Togo Cumhuriyeti
İÇİNDEKİLER
1. COGRAFYA
…..……….…………………………………………………………………………..... 1
A. TOPLUMSAL YAPI
…………………………………………………………………………………………… 3
F. KÜLTÜR - SANAT
…………………………………………………………………………………………… 7
1. EKONOMİ
…………………………………………………………………………………………. 10
1. TARİH
…………………………………………………………………………………………. 14
1. SİYASET
…………………………………………………………………………………………. 16
1. DIŞ İLİŞKELİR
…………………………………………………………………………………………. 21
-3-
Afrika Ülke Profilleri Serisi – Togo
1. COĞRAFYA
A. Genel Bilgiler
56.785 km²’lik yüzölçümüne sahip olan Togo Cumhuriyeti, Batı Afrika’nın orta – güney kıyısında yer
alır. Togo Cumhuriyeti’nin doğusunda Benin Cumhuriyeti, kuzeyinde Burkina Faso, batısında ise Gana
yer alır. Togo’nun, Benin Körfezi’ne, bir diğer şekliyle belirtmek gerekirse Atlas Okyanusu’na da kıyısı
vardır.
Togo’nun koordinatları 6° ve 11° Kuzey ve 0° ve 2° Doğudur.
Togo’nun en güneyi ile en kuzeyi arasındaki mesafe 579 km
(360 mil) iken, en doğusu ile en batısı arasındaki uzaklık 160
km (100 mil)’dir.
6.961.049 nüfusa sahip olan Togo Cumhuriyeti’nin başkenti
Lomé’dir.
B. Fiziki Yapı
Uzun dar bir şerit hâlinde 579 km boyunca Gine Körfezi’ne
uzanan Togo’nun kıyısı, alçak ve düz ovalarla kaplıdır.
Togo’nun güneybatısından kuzeydoğusuna uzanan, güneyde
Togo Dağları, kuzeyde ise Atakora Dağları adını alan dağ
silsilesi, Togo’yu adeta çaprazlamasına keser. Bu dağ
silsilesinin ( Chaine du Togo ) deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 600 mt’dir. Bu sıradağlardan en
önemlileri Mono, Agou ve Oti olan birçok nehir doğar. Togo’nun en yüksek dağı 986 mt.’lik Agou
Dağı’dır.
Togo’nun orta bölgeleri yükseltilerle kaplı iken, kuzeyinde ise hafif engebeli savan bölgesi yer alır.
Togo’nun güneyinde ise ormanlık platolar, lagün ve bataklıklar görülür.
1
-3C. İklim
Togo’da iklim, sıradağların etkisiyle yönsel olarak değişir. Togo’da iki ayrı iklim görülür. Dağların
kuzeyinde kalan bölgelerde yarı-kurak savan iklimi görülür ve aylık sıcaklık ortalamaları 19 ila 22
derece arasında değişir. Günlük sıcaklık farkı ise yarı-kurak iklimin karakteristik bir özelliği olarak
oldukça fazladır ve 18 dereceden 38 dereceye değişir.
Yıllık yağış miktarı ise sıradağların başlangıcından kuzeye doğru gidildikçe 1040 mm’den 1300 mm’ye
kadar artar. Kış aylarında, Togo’nun kuzeyinde, dönemsel kuraklıklara sebebiyet veren ve görüş
açısını azaltan kuru ve sıcak Harmattan rüzgârları görülür.
Sıradağların ( Chaine du Togo ) ve dolayısıyla Togo’nun güneyinde
ise sıcak ve nemli tropikal iklim görülür. Bu bölgelerde aylık
ortalama sıcaklık 21 derece ila 31 derece arasında değişir. Kıyıdan
sıradağlara gidildikçe yıllık yağış miktarı, artarak 760 mm’den 1270
mm’ye ulaşır. Togo’nun güneyinde nisan-haziran ve eylül-kasım
olmak üzere iki yağış mevsimi vardır ve en yağışlı aylar mayıs,
haziran ve eylüldür.
D. Bitki Örtüsü ve Çevre
Togo’nun doğal bitki örtüsü; kurak mevsimde savan, bereketli
yağış mevsiminde ise maki ve çalıdır. Deniz kıyısındaki bölgelerde
ise, lagünlerin çevresinde oluşmuş sazlık arazilere rastlanır.
Togo’nun 39.000 km²’lik bölümünü ormanlar kaplar. Bununla
birlikte geçmişte ülkenin hemen tamamını kaplayan tropikal
yağmur ormanları, günümüzde ancak Atakora Dağları’nda ve bazı
ırmak vadilerinde görülebilmektedir. Togo, ormanlarının % 3,4’ünü
sadece 1990 – 200 arasında kaybetmiştir. Ormanların yok olmaya
yüz tutmasının ana sebepleri; ormanlardaki ağaçların bilinçsizce
kesilip yakıt odun olarak kullanılması ve ormanlık arazilerin
tarımsal arazilere çevrilmesi maksadıyla yakılmasıdır. Bunların
yanında, gemi inşaatı için gerekli olan ağaç ihtiyacı da ormanlardan sağlanır.
Tüm bunların neticesinde Togo, çölleşme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir
ülke konumuna gelmiştir.
Togo’nun güney bölgelerinde vahşi hayat yok olma noktasına gelmişken,
kuzey bölgelerinde ise hâlâ aslan ve fil gibi vahşi yaşama ait hayvanlar
mevcuttur. Nehirlerin kenarlarında suaygırları ve timsahlar, ormanlık
alanlarda ise maymunlar, kıyı bölgelerinde yılanlar, sıklıkla görülen
hayvanlardır. Ülkenin vahşi hayvan popülasyonu, yasak avlanma ve tarımsal
nedenlerle ormanlık arazilerin yok edilmesi neticesinde oldukça azalmıştır.
Afrika fili, Diana maymunu ve Batı Afrika denizayısı ( manati ) yok olma
tehlikesiyle karşı karşıya olan türlerden en önemlileridir.
2
-3Togo toprakları oldukça verimsizdir ve verimsizlikten kurtulmak için yüksek bir dozda gübrelenmeye
ve işlenmeye ihtiyaç duymaktadır. Gübreye bu kadar ihtiyaç duyulması da, toprakta ve suda,
kimyasallardan kaynaklanan kirlenmelere neden olmaktadır.
Su kirliliği, Togo’yu güç koşullar altında bırakan en önemli tehlikelerden biridir ve zaten içme suyuna
ulaşmakta zorluk çeken halk için, bilhassa kırsal kesimde meskûn bulunanlar için büyük sıkıntılara yol
açmaktadır. En büyük sorunlardan biri de, su kirliliğinden mütevellit hastalıklardır. Bunun yanında su
kirliliği, ülke için önemli bir geçim kaynağı olan balıkçılığı da sekteye uğratmaktadır. Artan hava kirliliği
de özellikle kırsal kesimlerde önemli bir sorun haline gelmeye başlamıştır.
Çevresel konularda duyarlılığın sağlanması ve Togo’nun korunması amacıyla 1988’de çıkarılan Çevre
Kanunu’nun etkisi sınırlı kalmakla birlikte, bu kanun sayesinde 2000’li yıllarda nisbî bir ilerleme
sağlandığı söylenebilir. Bunun yanında Togo Cumhuriyeti; Biyolojik Çeşitlilik, İklim Değişikliği, Kyoto
İklim Değişikliği, Çölleşme, Tehlikedeki Türler, Deniz Hukuku, Ozon Tabakasını Koruma, Gemi Kirliliği,
Tropikal Kereste - 1983, Tropikal Kereste - 1994, Sulak Alanlar, Balina Avcılığı, Ramsar, CITES, Nükleer
Denemelerin Yasaklanması Antlaşması gibi uluslararası çevre sözleşmelerini imzaladıysa da henüz bu
sözleşmelerden biri Togo Parlamentosu tarafından onaylanmamıştır.
Ülkenin en önemli madeni fosfattır. Togo, dünyanın dördüncü en büyük fosfat üreticisidir. Bunun
yanında kireçtaşı ve mermer de ülkenin önemli doğal kaynakları arasında bulunur.
A. TOPLUMSAL YAPI
A.Nüfus ve Etnik Gruplar
Togo, 6.961.049 nüfusuyla dünyanın
nüfus bakımından 101’inci büyük
ülkesidir. Togo, 1961’den bugüne
nüfusunu beşe katlayarak önemli bir
nüfus artışı gerçekleştirmiştir. Birleşmiş
Milletler
raporlarına
göre,
Togo
nüfusunun 2025 yılında 9.613.000 olması
beklenmektedir. Togo’da nüfus yoğunluğu
km² başına 108 kişidir ve bu yoğunluk
güney bölgelerde km² başına 500 kişiye
çıkar. Ülkenin en kalabalık şehri
1.200.000’i aşan nüfusuyla Lome’dir.
Lome’yi 100.000’i bulmayan nüfuslarıyla Sokode, Kpalime, Atakpame ve Aneho şehirleri takip eder.
Belirtilmesi gereken bir diğer önemli husus da; Togo nüfusunun % 99’unun yerli Afrikalılardan, kalan
%1’lik diliminin ise ekseriyetle Avrupalılar, Lübnanlılar ve Suriyelilerden müteşekkil olduğudur.
3
-3Togo’nun %40,9’u 0-14, %56’sı 15-64, %3,1’i ise 65 ve üstü yaş grubundadır. Bu bakımdan Togo,
oldukça genç bir nüfusa sahiptir. Nüfus artış oranı % 2, 748’dir ve Togo bu oranla dünya ülkeleri
arasında 17’nci sırada yer alır. Doğum oranı ise binde 35,26; ölüm oranı ise binde 7,78’dir. 2010
rakamlarına göre, halkın %57’si kırsal kesimde yaşar ve kentleşme oranı yıllık %3,9’dur.
6.961.049 nüfuslu Togo’da 37 farklı etnik grup mevcuttur. Bu gruplardan en önemlisi nüfusun
neredeyse % 21’lik kısmını teşkil eden Ewelerdir. Bunların haricindeki en önemli etnik gruplar Ouachi,
Mina, Cotocoli, Moba, Kabiye ve Aja’dır. Bassari, Konkomba, Kabrai, Ana, Lamba, Ehoue ve Alaposolar
da kayda değer etnik gruplardandır. Bütün etnik grupların kendileri ve kültürleri vardır.
Ülkenin en önemli etnik grubu Ewe güneyde yoğun olarak yer alırken, kuzeyde Kabiye çoğunluktadır.
Memur ve tüccar olarak sömürge döneminde hizmet etmiş olan Eweler, güneyin altyapısal
kalkınmasını sağlamışlardır. Ewelerin, Gana’daki Anlolarla ve Togo’daki Ouatchilerle akrabalık bağları
bulunmaktadır.
Togo’nun ikinci büyük etnik grubu ve nüfusun %16’sını oluşturan Kabiyeler, yaşadıkları arazilerin
tarıma elverişsizliği nedeniyle güneye, Kara bölgesine göç etmek zorunda kalmışlardır. Kabiyeler,
askeriyenin ve hukuk sisteminin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuşlardır ve hâlihazırda da bu
ikisine bağlı kurumlarda egemen durumdadırlar.
Togo’da birçok etnik grup bulunsa da kuzeydeki kabileler Sudan orijinli olmaları, güneydeki kabileler
ise Negroid Bantu soyundan gelmeleri noktasında ayırt edilirler.
