|Solaris|
Stanislaw Lem
|Anasayfaya |
Eleştiri sayfasına
Tarih: 22.10.2014
|Editörün Notu : Solaris uzay üssündeki bilim adamları gezegende cereyan eden tuhaf, açıklanamaz olaylar nedeniyle "Yer" den yardım isterler. Gezegeni sarmalayan okyanusun "düşündüğünü" ve gezegeni "gözetlediğini" sanmaktadırlar. "Yer" olayları araştırmak üzere Dr. Kris Kelvin'ı uzay istesyonuna gönderir. Üste çalışan üç bilim adamının da tuhaf ziyaretçileri vardır. Her biri Yerde çözemedikleri sorunlarını Solaris'e taşımışlardır. Kelvin da gezegene indiğinde kendi sorununu beraberinde getirecektir. Yerde İntihar eden karısı Rhea uzay üssünde bir android olarak karşısına çıkar. Bir iç hesaplaşma sonucunda Kelvin huzuru bulacak mıdır?|
| Stanislaw Lem ve "Kemokrasi!" |
http://www.gercekedebiyat.com
Stanislaw Lem ve "Kemokrasi!" Kitaplarında, yaşadığı zamanın çok ötesinde öngörüler vardır ve bunların bir kısmı on yıllar sonra gerçek olmuştur. 1968de yazdığı Gelecekbilim Kongresi kitabında psişik ilaçlar sayesinde kemokrasi ile yönetilen bir toplum tasarlar 04.10.2012 22:50 5364 kez okundu. Stanislaw Lemin kitaplarında işlediği temalar ve ele aldığı sorular onu, bulunduğu varsayılan bilimkurgu edebiyat kategorisinden büsbütün ayırır. Onun temaları çok büyük ölçüde, yüzyıllardır tartışılan sonu gelmez metinlerle uzayıp giden felsefenin temel sorunlarıdır. Belki de aynı nedenden ötürü o da kendisini bir bilim-kurgu yazarı olarak kabul etmez. Bu tavrını son yıllarında daha da belirginleştirmiştir.
Lemi, sadece bir bilimkurgu yazarı olarak tanımlamak, onun hakkında neredeyse hiçbir şey söylememektir. Felsefi soruları izleyen bilim-kurgu yazarlarının olması, bilim-kurgunun ana akım eğilimlerini görmemize engel olmamalıdır. Ne Mülksüzler kitabının yazarı anarşist-feminist yazar Ursula K. LeGuin, ne de hemen hemen bütün yapıtlarında gerçek nedir? sorusunu işleyen Philip K. Dick; her ne kadar bu yazarların bilimkurguyu saygın edebiyat seviyesine (o her ne demekse!) yükselttiği söylense de bilimkurgu yazınının merkezinde yer almazlar. Bilebildiğimiz ölçüler içerisinde bugün edebiyat dünyasında ikinci bir P. K. Dick yoktur, U. K. LeGuin de; ama Stanislaw Lem hiç yoktur. O halde yanıtını vermeye başladığımız soruyu daha açık bir şekilde soralım:
Stanislaw Lem ve kitapları niye bu kadar önemlidir? Bu soruya hakkıyla yanıt vermek herkesin harcı değil, bu metnin yazarının da Ancak bu yazıda elden geldiğince Stanislaw Lemin geride bıraktığı ve 20 milyonun üzerinde basılan kitaplarının temel karakteristik özellikleri ele alınacaktır.
Lemin en başta gelen özelliği, bıkıp usanmadan, dönüp dolaşıp insanın evrendeki yerini işleyen öyküler anlatmasıdır. İnsanın kendisini her şeyin merkezine koyduğu o yaygın görüşü büyük bir acımasızlıkla yerden yere vurur. İnsanmerkezciliğin eleştirisi, birçok hikâyesinde ana ya da yan tema olarak kullanılan tipik bir Lem temasıdır.
O, insan uygarlığına hep dışarıdan bakar; milyarlarca insanın benimsediği en tartışılmaz hakikatler Lemin baktığı mesafeden bakıldığında buharlaşır, en nesnel zannedilenlerin öznel, en evrensel zannedilenlerin aslında yerel olduğu anlaşılır.
