7 Bkz. CEDAW Komitesi’nin Türkiye’nin 7. periyodik raporuna ilişkin Sonuç Gözlemleri, 16. ve 17. paragraflarda yer verilen benzer bulgular.
Sözleşme’nin 4. maddesinin 3. fıkrasına göre, tarafların, Sözleşme kapsamındaki yükümlülüklerini, herhangi bir ayrımcılık yapmadan yerine getirmesi gerekmektedir. Bu hüküm, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 14. maddesi ve AİHS’nin 12 sayılı Protokolünde8 yer alan listeden hareketle açık uçlu bir ayrımcılık temelleri listesi sunar ve cinsiyet, cinsel yönelim, cinsel kimlik, yaş, sağlık durumu, engellilik, medeni durum ve göçmen veya mülteci statüsü veya diğer statülere de değinir. Bu yükümlülük, belli kadın gruplarına karşı ayrımcılığın (örneğin, kolluk kuvvetleri, yargı veya hizmet sağlayıcılar tarafından) hala yaygın olduğunun fark edilmesinden kaynaklanmaktadır9. GREVIO, yetkili makamların, 2016-2020 Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı’nda dezavantajlı kadınları hedefleyen tedbirler gibi, kesişimsel ayrımcılık yaşayan ya da yaşayabilecek farklı mağdur gruplarını hedefleyen tedbirler geliştirme çabalarını olumlu karşılamaktadır. Bununla birlikte GREVIO, kadına yönelik şiddet ve aile içi şiddetin ortadan kaldırılması için hayata geçirilen tüm politika ve tedbirlerde ayrımcılık yapmama ilkesinin uygulanışında ciddi boşluklar olduğuna dikkat çeker.
Kırsalda yaşayan kadınları etkileyen eşitsizlikler ve eğitim, istihdam, sosyal hizmetler ve sağlık hizmetlerine erişimde karşılaştıkları zorluklar, bu kadınları şiddete maruz bırakmakta ve şiddetin etkilerini arttırmaktadır. Mevcut şiddet verileri, eş ve partnerlerin yaşam boyu fiziksel ve/veya cinsel şiddetine maruz kalma oranının, kentlere kıyasla, kırsal alanlarda daha yüksek olduğunu göstermektedir10. Kırsal alanlarda yaşayan kadınlar, geleneksel toplumsal cinsiyet rolleri konusunda özellikle ayrımcı kalıp yargılar ile karşılaşmakta, bu da şiddetin bildirilmesi için ek bir engel teşkil etmektedir. GREVIO, yetkili makamların ve özellikle jandarma bünyesindeki kadına yönelik şiddet birimlerinin yürüttüğü farkındalık faaliyetleriyle bu kadınlara ulaşma çabalarını takdirle karşılamaktadır.
Değerlendirme sırasında GREVIO, jandarma bünyesinde kadın temsilcilerden oluşan böyle bir birimin faaliyetlerini takdirle karşılamıştır11. Yetkili makamlar, benzer faaliyetlerin jandarma bünyesindeki uzman birimlerce Türkiye ’nin tüm bölgelerinde gerçekleştirildiği konusunda GREVIO’yu bilgilendirmiştir. Bu nedenle, kırsalda yaşayan kadınları ve kız çocuklarını etkileyen ataerkil tutumların ortadan kaldırılması için kadına yönelik şiddetle mücadele alanında çalışan çeşitli profesyoneller tarafından hayata geçirilebilecek, Türkiye genelinde kırsalda yaşayan kadınlara ulaşılmasını hedefleyen bu tür geniş kapsamlı ve sürekli girişimlere ihtiyaç vardır. . Benzer şekilde, yetkili makamlar, kadın STK’ların, kırsaldaki kadınları hedefleyen ve bu kadınların özel ihtiyaçları doğrultusunda şekillendirilmiş farkındalık faaliyetlerini ve diğer programları desteklemeyi düşünmelidir. Bu süreçte, kırsaldaki kadınlar, ilerlemelerini ve haklarına ulaşmalarını destekleyen kadın örgütleri kurmaya teşvik edilmelidir.
