Cajon Tarihçesi
Çeviri: Cajonistanbul / Derya DEMİROĞLU
CAJONUN TARİHİ
Cajon (Kajon), İspanyolca’da “kasa”, ”çekmece” veya “kutu” anlamına gelen bir sözcüktür. Kökeni Peru’ya dayanan, ince kontraplaktan yapılan, ön ve diğer yüzlerine elle, parmaklarla veya fırça, tokmak, çubuk vs. gibi araçlarla vurularak çalınan altı yüzeyli kutu şeklinde vurmalı bir çalgıdır.
BİÇİMİ
Cajonun beş yüzeyi için genellikle 1,3 cm’den 1,9 cm’e değişen kontraplaklar kullanılır. Diğer yüzey yani vurulan başlıca yüzey (tapa) için ise daha ince kontraplaklar kullanılır. Vurulan bu başlıca yüzeyin (tapa) tam karşısında yani cajonun arka yüzeyinde ise bir ses deliği bulunur. Üst kenarlar çoğu zaman serbest / birleşik olmayan şekilde bırakılır. Çalgıcı, kutunun üzerine bacaklarını açarak oturur ve ona bir açıyla eğim verirken, bir yandan da dizlerinin arasından cajonun başlıca yüzeyine (tapa) vurur. Modern cajonların kauçuk ayakları olabilmektedir ve üst tarafında vurmalı ses tınısını ayarlayıcı birkaç vidası vardır. Bazı türleri ayrıca tapanın karşısına dikey olarak gerilen ve vızıltı (buzz) efektinin veya tonunun verilmesini sağlayan akortlara sahiptir. Gitar telleri veya çıngıraklar bu amaçla kullanılabilir. Vurmalı çalgı sanatçısı (perküstyonist), alternatif sesler çıkarmak için tercihen avcunun ve parmaklarının üstünü kullanarak farklı yüzleri de çalabilir. Ayrıca boru şeklinde ve tumba gibi çalınabilen cajonlar da vardır.
KÖKENİ VE EVRİMİ
Cajon, 18. yüzyılın sonlarından itibaren en fazla kullanılan Afrika-Peru kökenli müzik çalgısıdır. Amerika’daki müzik performanslarında yaygın olarak kullanılan bir çalgı olmasına rağmen, İç ve Batı Amerika’daki Afrika kökeninin, özellikle Peru’nun cajonların kaynağı olduğu düşünülmektedir. Afrika-Peru kökenli türleriyle ilişkili olarak, cajonun 19. yüzyıl veya öncesinde, Peru’nun sahil bölgesinde geliştirildiği düşünülmektedir. Çalgı, 1850 ile birlikte popülaritesi zirveye ulaşmıştır ve 19. yy. sonunda cajon çalgıcıları, cajonun bazı özelliklerini ve ses titreşimini değiştirmek amacıyla, bazı yüzeylerini bükerek, farklı tasarımlar denemekteydiler. Cajonun Amerika’nın İspanyol sömürgesindeki köle müzisyenler tarafından kullanıldığı göz önüne alındığında, kökenleriyle ilgili birbirini tamamlayan iki farklı teori ortaya çıkar.
İlk teori , cajonun Afrika’nın iç ve batısında, özellikle Angola ve Antilller’de kullanılan çeşitli kutu biçimindeki çalgıların soyundan gelmiş olmasıdır. Bu çalgılar İspanyol nakliye kasalarıyla gelen Perulu köleler tarafından düzenlenmiştir. (Matanzas ve Küba gibi liman şehirlerinde morina balıkları için nakliye kasaları kullanılırdı.) Başka bir yerde ise küçük giysi çekmeceleri bile cajona dönüştürülmüştür.
Diğer teori, ağırlıklı olarak Afrika bölgelerinde bulunan İspanyol sömürgelerindeki müzik yasaklarını yıkmak için kölelerin kutuları basitçe müzik çalgısı olarak kullandıkları yönündedir. Bu şekilde, cajonların bir müzik çalgısı olduğu kolaylıkla gizlenebiliyor, bir oturak veya tabure şeklinde gösterilebiliyordu.
