1 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU ÎŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ (TELÂHUKU) Prof. Dr. Turhan ESENER I. Genel olarak hakların birleşimi Bir hukukî olayın özellikleri birden fazla kanun hükmünün şartlarını gerçekleştirebilir. Böylece o olaya birkaç kanun hükmünün uygulanması problemi ortaya çıkar. Ayni hukukî neticeyi sağlamaya yarayan kanunî iki hak birleşmektedir. Alacaklının iki ayrı hukukî sebebe dayanarak ayni edayı birden ziyade talep hakkını (Arisprüch) kullanarak isteyebildiği hallerde «hakların birleşimi» bahis konusu olur. Bir aynî hak ile bir şahsî hak birleşebilir. Bir şeyin kiracısı, o şey üzerinde mülkiyet hakkını da kazandığı zaman hem aynî (MK m. 618) hem de şahsî hakka (BK m. 266) dayanarak o şeyin kendisine teslimini isteyebilir. İki şahsî hakkın da' bu şekilde birleşmesi mümkündür. Bundan başka, bir hukukî olayda hem akdî hem de akit dışı sorumluluğun şartlarının gerçekleştiği hallerde zarar veren şahsın hem akit hem de haksız fiil sebebiyle sorumluluğu bahis konusu olabilir. Borçlar hukukuna paralel olarak «birleşim» problemi iş hukuku doktrininde de toplu iş sözleşmeleri dolayısiyle başka bir yön almış ve «toplu iş sözleşmelerinin birleşimi» (Tarifkonkurrenz) adıyla anılan bir hukukî müessese ortaya çıkmıştır. İş hukukunda bir ferdî hizmet akdinin birden fazla toplu iş sözleşmesi ile idare edildiği, başka bir deyimle bir hizmet akdinin birden fazla toplu iş sözleşmesinin uygulama alam içerisine girdiği hallerde toplu iş sözleşmelerinin birleşiminden söz edilir (1). //. Toplu iş sözleşmesinin hizmet akdine etkisi 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nun 1. maddesi gereğince, toplu iş sözleşmesi esas itibariyle hizmet ak- (1) Hueck - Nipperdey - Stahlhaoke, Tarifvertragsgesetz, München - Berlin 1964, No. 248, s. 327; Durand - Vitu, Traite de droit du travail, Paris 1956, No. 200, s. 565.
2 "*> JWiı. :ı i, ninni ııamtnı ııı» < :ı>ı»<» ı >«««-.» ın>m» «.. uı 558 TURHAN ESENER dinin yapılması, muhtevası ve sona ermesi ile ilgili hususları düzenler. Şu halde, bir toplu iş sözleşmesi taraflarını (işveren, işveren sendikası veya federasyonu ile işçi sendikası veya federasyonu) (2) ve taraf olan meslekî teşekküllerin üyelerini bağlar. Toplu iş sözleşmesinin ferdî hizmet akdi üzerinde iki türlü etkisi vardır. Bir taraftan, hizmet akdinde düzenlenmeyen hususlarda toplu iş sözleşmesindeki hükümler uygulanır (m. 3 f. 3). Ferdî hizmet akdinde düzenlenmemiş olan iş şartlarına toplu iş sözleşmesinin bu konudaki hükümleri uygulanıyorsa buna «toplu iş sözleşmesinin doğrudan doğruya etkisi» diyoruz. Burada ferdî hizmet akdinin boşluklarının doldurulması bahis konusudur. Bundan başka, kanun koyucu (bununla yetinmemiş, 275 sayılı Kanun'un 3. maddesinin 1. bendinin 1. fıkrasında toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe hizmet akitlerinin toplu iş sözleşmesine aykırı olamıyacağını açıklamıştır. Ayni hükmün ikinci fıkrası gereğince de, «hizmet akitlerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır». Buna da toplu iş sözleşmesinin emredici tesiri diyoruz. Böylece, ferdî hizmet akdindeki iş münasebetini ilgilendiren bir hüküm toplu iş sözleşmesinin normatif hükmüne aykırı ise, hizmet akdindeki bu hüküm netice meydana getirmeksizin yerini toplu iş sözleşmesinin tekabül eden normatik hükmüne terkedecektir. Kanunda açık bir hüküm bulunmadıkça böyle bir ikameye imkân yoktur. Zira medenî hukukun genel prensiplerine göre hiç kimse bir üçüncü şahıs aleyhine borç doğuramaz. Hizmet akdindeki toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümlerin almasını kanun sağlamaktadır. 275 sayılı Kanun'un 3. maddesinin 3. fıkrasını kabul etmekle kanun koyucu, toplu iş sözleşmesinin taraflarına bir nev'i emredici karakteri haiz normatif kural koymak yetkisini vermektedir. Toplu iş sözleşmesi kanunun âmir hükümleri ferdî hizmet akdi bakımından Borçlar Kanunu'nun âmir hükümleri gibi netice meydana getirir. Prensip olarak toplu iş sözleşmesinin normatif kaideleri emredici karakteri haizdir. Toplu iş sözleşmesinin tarafları istisnaî olarak bunun aksini kararlaştırabilirler. Bu takdirde toplu iş sözleşmesinin normatif hükmü emredici karakterini kaybeder ve bir yedek hukuk kaidesi haline gelir. O zaman bu hüküm ya bir ta- (2) Toplu iş sözleşmesinin tarafları için: Esener, İş Hukuku Yönünden Toplu İş Sözleşmeleri, İstanbul 1964, s
3 TORK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU iş SÖZLEŞMELERININ BİRLEŞİMİ 559 mamlayıcı hüküm olarak ferdî hizmet akdinde saki t bırakılan bir irade beyanı yerine geçer (MK m. 73, 301 gibi) veya tefsir edici bir hüküm olarak hizmet akdindeki bir hususun iyi anlaşılabilmesini sağlamak gayesini istihdaf eder (BK m. 76, 209 gibi). Toplu iş sözleşmesinde normatif hükümler âkid taraflarca yedek hukuk kaidesi olarak kararlaştırılırsa bunun neticesi şudur: toplu iş sözleşmesi ile bağlı olan işçi ile işveren bunun aksine bir tanzim tarzını muteber olarak hizmet akdinde kararlaştırabilirler. Buna mukabil, toplu iş sözleşmesinin tarafları normatif kaidelerin yedek hüküm mahiyeti taşımadığını belirtmemişler veya zımnî iradelerinden bunun çıkarılması mümkün olmuyorsa, normatif hükümlerin prensip itibariyle emredici karakteri taşıdığına yani aksine mukavele yapılamayacağına karar vermek lâzımdır. Normatif hükümler asıl olarak emredici, istisnaî olarak yedek hukuk kuralı mahiyetindedir. Aksini iddia eden taraf bu iddiasını isbata mecburdur. 77/. Toplu iş sözleşmelerinin birleşimi probleminin vaz'ı Ferdî hizmet akitlerinin toplu iş sözleşmesi tarafından nasıl etkilendiğini kısaca görmüş bulunuyoruz. Bir hizmet akdini etkileyen ve idare eden sadece bir tek toplu iş sözleşmesi ise mesele yoktur. O zaman yukarıda açıklanan hüküm ve neticeler meydana çıkar. Ancak, ferdî hizmet akdi birden fazla toplu iş sözleşmesinin uygulanma alanı içerisine giriyorsa veya girebiliyorsa o zaman birleşim problemi karşımıza çıkacaktır. Bu durum yalnız toplu iş sözleşmesinin yürürlüğe girmesinden sonra değil, yürürlüğe girmesinden evvel aktedilmiş bulunan ferdî hizmet akitleri için de bahis konusudur. Zira toplu iş sözleşmesi in'ikadı anında mevcut hizmet akitlerine de etkisini meydana getirerek makabline şamil hüküm ve netice meydana getirmektedir. Acaba, Türk iş hukuku yönünden bir ferdî hizmet münasebetinin birden fazla toplu iş sözleşmesinin uygulanma alanı içerisine girmesi mümkün müdür? İ Bu sorunun cevabını vermeden evvel toplu iş sözleşmesinin birleşiminin şartlarım araştırmak ve bunu, hakikî olmayan birleşimden ayırmak icabeder. Gerçek anlamda birleşim, birden fazla toplu iş sözleşmesinin, şahıs, işyeri veya işkolu bakımından ayni hizmet münasebetine uygulanması halinde bahis konusu olur.
