Osmanlı ekonomisi iç ve dış etkiler sonucunda gerilemeye başlamıştır. İç etkenlerin en önemli olanları tımar sisteminin bozulması, ulufelerin yüksek olması ve çeşitli yolsuzluklar olarak sıralanabilir. Dış etkenler daha da belirgindir.
Osmanlı ekonomisi; kapitülasyonlar, coğrafi keşifler ve sanayi devrimi sonucu zayıflamış, sonuç olarak dış borçlanmaya gidilmiş böylece mali bağımsızlığını kaybetmiştir.
Kapitülasyonların etkileri
Kapitülasyon: Bir ülkenin yabancılara verdiği ayrıcalıklardır.
İlk ayrıntılı kapitülasyon antlaşması Kanuni zamanında Fransa ile yapılır.
- Fransa zamanla sadece ticari değil adli – mali – idari imtiyazlar da almıştır.
- Bu antlaşma temelinde birçok devlete imtiyazlar tanınmıştır.
- 1740 da Fransa’ya verilen ayrıcalıklar devamlı hale getirilmiştir. (Bu zamana kadar antlaşma padişahın ömrü ile sınırlıdır)
- Kapitülasyonlar Lozan’da kaldırılmıştır.
Coğrafi Keşifler
- Coğrafi keşiflerden sonra Avrupa’da değerli madenlerde artış olur. Osmanlı değerli metal almak zorunda kalır. Osmanlı parasının değeri azalır. Fiyat artışları meydana gelir, enflasyon yükselir.
- Gümrük gelirleri azalır.
- Akdeniz ticareti önemini kaybeder.
- Hammadde ihracatı daralır.
Sanayi Devriminin Etkileri
Yüzyılın sonlarına doğru İngiltere’den başlamak üzere üretimde buharlı makine kullan,İmaya baslanmıs- d n n9rUpVenne makınenın kullanılması bir veya birkaç işçi çalıştıran atölyelerin yerine fabrikalann acflLsına neden olur. Pazar için üretim, sürekli bir hale gelir. Böylece Avrupa’daki küçük sanayi düzeni vık,İd, IJrnl İ h^
- Osmanlı Devleti nüfusu, yer alt, ve yerüstü zenginliği ile önemli bir pazar olarak görüldü.
- Osmanlı, devleti Avrupa mallarının istilasına uğradı. Devlet ancak sanayileşerek bu duruma engel olabilirdi
Ancak kapitülasyonlar bunu önlüyordu.
- Ucuz Avrupa malları Osmanlı, piyasasın, kısa sürede ele geçirdi. Osmanlı loncalar, bu durumla rekabet edemez hale geldi olarak işsizlik arttı. Ülkenin kaynakları yabancıların eline geçti. Osmanl sadece hammadde ihraç eden bir ülke haline geldi.
Ticaret Antlaşmalarının Etkileri
- Batılı devletlere kapitülasyonlar, da aşan baz, haklar veren sözleşmelerdir. Bunların en etkili olan, R,ı„
Liman, Antlaşmasıdır. (1838) Bu antlaşmanın yapılmasının en önemli nedeni M,s,r valisi Mehmet Ali Paşa’nın isvam karşısında devletin zor duruma düşmesi ve Ingiltere’nin yardımına ihtiyaç duymuş olmasıdır.
- İngiltere ile yapılan bu antlaşma ile yabancı tüccara olağanüstü ayrıcalıklar tanınır.
- Her tür malın alınmasından ihracına kadar olan süreçte yerli tüccar aleyhine hükümler konulur.
- Yerli tüccar yabancıdan daha çok gümrük vermek zorunda kalır. Bunun sonucunda.
- Yerli sanayi tamamen çöker.
- Ülke açık pazara dönüşür.
- Yerli tüccar sınıfı ortadan kalkar.
- Gayr-i Müslüm tüccarlar Avrupa Devletieri’nin vatandaşlığına geçerek ayrıcalıklardan yararlanırlar.
Dış Borçlanma
1853’te başlayan Kırım Savaşının finansmanını sağlamak için Ingiliz – Fransız ortaklığından ilk defa 1854 te dış borç alınır.
- Borç alımı bundan sonra devam eder.
- Devlet borçlarını ödeyemeyince 1875’de iflasını açıklar
- 1881’de Duyun-u Umumiye İdaresi kurulur. (Osmanl, mâliyesine el konulur)
Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi)
- Abdülhamit tarafından çıkarılan Muharrem Kararnamesi ile kurulmuştur. (1881) Batılı ülkeler OsmanlIdan birikmiş borçlarını almak için OsmanlI kaynaklarını yönetmeye başlamıştır.