Ermenistan’ın en güneyindeki bulunan Zorats Karer, ya da Karahundj, tarih öncesi dönemden günümze kadar yerleşim bölgesidir. Tarih öncesi bir yapı ve etrafındaki 200 ün üzerinde büyük taş bloklardan oluşuyor. Bunlardan 80 kadarı üst taraflarına cilalanmış ve biçimlendirilmiş deliklere sahip.
Son yıllarda bu yapılar ile İngiltere'deki Stonehenge karşılaştırmalar arttı. Zorats Karer'in ilk bilimsel yorumu 1935 yılında, hayvanları tutmak için bir istasyon olarak çalıştığını iddia eden etnograf Stepan Lisitsian tarafından gerçekleştirildi. Daha sonra, 1950'lerde, Marus Hasratyan, MÖ 11. yüzyıldan 9. yüzyıla kadar bir dizi mezar odası keşfetti. Ancak, kompleksin uluslararası olarak dikkatini çeken ilk araştırma, 1984'te kompleksin içindeki 223 megalitik taşın hayvancılık için değil, tarih öncesi yıldızların izlenmesi için kullanılabileceğini iddia eden Sovyet arkeolog Onnik Khnkikyan'dı. Taşların üst taraflarında yer alan 5 cm çapında ve 50 cm derinliğinde deliklerin hizalamak ve gökyüzüne bakmak için erken ilk teleskop olarak kullanılmış olabileceğine öne sürdü.
Sovyet astrofizikçi Elma Parsamian, deliklerin pozisyonlarının bir astronomik takvime işaret ettiğini ve bir çoğunun yaz günümünde güneşin doğuşu ve batışına göre ayarlandığını keşfetti. Bölgeye 40km uzaklıktaki Karahundj köyünün isminin konmasını önerdi. Daha önce bölge halkı oraya Türkçe biri isim olan Ghoshun Dash yani Taş Ordusu diyordu. Efsaneye göre taşlar savaşta ölen askerleri temsil ediyordu. Günümüzde Ermenice tercümesi olan Zorats Karer en yaygın kullanılan isim haline geldi.
Birkaç yıl sonra, Paris Herouni adlı bir radyofizikçi, teleskopik yöntemleri kullanarak bir dizi amatör çalışma yaptı. Sitenin aslında MÖ 5500'e kadar uzandığını söyledi. Hatta Stonehenge ile çok sıkı bir ilişkisi olduğunu ileri sürdü.
Ermenistan Ulusal Bilimler Akademisi'nde bir arkeolog olan Profesör Pavel Avetisyan'a göre, anıt hakkında bilimsel bir tartışma yok. “Uzmanlar bölgeyi net bir şekilde anlıyor” diyor ve “uzun süreli kazı ve çalışma gerektiren çok katmanlı bir [çok kullanımlı] anıt” olduğuna inanıyor. 2000 yılında bir Münih Üniversitesi'nden Alman araştırmacılardan oluşan bir ekibin liderliğini yaptı. Bulgularında, onlar da, gözlemevi hipotezini eleştirdiler. Yerin tam olarak araştırılması başka sonuçlar doğurdu. Kayalık bir burnun üzerinde yer alan [Zora Karer], Orta Tunç Çağı'ndan Demir Çağı'na kadar bir nekropol idi. Alanın içinde bu devirlerin muazzam taş mezarları bulunur. Avetisyan ekibi, Anıt'ı Stonehenge'den sonra ve MÖ 2000'den daha eski olmayacak şekilde tarihlendiriyordu. Ayrıca Hellenistik dönemdeki savaşlarda sığınak olarak kullanılma olasılığını öne sürüyordu.
Video da Zorats Karer hakkında Professor Gregory Areshian'ın görüşlerini bulacaksınız.