İlerleyici nörolojik bir hastalık olan Parkinson, hareketlerde yavaşlama, istirahat halinde ellerde ve daha nadiren ayaklarda titreme, kaslarda sertlik ve denge bozukluğuyla ile gelişen bir hastalıktır. Hastalık, genelde 50 yaşın üzerinde başlar ve görülme sıklığı yaşa paralel olarak atar.
Vücudun düzgün ve koordineli kas hareketleri, beyindeki dopamin adı verilen bir madde ile mümkündür. Dopamin , beynin “substantia nigra” adı verilen bölümünde üretilir. Parkinson’da, substantia nigra’nın hücreleri ölmeye başlar. Bu olduğunda, dopamin seviyeleri azalır. Yüzde 60 ila 80 oranında düştüklerinde, Parkinson semptomları ortaya çıkmaya başlar.
Belirtileri;
İlk belirtileri;
- Koku alma yeteneğinde azalma (anosmi)
- Kabızlık
- Küçük, sıkışık el yazısı
- Ses değişiklikleri
- Eğik duruş
Ana belirtiler;
- Titreme (istirahatte meydana gelen titreme)
- Yavaş hareketler
- Kolların, bacakların ve gövdenin sertliği
- Denge sorunu
İkincil belirtiler:
- Boş yüz ifadesi
- Yürürken takılma eğilimi
- Boğuk, düşük hacimli konuşma
- Göz kırpma ve yutma azaldısorunu
- Yürürken kol sallanmasının azalması
Diğer belirtiler;
- Seboreik dermatit olarak bilinen cildin yağlı kısımlarında pul pul beyaz veya sarı pullar
- Ciddi bir cilt kanseri türü olan melanom riskinde artış
- Uyku sırasında canlı rüyalar, konuşma ve hareket dahil uyku bozuklukları
- Depresyon
- Kaygı
- Halüsinasyonlar
- Psikoz
- Dikkat ve hafıza ile ilgili sorunlar
- Görsel-mekansal ilişkilerde zorluk
Nedenleri;
Parkinson hastalığının kesin nedeni bilinmemektedir. Hem genetik hem de çevresel bileşenlere sahip olabilir. Bazı bilim adamları, virüslerin Parkinson’u da tetikleyebileceğini düşünüyor. Dopamini düzenleyen bir madde olan düşük dopamin ve norepinefrin seviyeleri, Parkinson ile ilişkilendirilmiştir.
Lewy cisimcikleri adı verilen anormal proteinler, Parkinson hastalarının beyinlerinde de bulundu. Bilim adamları, Lewy cisimlerinin Parkinson’un gelişiminde oynadığı rolü bilmiyorlar. Bilinen bir neden olmasa da, araştırmalar durumu geliştirme olasılığı daha yüksek olan insan gruplarını belirledi. Bunlar;
- Cinsiyet; Erkeklerin Parkinson’a yakalanma olasılığı kadınlardan bir buçuk kat daha fazladır
- Irk; Beyazların Parkinson’a yakalanma olasılığı Afrikalı Amerikalılardan veya Asyalılardan daha yüksektir
- Yaş; Parkinson genellikle 50 ile 60 yaşları arasında görülür. Vakaların yüzde 5-10’unda yalnızca 40 yaşından önce ortaya çıkar
- Aile öyküsü; Parkinson hastalığı olan yakın aile üyeleri olan kişilerin de Parkinson hastalığına yakalanma olasılığı daha yüksektir
- Toksinler; Belirli toksinlere maruz kalma Parkinson hastalığı riskini artırabilir
- Kafa travması; Kafa travması yaşayan kişilerin Parkinson hastalığına yakalanma olasılığı daha yüksektir
Parkinson hastalığı aşamaları;
Parkinson hastalığı ilerleyici bir hastalıktır. Bu, durumun semptomlarının tipik olarak zamanla kötüleştiği anlamına gelir. Birçok doktor, aşamalarını sınıflandırmak için Hoehn ve Yahr ölçeğini kullanır. Bu ölçek, semptomları beş aşamaya ayırır ve sağlık hizmeti sağlayıcılarının hastalık belirti ve semptomlarının ne kadar ilerlemiş olduğunu bilmelerine yardımcı olur.
