Stalin hakkında dolaşıma sokulan pek çok öyküden biri de, Sovyet hükümetinin Britanya ve Fransa ile saldırgan Alman yayılmacılığına karşı bir kollektif güvenlik anlaşmasının müzakerelerini yürütürken Onun, Almanyayla imzalanmasına giriştiği anlaşmanın İkinci Dünya Savaşının başlamasını hızlandırdığıdır.
Kuşkusuz bu dönemde Sovyetler Birliğinde olup biten her şey Stalinin onayıyla yapılmıyordu. Ancak, Stalinin en yakın çalışma arkadaşı Viyaçeslav Molotov 1939 Sovyet-Alman Saldırmazlık Paktı hususunda şu tanıklığı yapıyordu:
Stalin yoldaş . Almanya ile SSCB arasında daha farklı, düşmanca olmayan ve iyi komşuluğa dayanan bir ilişki kurulması olanağına dikkat çekti.
Sovyet-Alman Saldırmazlık Paktının gerçekleştirilmesi,... Stalin yoldaşın tarihsel öngörüsünün parlak bir biçimde doğrulandığını göstermektedir. (V. M. Molotov, Speech at 4th (Special) Session of the Supreme Soviet of the USSR/SSCB Yüksek Sovyetinin 4. (Özel) Oturumunda Konuşma, 31 Ağustos 1939, Soviet Peace Policy, Londra, 1941, s. 16)
Dolayısıyla, bunun Stalinin ağır bir hatası olduğu suçlaması, ciddi bir incelemenin konusu edilmelidir.
Nazi lideri Adolf Hitler, 1920lerin ortalarında yazdığı kötü ünlü Mein Kampf (=Savaşımım) adlı kitabında Nazilerin izlemeyi düşündükleri dış politikayı açık yürekli bir biçimde dile getiriyordu:
Biz Nasyonal-Sosyalistler Savaş-öncesi dönemin dış politika eğiliminin altına bir çizgi çekiyoruz.... Biz, Almanyanın Güney ve Batı yönündeki sonugelmez hareketliliğine son veriyor ve bakışımızı Doğudaki topraklara çeviriyoruz.
Bugün Avrupada topraktan sözederken, öncelikle Rusyayı kastediyoruz. (Adolf Hitler, Mein Kampf, Londra 1984, s. 598, 604)
Demek oluyor ki, Ocak 1933de Almanyada Nazi hükümetinin işbaşına gelmesi Avrupadaki durumda, Sovyetler Birliğini tabii, sadece Sovyetler Birliğini değil- büyük bir tehlikeyle açıkça yüzyüze getiren bir değişikliği haber veriyordu.
Sovyetler Birliği yönetimi içindeki sosyalist devleti savunma hususunda duyarlı Marksist-Leninistler, bu yeni ve daha tehlikeli duruma, Sovyet dış politikasına yeni bir yön vermek, uluslararası durumda statükoyu muhafaza etmede objektif olarak çıkarı bulunan devletlerle bir kollektif güvenlik sağlamak için uğraş verme politikasını benimsemek suretiyle karşılık verdiler.
Sovyet Kollektif Güvenlik Politikasının objektif temeli, dünyadaki emperyalist devletlerin iki gruba bölünebileceği olgusuna dayanıyordu.
Almanya, İtalya ve Japonyadan oluşan grup, görece yüksek üretici güçlere ve görece sınırlı pazarlara ve nüfuz alanlarına sahipti. Bunun sonucu olarak bu devletler ivedi olarak dünyayı kendi yararlarına değiştirmeye gereksinim duyuyorlardı; bunlar görece saldırgan devletlerdi.
Britanya, Fransa ve ABDnden oluşan bir başka emperyalist devletler grubu, görece geniş pazarlara ve nüfuz alanlarına sahipti ve dolayısıyla objektif olarak dünyanın değişmesindense onun olduğu gibi kalmasına gereksinim duyuyorlardı; bunlar görece saldırgan olmayan devletlerdi.
İkinci Dünya Savaşının zaten başlamış olduğunu ileri süren Stalin bu görüşünü SBKPnin Mart 1939da yapılan 18. Kongresinde şöyle özetledi:
Savaşı sürdürenler, saldırgan-olmayan devletlerin, yani öncelikle Britanya, Fransa ve ABDnin çıkarlarına her yolla tecavüz eden saldırgan devletlerdir. (J. V. Stalin, Report on the Work of the CC to the Eighteenth Congress of the CPSU (B)/ Merkez Komitesinin SBKP (B)nin 18. Kongresine Sunduğu Faaliyet Raporu, Problems of Leninism, Moskova, 1940, s. 625)
Bir sosyalist devlet, emekçi halkın bir devleti olması nedeniyle Sovyetler Birliği, barışın muhafazasından en çok çıkarı olan devletti.
Dolayısıyla 1930larda Sovyet hükümetinin politikası; Britanya ve Fransa gibi Avrupalı saldırgan-olmayan devletlerle, saldırgan emperyalist devletleri savaş çıkarmaktan caydıracak ya da onların hızla yenilmelerini sağlayacak ölçüde güçlü bir kollektif güvenlik bağlaşması oluşturmak için çaba harcamaktı.
1948 yılında Sovyet hükümeti, bu 1933-sonrası dış politikasını şöyle özetliyordu:
Tüm savaş-öncesi dönem boyunca Sovyet delegasyonu Uluslar Ligasında kollektif güvenlik ilkesini savunageldi. (Falsifiers of History: Historical Information, Londra, 1948, s. 15)
Görmüş olduğumuz gibi Stalin, objektif olarak İngiliz ve Fransız emperyalistlerinin çıkarlarının onların, Sovyetler Birliği ile birlikte bir kollektif güvenlik bağlaşmasında bir araya gelmesini gerektirdiğini ileri sürse de, başında Neville Chamberlainin bulunduğu Britanya ve Edouard Daladiernin bulunduğu Fransa hükümetleri sosyalizme duydukları nefret ve Sovyetler Birliğinin yok olmasını istemeleri nedeniyle bu objektif gerçeği kabul etmediler.
Stalinin SBKPnin Mart 1939da yapılan 18. Kongresinde söylediği gibi,
İngiltere, Fransa ve ABD saldırganlara ödün üstüne ödün vererek geriliyor ve geri çekiliyorlar.