4 560 TURHAN ESENER IV. Gerçek anlamda toplu iş sözleşmesi birleşiminin mevcut olabilmesi için aranılacak şartlar 1. Gerçek anlamda birleşimin bahis konusu olabilmesi için aktedilmiş veya aktedilecek ferdî hizmet akdinin, muteber surette ak tedilmiş ve halen yürürlükte bulunan birden fazla toplu iş sözleşmesinin uygulanma alanı içerisine girmesi lâzımdır. Toplu iş sözleşmesinin zaman itibariyle uygulanma alanını tâyin bakımından ortaya çıkabilecek birleşim halleri toplu iş sözleşmesinin hakikî anlamda birleşimi değildir. Yapılmış olan toplu iş sözleşmesinin bazı hükümlerinin sonradan yapılan ikinci bir toplu iş sözleşmesinde yürürlükten kaldırılması birleşim hali teşkil etmez. Olsa olsa toplu iş sözleşmesinin gerçek olmayan anlamda birleşimi bahis konusu olabilir. İş hukuku yönünden toplu iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra da hüküm ve netice meydana getirip getirmiyeceği muhtelif mevzuatta farklı şekilde düzenlenmiş bulunmaktadır (3). 275 sayılı Kanun'un 3. maddesinin 1. bendinin 5. fıkrasına göre, «Her ne suretle olursa olsun sona eren toplu iş sözleşmesinin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar hizmet akdi hükmü olarak devam eder». Bu hüküm hukukumuza bir yenilik getirmektedir. Kanun koyucunun karşılaştığı porblem şudur : Toplu iş sözleşmesi, süresi içinde veya daha evvelce yapılmış olan hizmet akitlerine karşı iki şekilde hüküm ve netice meydana getirmektedir. Hizmet akdi bir iş şartı üzerinde boşluğu ihtiva ediyorsa, toplu iş sözleşmesi doğrudan doğruya tesir ederek hizmet akdine uygulanacaktır. Bu suretle toplu iş sözleşmesinin hükmü hizmet akdinin mütemmim cüz'ü haline gelmektedir, işte toplu iş sözleşmesi, herhangi bir sebeple sona erdiği takdirde hizmet akdine uygulanan tanzim edici hükümler de ortadan kalkacağından mevcut hizmet akitlerinde (belirsiz süreli veya henüz süresi bitmemiş) bir boşluk hasıl olacak veya hizmet akdinin toplu iş sözleşmesine ay- (3) Meselâ, 1949 tarihli Alman Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 4. maddesine göre normatif hükümlerin tesiri toplu is, sözleşmesinin sona ermesini müteakip yeni bir toplu iş sözleşmesi ikame edilinceye kadar devam eder. Aynı konuda İsviçre BK. m. 323/3'de buna benzer bir hükmü ihtiva etmektedir: «Hizmet aikdi devam ettikçe veya hitamını takip eden bir ay içerisinde, işçi toplu iş sözleşmesinin düzenleyici kaidelerinin kendisine bahşettiği haklardan feragat edemez.»
5 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU İŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 5 ^ kırı olduğu için hükümsüz kalan şartının yeniden uygulanma kabiliyeti olup olmadığı meselesi ortaya çıkabilecektir. Kanun vazıı, ortadan kalkan toplu iş sözleşmesinin tanzim edici hükümlerini, hizmet akdinin bir mütemmim cüz'ü olarak kabul etmiş ve bunların, yeni bir toplu iş sözleşmesi yürürlüğe girinceye kadar, mevcut hizmet akitlerinin hükmü olarak devam edeceğini kabul etmiştir. Buna mukabil, ortadan kalkan toplu iş sözleşmesinin bundan sonra yapılacak hizmet akitlerine hiçbir etkisi olamaz. Böylece 275 sayılı Kanun'un 3. maddesinde sözkonusu olan hükmün gerçek olmayan anlamda olsa dahi bir birleşim haline sebep olacağını zannetmiyoruz. 2. Birden fazla toplu iş sözleşmesinin sırf biribirlerini tamamlamak amacı ile yapıldıkları hallerde toplu iş sözleşmelerinin gerçek anlamda birleşimi bahis konusu olmaz. Bir toplu iş sözleşmesi yapıldıktan sonra onu tamamlayıcı nitelikte olmak üzere ve onda öngörülmemiş bulunan meselâ izinlerle ilgili hususlar düzenlense toplu iş sözleşmesinin birleşimi yoktur. Keza, bir toplu iş sözleşmesinin ücret hakkındaki hükmü bilahare değiştirilse, o sözleşmenin ücret hükmünün değişmesi söz konusu olup ortada bir birleşme hali yoktur. Yine, yeni yapılan toplu iş sözleşmesinin eski sözleşmenin bazı hükümlerini sarahaten veya zımnen yürürlükten kaldırmış olması halinde de birleşim yoktur. 3. Birleşim için, birden fazla toplu iş sözleşmesinden birinin şahıs bakımından uygulanma alanının muhakkak surette diğerininkinin aynı olması lâzımdır. Bunun için de o toplu iş sözleşmelerinin uygulanma alanı içerisine giren ferdî hizmet akdinin taraflarının şahsen toplu sözleşmelerle bağlı kimseler olması şarttır. 4. Toplu iş sözleşmesi ile beraber Borçlar Kanunumuz'un 316. ve 317. maddelerine uygun olarak aktedilmiş bulunan bir «umumi mukavele»nin varlığı gerçek' anlamda bir birleşim hali meydana getirmez. 275 sayılı Kanun'un, kaldırılan kanun maddelerini öngören 64. maddesinde Borçlar Kanunu'nun 316. ve 317. maddeleri sayılmamıştır. Borçlar Kanunu'nun «umumî mukavele» başlığı altında düzenlediği akit tipi de halen yürürlükte bulunmaktadır. Böylece, taraflar çalışma şartlarını toplu iş sözleşmesinin yamnda bir umumî mukavele ile de düzenleyebilirler. Umumî mukaveleye ilişkin hükümlerin kaldınlmamasımn sebebini, fiilî işçi topluluklarına da çalışma şartlarım bir umumî mukavele ile düzenlemek imkânının
6 562 TURHAN ESENER verilmek istenmesinde aramak lâzımdır. Neticede, tüzel kişiliği haiz olmayan işçi birlikleri Anayasa'nın 47. maddesinde tanınan toplu sözleşme hakkından istifade ettirilmiş sayılabilecektir (4). Ancak, grev ile müeyyidelendirilmiş bulunan sadece 275 sayı lı kanuna göre aktedilmiş bir toplu sözleşme olabileceğine göre, umumî mukavelenin pratik bir değeri yoktur (5). Umumî mukavelenin 275 sayılı Kanun'un öngördüğü toplu iş sözleşmesinin yanında yürürlükte bırakılmasının sebebi, tüzel kişiliği haiz olmayan işçi topluluklarına da hiç değilse umumî mukavele yapmak imkânını vermek suretiyle Anayasa'nın 47. maddesinin işçilere tanıdığı toplu sözleşme hakkının sadece işçi teşekkülerine tanındığı iddiasını bertaraf etmek olsa gerektir (6) (7). Bununla beraber, teorik bakımdan aynı hizmet akdini idare etmek üzere toplu iş sözleşmesinin yanında bir de umumî mukavele mevcut olabilir. Bu, gerçek olmayan anlamda bir 'birleşme halidir. Zira, belirttiğimiz gibi, ikisinin arasında müeyyide ve hiyerarşi bakımından geniş farklar mevcuttur. 275 sayılı Kanun tarafından öngörülmüş bulunan toplu iş sözleşmesi ile BK m. 316 ve 317 uyarınca aktedilebilecek umumî mukavele sebebiyle, gerçek olmayan anlamda olsa bile yine de bir birleşme halinin meydana gelebileceğini tesbit etmiş bulunuyoruz. Bu birleşim halinin çözüm yolunu yine 275 sayılı Kanun'un 3. maddesinin 2 numaralı bendi göstermektedir. Buna göre, «bir toplu iş sözleşmesinin hükümleri bu sözleşmenin kapsadığı iş yerlerinde uygulanan ve Borçlar Kanunu'nun 316. ve 317. maddeleri uyarınca aktedilmiş olan umumî mukavelelerin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini alır; ancak umumî mukavelede işçiler lehine mevcut hükümler mahfuzdur». (4) Anayasa'nın 47. maddesine göre işçiler işverenlerle olan münasebetlerinde iktisadî ve sosyal durumlarını düzeltmek ve korumak amacıyla toplu sözleşme ve grev haklarına sahiptirler'. (5) Esener, s. 2 ve 12. (6) Millet Meclisi Tutanak Dergisi, C. 16, Toplantı 2,76. Birleşim, s. 429 ve 433. (7) 275 sayılı Kanun'un Anayasa'ya aykırılığı üzerindeiki tartışmalar için : Mimaroğlu, Türk Hukukunda Toplu İş Sözleşmeleri, 1965, s. 80, Not 8; Oğuzman, Topu Sözleşme, Grev ve Lokavt Kanunu Tasarısının Tahlil ve Tenkidi, İstanbul Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. XXVIII 1962, Sayı 2, s. 423; Kars. Esener, s. 13 ve 14.. I. -ı*: ( w ( M l<.1 ı. I t f u >M> '6«l l Ht»,. h ı ı. t.»««i!-l*ffm«>f IHKWIHI>IIU4«m'»('»> I *ll «M h'w ri'ımşfu4