Metinlerinde hemen daima, anlatılarının merkezinde olmayan bir ironi ve mizah vardır. Bu mizah, okuyucuyu kahkahalara boğmayı amaçlamaz -ama okuyucunun kahkahalara boğulması hiç de nadir bir durum değildir- ancak kahramanı gölgesi gibi sürekli takip eder ve genellikle de trajik olanın içindedir.
Lem, büyük anlatı iddiasıyla yola çıkmaz, mükemmellik onun en çok reddettiği şeydir. Hikâyelerinde büyük toplum projeleri ya da türlü mühendislikler, öngörülemeyen amaç dışı olaylara yol açar ve genellikle kötü sonuçlanır. Yıldız Güncesindeki öykülerinin birinde güneşin oluşumu, buzul çağı ya da dünyanın iklimi, hep geçmişi düzeltmeye çalışan bir büyük projenin yol açtığı kazalar sonucu oluşmuştur.
Kitaplarında, yaşadığı zamanın çok ötesinde öngörüler vardır ve bunların bir kısmı on yıllar sonra gerçek olmuştur. Daha bilgisayarların gündelik hayata girmesinden yıllar önce 1964 yılında yazdığı kitapta sanal gerçeklik gözlüğü nü yazmış, Phantomatik kavramı ile sanal gerçekliği betimlemiştir. Henüz dar bir akademik çevre dışında kimseyi ilgilendirmezken bioteknolojiden, kuantum ışınlamadan, klonlamadan ya da evrenin bir hiçlik dalgası olduğu teorisiden bahsetmiştir.
1968de yazdığı Gelecekbilim Kongresi kitabında psişik ilaçlarla sayesinde kemokrasi ile yönetilen bir toplum tasarlar. Bu kitapta, milyonlarca insanın izlediği popüler bir film olan Matriks'ten tam 30 yıl önce gerçek nedir? sorusunu, bir bilgi felsefesi konusu olarak ele alır. Verdiği yanıtlar azdır, olanlar da karamsardır.
Bakış açısına, ince mizahıyla bile dengelenemez bir karamsarlık hâkimdir. Bu onun dünyaya bakışındaki en temel unsurlardan biridir.
Etik nedenlerden dolayı bir ateistim. Bir yaratıcıyı yaratısından tanıyacağınızı düşünüyorum. Dünya bana öyle acı verici bir şekilde birleştirilmiş gibi geliyor ki onun birisi tarafından kasıtlı bir şekilde yaratıldığını düşünmektense, herhangi biri tarafından yaratılmadığını düşünmeyi yeğlerim. açıklaması onundur. İnsanın diğer memelilerden farkını ahlaksızlık ve alçaklık sadece insana aittir. diyerek açıklar. Bir söyleşide, insanlığın durumu ile ilgili bir soruya verdiği yanıt şudur:
"Olanaksız bir koşuşturmanın içinde yaşıyoruz. 50 katlı bir gökdelenin çatısından atlamış bir adam gibiyiz ve şu anda 30. katta birisi eğilip soruyor ona nasıl gidiyor? düşen adam cevap verir şimdilik her şey yolunda. Bizi nasıl bir şeyin ele geçirdiğini kavrayamıyoruz. Yüksek teknolojilere sahip oldukça onların ilerleyişindeki hakimiyetimizi yitiriyoruz."
Yıldız Güncesi kitabının 8. Yolculuğunda birleşmiş gezegenler kurulunda insan ırkı sınıflandırılırken şu tartışma yaşanır: Bir garabet (aberrantia) olan insan ırkı kokuşmuş pelte (monstroteratum furiosum olarak mı adlandırılmalıdır yoksa böcekgözlü sahtekar (artefactum abhorrens) olarak mı?
