Ya Orada Yoksa : Kaybolan Ötegezegen
Bir bakıyorsun orada, bir bakıyorsun orada değil.
Bu, Süpermen’in ana gezegeni Kripton’un patlaması gibi bilim kurguda gerçekleşse de, gökbilimciler makul bir açıklama arıyorlar.
Gökbilimciler, üzerinde çalıştıkları bir gezegen aniden gözden kaybolduğunda ne yapar?
Efsanevi Yıldız Savaşları galaksisinde ki (bilirsiniz, “çok uzun zaman önce ve çok uzakta”) gezegen, kötü imparatorluğun gezegeni harap eden Ölüm Yıldızı’nın kurbanı olabilirdi. Ancak bu, kozmik arka bahçemizde oldukça olası değildir.
Yorumlardan biri, ilk olarak 2004 yılında fotoğrafı çekilen tam boyutlu bir gezegen nesnesi olmaktan ziyade, yakınlardaki parlak yıldız Fomalhaut’un çevresinde dönen iki büyük cisim arasındaki çarpışmada üretilen ve genişleyen bir toz bulutu olabileceğidir.
Potansiyel takip gözlemleri bu olağanüstü sonucu doğrulayabilirdi.
Tucson, Arizona Üniversitesi’nden András Gáspár, “Bu çarpışmalar son derece nadirdir ve bu yüzden gerçekten bir tanesini görebileceğimiz büyük bir olay” dedi. “NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu ile böylesine beklenmedik bir olaya tanık olmak için doğru zamanda doğru yerde olduğumuza inanıyoruz.”
Arizona Üniversitesi Steward Gözlemevi’nden George Rieke, “Fomalhaut sistemi, dış gezegenlerin ve yıldız sistemlerinin nasıl geliştiğine ilişkin tüm fikirlerimiz için nihai test laboratuvarıdır,” diye ekledi. “Diğer sistemlerde bu tür çarpışmalara dair kanıtlarımız var, ancak bu büyüklüklerin hiçbiri güneş sistemimizde gözlenmedi. Bu, gezegenlerin birbirlerini nasıl yok ettiğinin bir göstergesi.”
Fomalhaut durumunda, bu tür çöküşlerin her 200.000 yılda bir gerçekleşeceği tahmin ediliyor. Bu nedenle, Hubble gökbilimcileri doğru zamanda doğru yere bakacak kadar şanslı olabilirler.
Fomalhaut b adı verilen nesne, 2004 ve 2006 yıllarında alınan verilere dayanarak ilk kez 2008 yılında duyuruldu.
Hareket eden bir nokta olduğunu ortaya çıkaran Hubble gezegeni görüyordu. O zamana kadar, dış gezegenlere ilişkin kanıtlar çoğunlukla, ileri geri yıldız yalpalamaları ve yıldızlarının önünden geçen gezegenlerin gölgeleri gibi dolaylı tespit yöntemleriyle çıkarılıyordu.
Bununla birlikte, doğrudan görüntülenen diğer gezegenlerin aksine, Fomalhaut b erken yaşlarda bulmaca haline geldi.
Nesne, görünür ışıkta alışılmadık derecede parlaktı, ancak tespit edilebilir herhangi bir kızılötesi ısı izine sahip değildi.
Gökbilimciler, parlaklığın, muhtemelen çarpışmayla ilgili olabilecek gezegeni çevreleyen devasa bir toz halkasından geldiğini düşündüler.
Fomalhaut b’nin yörüngesi de alışılmadık, çok eksantrik (dış merkezli) görünüyordu.
Gáspár, “Fomalhaut’taki tüm mevcut Hubble verilerini analiz eden çalışmamız, birlikte gezegen büyüklüğündeki nesnenin ilk etapta asla var olmamış olabileceği düşünüldü” diyor.
Ekip, tabuttaki son çivinin, 2014 yılında çekilen Hubble görüntülerine ilişkin veri analizlerinin, nesnenin kaybolduğunu gösterdiğinde, inanamadıklarını vurguluyor.
Gizeme ek olarak, daha önceki görüntüler nesnenin zamanla sürekli olarak solduğunu gösteriyor.
Gáspár, “Açıkça, Fomalhaut b gerçek bir gezegenin yapmaması gereken şeyler yapıyordu” yorumunda bulunuyor.
Fomalhaut b’nin dağılan bir toz bulutunu uzaya fırlatan çöküşten neticesinde yavaşça genişliyor olmasıdır.
