Tarih, Beni Ümeyye döneminde kaza ve kader inancının politikacılar tarafından kuvvetli bir meşrulaştırma kaynağı olarak kullanıldığını kaydeder. Determinizm fikrini o kadar desteklediler ve insanın özgürlüğünün ve hür iradesinin var olduğu iddiasında bulunanları dine muhalefet etmekle suçlayıp o kadar çok kişiyi öldürdüler veya hapse attılar.
İnsanın özgür olduğu ve kendi kadehini kendisinin belirlediği görüşü ilk defa Ma'bed el-Cuhenî adında Iraklı ve Şamlı Giylân ed-Dımeşkî adında kişiler tarafından ortaya atıldı. Her iki kişi de adaletleri, imanları ve doğruluklarıyla tanınıyorlardı. İbn Eş'as'a katılıp isyan eden Ma'bed el-Cuhenî Haccac tarafından öldürülür. Geylan da, fikirleri Haşim tarafından bilindikten sonra, elleri ve ayaklarının kesilerek idam edilme cezasına çarptırılır.
Şiblî Nu'man "Skolastik Teoloji Tarihi kitabının birinci cilt, 14. sayfasında, "Birçok faktör inançlarda değişiklik yaratmaya sebep olabilecek durumdayken, farklılık ilk defa hükümet politikaları ve ülkenin içinde bulunduğu şartlar sonucu ortaya çıkmıştır" der. Ümeyye dönemi zalimliğin, karanlığın hakim olduğu dönem olduğu için isyan insanların yüreklerinde filizlenmiş fakat kader silahını hükümeti destekleyenler çok iyi kullanmışlar, hükümetin yaptığı her şeyi, yapılan her şeyin Allah'ın takdiri ile olduğunu söyleyerek meşrulaştırmaya çalışmışlar, hiçbir muhalefete izin vermemişlerdir. İster iyi olsun ister kötü, neyle karşılaşırsak karşılaşalım şükredilmesi gerektiği söylenmiştir.
Haccac döneminde adilliği ve cesurluğuyla bilinen Ma'bed el-Cuhenî bir gün öğretmeni Hasan Basrî'ye şöyle bir soru sorar: "Emevilerin kaza ve kader konusundaki iddiaları ne dereceye kadar doğrudur? ". Hasan Basrî şöyle cevaplandırır bu soruyu: "Onlar Allah'ım düşmanıdırlar, yalan söylemektedirler".
Abbasî siyaseti Emevi siyasetinden bazı bakımlardan farklılıklar göstermektedir. Özellikle Me'mun ve Mutasım, insanın özgürlüğü ve insanın kendi kaderini kendisinin belirleyeceği iddiasında bulunan Mutezile ekolünü desteklemişlerdir. Mütevekkil'in vefatından sonra, tekrar, determinizme inanan Eş'arî ekolünü desteklemeye başladılar. O tarihten sonra da Eş'arî ekolü İslam dünyasında en yaygın en çok kabul gören ekol oldu.
İslam dünyasındaki en yaygın ekol olması dolayısıyla Eş'arî ekolünün İslam dünyası üzerinde etkisi büyük olmuştur. Bu ekolü izlemeyen Şia gibi başka ekollerin varlığına rağmen Eş'arî ekolünün etkisi engellenememiştir. Eş'arî ekolüne muhalif olan, Mutezileyle de tam anlamıyla uyuşamayan Şia'nın birçok Arap ve Fars literatüründe, insanın özgürlüğü ve kendi kaderini kendisinin tayin ettiği görüşünden ziyade, "kaderin belirleyici olduğu;" görüşüne eğilimi olduğu görülür. Fakat, birçok Şu imama göre (selam ve rahmet onların üzerine olsun), kader, insanın özgürlüğüne, kendi geleceğini kendisinin belirlemesine engel olmamaktadır.
Kader kelimesinin korkutucu-ürpertici olarak algılanması Eş'arî ekolünün İslam dünyası ve İslamî literatüre egemen olmasıyla açıklanabilir. Bu ve benzeri kelimeler hemen, özgürlüğün ve insanın kendi amelleri üzerinde kontrolünün olmadığı, bunların üzerinde birtakım görünmez güçlerin etkin olduğunu savunan determinist görüşle birlikte değerlendirilmektedir.
HIRİSTİYAN AVRUPA'NIN İSLAM'A
SALDIRISI
Bu tutum, Hıristiyan Avrupa'nın, Müslümanların gerilemesinde asıl amilin onların kadere olan inançları olduğunu, İslam'ın insanı kendi kaderini belirleme özgürlüğünden, yari özgürlükten yoksun bırakan determinist bir din olduğunu. iddia etmeleri için ellerine materyal vermiş olmaktadır.