7 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU İŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 5(j-J Kanun koyucu toplu iş sözleşmesi muvacehesinde umumî mukaveleyi bir nev'i hizmet akdine benzetmiş (8) ve bu sebeple de umumî mukaveledeki toplu iş sözleşmesine aykırı kuralların yerini o toplu iş sözleşmesinin hükümlerinin alacağını açıklamıştır. Nasıl ferdî hizmet akdi toplu iş sözleşmesine prensip itibariyle aykırı olamazsa, umumî mukavele de toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. Prensip bu olmakla beraber, kanunumuz umumî mukavelenin işçiler yararına mevcut hükümlerinin, aynen ferdî hizmet akitlerinin işçiler yararına hüküm ihtiva etmesi halinde olduğu gibi saklı bulunduğunu öngörmüştür. Böylelikle umumî mukavelenin işçi yararına hükümleri uygulanır. V. Türk iş hukukunda toplu iş sözleşmesinin birleşiminin sınırlandırılması (Birden fazla işyeri toplu iş sözleşmesi yapılamaz) Toplu iş sözleşmeleri arasında çıkabilecek ihtilâfları halletmek için en iyi çare olarak birden fazla toplu iş sözleşmesinin ayni hizmet münasebetim idare edebileceği düşünülebilir. Bu halde ise, muhtelif toplu iş sözleşmelerinin hükümlerini terkip ve telif ederek ayni hizmet münasebetine uygulamak icabeder. Ancak, toplu iş sözleşmelerinin birleşimini özellikle iki sebeple kabul etmek prensip itibariyle doğru olmaz. Bir defa, toplu iş sözleşmeleri biribirleriyle tezat halinde bulunan bazı hükümleri ihtiva edebilir. Saniyen, toplu iş sözleşmelerinin hükümleri arasında çatışma bulunmasa dahi muhtelif hükümleri terkip ederken, taraf teşekküllerinin tesbit ettikleri denge bozulabilir (9). Bundan başka, toplu iş sözleşmelerinin hükümleri ekseriyetle nisbî emredici hüküm niteliği taşır. Bu takdirde bunlardan hangisi uygulanacaktır? işte, toplu iş sözleşmelerinin birleşiminin sebep olacağı mahzurları önlemek için kanun koyucu bazı tedbirler öngörebilir. Bunlardan en çok rağbet bulmuş olanı, toplu iş sözleşmesi yapma yetkisini muhtelif sendikalar arasından sadece en ziyade temsil yetkisine sahip olana veren sistemdir. Bir taraf çağırma yetkisini kullanmışsa diğer taraf onun en ziyade temsil yetkisini haiz olmadığını ileri sürebilecektir. (8) Ayni görüş: Mimaroğlu, s (9) Aubert, Les conflite de conventions collectives de travail, Lozan 1957, s. 22 ve 23.
8 564 TURHAN ESENER 275 sayılı Kanun umuz'da da toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi en ziyade temsil yetkisini haiz olan sendikaya verilmiştir. En fazla temsil yetkisini haiz sendika, diğer sendikalara nazaran özel bazı yetki ve imtiyazlara sahip meslekî teşekküldür (10). En fazla temsil yefekisini haiz sendika kavramı, herşeyderı evvel sendika hukukumuzdaki çokluk prensibi ile ilgilidir. Yeni sendikaların serbestçe kurulabilmesi ve tatbikatta ayni işleri yapmak hususunda ehil bulunmaları, bunlar arasında bir ayırım yapılmasını ve bunlardan yalnız birisine toplu iş sözleşmesi yapma yetkisinin verilmesini haklı göstermektedir. Sendika hukukumuzda cari olan çokluk prensibi, yani bir işyerinde veya işkolunda birden fazla sendika kurulabileceği sistemi ve bundan çıkacak problemler iş hukukumuzda en fazla temsil yetkisini haiz sendika nazariyesinin kabulü ile çözülmek istenmiştir. Birden fazla sendikaya toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi verilecek olursa, toplu iş sözleşmelerinin birleşmesi (telâhuku) yolu açılmış olacak ve bir hizmet münasebetinin birden ziyade toplu iş sözleşmesi ile idare edilmesinin zorlukları ortaya çıkacaktır. Ayni kimsenin muhtelif sendikalara üye olması mümkün olduğuna göre, bir işçinin muhtelif sendikalara girerek farklı hükümleri ihtiva eden birden fazla toplu iş sözleşmesine tâbi olması yani birleşim hali meydana gelebilecektir. 275 sayılı Kanun'un 7. maddesinde en fazla temsil yetkisini haiz sendika, işçilerin adet itibariyle çoğunluğunu temsil eden sendika olarak kabul edilmiştir. VI. Toplu iş sözleşmelerinin gerçek birleşim halleri 1. İşkolu ve işyeri.esasına göre ayrı ayrı toplu iş sözleşmesinin yapılabilmesi İşkolu ve işyeri esasına göre toplu iş sözleşmesinin ayrı ayrı yapılması mümkün ise ortaya gerçek anlamda toplu iş sözleşmesinin birleşimi hali çıkar. Türk iş hukukunda böyle bir hal mümkün müdür? (10) Metin Kutal, En Fazla Temsil Kabiliyetini Haiz Sendika Mefhumu, İktisat ve İçtimaiyat Enstitüsü Sosyal Siyaset Konferansları'nın XVI. kitabından ayrı bası, 1965, s. 2.
9 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU fş SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ sayılı Kanun'un 7. maddesine esas olan Hükümet Tasarısı'- nın 8. maddesinde «işyeri esasına göre toplu iş sözleşmesi yapılm;* sı» kabul edilmiş ve toplu iş sözleşmesi ehliyeti sadece sendikalara tanınmış idi. Geçici Komisyon, tasarının 8. maddesini 7. madde olarak ele aldı ve raporunda asıl olarak işkolu esasına göre toplu iş sözleşmesi yapılması ilkesini kabul ettiğini açıkladı. Böylece toplu iş sözleşmesinin asıl olarak işkolu esasına göre, fer'i olarak işyeri esasına göre yapılması lâzımgeliyordu (11). Geçici Komisyon tarafından hazırlanan metne göre, işkolu esası üzerine toplu iş sözleşmesi ehliyetini o iş kolunda çalışan işçilerin çoğunluğunu temsil eden federasyon ve ancak federasyon yoksa aynı vasıftaki sendika haiz idi. Sistemin özelliği herhalde şu idi: toplu iş sözleşmesi yapılması bakımından federasyonların da ehliyeti vardır. Hattâ işkolu esas olduğuna göre, öncelikle daha üst teşekkül olan federasyon, yoksa Türkiye çapında faaliyette bulunan sendika. Ancak, bu prensip Cumhuriyet Senatosu'nca değiştirilmiştir. Nitekim, Toplu iş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nun Millet Meclisi'nce kabul edilen metni üzerinde Cumhuriyet Senatosu'nca 10 Temmuz 1963 tarihli ve 90. birleşimde yapılan değişiklikleri inceleyen Geçici Komisyon, toplu iş sözleşmesi ehliyeti bakımından işçi federasyonuna işkolu çapında mevcut işçi sendikasına nisbetle öncelik tanıyan hükmü çıkararak her iki tip teşekkülü de bu konuda ayni seviyede mütalaa eden değişikliği yerinde görmüştür. Netice itibariyle bir işkolunda toplu iş sözleşmesi ehliyetini düzenliyen hüküm, işçi federasyonu veya işçi sendikası şeklinde kaleme alınarak kesinleşmiştir. Bu maddeden anlaşılacağı üzere, bir işkolu toplu iş sözleşmesi ehliyetini, işçi federasyonu veya Türkiye çapında işkolu esasına göre faaliyette bulunan işçi sendikası haizdir. Bunların ehliyetleri arasında hiçbir fark gözetilmemiştir. Halbuki toplu iş sözleşmesinin işveren tarafında işveren federasyonu mevcutsa, işveren sendikası ehil değildi. Böylece işçi ile işveren teşekküllerinin ehliyetileri bakımından bir fark meydana gelmiştir. İşveren tarafından da hem federasyon hem de sendikaya ehliyet tanımak, toplu iş sözleşmesinin iki tarafının dengesini sağlamak bakımından faydalı olurdu. Nitekim 275 sayılı Kanun'un 7. maddesinin 1. fık- (11) Toplu Sözleşme, Grev ve Lokavt Kanunu Tasarısı Geçici Komisyon Raporu 1/273 Karar No. 5.