Böylelikle şu anda dünyanın ve nüfuz alanlarının, en küçük bir direnme çabası göstermeyen ve hatta saldırganlarla belli ölçüde suç ortaklığı yapan saldırgan-olmayan devletler zararına yeniden bölüşümüne tanık oluyoruz
Nasıl oluyor da saldırgan-olmayan ülkeler saldırganların gönlünü hoş etmek için kendi mevzilerini ve yükümlülüklerini bu kadar kolay bir biçimde ve herhangi bir direnme göstermeksizin terketmişlerdir?
Bunun nedeni saldırgan-olmayan devletlerin zayıf oluşlarında mı aranmalıdır? Tabii ki değil. Bir arada düşünüldüğünde, saldırgan-olmayan, demokratik devletler faşist devletlerden hem ekonomik, hem de askeri bakımdan tartışma götürmez bir biçimde daha güçlüdürler.
Bunun esas nedeni, saldırgan-olmayan ülkelerin çoğunluğunun, özellikle İngiltere ile Fransanın, kollektif güvenlik politikasını, saldırganlara karşı kollektif direnişi reddetmeleri ve bir müdahale etmeme konumu almalarıdır
Müdahale etmeme politikası Almanyanın örneğin Sovyetler Birliğiyle bir savaşa bulaşmasına engel olmama hevesini ve isteğini ele verir
Çekoslovakyanın bazı bölgelerinin Almanyaya peşkeş çekilmesinin bu ülkenin Sovyetler Birliğine karşı savaşa girişiminin bedeli olduğunu düşünebiliriz. (J. V. Stalin, Report on the Work of the CC to the Eighteenth Congress of the CPSU (B), Problems of Leninism, Moskova, 1940, s. 625-26)
Britanya Dışişleri Bakanı Lord Halifaxın Kasım 1937de Hitlerle yaptığı görüşmede şöyle dediği biliniyor:
O ve Britanya hükümetinin diğer üyeleri Führerin çok şeyler başardığının tümüyle farkındaydılar O, kendi ülkesinde komünizmi yok ettikten sonra komünizmin Batı Avrupada ilerleyişini durdurmuştu ve bundan ötürü Almanya Batının Bolşevizme karşı kalesi ünvanını hak etmiş bulunuyordu...
İngiliz-Alman yakınlaşmasının zemini hazırlandıktan sonra, dört büyük Batı Avrupa devleti (Britanya, Fransa, Almanya ve İtalya- G. A.) Avrupada kalıcı bir barışın temelini birlikte oluşturmalıydılar. (Documents on German Foreign Policy: 1918-1945, Seri D, Cilt 1, Londra, 1954, s. 55)
Bununla birlikte Sovyet Marksist-Leninistleri bu yatıştırma politikasının objektif olarak Britanya ve Fransa emperyalistlerinin ve Britanya (ve Fransa- G. A.) emekçi halklarının çıkarlarına ters düştüğünü görüyorlardı. Bundan ötürü onlar, Sovyet hükümetinin Britanya ve Fransa ile bir kollektif güvenlik bağlaşması oluşturma çabalarında diretmesi halinde, Britanya emperyalizminin (Winston Churchill ve Anthony Eden gibi) daha uzak görüşlü temsilcilerinin Britanya emekçi halkıyla güç birliği yaparak, Fransayı da yönlendiren Britanyalı yatıştırmacıları mevkilerinden defedebileceklerini hesaplıyorlardı. (Bu öngörü 1940ta gerçekten de doğrulandı; ama ancak Avrupada savaşın patlak vermesinden sonra.)
31 Mart 1939da Britanya hükümeti Sovyetler Birliğine danışmaksızın Polonyaya, onu saldırıya karşı savunacağına ilişkin tek taraflı güvence verdi.
Liberal Partinin lideri David Lloyd George Avam Kamarasında yaptığı konuşmada şöyle diyordu:
Neden bu devasa yükümlülüğün altına girmeden önce, Rusyanın da desteğini güvence altına almamış olduğumuzu anlayamıyorum Rusya, Rusların orada bulunmalarını istemeyen Polonyalıların bir kısım duygularından ötürü bu girişimin dışında tutulduysa, Polonyalılar kendilerine yardım etmemizi olanaklı kılacak bu koşulu kabule hazır değilseler sorumluluk onlara ait olacaktır. (Parliamentary Debates, 5. Seri, House of Commons, Cilt 35, Londra, 1939, Col. 2,510)
İngiliz-Fransız güvencesi yatıştırmacı hükümetler üzerinde, en azından kollektif güvenlik doğrultusunda bazı jestler yapmalarını dayatan bir kamuoyu basıncı yarattı.
Dolayısıyla 15 Ağustos 1939da Britanya hükümeti Sovyet hükümeti katında yaptığı girişimde Sovyetler Birliğinin, kendisiyle sınırdaş olup da saldırıya uğrayan devletlere, talep etmeleri halinde onlara askeri yardım sunacağını belirten bir açık deklarasyon yayınlamak isteyebileceğini söyledi.
Sovyet hükümeti iki gün sonra, yani 17 Nisanda verdiği yanıtta, Sovyetler Birliğini diğer ilgili devletler karşısında eşitsiz bir konuma sokacak bir tek taraflı güvence vermeyi düşünmediğini söyledi. Sovyet hükümeti şu öneriyi getirdi: Birincisi; Britanya, Fransa ve Sovyetler Birliği arasında saldırganlığa karşı üç taraflı bir karşılıklı yardım anlaşması;
İkincisi; Baltık devletlerine (Estonya, Finlandiya, Latviya ve Litvanya) güvence verilmemesinin Almanyaya, bu devletleri işgal ederek Doğuya doğru yayılma yolunda açık bir çağrı anlamına geleceği için güvencelerin bu devletleri kapsayacak tarzda yaygınlaştırılması;
Üçüncüsü; anlaşma belirsiz olmamalı, tersine imza sahibi devletlerin sunacağı askeri yardımın kapsamını ve biçimlerini ayrıntılı bir biçimde ortaya koymalıdır.