Birçok romanının temel çelişkisi, kahramanın yabancısı olduğu bir çevreyle olan ilişkisidir. Bu açıdan bir yazara benzetilecekse en çok Kafkaya benzer. Solariste kahraman, dilini anlayamadığı bir gezegene gider. Yıldızlardan Dönüş kitabının kahramanı, yaşadığı zamandan 200 yıl sonrasına, her şeyin mükemmel olduğu dünyaya döner. Küvette Bulunan Günce kitabının kahramanı labirente benzeyen bir binada olan biteni anlamaya çalışır. Kafkanın kahramanlarında çevreye bu yabancılık, bir gerilim unsurudur ve kahraman bu yabancılığı gidermeye çalışır. Oysa Lemin kahramanlarında böyle bir çaba görülmez. Anlatıların sonunda bu yabancılık sorunu çözülmez de; genellikle evrenselleştirildiği ve bir insanlık durumu olarak ilan edildiği sezilir. Lem, o klasik şablona sokacak olursak az cevap verir, çok soru sorar; ama en çok bizim cevap diye bildiklerimizi yıkarak onların yerine kendi sorularını koyar.
Kitapları 27 milyon basılmış ve 4kırktan fazla dile çevrilmiş olsa da Lem hep anlaşılmadığından şikâyetçi olmuştur. Bir konuşmasında:
"Sanki yarım asır boyunca Çince konuşmuşum izlenimine kapılıyorum. Çünkü kimse bir şey anlamadı; okundu ve anlaşılamadığı için unutuldu." diyerek bunu dile getirmiştir. Solaris onun, en çok tartışma yaratmış olan kitabıdır.
Solaris romanının Andrey Tarkovski ve Stewen Soderbergh tarafından 1972 ve 2002 yıllarında çekilen iki ayrı versiyonu Lemin anlaşılmama yahut yanlış anlaşılma yakınmasını doğrular nitelikteydi. Bu yönetmenlerin her biri önemli yönetmenler olsalar da çektikleri Solaris, Lemin yazdığı Solaris değildi.
Andrey Tarkovskinin Stanley Kubrickin 1968 yılında çektiği 2001 Space Odyssey filmine yanıt diye çektiği söylenen (Bu varsayımın hangi kanıtlarla temellendirildiğini hala anlayamamışımdır.) Solaris filmi, Solaris kitabından çok başka bir anlayışı işlemekteydi. O kadar ki Lemin Solaris kitabı, bu iki filmden hangisine daha yakındır? diye sorulacak olursa cevap muhtemelen Tarkovskinin Solaris filmi değil Kubrickin 2001 filmi olacaktır.
Lem, Solarisi, romanda yapmak istediğim şey, insanın var olduğunu anladığı, gücünün farkına vardığı fakat kendi insani konseptleri, düşünceleri ve imgelerine dönüştürmeyi başaramadığı bir varlıkla karşılaşmasını anlatmaktır diye açıklamıştı.
Tarkovskinin, Lemin kitabından kendine özgü üslubuyla çektiği, uzun sekansları ve yoğun mistik göndermelerle dolu filmini Lem, bir Suç ve Ceza uyarlaması olarak yorumlar ve şöyle der: Tarkovski ile ben aynı arabayı birbirine zıt yönlere çeken iki at gibiyiz.
Soderberghin filmi ise Solarisin bir anlamda Hollywoodize edilmiş halidir. Soderberghin film hakkında aşkı biraz daha ön plana çıkardık ifadesi üzerine, resmi internet sitesinde kendisinin kesinlikle uzaydaki insanların erotik problemleriyle ilgili bir metin kurgulamadığını söyleyip şunu eklemiştir: Böyle bir amacım olsaydı kitabın ismi Solaris değil, Uzayda Aşk (Love in Outer Space) olurdu.
Yetmişli yıllarda Solaris Türkçeye çevrilmiş olsa da uzun bir süre Lem, Türkçe okunamayan bir yazar olarak kalmıştır. Türkçede Lem kitaplarının yaygınlaşması 2000'li yılların başında İletişim Yayınevi'nin basımıyla olmuştur. Şu an Solaris'in yeni baskısı ve Pinhan Yayınevi'nin yeni çıkardığı Hayali Büyüklük adlı kitabı dışında kitapçılarda Lem'in hiçbir kitabı satılmamamaktadır.
