Önceki derste, bir şirketin halka arzını tamamladıktan sonra hisse senetlerinin halka açık hale getirildiğini ve borsada işlem görebildiğini anlatmıştık. Hisse senedi piyasaları, hisse senedi alıcılarının ve satıcılarının bir araya gelerek ticaret için bir fiyat belirledikleri mekanlardır. Bazı borsa işlemleri bir ticari katında gerçekleştirildiği fiziksel yerlerdir, fakat bu devirde borsaların çoğu sanal olarak işlemlerin elektronik ortamda yapıldığı ve kaydedildiği bilgisayar ağlarından oluşmaktadır.
Borsalar, mevcut hisse sahiplerinin potansiyel alıcılarla işlem yapabileceği ikincil piyasalardır. Hisse senedi piyasalarında işlem gören şirketlerin kendi hisse senetlerini düzenli olarak satın almazlar ve satmazlar (şirketler ani hisse geri alımları yapabilir veya yeni hisseler ihraç edebilirler, ancak bunlar günlük işlemler değildir ve çoğunlukla bir değişim çerçevesinin dışında ortaya çıkar). Dolayısıyla borsada hisse senedi satın aldığınızda, şirketten satın almazsınız, başka bir mevcut hissedardan satın alırsınız. Aynı şekilde, hisselerinizi sattığınızda, şirkete satmazsınız – onları başka bir yatırımcıya satarsınız.
İlk borsalar Avrupa’da, özellikle de liman kentlerinde veya Anvers, Amsterdam ve Londra gibi ticaret merkezlerinde 16. ve 17. yüzyıllarda ortaya çıktı. Bununla birlikte, bu ilk borsalar, az sayıdaki şirketin hisse senedi ihraç etmemesi nedeniyle tahvil alışverişi yapmaya daha çok benziyorlardı. Aslında, ilk şirketlerin çoğu yarı kamu kuruluşları olarak kabul edildi, çünkü iş yapmak için devletleri tarafından kiralanmışlardı.
18. yüzyılın sonlarında, hisse senedi piyasaları, Amerika’da özellikle hisse senetlerinin ticaretinin yapılmasına izin veren New York Borsası’nda (NYSE) ortaya çıkmaya başladı (Amerika’daki ilk borsanın onuru, bugün hala var olan Philadelphia Menkul Kıymetler Borsası’na [PHLX] ait). NYSE, 1792’de New York’taki 24 borsa simsarının ve tüccarının yaptığı Buttonwood Anlaşması’nın imzalanmasıyla kuruldu. Bu resmi kuruluştan önce, tüccarlar ve komisyoncular, hisseleri alıp satmak için Wall Street’te batı çınarının altında gayri resmi olarak bir araya geleceklerdi.
Modern borsaların ortaya çıkışı, düzenleme ve profesyonelleşme çağını başlattı; bu da şimdi, hisse senedi alıcılarının ve satıcılarının, işlemlerinin makul fiyatlarla ve makul bir süre içinde gerçekleşeceğinden emin olmalarını sağlıyor. Bugün, ABD’de ve dünyanın her yerinde, birçoğu elektronik olarak birbirine bağlı birçok borsa bulunmaktadır. Bu da piyasaların daha verimli ve daha likit olduğu anlamına geliyor.
Bazen bülten panoları olarak bilinen (OTCBB), gevşek şekilde düzenlenen tezgah üstü ticaret borsaları da bulunmaktadır. OTCBB hisseleri, daha büyük borsalarda daha sıkı listeleme kriterlerini karşılamayan şirketleri listelediğinden daha riskli olma eğilimindedir. Örneğin, daha büyük borsalarda, bir şirketin listelenmeden önce belirli bir süre faaliyette bulunulması ve şirketin değeri ve karlılığı ile ilgili belirli koşulları yerine getirmesi gerekebilir. Çoğu gelişmiş ülkede, borsalar, öz düzenleyici kuruluşlar, endüstri düzenlemelerini ve standartlarını oluşturacak ve yürürlüğe girecek olan sivil toplum kuruluşlarıdır. Borsalarda öncelik, etiği ve eşitliği teşvik eden kuralların oluşturulması yoluyla yatırımcıları korumaktır. ABD’deki öz düzenleyici kuruluşlara örnek vermek gerekirse, bireysel borsalar ve NASD (National Association of Securities Dealers) ve FINRA (Financial Industry Regulatory Authority).
Borsadaki hisse senedi fiyatları çeşitli şekillerde belirlenebilir, fakat genel olarak, alıcıların ve satıcıların satın almak veya satmak için teklif verdiği bir açık artırma işlemi yoluyla gerçekleştirilir.
Bazı borsalar, motive olmuş bir alıcı veya satıcı birbirlerini herhangi bir anda bulamayacakları için, sürekli olarak teklifleri korumak için profesyonel tüccarlara (trader) güvenmektedirler. Bunlara uzman veya market maker denir. Uzmanın alış fiyatı ile satış fiyatı arasındaki fark onun karıdır, ve bu kara “aralık” (spread) denir. Fiyat aralığı ne kadar dar olur ve alış emirlerinin ve satış emirlerinin büyüklüğü (her bir tarafın pay miktarı) arttıkça, hisse senedi piyasasının likiditesi o kadar yüksek olur. Dahası, ardışık olarak daha yüksek ve daha düşük fiyatlara çok sayıda alıcı ve satıcı varsa, piyasanın derinliği iyi olduğu anlamına gelir. Kaliteli hisse senedi piyasaları genellikle küçük aralık, yüksek likidite ve iyi derinlik eğilimindedir. Aynı şekilde, yüksek kaliteli, büyük şirketlerin münferit hisse senetleri aynı özelliklere sahip olma eğilimindedir.
Münferit hisse senetlerine ek olarak, birçok yatırımcı hisse senedi endeksleriyle ilgilenmektedir. Endeksler, bir dizi farklı hisse senedinin bir araya getirilmiş fiyatlarını temsil eder ve bir endeksin hareketi, her bir bileşenin hareketlerinin net etkisidir. İnsanlar hisse senedi piyasasından bahsederken genellikle Dow Jones Borsası Endüstri Endeksi (DJIA) veya S&P 500 gibi önemli endekslerden birine atıfta bulunurlar.
DJIA, 30 büyük Amerikan şirketinin fiyat ağırlıklı bir endeksidir. Ağırlıklandırma düzeninden ve yalnızca 30 hisse senedinden oluştuğu için – seçilecek binlercesi varken – borsanın nasıl bir performans sergilediğinin iyi bir göstergesi değildir. S&P 500, ABD’deki 500 en büyük şirketin piyasa ağırlıklı bir endeksidir ve çok daha geçerli bir göstergedir. Endeksler Dow Jones veya S&P 500 gibi geniş olabilir veya belirli bir endüstri veya pazar sektörüne özgü olabilir.
Sitemizde finans ile ilgili yayınladığımız faydalı bilgilerden ve önemli güncel haberlerden anında haberdar olun!