kadınlar ve çocuklar". Bu açıdan bakarsak Titanic tam bir başarı hikâyesi… Titanic faciasında kadın ve çocukların %70'i, mürettebatın %24'ü kurtulabilmişti.
Araştırmaya göre yazılı olmayan bu ilkelerin uygulanmamasının en temel nedeni, erkeklerin "Önce Kadınlar ve Çocuklar" ilkesine uymamasıdır. Tabii ki konu insanların kendini koruması olduğunda erkekler, kadınlara nazaran çok avantajlı ve görünen o ki bu avantajı bencilce kullanmışlar. Diğer bir etmense mürettebattın, erkeklere kıyasla hem gemiye daha aşina olması hem de talimler neticesinde tecrübe kazanmasıdır ki tarihe bakarsak mürettebat da bu avantajını iyi kullanmış…
Araştırmada temel sebepler bu şekilde açıklanıyor. Ama yeterli değil. Meselenin farklı boyutlarını da düşünmek lazım. Eğer yolcular Kaptan'ın sorumluluğundaysa, Kaptanın kendi edimlerinden kaynaklı sonuçların hesabını vermesi gerekmez mi? Bu mantığa "uygulamalı ahlak" denmektedir, zaten uygulanmayan bir ahlak ne işe yarar ki!! Kaptanlara cevap hakkı versek şöyle savunma yaparlardı; bu ilkeleri biz mi yarattık? Dolayısıyla uygulayıcısı olmayı da ret etmiş olabilirler.