Bu kitapların Türkçeye çevirilerek okuyucuya tanıtılması elbette büyük bir kazanımdır ancak biri hariç bütün kitaplarının çevirileri İngilizceden yapılmıştır. Lem gibi sözcüklerle oynayan, bir yığın çok anlamlı kavram ortaya koyan, sözcükleri zorlayıp yepyeni anlamlar kazandıran, yüzlerce yeni sözcük uyduran bir yazarı, özgün dilinden değil bir başka dilden çevirmek (Lehçeden İngilizceye, İngilizceden Türkçeye) ne kadar özenli olursa olsun metinlerde ciddi anlam yitimine neden olmaktadır. Lem'in birçok okuyucusunun (sayısının hiç de az olmadığını biliyorum) uzun zamandır Türkiye'de Lehçeden çeviri yapacak yetkinlikte bir çevirmen yok mudur? sorusunu ben de paylaşıyorum. Lem en kısa sürede özgün dilinden çevrilmeyen kitaplarıyla birlikte çevrilmelidir.
Bu yazı Lem bilimine bir giriş bile değildir. Lem ile ilgili bir yazı çok daha detaylı yazılabilir, her kitabının sayfalarca ayrıntılı incelemesi yapılabilir.
Lem, son yıllarında artık kitap yazmayı bıraktığını söylüyordu. 27 Mart 2006da Krakowda öldü. Mezarı Krakowda Salwator Mezarlığındadır ve mezar taşının üstünde Çehovun Üç Kızkardeş oyununda geçen şu ifade yazılıdır: Feci, quod potui, faciant meliora potentes!"*
Yeni Başlayanlar için Lem
Bu liste tamamen kişisel bir listedir, bir başkası bu sıralamayı başka bir şekilde yapacaktır. Liste, 2012 yılı itibariyle Türkçede basılmış olan kitaplardan seçilmiştir.
Mutlaka Okunması Gerekenler
Yıldız Güncesi
Gelecekbilim Kongresi
Solaris
Küvette Bulunan Günce
Okunması Gerekenler
İnsanın Bir Dakikası
Soruşturma
Yıldızlardan Dönüş
Aden
Dünyada Barış
Hayali Büyüklük
Lemin Türkçedeki diğer kitapları
Yenilmez
Fiyasko
Ölümlü Makineler
Dönüşüm Hastanesi
Kör Talih
* Ben elimden geleni yaptım, daha iyi yapabilen buyursun yapsın.
NOT: Bu yazı daha önce Lacivert Öykü ve Şiir Dergisi'nin 30. sayısında yayınlanmıştır.
Solaris (roman)
| Solaris Dosyası |
http://eksisinema.com/solaris-dosyasi/
Aylin Solakoğlu 30 Haziran 2011
Malumunuz, şu sinema denen sanat dalında hep bir diğer disiplinlerle çatışma, karşılaştırılma vardır. Sinemanın başlangıcında tiyatro ile sonrasında edebiyat ile süre gelen bu kardeşlik, zaman zaman habil ile kabil hikayesine döndürülmeye çalışılsa da, sanat denen şeyin tümvarımda disiplinlerin buluşması olduğunu unutulmamalıdır dedikten sonra, bir ödev dahilinde üzerinde bir süredir çalıştığım edebiyat-sinema örneklerinden birini burada yayınlayayım dedim. Ve bitabii konumuz bilimkurgu üstadımız Lem ve sinema üstadımız Tarkovski.
Solaris Kitabı Üzerine
Solaris kitabı üzerine konuşmaya başlamadan önce kitabın yazarı Stanislaw Lem ve onun hayatı üzerine, onu Solarisi yazmaya iten koşullar üzerine düşünmekte ve konuşmakta yarar var. Stanislaw Lem, doğu bloğunun önemli bilimkurgu yazarlarından biridir, hatta düşünsel bilimkurgunun en önemli ismi ve günümüzün bilimkurgu film ve edebiyat disiplinlerinin ilham aldığı kişidir. 1955 yılında yayımlanan ilk bilimkurgu kitabı Astronauts dan itibaren soğuk savaş döneminin de yazarı olmasının etkisiyle kitaplarında; toplumsal yapının ve soğuk savaş dönemi ülkelerinin eleştirilerini yoğun bir şekilde alt metin olarak görürüz. Akademik alandaki bilgisinin bir yansıması olarak, ayrıntılı bir şekilde tasvir ettiği hayali dünyasının içinde; felsefi tartışmalar, psikolojik durumlar ironik bir şekilde kendine yer bulur. Eserlerini yazdığı dönemde doğu bloku ülkelerinden Rusya uzay bilimleri alanında Amerika Birleşik Devletleri ile bir yarış içindeydi ve bu yarışın devlet adamları üzerinde yarattığı baskı Lemin dikkatinden kaçmamıştı. Yaşadığı dönemin topluma etkileri üzerinde kafa yoran Lem, bunu eserlerine adeta bir toplum bilimci gibi uygulamıştır. Carl Tighenin Solaris kitabının son sözünde Lemi şu sözlerle anlatılır:
Lem, savaş öncesi kapitalist Polonya, Nazi ve Sovyet işgalleri ve savaş sonrası Polonya deneyimlerinden sonra tüm insan sistemlerinin kırılganlığına ve baskı altındaki insan davranışının tahmin edilemezliğine tamamen ikna olmuş durumdaydı. Bunlar, hayatı boyunca sürekli dönüp dolaşıp tekrardan ele aldığı iki tespittir.