İnsan hakları organlarının, Kürt kadınların, dezavantajlı durumu ve etnik ve dilsel kimlikleri nedeniyle karşılaştıkları ayrımcılık konusunda endişelerini dile getiren birçok raporu vardır.1213 Bu raporlarda, çoğunlukla kötü ekonomik ve sosyal koşullarda, Türkiye’nin en az gelişmiş ve en uzak illerinde yaşayan yüksek sayıda Kürt olduğu, özellikle kadınlar arasında okuma yazma bilmeme ve işsizlik oranlarının yüksek olduğuna dikkat çekilmektedir. Bu raporlara göre, Kürt toplumunun karşılaştığı eşitsizlikler, Kürt kökenli kadınların, ekonomik, sosyal ve kültürel haklara, toplumun geri kalanı ile eşit koşullarda erişimini ciddi ölçüde kısıtlamaktadır.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde devam eden terörle mücadele operasyonları ve akabinde nüfusun yer değiştirmesi, başta Kürt kadınlar olmak üzere, bu bölgelerde yaşayan kadınları, daha yüksek şiddet riski ile karşı karşıya bırakmaktadır. Bu bölgelerde yaşayanlar, sadece ölüm veya yaralanma tehdidi altında olmayıp haftalarca sürebilen sokağa çıkma yasaklarından da muzdariptir; sokağa çıkma yasağı boyunca sivillerin, temel gıda maddelerini almak veya acil sağlık hizmetlerinden faydalanmak için dahi evden çıkmalarına izin verilmemektedir. Sokağa çıkma yasaklarının ihlali, yasağı ihlal edenlerin hayatını tehlikeye
8Söz konusu ayrımcılık temelleri, cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasi veya diğer düşünce, ulusal veya sosyal köken, ulusal azınlık mensubu olma, mülkiyet, doğum veya diğer statüyü içerir.
9 Bkz. İstanbul Sözleşmesi Açıklayıcı Rapor, paragraf 52-54
10 2014 tarihli aile içi şiddet araştırması, sayfa 438, Ekte yer alan Şekil 5.3 ve 5.4.
11 GREVIO, Malatya’da jandarmanın özel birimlerini ziyaret etmiştir.
12 Bkz. 2011ECRI Türkiye Raporu(dördüncü izleme döngüsü): https://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Turkey/TUR-CBC-IV-2011-005-ENG.pdf .
13Türkiye 4.-6. Birleştirilmiş periyodik raporlarının gözlemler kısmı, Irk Kökenli Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Komitesi, ERD/C/TUR/CO/4-6:
https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G16/003/50/PDF/G1600350.pdf?OpenElement. sokabilir veya cezalandırılmalarına neden olabilir14. GREVIO, bu ciddi kısıtlamaların, muhtemel insan hakları ihlallerine yol açmanın yanı sıra mağdurların, hastaneler ve karakollar tarafından karşılanan gerekli koruma ve desteğe erişimlerini ciddi anlamda zedeleyebileceğinden ve şiddeti bildirme ve koruyucu tedbirlerden yararlanma konusundaki güçlükleri artıracağından endişe duymaktadır. GREVIO, polisin muamelesi ve toplum tarafından ayıplanmanın, kadınların, aile içi şiddeti toplulukları dışında dile getirme konusunda isteksiz kıldığı, ayrıca polisin dahil olmasının, Kürt erkeklerin hapsedilmesini daha da arttıracağından korktukları yönünde Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR) raporunda yer verilen bilgiye atıfta bulunur. Bu durumda şiddet ve şiddetin altında yatan kültürel, sosyal ve ekonomik nedenler yine çözülememektedir.15 GREVIO, kanuni kuruluşların, çatışmanın güvenlik operasyonlarının sonuçları nedeniyle aşırı bir yoğunluk yaşayabileceğinden ve bu nedenle öncelikli bir konu olarak kadına yönelik şiddetle mücadele etmeyeceğinden veya buna isteksiz olabileceğinden endişe duymaktadır.16
GREVIO, çatışma, çatışma sonrası ve yerinden edilme durumlarının, partnerin uyguladığı şiddet ve partner kaynaklı olmayan cinsel şiddet gibi kadına yönelik mevcut şiddeti ağırlaştırabileceğini, ayrıca kadına yönelik yeni şiddet türleri ortaya çıkarabileceğini hatırlatır. Türkiye’nin güneydoğusundaki terörle mücadele operasyonları sırasında kamu ve askeriye tarafından gerçekleştirilen insan hakları ihlalleri iddiaları ışığında17, GREVIO, etkilenen bölgelerdeki kadınlar için başta cinsel şiddet olmak üzere ve özellikle bu operasyonlar sonucunda gözaltına alınan veya tutuklanan kadınlar için artan şiddet riskinden endişe duymaktadır.
Türkiye’de, engelli kadınlar, şiddet, özellikle aile içi şiddet ve kapalı kurumlarda gerçekleşen şiddet riski ile karşı karşıyadır. Zihinsel engelli kadınlar, özellikle cinsel şiddet karşısında savunmasızdır ve tecavüz sonucu hamile kalan engelli mağdurların, zorla kürtaj yaptırmak zorunda kaldıklarını belirten raporlar vardır18. Bu raporlar, engelli kadınların karşılaştıkları ekstra zorlukları belirtmektedir. Bu zorluklar, hakları konusunda bilgiye erişim, yardım isteme, yeterli destek almada yaşanan zorluklardan şiddet mağduru kadınlar için mevcut uzmanlaşmış hizmetlerden faydalanma, adalete erişim haklarını kullanırken yaşadıkları ayrımcılığa kadar uzanmaktadır19.