A.Dil
Eski bir Fransız sömürgesi olan Togo’nun resmî dili Fransızcadır. Günlük gazeteler ekseriyetle
Fransızca dilinde yayın yaparlar. Ülke ticaretinde önemli bir yer tutan, Anecho ile Lome arasında
yapılan ticaret de Fransızca olarak yapılır. Bunun yanında her bir yerel kabilenin sahip olduğu yerel
diller de, kullanılan diller arasındadır. Dünyanın en küçük ülkeleri arasında bulunan Togo’da 44 dil ve
bu dillere bağlı olarak oluşmuş şiveler mevcuttur.
Güneyde yaşayan Ewe ve Mina kabilelerine bağlı insanlar, ticari işleri başta olmak üzere birçok alanda
kendi kabilelerin adıyla özdeş Ewe ve Mina dillerini kullanırlar. Aynı şekilde Togo’nun güneyinde yer
alan okullar da Fransızca ile karıştırılmış Ewe ve Mina dillerini, kuzeydeki okullar da yine Fransızca ile
karıştırılmış Kabiye ve Dagomba dillerini eğitim dili olarak kullanırlar. Bölgedeki eski bir sömürge olan
İngilizlerin dili ise ortaokullarda çocuklara öğretilmektedir. Bunun katkısı ile ve İngilizce konuşan bir
ülkeyle, Gana ile komşu olmanın da ortaya çıkardığı bir sonuç olarak; Gana sınırındaki bölgelerde ve
güneydeki bazı kesimlerde İngilizcenin de konuşulduğu görülür. Togo’nun kuzeyinde ise göçmenlerin
dili olan Hausa adı verilen dil yaygın olarak kullanılır. Bununla birlikte Kotokoli dili de geniş bir sahada
konuşulmaktadır. Güneyde ise Ewe ve Mina’nın yanında Gen dili de önemli bir yer tutar.
Tüm bu dillerin yanında, bu küçük ülkede göçmenler tarafından kullanılan Amerikan işaret dili,
Mampruli ve Yoruba dilleri de, ülkede kayda değer bir yoğunlukta görülen dillerdir.
4
-3A.Din
Togo’da halkın %51’i yerel inanışlara sahiptir. Geriye kalan %29’luk kesim
Hıristiyan ve %20’lik kısım ise Müslüman’dır. Geçmişte %47 olan Hıristiyan
oranı yıllar içinde düşmüş ve günümüzdeki %20’lik orana gerilemiştir.
Hıristiyanların en büyük bölümünü ise Katolikler oluşturur. Ülkede görülen
Müslüman nüfusun oranı ise zamanla % 10’lardan bugünkü %20’lik orana
ulaşmıştır. Yerel dinler arasında en önemlisi, Togo’da ortaya çıkmış ve Benin,
Nijerya, Burkina Faso gibi ülkelere de sirayet etmiş bulunan, bölge kültürünün
ve sanatının oluşmasında önemli katkılarda bulunan Vodoun dinidir. Vodoun
dini, Avrupalılarca toplanan Togolu ve Beninli köleler tarafından Haiti’ye
götürülmüştür ve hâlihazırda da yaygın bir şekilde taraf bulmuştur. Vodoun dininin, Togo’da güçlü bir
şekilde uygulandığı yerlerin başında Togoville gelir. Her yıl hayatın her dilimini kontrol eden farklı
tanrılar adına Togoville’de kurbanlar kesilir. Kurbanlar, genellikle tavuk ya da keçi şeklinde olur.
Vodoun bayramlarına dans ve müzik iç içe olur.
11. Ve 12. Yüzyıllarda Müslüman tüccarların ticaret kervanlarıyla ulaşılması ve Baharat Yolu’nun
Afrika’daki uzantısının ülkenin kuzeyinden geçmesi neticesinde Müslümanlar, Togo’nun orta
kesimlerinde ve kuzeyinde yayılabilmişlerdir. Coğrafî Keşiflerin ve sömürgeci işgallerin deniz
üzerinden gelmesi neticesinde de Hıristiyan kâşiflerin ve misyonerlerin Togo’nun Atlantik kıyılarına
ulaşması sonucunda Togo’nun güney bölgelerinde Hıristiyanlık yayılma sahası bulmuştur ve
günümüzde de bu durum devam etmektedir.
Togo Anayasası, dinî özgürlüklere önem vermiştir ve uygulamada da din özgürlüğü önemli bir yer
tutar. Togo Devleti dinî özgürlüklere karşı ‘saygılı’ kalmayı tercih etmiştir. İslama ve Hıristiyanlık
dinine bağlı bayram günleri ve diğer önemli günler, ülkede resmî tatil günleri olarak kabul edilir.
Devlet, dinî grupları tespit ve tescil ederek, bu gruplara karşı davranışlarında, dinî özelliklerini göz
önünde bulundurur.
A. Eğitim
Togo’da eğitim, altı yıllık ilköğretim ve yedi yıllık ortaöğretim aşaması olarak ikiye ayrılır. Devlet
tarafından zorunlu kılınmış olan ilköğretime başlama yaşı altıdır ve ilköğretime devam eden
öğrencilerin masrafları devlet tarafından karşılanır. Son yıllarda, ilköğretime gitme çağındaki
çocukların okula gitme oranı %90’ları aşmıştır. Bu durum Togo açısında oldukça sevindirici bir
gelişmedir. Fakat bu öğrencilerin ancak %80’e yakın bir kısmı ilköğretimi bitirebilmektedir. Bu da
eğitim durumunun olumsuz yönünü teşkil eder. İlköğretimde 2000 yılı istatistiklerine göre 34
öğrenciye bir öğretmen düşmektedir.
Ortaöğretim genel ve teknik liselerde verilen eğitimden ibarettir. Ortaöğretime gitme çağında olan
çocukların sadece %30’a yakın bir bölümü okula gitmektedir.
Bunların yanında, son yıllarda görülen bir olgu olarak 3-5 yaşlar arasındaki çocukların aldıkları okulöncesi eğitim de yaygınlaşmaktadır. Fakat ancak bu yaş grubundaki çocukların %2’si okul-öncesi
eğitim almaktadır.
5
-3Ülkenin en önemli yükseköğretim kurumları Lome Üniversitesi ve Kara Üniversitesi’dir. Lome
Üniversitesi, 2011 yılında öğrencilerle polis arasında çıkan çatışmalardan dolayı bir süreliğine
kapatıldıysa da fakülteleri ve enstitüleriyle yükseköğretimde önemli bir yer tutmaktadır. Benin
Üniversitesi adını kullanırken 1960’da yapılan değişiklikle Lome Üniversitesi adını alan üniversitede
tıp, fen, mühendislik, hukuk, eczacılık, ekonomi ve yönetim bilimleri, sanat ve beşerî bilimler
fakülteleri; gıda teknolojisi ve biyoloji yüksekokulu, tıp görevlileri ve bilgisayar ve bilişim merkezi
bulunmaktadır. Kara Üniversitesi ise 1999’da kurulmuştur ve Fransızca eğitim vermektedir.
Togo’da eğitim veren diğer üniversiteler ise Katolik Batı Afrika Üniversitesi ve Afrika Mimarlık,
Şehircilik ve El Sanatları Okulu’dur.
Togo’da okuma-yazma oranı son yıllarda yapılan, gerek devletin gerekse de uluslararası kuruluşların
destek olduğu kampanyalar neticesinde %60’a yaklaşmıştır. Togo gayrisafi milli hâsılasının % %’inden
fazlasını eğitime harcasa da bu alanda dünyanın geride kalmış ülkeleri arasında bulunmaktan
kurtulamamıştır.
Togo’da eğitim önündeki en büyük tehlikeler öğretmen eksikliği, özellikle kırsal bölgelerde eğitimin
düşük kalitede olması, öğrencilerin fazlaca sınıf tekrarı yapması ve eğitimin yarıda bırakılmasıdır.
A.Sağlık
Hava ve su kirliliğinden kaynaklanan hastalıkların sık görüldüğü Togo’da sağlık hizmetleri,
hastanelerde ve koruyucu hekimlik hizmeti veren mobil kuruluşlarda verilmektedir. Özel sağlık
kuruluşlarında cüzzamla ve psikolojik rahatsızlıklarla mücadele verilmektedir. Togo'daki hastanelerde
muayene ve tedavi olmak ücrete tabi değildir.
Togo’da verilen mobil sağlık hizmetleri, genelde düzenli aşı yapılması, halk sağlığını tehdit eden
haşerelerle mücadele verilmesi, hijyen eğitimi verilmesi, koruyucu tedbirler hakkında eğitim verilmesi
hizmetlerini verir. Bu hizmetler, çiçek ve sarıhumma hastalığında gözle görülür bir azalma sağlamıştır.
Buna rağmen cüzzam, frengi ve sıtma Togo toplumunu tehdit eden önemli hastalıklar arasında yer
almaya devam etmektedir. Nüfusun yarıdan fazlası, açlık sınırının altında yaşadığından, beslenme
eksikliğine bağlı hastalıklar her yaş grubunda görülmektedir. Su kirliliğinden dolayı ishal, hepatit A ve
tifo sıklıkla görülür. Halkın hayvanlarla birlikte yaşamasına bağlı olarak da kuduz hastalığı çoğunlukla
görülür. Çocuklarda ise verem, difteri, boğmaca, kızamık ve çocuk felci gibi hastalıklar hâlâ tehlike arz
etmeye devam etmektedir. 2009’da görülen kuş gribi olarak nitelendirilen H5N1 virüsü de Togo’da bir
dönem halk sağlığını olumsuz yönde etkilemiştir.
2004 istatistiklerine göre her yüz bin insana on yedi hemşire, bir diş doktoru, üç eczacı ve 7 ebe
düşmektedir. Bu açıdan bakıldığında, Togo’da sağlık hizmetleri oldukça yetersiz görünmektedir. Aynı
şekilde temiz içme suyu, nüfusun ancak yaklaşık %54’üne ulaşabilmektedir. Bu da zaten yetersiz
durumda olan sağlık hizmetlerinin bir yandan daha da çıkmaza girmesine neden olurken diğer yandan
da ortaya çıkan kirlilikten dolayı sıtma (malaria) hastalığı yaygınlaşmaktadır. Bir not olarak belirtmek
gerekirse; sıtmanın yaygın olduğu Togo’ya girebilmek için sarıhumma aşısı zorunludur ve sözkonusu
aşı, bu ülkeye yapılacak seyahatten en az on gün önce yapılmış olmalıdır.
6
-3AIDS, Togo’da halkın sağlığını etkileyen ve nüfus artış hızının yavaşlamasına neden olan en önemli
nedendir. Her yıl on binden fazla insan AIDS yüzünden hayatını kaybetmektedir.
Düzensiz kent yapılaşması nedeniyle ortaya çıkan problemlerle hükümet başa çıkmaya çalışmaktadır.
Kentlerde meskûn bulunanların evleri betonarme yapılar iken kırsal kesimlerde meskûn bulunanlar
ise çatıları samandan yapılmış, duvarları ise güneşte kurutulmuş kerpiç ve çamurdan yapılmış bulunan
evlerinde oturmaktadır.
A.Kadın
Togo’da kadınların statüsü günden güne gelişmekteyse de, kadınlar henüz sosyal ve yasal
sınırlamalardan kurtulabilmiş değillerdir. Erkeklere, eşlerinin kazançlarına sahip olma hakkı kanunen
verilmiş olup, erkekler aynı zamanda eşlerinin çalışma haklarını reddetme hakkına sahiptirler.
