Bir üretici ya da tüketicinin üretim ya da tüketim faaliyetinin, diğer üretici ya da tüketicilerin üretim ya da tüketim faaliyeti üzerinde dolaylı olarak meydana getirdiği olumlu ya da olumsuz etkilere “dışsallık” adı verilmektedir. Güzel bir örnekle şöyle açıklayabiliriz; bir fabrika zehirli atıklarını maliyetlerini düşürmek adına gizlice nehire dökmektedir. Bu zehirli atıklar nehirdeki balıkları öldürür, nehirin aşağısında tarlasını nehir suyuyla sulayan çiftçinin mahsülüne zarar verir.
Dışsallıklar konusunda, ilk bilimsel çalışma ve kavramsallaştırma girişimi Wicksell tarafından gerçekleştirilmiştir. Marshall, sadece dışsal faydayı ele almış ve dışsal faydayı, herhangi bir mal ya da hizmet piyasasında endüstri yoğunlaşması sonucunda, endüstriye yeni giren firmanın, endüstriye daha önceden giren firmaların ortalama maliyetlerinin azalmasına neden olması durumunda ortaya çıkan fayda olarak tanımlamaktadır. Marshall, dışsallıklardan herkes aynı oranda yararlandığı için dışsallıkları piyasa başarısızlıkları arasında saymamaktadır. Pigou ise, hem dışsal fayda hem de dışsal maliyeti-zaran ele almış ve Pigou’ya göre, herkes dışsallıklardan aynı oranda yararlanmadığı için dışsallıklar piyasa başarısızlığı olarak kabul edilmektedir.
Dışsallıkların Türleri
Pozitif dışsallık: Ekonomik karar vericilerin eylemlerinin diğer birimlere fayda sağlaması ve bu faydayı elde edenlerin, eylemi gerçekleştirenlere herhangi bir ödemede bulunmaması durumunda ortaya çıkmaktadır.
Negatif dışsallık: Yazının başında verdiğimiz örnek tam olarak buna örnektir. Yani ekonomik karar vericilerin diğer birimler için zarara neden olduğu ancak eylemi gerçekleştirenlerin bu zararı karşılamak adına zarar görenlere herhangi bir ödemede bulunmaması hâlinde oluşur.
Üretim dışsallığı: Bir üreticinin üretim faaliyetinin diğer üreticinin üretim ya da tüketicinin tüketim fonksiyonuna katılması durumunda ortaya çıkan dışsalllık türüdür.
Tüketim dışsallığı: Bir tüketicinin faaliyeti sonucu, diğer bir tüketicinin üretim ya da tüketim fonksiyonuna katılması durumunda ortaya çıkan dışsallık türüdür.
Marjinal dışsallık: Bir ekonomik faaliyette ilave değişiklikten dolayı üreticilerin ya da tüketicilerin fayda ya da maliyet fonksiyonlarındaki hertürlü değişmelere marjinal dışsallık denir.
İnfra-marjinal dışsallık: Bu dışsallık türünde etki ya çok çok küçüktür yani hesaplanmaya bile değmiyordur, ya da belirli bir aşamadan sonra meydana çıkıyordur.
Parasal dışsallık: Diğer ekonomik birimler üzerindeki etkilerini piyasa mekanizmasından geçerek gösterir. Örnek olarak; bir tüketicinin A malına olan talebi, endüstride artan getiri varsa A malının ucuzlamasına neden olur. Bu malı kullanan bir diğer tüketicinin bundan pozitif bir dışsallığı söz konusu olacaktır. Diğer bir örnek, yukarıdaki A malı endüstrisinin azalan gelirlerle çalışması halinde bu mala talep, malın fiyatını arttırmış, diğer tüketiciye negatif dışsallık sağlayacaktır.
Teknolojik dışsallık: Bu dışsallık türünde, üretim ya da fayda fonksiyonunda kaymalara neden olarak reel etkiler meydana getirirler. Örnek A tüketcisinin otomobil kullanımı sonucu ortaya çıkan zehirli gazlar, B tüketicisinin faydasını azaltacaktır. Burada teknolojik dışsallığın varlığı halinde tüketici ya da üreticiler maksimizasyon davranışlarda ayarlamalar yapacaklar bu da fiyatlarda değişiklik ortaya çıkaracaktır. O nedenle bazı çalışmalarda tüm dışsallıklar parasal dışsallık olarak açıklanmaktadır.