Yürürlükteki düzenlemelerde, engeli bulunan mağdur kadınların durumunu ele alan farklı hükümler mevcuttur20. Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinin (ŞÖNİM), engelli mağdurlar durumunda müdahaleleri, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’un hükümleri doğrultusunda çıkartılan koruyucu veya önleyici tedbir kararlarının veya uzaklaştırma kararının takibi ile sınırlıdır. Diğer durumlarda, engelli mağdurlar, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı, şiddet mağdurları için özel hizmetler bulunmayan kurumlara yönlendirilmektedir21. Engelli mağdurlar, konukevlerine erişememekte ve şiddet mağdurları olarak ihtiyaçlarına cevap verecek nitelikte tasarlanmamış olan rehabilitasyon merkezlerinde misafir edilmektedir. Aynı kısıtlama, beraberinde engelli çocuğu olan kadın mağdurlar için de geçerlidir.22STK’lar, engelli mağdurların, kapalı kurumlara yerleştirilerek tekrar mağduriyete açık hale getirildiği durumlar olduğunu da belirtmektedir.
GREVIO, özellikle işitme engelli mağdurlara özel bir çağrı hattı kurularak engelli kadınların koruma
14 Bkz, İnsan Haklarını İzleme Örgütü’nün 2016 Raporu: https://www.hrw.org/news/2016/07/11/turkey-state-blocks- probes- southeast-killings
15 Bkz. Şubat 2017’de yayınlanan Türkiye’nin güneydoğusundaki insan hakları durumuna ilişkin OHCHR raporu, paragraf 53.
www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf. Bu rapor, 10 Mart 2017 tarihinde Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan bir basın toplantısında Türk hühümetince reddedilmiştir. www.mfa.gov.tr/no_-71_-bm-insan-haklari-yuksek-komiserligi_nin-ulkemizdeki-terorle-mucadele-operasyonlarinin-insan-haklari- boyutuna-iliskin.tr.mfa
16 Ibidem, paragraf 52.
Bkz. 2016 Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri tarafından Türkiye’nin Güneydoğusundaki Terörle Mücadele Operasyonlarının İnsan Hakları Açısından Sonuçlarına İlişkin Memorandum :https://rm.coe.int/16806db68f.
Bkz. Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesinin 6. Maddesine ilişkin Taslak Genel Yoruma Dair Görüş – Yaşama hakkı:
Engelli kadınlar, Engelli Kadınlar Derneği (ENGKAD); ayrıca bkz. “engelli kişilerin karar alma mekanizmalarına katılma hakkı “, Toplumsal Haklar ve Araştırmalar Derneği (TOHAD).
Bkz. İstanbul Sözleşmesi İzleme Platformu tarafından onaylanan gölge raporu, sayfa 67-69.
Bu hükümler, raporda, Madde 23 (Konukevleri) kapsamında ayrıntılı olarak incelenmektedir.
21 Bkz. ŞÖNİM Yönetmeliği, Madde 12, Fıkra 2, Ülke Raporu Ek 3.
Bkz, raporun 3 sayılı ekinde yer alan Kadın Konukevlerinin Açılması ve İşletilmesine Dair Yönetmelik, Madde 13, Fıkra 1 (c) ve (e)
ve desteğe erişiminin önündeki engellerin kaldırılması için atılan adımları memnuniyetle karşılamaktadır. İşitme engelli kadınlar, işaret dilini kullanarak görüntülü arama vasıtasıyla ALO 183 çağrı merkezine erişebilmektedir. GREVIO, yetkili makamların, bu kadınların, uygun sığınma hizmetlerine erişimlerini engelleyen mevcut kısıtlamaları aşmak için çözümler düşünüyor olmasını memnuniyetle karşılamaktadır.
Türkiye’de lezbiyen, biseksüel ve trans kadınlar yüksek düzeyde önyargı ve ayrımcılıkla23 karşılaşmakta, bu da onları zorla evlendirme ve “düzeltici tecavüz”24 dahil çeşitli şiddet türlerine karşı kırılgan hale getirmektedir. Mağdurlar, destek hizmetleri ve konukevlerine erişimde de ayrımcılıkla karşı karşıya kalmaktadır 25. GREVIO’ya genel politikalarda LGBTİ bireylere karşı hoşgörüsüzlük ile mücadele veya özellikle kadına yönelik şiddet ve aile içi şiddet ile mücadeleyi hedefleyen politikalarda bu konuları ele almak üzere yetkili makamlarca alınan tedbirler hakkında az bilgi ulaşmıştır.