Tıpkı diğer kitapları gibi Solaris de salt bir bilimkurgudan daha fazlasıdır. Düşünsel bir yapının üstüne kurulmuş kurgusu, kitaptaki her cümlesi ile okuyana hayal gücünün engin sınırsızlığını tanır. İnsanın toplumsal düzen içindeki rolünden ve algısından; dini ve öğretile gelmiş kalıplarına kadar her durumu, düşünceyi sorgular. Bunu yaparken ironiyi ve bilimkurgu öğelerini kullanarak, okuyanın felsefi cümleler havuzunda kaybolmamasını sağlar.
Solarisin başlangıç noktası asıl olarak varoluştan başlar. Çünkü bütün soruların kaynağı orasıdır, bütün soruların cevabının orada olması gibi. Lemin 1961 yılında yayımlanan Solarisi; dünyadan uzakta bir gezegendir ve bu gezegenin yörüngesindeki bir uzay istasyonunda bilimadamları, Solarisi anlamak ve insanlığa katkı sağlamak adına türlü deneyler yaparlar. Solarisi keşif ile ortaya çıkan çeşitli doğaüstü olaylar karşısında, insanın hayal gücü ve vicdan muhasebeleri hem psikolojik hem de felsefi boyutlarda, belli bir grup üzerinden, toplumsal bir çıkarım yapabilecek şekilde kurgulanır.
Kitabın kahramanı psikolog Kris Kelvinin Solarisi ziyaretiyle, Solaristeki garip olaylar gün yüzüne çıkmış olsa da, bu olayların sebepleri ve sonuçları hiçbir zaman bulunamaz. Lemin kitaptaki kahramanları, ulvi bir görev peşinde koşan ve insanlığa yapacakları katkıları önemseyen fakat toplum içinde kendisine ve diğerlerine yabancı kalmış bireylerdir. Bu yabancılık, karakterlerinin zayıf noktalarını ve utanç verici anlarını birbirlerinden saklamasına ve paylaşıma kapalı olmalarına neden olur. Psikolog Kelvinin Solaris yörüngesinde bulunan uzay gemisine neler olup bittiğini öğrenmek için gönderilmesiyle, kitabın seyri de Kelvinin bilinçaltına doğru yönelir. Gezegen, uzay gemisindeki her insanın bilinçaltında yatan duygulardan beslenerek, onlara insan görünümünde canlılar-ziyaretçiler- gönderir. Kelvine ise ölmüş karısı Rheya gelir. Bu dönemden sonra Kelvin gerek Rheya ile olan ilişkisinde ve onun gerçekte ne olduğunu anlama sürecinde, gerek uzay gemisindeki diğer kişiler ile ne yapabileceklerini konuştukları ve çözümler aradıkları toplantılarda, Solarisi yavaş yavaş anlamaya başlar. Lakin bu anlama süreci, bütünsel olarak Solarisin insanlar üzerindeki açık zaferinden sonra gerçekleşmiş olur.
İnsan zihninin algılama yetisinin sınırlı olduğundan ve ahlaki ilerlemedeki sıçrayışın insan için kolay olmadığı sonucunu çıkarabileceğimiz kitapta, karakterler detaylı bir şekilde derinleştirilmemiş olsa dahi kurgu ile genel hikâye beslenmiştir. Kelvinin eşi Rheya ile arasındaki ilişkinin dünyevi tarafının ya da uzay gemisinde yaşayan diğer insanların, önceki ve o anki karakteristik özelliklerinin okuyana detaylı bir şekilde sunulmamış olması, Solarisin onların bilinçaltıyla oynadığı oyunda okuyana, -nesirler dâhilinde- sınırsız bir hayal gücü sağlar.