1. aşama; Parkinson en hafif formdur. O kadar hafif ki, aslında farkedilebilir semptomlar yaşamayabilirsiniz. Henüz günlük yaşamınıza ve görevlerinize müdahale etmeyebilirler. Belirtileriniz varsa, vücudunuzun bir tarafına izole edilmiş olabilirler.
2. aşama; 1. aşamadan 2. aşamaya ilerleme aylar hatta yıllar alabilir. Her kişinin deneyimi farklı olacaktır. Bu orta aşamada, aşağıdaki gibi belirtilerle karşılaşabilirsiniz;
- Kas sertliği
- Titreme
- Yüz ifadelerindeki değişiklikler
Kas sertliği, günlük görevleri karmaşık hale getirebilir ve bunları tamamlamanızın ne kadar sürdüğünü uzatabilir. Ancak, bu aşamada denge problemleri yaşama ihtimaliniz düşüktür. Belirtiler vücudun her iki tarafında da görünebilir. Duruş, yürüyüş ve yüz ifadelerindeki değişiklikler daha belirgin olabilir.
3. aşama; Bu orta aşamada semptomlar bir dönüm noktasına ulaşır. Yeni belirtiler yaşama olasılığınız düşük olsa da, belirtiler daha belirgin olabilirler. Ayrıca günlük yaşamınızın tümünde hissetmeye başlarsınız. Hareketler gözle görülür şekilde yavaşlar ve bu da faaliyetleri yavaşlatır. Denge sorunları da daha önemli hale geldiğinden düşmeler daha yaygındır. Ancak 3. aşama Parkinson hastaları genellikle bağımsızlıklarını koruyabilir ve fazla yardım almadan faaliyetlerini tamamlayabilirler.
4. aşama; 3. aşamadan 4. aşamaya ilerleme, önemli değişiklikleri beraberinde getirir. Bu noktada, yürüteç veya yardımcı cihaz olmadan ayakta durmada büyük zorluk yaşayacaksınız. Reaksiyonlar ve kas hareketleri de önemli ölçüde yavaşlar. Yalnız yaşamak güvensiz, muhtemelen tehlikeli olabilir.
5. aşama; Bu en ileri aşamada, şiddetli semptomlar günün her saati yardımı bir gereklilik haline getirir. İmkansız değilse ayakta durmak zor olacak. Bir tekerlekli sandalye muhtemelen gerekli olacaktır. Ayrıca, bu aşamada Parkinson hastaları kafa karışıklığı, sanrılar ve halüsinasyonlar yaşayabilir. Hastalığın bu komplikasyonları daha sonraki aşamalarda başlayabilir.
Bu, en yaygın Parkinson hastalığı evreleme sistemidir, ancak bazen Parkinson için alternatif evreleme sistemleri kullanılmaktadır .
Teşhisi;
Parkinson’u teşhis etmek için özel bir test yok. Teşhis sağlık geçmişine, fiziksel ve nörolojik muayeneye ve ayrıca belirti ve semptomların gözden geçirilmesine dayanılarak yapılır. CAT taraması veya MR gibi görüntüleme testleri, diğer koşulları dışlamak için kullanılabilir. Bir dopamin taşıyıcı (DAT) taraması da kullanılabilir. Bu testler Parkinson’u doğrulamasa da, diğer durumların dışlanmasına yardımcı olabilir ve doktorun teşhisini destekleyebilir.
Tedavisi;
Parkinson tedavisi, yaşam tarzı değişiklikleri, ilaçlar ve terapilerin bir kombinasyonuna dayanır. Yeterli dinlenme, egzersiz ve dengeli beslenme önemlidir. Konuşma terapisi, mesleki terapi ve fizik tedavi de iletişimi ve kişisel bakımı iyileştirmeye yardımcı olabilir.
Hemen hemen tüm durumlarda, hastalıkla ilişkili çeşitli fiziksel ve zihinsel sağlık semptomlarının kontrolüne yardımcı olmak için ilaç kullanımı gerekecektir. Parkinson’u tedavi etmek için bir dizi farklı ilaç kullanılabilir.