Mevcut tüm verileri hesaba katan Gáspár ve Rieke, çarpışmanın 2004 yılında yapılan ilk gözlemlerden çok önce meydana gelmediğini düşünüyor.
Şu ana kadar 1 mikron (bir insan saçının 1 / 50’si çapındaki) toz parçacıklarından oluşan enkaz bulutu. , Hubble’ın algılama sınırının altında.
Toz bulutunun şimdiye kadar Dünya’nın Güneşimizin etrafındaki yörüngesinden daha büyük bir boyuta genişlediği tahmin ediliyor.
Ekibin, gezegenler için beklendiği gibi, nesnenin eliptik bir yörüngeden ziyade bir kaçış yolunda olduğunu bildirmesi de aynı derecede kafa karıştırıcıdır.
Gáspár, “Yakın zamanda oluşturulmuş, merkezdeki yıldız Fomalhaut’tan kayda değer ışınım kuvvetlerine maruz kalan büyük bir toz bulutu, böyle bir yörüngeye yerleştirilecektir” dedi. “Modelimiz, sistemin tüm bağımsız gözlemlenebilir parametrelerini doğal olarak açıklayabilir: genişleme hızı, solması ve yörüngesi gibi.”
Fomalhaut b şu anda yıldızı çevreleyen geniş bir buzlu enkaz halkasının içinde bulunduğundan, çarpışan cisimler muhtemelen güneş sistemimizin dış kenarındaki Kuiper kuşağında bulunan kuyruklu yıldızlar gibi bir buz ve toz karışımı olacaktır.
Gáspár ve Rieke, bu kuyruklu yıldız benzeri cisimlerin her birinin yaklaşık 125 mil (200 kilometre) genişlikte (asteroid Vesta’nın kabaca yarısı kadar) boyutta olduğunu tahmin ediyor.
Yazarlara göre, modelleri Fomalhaut b’nin gözlenen tüm özelliklerini açıklamaktadır. Arizona Üniversitesi’ndeki bir bilgisayar kümesi üzerinde yapılan sofistike toz dinamik modellemesi, böyle bir modelin tüm gözlemlere niceliksel olarak uyabileceğini göstermektedir. Yazarın hesaplamalarına göre, Dünya’dan yaklaşık 25 ışıkyılı uzaklıkta bulunan Fomalhaut sistemi, bu olaylardan birini sadece 200.000 yılda bir yaşayabilir.
Gáspár ve Rieke – genişletilmiş bir ekibin diğer üyeleriyle birlikte – bilim operasyonlarının ilk yılında NASA’nın yaklaşan James Webb Uzay Teleskobu ile Fomalhaut sistemini gözlemleyecekler. Ekip, sistemin iç sıcak bölgelerini doğrudan görüntüleyecek ve ilk kez bir ekstrasolar gezegen sisteminin bulunması zor asteroit kuşağı bileşenini uzamsal olarak çözecek. Ekip ayrıca yerçekimsel olarak dış diski şekillendiriyor olabilecek Fomalhaut yörüngesinde dolanan gerçek gezegenleri de arayacak. Ayrıca diskin kimyasal bileşimini de analiz edecekler.
Bu sanatçının illüstrasyonu, 25 ışıkyılı uzaklıkta bulunan parlak yıldız Fomalhaut’un etrafında dönen 125 mil genişliğindeki iki buzlu, tozlu cismin çarpışmasını tasvir ediyor. Gökbilimciler, birkaç yıla yayılan Hubble Uzay Teleskobu gözlemlerinin, başka bir yıldız sisteminde böyle devasa bir çarpışmanın ilk kez tespit edilmesi için gözlemsel kanıt sağladığına inanıyor. İlk olarak Fomalhaut yörüngesinde dönen bir gezegen olduğu düşünülen şey sonunda soldu ve Hubble anlık görüntülerinde gözden kayboldu. Yorum, nesnenin aslında bir gezegen olmadığı, iki eşit büyüklükteki cisim arasındaki çarpışmadan kaynaklanan genişleyen bir toz bulutu olduğudur. Genişliği 200 milyon milin üzerinde bir balonla dolaşan bulut artık o kadar dağınık ki Hubble’ın algılama sınırının altına düştü. Bunun gibi smashup’ların her 200.000 yılda bir Fomalhaut civarında gerçekleştiği tahmin ediliyor.
İlhan Vardar