Bu iki teoriden yola çıkıldığında, neredeyse kesin olarak, cajonun ortaya çıkmasına neden olan unsurlar şöyle söylenebilir: Afrika kökenli köleler ve İspanyolların köle müziklerini bastırmaya çalışmaları. Bu iki unsurun birleşimi, cajonun ortaya çıkışına yön vermiştir. Peru cajonlarının en eski kullanımı ise, (Peru'nun sahil dansı olan Marinera'nın eski biçimleri olan) Tondero ve Zamacueca danslarına eşlik amacıyladır.
ÇAĞDAŞ MÜZİK
Günümüzde, cajon en fazla Küba müziklerinde, Peru sahil müziklerindeve (Afrikan-İspanyol-And Dağları müziklerinin etkisiyle oluşmuş) Musica Criolla denen müzik türlerinde duyulmaktadır: Tondero, Zamacueca ve Peru Walsi, modern Flamenko ve Rumba’nın bazı modern türlerinde cajon yaygın olarak kullanılır. Modern cajon, çoğunlukla akustik gitara eşlik edecek şekilde kullanılır ve dünya genelinde modern müzik sahnelerinde yer alır. Aslında cajon ; blues, pop, rock, funk, dünya müzikleri, birleşik müzikler ve jazz gibi müzik türlerinde gitgide popüler olmaktadır. Modern cajon, ayrıca sıklıkla “kutudaki Davul kiti” veya “cajon kutusu” olarak da anılmaktadır.
Cajon, Peru ve Küba müziklerinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Küba’da, “Küba davul kutusu” olarak bilinir ve ilk olarak Rumba Yambu müziklerinde kullanılmıştır. Günümüzde birçok farklı tür müziğe dahil olmuştur. Örneğin, bass-kutu-davul ; avuç içi, el ve parmaklarla çalınabilir ve üzerine oturulabilecek kadar geniştir. Bu çalgı, kökeninde, Havana’da kullanılan morina balığı nakliye sandığıdır.
Orta-davul ; kaşıklarla çalınır ve kökeninde kilise mumları kutusudur.
Solo-davul; masa çekmecesi iken müzik amacıyla kullanılmak üzere özelleştirilerek müzik çalgısına evrilmiştir.
Cajon ailesinin en son üyesi olan çalgı ise uzun ve koniktir; (Batı Afrika müziği çalgısı olan) kare aşikoya (ashiko) benzer.
Cajon ailesinin bir başka üyesi olan “Batajon” ise Santa Barbara’dan Fat Congas tarafından geliştirilmiştir ve Bata davulu gibi iki başlıdır.
1970’lerde Perulu besteci ve cajon ustası Caitro Soro, İspanyalı gitarist Paco de Lucia’ya Peru’yu ziyareti sırasında bir cajon hediye etmiştir. Paco De Lucia, cajonun tınısını o kadar beğenmiştir ki, ülkeden ayrılmadan önce bir cajon daha edinmiştir ve sonrasında cajonu Flamenko müzik ile tanıştırmıştır. Paco de Lucia Altılısı’nda cajon, Brezilyalı vurmalı çalgı sanatçısı Rubem Dantas tarafından çalınmaktadır. 2001 yılında cajon , Peru Ulusal Kültür Enstitüsü tarafından "Ulusal Miras" ilan edilmiştir.
CAJON ÇALMA TARZLARI
Standart kullanımının yanında cajon, zaman içindeki farklı etkilerle bir çok farklı şekilde çalınmıştır. Cajonun dünyada yaygın olarak kullanılmaya başlanmasıyla birlikte sadece vurmalı çalgı sanatçıları tarafından değil, farklı müzisyenler tarafından da çalındığı görülmüştür. Bu çalgı, yalnızca ellerle değil, normalde davul çalmak için kullanılan plastik ve metal fırçalarla da çalınmıştır. Cajon çalmanın bir başka yöntemi ise, sıradan bir bas davul pedalı kullanmaktır; bu yolla cajon doğrudan değil dolaylı bir vurmalı çalgıya dönüştürülmüş olur. Bu da çalgıcının cajonu pedal-bas-davul şeklinde çalmasına olanak tanır, ancak diğer yandan da çalgıcının standart konumunu kısıtlamış olur.