10 566 TURHAN ESENER tasının 2. cümlesi 503 sayılı Kanunla kaldırılmak suretiyle bu husus sağlanmıştır. İşkolu toplu iş sözleşmesi ehliyetini ayni derecede işçi federasyonu ile işçi sendikası haiz olduklarına göre ve bunlardan her ikisi de mevcutsa, ehliyeti haiz iki teşekkülden hangisinin yetkili olacağı problemi ortaya çıkar. Bu takdirde kanun koyucu bu nev'i yetki ihtilâflarının zımnen sendika ve federasyonun kendi aralarında halletmelerini derpiş etmiştir (12). ihtilâf halinde genel kural gereğince, işçilerin çoğunluğunu teşkil eden federasyon veya sendikanın yetkisini kabul etmek icabeder. Çağrı yetkisi üzerinde ihtilâf çıktığı takdirde, Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nun 11. maddesindeki usule göre karar vermek lâzımdır (13). Bir federasyon, bir işkolunda veya birbirleriyle ilgili birkaç işkolunda birden fazla toplu iş sözleşmesi yapamaz, bir iş kolunda yapılır. Görüldüğü gibi halen 275 sayılı Kanun'un kabul ettiği sisteme göre işkolunda çoğunluğu teşkil eden bir federasyon tarafından bir işkolu toplu iş sözleşmesi yapıldıktan sonra bu sözleşmenin kapsamına giren işyerlerinden birinde işçilerin çoğunluğunu temsil eden sendika tarafında da bir işyeri toplu iş sözleşmesi yapılmasına mâni herhangi bir durum yoktur ve Türk doktrininde hâkim olan görüş de budur (14). Nitekim, bu bakımdan biz de Sungurbey gibi (15), işkolunda toplu iş sözleşmesi yapıldıktan sonra artık işyerinde toplu iş sözleşmesi yapılamıyacağma karar veren İstanbul 13. Asliye Hukuk Mahkemesi'nin kararma (16) iştirak edemiyoruz. Diğer taraftan Yargıtay 4. Hukuk Dairesi de nisbeten eski bir kararında (17) yine ayni probleme değinerek ve yukarıda anılan Geçici Komisyon Raporu'na dayanarak 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nun bir kural olarak işkolunda toplu iş söz- (12) Toplu Sözleşme, Grev ve Lokavt Kanunu Tasarısı ve Geçici Komisyon Raporu 1/273, Geçici Komisyon E 1/273 K 5, (13) Yarg. 9. H. D. E 129 K 160. (14) Oğuzman, Hukukî Yönden Grev ve Lokavt, 1964, s. 43; Sungurbey, Işkolundaki Toplu Sözleşme Karşısında İşyerinde Toplu Sözleşme Yapma Yetkisi - Toplu Sözleşmede Özellik İlkesi, İstanbul Hukuk Fakültesi Mecmuası, 1964, C. XXX. Sayı 1-2, s (15) Sungurbey, s (16) İstanbul 13. Asliye Hukuk Mahkemesi Karan 964/ (17) Yarg. 4. H. D E K 8498.
11 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU İŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 5()7 leşmesi 3 r apılması ilkesini kabul ettiğini, işyerlerinde yapılacak sözleşmeleri ise bunun tamamlayıcısı olarak benimsendiğini açıklamıştır. Doktrinde Mimaroğlu da (18) bu prensibi isabetli bulmaktadır. Bu durum karşısında toplu iş sözleşmesinin birleşimi problemine dönersek netice şu olacaktır : Bu son görüş kabul edilecek olursa işkolunda bir toplu iş sözleşmesi yapıldıktan sonra bu işkolu toplu iş sözleşmesinin kapsadığı bir işyerinde ayrıca bir işyeri toplu iş sözleşmesi yapılamıyacağına veya yapılsa dahi ^tamamlayıcı nitelikte olacağına göre, toplu iş sözleşmelerinin birleşimi bahis konusu olmıyacaktır. Zira, tamamlayfcı nitelikteki toplu iş sözleşmeleri (convention collective complementaire stricto sensu), esas olan toplu iş sözleşmesine ilâve edilen, onun hükümlerini ihlâl etmeyen ve onun uygulama alanı içerisinde bulunan sözleşmelerdir (19). Fakat bu görüşün müdafaası kanaatımızca çok zordur. Zira, yukarıda da işaret ettiğimiz gibi, Geçici Komisyon Raporu'nda yer almış olan işkolu esasının önceliği prensibi 7. maddenin Senato tarafından değiştirilmesinden sonra önemini kaybetmiştir. 275 sayılı Kanun'un ruhu bakımından da işkolu toplu iş sözleşmesinin yapılır/asından sonra onun kapsamına giren yerlerde işyeri toplu iş sözleşmesi yapılamıyacağı sonucuna varmak mümkün değildir. Bilâkis, işyerinin özelliklerini esas tutan işyeri toplu iş sözleşmesinin yapılmasının hiçbir şekilde kısıtlanmaması doğrudur. Tatbikat, işyeri toplu iş sözleşmelerinin işkolu toplu iş sözleşmelerine nazaran önemini ortaya çıkartmış bulunmaktadır. Şu halde hem işkolunda hem de o işkolunun kapsadığı işyerlerinde ayrı ayrı işkolu ve işyeri toplu iş sözleşmelerinin yapılabileceği esasına varılmak iktiza ettiğine göre, ortada gerçek anlamda bir birleşim hali mevcuttur. Başka bir deyimle, bir işkolu toplu iş sözleşmesinin kapsamına giren bir işyerinde çalışanların hizmet münasebetlerine uygulanacak ayrıca bir işyeri toplu iş sözleşmesi yapılabilir. Bir işyerinde çalışan ve bir işkoluna mensup işçilere uygulanacak iki ayrı toplu iş sözleşmesi (işkolu ve işyeri) mevcuttur. Bir işyeri toplu iş sözleşmesi mevcut iken o işyerini kapsamına alan bir işkolu toplu iş sözleşmesi de akdedilebilir. Bunlar birbirini tamamlayıcı nitelikte olmayıp bağımsız iki toplu iş sözleşmesi olarak kabul edilmek lâzımgelir. Demek ki, şahsen işçiler iki toplu iş sözleşmesi ile bağlı- (18) Mimaroğlu, s (19) Aubert, s. 31.
