Saç derisinin hemen altında olan saç folikülleri canlı ve bölünen hücrelerden meydana gelen küçük ceplerdir. Bununla birlikte saç foliküllerinden çıkan saçlar tamamen ölü hücrelerden oluşur. Bu nedenle saçın kendisi ölüdür. Saçları dökülen ve kel kalan insanlarda saç folikülleri canlılığını yitirmiştir. Saç folikülleri kan damarları ile kendi içindeki yağ bezleri ile beslenirler. Yağ bezleri saçların parlak olmasına neden olur. Keratin adı verilen ve saçın sertleşmesine neden olan protein oluşur.
Kişinin hastalanması ya da kötü beslenmesi halinde saçlardaki uzama durur. Bu sorun uzun süre devam ettiğinde saçlarda dökülme meydana gelebilir. Saçların yeniden uzamaya başlaması halinde, bu iyileşme belirtisi olarak kabul edilir. Keratin saçlar kadar tırnak sağlığı içinde önemlidir. Saçları sertleştirdiği gibi, tırnakların sertleşmesi içinde keratin gerekir.
Saç telinin yapısı
Saç telinin her biri üç katmandan oluşmaktadır. Kütikül dış katmanı, korteks orta, medulla ise iç katmanı oluşturur. Dış katman renksiz ve incedir. Saça rengini veren içinde melanin pigmentini barındıran orta katmanı korumakla görevlidir. Melanin iki türde olur. Bunların oranına bağlı olarak saçın rengi meydana gelir. Eumelanin fazla olduğunda siyah ya da kahverengi saçlar, pheomelanin fazla olduğunda saç rengi kızıl olur. Sarı renkli saçlarda melanin oranı çok azdır. Melanin üretimi melanositler tarafından yapılır. Melanini üretecek tirozinaz enzimlerinin yok olması yüzünden, saç renginin korunmasını sağlayacak melanin üretilemediğinde, saçlar önce grileşir ardından beyazlaşır. Bu etkiler sadece yaşla birlikte değil, stres ya da bazı hastalıkların etkisiyle de gelişebilir.
İnsanlarda bulunan tüyler iki türdür. İnce ve şeffaf tüyle vellus tipi, uzun görünen ve sık olan tüyler ise, terminal tüylerdir. Vücutta ellerin ayası ve ayak tabanları dışında diğer bölgeler tüylerle kaplıdır. Saçın orta kısmı olan korteksin şekli saça dalgalı düz ya da kıvırcık şeklini verir. Saçları düz olanlarda korteksin şekli silindirik, kıvırcık olanlarda ise oval şekildedir. Bu şekillerin oranları saçların şeklindeki kıvırcıklığı ya da düzlüğü belirler. Saç telindeki iç katman yani medulla, ışığı yansıtarak, saçlara renk tonlarını vermektedir. İnsanların saç özellikleri genetik etkenlerle belirlenir.
Saçların uzama dönemleri
İnsanların kafa derisinde yaklaşık 100.000 saç folikülü bulunmaktadır. Bunların her birinin uzama aşaması farklıdır. Saç telleri uzama, dinlenme ve dökülme sürecinden geçerler. Saçlar bir ay içinde ortalama 1,5 cm uzar. Saç telinin uzama hızı 2 yıl bu şekilde devam eder. Bundan sonra saç teli için dinlenme dönemi ve yeni gelen saç teline yer açma için dökülme dönemi başlar. Fakat kafa derisinde olan saçların % 90 kadarı her zaman uzama sürecinde olur.
Saç tellerinin yaşadığı bu döngü sırasında normalde 50-100 saç teli kaybı olur. Saçların dökülmesi aslında normaldir. Saç foliküllerinden farklı zamanlarda çıkan saç telleri dökülenlerin yerini alır. Bu doğal saç kaybını fark etmek olanaksızdır. Ancak bir aşamada saçlar her taraftan dökülmeye başlar. İnsanlarda görülen erkek tipi saç dökülmesinde bile, sahip olunan saçların sadece % 30-40 kadarı kaybedilir. Bu tür dökülmenin fazla görünme nedeni ise, kafada alın ve üst tarafta saç kaybının fazla olmasıdır.