Britanya ve Fransa hükümetleri 27 Mayısta Sovyet önerilerine, kendi önerdikleri üçlü anlaşma taslağıyla yanıt verdiler. Britanya Başbakanı Neville Chamberlain o sırada kızkardeşine yazdığı bir mektupta Britanyanın taslağı üzerine şu yorumu yapıyordu:
Bu taslak özünde Rusların isteklerini karşılıyor; ancak biçim ve sunuluşu itibariyle bağlaşma taslağı düşüncesine uzak duruyor ve onun yerine bir niyet deklarasyonu geçiriyor. Bu gerçekten de çok zekice bir düşünce. (Neville Chamberlain Archives, Birmingham Üniversitesi, 11/1/1101)
Tam da o günlerde Dışişleri Halk Komiserliği koltuğunu Maksim Litvinovdan devralan Viyaçeslav Molotov, silahlı çatışma durumunda, anında karşılıklı yardım yerine sadece Uluslar Ligası aracılığıyla danışmayı önerdiği gerekçesiyle bu taslağı reddetti.
Sovyet hükümeti 2 Haziranda Britanya ve Fransa hükümetlerine, bu hususları dikkate alan bir karşı-taslak sundu.
Britanya ve Fransa hükümetleri yanıtlarında; Finlandiya, Estonya ve Latviyanın kendilerinin güvence altına alınmaları yönündeki öneriyi reddettiklerini bildirdiler.
Sovyet hükümeti, siyasal anlaşmanın uygulanmasında bir ayak sürüme yaşanması olasılığına karşı, bu anlaşmayla birlikte bir de askeri konvansiyon imzalanmasında diretmeye devam etti. Molotov 17 Temmuzda bir askeri konvansiyon üzerinde anlaşana değin siyasal anlaşma üzerine tartışmayı sürdürmenin bir anlamı olmadığını belirtti.
Sonunda Britanya ve Fransa hükümetleri 23 Temmuzda, siyasal bağlaşma anlaşması son halini almadan önce askeri görüşmelere başlamayı kabul ettiler ve Britanya delegasyonunun başına dört isimli bir deniz subayını, Amiral Reginald Plunkett-Ernie-Erle-Draxı getirdiler. Anlaşılan kimse Britanya hükümetine uçağın icat edilmiş olduğunu anımsatmamıştı; delegasyon Tilburyden Leningrada düşük süratli bir tekneyle geldikten sonra oradan da Moskovaya trenle gitti. Sovyet tarafı sonunda Moskovaya 11 Ağustosta varan delegasyonun, müzakerelerde bulunma yetkisinin olmadığını ve sadece görüşme yapabileceğini öğrendi. Dahası, Britanya delegasyonuna resmen Görüşmeleri çok düşük tempoda sürdürmesi (Documents on British Foreign Policy, 3. Seri, Cilt 6, Londra 1953, Ek 5, s. 763) direktifi verilmişti.
Gene de askeri müzakereler 12 Temmuzda Moskovada başladı.
Sovyet delegasyonunun başı ve Savunma Halk Komiseri Mareşal Kliment Voroşilov 15 Ağustosta Britanya delegelerine, Sovyet birliklerinin Polonya topraklarına girmelerine izin verilmediği takdirde Sovyetler Birliğinin Polonyaya yardım etmesinin fiziksel olarak olanaksız olduğunu ve bu durumda görüşmeleri sürdürmenin gereksiz olacağını söyledi.
İngiliz-Fransız-Sovyet müzakereleri 21 Ağustosta belirsiz bir süre için ertelenene, yani Sovyet hükümeti Almanyayla saldırmazlık paktını imzalamaya karar verene değin bu sorun asla çözülemedi.
Şoven görünme riskini göze alarak, ikiyüzlülük ve sahtekârlıkta hiçbir ulusun diplomatlarının Britanya diplomatlarından daha usta olmadığını söylersem haksızlık etmiş olmam.
Ancak Sovyet liderleri de aptal değillerdi ve bir İngiliz-Fransız-Sovyet karşılıklı güvenlik anlaşması müzakerelerinin aylarca uzaması üzerine Moskova birkaç uyarı atışı yaptı.
O sıralar Brükselde görev yapmakta olan ABDnin Moskova eski Elçisi Joseph Davies, 11 Martta, yani Stalinin birkaç gün önce, SBKPnin 18. Kongresinde yaptığı konuşma hakkında güncesine şunları yazmıştı:
Bu son derece önemli bir açıklama. Bu açıklama Sovyetlerin, Britanya ve Fransa hükümetlerinin saldırganlara karşı gerçekçi-olmayan muhalefetinden artık bıkmaya başladıklarını gösteren belirgin bir uyarı niteliğinde...
Bunun, benim şimdiye değin gördüğüm en önemli tehlike sinyali olduğu kesin. (J. E. Davies, Mission to Moscow, New York, 1944, s. 381, 382)
Daha sonra, 3 Mayıs 1939da Maksim Litvinovun Sovyet Dışişleri Halk Komiserliği görevinden çekildiği ve yerine Stalinin yakın çalışma arkadaşı Viyaçeslav Molotovun getirildiği duyuruldu. Sovyet hükümeti bunun Sovyet dış politikasında herhangi bir değişikliğe yol açacağını yadsıdıysa da, Litvinovun adının özellikle kollektif güvenlikle birlikte anılması ve kendisinin Batıya sempati duyan bir kişi olması anlamlıydı.
29 Haziranda öndegelen Sovyet Marksist-Leninisti Andrey Jdanov Pravdada, hiç de olağan olmayan bir biçimde, sahici bir karşılıklı yardımlaşmadan yana olduklarını söyleyen Britanya ve Fransa hükümetlerinin bunda içtenlikli olup olmadıkları hususunda SBKP yönetimi içinde görüş ayrılıkları olduğunu açığa vuran bir makale yayımladı:
Saldırıya karşı etkili bir karşılıklı yardımlaşma anlaşması imzalanması yolundaki İngiliz-Fransız-Sovyet müzakereleri tıkanma noktasına gelmiştir...