12 568 TURHAN ESENER dırlar. Bundan başka toplu sözleşmelerle bağlı bulunan işçilerin şahıslarından 'başka, yer olarak, o işyeri de hem işkolu hem de işyeri sözleşmesinin kapsamına girmiştir. Bundan da şunu anlıyoruz : işgüvenliği, disiplin cezalan, çalışma süreleri gibi birçok âmir hükümler sadece toplu iş sözleşmesinin tarafı olan meslekî teşekküllerin üyelerini değil, işyeri olarak düşünüldüğü takdirde, orada çalışan bütün işçileri kapsar. Zira, o işyeri bir bütün olarak toplu iş sözleşmesinin kapsamına girmiştir. O işyerinin özelliği ile ilgili bütün hususlar toplu iş sözleşmesi tarafından düzenlenmiştir. Bir cümle ile işyeri, toplu iş sözleşmesinin kapsamına girmiştir. Şu halde, şahıs bakımından değil, işyeri bakımından da düşünüldüğü zaman yine işyeri ve işkolu toplu iş sözleşmesinin içtima ettiği müşahade edilebilir. O işyeri her ikisinin de ayrı ayrı kapsamına girmektedir. Buna karşılık, bir işkolunda toplu iş sözleşmesini ancak o işkoluna 11 Ağustos 1964 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunan İşkolları Yönetmeliği'nde (19a) tesbit edilmiş bulunan numaralara göreve işkolları itibariyle kurulmuş bulunan sendikalar ve federasyonlar aktedebilirler. Diğer işkollarındaki sendikalar o işkoluna dahil işyerinde, çalışan işçiler arasında üyesi bulunsa dahi toplu iş sözleşmesi yapamazlar. Yönetmeliğin 7. maddesine göre «Bir işyerinde yürütülen esas işe yardımcı olarak yürütülen işlerde çalışan işçiler asıl işin dahil olduğu işkolundan sayılırlar. Bu gibi işçiler kendi mesleklerinin asıl iş olarak yürütüldüğü işyerlerinin dahil bulunduğu işkollarındaki sendikalara da girebilirler». Şu halde, işçilerin kendi işlerinin asıl iş olarak yürütüldüğü işyerlerinin dahil bulunduğu işkollarındaki sendikalardan, toplu iş sözleşmesini, ancak o işkolundaki sendika yapabileceğinden başka işkolundaki sendikaların yetkisi bulunmıyacak ve böylece ayni işkolunda toplu iş sözleşmelerinin birleşimi bahis konusu edilemiyecektir. 2. İkinci ihtimal 275 sayılı Kanun'un 6. maddesi dolayısiyle ortaya çıkmaktadır. «Toplu iş sözleşmelerinde taraf olan işçi veya işveren teşekkülünün sözleşmenin yapılması veya sözleşmeye katılması sırasında mensubu olan işçi veya işverenin o teşekkül ile ilgisinin daha sonra herhangi bir suretle kesilmesi halinde dahi, sözkonusu işçi veya işveren, sözleşmenin değiştirilmesi veya yenilenmesi suretiyle getirilen hükümler dışında, o sözleşme ile bağlı kalır». (19 a) RG 11 Ağustos 1964, sayı
13 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU iş SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 569 Bu 1. fıkra hükmünden anlaşıldığı üzere süreli toplu iş sözleşmesinde taraf olan işçi veya işveren teşekkülünün mensubu olan işçi veya işverenin daha sonra o teşekkülle ilgisinin kesilmesi halinde dahi o sözleşmeden faydalanmaya hakkı vardır. Çünkü toplu iş sözleşmesinin yapılması anında onun tarafı olan sendikanın üyeleri için o sözleşme hükümleri bir müktesep hak teşkil eder. Hattâ Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin tarihli kararma göre (20) «Bu bağlılık kanundan doğduğu için bu çeşit olaylarda 274 sayılı Kanun'un 21. maddesi gereğince taraf işçi teşekkülünün yazılı muvafakatinin aranması sözkonusu olamaz ve 6. maddenin 1. fıkrası hükmünce toplu sözleşmeyle bağlı olan işçinin dayanışma aidatı ödemesi de sözkonusu edilemez. Dayanışma aidatına ilişkin hükümler 275 sayılı Kanun'un 1. maddesinin 3 numaralı bendiyle düzenlenmiş ve işçi teşekkülünün faaliyetine katılmamış bir işçinin yapılan toplu sözleşmeden yararlanması şartları anılan hükümde gösterilmiştir». 275 sayılı Kanun'un 6. maddesi gereğince sendikadan ayrılmış olmasına rağmen toplu iş sözleşmesinden faydalanmakta devam eden işçi veya işveren o arada başka bir sendikaya girmek suretiyle o sendikanın akdetmiş bulunduğu toplu iş sözleşmesinin uygulanma alanına da gireceğinden (Toplu sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça) gerçek anlamda bir birleşim hali bahis konusu olabilir. Hattâ sendikasından ayrılan işçi dayanışma aidatı ödemek suretiyle başka bir sendikanın akdetmiş olduğu toplu sözleşmeden faydalanması halinde de telâhuk hali düşünülebilir. 3. En fazla temsil yetkisini haiz olan sendikanın toplu, iş sözleşmesini akdettikten sonra bu yetkisini kaybetmesi üzerine en fazla temsil yetkisini kazanan sendikanın bir İkinci toplu iş sözleşmesi yapmak istemesi hali Burada bahis konusu olan probleme konu olan olay şudur: Bir işyerindeki sendikalardan birisi işyeri esası üzerinden bir toplu iş sözleşmesi akdettikten sonra en ziyade temsil yetkisini kaybetmekte, bir diğer sendika ise, üyelerinin adedinin artması sonucu, en ziyade temsil yetkisini kazanarak işvereni ayni işyerini kapsıyacak olan ikinci bir toplu iş sözleşmesi akdetmeye çağırmaktadır. Ayni problem ve olay bir işkolunda da iki federasyon veya Türkiye çapında faaliyette bulunan sendikanın yetkisi dolayısiyle çıkabilir., (20) Yarg. 9. H. D. E 3403 K 4045.
14 570 TURHAN ESENER En ziyade temsil yetkisini kazanan sendikaya da sonradan toplu iş sözleşme yapma yetkisi verilecek olursa o işyeri birden fazla toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek, böylece birleşim hali bir kere daha karşımıza çıkacaktır. 275 sayılı kanunumuzda bu hususta bir açıklık olmadığından tatbikatta ortaya zorluk çıkacağı şüphesizdir. Bu konuda mahkemelerimizin tatbikatından iki misâl vermek faydalı olacaktır. a) Türkiye-Banka îşçileri Sendikası (Bank-İş) Türkiye İş Bankası A. Ş.'nin işyerinde çalışan üyeleri adına tarihinde tarihine kadar toplu iş sözleşmesi akdetmiştir. Türkiye îş Bankası A. Ş. mensupları sendikası ise üyeleri adına toplu iş sözleşmesi yapmak üzere harekete geçmiş ve tarihli Milliyet Gazetesi'nde bunu ilân etmiştir. Bank-İş'in itirazı üzerine Bölge Çalışma Müdürlüğü tarihli kararı ile diğer sendikanın toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili olmadığına karar vermiştir. Muteriz sendika İstanbul 13. Asliye Mahkemesi'nden bu kararın kaldırılmasını istemiştir. Asliye Mahkemesi (21) özet olarak, daha evvelce aiktedilmiş bir toplu iş sözleşmesi varken, ikinci bir teşekkülün işverenle yeni bir toplu iş sözleşmesine çağırmağa ve sözleşme yapmağa hakkı olduğuna karar vermiştir. Çünkü bu haktan men eden bir müeyyide ve hüküm kanunda mevcut değildir. Aksi takdirde yeni teşekkülün faaliyetinden ve mevcudiyetinden bahsolunamıyacağı gibi üyelerinin ve hattâ âmmenin menfaat ve hakları haleldar edilmiş olur. Bununla beraber ayni mahkeme anılan hükmünü bir tavzih kararı ile aydınlatmıştır (22). Bu tavzih kararında, aktedilmiş bulunan toplu iş sözleşmesi süresi içinde yürürlükte bulunduğundan ancak süresinin hitamında sözü geçen toplu iş sözleşmesi uzatılsa dahi hiçbir kayda tâbi olmaksızın yeni bir sözleşme yapılmasının mümkün olduğu belirtilmiştir. b) Bu konuda Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin vermiş olduğu karar konumuz bakımından çok ilgi çekicidir (23). Olay şu idi: Erzurum Doğu İlleri DES-GİS Sendikası, Devlet Su İşleri 8. Bölge Müdürlüğü işyerleri için DSİ Genel Müdürlüğü ile (21) 13. Asliye Hukuk Mahkemesi, E 964/201 K 965/9. (22) 13. Asliye Hukuk Mahkemesi, E 964/201 K 965/7. (23) Yarg. 9. H. D E 4612 / K M'* 1 u "* * ÜHII. ll ı <»>*««< ll«wl»4l If IHKŞItt'tlIltiJV^ :l».»^; :ll* ti İt M»,MMWWM»» >*' I