İstihdamda ve eğitimde negatif ayrımcılığa maruz kalan bayanlar, eşlerinin hayatını kaybetmesi
durumunda da miras hakkından yoksundurlar ve evli iken boşanmak istediklerinde nafaka gibi
finansal destekleri elde etmekten de yasal olarak yoksundurlar. Togo’da poligami yaygın olarak
görülür. Devletin koyduğu yasaklamalara ve sınırlamalara rağmen kadınların ve kız çocuklarının
sünnet edilmesi geleneği halen çok yaygındır. Aile içi taciz ve şiddet önemli bir sorun olmaya devam
etmektedir.
F.Kültür - Sanat
Togo’nun kültürü, Ewe, Mina, Kabiye gibi başlıca büyük kabilelerin kültürünü
yansıtır. Bununla birlikte Vodoun dininin de yaygın olduğu yerlerde, bu dinin
etkileri görülür.
Ewe kabilesinin İbeji inançları, bir nevi putperestlik inancı gibidir. Bu nedenle
yapılan heykeller ve heykelcikler, dünyaca ünlüdür. Av hatıralarının
resmedildiği heykeller, Afrika’nın dünyaca ünlü ahşap maskeleri kadar önemli
kültürel öğelerdir. Bunların yanında Kloto’nun ahşap oymacıları, yaptıkları
‘evlilik zinciri’ ile meşhurdurlar. Evlilik zinciri, tek bir tahta parçasından
yapılan ve birbirine bağlı iki yüzükten yapılır ve yüzüklerin iki karakteri bir paydada buluşturmasını
temsil eder.
Bir sanat merkezi olarak kabul edilen Kloto’da boyalı kumaşlardan yapılan sanat eserleri, antik
hayatın renkli ve zevkli yaşamını temsil eder. Assahoun’un dokumacıları tarafından yapılan ve
törenlerde ve kutlamalarda kullanılan bel bezleri de sanatsal açıdan oldukça önemlidir. Ressam Sokey
Edorh’un Harmattan fırtınalarından esinlenerek yaptığı üzerinde insan ve hayvan baskılarının
bulunduğu laterit eserler, bu alanda Togo’nun en önemli eserlerinden sayılmaktadır. Paul Ahyi’nin
Lome’yi süsleyen plastik gravürleri, Ahyi’nin uluslararası alanda tanınmasını sağlamıştır.
7
-3Lome Ulusal Kütüphanesi’nde yaklaşık 18.000 eser bulunmaktadır. Lome Üniversitesi’nin, 26 hizmet
merkeziyle halka açık durumda olan 63.000 ciltlik kütüphanesi bulunmaktadır.
1975’te kurulan Lome Ulusal Müzesi, etnografik, tarihi ve mimari açıdan öneme sahip eserleri
bünyesinde barındırır. Lome Ulusal Müzesi dışında Aneho, Kara, Savanes ve Sokode’de de bölgesel
müzeler bulunmaktadır.
F.Turizm
Togo’da turizm, yıllar boyunca ülkeyi etkisine alan sosyal ve siyasal
karışıklıklardan dolayı ortaya çıkan ekonomik sıkıntılar nedeniyle kayda değer bir
gelişme gösterememiştir. Ülkeye gelen turist sayısı, yılda yüz bini bile
bulamamaktadır.
Görülmesi gereken yerler arasında Mandouri av sahası başta gelmektedir.
Mandouri, önemli bir av rezervine sahip olup av meraklıları için önemli fırsatlar
sunmaktadır.
Gine Körfezi’nin kıyılarında yapılan balıkçılık da, güzel sahillere sahip Togo’da
görülmesi gereken yerlerdendir.
1.200.000 nüfuslu Togo’nun başkenti Lome’de palmiyeler ve plajlar, sahil yolundan bakıldığında
okyanusun sonsuz ufkunu güzelleştirir. Lome’nin orta yerinde bulunan ve bağımsızlıkları uğruna
Fransızlarla savaşan ve hayatlarını kaybedenler anısına yapılmış olup, kentin en önemli simgelerinden
biri haline gelmiştir.
Lome’de birçok açık Pazar bulunur. Bunların en renkli olanı Apatua açık
pazarıdır. Bu pazarda her türlü sebze, meyve, elbise ve hazır gıda
bulunur. Bu açık pazarda da, bütün Togo’da olduğu gibi malları ölçen bir
alet bulunmamaktadır, ilginç bir özellik olarak Togo’da yapılan
alışverişlerde göz kararı tartı olarak kullanılır. Veyahut da tane ile satın
alınabilecek şeyler, istek üzerine sayılarak satıcı tarafından müşteriye
verilir ya da satıcının önceden hazırlamış olduğu poşetler seçilerek satın
alınır. Açık pazarlarda gezici eczane bile bulunur. Bu eczanelerde, tarihi
geçmiş olanlar da dâhil olmak üzere, ağrı kesiciden merheme kadar her
türlü ilaç bulunur. Bu ilaçlar hem kutularında hem de kutusuz olarak satılır. Eczanelerde satılan
ilaçlardan daha ucuz olduğu için, ilaçların tarihi geçmiş olsa bile halkın rağbeti oldukça fazladır.
Lome’yi gezerken görülebilecek ilginç yerlerden biri de açık hava lokantasıdır. Açık hava lokantasında
bütün geleneksel Togo yemeklerinin tadına bakılabilir. Bu yemeklerin en çok bilineni ‘akume’dir.
Akume, mısırın su ve unla karıştırılıp üstüne çeşitli soslar dökülmesiyle yapılan ve güvece benzeyen
bir yemektir. Togo’nun diğer geleneksel yemekleri, kahvaltıda yenilen bir tür lapa olan “aklui
zogbon” ve yine kahvaltıda yenilen daire şeklindeki “botoquin”dir. Öğle yemeklerinde genel olarak,
domates sosuyla yapılan pilav ile birlikte balık ya da tavuk yenir. La Pate adı verilen, pirinç ya da mısır
topu olarak nitelendirebileceğimiz yemek de Togoluların vazgeçilmezlerindendir. Togolular,
yemeklerini birden fazla sosla yerler, bu açıdan Togo mutfağı için ‘sos’un önemli bir yere sahip olduğu
söylenebilir.
8
-3Togo’da gezerken görülebilecek ilginç manzaralardan biri de, gazete bayilerinin önünde bekleyen
kalabalık kitlelerdir. Tabii ki bu kalabalık, gazete satın almak için değil, gazetelerden birkaç haber
aşırmak için bayilerin önünde bekler.
38 yıl boyunca ülkeyi yönetmiş olan bir önceki devlet başkanının iktidarı ele geçirdiği günün törenlerle
kutlandığı “Barış ve Uzlaşma” günü de Lome, ilginç görüntülere ev sahipliği yapar. Askeri geçit
törenleri yapılır, marşlar söylenir ve mevcut cumhurbaşkanı şehrin sokaklarında dizilmiş bulunan halkı
selamlar. Sakal bir güç göstergesi sayıldığından, geçitler esnasında birçok sakallı asker görmek
mümkündür. Geçit töreninden sonra dansçılar sahneye çıkarak, renkli kıyafetleri ve müzik eşliğinde
eğlenceli görüntülerin ortaya çıkmasına neden olur.
Togo’da karşılaşılabilecek ilginç manzaralardan biri de cadde üzerlerinde yengeç satan genç
satıcılardır. Yengeçlerin ebatlarına göre fiyatları da değişiyor. Küçük boy yengeçler 1$ iken büyük boy
yengeçler 2$ civarında satılmaktadır.
Lome’den Togoville’e giden yol, aynı zamanda ülkeyi Benin’e ve Nijerya’ya da bağlamaktadır. Belli bir
süreden sonra, Togoville’e giden bu asfalt yol, toprak yola dönüşüyor. Toprak yol, yolcuları 8.500
nüfuslu Togoville köyüne ulaştırır. Togoville Köyü, Togo’da sömürgeleştirilen ilk mıntıka olma
özelliğine sahiptir. 1850’de Fransızlardan önce Togo’yu sömürgelerine dâhil eden Almanların,
Togoville’in merkezine inşa ettikleri devasa kilise, Togoville’in sembollerinden biri haline gelmiştir.
Papa II. John Paul de 1985’te gerçekleştirdiği Togo ziyaretinde, bu kiliseyi de ziyaret etmeyi ihmal
etmemiştir.
F.Spor
Birçok Afrika ülkesinde olduğu gibi, Togo’da da futbol en sevilen spor dalı. 2006’da Almanya’daki
Dünya Kupası müsabakalarına katılma hakkına sahip olan Togo, Togo Futbol Federasyonu’nun kendi
içindeki anlaşmazlıkları, yöneticilerin futbolcularla iyi geçinememeleri sonucunda başarısız oldu.
Hatta FIFA’nın araya girmesiyle Togo takımı Dünya Kupaları tarihinin ilki olmaya aday greve gitme
düşüncesinden vazgeçtiler. Fakat Togo futbol takımının içine düştüğü mali kriz ve Dünya Kupası
turnuvaları süresince yaşananlardan dolayı İskoçya, Kuzey İrlanda gibi ülkelerde Togo’yu desteklemek
amacıyla yardım dernekleri kuruldu.
Togo Milli Futbol Takımı, 2010’da Afrika Uluslar Kupası sebebiyle gittiği Angola‘da silahlı saldırıya
uğradı. İki ülke arasında krize sebep olan bu saldırıda otobüs şoförü, yardımcı antrenör ve takım
sözcüsü hayatını kaybetti ve iki futbolcu da yaralandı. Togo, bu nedenle turnuvadan çekilmek zorunda
kaldı.
2011’de ise futbol tarihi açısından oldukça ilginç bir olay yaşandı. Yapılacak hazırlık maçı nedeniyle,
herkes, Togo Milli Futbol Takımı’nın Bahreyn’e gittiğini düşünüyordu. Nitekim Bahreyn ile hazırlık
maçı da yapıldı. Fakat maça çıkan futbol takımı sahteydi. Daha doğrusu maça Togo mafyası çıkmış ve
yenilmişti. Olay daha sonra aydınlandı. Futbolcular, Togo mafyası tarafından yurtdışına kaçırılmış,
olayın anlaşılmaması için maça çete üyeleri çıkarılmıştı. Bu skandal, uzun süre dünya basınında geniş
bir yer kapladı.
9
-31.EKONOMİ
A.Genel Bilgiler
Togo, dünyanın en fakir ülkeleri arasında yerini alır ve İnsani kalkınma Endeksine göre 187 ülke
arasında 162’nci sıradadır.
Togo’nun gayrisafi milli hasılası 6.324.000.000 $’dır. Kişi başına düşen gayrisafi milli hasıla ise 900$’dır
ve Togo, bu alanda dünya sıralamasında 215. sıradadır.
Togo’nun gayrisafi yurtiçi hâsılasının %47’si tarıma dayanır. Sanayi sektörü gayrisafi yurtiçi hâsılanın
%25’ine, hizmetler sektörü ise %27’sine tekabül etmektedir.
Togo’da halkın %65’i tarım sektöründe, %5’i sanayi sektöründe, %30’u ise hizmet sektöründe
müstahdemdir.