Her ne kadar dostlarım benimle aynı düşüncede değillerse de, bu konuya ilişkin kişisel görüşlerimi açıklamak isterim. Onlar hâlâ SSCB ile müzakerelere başlarken İngiliz ve Fransız hükümetlerinin, gerçekten de Avrupada saldırganlığa karşı güçlü bir set oluşturmaya niyetli olduklarına inanıyorlar. Ben İngiliz ve Fransız hükümetlerinin,... kendine saygısı olan herhangi bir devletin kabul edebileceği bir anlaşma peşinde olmadıklarına inanıyorum ve bunu olgulara dayanarak kanıtlamaya çalışacağım
Sovyet hükümeti değişik İngiliz proje ve önerilerine yanıtlarını 16 gün içinde hazırlarken geriye kalan 59 gün İngilizlerin ve Fransızların geciktirme ve oyalamalarıyla geçti...
Polonya Dışişleri Bakanı Beckin net bir biçimde, Polonyanın SSCBnden, kendisine herhangi bir güvence vermesi anlamında bir şey talep etmediğini ya da rica etmediğini açıklamasının üzerinden fazla zaman geçmedi... Ancak bu İngiltere ve Fransanın SSCBnden... Polonya için güvence talep etmesini engellemiyor...
Bana öyle geliyor ki İngilizler ve Fransızlar, SSCBnin de kabul edebileceği gerçek bir anlaşma değil, kendi ülkelerinin kamuoyu önünde SSCBnin sözümona ödün vermez tutumuna ilişkin spekülasyon yapmalarını olanaklı kılacak ve kendilerinin saldırganlarla anlaşmaya varmalarının yolunu düzleyecek bir tartışma yürütmek istiyorlar.
Önümüzdeki birkaç günlük süre bunun böyle olup olmadığını gösterecektir. (A. Jdanov, Pravda, 29 Haziran 1939, Jane Degras (Editör), Soviet Documents on Foreign Policy, Londra, 1953, s. 352, 353, 354)
22 Temmuzda, Berlinde Sovyet-Alman ticaret müzakerelerinin yapılmakta olduğunun resmen duyurulmasıyla son uyarı da yapılmış oluyordu.
Stalin, SBKPnin Mart 1939da yapılan 18. Kongresinde Sovyet dış politikasının esaslarını şöyle tanımlamıştı:
Biz barıştan ve bütün ülkelerle ekonomik ilişkilerin güçlendirilmesinden yanayız. Bizim tutumumuz budur ve diğer ülkeler Sovyetler Birliğiyle benzer bir yaklaşım sürdürdüğü ve ülkemizin çıkarlarını çiğnemeye kalkışmadığı sürece biz bu tutumumuza bağlı kalacağız. (J. V. Stalin, Report on the Work of the CC to the Eighteenth Congress of the CPSU (B), Problems of Leninism, Moskova, 1940, s. 629)
17 Nisan 1939da Berlindeki Sovyet Elçisi Aleksey Merekalov ile, kendisine Almanya ile Sovyetler Birliği arasındaki ilişkilerin normalleşmesi şansı bulunup bulunmadığını soran Almanya Dışişleri Bakan Yardımcısı Baron Ernst von Weizsaecker arasında bir konuşma geçti. Elçinin yanıtı Sovyet dış politikası doğrultusundaydı:
Rusya açısından, Almanyayla normal konumda yaşamamamız için hiçbir neden yoktur. Ve ilişkiler normalden daha ve daha da iyiye doğru gelişebilir. (Nazi-Soviet Relations: 1939-1941, Doc. 1, Washington, 1948, s. 2)
29 Temmuzda Alman Dışişleri Bakanlığı Sovyetler Birliğindeki Alman Elçisi Count Fritz von der Schulenburga, Molotova şunları söylemesi yolunda direktif verdi:
Biz Sovyetlerin tüm çıkarlarını gözetmeye ve Moskovadaki Hükümetle anlaşmaya hazırız Bu düşünce, Baltık devletlerine karşı tutumumuzu, Baltık Denizi bölgesindeki yaşamsal Sovyet çıkarlarına saygı gösterecek biçimde ayarlama doğrultusunda ilerletilebilir. (Documents on German Foreign Policy: 1918-1945, Seri D, Cilt 6, Londra 1956, s. 1,016)
14 Ağustosta Alman Dışişleri Bakanı Joachim von Ribbentropp, Schulenburga bir telgraf çekti ve ona gidip Sovyet Dışişleri Halk Komiseri Viyaçeslav Molotovu görmesi ve ona şu mesajı aktarması yolunda direktif verdi:
Baltık Denizinden Karadenize kadar uzanan hat üzerinde, her iki ülkeyi de bütünüyle tatmin edecek biçimde çözülemeyecek hiçbir sorun yoktur Dolayısıyla, iki ülkenin yönetimleri de harekete geçmelidir
Edindiğimiz bilgilere göre Sovyet hükümeti de Alman-Rus ilişkilerinin berraklığa kavuşturulmasını istemektedir Führer adına, onun görüşlerini Bay Staline aktarmak için Moskovaya kısa bir ziyarette bulunmaya hazırım. Bana göre, (ilişkilerimizde- G. A.) bir değişikliğin meydana gelmesi ancak böylesi doğrudan bir tartışmayla olanaklı olacaktır. Ve bu yolla Alman-Rus ilişkilerinin sonal çözümünün temellerini atmak hiç de olanaksız değildir. (Documents on German Foreign Policy: 1918-1945, Seri D, Cilt 7, Londra 1956, s. 63)
Schulenburg aldığı direktif uyarınca 16 Ağustosta Molotovla görüştü ve ona Ribbentropun mesajını okudu. O aynı akşam Berline gönderdiği raporunda Molotov için,
İletmem söylenen bilgiyi büyük bir ilgiyle dinledi Alman Hükümetinin Sovyetler Birliği ile bir saldırmazlık paktı imzalanması düşüncesine yatkın olması konusu onun ilgisini çekti (Documents on German Foreign Policy .., adıgeçen yapıt, Cilt 7, s. 77) dedi.