Ana olarak, Lemin anlatmak istediği metafizik konular dahilindeki tanrı kavramı; Solaris gibi diğer tüm gezegenlerden farklı olan ve insan algısının ötesinde bir obje ile sorgulanırken, tanrının varlığının sebebi ve bu varlığın insanlar üzerinde yarattığı etki farklı olaylarla değerlendirilir. Özellikle Dünyada Solarise gösterilen ilgi ve yıllar süren araştırmaların sonucunda, uzay gemisinde gerçekleşen doğaüstü olayların etkisinde kalan bilim adamlarının neden Dünyaya dönmedikleri ya da Solarisin neden bilim adamlarının karşısına yanılsamalar çıkardığı kitap boyunca cevabı aranan sorulardan bazılarıdır. İnsanın maddesel bir canlı olup, fizik yasalarına bağlı olduğu ve fizik ötesi olayları anlamadaki noksanlığı, beyinde oluşan binlerce cevapsız sorunun da nedenidir. Kelvinin Rheyayı amansız bekleyişi, kitabın zaman ve unutmak kavramlarını tanrı motifi ile işlemesi, ucu açık bir son verir okuyana. Kelvinnin de kitabın sonunda dediği gibi amansız mucizeler çağının hala geçmediği inancında direniyordum
Lemin Solarisi, varoluşu sorgularken onu etkileyen etmenleri gösteren ve hem toplumsal hem de siyasal imalarda bulunan bir kitaptır.
Solaris Dosyası
Tarkovski Uyarlaması Üzerine
Tarkovskii 1970 yılında yaptığı bir röportajda neden Solarisi filme aldığını şu sözlerle açıklar: Her şeye rağmen son noktaya kadar giden bir kahramana ilgi duyuyorum. Çünkü ancak böyle bir insan zafer kazandığını iddia edebilir.
Yönetmenin 1972 yılında kameraya aldığı bu edebiyat uyarlamasından önce, çektiği uzun metrajlı iki filminden; İvan ve Andreyde de benzer bir ana karakter çizgisi görürüz. Kendi güvenliklerini hiçe sayarak, her şeyi yapan, ahlaki olarak kendini sorgulayan, kaderleri ve istekleri arasında kalmış bu karakterler, Tarkovskinin anlatmak istediği; bireyin kendiyle olan mücadelesini, engel tanımazlığını, hem inanç hem de ahlaki olarak dönüşümlerini simgeler.
Tarkovskinin Solarisini izlediğimizde, kitaba göre pek çok farklılık karşımıza çıkar. Bunda yönetmenin birçok kez söylediği gibi edebiyat eserlerini filme uygulama aşamasında karşılaştığı zorluklar ana etkendir. Sahnelerin detaylandırılması, nesirlerden görüntüye aktarılması ne kadar ayrıntılı olursa olsun, izleyici kendi hayal dünyasını inşa eder ve bu dünya çerçevesinde filmi algılayıp, analiz edebilir. Tarkovskinin bu filmde yaptığı, Solaris kitabını kendi algı süzgecinden geçirip, kendisinde yarattığı görüntüleri perdeye aktarmak olmuştur. Filmin eleştirisine başlamadan önce edebiyat-film disiplinleri arasındaki ilişkiyi bu açıdan ele alabilmeli ve yönetmenin amacının kitabın bir yanılsamasını sunmak olmadığını anlamalıyız.
Filmin kurgusundan itibaren başlayan farklılıklar, özellikle Tarkovskinin tanrı ve inanç olgusundan uzaklaşması, kitabın çözümlemesini; devlet, aile ilişkileri üzerinden hikâyeleştirmesine neden oluyor. Ana olarak bu farklılıkla başlayan kitapta; uzun doğa sahnelerine, izleyiciye tanınan düşünme süreçlerine özellikle filmin ilk yarısında sıkça yer veriliyor. Filmin başında bilim adamı ve zamanında Solariste bulunmuş Bertonun, Kelvini uyarmak için gittiği evinde geçen konuşmalar ile izleyiciye bir hazırlık aşaması tanıyan yönetmen, kitabı okumamış izleyiciler için bir nevi Solarisi tanıtıyor ve izleyene yol gösteriyor. Bertonun konuşmasından sonra Solarise giden psikolog Kelvin üzerinden hikâye şekillendiriliyor.