Dünya ihracat sıralamasında 159’uncu sırada olan Togo, 2011’de 865 milyon dolar ihracat yapmıştır.
Togo’nun başlıca ihracat kalemleri; reeksport (komisyon, tedarik ???), pamuk, fosfat, kahve ve
kakaodur. Togo’nun ihracat yaptığı ülkelerin başında %12,7 ile Hindistan, %12,2 ile Almanya, %9,8 ile
Benin, %9,7 ile Gana, %9,1 ile Burkina Faso, %5,1 ile Çin, %4,9 ile Belçika, %4,6 ile Nijer ve %4,4 ile
Nijerya gelir.(2010)
Dünya ithalat sıralamasında 167’nci olan Togo, 2011’de 1.460.000.000$’lık ithalat yapmıştır.
Togo’nun başlıca ithalat kalemleri; makine ve donanımları, gıda maddeleri ve petrol ürünleridir.
Togo’nun başlıca ithalat ortakları %48 ile Çin Halk Cumhuriyeti, %8,3 ile Fransa ve %6,1 ile Amerika
Birleşik Devletleri‘dir. (2010)
Yıllık %3 civarında ekonomik büyüme gösteren Togo, bu büyümeden yeterince faydalanamamaktadır.
Zira ülke ekonomisi, halkın geçinmek için yaptığı tarıma ve kısmi olarak da ticarete bağlıdır. Ülke, gıda
maddelerindeki ithalatçı konumunu sürdürmeye devam etmektedir.
1992’de yaşanan iç karışıklıklarda dolayı, Togo’ya yapılan uluslararası yardımlar askıya alınmış,
demokratik yönetime geçiş konusunda dış baskı altında kalan hükümet, sekiz ay süren 1993
Temmuz’unda sona eren grevlerin getirdiği ekonomik sıkıntılarla başa çıkmak zorunda kalmıştı.
Fransa’nın kur ayarlaması yaparak CFA Frangının değerini yarı yarıya düşürdüğü 12 Haziran 1994’ten
sonra gıda ve ilaç fiyatları başta olmak üzere ithalat kalemlerinin fiyatları oldukça yükseldi. Böylece
yükselen fiyata sahip olan malların, ihtiyaçların yurtiçinden karşılanması, bunun için de dış
yatırımcıların ülkeye girişinin sağlanması düşünüldü. Devalüasyondan bu yana Togo, bu doğrultuda
ekonomik yapılanmasını devam ettirmektedir. Hükümetin IMF ve Dünya Bankası’ndan destek alarak
yaptığı, yabancı sermayenin girişini sağlamaya yönelik ekonomik reformlar, oldukça ağır işlemeye
devam etmektedir. Özelleştirme, mali şeffaflık, demokrasiye tam geçiş gibi konularda Togo yabancı
donörlerden destekler görmekteyse de bu desteklerin yeterli miktarda olduğu söylenemez. Togo,
2012 Ekonomik Özgürlük Endeksi’ne göre; dünyanın en özgür 155’inci ekonomisi durumundadır. Aynı
zamanda 46 Sahra altı Afrikası ülkesi arasında da 36’ncı durumdadır.
10
-3Ülkede rüşvet oldukça yaygın durumdadır. Mamafih politikacıların hemen her an müdahale edebildiği
hukuk sisteminin zayıflığı ve mülkiyet hakları konusunda ülkenin oldukça geri bir durumda olması,
ülkeye doğrudan yatırım yapmak isteyen yabancı yatırımcıların gözünü korkutmakta ve istenen
miktarda sermayenin ülkeye girememesi sonucunu doğurmaktadır.
Özelleştirme hamlelerine rağmen, günümüzde bile en önemli sektörler devlet tekeli altındadır. Bu da
ciddi bir orta sınıfın oluşmasını ve özel müteşebbislerin ortaya çıkmasını engellemektedir.
Hâlihazırda IMF ile işbirliği yapan ve IMF’nin öncülüğünde yapısal reformlara girişen Togo’nun
borçlarının %95’i silinmiştir. Bu anlamda Togo’nun, kendisi gibi küçük ve ekonomik anlamda
ilerlemeye çalışan Benin gibi komşularıyla aynı yöntemi izlediğini söyleyebiliriz.
Togo, 16 üyeli Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu’nun (ECOWAS) üyesidir ve ECOWAS
kalkınma fonunun merkezi Lome’dedir. Togo, aynı zamanda, CFA Frangını kullanan sekiz devletin üye
olduğu Batı Afrika Ekonomik ve Parasal Birliği’nin (UEMOA) de Burkina Faso, Benin, Fildişi Sahilleri,
Guinea-Bisseau, Mali, Nijer ve Senegal ile birlikte üyesidir. UEMOA’ya bağlı bir kuruluş olan Batı Afrika
Kalkınma Bankası’nın (BOAD) merkezi de Lome’dedir.
Togo’nun emisyon bankası, Dakar’da merkezi bulunan Batı Afrika Devletleri Merkez Bankası’dır
(BCEAO). Togo, BCAO’da %10’luk bir hisseye sahiptir. Bunun dışında, Togo’da faaliyette bulunan
Uluslararası Afrika Bankası (BIA), ECOBANK Togo, Uluslararası Kredi ve Ticaret Bankası, Libya- Togo
Dış Ticaret Bankası, Togo Ticaret ve Sanayi Bankası (BTCI) ve Togo İş Bankası önemli bankalardır.
Togo’da vergi gelirleri bireysel kazançlar ve kurumsal kar ve sermaye üzerinden tarh olunmaktadır.
A.Tarım
Tarıma dayalı bir ekonomiye sahip olan Togo’da halkın %65’i tarımla uğraşır. Bu kadar yüksek oranda
bir gelir kapısı olan tarım için Togo topraklarının sadece %12’si tarıma elverişlidir. Ülkenin üç
hektardan daha az bir bölümünde küçük çiftçi aileleri tarafından tatlı patates, akdarı, manyok ve
pirinç gibi yiyecek bitkileri yetiştirilir. Önemli ihraç kalemleri olanları kahve, palmiye ürünleri, burma
yağı özü, kakao ve pamuğun yanı sıra hindistancevizi ve yerfıstığı gibi ticarete yönelik bitkiler de
önemli bir ekim alanına sahiptir.
Ülkenin kuzeyinde yer fıstığı, patates, pamuk ve sorgum; orta bölgelerinde sorgum, pamuk ve mısır;
güneydeki platolarda kahve, kakao ve pamuk; kıyı kesimlerinde ise manyok, mısır ve hindistancevizi
ekimi yapılır. Togo’nun hiçbir yerinde ekmek yapımındaki temel maddelerden buğday yetişmez, bu
yüzden tahıl ve buğday ithalatına büyük ihtiyaç vardır.
En çok kazanç sağlayan mahsullerin başında kahve ve kakao gelir. Bunları pamuk, palmiye çekirdeği,
hindistancevizi ve yerfıstığı takip eder. Ülkede ananas, ev bitkileri, sebze ve palmiye yağı ihraç
edilmesi için çalışmalar başlatılmıştır.
Kuraklığa meyilli bir ülke olan Togo’da tarımda yeterlilik durumu ancak bereketli yağmurların
görüldüğü senelerde gerçekleşir.
11
-3-
A. Hayvancılık
Okyanusta yapılması ve dar bir münhasır ekonomik bölge içerisinde yapılması hasebiyle, 56 km’lik
Atlantik kıyıları boyunca yapılan ve nispeten önemsiz bir gelir kaynağı olan balıkçılık, oldukça zor
koşullarda gerçekleştirilebilmektedir. 14-15 kişiyle ortaklaşa ancak yapılabilen balıkçılık, halk için hem
bir gelir kapısı hem de yiyecek sıkıntısının görüldüğü ülkede karın doyurmak için faydalı bir araç
konumundadır. Atlantik sularının kirlenmesi nedeniyle satılan hemen her balık kurumuş ya da
tütsülenmiş bir görünüme sahiptir. Balıkçılığı geliştirmek amacıyla Lome’de, Libyalılarla Togolular
ortak balıkçılık şirketi kurmuşlardır.
Çok tehlikeli bir tür olan ve sinir hastalıklarına ve uyku hastalığına sebebiyet veren çeçe sineğinin
azalması sonucunda, Atakora Dağları’nın kuzeyinde, küçük ölçekli sığır besiciliği yapılmaya
başlamıştır. Beslenen sığır türü genellikle Batı Afrika bölgesinde görülen kısa boynuzlu sığır türüdür.
Bu sığırlar genellikle yerel alıcı bulurlar, çok azı ihraç edilebilmektedir.
Sığırcılığın yanında küçükbaş hayvancılık da belli yörelerde yapılmaktadır. Togo’da Lome, Sokode,
Lama-Kara, Sansanne-Mango ve Dapaong şehirlerinde hayvan kesimini ve et teminini sağlayan
mezbahalar bulunmaktadır.
Halk hayvancılığın etkili bir şekilde yapılmasını sağlamak için gerekli olan su arzından yoksun
durumdadır.
A. Sanayi
Dünyanın en büyük dördüncü fosfat üreticisi konumundaki Togo, tahmini 60 milyon tonluk karbonat
fosfat rezervlerini geliştirmeye muhtaç durumdadır. 1997’den 2007 yılına gelinceye kadar, fosfat
üretimi artacağı yerde yaklaşık 2 milyon tonluk bir düşüş göstermiştir. Fosfat üretimini devlet
kontrolünden özel sektöre geçmesi de, herhangi bir fayda sağlamamış, bunun üzerine de IMF
üretimin başka yatırımcılara yaptırılması çağrısında bulunmuş, bunun üzerine İslam Kalkınma
Bankası’ndan borç alan hükümet, 2009’da üretimin 800.000 tondan 1,5 milyon tona çıkmasını
sağlamıştır. Fosfatın yanında diğer çıkarılan kaynaklardan mermer ve kireçtaşı, özellikle de kireçtaşı
artan ekonomik bir öneme sahiptir. Mermer, genellikle ülkenin kuzeybatı bölgesinden çıkarılır.
Çoğunlukla Özellikle kıyı kesimlerinde altın ve elmas da üretilir. Bassari bölgesinde, özellikle
Bassari’nin doğusunda 95 milyon tonluk demir rezervi bulunmaktadır. Bölgede bulunan fakat geniş
rezervleri olmayan diğer mineral yatakları barit, kalker, manganez, monazit, nikel, turba, rutil ve silis
kumudur.
Togo’daki tek çimento fabrikası, Scancem adında Norveçli bir şirket tarafından işletilmektedir.
Kara’daki tekstil kompleksi de Dadja’daki fabrikayla birlikte, 1987’den beri Koreliler ve Amerikanlar
tarafından ortak olarak işletilmektedir. Günümüzde Togo’da 10’a yakın pamuk çırçır fabrikası
mevcuttur. %75 oranında İsveçli ve Danimarkalı yönetimin altına bulunan, %25 hissesi ise devletin
elinde olan plastik fabrikası çalışmaya devam etmektedir. Ülkedeki tek petrol rafinerisi de leasing
yöntemiyle Shell Togo’ya verilmiştir. Bunun yanında Milli Mandıra şirketi de 1995’ten bu yana
Danimarkalılarca işletilmektedir.
12
-3Togo, ham petrole ve doğalgaz kaynaklarına sahip değildir. Tüm karbonhidrat ihtiyaçlarını ithalattan
karşılayan Togo, kısmen rafine petrol ithal ederken, doğalgaz ithal etmeye ihtiyaç duymamaktadır.