Ribbentropp aynı gün verdiği yanıtında Schulenburga Molotovla yeniden görüşmesi ve ona şunları söylemesi direktifini verdi:
Almanya Sovyetler Birliği ile bir saldırmazlık paktı imzalamaya hazırdır Dahası Almanya Baltık devletlerine Sovyetler Birliği ile birlikte güvence vermeye de hazırdır
Ben 18 Ağustos Cuma gününden sonra herhangi bir zamanda uçakla Moskovaya gelmeye ve Führerin verdiği tam yetkiyle Alman-Rus ilişkilerini bütün yönleriyle ele almaya ve koşullar uygun olduğu takdirde gerekli anlaşmaları imzalamaya hazırım. (Documents on German Foreign Policy .., adıgeçen yapıt, Cilt 7, s. 84)
17 Ağustosta Molotov Schulenburga Sovyet hükümetinin yazılı yanıtını verdi. Bu Not, Almanyanın geçmişte Sovyetler Birliğine karşı güttüğü düşmanlık politikasını anımsatıyor ve Alman-Sovyet ilişkilerinin düzelmesi olasılığını memnunlukla karşılıyordu. Not bu doğrultuda bir ticaret anlaşmasıyla başlayacak ve onu kısa bir süre içinde izleyecek bir saldırmazlık paktının imzalanmasıyla sonuçlanacak birkaç adım atılmasını öneriyordu.
18 Ağustosta Ribbentropp Schulenburga gönderdiği yeni bir ivedi telgrafta diplomatik sürecin (ticaret anlaşmasının imzalanmasının) ilk evresinin tamamlandığını ve Ribbentropun derhal Moskovaya gelmesine izin verilmesini söylüyordu. O burada,
Rusyanın isteklerinin hesaba katılması, örneğin Baltık bölgesindeki nüfuz alanları sorununun çözülmesi için gerekeni yapabilecek konumda olacaktı. (Documents on German Foreign Policy .., adıgeçen yapıt, Cilt 7, s. 123)
Schulenburg 19 Ağustosta gönderdiği yanıtında Molotovun, Reich Dışişleri Bakanının 26 ya da 27 Ağustosta Moskovaya gelebileceğini (Documents on German Foreign Policy , adıgeçen yapıt, Cilt 7, s. 134) söylediğini bildirdi.
Molotov bana saldırmazlık paktının taslağını verdi. (Documents on German Foreign Policy .., adıgeçen yapıt, Cilt 7, s. 134)
20 Ağustosta Hitlerin kendisi devreye girdi; o Staline yazdığı kişisel mektubunda saldırmazlık paktı taslağını kabul ettiğini söyledi ve Ribbentropun, En geç 27 Ağustos Çarşamba günü (Documents on German Foreign Policy , adıgeçen yapıt, Cilt 7, s. 157) Moskovayı ziyaret etmesine izin verilmesini rica etti.
Stalin 21 Ağustosta Hitlere, mektubu için teşekkür ettiğini bildiren yanıtında şöyle diyordu:
Alman Hükümetinin saldırmazlık paktını onaylaması, ülkelerimiz arasında siyasal gerginliğin ortadan kaldırılmasının ve barış ve işbirliğinin temelinin atılmasını sağlayacaktır.
Sovyet hükümeti bana, Herr von Ribbentropp'un 23 Ağustosta Moskovaya gelmesini kabul ettiği hususunda sizi bilgilendirme direktifini verdi. (Documents on German Foreign Policy .., adıgeçen yapıt, s. 168)
Ribbentropp ve delegasyonu 23 Ağustosta Moskovaya vardı ve saldırmazlık paktı aynı gün imzalandı. Paktın metni 19 Ağustosta Almanlara sunulan metnin hemen hemen aynıydı. Buna göre, iki taraf ta birbirlerine saldırmayacak, taraflardan biri üçüncü bir devletin saldırı eylemine hedef olduğu takdirde, öbür taraf bu üçüncü devlete destek vermeyecekti. Pakttan daha da sert bir biçimde eleştirilecek olansa, Avrupada Alman ve Sovyet nüfuz alanlarını saptayan Gizli Ek Protokol olacaktı.
Fakat, nüfuz alanları terimi ille de emperyalist egemenlik anlamına işaret etmez. Savaştan etkilenme olasılığı bulunan, ancak bu olasılığın kendilerini bir çatışmaya sürüklemesini istemeyen iki devlet sözkonusu olduğunda, nüfuz alanlarının sınırlarının belirlenmesi meşru ve kabul edilebilir bir eylemdir.
Gizli Ek Protokolda şunlar söyleniyordu:
1. Baltık devletlerine (Finlandiya, Estonya, Latviya, Litvanya) ait bölgede topraksal ya da siyasal bir dönüşümün meydana gelmesi halinde Litvanyanın kuzey sınırı, hem Almanyanın ve hem de SSCBnin nüfuz alanının sınırını oluşturacaktır
2. Polonya Devletine ait bölgede topraksal ya da siyasal bir dönüşümün meydana gelmesi halinde Almanya ve SSCBnin nüfuz alanlarının sınırı yaklaşık olarak Narew, Vistula ve San ırmaklarından geçen hat olacaktır (Documents on German Foreign Policy , Seri D, Cilt 7, s. 246-47)
Günlük dille söyleyecek olursak bu, Alman hükümetinin; Alman ordusunun Polonyayı işgal etmesi halinde, -Britanya Dışişleri Bakanı Lord Curzonun Birinci Dünya Savaşından sonra, Polonyalıları Ukraynalılar ve Belaruslardan ayıran etnik sınır olarak çizdiği- Curzon Hattını geçmeye kalkışmayacağı konusunda söz vermesi anlamına geliyordu. Bu hattın doğusundaki bölge, Devrimden sonra Sovyetler Birliğinden zorla koparılan Sovyet toprağıydı.
Böylelikle Almanya, Sovyet hükümetinin bu hattın doğusunda girmeyi gerekli göreceği eylemlere itiraz etmemeyi kabullenmiş oluyordu.
Molotov 31 Ağustosta Sovyetler Birliği Yüksek Sovyetinde yaptığı konuşmada Sovyet-Alman Saldırmazlık Paktını,
Sadece Avrupanın değil tüm dünyanın tarihinde bir dönüm noktası (V. M. Molotov, 31 Ağustos 1939 tarihli Yüksek Sovyet Konuşması, Soviet Peace Policy, Londra, 1941, s. 18) olarak niteledi.
