Deprem Derinliği: Depremler Ne Derinlikte Yaşanır? Deprem Derinliğinin Şiddete Etkisi Nedir?
Yüzeye Daha Yakın Depremler Daha Şiddetli Hissedilir mi?
Depremler, yer yüzeyinden yaklaşık 800 kilometre derinliğe kadar uzanan kabukta veya üst mantoda meydana gelir.[1] Derinliği 300 kilometreden fazla olan depremlere derin-odaklı deprem adı verilir. Bu kadar derin depremler neredeyse istisnasız olarak sadece yakınsak tektonik levhalar arasında, batan okyanus litosferinin etkisiyle meydana gelir.
Depremler teoride 800 kilometreye kadar olan her derinlikte meydana gelebilirler. Pratik olaraksa bugüne kadar tespit edilebilen en derin deprem, 2004 yılında Vanuatu'da meydana gelen 4.2 büyüklüğündeki bir depremdir: Bu deprem, yerin 735.8 kilometre altında yaşanmıştır.[2] Resmi olarak onaylanmamış olsa da 2015 yılında Ogasawara'da meydana gelen bir depremin 751 kilometre derinlikte yaşandığı hesaplanmıştır.[3]
Depremi Ne Kadar Uzaktan ve Şiddetli Hissedeceğimizi Ne Belirler?
Deprem Derinliği ve Frekans
Derin-odaklı depremler, yüzeyde çok az sarsıntıya sebep olurlar; çünkü bir depremin yüzeyi sallama gücü, depremin kaynağından uzaklaştıkça azalır.[4] Bunun sebebi, deprem sırasında oluşan yüksek frekanslı dalgaların mesafeyle birlikte çok hızlı bir şekilde sönümlenmesidir. Yüksek frekanslı dalgalar, yerin "bıçak saplanması" veya "tokmak vurması" gibi sert ve hızlı bir şekilde hareket etmesine neden olan dalgalardır. Bunlar yüzeye ne kadar çok ulaşabilirse (yani deprem yüzeye ne kadar yakın meydana gelirse), sarsıntı da o kadar şiddetli hissedilecektir. "Çalkantı" olarak tabir edilebilecek daha hafif sarsıntılara neden olan düşük frekanslı dalgalarsa daha uzaklara ulaşabilirler.
Bu nedenle 500 km derinlikte meydana gelen bir depremin yüzeydeki sallanma gücü, aynı depremin 20 km derinlikte meydana gelmesine göre önemli ölçüde daha azdır. Buna bağlı olarak da yüzeye daha yakın depremlerin yeryüzünde genellikle daha büyük yıkıma neden olması beklenebilir.
Bina Tipi
Ancak depremin ne kadar uzaktan ve şiddetli deneyimleneceğini belirleyen tek faktör mesafe değildir. Örneğin deprem sırasında bir binaya gelecek hasarın miktarı, binanın tipine göre de değişir. Genel olarak, evler gibi daha küçük binalar daha yüksek frekanslı dalgalar nedeniyle daha fazla hasar görür; bu nedenle genellikle evlerin ciddi şekilde hasar görmesi için odak noktasına nispeten yakın olması gerekir.[5] Yüksek binalar ve köprüler gibi daha büyük yapılar, düşük frekanslardan daha fazla zarar görür ve çok uzak mesafelerde meydana gelen depremlerde bile bu yapılar belirgin şekilde etkilenirler.
Yerel Toprak Koşulları
Toprak, bir depremde sallanmayı büyük ölçüde artırabilir. Örneğin kayadan toprağa geçen sismik dalgalar yavaşlarlar ama aynı zamanda büyürler. Bu nedenle yumuşak, gevşek bir zemin, aynı depremden aynı mesafedeki sert kayadan daha şiddetli sallanabilir.
Bu tür büyütmeye absürt bir örnek, 1989 Loma Prieta depremi sırasında San Francisco'nun Marina bölgesinde yaşanmıştır. Bu deprem San Francisco'dan 100 kilometre uzaktaydı ve Körfez Bölgesi'nin çoğu ciddi hasardan kurtulmuştu. Ancak, düzenli depolama alanlarındaki veya yumuşak topraklardaki bazı sahalarda önemli sarsıntılar ve mal kayıpları yaşandı.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Aynı faktörler, tortuların 10 kilometre kalınlığa kadar ulaşabildiği Los Angeles havzası gibi kalın tortularla kaplı alanlar için de geçerlidir. Bölgedeki bir depremden kaynaklanan sarsıntı, havzadaki bir bölgede, yakındaki dağlardaki sarsıntı seviyesinden 5 kat veya daha fazla olabilir.
