Türk milliyetçiliğine ve modernleşmesine büyük katkı sağlayan İttihat ve Terakki'nin önde gelen isimlerinden, büyük Türk vatanseveri Talat Paşa, şehadetinin 97'inci sene-i devriyesinde unutulmadı. Talat Paşa, 15 Mart 1921 tarihinde Almanya'nın başkenti Berlin'de, Ermeni terörist Soğomon Tehliryan tarafından haince şehit edilmişti.
1874 yılında Edirne'de doğan Talat Paşa, ilk öğrenimini Vize ilçesinde yaptı. Edirne Askeri Rüştiyesini bitirdikten sonra Edirne Posta ve Telgraf idaresinde katiplik, Alyans İsrail Mektebi'nde Türkçe öğretmenliği görevlerinde bulundu. Çok genç yaşlarda siyasetle ilgilenmeye başladı, Sultan İkinci Abdülhamit'e karşı mücadele eden Jöntürklerin çalışmalarına katıldı. Bir süre sonra tutuklandı. Selanik'te Posta ve Telgraf Müdürlüğünde memurluk ve başkatiplik yaptı.
İttihat ve Terakki Fırkası adını alan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin önemli isimlerinden biriydi. İki defa İstanbul'a giderek İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin şubesini kurdu ve teşkilatlandırdı. İkinci Meşrutiyet'in ilanında milletvekili oldu. Hüseyin Hilmi Paşa kabinesinde İçişleri Bakanlığı’na getirildi, Babıali Baskını’nı düzenleyenler arasında yer aldı. Edirne'nin Bulgarlar tarafından ele geçirilmesinden sonra ordunun harekete geçerek şehri geri almasından sonra Bulgarlarla İstanbul'da yapılan barış görüşmesini birinci delege olarak katıldı. 1917 yılında sadrazamlığa yani başbakanlığa getirildi.
Birinci Dünya Savaşı'ndan çekilen Rusya ile Brest - Litovsk'da yapılan barış antlaşmasına Osmanlı Devleti adına katıldı. Temmuz 1918'de sadrazamlıktan ayrıldı. Birinci Dünya Savaşı'nın Osmanlı Devleti için büyük bir yenilgi ile sonuçlanmasından sonra Ahmed İzzet Paşa'ya bıraktığı mektupta, millete karşı hesap vermek üzere geri geleceğini, gerekirse mahkemeye de çıkacağını bildirerek ülkeden ayrıldı.
Şehit edilişi
Osmanlı Dâhiliye Nazırı olarak Talat Paşa, 1915 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu Anadolu’da yaşayan Ermeni tebasının, imparatorluğun güney bölgelerine sevk ve iskân edilmesi kanununun çıkarılmasında ve uygulanmasında sorumluluk üstlenmiştir. Bu karar askeri bir tedbir olarak alınmış, Ermeni eşkıyaların ve Osmanlı İmparatorluğu’na karşı savaşan Ermeni gönüllü birliklerinin Ermeni halktan aldığı desteğin ortadan kaldırılması amaçlanmıştır.
Sevk ve iskân süreci sırasında bazı aile mensuplarını kaybetmiş olan Tehliryan, Talat Paşa’yı Ermenilerin kasten öldürülmesini yönelik bir planın başmimarı olmakla suçlamıştır. Kendi kanaatlerinden yola çıkarak, Tehliryan intikam almak için Talat Paşa’ya karşı Berlin’de suikast düzenlemiştir. Suikast ardından Tehliyan tutuklanmış ve mahkemeye sevk edilmiştir. Davada mahkeme, Tehliryan’ın Talat Paşa’yı katletmesinin ardındaki nedenleri incelemiştir. Ancak Tehliryan suçunu itiraf etmiş ve bir kişiyi öldürmekten dolayı hiçbir pişmanlık duymadığını belirtmiş olmasına rağmen, mahkeme onun beraatına ve tahliyesine karar vermiştir.
Hukuki açıdan bakıldığına, bu mahkeme kararı açık şekilde yanlı ve hatalıdır. Suikastı gerçekleştirmekteki sebepleri ne olmuş olursa olsun, Alman mahkemesi cinayet işlediğini itiraf eden ve kendisini ahlaki olarak üstün gören bir şahsı serbest bırakmıştır. Tahliye edilmesinin ardından Ermeni terörist Tehliryan, Ermeniler tarafından kahraman ilan edildi, hatta adına, ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Fresno kentinde bir anıt dikildi.
Soğomon Tehliryan tarafından şehit edilişinin ardından Talat Paşa'nın ailesine, TBMM'nin 1926 yılında kabul ettiği bir kanunla ev tahsis edilmiş ve şehit aylığı bağlanmıştır. Ölümünden sonra Berlin'de Türk Mezarlığına gömülen Talat Paşa'nın mezarı, 1943 yılında alınan Bakanlar Kurulu kararı ile Türkiye'ye taşınmış ve Şişli'de bulunan Abide-i Hürriyet şehitliğine gömülmüştür.
Mithat Cemal Kuntay, alçakgönüllüğü ve sarsılmaz vatanseverliğiyle Talat Paşa'yı şu dizelerle tarif etmiştir:
En sonra, şu torba kemik sen misin? Anlat!
Biz dipdiri verdik seni bir devlete Tal'at!
Asla derileşmezdi vezir esvabı sende,
Sen zorla büyüktün, ne kadar istemesen de.
En sonra eğildinse de kurşunla eğildin,
Altınlar akarken de züğürt ölmeyi bildin.
QHA