Molotov Jdanovun, İngiliz ve Fransızların müzakerelere ilişkin tutumlarının hiçbir zaman ciddi olmadığı yolundaki değerlendirmesine katılıyordu:
Müzakereler konusunu son derece ağırdan alan ve bu konuda ciddiyetten yoksun bir tutum sergileyen İngiliz ve Fransızlar bu işi, yeterli ölçüde yetkisi olmayan ikincil düzeydeki bireylerin omuzlarına yüklediler
Moskovaya gelen Britanya ve Fransa askeri misyonlarının kesin olarak belirlenmiş yetkileri ve askeri bir anlaşma imzalama hakları bulunmuyordu. Dahası, Moskovaya gelen Britanya askeri misyonu hiçbir biçimde yetkilendirilmemişti. (V. M. Molotov, adıgeçen yapıt, s. 13)
Molotov, İngiliz-Fransız-Sovyet müzakerelerinin başarısızlıkla sonuçlanmasının nedeninin Polonyanın Sovyet yardımını reddetmesi olduğu yolundaki görüşün son derece yüzeysel olduğunu söyledi. Çünkü:
Müzakereler Büyük Britanyanın Polonyanın bu itirazlarını giderme kaygısı taşımak bir yana onun bu itirazlarını teşvik ettiğini göstermekteydi.
Polonya... Büyük Britanya ve Fransanın direktifleri doğrultusunda hareket ediyordu (V. M. Molotov, adıgeçen yapıt, s. 12, 14)
Molotov, İngiliz-Fransız-Sovyet müzakerelerinin kesilmesine yol açanın Sovyet hükümetinin eylemleri olmadığını vurguladı. Tersine Sovyet hükümeti bu paktı ancak İngiliz-Fransız-Sovyet müzakerelerinin Britanya ve Fransa hükümetleri tarafından onarılamaz bir biçimde baltalanmasından sonra imzalamıştı:
Sovyet-Alman paktının imzalanmasının Britanya ve Fransa ile karşılıklı yardımlaşma paktı müzakerelerinin kesilmesine yol açtığına ilişkin kurmacalar yayma girişimlerinde bulunuluyor . Bildiğiniz gibi gerçekler, bunun tam tersinin doğru olduğunu göstermektedir . Sovyetler Birliğinin Almanyayla bir saldırmazlık paktı imzalamasının nedenlerinden birisi de, Britanya ve Fransa yönetici çevrelerinin günahları yüzünden Fransa ve Büyük Britanya ile yapılan müzakerelerin . başarısızlıkla sonuçlanmış olmasıdır. (V. M. Molotov, adıgeçen yapıt, s. 20)
Sovyet Savunma Halk Komiseri Mareşal Kliment Voroşilov 27 Ağustos 1939da yaptığı basın toplantısında aynı hususa değinecekti: İngiltere ve Fransa ile askeri müzakerelerin kesilmesinin nedeni SSCBnin Almanya ile bir saldırmazlık paktı imzalamış olması değildir; tersine SSCB, diğer şeylerin yanısıra Fransa ve İngiltere ile askeri müzakerelerin çıkmaza girmesinden ötürü Almanyayla bir saldırmazlık paktı imzalamıştır. (K. Y. Voroshilov, 27 Ağustos 1939 tarihli basın açıklaması, Jane Degras (Editör), Soviet Documents on Foreign Policy, Londra, 1953, s. 361)
Dahası Molotov, Sovyetlerin Almanyayla müzakerelerinin Britanya ve Fransa ile olan müzakerelerinden tamamen farklı bir düzeyde olduğunu vurguladı:
Burada sözkonusu olan İngiliz-Fransız-Sovyet ilişkilerinde olduğu gibi bir karşılıklı yardım paktı değil, sadece bir saldırmazlık paktıdır. (V. M. Molotov, adıgeçen yapıt, s. 18)
Dolayısıyla Alman-Sovyet paktının imzalanması sonucunda, SSCB, Büyük Britanyanın yanında Almanyaya ya da Almanyanın yanında Büyük Britanyaya karşı bir savaşa katılmakla yükümlü değildir. (V. M. Molotov, adıgeçen yapıt, s. 21)
Edward Carr gibi anti-Sovyet yazarlar bile Sovyetler Birliğinin Almanyayla saldırmazlık paktı imzalama kararının, çok gönülsüz bir biçimde gerçekleştirilmiş zorunlu bir ikincil tercih olduğunu kabul etmektedirler:
Sovyet-Alman müzakerelerinin en çarpıcı özelliği bunların Sovyetler tarafından aşırı bir ihtiyatla yürütülmesi ve Sovyetlerin Batılılarla müzakere kapılarının kapatılmasına uzun süre direnmeleridir. (E. H. Carr, From Munich to Moscow: II/ Münihten Moskovaya II, Soviet Studies, Cilt 1, Sayı: 12 (Ekim 1949), s. 104)
Gerçekten de özellikle Dışişleri eski Halk Komiseri Maksim Litvinov gibi- bazı Sovyet liderleri Britanya ve Fransa hükümetlerine, ülkelerindeki kamuoyu basıncının kendilerini ciddi bir biçimde karşılıklı yardım paktı müzakerelerine girmeye zorlaması için daha fazla zaman tanınmasını tavsiye ettiler.
