türk yazı dili
nin ilk asırlarında kullanılmış olup türklerin bilinen en eski yazısıdır. bu alfabenin ilk örneği 6. yüzyıla ait yenisey kitabeleridir. bilinen en nizamlı örneği ise orhun abideleridir. bu iki kitabeden hareketle göktürk alfabesinin geçmişini miladın ilk yüzyıllarına kadar götürebiliriz. bilinenin aksine yalnızca taşlara yazılmamıştır. bu alfabe ile yazılan ilk kitap uygur dönemine ait ırk bitig
'dir.
orhun abecesinin türk ürünü olduğunu ileri sürenler gibi olmadığını iddia edenler de vardır. ancak türk menşeili olmadığı iddia edenlerin ispat yönleri zayıftır. alfabenin türklere ait olduğunu iddia edenler ise buna kanıt olarak bu harflerin türk damgalarının bir sonucu olduğunu söylemekte ve bazı harfleri bu şekillere göre açıklamaktadır.
örneğin
: ok olarak okunan harfin
nesne olan ok'a, yay olarak okunan harfin
nesne olan yay'a, t olarak okunan harfin de
dağ'a benzediği kesindir. bu örnekler daha da çoğaltılabilir.
göktürk abecesinde harfler kesinlikle bitişmez. yukarıdan aşağıya ya da sağdan sola yazılır. sözcükler, aralarına iki nokta (:) koyulmak suretiyle birbirinden ayrılırlar. bu iki nokta bir nevi boşluk görevi görmektedir.
yenisey yazı işaretleri, göktürk abecesinin öncülüdür ve bu yazı işaretleri 150 kadardır. göktürk abecesine gelindiğinde ise işaretlerin sayısı 38'e düşmüştür. bu 38 harften 4'ü ünlü (vokal) 34'ü ise ünsüz (`konsonant) olmaktadır.
ünsüzlerin birkaçı nötr
haldeyken (ç, m, p, ş, z) çoğunluğu kalın-ince olarak ayrılmıştır (b, d, g, k, l, n, r, s, t, y) ayrıca alfabede gösterilen ünsülerin birkısmı vokalli konsonant
(ok, ık, iç, ök) birkısmı da çift ünsüzdür (ld~lt, nd~nt, ng, ny)
ünlüler ise ikişerli gruplar halinde işaretlendirilmiştir. yani a-e, ı-i, o-ö, u-ü sesleri birer harf ile gösterilmiştir. bu ünlülerin dışında 5. ünlü olarak da kapalı e
mevcuttur. (nadir kullanım)
göktürk
yazısında ünlüler genellikle yazılmamaktadır. yazılmayan ünlüler genellikle kelime başında ya da içinde olmakla birlikte son sesteki vokallar genel olarak yazılmaktadır (ünsüzlerin kalın-ince olarak ayrılması ünlü yazımını etkilemiştir). özellikle söz başındaki a-e ünlüler yazılmamaktadır.