15 TÜRK İŞ HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU İŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 57J toplu iş sözleşmesi yaptığını, ancak DSÎ Enerji ve Su İşleri Sendikası'mn toplu iş sözleşmesi kapsamına giren işyerlerinde çoğunluğu elde ettiğinden söz ederek, ayni işyerleri için yeniden toplu iş sözleşmesi yapmak teşebbüsünde bulunduğunu, halbuki ayni toplu iş sözleşmesi yapılamıyacağmı ileri sürerek Bölge Çalışma Müdürlüğü'nce verilen kararın iptal edilmesini istemiştir. Erzurum 1. Asliye Hukuk Mahkemesi (İş) itiraz talebim haklı görerek sonradan çoğunluğu kazanmış olan sendikanın ayni işyerleri için ikinci defa sözleşme yapmağa hakkı 'bulunmadığına karar vermiştir. Bu karara HUMK'nun 427. maddesi gereğince itiraz edilmesi üzerine 9. Hukuk Dairesi aşağıdaki gerekçe ile itirazı red ve Asliye Mahkemesi kararını onaylamıştır. Dairenin kararını şu şekilde özetlemek mümkündür : Toplu iş sözleşmeleri işçi ve işveren ilişkilerinde hukukî bir düzen kurulmasını hedef tutmaktadır. Böylece, emekle sermaye arasındaki çatışma, dengesizlik ortadan kaldırılmış, uyuşmazlıklar en az sınıra indirilmiş ve bu düzenin o sözleşme yürürlükte olduğu sürece devamı sağlanmış olur. 275 sayılı yasanın 3. maddesinin 1 no. lı bendinin son fıkrası, 5. ve 6. maddeleri ile 12. maddenin 3 no. lı bendinin 2. fıkrası (temsil yetkisini haiz olmayan ve fakat süresinde itiraza uğramamış bulunan teşekkül tarafından toplu iş sözleşmesinin geçerli olduğunu öngören hüküm) bu düşünceyi haklı göstermektedir (24). O halde işkolu esası üzerine kurulmuş işçi teşekkülü tarafından yapılmış bir toplu iş sözleşmesi yürürlükte oldukça ayni işkolunda ayni konuda diğer bir toplu iş sözleşmesi yapılamıyacağı gibi işyeri esasına göre kurulmuş işçi sendikası tarafından bir veya birden fazla işyerleri için toplu iş sözleşmesi yapılmış ise, bu sözleşme yürürlükte olduğu sürece ayni işyeri veya işyerleri için ayni konuda diğer bir işçi teşekkülü tarafından yeniden sözleşmesi yapmak istediği andaki durumuna göre incelenir. Bundan sonra çoğunluğun kaybedilmesi o sözleşmenin geçersiz sayılmasını gerektirmez. Çağrıya katılmıyan işçi teşekkülü yeniden toplu iş sözleşmesi yapamayıp ancak yapılan sözleşmeye katılabilir. Kanaatimizce 9. Hukuk Dairesi problemi kökünden halletmiş ve isabetli olarak yeni bir birleşim haline meydan vermemiştir. Aksi takdirde kanuna karşı hile ve muvazaa yolları açılmış olurdu. (24) Fikrimizce 275 sayılı Kanun'un 4. maddesinin 4. fıkrası da sözleşmenin feshini âkid taraflara (o anda en çok üyesi bulunmasa dahi) bırakmakla bu görüşü kuvvetlendirmektedir.
16 572 TURHAN ESENER Kaldı ki, grev kararı alma yetkisi, menfaat uyuşmazlıklarında toplu görüşme ve uzlaştırma safhalarına iştirak etmiş olan teşekküle aittir (25). Netice olarak denilebilir ki, Türk iş hukukunda işkolu veya işyeri esasına göre yapılmış bir sözleşmenin süresi içinde çoğunluğun başka bir teşekkül tarafından kazanılmış olması bir birleşim haline sebep olamaz. 4. İşyeri toplu iş sözleşmesinin teşmil edilmiş bir toplu iş sözleşmesi ile birleşimi 275 sayılı Kanun'un 8. maddesinin 1. fıkrasının ilk cümlesine göre, «Bir toplu iş sözleşmesinin kapsadığı işçiler ayni işkolunda çalışan işçilerin çoğunluğunu teşkil ediyorsa, Bakanlar Kurulu, Yüksek Hakem Kurulu'nun istişarî mütalâasını aldıktan sonra, bu toplu iş sözleşmesini ayni işkolundaki diğer işçilere ve onları çalıştıran işverenlere bir kararname ile teşmil edebilir». Bu hükümden anlaşılacağı üzere, ister işyeri ister işkolu toplu iş sözleşmesi bahis konusu olsun o sözleşmenin kapsamına giren işçilerin adedi, ayni işkolunda çalışan işçilerin çoğunluğunu teşkil etmesi şartıyla Bakanlar Kurulu o sözleşmeyi ayni işkolundaki diğer işçilere teşmil edebilir. Böylece, bir toplu iş sözleşmesi teşmil edilmiş diğer bir toplu iş sözleşmesi ile içtima edebilir. V. Toplu iş sözleşmelerinin birleşimi çatışmasının çözümü 1. Genellik ve özellik prensipleri Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı gibi Türk iş hukukunda belirli sınırlar içinde olmakla beraber yine de toplu iş sözleşmelerinin birleşimi bir vakıadır. Durum böyle olunca ayni iş münasebetini idare eden muhtelif toplu iş sözleşmelerinden hagisinin veya bunların ihtiva ettiği hükümlerden hangilerinin uygulanacağı probleminin çözümlenmesi icap eder. Doktrinde bu problemin halli için herşeyden önce tarafların bu husustaki iradelerine bakılmaktadır. Taraflar açıkça veya zımmî olarak, iradelerine uygun olarak yapmış oldukları toplu iş sözleşmelerinin uygulama alanını sımrlaya- (25) Oğuzman, Grev ve Lokavt, s. 39.
17 TÜRK tş HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU İŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 573 bilirler ve kapsamını tâyin edebilirler. Neticede taraflar toplu iş sözleşmelerindeki hükümlerin bir kısmının kapsamına girdikleri diğer toplu iş sözleşmesinin hükümlerine nazaran daha'üstün olduğunu kabul edebilirler. Ancak, her iki toplu iş sözleşmesinde de bu şekilde sınırlayıcı şartlar vazedilmişse, o zaman birleşim çözümü kurallarına başvurmak icap eder. Ayni şekilde tedahül etmiş bulunan toplu iş sözleşmelerinde bu hususla ilgili herhangi bir hüküm mevcut olmadığı hallerde de sözü geçen kurallara başvurmak lâzımdır. Bu hususta iş hukuku doktrininde bilhassa iki görüş ve sistem mevcuttur: a) Genellik prensibi veya genel olan toplu iş sözleşmesinin üstünlüğü prensibi Doktrinde hâkim olan bir görüşe göre toplu iş sözleşmesinin birleşiminden doğan ihtilâflar genellik prensibi (principe de la generalite) veya teklik prensibi (Prinzip der Tarifeinheit) ile halledilmek lâzımıdır. Bu prensip gereğince sadece iş münasebeti değil işyeri de sadece bir tek toplu iş sözleşmesinin kapsamına girer. Böylece birleşim halinde bulunan toplu iş sözleşmelerinin uygulanmasında bunların farklı hükümlerinin telif edilerek, meselâ işçi lehine daha yararlı olan hükümlerin uygulanması imkânı ortadan kalkmaktadır. Toplu iş sözleşmesi ile ferdî hizmet akitlerinin arasındaki düzeni tertipleyen sistemin aksine bir hizmet münasebetinin ancak bir tek toplu iş sözleşmesinin kapsamına gireceği kabul edilmektedir. Bu prensip özellikle Alman hukukunda kabul edilmektedir (26). Bu prensip gereğince genel olan toplu iş sözleşmesi, daha özel olan toplu iş sözleşmesini bertaraf edecektir. Çünki bir toplu iş sözleşmesi genel oldukça, yani uygulanma alanının kapsamı genişledikçe, diğer toplu iş sözleşmelerine nazaran bir üstünlük elde eder, onlardan daha fazla korunmaya hak kazanır. Gerçekten bir toplu iş sözleşmesinin uygulama alanı genişledikçe işçi ve işveren için ücretlerin birleşimi tehlikesi gittikçe azalır. Fakat muhtelif toplu iş sözleşmelerinden hangisinin uygulama alanı daha geniştir? Bazı müellifler bu hususta coğrafî esaslara dayanarak, millî toplu iş sözleşmelerini mahallî toplu iş sözleşmelerinden daha genel olarak kabul etmektedirler (27). Diğer bazı Alman hukukçuları ise, (26) Hueck - Nipperdey - Stahlhacke, No. 258; Strümpel, Der Tarifvertrag im französischen Recht, anhand des deutschen Rechts vergleichend dargestellt, 1963, s. 99. (27) Meselâ: Sclrvveingraber, ZBJV 1947, s. 198 : Lamdesvertrâge brechen lokale Vertrâge.
