Aile İşletmesi Nedir? Aile İşletmelerinde Kurumsallaşma Nasıl Olmalıdır?
Dünyada mevcut faaliyette olan şirketlerin büyük çoğunluğu KOBİ tabir edilen işletmeler şeklinde yapılanmıştır. KOBİ'ler sayıca o kadar çoktur ki istihdam ve ekonomi üzerinde yoğun etkileri vardır ve bu durum onların hem ekonomi hem devlet hem de halk nazarında etkinliklerini arttırmaktadır. Dünyada, mevcut işletmelerin %65 ila %90'ı "aile şirketi" olarak tanımlanan KOBİ'lerden oluşmaktadır. ABD'de tüm işletmelerin %80'den fazlası, Kanada'da %70'i, İspanya için %80'i, İtalya için %95'i, İsviçre için %85'i, Türkiye için ise %95'i aile işletmesidir. Türkiye'deki aile işletmelerinin büyük bölümü ise küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ'ler)'dir (1).
KOBİ'lerin belli bir aile tarafından idare edilmesi aile işletmesi kavramının ne olduğunun tartışılması gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır.
Nedir aile işletmesi? Literatürden bir iki akademisyenin tanımları ile bunu açıklamaya çalışalım.
"Aile şirketlerinin veya aile işletmelerinin yalnızca Türkiye'deki örnekleri değil, dünyadaki örnekleri de incelenirse bir girişim ruhu göze çarpar. Bu bağlamda, aile şirketi girişimcilikle eş anlamlı bir kavram olmaktadır. Bir girişimci ya da girişimciler grubu belirli bir fikir etrafında bir araya gelmekte ve varlıklarını bu fikrin gelişmesi etrafında odaklamaktadır. İlk amaç şirketin ayakta kalabilmesi ve yok olup gitmemesi oluyor. Tüm çabalar şirketin büyümesi için harcanmaktadır." (1)
Burada görüleceği üzere öncelikle bir kurucu irade, girişimci ruh ön plana çıkmaktadır. Her aile işletmesini kuran bir aile büyüğü mevcuttur. Bu kişi çoğu kez gecesini gündüzüne katarak çalışmakta, işletmeye hayat vermektedir. Ve daha sonra işletme bu kişinin adı-soyadı ile anılmaktadır. Amerika da Ford, Türkiye'de Koç ve Sabancı gibi.
"Aile şirketleri genelde küçük işletme olarak kurulurlar. Yok olmazlarsa zamanla büyür ulusal hatta uluslararası bir şirket haline bile dönüşebilirler. Ancak bazılarının ömrü kısa olmakta, bir sonraki kuşağa devreden aile şirketlerinin sayılarında azalmalar görülmektedir. Örneğin dünyanın en büyük 500 şirketinin doğumlarından tasfiyelerine veya devirlerine kadar geçen ortalama süre 40-50 yıldır." (2)
Teorik olarak bakıldığında devlet de bir nevi işletmedir ama devlette yöneticiler (ki bunlar siyasilerdir) seçimle gelir ve seçimle giderler. İşletme ise genellikle bir kişi tarafından kurulur ve o kurucu tarafından yönetilir. Eğer bu kurucu kişi(ler) belli bir aileye mensup iseler ve yönetimde de söz onlarda ise o şirket için aile işletmesi tanımlaması yapılır. Bazı büyük işletmeler ise çok ortaklı bir yapıya sahiptirler ve bu yüzden ortaklarının hisselerine göre paya sahip olmaları nedeniyle sermaye şirketi olarak adlandırılırlar.
"En az iki jenerasyonun kurumda çalıştığı, işletmenin kurulmasındaki amacın ailenin geçimini temini ve bu geçimi sağlayan kişinin kurumu idare ettiği, yönetim kademelerinin önemli bir kısmında aile üyelerinin yer aldığı veya kararların alınmasında büyük ölçüde aile üyelerinin etkili olduğu şirketlerdir." şeklinde ifade edilebilir." (3)
Peki, bir aile işletmesi neden kurumsallaşmaya ihtiyaç duyar?