Togo, 2005’te yapımına başlanan, Benin, Nijerya, Gana ve kendi ülkesinin sanayisine destek
sağlayacak 500 milyon dolarlık Batı Afrika Doğalgaz Boru Hattı Projesi’ne de dahil olmuştur.
Togo’nun başlıca enerji, kaynağı termal ve hidroelektrik santrallerden sağlanan elektriktir.
İmalat sanayi, Togo ekonomisinin küçük bir parçasını meydana getirir ve çoğunlukla tarıma dayalıdır.
Palmiye yağı çıkarmaya, kahve kavurmaya, pamuk çırçırı ve dokuması yapmaya yönelik sanayi kolları
nispeten gelişmiştir. Bunların yanında ayakkabı, içecek, hazır giyim, tuz ve lastik sanayi de önemli
sanayi kolları arasında sayılabilir.
A.Ticaret
Togo için ticaret, tarımdan sonraki en önemli iktisadi
faaliyet ve en büyük gelir kaynağıdır.
Togolular, Batı Afrika’da, en aktif tüccarlar arasında
yer alırlar ve iç ticaretin çoğunu bayan tüccarlar
gerçekleştirir. Societe Nationale de Commerce
(SONACOM) adlı ulusal ticaret örgütü, sabun, tahıl,
şeker, tuz ve endüstriyel ürünlerde ithalat ve dağıtım
tekeline sahiptir. Bununla birlikte Togo ekonomisi,
serbest piyasa ekonomisi olma yolunda, komşu
ülkelerle birlikte önemli adımlar atmaktadır.
Togo, dış ticaretinin önemli bir bölümünü eski sömürgeci Fransa ile yapar. Bununla birlikte Togo’nun,
ABD, Hollanda, Almanya, Belçika ile de kayda değer ticari bağları mevcuttur.
Geçen on yılda yaşanan istikrarsız siyasi durumdan dolayı Togo, ticari bir merkez olma özelliğini
kaybettiyse de başkent Lome ülkenin ticari açıdan ayakta kalmasını sağlamıştır. Bilhassa Lome Limanı,
Togo’nun önemli bir ticaret bölgesi haline gelmesini sağlamıştır. Liman 24 saat faaliyet halindedir ve
Burkina Faso, Mali ve Nijer’e bu limandan mallar taşınır. Yine Lome’de bulunan serbest ticaret bölgesi
de Lome’yi önemli bir merkez haline getirmiştir. Lome’deki “Grande Marche” bölgesi, özellikle yerel
Afrika giysileri ticaretinin yapıldığı önemli bir tekstil merkezidir. Lome’deki toptancı dükkânları, Togo
genelinde perakende satış yapanlar için önemli ticari fırsatlar sunmaktadır.
Togo aynı zamanda alkol, sigara, parfüm ve ikinci el otomobil reeksportundan önemli miktarda gelir
sağlar.
Togo’da çalışma saatleri; hafta içi 08.00 - 17.30, cumartesi günleri ise 07.30 - 12.30’dur. Bankalar ise
sadece hafta içinde 08.00’den 17.00’ye kadar çalışırlar.
13
-3A. Ulaşım
Ülkede yaklaşık 7547 km karayolu olsa da bunun sadece %22’si asfalttır. Bazı karayolları ise ancak
mevsimlik şartlara göre kullanılabilmektedir. Bu tür yollar genelde kurak mevsimde geçişe müsaittir.
Ülkedeki demiryolu ağın uzunluğu ise 400 km’den fazladır. Başkent Lome’de hem uluslararası bir
havaalanı hem de ticari anlamda yüksek bir öneme sahip işlek bir liman bulunur.
1. TARİH
A. Sömürge Öncesi Dönem
Togo toprakları 19.yüzyıla kadar güçlü krallıkların bir parçası olarak kaldı. Ülkede sırasıyla, komşu
ülkelerde de hüküm süren Mossi İmparatorluğu, Ashanti Devleti ve Dahomey Krallığı yönetimde
bulundu. Portekizlilerin sömürgecilik faaliyetlerine başladığı 17. Yüzyıla kadar Ewe kabilesi, şu anda
Togo Cumhuriyeti’nin toprakları olarak nitelendirilen bölgede egemendi. Ewe kabilesinin de buraya
Nijer Nehri Vadisi’nden geldikleri belirtilse de, ilk olarak hangi amaçlarla bu bölgeye geldikleri
konusunda net bir bilgi bulunmamaktadır. Genel kabul gören düşünce ise bu kabilenin doğudaki
güçlü kabilelerden gelen baskılardan dolayı göç ettiği yönündedir.
İşgalciler Togo’ya geldikleri zaman, doğuda Mamprussi ve Dagomba bölgelerinde, batıda Wa ve
kuzeybatıda Gonjas bölgelerinde güçlü sayılabilecek devletler vardı. Birbirine sıkı sıkıya bağlı olan bu
devletler arasındaki bağlar, işgalcilerin üstünlüğü nedeniyle zamanla gevşemek zorunda kaldı. Alman
işgali sonrasında Nas’ın ve Mamprussi’nin kralları, krallıklarını kaybettiler ve buldukları ilk fırsatta
tekrar krallıklarını kurmak için zaman ve zemin kolladılar. Örneğin, sadece bu nedenle, Birinci Dünya
Savaşı’nda Almanlara karşı Togo’nun İngilizlerce ve Fransızlarca işgal edilmesine destek verdiler.
Sömürge döneminde de varlıklarını sürdüren bu kabileler, krallıklarını tekrar kurmak yerine, geçmişte
hüküm sürdükleri toprakların parçalanmasına ve kabilelerinin bölünmesine neden olan anlaşmaları
tanımak veya imzalamak zorunda kaldılar.
A. Sömürge Dönemi
Togo’yu, Almanlar ve Fransızlardan önce Portekizliler sömürmeye başlamıştı.
Sömürge döneminde birçok kabile, yurtlarını terk ederek Togo’ya geldi. Bunlardan
bugün Togo’nun en güçlü kabilelerinden olan Ewe kabilesi Nijerya’dan ve
Benin’den, Mina ve Guin kabileleri ise Gana’dan gelerek, Togo’nun kıyı bölgelerine
göç ettiler. Portekizliler, doğal limanı olmadığı için Togo’ya hisarlar inşa etmediler
ama Benin’de Ouidah, Gana’da Elmina limanlarına inşa ettikleri hisarlarla bu kıyıları,
köle ticaretinin merkezi haline getirdiler. Kıyılar, zamanla “Köle Sahilleri” adını aldı.
Köle ticaretine en fazla sayıda kurbanı Mina kabilesi verdi. Benin ve Anecho’dan
(Petit Popo) ve diğer sahil bölgelerinden toplanan insanlar, bir ticaret metaı olarak tarımsal
maddelerle aynı gemilere konularak başka ülkelere göç ettirildiler.
14
-3Almanlar, bölgeyi ilk olarak misyonerler tarafından 1847’de Ewe kabilesi
arasında yaptığı Hıristiyanlık dinini yayma adına yapılan faaliyetler
sayesinde tanımıştı. Misyonerleri, kıyıdaki Anecho’da üs elde eden
Alman tüccarlar izledi. Bismarck, Almanya’nın kalkınması ve gelişmesi
için Batı Afrika sahillerinde üç sömürge bölgesi belirlemişti. Bunlardan
biri de Togo’ydu. Bismarck’ın temsilcisi olarak 1884’te Togo’ya intikal
eden tıp doktoru Gustav Nachtigal, yerel kabile şeflerini Alman
İmparatorunun koruması altına girme ve topraklarında Alman
bayrağının dalgalanması konusunda ikna etti. 1884’te Almanya, PortoSeguro yakınlarındaki lagünlerin kuzeyinde başta Kral III. Malapa olmak üzere yerel yöneticilerle
imzaladığı antlaşmalarla Togoville’de bir himaye yönetimi kurdu. Himaye yönetimi Atlantik
kıyılarından ülkenin iç kısımlarına kadar olan bir bölgede geçerli olacaktı. Batı Afrika’da bir Alman
sömürgesi olan bu ülkenin adı Togoland’di.
1885’ten itibaren Togoland, Avrupalı güçler tarafından Alman
sömürgesi olarak kabul edildi. Almanya, Heinrich Ludwig Randad
Jr.’ı komiser olarak Togoland’e atadı. Togoland, batıda İngiliz Altın
Sahili ile doğuda ise Fransız Dahomey’i ile komşuydu ve mevcut
Togo Devleti ile Gana Cumhuriyeti’nin bir bölgesi olan Volta
Bölgesini kapsıyordu. 1897 ve 1899 yıllarında Fransızlar, Almanlar ve
İngilizler arasında imzalanan anlaşmalarla bugünkü Togo
Cumhuriyeti’nin sınırları çizildi. Çizilen bu sınırlar birçok akraba kabileleri birbirinden ayırdı. Almanlar,
ilk dönemde Baguida’yı ve Zebe’yi başkent olarak kullandılar. Lome’de, sömürge başkenti kurmak için
bir şehir inşa eden Almanlar, ticareti canlandırmak ve ulaşımı kolaylaştırmak için Anecho, Blitta ve
Palime arasında demiryolu inşa ettiler. Sert bir sömürge yönetimi izleyen Almanların, Alman şirketler
ve tüccarlar için önemli ekonomik fırsatlar yarattığını söyleyebiliriz. Almanlar, başta sadece kıyı
bölgelerinde olan egemenliklerini, ülkenin iç kısımlarına kadar yaydılar. Zamanla kakao, kahve ve
pamuk gibi ihracat ürünlerinin yetiştirilmesine ağırlık veren Almanlar, ülkede güçlü bir altyapı inşa
ederek, Togoland’i bölgenin en iyi altyapısına sahip olan ülke haline getirdiler. İnşa edilen üç
demiryoluyla ihraç ürünleri daha geniş pazarlara ulaşabildi.
Lome’de 1895’te sadece 2.084 yerli ve 31 Alman
bulunmaktaydı. Bu sayı 1913’te 7.042 yerliye ve 194 Alman’a
çıktı. Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Lome, Batı Afrika’nın en
güzel şehri olarak tanınıyordu. Zira Togoland, Almanya’nın
kendi kendine yeten iki sömürgesinden biriydi, güzelliği de
buradan kaynaklanmaktaydı. Togoland’in bu küçük ama zengin
görünümü Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar devam etti.
Togoland, 8 Ağustos 1914’te Fransız ve İngiliz güçleri tarafından işgal edilmeye başlandı ve başkent
Lome’ye yapılan saldırılarla başlayan ve Kamina’daki Alman telsiz-radyo istasyonunun ele
geçirilmesiyle devam eden işgal süreci 26 Ağustos 1916’da Almanların teslim olmasıyla son buldu.
Lome’de Almanların güvenlik gücü, sadece bir komutan ve bir komutan yardımcısı, 10 astsubay, 1
yerli astsubay ve 660 Togolu polisten müteşekkildi. Togoland, Fransız ve İngiliz olmak üzere iki ayrı
idari bölgeye ayrıldı. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra, bu bölünme resmileşti ve Togoland manda ve
himaye altında bir devlet olma özelliğini devam ettirmiş oldu. Yine savaştan sonra, Çekoslovakya bu
sömürge altındaki ülkeyle ilgilenmeye başladıysa da Togoland’i kendi sömürgesi yapma fikrini
gerçekleştiremedi. Eski bir Alman sömürgesi olan Kamerun da, İngilizlerin ve Fransızların idaresi altına
girdi.
