Merkez bankası, bir ulus veya ülke bloğunda resmi paranın üretimi ve dağıtımının tekeline sahip olan kuruluştur. Buna karşılık, ekonomideki para arzını düzenlemek için para politikasını belirleyen kurumdur.
Başka bir deyişle, merkez bankası daha sonra tüketicilere ulaşan banknot ve madeni paraları basar. Ayrıca piyasada dolaşan para miktarını kontrol etmek için (daha sonra açıklayacağımız) çeşitli araçlar kullanır.
Genel olarak merkez bankası, finansal sistemin işleyişini denetleme ve kontrol etme sorumluluğuna sahip bir finansal kuruluştur. Ve daha spesifik olarak, dolaşımda bulunan para miktarını düzenler.
Merkez bankası özellikleri
Merkez bankasının temel özellikleri şunlardır:
- Siyasi iktidardan bağımsız bir varlıktır. Bu nedenle kararları doğrudan o günün hükümetine değil, bir yönetim kuruluna bağlıdır. Ancak bu organ bazen parlamento gibi başka bir kurum tarafından atanır, bu nedenle her zaman siyasi müdahale olasılığı vardır.
- Tüzüğünün yetkilerini takip edin. Örneğin, yıllık enflasyonu %1 ile %3 arasında tutun. Bu hedefler Devlet tarafından belirlenir ve iktidardaki otoriteler değişse bile uzun vadede devam etmelidir.
- Son zamanlarda, ekonomik krizlerle yüzleşmede kilit rol oynadılar. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Federal Rezerv, 2010 ve 2011 yılları arasında nicel bir teşvik planı uyguladı. Bu, sisteme likidite enjekte etmek için 600 milyar dolara devlet tahvili satın almaktan ibaretti.
Merkez bankası işlevleri
Merkez bankasının işlevleri beş maddede özetlenebilir:
1. Para konusuna dikkat edin
Gerçekte, para ihracındaki tekel, tarihsel olarak merkez bankalarının ortaya çıkmasına neden olan işlev olmuştur.
Böylece, bu işlevde merkez bankası, parasal işlemi gerçekleştirmeye ve yasal ihale adı verilen parayı dolaşıma sokmaya veya çekmeye yetkili tek kuruluş haline gelir.
2. Devlet Bankacısı
Öte yandan, devlet bankacılığı işlevi iki alt işleve ayrılabilir:
ile. Genel bankacılık hizmetleri
Bir yandan, merkez bankası, devlet bankacısı rolünde, hesap sahipleriyle herhangi bir banka gibi çalışır, ancak bu durumda tek hesap sahibi Hükümet’tir.
Tabii ki, bu işlev için kamu idaresinin işleyişine uygun tahsilat ve ödemeler yapabilir ve ayrıca devlet hesaplarını kapatabilir.
B. Devlet mali temsilcisi
Aynı şekilde bu alt bölümde merkez bankası da Devlete kredi vermekte yani iç kamu borcu oluşmaktadır.
Hükümete verilen bu kredi aynı zamanda parasal genişlemeyi gerçekleştirmenin bir yoludur, dolayısıyla enflasyonist bir etkisi de olabilir.
3. Son Çare Ödünç Veren
Son çare borç verenin işlevi ile ilgili olarak, bu, ticari bankaların likidite sorunlarıyla karşı karşıya kaldıklarında, finansal sorunlarını çözmek için gerekli fonları ödünç vermek için son seçenek olarak merkez bankasına döndüklerinde ortaya çıkar.
4. Kısmi rezervlerin ve takas odasının saklanması
Takas odasına gelince, bu, merkez bankası aracılığıyla finansal sistemdeki tüm ticari bankalar arasında bankalararası hesapların kapatılmasından oluşan bir işlevdir.
Bankalararası hesaplar onun gözetiminde kapatıldığından, şüphesiz merkez bankası bankaların bankası olur.
5. Döviz rezervlerinin saklanması
Bu nedenle, döviz rezervlerinin muhafazasında, merkez bankası döviz kuru istikrarını sağlamak için döviz rezervlerini kasalarında tutmaya çalışır.
Çünkü para birimi, belirli bir ülkede alınıp satılan herhangi bir dövizdir ve döviz kuru, dövizin sahip olduğu fiyattır.