Levodopa; Levodopa, Parkinson için en yaygın tedavi yöntemidir. Dopaminin yenilenmesine yardımcı olur. Vakaların yaklaşık yüzde 75’i levodopaya yanıt verir, ancak tüm semptomlar düzelmez. Levodopa genellikle karbidopa ile birlikte verilir. Carbidopa levodopanın parçalanmasını geciktirir ve bu da levodopanın kan-beyin bariyerinde varlığını artırır.
Dopamin agonistleri; Dopamin agonistleri, beyindeki dopaminin etkisini taklit edebilir. Levodopadan daha az etkilidirler, ancak levodopa daha az etkili olduğunda köprü ilaçları olarak yararlı olabilirler. Bu sınıftaki ilaçlar arasında bromokriptin, pramipeksol ve ropinirol bulunur.
Antikolinerjikler; Antikolinerjikler, parasempatik sinir sistemini bloke etmek için kullanılır. Sertlik konusunda yardımcı olabilirler.
Benztropin (Cogentin) ve trihexyphenidyl; Parkinson’u tedavi etmek için kullanılan antikolinerjiklerdir.
Amantadin (Simetrel); Amantadin (Symmetrel), karbidopa-levodopa ile birlikte kullanılabilir. Glutamat bloke eden bir ilaçtır (NMDA). Levodopanın bir yan etkisi olabilecek istemsiz hareketler (diskinezi) için kısa süreli rahatlama sağlar.
COMT inhibitörleri; Katekol O-metiltransferaz (COMT) inhibitörleri, levodopanın etkisini uzatır. Entacapone (Comtan) ve tolcapone (Tasmar) COMT inhibitörlerinin örnekleridir.
MAO B inhibitörleri; MAO B inhibitörleri, monoamin oksidaz B enzimini inhibe eder. Bu enzim beyindeki dopamini parçalar. Selegilin (Eldepryl) ve rasagilin (Azilect), MAO B inhibitörlerinin örnekleridir. MAO B inhibitörleri ile başka herhangi bir ilaç almadan önce doktorunuzla konuşun. Aşağıdakiler dahil birçok ilaçla etkileşime girebilirler:
- Antidepresanlar
- Siprofloksasin
- Sarı kantaron
- Bazı narkotikler
Zamanla Parkinson ilaçlarının etkinliği azalabilir. Parkinson hastalığının son evresinde, bazı ilaçların yan etkileri faydalarından daha ağır basabilir. Bununla birlikte, yine de semptomların yeterli kontrolünü sağlayabilirler.
Parkinson ameliyatı;
Cerrahi müdahaleler ilaç, tedavi ve yaşam tarzı değişikliklerine yanıt vermeyen kişiler için ayrılmıştır. Parkinson’u tedavi etmek için iki ana ameliyat kullanılır:
Derin beyin uyarımı; Derin beyin stimülasyonu (DBS) sırasında, cerrahlar elektrotları beynin belirli bölgelerine yerleştirir. Elektrotlara bağlı bir jeneratör, semptomları azaltmaya yardımcı olmak için darbeler gönderir.
Pompa ile verilen tedavi; Pompa, levodopa ve karbidopa kombinasyonunu sağlar. Pompayı kullanmak için doktorunuzun, pompayı ince bağırsağa yakın bir yere yerleştirmek için cerrahi bir prosedür gerçekleştirmesi gerekecektir.
Parkinson prognozu;
Parkinson hastalığından kaynaklanan komplikasyonlar, yaşam kalitesini ve prognozu büyük ölçüde azaltabilir. Örneğin, Parkinson hastaları tehlikeli düşmelerin yanı sıra akciğerlerde ve bacaklarda kan pıhtıları yaşayabilir. Bu komplikasyonlar ölümcül olabilir. Doğru tedavi, prognozunuzu iyileştirir.