15
-31919’daki Versailles Antlaşması ile Almanya, sömürgelerinden feragat ettiğini açıklayınca, Togo ve
Kamerun’un paylaşımı ihtilaf konusu haline geldi ve konu Milletler Cemiyeti’ne götürüldü. Cemiyet,
1922’de, İngilizlere ve Fransızlara, hâlihazırda ellerinde tuttukları topraklar için manda ve himaye
yetkisi verdi. Böylece İngilizler, orta kesimdeki platoların batısını Altın Sahil ile sınırlayacak bir şekilde
elde etmiş oldular. Fransızlar, bu durumdan karlı çıktılar, çünkü Almanların ekonomik olarak yatırım
yaptıkları yerlerin tamamı, demiryolları ve sahiller de dâhil olmak üzere kendi ellerine geçmişti.
1 Ekim 1920’de de İngiliz idari bölgesinde olan Lome, müzakereler sonucunda Fransızlara geçti.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra yapılan Paris Barış Konferansı sürecinden sonra Togoland, Birleşmiş
Milletler örgütüne bağlı bir toprak olduysa da İngilizler ve Fransızlar tarafından yönetilmeye devam
etti. Togo’nun batısı ise İngiliz Altın Kıyıları’na dâhil olarak İngilizlerce yönetilmeye devam etti.
1946’daki Genel Meclis seçimlerine Togo Birleşik Partisi (CUT) ve Togo İlerleme Partisi (PTP) katıldı.
CUT’nin başarılı olduğu seçimler sonucunda CUT Başkanı Sylvanus Olympio meclis başkanı seçildi.
1952’deki bölgesel seçimlerde mağlubiyet alan CUT, PTP’nin Fransızlar tarafından desteklendiğini
savunarak Fransızların gözetmen olduğu hiçbir seçime katılmama kararı aldı. 1955’te Fransız
Togoland, BM Himayesi olmasına rağmen özerk bir cumhuriyet vasfını kazandı. 12 Haziran 1955’te
CUT’nin katılmadığı seçimlerde, devletin, yasamaya karşı sorumlu, yürütme organı oluşturuldu,
devletin başına bir başbakan getirildi. 1956’daki referandumla da bu değişikler anayasal güvenceye
kavuşturulmuş oldu. 10 Eylül 1956’da Nicolas Grunitzky Togo Cumhuriyeti’nin başbakanı oldu. Aralık
1956’da başkenti Ho şehri olan İngiliz Togoland’i vatandaşları, sınırların akrabaları ayırmasının verdiği
duygusal ortamın da etkisiyle, bağımsızlığını kazanmış bulunan Gana’ya ilhak olma yönünde karar
aldılar. 27 Nisan 1958’de, Fransız Togoland’de BM gözetimi altında yapılan seçimlerde bağımsızlık
yanlısı muhalefet partisi CUT başarılı oldu ve parti başkanı Sylvanus Olympio başbakanlığa getirildi. 13
Ekim 1958’de Fransız hükümeti, Fransız Togoland’in bağımsızlığını ilan etti. BM de 1253 sayılı Genel
Kurul kararıyla, Togoland’deki BM himaye yönetiminin 1960’da sonlanmasına karar verdi. 1960’daki
bağımsızlık kutlamalarına Togoland’in son Alman komiseri Duke Adolf Friedrich de katıldı.
1. SİYASET
A. Sömürge Sonrası Dönemin Siyasi Tarihi
1961’de kabul edilen anayasa, yedi yıllığına seçilen ve yürütme
başı olan bir devlet başkanını ve zayıf bırakılmış bir yasama organı
olan Ulusal Meclis’i ortaya çıkardı. Devlet Başkanı, adeta
yürütmenin tek başına kendisi olarak nitelendirilmişti ve
bakanları atamanın yanı sıra Meclisi de feshetme yetkisine
sahipti. 1961’de yapılan genel seçimlerde PTP, seçime girmekten
men edildi ve dolayısıyla CUT, oyların %90’lık bölümünü kazandı
ve 51 koltuklu Ulusal Meclis’in tümüne hâkim oldu. Olympio da
bu seçimde yeni devlet başkanı seçildi.
16
-3Bu dönemde, Togo’da dört önemli siyasi parti mevcuttu: solcu Juvento, Togo Demokratik Halk Partisi
(IDPT), Togo İlerleme Partisi (PTP) ve Birleşik Togo Partisi (CUT). 1962’de ülkedeki darbe planını
öğrenen Olympio, darbeyle mücadele etmeye çalıştıysa da 13 Ocak 1963’te gerçekleştirilen askerî
darbe sonucunda öldürüldü ve yönetim askeri cuntanın eline geçti. Darbeyi yapan askerler, bağlı
oldukları Fransız ordusundan kovuldular ve geçmişte Olympio’nun Fransızlar tarafından
desteklenmekle suçladığı PTP’nin lideri Grunitzky başbakanlığında geçici bir hükümet kuruldu.
5 Mayıs 1963’te çok-partili sistemi öngören bir anayasa hazırlandı. Grunitzky devlet başkanı, Antoine
Meatchi ise başkan yardımcısı seçildi. Grunitzky, dokuz gün sonra bütün partilerin temsil edildiği bir
hükümet kurdu.
Geçiş hükümeti olarak nitelendirilen hükümet uzun yıllar görev yaptı ve zamanla ülke içinde
huzursuzluklar baş gösterdi. 21 Kasım 1966’da Grunitzky’yi devirmek için muhalefet partisi CUT’nin
öncülüğünde bir darbe planı hazırlandıysa da plan akim kaldı. Grunitzky orduya duyduğu güven
konusunda endişe ederken 13 Ocak 1967’de Yarbay Etienne Eyadema (sonraki adıyla Gen.
Gnassingbe Eyadema) ve Kleber Dadjo öncülüğünde kansız bir darbe gerçekleştirildi. Darbe sonrası
dönemde tüm siyasi partiler yasaklı hale geldi ve bütün anayasa hazırlık süreci askıya alındı. Dadjo,
ülkeyi nisan ayına kadar yöneten Ulusal Uzlaşma Komitesi’nin başkanlığına geldi. Eyadema da devlet
başkanlığını üstlendi. Eyadema, 1969’da Togo Halk Partisi’ni (RPT) kurdu ve bu partinin başkanı oldu.
Meşruiyetini sağlamak amacıyla 1972’de seçimlere rakipsiz olarak katılan Eyadema, devlet başkanı
seçildi.
Eyadema, 1974’te fosfat sanayini devletleştirip, Togo’nun Afrikalılaştırılmasını teşvik eden “kültürel
özgünlük” adında bir politikayı savunsa da, kendisine göre şüpheli bir uçak kazasını yaralı olarak
atlattı. Eyadema, Afrikalılaşmanın bir öncüsü olarak Etienne adından vazgeçip ikinci adı olan
Gnassingbe’yi kullanmaya “kültürel özgünlük” politikası çerçevesinde başlamıştı.
Eyadema, 1979’da Üçüncü Cumhuriyet’i ilan etti ve kurduğu yarı asker- yarı sivil hükümetle, sivil
yönetime geçmeyi vaat etti. 30 Ekim 1979’da yapılan seçimlerde, diktatörlük yönetimlerinin tipik bir
özelliği olarak %100’e yakın bir oy alarak tekrar devlet başkanı olma hakkını kazandı. Yeni anayasayla
Ulusal Meclis, adeta danışmanlık hizmeti veren bir kurum haline geldi. 1983’te Eyadema’yı yok etmek
üzere yapılan suikast planı, Fransız Devlet Başkanı François Mitterand’ın Togo’yu ziyaret ettiği güne
denk gelince, plan olmaktan öteye geçemedi. Eski Devlet Başkanı Sylvia Olympio’nun oğlu Gilchrist
Olympio, Eyadema tarafından darbeye teşebbüs etmekle suçlandı. 1979’dan yedi yıl sonra 1986’da
yapılan devlet başkanlığı seçimlerini de Eyadema %99,5 oyla kazandı. Bunun üzerine 23 Eylül 1986’da,
yetmiş kadar Mina ve Ewe kabilesine mensup muhalif Gana sınırını geçerek Lome’deki Devlet
Başkanını devirmeye çalıştıysa da, 150 Fransız ve 350 Zaire askerinin karşı koyması sonucu başarılı
olamadı. Bu olaydan sonra ölüm cezasına çarptırılan Gilchrist Olympio, çareyi yurtdışına çıkmakta
bulabildi.
Soğuk Savaş’ın bitiş yıllarında, birçok Doğu Avrupa ülkesinde ve Sovyetler Birliği’nde olduğu gibi Togo
da demokrasi rüzgârından etkilendi. 5 Ekim 1990’da öğrenciler tarafından başlatılan hükümet karşıtı
gösteriler, başkent Lome’de çatışmalara sebebiyet verdi. Çatışmalar ve genel grev aylarca sürünce,
hükümet, muhaliflerle müzakerelere başlama kararı aldı. Müzakerelerde muhalefet, sürgündeki
muhaliflerin yurtlarına geri dönmesini ve genel af ilan edilmesini istedi ve bu istekler hükümet
tarafından kabul gördü. 12 Haziran 1991’de de hükümet ve göstericiler Ulusal Forum’un
oluşturulması konusunda da mutabık kaldılar. Ulusal Forum’da, geçici bir anayasa oluşturulup bir
yıllık bir geçiş hükümeti kurulması kabul edildi. Aynı zamanda bir hukukçu ve insan hakları
savunucusu olan Kokou Koffigoh, 28 Ağustos 1991’de geçiş döneminin başbakanı olarak atanırken,
17
-3Eyadema’nın devlet başkanlığı, yetkileri sınırlandırılmış bir şekilde devam etti. Böylece Eyadema’nın
katı militarist yönetimi yerini daha yumuşak bir yönetim biçimine terk etmiş oldu. Muhalefetle
hükümet arasındaki görüşmeler, tam olarak barışı sağlamak bir yana, yeni çatışmaları da doğurdu.
Ekim 1991’de, Eyadema yanlısı bazı subaylar Geçici Meclisi basarak vekilleri 24 saat boyunca esir aldı.
Bunun üzerine muhalefet, Eyadema’dan sağlıklı bir şekilde seçimlere gitmesini aksi halde genel greve
başlayacaklarını belirtti, bunun üzerine devlet başkanı Eyadema seçim kararı aldı. Aralık 1991’de
gerçekleştirilen Geçiş Meclisi seçimlerinde devlet başkanı Eyadema’nın partisi RPT’nin kaldırılması
kararının alınması sonrasında ordu, başbakanlık ofisine saldırarak başbakanı esir aldı. Bu olaydan
kurtulan Koffigoh, Ocak 1992’de ikinci geçiş hükümetini kurdu. Bu da ordu kanadından gelen
saldırıları durdurmadı ve eski devlet başkanı Olympio’nun oğlu Gilchrist Olympio, 5 Mayıs 1992’de
pusuya düşürüldüyse de saldırıyı yaralı olarak atlattı.