Yönlenme Etkisi
Deprem dalgaları, kırılma yüzeyinden her yöne eşit olarak yayılmaz; fayın yönüne ve hareket yönüne bağlı olarak farklı yönlerdeki dalgaların özellikleri değişebilir. Eğer depreme bağlı bir kırılma fay hattı boyunca hareket ediyorsa, enerjiyi de hareket ettiği yöne odaklar ve böylece o yöndeki bir konum, faya aynı mesafede fakat ters yönde olan bir alandan daha fazla sarsılır. Buna yönlenme etkisi denir.
Deprem Derinliğinin Ne Önemi Var?
Depremlerin derinlikleri bize Dünya'nın yapısı ve depremlerin meydana geldiği tektonik ortam hakkında önemli bilgiler verir. Bunun en belirgin örneği, plakaların çarpıştığı ve bir plakanın diğerinin altına daldığı dalma-batma bölgeleridir (bunlara "yitim zonu" da denir).
Bir yitim zonu ile ilişkili depremlerin konumunu ve derinliğini dikkatlice çizerek, zonun ne kadar eğimli olduğu ve alçalan levhanın düzlemsel mi yoksa eğilip bükülmediği gibi bölgenin yapısının ayrıntılarını görebiliriz. Bu ayrıntılar önemlidir, çünkü bize dalma bölgesindeki deformasyonun mekaniği ve özellikleri hakkında fikir verirler.
En derin depremler, dalan levhaların (yani yakınsak levha sınırlarından Dünya'nın mantosuna inen okyanus levhalarının) çekirdeğinde meydana gelir. Bu tür iki plaka arasındaki plaka sınırı teması, Sumatra'da 2004 yılında yaşanan 9.1 büyüklüğündeki deprem ve 2011'de Japonya'da yaşanan 9.0 büyüklüğündeki deprem gibi çok büyük, sığ dalma-batma bölgesi depremlerini oluşturur ve yalnızca nispeten sığ depremlerdir (yaklaşık 60 kilometrede yaşanırlar).
Bununla birlikte, okyanus levhaları, daha derin dalma zonu ortamlarında çevreleyen mantoya göre nispeten soğuk olduğundan, bu levhanın çekirdeğindeki faylar kırılgan kalır ve 700 km'ye kadar derinliklerde depremler üretebilir (örneğin Japonya'nın altındaki Pasifik Plakası).
Levha manto içine dalarken, reoloji değişiklikleri (akışkanlığa karşı direnç, yani viskozite ile ilişkili özelliklerin değişimi) levhanın bükülmesine ve deforme olmasına neden olur ve bu da depremleri oluşturur. Bu tür olayların eğilimi, batma bölgelerinin enine kesitlerinde görülebilir ve "Wadati-Benioff Bölgeleri" olarak bilinir.
Kıtalar içindeyse, San Andreas gibi kıta levhası sınırında oluşan transform fayları boyunca, faylar sadece sığ kabukta (belki de yaklaşık 20 km derinliğe kadar) aktiftir.
Depremin Derinliğini Tespit Etmek Zordur!
Merkez üssünün yakınında ve üzerinde bir sismik istasyon olmadıkça, bir depremin derinliğini doğru bir şekilde belirlemek, genellikle yerini belirlemekten daha zordur. Bu nedenle, genel olarak, derinlik belirlemelerdeki hatalar, konum belirlemelerdekinden biraz daha fazladır.
İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.Soru & Cevap Platformuna Git
- 5
- 4
- 2
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- USGS. At What Depth Do Earthquakes Occur? What Is The Significance Of The Depth? | U.s. Geological Survey. (13 Şubat 2018). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2022. Alındığı Yer: USGS | Arşiv Bağlantısı
- USGS. M 4.2 - Vanuatu Region. (8 Nisan 2004). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2022. Alındığı Yer: USGS | Arşiv Bağlantısı
- M. Wei-Haas. Deepest Earthquake Ever Detected Struck 467 Miles Beneath Japan. (25 Ekim 2021). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2022. Alındığı Yer: Science | Arşiv Bağlantısı
- C. Frohlich. (2006). Deep Earthquakes. ISBN: 9780521828697. Yayınevi: Cambridge University Press.
- Earthquake Country Alliance. Earthquake Shaking. (6 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2022. Alındığı Yer: Earthquake Country Alliance | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/12/2022 09:19:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/13415
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.