Çin'de Doğu Jin Hanedsanı (317-420) ülkenin güneyine nispeten istikrar getirdi. İmparatorların bir çoğu kısa süre yaşasa da güneyin başkenti Nanjing'teki bürokrasi etkin bir şekilde işledi ve dönem kültürel bir canlanmaya tanıklık etti. Gu Kaizhi (y. 345-406) gibi sanatçılar Mürebbiyenin Saray Hanımlarına Öğütleri (Admonitions of the Instructress to the Palace Ladies) gibi başyapıtları resmetti, ayrıca resim kuramları üzerine kitaplar yazdı.
Çin'de On Altı Krallık, Roma'da Pagan tapınaklar, Roma'da Barbar tehlikesi
Kuzey Çin, diğer taraftan, son derece istikrarsız bir halde kalmış ve çoğunluğu göçebe gruplarca yönetilen On Altı Krallık arasında bölünmüştü. Doğu Jin imparatorlarının On Altı Krallığa karşı tutumları savunma ile özellikle Sichuan ve Luoyang'ı geri alan Mudi'nin (345-61) hükümdarlığı sırasındaki saldırı savaşları arasında değişiklik gösterdi. Ancak elde edilen kazançlar imparator Aldi'nin (362-65) zamanında yitirildi. Doğu Jin 383'te (Xiauwudi hükümdarlığında) ülkenin kuzeyindeki önemli bir işgali savuşturmak zorunda kalacaktı.
Roma İmparatorluğunda Julianus 360'ta birlikleri tarafından Augustus ilan edildi ve Constantius'a meydan okur hale geldi. Küçük Asya'ya doğru ilerleyen Perslerin tehdidi Constantius'un hemen cevap veremeyeceği kadar büyüktü. Kasım 361'de isyanla uğraşmak için nihayet batıya ilerlerken öldü. Artık tek imparator olarak kalan Julianus bir tür pagan Ortodoksluğu ve Hristiyanların gücüne karşılık vermek üzere resmi bir pagan rahipleri hiyerarşisi oluşturarak Roma imparatorluğunda paganizmin rolünü yeniden kurmaya girişti. Pagan tapınaklarını tekrar açtı ve kurban sunma hakkını yeniden verdi.
Julianus 363'te İran lideri II. Şapur'un imparatorluğu 359-60 yıllarındaki saldırılarını cezalandırmak için İran'a sefere çıktı. Ktesifon'a erişti, ancak daha sonra Dicle Nehri boyunca geri çekilmek zorunda kaldı. Erzakları tükenen Roma ordusu Perslerin sürekli tacizlerine maruz kaldı ve Julianus bir çatışmada öldürüldü. Pagan karşı hareketi de onunla beraber sona erdi.
Julianus'un ölümünde ordu Jovianus'u (363-64) imparator olarak seçti. Ancak Jovianus'un kilit önemdeki sınır bölgelerini Perslere teslim etmesi desteğini azalttı ve birkaç ay içinde (muhtemelen katledilerek) öldü. İmparatorluk muhafızlarından Valentinian (364-75) tahta çıkarıldı ve kardeşi Valens'i (364-78) eş hükümdar olarak seçti. Valentinian hükümdarlığının büyük kısmını Ren'de Frank ve Alleman işgalcilerle mücadeleyle geçirdi. Kendisine hakaret ettiği rivayet edilen barbar Quadi temsilcilerine duyduğu öfkeyle bir nöbet geçirerek 375'te öldü.
Batı Roma İmparatorluğu Valentinian'ın iki oğlu Gratian (375-83) ve II. Valentinian (375-92) arasında bölündü. Doğu imparatoru Valens 370'li yılların büyük kısmını Suriye'deki Pers tehlikesiyle uğraşarak geçirdi, fakat Tuna'daki artan barbar tehlikesi Balkanlara yönelmesini zorunlu kıldı.
Hunlar Gotların; Gotlar Roma'ya girmenin peşinde, Roma – Gotlar Edirne'de savaşıyor
Kalabalık Got grupları 376 yılında Tuna sınırına ulaşarak Roma İmparatorluğuna alınmaları için baskıda bulundu. Orta Asya'da yeni beliren bir göçebe grubu olan Hunlar peşlerindeydi ve Gotlar bu grupla imparatorluk sınırı arasında sıkışıp kalmaktan korktu. İmparator Valens Got ordusunun karşısına çıkmak için destek kuvvetlerinin gelmesini beklemedi.
Romalılar Fritiger komutasındaki Gotlarla Edirne yakınlarında 9 Ağustos 378'de karşılaştı. Got atlılarının o esnada görülmemelerinden yanılgıya düşen Valens saldırıya geçti, ancak ordusu Got atlıları tarafından sarıldı. Valens öldürüldü, Doğu ordusu Balkanlar'ı Gotlara açık bırakarak imha edildi.