İstasyonda yaşayan üç kişinin bilgisini alarak Solarise giden Kelvin, gerçekte geriye iki kişinin kaldığını öğrenirken, diğer bilim adamları Sartorius ve Snautun tuhaf davranışları dikkatini çekiyor. Ne zamanki eski karısı Hari Kelvini ziyaret ediyor, pek çok soru işareti de Kelvin için giderilmiş oluyor.
-Bu aşamadan sonra filmin seyri manevi bir yöne doğru ilerler.-
Kelvinin karısının ölümünden duyduğu pişmanlık ve utanç, aynı zamanda hissettiği aşk, yönetmenin vurgulamak istediği vicdan, sevgi kavramları üzerinden şekillenir. Filmin ikinci yarısında da yönetmenin müdahalesi olan farklılıklar göze çarpar. Özellikle kitapta uzun bir sürece yayılmış; Kelvin, Hari ve diğer bilim adamları arasındaki ilişkiler ve olaylar, filmde birkaç durum üzerinden anlatılmış, keza Kelvinin Hariye izlettiği video ve videodaki çocuk, yönetmenin üstünde durduğu aile kavramına vurgu yaparken, kitapta buna dair herhangi bir bilgiye rastlamıyoruz.
Karakterlerin gelişimi ise, kitaba göre oldukça yüzeysel kalıyor. Ancak Kelvin ile ilgili sahnelerde diğer iki bilim adamını tanıma şansına erişiyoruz. Snoutun özellikle diyaloglarından, karakterine ve ruh haline dair ipuçları yakalayabilirken, Sartoriusun şüpheli davranışları kendini ele veriyor. Özellikle filmde Snoutun biz yeni dünyalar keşfetmek istemiyoruz, kendi dünyamızın sınırlarını genişletmek istiyoruz, aradığımız şey bir ayna sözleri Solarisin amacını özetler niteliktedir. Yine Harinin Snoutun doğumgününde yaptığı konuşma, kitaba göre uzun ve detaylı durum tasvirlerini, kısa ve net bir şekilde izleyene aktarabilmek adına planlanmış sahnelerden biridir.
Filmde Tolstoy ve Dostoyevskinin sözlerinden yapılan göndermeler, filmin şiirsel niteliğini güçlendirirken vermek istediği mesajı da ortaya çıkarır. İnsanın insana ihtiyacı vardır. Kelvin, filmin sonlarına doğru insanı ve utancını sorgularken; insanın kurtuluşunun utancında olduğunu söyler. Bunda Harinin intiharı ve Kelvinin içine düştüğü boşluk önemli etkenlerdir. Bir amaç için Solarise gönderilmiş Kelvin, hiç ummadığı durumlarla bu gezegende karşılaşır ve gemideki diğer bilim adamlarının aksine, Solarisi yok etmek için çabalamaz, onu anlamaya çalışır çünkü sevdiği kadını geri kazanmak ister.
Filmin başında ve sonunda Kelvinin ailesiyle olan ilişkileri, kitabın aksine Tarkovskinin öznel finalidir ve baba-oğul arasındaki uzlaşmanın sonucu olarak perdeye yansır. Yoksa bu uzlaşma sadece Solarisin, Kelvinin bilinçaltıyla oynadığı bir diğer oyun mudur?