18 ""«" '"l'h» ' Mmıı.»»!*!! nn«fm.imma ııaı«waıı ı. 574 TURHAN ESENER toplu iş sözleşmelerinden hangisi en çok ferdî hizmet akdini kapsıyorsa onu esas alarak üstünlük tanımaktadırlar (28). Bu müelliflere göre ferdî hizmet akdine uygulanması zorunlu bulunan toplu iş sözleşmesinin normatif kuralları, o sözleşmeyi akteden sendikaların, kendi üyelerinin iradelerinin üstünde olan toplu iradeleriyle meydana gelmiştir. O halde bir toplu iş sözleşmesinin kapsamı ne kadar geniş ise sözleşmeyi meydana getiren toplu irade de o derecede müessirdir. Böylece, en fazla sayıda hizmet akdine uygulanan toplu iş sözleşmesi en kudretli olacağından diğerlerine üstün sayılmalıdır. Genellik prensibinin tenkidini yapmadan evvel sade bu sonuncu görüşü tartışmak icap ederse, bunun derhal Türk iş hukukuna yabancı olduğunu kabul etmek icabeder. Zira, toplu iş sözleşmesinin normatif (düzenleyici) kurallarının ferdî hizmet akdi karşısında emredici tesiri yukarıda açıkladığımız gibi, Alman hukukunda kabul edilen görüşün aksine, sendikaların toplu iradelerinin ferdî iradeye üstünlüğünden değil, doğrudan doğruya kanunkoyucunun vaz'ettiği kanunî hükümden ileri gelmektedir. Binaenaleyh, kapsamına aldığı ferdî hizmet akitlerinin adedine göre toplu iş sözleşmelerine hukukî kıymet izafe etmek Türk iş hukukunda mümkün değildir. b) Özellik prensibi Toplu iş sözleşmelerinin birleşimi sebebiyle çıkacak ihtilâfı halletmek üzere doktrinde ileri sürülmüş olan ikinci sistem özellik prensibidir (principe de la specialite-spezialitâtsprinzip). Toplu iş sözleşmelerinin kapsamının genişletilmesi eğilimi iş şartlarını yeksenak hale getirmekle birçok işyerlerinin özelliklerinin icabettirdiği ihtiyaçları karşılıyamamakta olması Alman hukukçularının özellik prensibini ortaya atmalarını sağlamıştır (29). Alman Yargıtayı da bu sistemi kabul etmektedir (30). Bu sistem menşeini 23 Aralık 1918 tarihli Alman Toplu İş Sözleşme Yönetmeliği'nde bulur (31). Bunun ikinci paragrafı toplu iş sözleşmeleri arasın- (28) Kaskel - Dersen, Arbeitsrecht, Berlin 1932, s. 82. (29) Özellikle Hueck - Nipperdey, Lehrbuoh II (1957), s. 464; Hueck - Nipperdey - Stablhacke, No (30) Bundesarbeitsgericht, 1957, s. 188 ve 239. (31) Verordnung über Tarifvertrâge, Reichsgesetzblatt 1918, s vd.
19 TÜRK tş HUKUKU YÖNÜNDEN TOPLU İŞ SÖZLEŞMELERİNİN BİRLEŞİMİ 575 da çıkacak ihtilâfları işyeri esası üzerinden en fazla uygulama alanı bulunan toplu iş sözleşmesinin hükümlerini uygulamak suretiyle hal ediyordu. Bu hüküm ratio'su şu idi: Uygulanması icap eden toplu sözleşme, işyerinin ihtiyaçlarını en iyi karşılıyanıdır (Betriebsnâheprinzip). Dahilî bakımdan o işyerinde birden fazla toplu sözleşme varsa, o zaman bunlardan en fazla sayıda hizmet akdine uygulananı esas olarak kabul edilir (Prinzip der grössten Zahl). Dış bakımdan özel toplu iş sözleşmesi (işyeri), işyerinin şartlarına daha çok uyduğu için, genel nitelikteki diğer toplu sözleşmelere üstündür. Bu sisteme dayanarak Hueck - Nipperdey gibi birçok Alman hukukçuları lex specialis generali derogat (özel kanunun genel kanuna nazaran önceliği vardır) formülünü kıyas yolu ile ileri sürmüşlerdir (32). Ancak, incelemekte olduğmuz konu bakımından bu formülün muhtevasının araştırılması icap eder. Zira, özel kanunun önceliği prensibi şu neticeyi verir : İki kanundan genel nitelikte olanı, özel kanun tarafından tamamlanır. Şu halde genel ve özel kanunlar bir bütün teşkil eder. Ancak iki kanunun hükümleri arasında tezat var-, sa o zaman lex specialis uygulanır. Şu halde lex specialis generali derogat prensibinin kıyas yolu ile uygulanması hatalıdır (33). 2. Genellik ve özellik prensiplerinin eleştirilmesi Hem genellik hem de özellik prensipleri ihtiyacı karşılıyacak nitelikte değildir. Gerçekten her iki sistemin uygulanmasında bazı güçlükler çıkabilir. Bir toplu iş sözleşmesinin uygulama alanı bunun, şahıs, yer ve işkolu itibariyle uygulanma alanının sentezinden ibarettir. Bir toplu iş sözleşmesi işyeri bakımından özel olduğu halde işkolu bakımından da genel olarak tavsif edilebilir. Bundan başka, genellik prensibi kabul edilecek olursa iş şartları genelleştirilmek suretiyle lüzumlu rekabet ortadan kalkacak, özellik prensibi uygulanacak olursa, işkolu toplu iş sözleşmelerinin âmir hükümlerinin kıymeti, işverenlerin tahriki ile yapılacak işyeri toplu iş sözleşmeleri ile ortadan kalkmış olacaktır. Sonuç olarak denebilir ki, toplu sözleşmeler arasındaki ihtilâflar, bu sözleşmelerin uygulanma alanı kıstasından hareket edilerek çözülmemelidir. (32) Hueck - Nipperdey, s. 464; yine bk. Sungurbey, s (33) Ayni fikirde Aubert, s. 74.
20 576 TURHAN ESENER 3. Toplu iş sözleşmeleri arasındaki ihtilâfların çözümünde zaman faktörü Genellik ve özellik prensiplerinin mahzurları ortaya dökülünce akla zaman faktörü gelmektedir. Birden fazla toplu iş sözleşmesi ayni hukukî değeri taşıdığına göre aralarındaki ihtilâf zaman faktörü gözönünde tutularak çözülemez mi? Nasıl ayni konuda mevcut iki kanundan daha yeni olanı uygulanırsa (lex posterior priori derogat), ayni şekilde iki toplu iş sözleşmesinden in'ikad tarihi itibariyle daha yeni olanının hükümleri eski sözleşmenin kendisine aykırı hükümlerini ortadan kaldırır. Böyle bir çözüm yolu ancak birden fazla toplu iş sözleşmesinin taraflarının ayni olması halinde düşünülebilir. Bu halde ise toplu iş sözleşmelerinin tadili ıbahis konusu olur. Sonraki tarihli sözleşme eskisini tadil eder. Fakat, birden fazla toplu iş sözleşmesinin tarafları farklı ise, zaman faktörüne başvurarak lex posterior kuralını uygulamak fikrimizce mümkün değildir. Çünkü her iki sözleşme ayrı iradelerin beyan edilmesiyle meydana gelmiştir. Böylece tarafların iradelerine başvurarak sonradan aktettikleri hükümlerin asıl iradelerine uygun olduğu sonucuna vanlmıyacak ve lex posterior prensibi faydasını kaybedecektir. İhtilâfların hallinde, ilk yapılan sözleşmenin asıl olduğu, sonradan yapılan sözleşmelerin bunu değiştirmiyeceği sistemi de ileri sürülmüştür (prior tempore, potior iure). Ayni iş şartlarını düzenleyen teşekküllerden bir grup bir sözleşme akdettikten sonra bunun normatif hükümleri o sözleşmenin yürürlüğü süresince asıl olarak kabul edilmelidir. Yukarıda izah edilen sebeplerle, zaman itibariyle ilk aktedilen sözleşmeye üstünlük veren bu prensip de kabul edilemez. 4. Birden fazla toplu iş sözleşmesinin hükümlerinin birlikte uygulanması, en fazla işçi yararına şart prensibi Fransız hukuku Alman doktrinindeki genellik ve özellik prensiplerini kabul etmemekte, birden fazla toplu iş sözleşmesinin uygulanması icabettiği hallerde bunların müştereken uygulanması noktasından hareket ederek, aradaki ihtilâfı «en ziyade işçi lehine şart» prensibi ile telif etmek suretiyle halletmektedir (34). Kanaati- (34) Durand, No. 201, s. 570.