Merhum Seyyid Cemaleddin Asadabadî Avrupa'nın bu saçma iddiasına gereken cevabı vermiştir. Makaleler inden birinde, bir millet güçsüzleştiğinde onu bu duruma getiren kendine mahsus özellikleriyle ilgili iddiaların ortaya atıldığından bahseder. Daha sonra şunları söylemektedir:
"Kaza ve kadere inanç yanlış anlaşılmış konulardan biridir. Cahil Batılılar kaza ve kadere olan inancın bir ulusu cesaret ve güçten yoksun bırakacağına inanmakla hataya düşmüşlerdir. Fakat Müslümanların bütün kötü hissetlerinin de bu inançtan kaynaklandığını söyleyebiliriz. Bugün Avrupalı uluslarla karşılaştırıldığında Müslümanların politik ve askerî güç bakımından çok güçsüz olduğu görülür. Ahlakî çöküntü, yalan-dolan, hile, düşmanlık, ayrılık, dünya olaylarından bîhaber olma, birtakım kötü olayları öngörmeme gibi sebepler dolayısıyla Müslümanlar ilerleyememişler, düşmanlarına karşı yasaklamamışlardır. Kana susamış yabancı ordular her taraftan saldırıya geçmişlerdir. En acı olan şey Müslümanların ne olursa olsun şükretmeleri, alçaklığa, rezilliğe boyun eğmelerdir. Bir köşeye çekilip, bâğımsızlıklarını ve kendilerine ihsan edilen bütün nimetleri yabancılara, düşmanlara terk etmişlerdir. "
Yazar şu şekilde devam eder:
"Avrupalılar Müslümanların bütün bu bozulmalarını onların kadere olan inançlarına atfetmişlerdir. O yüzden şöyle diyebilmektedirler; Müslümanlar şayet bu akideye inanmaya devam ederlerse tamamen sönecekler, ortadan kalkacaklar. " Yazarımız şu satırları da ekler makalesine:
"Avrupalılar kadere inanmakla insanın yapacağı hareketlerde seçme hakkının bulunmadığını iddia eden determinizme iman arasında ayırım gözetmemektedirler."
KOMPLEKS BİR YAPIDA OLMA
Daha önceki açıklamalarımızdan Müslümanların kaza ve kadere olan imanlarının tek sebebinin sosyal ve politik amiller olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Daha sonra da açıklayacağımız gibi çok daha felsefî, komplike bir konudur. Gerçekten de bu mesele soyut meseleleri mülahaza etme kabiliyetine sahip her birey ve ulusun ilgilendiği, belki de dünyada bu meseleyle ilgilenmeyen hiçbir milletin olmadığı türde felsefî ve komplike bir konudur.
MATERYALİZM VE KADER ANLAYIŞI
Bazıları kader problemiyle sadece teologların ilgilendiğini materyalistlerin bu konuya bir çözüm getirmeye çalışmadığını düşünürler. Bu düşünce gerçeğe tekabül etmemektedir. Materyalistler de konuyla ilgilenmişlerdir, aradaki fark, Materyalistlerin konuyu ele alış biçimlerindeki farklılıktır. Nedensellik (sebep-sonuç münasebetleri) kanununa göre her olay belli sebeplerin sonucunda ortaya çıkmaktadır, bu sebepler de aslında başka sebeplerin sonuçlarıdır. Her sonucun kaçınılmaz olarak bir sebebin varolmasını gerektiği varsayımı, aynı zamanda bu sebebin olmadığı durumda sonucun ortaya çıkmaması gerektiğini söyler.
Materyalistler nedensellik prensibini, sebep-sonuç münasebetlerinin zorunluğunu kabul edip bunları materyalist ekolün temelleri olarak değerlendirmektedirler. O zaman insan davranışlarının da diğer olaylar gibi bu prensibe göre belirlenip belirlenmediği sorusu gündeme gelmektedir .Eğer insan davranışları bu prensibe göre belirleniyorsa, yani. insanın bütün hareketleri kaçınılmaz olarak bazı kanunların belirleyiciliği altındaysa insanın özgürlüğü, kendi kaderini kendisinin tayin etmesi nasıl mümkün olacaktır?
İster yeni ister eski, ister teolojik- ister materyalist olsun bütün felsefî ekoller determinizm ve özgür irade problemiyle ilgilenmemişlerdir. Şüphesiz teolojide problem materyalizmin ele alışından çok farklı biçimde ele alınmıştır. Fakat, daha sonra da açıklayacağımız gibi bu farklılık, problemin özünü etkileyecek boyutta değildir. Teolog, kadere inanmakla, tabiatın ve maddenin belirleyiciliğine inanan materyalistten ayrılmaktadır.