Bu şekilde döviz kurunu sabit tutmaya çalışır.
Merkez bankası araçları
Merkez bankasının ana araçları şunlardır:
- Referans faiz oranı: Bankalar arası kredi oranlarının belirlenmesinde esas alınan göstergedir. Bu daha sonra müşterilere iletilir. Dolayısıyla, merkez bankası gösterge oranını düşürürse, finansal kurumlar arasındaki krediler daha ucuz olacak ve bu nedenle bireylere verilen krediler de daha düşük faiz talep edecektir.
- Rezerv rezerv oranı: Kanunen, bankalar mevduatlarının bir yüzdesi olan bir rezerv rezervi ayırmak zorundadır. Söz konusu sermaye, finans kuruluşunun kasasında veya ülkenin merkez bankasındaki bir hesapta nakit olarak tutulmalıdır.
- Açık piyasa işlemleri: Para otoritesi, ticari bankalarla finansal araçların ticaretini yapar. Bu kağıtları satın alırsanız, karşı tarafa para vererek sisteme likidite enjekte etmiş olursunuz. Öte yandan, onları satarsanız para arzını azaltırsınız.
Merkez bankası tüm bu enstrümanları konjonktür karşıtı bir para politikası uygulamak için kullanır. Ekonominin büyümesi yavaşlarsa, örneğin gösterge faiz oranını düşürebilir. Yukarıda da açıkladığımız gibi bu, krediyi insanlar için daha ucuz hale getiriyor. Bu nedenle, krediler ve hane halkı tüketimi genişleyerek gayri safi yurtiçi hasılayı (GSYİH) artıracaktır.
Konjonktür karşıtı bir para politikası uygulamanın bir başka yolu da zorunlu karşılık oranını düşürmektir. Böylece, bankaların halka borç vermek için daha fazla kaynağı olacaktır. Sonuç olarak, bireylere verilen krediler artacak ve özel harcamalar artacaktır.
Üçüncü bir alternatif, açık piyasa işlemlerinde repo gibi menkul kıymetler satın almak olacaktır. Sonuç olarak, sistemdeki likidite artacak ve tüketicilere borç vermek için mevcut fonları artıracaktır.
Repo durumunda, enstrüman döneminin sonunda ticari bankanın menkul kıymetleri para otoritesine yeniden satacağı belirtilmelidir. Böylece aldığı likiditeyi faiz ekleyerek iade eder.
Yukarıdakiler tam tersi olabilir. Ekonominin çok hızlı genişlemesi durumunda, merkez bankaları ekonomideki para arzını azaltmak için faiz oranlarını yükseltebilir veya zorunlu karşılıkları artırabilir.
Merkez bankalarının kökeni
İlk merkez bankası muhtemelen 1668’de kurulan İsveç Bankası’dır. Ancak daha sembolik olanı, hükümdara mali destek olarak hizmet etmek amacıyla 1694’te hükümdar William III tarafından kurulan İngiltere Bankası’dır. Ancak, özel olarak yönetilen bir kuruluş olarak kurulmuş ve 1946’da kamulaştırılana kadar öyle kalmıştır.
19. yüzyıl boyunca birkaç para otoritesinin kurulduğuna dikkat edilmelidir. Örneğin 1800’de kurulan Fransa Bankası ve 1876’da kurulan Almanya Reichsbank için durum böyledir. İkinci varlık, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle 1945’te dağılmasına kadar sürmüştür.
Öte yandan, Amerika Birleşik Devletleri’nin ilk merkez bankası 1791 ile 1811 arasında, ikincisi ise 1816 ile 1836 arasında faaliyet gösterdi. Her ikisi de Bank of England gibi hükümeti mali olarak desteklemek için kurulmuş özel kuruluşlardı. Böylece, yetmiş yıldan fazla bir para politikası organı olmadan sonra, ünlü Federal Rezerv 1913’te doğdu.
Merkez bankası örnekleri
Merkez bankalarına bazı örnekler:
- Venezuela Merkez Bankası (BCV)
- Meksika Bankası (Banxico)
- Avrupa Merkez Bankası (ECB)
- Federal Rezerv Sistemi (FED)
- Japonya Merkez Bankası (BoJ)
- İngiltere bankası
- Çin Halk Bankası (BPC)