Gratian bu durum karşısında İspanyol ordu subayı Theodosius'u eş imparator olarak atadı. Theodosius izleyen üç yıl boyunca sabırla müzakerelerde bulundu, bazı grupları satın aldı ve imkan bulduğu yerlerde askeri darbeler indirdi. İki taraf 382'de ateşkese vardı ve Roma ordusuna asker sağlama karşılığında Gotların imparatorlukta istedikleri yerlere yerleşmelerine izin verildi.
Gupta İmparatorluğu II. Chandragupta (375-415) hükümdarlığında Kuzey Hindistan'a genişlemeye devam etti. Chandragupta ayrıca ülkesini güneybatıya genişletmesine izin veren faydalı bir evlilik ittifakı yaptı.
Britanya'da Magnus Maximus için isyan ve Theodosius'un Maximus'u infazı
Orta Amerika'da Maya şehri Tikal gücünün zirvesine 4. yüzyıl sonlarında ulaşmıştı. Siyaj Kak adlı yabancı bir bey 378'de muhtemelen Teotihuacan'dan Tilak'a geldi. Askeri bir işgale benzeyen gelişi Tikal hükümdarı Chak Tok Ick'aak'ın öldürülmesine ve Tikal'in kamu anıtlarından çoğunluğunun tahribine yol açtı. Siyaj Kak Tikal tahtına Teotihuacan hanedanı mensuplarından kurulan ve ilk hükümranlığını Yax Nuun Ayi'nin ("Kıvrık Burun"; 379-404) yaptığı yeni bir hanedanı getirdi. Anıtlar bu kişiyi Maya'dan çok, Kuzey Meksika giysileriyle göstermektedir. Hükümdarlığı altında Tikal'in doğrudan yönetimi altında olan alan 50 kilometreye genişledi.
Batı Roma İmparatorluğunda Gratian Edirne Muharebesinden sonra (378) zamanının büyük kısmını Kuzey İtalya'da geçirerek Roma'daki paganlara karşı faaliyetlerini sürdürdü ve 382 yılında senato binasındaki Zafer Sunağının kaldırılmasını emretti. Gratian kuzeyde Alemanniler tarafından işgal edilen Galya'ya 383'te ordusunun başında gitti, ancak lejyonların Magnus Maximus'u imparator olarak ilan ettikleri Britanya'da bir isyanla karşılaştı.
Komutanlarından bir çoğu saf değiştiren Gratian Ağustos 383'te Galya'ya geçen Maximus tarafından yakalanarak öldürüldü. Perslerle sorun yaşamaktan veya batıya hareket ettiği taktirde Balkanlar'da Gotların isyanıyla karşılaşmaktan korkan Theodosius, Maximus'u eş imparator olarak tanıdı.
Ancak Perslerle 386 yılında yapılan barış Theodosius'a Maximus 387'de İtalya'yı işgal ettiğinde tepki gösterme imkanı tanıdı. Theodosius Ağustos 388'de Kuzey İtalya'ya hızla geçerek Aquileia'da Maximus'u esir aldı ve infaz ettirdi.
Gotlara ve Maximus'a karşı savaşmanın yanı sıra Theodosius Ortodoks Hristiyanlığın kabul ettirilmesiyle uğraştı. İstanbul piskoposunu 320'de görevinden alan Theodosius Aryanlara karşı harekete geçti ve İznik Konsilinin Aryan karşıtı görüşlerini teyit eden bir konsülü 391'de başkentte topladı. İskenderiye'deki büyük Serapis Tapınağı dahil Pagan tapınaklarının tahrip edilmesine el altından destek verdi ve 391'de imparatorluk çapında tüm pagan kurban törenlerini yasakladı.
II. Valentinian'ın öldürülmesi ve Roma'nın kalıcı bölünmesi, Alaric isyanı
İtalya'da hükümdarlığına devam etmiş olan II. Valentinian 392'de asılmış olarak bulundu. Valentinian'ın katillerinden olduğundan şüphe duyulan askeri komutanı Arbogast orta dereceli subay olan Flavius Eugenius'u hemen imparator yaptı. Theodosius Eugenius'u tanımayı reddetti ve 393'te İtalya'yı işgal etti. Hristiyan Eugenius paganlığın hala güçlü olduğu senatoda destek kazanmak için Theodosius'un pagan karşıtı yasalarını kaldırdı. Ancak Theodosius'un ordusu Ağustos 394'te Aquiliea yakınlarındaki Frigidus Nehrinde Eugenius'u mağlup etti.