Temmuz ve Ağustos 1992’de hazırlanan demokratik anayasa, 27 Eylül’de halkın büyük bir
çoğunluğunun kabulüyle yürürlüğe girdi. Ocak 1993’te, Eyadema, geçiş döneminin son bulduğunu
belirterek Koffigoh’yu yeniden başbakan olarak atadı. Bunun üzerine gösterilerin fitili ateşlendi ve
orduyla halk arasında büyük çatışmalar yaşandı. Olaylar üzerine can tehlikesi nedeniyle 300 binden
fazla Togolu Benin, Gana gibi komşu ülkelere veya Togo’nun farklı bölgelerine göç etmek zorunda
kaldı. Göçmenlerin çoğu 1996’da Togo’ya geri dönse de, halen yurtdışında yaşayan Togoluların kırk
binden fazladır.
25 Mart 1993’te, Lome’deki askeri üsse muhalif komandolar tarafından saldırı düzenlendiyse de, asıl
hedef olan Eyadema’nın öldürülmesi amacına ulaşılamamıştır. 25 Ağustos 1993’te aldığı %96,42 oyla
tekrar devlet başkanı seçilen Eyadema’ya 1994’te başka bir suikast düzenlendiyse de, bu suikast planı
da akim kalmıştır. 20 Şubat 1994’te yapılan serbest ve adil genel seçimlerde ise muhalefet partileri
UTD ve CAR başarılı olmuş ve Ulusal Meclis’teki sandalyelerin çoğunu kazanmayı başarmıştır. Bu
seçimlerde CAR 36, RPT 35, UTD 7 sandalye kazanmıştır. Seçimler sonrasında Devlet Başkanı
Eyadema’nın, başbakanlık görevini daha küçük muhalefet partisi UTD’nin başkanı Edem Kodjo’ya
vermesi üzerine, diğer muhalefet partisi CAR hükümete katılmayı reddetmiştir. Eyadema, böylece
muhalefeti parçalamayı başarmıştır. Kodjo, RPT ile ittifak kurmak zorunda kalmış ve kurulan hükümet
ekonomik iyileşme, demokrasiye geçiş, hukukun üstünlüğünün sağlanması ve göçmen Togoluların,
ülkelerinde dönüşlerinin sağlanmasına yönelik bir program oluşturmuştur. Zaman içinde gelişen
olaylardan dolayı kabinesini yenilemesi konusunda baskı altında olan Kodjo, iktidar ortağı RPT’nin
elini güçlendirerek istifa etmiştir. Kodjo’nun istifasından sonra Eyadema, tam anlamıyla hükümetin
bütün kurumlarına hâkim olacak bir konum elde etmiştir.
Haziran 1998’de yapılan Devlet Başkanlığı seçimlerinde halkın oy kullanmaması için her türlü tedbiri
almış ve nihai sonuç olarak Eyadema’nın %52 ile tekrar devlet başkanı seçildiği ilan edilmiştir. Devlet
başkanlığının bu döneminde Eyadema, orduyu ve hükümeti, vatandaşını ezmek için bir araç olarak
kullanmış, devlet merkezli politikalara devam etmiş, belediyelerin bütçesinden geleneksel kabile
liderlerinin seçimine kadar hayatın her alanını tahakkümü altına almıştır.
21 Mart 1999’da yapılan ve Eyadema’nın 33 yıllık iktidarı boyunca ikinci çok partili seçim olma
özelliğini taşıyan seçimleri muhalefet boykot ettiği için, iktidar partisi RPT 81 sandalyeli Meclisin 79
sandalyesini ele geçirmiştir. Diğer iki sandalye de halk tarafından fazlaca tanınmayan iki bağımsız
adayın olmuştur. Seçimler sonrasında da muhalefetle iktidar arasındaki görüşmeler devam etmekle
birlikte, bu görüşmeler uluslararası bir hal almaya başlamıştır. Fransa, Almanya, AB ve Frankofon
ülkelerin katılımıyla Temmuz 1999’da “Lome Çerçeve Anlaşması” tüm taraflarca imzalanmıştır.
Anlaşmaya göre, Eyadema, görevinin bitiş tarihi olan 2003’ten sonra tekrar aday olmayacaktı.
18
-3Anlaşmada muhalefet partilerinin yasal statüye kavuşturulması, medyanın ve siyasi partilerin hak ve
ödevleri, mültecilerin yurtlarına dönmesinin sağlanması, halkın can güvenliğinin sağlanması konuları
da ele alınmıştır. Eyadema, Ulusal Meclis’in feshedilip bir yıl içinde yapılacak adil ve serbest
seçimlerle yeni bir meclisin oluşturulması önerisini de kabul etmiştir. Seçimler ise anlaşmazlık ve mali
bunalım gibi sorunlar nedeniyle ancak Mart 2002’de yapılabilmiştir. Hemen her seçimde olduğu gibi
bu seçim de muhalefet partileri tarafından boykot edildiğinden, RPT, Ulusal Meclis’in üçte ikisine
sahip olmuştur. Aralık 2002’de yapılan anayasal değişiklikle – ki bu birçok düşünür tarafından
anayasal darbe olarak nitelendirilir- Devlet Başkanının sayı ve dönem sınırlaması olmaksızın
seçilebilmesi sağlanmış, akabinde yapılan seçimlerde Eyadema, %57 oy alarak tekrar devlet başkanı
olmuştur.
5 Şubat 2005’te kalp tedavisi amacıyla Fransa’ya gitmek için bindiği uçakta kaybeden Başkan
Eyadema, 38 yıl süren diktatörlüğü döneminde onbeş binden fazla insanın öldürülmesinden sorumlu
tutulmaktadır. Eyadema, yaşadığı dönemde, Afrika’da bir ülkeyi en uzun süre yöneten devlet başkanı
olma unvanını kazanmıştır.
Eyadema’nın ölümünden sonra yerine oğlu Faure Gnassingbe geçtiyse de Afrika Birliği ve Birleşmiş
Milletler’den gelen baskılar üzerine Faure, istifa etmek zorunda kalmış ve yerine ülkeyi seçime
getirmek üzere Meclis Başkanı Bonfoh Abbas getirilmiştir. 24 Nisan 2005’te yapılan seçimler
sonucunda da Gnassingbe %60 oy alarak devlet başkanı seçilmiştir. Muhalefet partileri buna karşı
çıkıp kimi zaman ölümlerle sonuçlanan gösteriler düzenledilerse de bu sonucu değiştirmemiş ve
Gnassingbe 3 Mayıs 2005’te yemin ederek göreve başlamıştır.
2006’da Gnassingbe ve muhalefet partileri biraraya gelerek, karışıklıkların son bulması amacıyla
Küresel Politik Anlaşma’yı (GPA) imzalamışlardır. Taraflar, ülkeyi meclis seçimlerinin 24 Haziran
2007’ye kadar idare edecek bir birleşik geçiş hükümeti kurulması hususunda mutabık kalmışlardır.
CAR lideri Yawovi Agboyibo başbakan olarak atanmıştır. Bununla birlikte diğer muhalefet partilerinin
liderleri de çeşitli bakanlıkların başına geçmiştir.
14 Ekim 2007’de yapılan ve uluslararası gözlemciler tarafından oldukça adile ve serbest olarak
nitelendirilen parlamento seçimlerini iktidardaki RPT kazanmıştır.
A. İdare
Togo, cumhuriyetle idare edilen bir ülke olup 1979 anayasasına göre yürütme yetkisi hem devletin
hem de hükümetin başı olan devlet başkanına aitken ve Devlet başkanı 7 yıllık bir süre için seçilirken
1992 ve 2002’de yapılan anayasal değişiklikle Devlet Başkanının beş yıllık bir dönem için seçilmesi
sağlanmıştır. Devlet başkanlığı makamının anayasada belirtilen sebeplerden herhangi biri nedeniyle
boşalması durumunda altmış gün içinde yeni devlet başkanının seçilmesi işlemi tamamlanır. Devlet
başkanı sayı sınırlaması olmaksızın aynı göreve tekrar seçilebilir. Hükümet üyelerini, bakanları ve
başbakanı atama yetkisine sahip olan Devlet Başkanı, Ulusal Meclisi feshetme yetkisini de elinde
bulundurur. Bu açılardan bakıldığında devletin sistemi, cumhuriyetten çok meşruti monarşilerin
özelliklerini bünyesinde barındırır. 4 Mart 2010’da yapılan Devlet Başkanlığı seçimlerini Faure
Gnassingbe kazanmıştır ve bundan sonraki seçimler 2015 yılında gerçekleştirilecektir. Ülkede
başbakanlık görevini 5 Eylül 2008’den bu yana Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Afrika eski
Direktörü Gilbert Houngbo üstlenmektedir.
19
-3Mevcut hükümet, Ulusal Birlik Hükümeti olup, muhalefetle ortaklaşa kurulmuş ve muhalefete
mensup sekiz siyasetçinin Kabinede görev aldığı bir koalisyon görünümündedir.
Togo’da yasama organı iki kanatlıdır: hükümet ve Ulusal Meclis. Bu da bir
anlamda Devlet Başkanının, yasama organını da kontrolü altında bulundurduğu,
adeta tek başına yasa çıkarabileceğini gösteren bir durumdur. Zaten Togo’nun
bağımsızlığını kazandığı 1960’tan bu yana Ulusal Meclis’te ve normal görünen
anormal siyasi yaşamda tek partinin – Togo Halk Partisi (RPT)- hâkim olduğunu
söylersek diktatörlüğün ne kadar trajik boyutlara ulaştığını görebiliriz. 14 Ekim
2007 yılında yapılmış ve RPT %39,4’luk oy oranı ile 50 sandalye, UFC %37’lik oy
oranı ile 27 sandalye, CAR %8,2’lik oy oranı ile 4 sandalye kazanmıştır.
Togo’da yer alan siyasal partiler ve liderleri şunlardır: CAR (Yawovi Agboyibo), CDPA, PDR, Juvento
(Monsilia Djato), MOCEP, ANC (Jean-Pierre Fabre), CPP, RSDD (Harry Olympio), RPT (Faure
Gnassingbe), PSR, UDPS (Gagou Kokou), UFC (Gilchrist Olympio).
Ulusal Meclis’in 81 üyesi vardır ve bu üyeler beş yıllık bir dönem için seçilir. Ülkede muhalefet, uzun
yıllar süren iç mücadeleler sonucunda Togo’da çok-partili demokratik hayata geçilmesini sağlamıştır.
Hâlihazırda yaşanan dönem de çok-partili demokratik hayata geçilmesi için bir geçiş dönemi olarak
kabul edilebilir.
Togo’da yargı sistemi, Fransız modeline göre biçimlenmiştir. Ülkede yüksek mahkeme olarak Cour
d’Appel adı verilen Yargıtay ve Cour Supreme adı verilen Yüksek Mahkeme veyahut Anayasa
Mahkemesi vardır. Togo’da hukuk sistemi özel mülkiyeti dışlar ve hükümetin tekeli altındadır. Bu
nedenle Togo yargısı güven vermez. Hem yargı hem yürütme rüşvete tabidir.
Hukuk sistemi, daha çok geleneksel adet, örf ve kurallara dayanmaktadır. Napolyon dönemi hukuk
kuralları da özellikle medeni kanunda ve ceza kanununda yer almaktadır. Ceza hukukuna göre,
sanıkların avukat tutma hakları mevcuttur. Kırsal kesimlerde muhtarların veya İhtiyarlar Heyeti’nin de
ceza hukuku açısından yargılama yetkileri vardır. Hukuk sisteminde, devletin yönetilme şeklinden
kaynaklanan eksiklikler olmakla birlikte personel azlığı ve ağır iş yükü önemli bir sorun olmaya devam
etmektedir.