Sovyet hükümetinin Almanların ivedi yakınlaşma önerilerini gecikmeden kabul etmelerini sağlayan, Sovyet istihbaratının Chamberlain hükümetinin, Almanyayla bir askeri bağlaşma için gizli müzakereler yaptığını ve böylelikle Sovyetler Birliğini dört devletin Britanya, Fransa, Almanya ve İtalya- birleşik saldırısıyla tehdit ettiğini keşfetmesi oldu. Berlindeki Britanya Elçisi Sir Nevile Henderson, Dışişleri Bakanı Lord Halifaxa gönderdiği 29 Ağustos 1939 tarihli resmi raporunda Hitler ve Ribbentropla yaptığı bir görüşmeyi şöyle anlatıyordu:
Herr Ribbentrop bana Başbakanın (Neville Chamberlainin- G. A.), Almanyayla dostluk politikasını ülkeye kabul ettirip ettiremeyeceği konusunda güvence verip veremeyeceğimi sordu. Ben de, Almanyanın kendisiyle işbirliği yapması koşuluyla, Başbakanın bunu yapabileceği ve yapacağı hususunda hiçbir kuşkuya yer olamayacağını söyledim. Herr Hitler İngilterenin Almanyayla bağlaşmayı kabule istekli olup olmadığını sordu. Ben de, kişisel olarak, böyle bir olasılığı gözardı etmediğimi söyledim. (Documents Concerning German-Polish Relations and the Outbreak of Hostilites between Great Britain and Germany on September 3, 1939, (Cmd. 6106), Londra, 1939, s. 130)
Hem Alman ve hem de Sovyet birliklerinin Polonyaya girmiş olması olgusu, faşist Almanyayla sosyalist Sovyetler Birliğini özdeşleştirmek amacıyla kullanılmıştır. Ancak, sosyalist bir devletin saldırgan bir emperyalist devletle bir tutulamayacağı açıktır. Şu hususlar dikkate alınmalıdır: Herşeyden önce Sovyet birlikleri eski Polonya topraklarına ancak 17 Eylülde, yani Almanyanın Polonyayı işgalinden 16 gün sonra, Molotovun 31 Ekim 1939 tarihindeki Yüksek Sovyet toplantısında altını çizdiği gibi Polonya devletinin çökmüş olduğu koşullarda girmişti:
Birliklerimiz Polonya topraklarına ancak Polonya devleti çöktükten ve edimsel olarak ortadan kalktıktan sonra girmişlerdir Sovyet hükümeti, Polonya devletinin çöküşü sonrasında kendi yazgılarıyla başbaşa kalan Batı Ukraynalı ve Batı Belarusyalı kardeşlerinin karşı karşıya kaldıkları olağanüstü durumu hesaba katmazlık edemezdi. (V. M. Molotov, Speech to the Supreme Soviet of the USSR/ SSCB Yüksek Sovyetinde Konuşma, 31 Ekim 1939, Soviet Foreign Policy, Londra 1941, s. 32)
Kapitalist basının muhabirleri, dönemin Sovyet kaynaklarının adıgeçen Ukraynalı ve Belarus nüfusun Kızılorduyu kurtarıcılar gibi karşıladıkları yolundaki gözlemini doğruluyorlar. Molotov şöyle diyordu:
Onları eşrafın ve Polonyalı toprakağalarının ve kapitalistlerin boyunduruğundan kurtaran birliklerimizi bağrına basan Ukraynalı ve Belarus nüfus Kızılorduyu sempatiyle karşıladı. (V. M. Molotov, adıgeçen yapıt, s. 33)
Muhafazakâr Partili milletvekili Robert Boothby 20 Eylülde Avam Kamarasında yaptığı konuşmada şöyle diyordu:
Sovyet Hükümetinin bu adımının kendini koruma ve kendini savunma bakış açısıyla atıldığını varsaymanın haklı olduğu kanısındayım Rus birliklerinin bu eylemi Alman sınırını önemli ölçüde Batıya doğru itmiştir
Şu anda Rus birliklerinin Polonya-Romanya sınırı boyunca mevzilenmiş olmalarından memnunluk duyuyorum. Orada Alman askerlerinin bulunmasındansa Rus askerlerinin bulunmasını tercih ederim. (Parliamentary Debates, 5. Seri, Cilt 351, Avam Kamarası, Londra 1939, Col. 996)
Uydurulan Stalin-karşıtı öykülerin en saçması, -Stalinin Nazilerin pakta bağlı kalacaklarına güvendiği ve 1941de Alman ordusu Sovyetler Birliğini işgal ettiğinde tam bir şaşkınlığa uğradığı savı- bugünkü seminerin kapsamının dışında kalıyor.
Stalinin 1931de söylediği kâhince sözleri kim unutabilir:
Biz ileri ülkelerden elli ya da yüz yıl gerideyiz. Bu mesafeyi on yılda kapatmalıyız. Ya bunu başarırız; ya da onlar bizi ezerler. (J. V. Stalin, The Tasks of Business Executives/ İşletme Yöneticilerinin Görevleri, Problems of Leninism, Moskova, 1940, s. 366)
Tam 10 yıl sonra, yani 1941de Almanya Sovyetler Birliğini işgal etti.
Stalinin politikasının doğruluğu ya da yanlışlığının ölçütü, bu politikanın, sosyalist Sovyetler Birliğinin liderlerinin kaçınılmaz olduğunu bildikleri gelecekteki saldırıya karşı savunma yetisini güçlendirdiği mi yoksa zayıflattığı mı sorusunun yanıtında yatmaktadır.
Edward Carr gibi azılı anti-Sovyet yazarlar bile, Alman-Sovyet saldırmazlık paktının imzalanmasının Sovyetler Birliğine, Alman işgalini karşılaştırılamaz ölçüde daha güçlü bir savunma konumunda karşılama olanağı verdiğini kabul etmektedirler:
Kapitalizmin savunucusu olan Chamberlain hükümeti... SSCB ile Almanyaya karşı bir bağlaşmaya girmeyi reddetti
23 Ağustos 1939 paktında onlar (Sovyet hükümeti- Editör) şu hususları güvence altına aldı:
a) Saldırıya karşı bağışıklık sağlayan bir soluklanma dönemi,
b) Uzakdoğuda Japon basıncını hafifletmede Almanyanın desteği,
c) Almanyanın, (Sovyetler Birliğinin- G. A.) Doğu Avrupada varolan Sovyet sınırlarının ötesinde ileri bir savunma kalesi kurmasını kabul etmesi; bu kalenin gerçekleşme olasılığı her zaman Sovyetlerin hesapları içinde yer almaya devam eden- potansiyel bir Alman saldırısına karşı inşa edilen ve edilebilecek olan bir savunma hattından başka bir şey olmadığı olgusu anlamlıydı. Fakat paktın en büyük başarısı, SSCBnin önünde sonunda Almanyaya karşı savaşmak zorunda kalması halinde Batılı devletlerin çoktan işin içinde olacaklarının güvence altına alınmış olmasıydı. (E. H. Carr: From Munich to Moscow: II, Soviet Studies, Cilt 1, Sayı: 2 (Ekim 1949), s. 103)
Soru 1: Litvinovun görevinden alınmasının esas nedeninin onun Yahudi olması olduğu, Almanların bundan ötürü onu kabul edilebilir bir müzakereci olarak görmemiş olabileceği söyleniyor. Bunda gerçek payı var mı?