"Günümüzde kıyasıya bir rekabet ortamında işletmelerin ayakta kalabilmelerinin temel koşullarından biri iç ve dış çevre şartlarında meydana gelen temel değişimle baş edebilecek bilgi ve yeteneğe sahip olmaları gereğidir. Bilgi ekonominin önemli bir hammaddesi ve ürünü haline gelmiştir. Bu süreçte aile şirketlerinin mevcut yapılarının sürekli bir yenilenme, gelişme ve uyarlama içinde olması gerekmektedir. Değişim sürecinin getireceği yeniliklere ve gelişmelere uyum gösteremeyen, yani dönüşüm olgusunu gerçekleştiremeyen işletmelerin başarılı olması ve rekabet edebilmesi mümkün değildir." (2)
İşletmenin kuruluş aşamasında ve işler nispeten kolay iken satın alma, müşteri ilişkileri, pazarlama, muhasebe, finans, stok kontrol vb. her işe kendi koşan işletme sahibi işler büyümeye başlayınca altından kalkamaz hale gelir. Böylelikle bir süre sonra yönetimde, pazarlamada sıkıntılar yaşanmaya başlanır. Karar alma, şirketi sevk ve idare etmede profesyonel manada destek ihtiyacı ortaya çıkar. İşte bu nokta işletmede kurumsallaşmanın öneminin belirginleştiği andır. Ama çoğu patron bunu idrak etmekten uzaktır. Kendine aşırı güven veya profesyonel yöneticiye güvensizlik gibi düşüncelerle işine daha bir sıkı sarılmaya çalışır. Ama bu andan itibaren kısır bir döngüye kapı açılmış olur. Aslında kurumsallaşma ile işletme büyümedeki istek ve azmini resmileştirmiş, ciddiyetini ortaya koymaktadır. Burada şu nokta unutulmamalıdır; kurumsallaşma bir anlık bir olay olmadığı gibi, kısa bir süre sonra bitirilmesi gereken bir işlem de değildir. Belki işletmenin ömrü boyunca devam ettirilmesi gereken ve sürekli kendini yenilemeyi gerekli kılan uzun soluklu bir süreçtir.
"Kurumsallaşma bir şirketin kişilerden bağımsız olarak standartlara, prosedürlere sahip olması; değişen çevre koşullarını takip edecek sistemleri kurması ve gelişmelere uygun olarak organizasyonel yapısını oluşturması; kendisine özgü iletişim ve iş yapma yöntemlerini "kültür" haline getirmesi ve böylece diğer işletmelerden farklı ve ayırt edici bir kimliğe bürünmesi sürecidir." (4)
Son bir nokta olarak şunu özellikle vurgulamak gerekmektedir: Kurumsallaşma çalışmaları ile yönetimde ve şirket içi ilişkilerde yetkilendirme-vazife taksimi yapılırken patronaj unsuru ihmal edilmemelidir. Zira patronun veya patronajın olmadığı ortamlarda iş disiplininde bozulmaların yaşanması daha kolay ve daha çok olur ve düzensizlik daha çok görülür. Ya da çalışanlar arasında yeni patronlar ortaya çıkmaya başlar. Yetki paylaşımı anlamına gelmesi gereken kurumsallaşma yetkisizlik ve belki de huzursuzluk kaynağı haline dönüşebilir. Ayrıca bu nokta hem patronun yukarıda saydığımız kuşkularını gideren hem de yöneticilerin sınırlarını çizip, belirginleştiren yerdir.
Kaynakça(1) İstanbul Ticaret Odası. Yayın No:2001-19. "Aile Şirketlerinde Kurumsallaşma ve KOBİ'lerin Yönetim Sorunları".
(2) Pazarcık, Orhan. (2004). "Aile İşletmelerinin Tanımı Kurumsallaşması ve Yönetişimi". Milli Prodüktivite Merkezi. Bildiri, 1. Aile işletmeleri Kongresi, Kongre Kitabı, İstanbul Kültür Üniversitesi yayını, 17-18 Nisan 2004.
(3) Bilgin, Naciye. (2007) Aile Şirketleri Kurumsallaşma Eğilimleri: Ankara Kobi Örneği. T.C. Atılım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
(4) Karpuzoğlu, Ebru. (2004), "Aile Şirketlerinin Sürekliliğinde Kurumsallaşma", Bildiri, 1. Aile işletmeleri Kongresi, Kongre Kitabı, İstanbul Kültür Üniversitesi yayını, 17-18 Nisan 2004, s. 45.
{seog:disable}