Parkinson hastalığının ilerlemesini yavaşlatmak mümkün olmayabilir, ancak mümkün olduğunca uzun süre daha iyi bir yaşam kalitesine sahip olmak için engellerin ve komplikasyonların üstesinden gelmeye çalışabilirsiniz.
Parkinson önleme;
Doktorlar ve araştırmacılar Parkinson’a neyin sebep olduğunu anlamıyor. Ayrıca neden her kişide farklı ilerlediğinden emin değiller. Bu yüzden hastalığı nasıl önleyebileceğiniz belli değil. Araştırmacılar her yıl Parkinson’un neden ortaya çıktığını ve bunu önlemek için neler yapılabileceğini araştırıyor.
Ailenizde Parkinson hastalığı varsa, genetik test yapmayı düşünebilirsiniz. Ancak, bu gen mutasyonlarına sahip olmanın, hastalığı kesinlikle geliştireceğiniz anlamına gelmediğini bilmek önemlidir.
Parkinson kalıtımı;
Araştırmacılar, Parkinson hastası olup olmamanızda hem genlerinizin hem de çevrenin rol oynayabileceğine inanıyor. Ancak etkilerinin ne kadar büyük olabileceği bilinmemektedir. Çoğu vaka, belirgin bir aile öyküsü olmayan kişilerde ortaya çıkar.
Kalıtsal Parkinson vakaları nadirdir. Ebeveynlerin bir çocuğa Parkinson bulaştırması nadirdir.
Ulusal Sağlık Enstitüleri’ne göre, Parkinson hastalarının yalnızca yüzde 15’inin aile öyküsü var. Parkinson geliştirme riskinizi başka hangi genetik faktörlerin etkileyebileceğini görün.
Parkinson demansı;
Parkinson demansı, Parkinson hastalığının bir komplikasyonudur. İnsanların muhakeme, düşünme ve problem çözmede zorluklar geliştirmesine neden olur. Parkinson hastalarının yüzde 50 ila 80’i bir dereceye kadar bunama yaşar. Parkinson demansının belirtileri;
- Depresyon
- Uyku bozuklukları
- Sanrılar
- Bilinç bulanıklığı, konfüzyon
- Halüsinasyonlar
- Ruh hali
- Konuşma bozukluğu
- İştahta değişiklikler
- Enerji seviyesindeki değişiklikler
Bazı kişilerin Parkinson hastalığı demansı geliştirme olasılığı daha yüksektir.
- Cinsiyet; Erkeklerin geliştirme olasılığı daha yüksektir
- Yaş; Yaşlandıkça risk artar
- Mevcut bilişsel bozukluk; Parkinson tanısından önce hafıza ve ruh hali sorunları yaşadıysanız, bunama riskiniz daha yüksek olabilir
- Şiddetli Parkinson semptomları; Sert kaslar ve yürüme güçlüğü gibi şiddetli motor bozukluklarınız varsa, Parkinson hastalığı demansı için daha fazla risk altında olabilirsiniz
Şu anda Parkinson hastalığı demansının tedavisi yoktur. Bunun yerine, doktor diğer semptomları tedavi etmeye odaklanacaktır.
Parkinson egzersizleri;
Parkinson genellikle günlük aktivitelerde sorunlara neden olur. Ancak çok basit egzersizler ve esnemeler hareket etmenize ve daha güvenli yürümenize yardımcı olabilir.
Yürümeyi geliştirmek için;
- Dikkatli yürüyün
- Kendinize hız verin – çok hızlı hareket etmemeye çalışın
- Önce topuğunun yere değmesine izin verin
- Duruşunuzu kontrol edin ve dik durun
Düşmemek için;
- Geriye doğru yürümeyin
- Yürürken bir şeyler taşımamaya çalışın
- Eğilmekten ve uzanmaktan kaçınmaya çalışın
- Geri dönmek için bir U dönüşü yapın. Ayağınızın üzerinde dönmeyin
- Evinizdeki takılma tehlikelerini ortadan kaldırın
Giyinirken;
- Hazırlanmak için kendinize bolca zaman tanıyın. Acele etmekten kaçının
- Giymesi ve çıkarması kolay giysiler seçin
- Düğmeler yerine Velcro’lu öğeleri kullanmayı deneyin
- Elastik belli pantolon ve etek giymeyi deneyin. Bunlar düğme ve fermuarlardan daha kolay olabilir
Parkinson beslenmesi;
Parkinson teşhisi konan kişiler için beslenme, günlük yaşamda önemli bir rol oynayabilir. İlerlemeyi tedavi etmeyecek veya engellemeyecek olsa da, sağlıklı bir beslenmenin bazı önemli etkileri olabilir.