Togo’da idari bakımdan beş ana bölgeye ayrılır: De La Kara, Des Plateaux, Des Savanes, Du Centre,
Maritime. İdarenin kolaylaştırılması amacıyla Togo, her biri vali tarafından yönetilen otuz vilayete
bölünmüştür. Vilayetler de kendi içlerinde ilçelere ayrılmışlardır ve ilçeler kaymakamlar tarafından
yönetilirler. Adem-i merkeziyetçi bir yapıya sahip olan Togo’da otuz vilayetin dokuzu tam bağımsız
olarak nitelendirilebilecek bir şekilde yönetilirler ve seçilmiş belediye başkanlarına sahiptirler. Yarıbağımsız olarak nitelendirilebilecek yirmi bir vilayet ise belediye başkanının da görevlerini üstlenen
atanmış bir valiye sahiptir.
Togo’da askeri güç Togo Kara Kuvvetleri, Togo Deniz Kuvvetleri, Togo Hava Kuvvetleri ve Jandarma
olmak üzere dörde ayrılır. Togo’da askerlik zorunluluğu vardır. 18 yaşına giren Togo vatandaşları iki
yıllığına askere gitmekle yükümlüdürler.
20
-31. DIŞ İLİŞKİLER
Togo, 29 Eylül 1960’da üyesi olduğu Birleşmiş Milletler ve Afrika Birliği başta olmak üzere birçok
uluslararası kuruluşa üyedir. Togo’nun üyesi olduğu diğer uluslararası kuruluşlar ise şunlardır: ACCT,
ACP, AfDB, ECA, ECOWAS, Entente, FAO, FZ, G-77, IBRD, ICAO, ICC, ICRM, IDA, IFAD, IFC, IFRCS, ILO,
IMF, IMO, Intelsat, Interpol, IOC, ITU, ITUC, MINURSO, MIPONUH, NAM, OAU, OIC, OPCW, UEMOA,
UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UPU, WADB, WAEMU, WCO, EFTU, WHO, WIPO, WMO, WToO ve
WTrO.
Togo, 2012-2013 dönemi için Guatemala, Pakistan ve Fas ile birlikte Birleşmiş Milletler Güvenlik
Konseyi geçici üyeliğine seçilmiştir.
Aktif bir dış politika seyretmeye çalışan Togo’nun, komşularıyla ilişkisi genel iyi olmakla birlikte bazı
sorunların yaşanmadığı söylenemez. 2001’de Benin ve Togo arasında, Benin’in Togo’yu sınırları
çiğnemekle suçlaması sonrasında ortaya çıkan sınır problemi, oluşturulan ortak bir komisyon
tarafından incelenmeye devam etmektedir. Benin’deki 14 bin mülteci ile Gana’daki 40 bin mülteciden
kaynaklanan, Togo ve mezkûr iki devlet arasında sorun hâlihazırda devam etmektedir. Bununla
birlikte Benin ve Togo arasında ve Mono Nehri üzerinde inşa edilmekte olan Adjrala hidroelektrik
barajının finansmanı konusunda görüşmeler devam etmektedir. Nijeryalı uyuşturucu kaçakçıları için
geçiş merkezi olan ve kara para aklanan yerlerden biri olan Togo, dünya ekonomisi ve sağlığı
açısından olumsuz bir imaj sergilemektedir. Fildişi Sahilleri’nde yaşanan siyasi kriz sonrası Togo’ya göç
etmek zorunda kalan 4.700 Fildişi Sahilleri vatandaşı halen bu ülkede bulunmaktadır. UNHCR’ın,
mültecilerin durumlarını iyileştirmek için Togo Hükümeti ile ortak çalışmaları bulunmaktadır.
Togo ve Avrupa Birliği ülkeleri arasındaki istişareler, Cotonou Anlaşması’nın 96. maddesine uygun
olarak Nisan 2004’te başlamıştır. Bu görüşmelerde, Togo Hükümeti Avrupa Birliği’ne demokrasinin ve
insan haklarının güçlendirilmesi, temel hak ve özgürlüklere devletin saygı duyması ve iyi yönetişim
konusunda yirmi iki taahhüt vermiştir. Verilen taahhütler sonucunda, Avrupa Birliği ile Togo
arasındaki istişareler artan sayıda devam etmiştir ve alınan taahhütlerin incelenmesi maksadıyla
Avrupa Birliği tarafından Togo’ya gözlemciler gönderilmiştir. Yine Cotonou Anlaşması’nın sekizinci
maddesine uygun olarak, Togo’da Kasım 2007’de serbest ve adil bir seçim süreci yaşanmıştır.
Gözlemci Delegasyonu 2009’dan bu yana Lome’de yerleşik hale gelmiştir. 2008’de ortaklaşa
hazırlanan Ülke Stratejisi, hukukun üstünlüğü ve demokrasinin güçlendirilmesi için idari, ekonomik ve
kurumsal reformların yapılmasını; ekonomik gelişmenin sağlanması için ulaşım imkânlarının
geliştirilerek bölgesel ekonomik entegrasyonun sağlanmasını, sağlık ve tedavi hizmetlerinin
geliştirilmesini, işsizliğin azaltılması için hizmet odaklı yöntemlerin kullanılmasını; uluslararası finans
kuruluşları ile ilişkilerin geliştirilerek dış borçların ertelenmesinin sağlanmasını, sivil toplum
kuruluşlarının güçlendirilmesini ve çevre konularında hassasiyetlerin artırılmasını ele almıştır.
Soğuk Savaş döneminde Bağlantısızlar arasında yer alan Togo, kültürel olarak Almanya, İngiltere ve
Fransa ile oldukça yakın ilişkilere sahiptir. Bunda hiç kuşkusuz sömürge tarihinin mutlak etkisi vardır.
Soğuk Savaş’tan sonra Togo’nun dış politikası Batı yanlısı bir hal almıştır. ABD ile ilişkileri,
bağımsızlığından bu yana iyi noktada olan Togo’nun başlıca ticaret ortakları arasında hiçbir zaman
ABD olmamıştır. ABD, genel olarak Togo’ya tekstil ürünleri ihraç eder. Bunun yanında pirinç, buğday,
ayakkabı ve tütün ürünleri de ABD’nin Togo’ya ihraç ettiği maddelerdendir. Togo ekonomisindeki
nispi gelişme de ABD’den elektronik ve bilgisayar ürünlerinin ithal edilmesini kolaylaştırmıştır.
21
-3Denizaşırı Özel Yatırım Kanunu (OPIC) ve USAID 1989’da Togo’da ihracat işletme merkezi kurmuştur.
Özel yatırımcıların ilgisini çeken bu bölgedeki USAID Ofisi kapanarak Akra’ya taşınmıştır. Amerikan
enerji şirketi Contour Global, 2010’da, Lome’de 100 megawattlık elektrik üretimi yapan bir santral
kurdu. Bu yatırım, son on yıldaki Batı Afrika’daki en büyük Amerikan yatırımı olarak kayıtlara
geçerken, Togo tarihindeki en büyük elektrik üretimini de yaparak önemli bir yer elde etti.
Togo’nun eski sömürgecisi Almanya ile ilişkileri, 1990’lı yıllarda Togo’da yaşanan iç karışıklıklardan
kaynaklanan nedenlerle donma noktasına geldiyse de, ülkede yaşanan siyasal ve ekonomik
ilerlemeler nedeniyle gelişme dönemine girmiştir. 2008 yılında Alman Federal Hükümeti, Togo’nun
siyasi gelişimini desteklemek için 25 milyon Avro yardımda bulunmuştur. 2008’de Alman Dışişleri
Bakanı Steinmeier Togo’yu ziyaret etmiştir. İade-i ziyaret ise 2009’da Devlet Başkanı Faure
Gnassingbe’den ve 2011’de Başbakan Gilbert Houngbo’dan gelmiştir. Almanya ve Togo arasında 10
Şubat 2012’de imzalanan anlaşmalarla Arazi Kullanımı ve İklim Değişikliği için Batı Afrika Bilimsel
Hizmet Merkezi kurulmuştur. 2015’e dek hizmet verecek bu kurum, Almanya Eğitim ve Araştırma
Bakanlığı tarafından 50 milyon Avroluk bir fonla desteklenmiştir. Almanya’nın Togo’daki en önemli
yatırımları arasında 1967’de yapılan Lome Limanı da yer almaktadır. 1984’ten bu yana Almanya,
Togo’nun 183 milyon Avroluk borcunu silmiştir.
Kültürel olarak da Almanya ile ilişkiler Togo için önemli bir yer tutar. 1961’de Lome’de açılan Goethe
Enstitüsü 2011 yılında ellinci yılını kutlamıştır. Bu enstitü Lome Üniversitesi de dahil olmak üzere
birçok okulda Almancanın öğretilmesi için faaliyetlerde bulunmaktadır. Enstitünün hatırı sayılır
büyüklükte bir de kütüphanesi bulunmaktadır. Alman vakıflarına bağlı kiliseler de önemi insani
yardım faaliyetlerinde bulunmaktadır.
Türkiye-Togo ilişkilerinde ise herhangi bir sorun bulunmamaktadır. İki ülke arasındaki ilişkiler
genellikle uluslararası toplantılar sırasındaki temaslar üzerinden yürütülmüştür. Bununla birlikte, son
dönemde özellikle Türkiye’nin 2005 yılını “Afrika yılı” olarak ilan etmesinden sonra ikili ilişkilerin ileri
götürülmesine yönelik çalışmalar hız kazanmıştır.
Türkiye’nin Akra Büyükelçiliğinin 1 Şubat 2010 tarihinde faaliyete geçmesiyle birlikte, Togo’ya Akra
Büyükelçiliği akredite edilmiş olmakla birlikte Togo’nun da Berlin Büyükelçiliği Türkiye’ye akreditedir.
Togo vatandaşı Dovi Franck Sessou, 2006 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin Lomé Fahrî Konsolosu
olarak atanmıştır.
Togo, İstanbul’da 2008 yılı Ağustos ayında düzenlenen Birinci Türkiye-Afrika İşbirliği Zirvesi’ne
Başbakan Komlan Mally başkanlığında bir heyetle katılmıştır. Konuk Başbakan, Türkiye Cumhuriyeti
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül tarafından kabul edilmiş ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ile de ikili
bir görüşme gerçekleştirmiştir.
Türkiye ile Togo arasındaki ticaret hacmi 2010 yılında 37,5 milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir.
Togo’ya Türkiye’nin ihraç ettiği başlıca ürünler arasında, hububat, demir ve çelik, kâğıt, karton ile
mamulleri ve et; Togo’dan ithal ettiği başlıca ürünler arasında ise kakao ve suda yüzen araçlar
bulunmaktadır. İki ülke arasında, ticarî ve ekonomik ilişkilere ivme kazandıracak hukukî zeminin
oluşturulması yönündeki çalışmalar sürdürülmektedir.
2011-2012 eğitim-öğretim yılı için Türkiye Hükümeti tarafından Togo Hükümeti emrine 5 adet yüksek
öğrenim bursu tahsis edilmiştir. Togo’da başkent Lome’de faaliyet gösteren ‘’Ecole Internationale
Zodiaque’’ isimli bir özel Türk okulu bulunmaktadır.
22