Yanıt: Bence yok. Stalinin Litvinovun görevinden alınmasını desteklediğini biliyoruz; öte yandan Stalinin sadece ırkçılığa değil, ırkçılığa herhangi bir ödün verilmesine de karşı olduğu biliniyor. Kişi olarak Litvinovun adı kollektif güvenlik politikasını güçlü bir biçimde çağrıştırıyordu ve güvenilir kaynakların tanıklığına göre o, kendilerine daha fazla zaman tanınması halinde Britanya ve Fransa hükümetlerinin er geç bu politikayı onaylayacaklarına inanıyordu. Dolayısıyla, Sovyet liderleri Almanya ile yakınlaşma politikası gütme olasılığını gözönüne almaya başlar başlamaz, Litvinov Sovyet dış politikasını sürdürmenin en güvenilir aracı olmaktan çıktı.
Soru 2: Litvinov saldırmazlık paktının imzalanmasına edimsel olarak karşı çıktı mı?
Yanıt: Litvinovun bu pakta ilkesel düzeyde karşı çıkıp çıkmadığı hususunda somut bir bilgiye sahip değilim; ancak onun, sağduyulu davranmaları için İngiliz ve Fransız temsilcilerine daha fazla zaman tanınması gerektiği düşüncesinde olduğu biliniyor. Fakat Litvinovun daha sonra bunun Molotovun, Batı demokrasilerinin işleyişine ilişkin bir kavrayış eksikliğinden kaynaklanan bir hata olduğunu söylediği kayıtlara geçmiş durumda.
Soru 3: Molotov Doğu Polonyanın (Kızılordu tarafından- G. A.) işgal edilmesinden sonra yaptığı bir konuşmada Polonya devletinin Versailles (anlaşmasının- G. A.) gayrımeşru çocuğu olduğuna işaret etti ve onun ortadan kalkmasının sevinç verici bir olay olduğunu söyledi. Bu yorum, Sovyetler Birliğinin her zaman Polonya hakkında toprak hesapları olduğunun kanıtı gibi yorumlanmıştır. Sovyetler Birliğininki, Polonya devletinin yıkılmasını destekleme tavrı mıydı ? Soru 3a: Bunun Sovyetler Birliğinin, Polonya halkının kendi devletine sahip olma özlemini yadsımaya hazır olduğunu gösterdiği söylenebilir mi?
Yanıt: Polonya halkının bir ulus olduğu ve Marksist-Leninistlerin bütün ulusların bağımsız devletlerine sahip olma hakkını tanıdığı kuşku götürmez. Ancak 1939 yılındaki haliyle Polonya devletinin sınırları etnik gerçekliklere göre çizilmemişti; bu devletin sınırları içinde örneğin, milyonlarca Ukraynalı ve Belarus yaşıyordu ve ben Molotovun açıklamasının temelinde bu olguların yattığından eminim. Bir başka anlatımla Molotov, herhangi bir Polonya devletine değil, 1939da varolan yaratılış ucubesine göndermede bulunuyordu. Dahası, Polonya devletini yıkanın Kızılordu değil, Alman ordusu olduğu, Kızılordunun ise Batı Ukrayna ve Batı Belarusyayı ancak Polonya devletinin çöküşü ve ortadan kalkışından sonra işgal ettiği unutulmamalı. Polonya devleti Birleşmiş Milletlerin 1945te Almanyaya karşı kazandığı zaferden sonra restore edildi.
Soru 4: Saldırmazlık paktının bir parçası olarak, Polonya haritası üzerinde bir hat çizen ve bu ülkenin Sovyetler Birliğinin ve Nazi Almanyasının nüfuz alanları arasında bölünmesine yol açan bir protokol imzalanmış mıydı? Bu, Batıda gizli protokol olarak anılan belge midir; böyle bir protokol gerçekten de var mıydı? (Polonyayı ikiye- G. A.) bölen hat Curzon Hattı mıydı?
Yanıt: Anglo-Amerikan emperyalistleri, Alman Dışişleri Bakanlığının elegeçen arşivlerinde keşfettiklerini ileri sürdükleri gizli protokolu İkinci Dünya Savaşından sonra yayımladılar. Merhum Sovyet Devlet Başkanı Andrei Gromikonun Anılarında ek gizli protokolu, sahte olduğunu ileri sürerek mahkûm ettiğini biliyorum; ancak ben bu kötü ünlü revizyonisti herhangi bir biçimde güven duyulacak bir kaynak olarak görmüyorum. Anımsadığım kadarıyla, zamanın Sovyet hükümeti bu belgenin sahiciliğini ne doğruladı, ne de yadsıdı. Bununla birlikte, Sovyet Enformasyon Bürosunun 1948de yayımladığı Falsifiers of History (=Tarih Çarpıtıcıları) adlı broşürde bu belgenin düzmece olduğu yolunda bir suçlama yapılmıyor ve bu resmi broşürde şunlar söyleniyor:
Sovyetler Birliği Sovyet-Alman Paktından, savunmasını güçlendirmek, sınırlarını büyük ölçüde Batıya doğru taşımak ve Alman saldırganlığının hiçbir engelle karşılaşmaksızın Doğuya doğru ilerleyişinin önünü kesmek için başarıyla yararlandı. (Falsifiers of History, adıgeçen yapıt, s. 45)
Burada (nüfuz alanlarından ya da sınırlardan söz etmeyen) anlaşmanın kendisine değil, sadece gizli ek protokole göndermede bulunulduğu anlaşılıyor. Daha önce de söylemiş olduğum gibi, devletler arasında nüfuz alanlarının olmasının mutlaka kınanması gereken bir olgu olduğunu ileri süren görüşe katılmıyorum. Savunması için zorunlu gördüğü kendi nüfuz alanları olabilecek olan sosyalist bir devletin, bu alanların diğer devletlerin nüfuz alanlarıyla çatışması durumunda bu devletlerle anlaşmaya varmaya çalışması, onlarla barışçı ilişkiler içinde olabilmek için planlar yapması benim görüşüme göre doğrudur. Halihazırda elimde bulunan kanıtlar temelinde, yayımlanmış bulunan gizli protokolun sahici olduğuna inanıyorum.
Evet, Polonyayı bölen hat, eski Curzon Hattıyla çakışıyordu.