Parkinson, beyindeki dopamin seviyelerinin azalmasının bir sonucudur. Hormon düzeylerini yiyeceklerle doğal olarak artırabilirsiniz. Aynı şekilde, belirli besin maddelerine odaklanan sağlıklı bir diyet, bazı semptomları azaltabilir ve hastalığın ilerlemesini önleyebilir.
- Antioksidanlar; Bu maddelerden yüksek gıdalar, oksidatif stresi ve beyne verilen zararı önlemeye yardımcı olabilir. Antioksidan açısından zengin yiyecekler arasında fındık, çilek ve patlıcangiller bulunur
- Bakla; Bazı Parkinson ilaçlarında kullanılanla aynı içerik olan levodopa içerir
- Omega-3’ler; Somon, istiridye, keten tohumu ve bazı fasulyelerde bulunan bu kalp ve beyin sağlığı açısından sağlıklı yağlar beyninizi hasardan korumaya yardımcı olabilir
Bu yararlı yiyeceklerden daha fazlasını yemenin yanı sıra, süt ürünleri ve doymuş yağlardan da kaçınmak isteyebilirsiniz. Bu yiyecek grupları Parkinson riskinizi artırabilir veya ilerlemenizi hızlandırabilir.
Parkinson ve dopamin;
Parkinson hastalığı, nörodejeneratif bir hastalıktır. Beyindeki dopamin üreten nöronları (dopaminerjik) etkiler. Dopamin, beyin kimyasalı ve nörotransmiterdir. Beynin etrafına ve vücuda elektrik sinyalleri göndermeye yardımcı olur.
Hastalık, bu hücrelerin dopamin yapmasını engeller ve beynin dopamini ne kadar iyi kullanabileceğini bozabilir. Zamanla hücreler tamamen ölecek. Dopamin düşüş sıklıkla yavaş yavaş. Bu nedenle semptomlar ilerler veya yavaş yavaş kötüleşir. Parkinson ilaçlarının çoğu dopaminerjik ilaçlardır. Dopamin seviyesini artırmayı veya beyinde daha etkili hale getirmeyi amaçlarlar.
Parkinson’s vs MS;
İlk bakışta, Parkinson hastalığı ve multipl skleroz (MS) çok benzer görünebilir. Her ikisi de merkezi sinir sistemini etkiler ve birçok benzer semptom üretebilirler. Bunlar;
- Titreme
- Konuşma bozukluğu
- Zayıf denge ve istikrarsızlık
- Hareket ve yürüyüşte değişiklikler
- Kas zayıflığı veya kas koordinasyonu kaybı
Temel farklılıklar;
- Sebep olmak; MS bir otoimmün bozukluktur. Parkinson, beyindeki dopamin seviyelerinin azalmasının bir sonucudur
- Yaş; MS öncelikle genç bireyleri etkiler. Ortalama tanı yaşı 20 ile 50 arasındadır. Parkinson, 60 yaşın üzerindeki kişilerde daha yaygındır
Belirtileri;
MS hastaları baş ağrısı, işitme kaybı, ağrı ve çift görme gibi sorunlar yaşarlar. Parkinson, sonuçta kas sertliğine ve yürüme zorluğuna, zayıf duruşa, kas kontrolünün kaybına, halüsinasyonlara ve demansa neden olabilir.
Olağandışı semptomlar gösteriyorsanız, doktorunuz tanı koyarken bu iki durumu da dikkate alabilir. Görüntüleme testleri ve kan testleri iki durumu ayırt etmeye yardımcı olabilir.
Dikkat: Sayfa içeriği sadece bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi için mutlaka doktorunuza başvurunuz.