Hormonlar ve saç kalitesi
İnsanların genel sağlığı ve beslenmesi saç tellerinin kalitesini belirleyen önemli unsurlardır. Hem saçların uzamasında, hem de korunmasında etkili olurlar. Hormonlar da saç teli kalitesine etki eden unsurlardan biridir. Vücutta oluşan hormonal değişimlerle saçlar daha yağlı bir hale gelebilir. Bu hormon seviyelerinin saç foliküllerinden bulunan yağ bezlerindeki yağ oranını artırması nedeniyle oluşur. Kadınlarda özellikle hamilelik döneminde meydana gelen hormonal değişimler yüzünden saçlar daha yağlı olabilir, düzleşebilir ya da kıvırcıklaşabilir. Hamileliğin bitişinden sonra ve menopoz döneminde hormon seviyelerinin düşmesiyle birlikte saçlarda dökülme etkisi görülebilir. Hormon seviyelerinin normale dönmesinden sonra, saçlarda daha önceden sahip oldukları normal haline geri döner. Vücutta eksilen hormon seviyelerinin tamamlanması halinde, saçların hacimleri arttırılabilir. Doğum kontrol hapları da hormon içeriğine sahip olduğundan, saçlarda bu tür değişimlere neden olabilir.
Saçların bakımı
Saçlara şekil vermek için yapılan işlemlerin birçoğunun zararlı olduğunu söyleyebiliriz. Sert bir şekilde aşırı fırçalanan saçlar, güneşe, rüzgâra ve klora maruz kalan saçlar, saçların uzun süreli sıkı toplanması gibi nedenle saçların kırılmasına ve dökülmesine neden olabilir.
Saçlarınızın sağlıklı olması için, taranmasına ve fırçalanmasına dikkat etmelisiniz. Saçlar taranırken kafa derinden başlamalı, saç foliküllerinden olan yağın saç tellerine tam olarak dağıtılması sağlanmalıdır. Saçları ters yönde taramak, didiklemek onlara zarar vermekten öteye geçmez.
Saç tellerinde rastlanan ayrık uçlar, zarar gören saçlarda, yaşlanmış saç tellerinde olur. Bunların makasla temizlenmesi gerekir. Sıkça saçların kestirilmesi bunlara engel olabilir. Saçlar için kullanılan jöle, köpük, saç spreyi gibi ürünle, içeriğinde bulunan kimyasallar nedeniyle saçların kurumasına neden olabilir. Bu nedenle doğal içeriğe sahip olan saç bakım ürünleri tercih edilmelidir.
Saçları nemlendiren, protein veren saç kremleri, saç telinin içine nüfuz edemez. Saçları fırçalama ve şekil verme sırasında koruyacak bir hale getirerek, güçlenmelerini sağlar. Saçlara uygulanan sıcak yağ bakımları ise, saçların yumuşak ve parlak olmasını sağlar, ancak saçları nemlendirmez. Sağlıklı bir saçın nem dengesi korunmalıdır. Saç yıkama sırasında kullanılan şampuanlar saç telindeki nemi alır. Saçlarınız kuru yapıdaysa, bunun için geliştirilen özel şampuanları kullanmalısınız. Şampuan ve saç kremini bir arada kullanmaktan kaçınmalısınız. Saçlarınızı düzenli olarak yıkamadığınızda, hava koşulları, kir, yağ gibi etkilerden saç folikülleri tıkanabilir ve saçlar istendiği gibi uzamaz.
Saçlar ıslak olduğunda, esneme özelliğine sahip olduğundan daha kolay zarar görebilir. Bu nedenle dolaşan ıslak saçları fırça kullanmadan, hafif hareketlerle parmak uçlarınızı kullanarak ya da seyrek dişli bir tarak kullanarak açmalısınız. Yağlı ve kısa saçlar her gün şampuanla yıkanmalıdır. Uzun ve yağ dengesi normal olan saçlar 2 günde bir yıkanabilir. Saçlar şampuanlandıktan sonra, mutlaka saç kremi kullanmayı ihmal etmeyin.
Saçlara şekil vermek amacıyla yapılan işlemlerde dikkatli olmak gerekir. Kıvırcık ya da dalgalı saçlar için yapılan permalar, saçları düzleştirmek için yapılan bazı işlemler sonucunda saç telinde bulunan moleküler bağları çözmektedir. Bunlar kimyasallarla sağlanır. Bu işlemler hem saçlarınıza zarar verir, hem de saçlarınızın dökülmesine neden olur. Bazı durumlarda ciddi derecede saç folikülü zararı olabilir. Bu durumda saçlar yeniden çıkmayabilir. Bu nedenle saçlarınıza yapacağınız her türlü işlemi mutlaka sorgulamalısınız.