Toplu İş Sözleşmesinin Ard Etkisi 781 H TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ARD ETKİSİ Arş. Gör. Sevil DOĞAN * I. GİRİŞ Hukuk düzeninde sona erme ya da sürenin dolması sonucu bir hukuk işlemin ortadan kalkması, belirtilen
Av. İlhan DOĞAN MESS Hukuk Müşaviri Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma 1. GİRİŞ Toplu iş sözleşmesi, işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında, iş sözleşmesinin yapılması,
TOPLU ĐŞ SÖZLEŞMESĐNDEN YARARLANAMAYACAK ĐŞÇĐLER Yrd.Doç.Dr. Talat CANBOLAT Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi I. GĐRĐŞ Sendikaların doğup güç kazanmasıyla, işçiler, toplu iş sözleşmesi yapma hakkını
Av. Mesut ULUSOY MESS Hukuk Müşaviri Yetki Belgesinin T S Yürürlük Başlang ç Tarihinden Daha Sonra Alınması GİRİŞ Toplu iş sözleşmesi bağıtlayabilmek için, öncelikle toplu iş sözleşmesi tarafı olacakların
Kiralık Aile Konutlarında Kira Sözleşmesine Taraf Olmayan Eşin Hukuki Durumu İÇİNDEKİLER I. Giriş II. III. IV. Aile Konutu Kavramı Eşlerin Hukuki İşlem Yapma Özgürlüğü ve Diğer Eşin Rızası Kiralık Aile
BİREYSEL BAŞVURUNUN ANAYASA YARGISINA ETKİSİ: ON YIL YASAĞI VE KADININ SOYADI ÖRNEĞİ Dr. Emir KAYA* Özet Bu çalışmada, Anayasa nın 152. maddesinde itiraz başvuruları için hüküm altına alınmış olan, daha
makaleler Serkan AĞAR / M. Kağan ELLER YASAL VEKALET ÜCRETİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ VE KDV KARŞISINDAKİ DURUMU Serkan AĞAR M. Kağan ELLER I. GİRİŞ Avukatın, davayı kaybeden taraftan yasal vekalet ücreti namıyla
6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununda Toplu İş Sözleşmesinin Teşmili İbrahim SUBAŞI Özet: Teşmil; yürürlükte bulunan bir işkolu veya işyeri Toplu İş Sözleşmesi uygulama alanının, o işkolunda
İCRA VE İFLAS HUKUKUNDA BAŞKASINA AİT MADDİ HAKLARIN DAVA EDİLEBİLDİĞİ HALLER Başkasına ait maddi hakların dava yahut takip yoluyla hukuki ileri sürülebilirliği konusu taraf kavramı ile sıkı irtibat halindedir.
4857 SAYILI İŞ KANUNU - I GEREKÇELER, İLGİLİ YARGI KARARLARI, YÖNETMELİKLER VE İDARİ PARA CEZALARI AÇIKLAMALAR Bu çalışmada 4857 sayılı İş kanunun ilk 62 maddesinin gerekçeleri ile söz konusu maddelere
İŞ HUKUKUNDA REKABET YASAĞI SÖZLEŞMESİNİN GEÇERLİLİK KOŞULLARI A. Eda MANAV GİRİŞ İş hukukunda rekabet yasağı, iş sözleşmesi devam ederken ve iş sözleşmesi sona erdikten sonra rekabet etmeme borcu olarak
6552 SAYILI KANUNLA ALT İŞVEREN KURUMUNDA YAPILAN YENİ DÜZENLEMELER VE DEĞİŞİKLİKLER İbrahim AYDINLI * ÖZET Bugüne kadar 4857 Sayılı İş Kanununda asıl işveren- alt işverenlik ilişkisine yönelik pek çok
6102 Sayılı Türk Ticaret Kanununun Anonim ġirketlerle Ġlgili BaĢlıca Yeni ve Farklı Düzenlemeleri Abant, 22 Ekim 2011 Prof. Dr. Seza Reisoğlu TBB Hukuk BaĢdanıĢmanı Tebliğ A. GENEL OLARAK I. 6102 sayılı
KISIM IV MİRASÇILARIN KENDİLERİNE AİT VERGİ YÜKÜMLÜLÜKLERİ 1. GENEL AÇIKLAMA Yukarıdaki III no.lu kısımda ölen kişiye ait vergisel yükümlülüklerin neler olduğu ve mirasçılar tarafından bu yükümlülüklerin
T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MEDENİ HUKUK (ÖZEL HUKUK) ANABİLİM DALI ÖLÜNCEYE KADAR BAKMA SÖZLEŞMESİ Yüksek Lisans Tezi Tekin Korkmaz 01911958 ANKARA- 2008 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ
FARKLI YARGI KOLLARINA MENSUP MAHKEMELER ARASINDAKİ HÜKÜM UYUŞMAZLIĞI Prof. Dr. Erdal TERCAN Anayasa Mahkemesi Üyesi Ankara 19 Eylül 2013 1 İÇİNDEKİLER 1 A GİRİŞ 4 B YARGI KOLLARI (ÇEŞİTLERİ), YARGI YOLU
6356 SAYILI YENİ SENDİKALAR VE TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ KANUNU NUN SENDİKAL GÜVENCELER KONUSUNDA GETİRDİĞİ DEĞİŞİKLİKLER VE HUKUKİ SONUÇLARI Muhittin ASTARLI * ÖZET 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi
GERÇEK KİŞİLERİN TACİR SIFATINA SAHİP OLMA VE İFLÂSA TABİ TUTULMA ŞARTLARI KONUSUNDAKİ YARGITAY UYGULAMASI Doç. Dr. Ahmet Battal firstname.lastname@example.org Gazi Ünv. TTEF. Ticaret Hukuku Öğretim üyesi İNCELEME
TÜRKİYE İŞVEREN SENDİKALARI KONFEDERASYONU SORU, CEVAP VE SORUNLARIYLA İŞ HUKUKUNDA ALT İŞVEREN TÜRKİYE İŞVEREN SENDİKALARI KONFEDERASYONU 15 Şubat 2012 Yayın No: 318 Haberleşme Adresi: Hoşdere Cad. Reşat
Doç. Dr. Murat ŞEN - Arş. Gör. Aslı NANECİ Melikşah Üniversitesi Hukuk Fakültesi Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisi ve Alt İşverenlik Sözleşmesi GİRİŞ Pratik hayatta
BELĐRLĐ SÜRELĐ ĐŞ SÖZLEŞMESĐ Şahin ÇĐL A- GĐRĐŞ VE KAVRAM Đş sözleşmesinin belirli süreli yada belirsiz süreli olmasının uygulanacak bazı hükümlerin tespiti bakımından büyük önemi vardır. Hemen belirtmek
Bankacılar Dergisi, Sayı 67, 2008 Genel Olarak Tüketici Kredileri ve Tüketici Kredilerinde Kişisel Teminatlar Prof. Dr. Selçuk Öztek * Konumuz tüketici kredilerinde kişisel teminatlar olmakla birlikte,
Bir Alt Lige İndirme Cezasının Türk (Spor) Hukukunda Yarattığı Fırtına Prof. Dr. Selçuk ÖZTEK* * Adalet Eski Bakanı. Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi. Temmuz 2011 de patlak veren şike