395'te ölen Theodosius tek imparator olarak hükümdarlığının tadını uzun zaman süremedi. Ölümünün ardından imparatorluk iki oğlu arasında bölündü; genç olan Honorius batı bölümünü aldı. Bu bölünme başlangıçta belli bir niyet olmamasına karşın, kalıcı hale geldi. 395 yılından sonra hiçbir hükümdar yalnız başına imparatorluğu yönetemedi.
Gotlar Frigdus Nehri Muharebesinde Theodosius'un ordusunda yer almışlardı. Ancak verdikleri kayıpların karşılığını yeterince alamadıklarını düşündüler. Bu nedenle Alaric (395-410) yönetiminde 395'te ayaklandılar. Batı Roma ordusunun yarı Vandal komutanı Stilicho'nun (y. 365-408) engel olmaya çalışmasına rağmen Gotlar kaçtı ve 396'te tüm Yunanistan'ı talan etti.
Sitilicho Alaric'e karşı 397'de tekrar harekete geçti, ancak bir kez daha mağlup edemedi. Alaric'in Doğu Roma tarafından magister militum (kıdemli bir general) olarak atanması Gotların saldırılarına kısa bir süre ara vermelerini sağladı.
Kronolojik özet
- 362 / Julianus Roma İmparatorluğunda pagan ibadetine eski yerini vermek için uğraşına başlar
- 363 / Julianus Kesifon yakınlarında ölür
- 363 / Jovianus Perslere teslim olur
- 364 / Jovianus'un ölümünde I. Valentinian ve Valens imparator olurlar
- 368 / Britanya'nın Piktler, İskoçlar ve Saksonlar tarafından geniş çaplı işgali Kont Theodosius tarafından mağlubiyete uğratılır
- 368 / Alemanni'ye karşı seferler Roma zaferiyle sonuçlanır
- 369 / Sasani kralı II. Şapur Ermenistan'ı işgal eder
- y. 370 / Japon işgal güçleri Güney Kore'de Mimana'da bir koloni kurar
- y. 370 / Hunlar Doğu Avrupa'yı işgale başlar
- 373 / Romalı subay Theodosius Fas'ta bir ayaklanmayı bastırır
- 373 / Tourlu Martin Batı Avrupa'da ilk manastır topluluklarından birini kurar
- 373 / Eski Jin (16 krallıktan biri) hükümdarı Fu Jian Sichuan, Yunan ve Guizhou'nun bazı bölümlerini zapt eder
- 375 / Valentinian barbar Quai temsilcileriyle müzakereler yürütürken beklenmedik şekilde ölür
- 375 / Yax Nuun Ayiin Tikal hükümdarı olur
- 375 / Samadragupta ölür; II. Chandragupta yerine geçer; Gupta İmparatorluğu artık Kuzey ve Orta Hindistan'ın hakimidir
- 376 / Eski Jin hükümdarı Fu Jian hakimiyetini Orta Asya'ya genişletir
- 376 / Gotlar Valens'ten Roma İmparatorluğunda yerleşme izni ister
- 378 / Gotlar Valens yönetimindeki Romalıları Edirne'de mağlup eder
- 379 / Theodosius Batı imparatoru Gratian tarafından Doğu imparatoru olarak atanır
- 379 / II. Şapur öldü
- 381 / İkinci Konstantinopolis Konsili Aryanizmi mahkum eder
- 383 / Theodosius Gotlarla barış imzalar; askeri hizmetleri karşılığında toprak verir
- 383 / Magnus Maximus Britanya lejyonları tarafından imparator ilan edilir (388'e kadar)
- 384 / Budizm Kore'ye gelir
- 385 / Bakır madenciliği ve eritmesi Kongo-Zambia sınırındaki Kansanshi'de başlar
- 386 / Toba Wei Kuzey Çin'i tekrar birleştirir, Kuzey Wei hanedanı olarak hüküm sürer
- 388 / II. Chandragupta Sakalara karşı savaş yürütür
- 390 / Theodosius Selanik'te bir isyan sırasındaki katliamdan sonra halk karşısında nedamet getirmek zorunda kalır
- 391 / Theodosius Hristiyanlığı imparatorluğun resmi dini yapar
- 392 / İmparator II. Valentinian ölür (d. 371)
- 394 / Theodosius Eugenius'u mağlup edip öldürerek tek imparator olur.
- 395 / Theodosius ölür; imparatorluk iki oğlu arasında bölüşülür
- 396 / Yarı Vandal general Stilicho Batı Roma'nın fiili hükümdarı olur
- 397 / Gildo Roma imparatoru Honorius'a karşı Kuzey Afrika'da büyük bir isyan başlatır
- 399 / Yazdegird Pers hükümdarı olur
- y. 400 / Teotihuacan'da yoğun inşa faaliyetleri
- 400 / Gotların Gainas önderliğinde ayaklanması güç kazanır, ancak kısa zamanda Hunlar tarafından püskürtülür ve öldürülür