Filmin benim için özel iki sahnesi vardır. Bunlardan birincisi, filmin ilk bölümünde yer alan araba-yol sahnesidir. Bertonun evden ayrıldıktan sonra arabada çocuğuyla geçen sahnede, uzun siyah beyaz yol çekimleri bir nevi izleyici için bir sabır ölçme aracıdır. Diğer bir açıdan, hem araba içi hem araba dışı çekimlerle yapılan bu yolculuk, izleyiciye hemen kendisinden önce gelen sahnede bahsi geçen ve anlatılan Solarisi düşünme, kavrama ve izleyicinin de kendini bu yolculuğa hazırlaması şeklinde yorumlanabilir. Bir diğer sahne ise filmin finalidir. Finalde herkes Kelvinin ne yapacağını merak eder. İstasyondaki bilim adamları dünyaya geri dönmesini söylerken, o Solariste Hariyi mi bekleyecektir? Tüm bu bilinmezlik içinde, kamera Kelvinden başlayarak, filmin başındaki baba evine dönmüş olur, evin dışından içerisini gözetleyen kamera, baba figürüyle karşılaşır ve izleyici baba-oğul buluşmasını izlerken, kamera yavaş yavaş yukarı doğru hareket ederek, asıl gerçeği izleyiciye gösterir.
Filmin genelinde uzun sahne çekimlerine yer verilmiş. Kameranın çok fazla hareketli olmaması, bir bilimkurgu filminde izleyici için garipsenebilecek bir durumdur. Lakin felsefi yoğunluktaki bir film için kameranın az hareketi, izleyicinin bir göz gibi hareket edip, doğallığı yakalamasını sağlar. Bu nedenle Tarkovski ustanın filmlerini eleştirebilecek bir yapıda kendimi göremem.
Tarkovskinin Solarisi, Lem tarafından izlendikten sonra beğenilmemiş ve Lem kitabın Tarkovskinin fikirleri için bir bahane olduğunu söylemiştir. Keza Tarkovski de Lemden gerçek bir kozmik yolculuğun olmadığı bir film çekmek için izin istemiş, lakin Lem de bunu kabul etmemiştir. Sonuç olarak, ortak bir hikâye üzerinden farklı fikirleri savunan, benzer ama birbirinin aynası olmamış iki sanat eseri ortaya çıkmıştır.
Ve Soderbergh Uyarlaması Üzerine
Soderberghin 2002 yılındaki Solaris uyarlaması, Lemin kitabından çok Tarkovskynin Solarisine hitaben yapılmış bir film gibidir. Özellikle Lemin kitabındaki insan-tanrı kavramı, Soderbergh uyarlamasında daha popüler bir öğe olan aşk konusundaki uzlaşmaya yönelik olmuştur. Bu bakımdan, doğu bloğunun bilimkurgusu olan Solaris, bu yapımda tamamıyla batı kültürü altında yıpranmış, değersizleşmiş ve kapitalist öğelere boğulmuştur.
Filmin genel kurgusunda, Kelvin ile Rheyanın tanışmasını, ilişkilerini flashbacklerle anlatarak, orijinal kitabın kurgusuna sadık kalmadığı gibi, kendi oluşturduğu bu yeni kurguda hiçbir özgünlük yakalayamamıştır. Kitabın genel karakterlerine de sadık kalmayan yönetmen, bilim adamlarında değişlik yapmış, yine de karakter derinleştirilmesinde başarılı olamamıştır. Film için gayet yüksek bütçe ayrılmasına, bir bilimkurgu filmine yakışır atmosfer ve sahne dizaynı yapılmasına rağmen, düşünsel boyutu bu denli yoğun bir filmin altından ne oyuncular ne de yönetmen kalkamamıştır.
Özellikle yan oyunculukların zayıflığı, hikâyenin inandırıcılığını azaltırken, filmin sonundaki Solaris ile Kelvinin buluşması, basit ve zekâdan yoksun bir şekilde bağlanmıştır. Bu da filmin doğallığının, yapısının bozulmasına neden olmaktadır. Çekim olarak hızlı ve kısa sahneler ile dinamik bir yapı elde edilmek istendiği söylenebilir, lakin bunu kurguyla birleştirince ortaya oldukça karışık ve bazı parçaları unutulmuş bir yap-boz görüntüsü çıktığını söyleyebiliriz.
Filmin genel olarak süresinin kısalığı da böylesine yoğun bir hikâyenin aktarılması açısından dezavantaj olarak görülebilir, özellikle finalin bağlandığı sahneler, yukarıda da bahsettiğim gibi film hakkındaki olumsuz eleştirileri haklı çıkartıyor.
Soderberghin Solarisi, özellikle Tarkovskinin filmiyle karşılaştırıldığında anlatmak istediğini anlatamamış, kitabın ağırlığını kaldıramamış bir film olmuştur.