Ülkenin adı, İspanyollara karşı verilen bağımsızlık mücadelesinin önderi
Simon Bolivar’dan geliyor… Rüzgara açık, soğuk ve yüksek bir bölge olmasına
rağmen, ülke nüfusunun dörtte üçü, “Altiplano” denen bölgede yaşıyor. Başta
başkent La Paz ve
Oruro olmak üzere, Bolivya’nın bütün büyük kentleri bu bölgede kurulmuş. Hatta
ülkenin en gelişmiş ve en kalabalık kentleri Altiplano’da olduğu için,
Bolivya’ya, “Yüksek Plato Cumhuriyeti” anlamına gelen “Republica
del Altiplano” da denir…
Bolivya halkının çoğunluğunu İnkaların
soyundan gelen Aymaras, Guaranis ve Quechuas gibi yerli topluluklar oluşturuyor
ve toplam nüfusun sadece yarısı Bolivya’nın resmi dili olan İspanyolcayı
konuşuyor. Kısacası, Bolivya’da gerçek kültürleri ile yerli halkı bulmak
mümkün. Yerliler el sanatlarında oldukça ustalar. Bolivya’da, kokain yapımında
kullanılan koka yapraklarının satışı serbest idi. Yerliler, bu yaprakları
açlığa, yüksekliğe ve soğuğa dayanmak için çiğniyorlar. Ülke nüfusunun % 95’ten
fazlası Katolik, ama Altiplano’daki yerli topluluklar arasında Kolomb öncesi
panteist dinin bazı özellikleri bugün bile sürmekte. Yerliler günümüzde de
güneş tanrısı “Paçakama” ile onun karısı ve yer tanrıçası
“Paçamama”ya inanıyorlar. Günümüzde de yer tanrısı Paçamama’nın
kendilerini sel, zelzele gibi felaketlerden koruması için aile evinin yanına
bezden yapılmış bir “lama fetişi” gömüyor.
Bolivya kültürü büyük ölçüde Akdeniz kültürlerinin, yerli kültürleriyle
harmanlanmasından oluşuyor. Son 200 yıl içinde müzik ve dansta ifade bulan
folklor, canlı bir gelişme göstermiş. Dinsel kutlamalarda, yerlilerin
geleneksel putperest ayinleriyle İspanyol gelenekleri dans ve müzik
aracılığıyla harmanlanmış… Ayinlerde kullanılan giysiler, yerli halkın
Avrupalılara bakışını simgeliyor. Örneğin “Pallapalla” dansı,
Avrupalı istilacıları karikatürize ederken; “Waka-tokoris” dansı,
boğa güreşlerini eleştiriyor; “Morenada” dansı ise Afrika’dan köle
olarak getiren beyazlarla bir bakıma alay ediyor.
Kuruluşundan bugüne kadar,
Bolivya’da siyasal yaşam sık sık kesintiye uğramış. Çok sayıda darbe, 80
cumhurbaşkanı ve 11 değişik anayasa görmüş. 1952’de Bolivya’da, Meksika ve
Küba’daki gibi büyük bir devrim yapılmış. Toprak yeniden dağıtılmış, madenler
millileştirilmiş, ordunun gücü azaltılmış… Ama üst düzey yöneticiler ve
zenginler bu değişikliklerden yine hiç
etkilenmemiş. İşte o sıralarda, yani 1966 yılında, Ernesto Che Guevara, bu
ülkede eylemlere başlamak için küçük bir grupla Bolivya’ya gelmiş. Ancak halktan
fazla destek görememiş. Basından öğrendiğim kadarıyla, Bolivyalı “küçük
askerler” Che’yi vurmakla kalmamışlar, bir hayli de işkence yaparak
öldürmüşlerdi. Che’nin ölümünün 30. yılında yaklaşık 8 bin kişinin yaşadığı
Bolivya’nın sakin bir kasabası olan Santa Cruz yakınlarında Vellagrande
kasabasının La Higueroköyünde
törenler düzenlenmese adını tüm dünyaya duyuramazdı.
Evlerinin duvarlarını Che’nin portresi ve “Che yaşıyor” sloganıyla kaplayan
Vellagrande sakinleri, ziyaretçilere
4 dolar karşılığında brifing bile veriyorlar. Antik Sucre Kentinden başlayıp La
Higuero köyünde sona eren “Che’nin izinde” teması ile özel turlar bile
düzenleniyor.
Dünyanın En yüksek Başkenti: La Paz
Bolivya’nın başkenti La Paz, Güney
Amerika’nın güneşe en yakın kenti olmasının yanı sıra dünyanın “en yüksek başkenti”
ünvanına da sahip. Yükseklik nedeniyle kente gelen ziyaretçiler oldukça
zorlanıyorlar. Bu “yükselti hastalığı”, La Paz’da kaldığımız iki gün
boyunca benim de yakamı bırakmadı, her anımı zehir etti. İlaçlar, doktor,
oksijen tüpü, oksijen yastığı hiçbiri işe yaramadı… Bütün bunların üzerine
bir de, La Paz’da
görev yaparken yükselti hastalığından ölen diplomatların gömüldüğü bir
“Büyükelçiler Mezarlığı” olduğunu öğrendim. Doğru mu bilemem !
Deniz seviyesinden yükseklik, Bolivya’nın başkentinin bir bölümünde 4000
metreye yakın, diğer bölümünde ise 3200 metre kadar. Yani, aradaki fark yaklaşık
bir kilometre! Bu yüzden, sıcaklık ve bitki örtüsünde olduğu kadar, ekonomi ile
toplumsal etkinliklerde de büyük farklılıklar görülüyor. Düşük gelirli ailelerin
yaşadığı mahalleler ile sanayi bölgesi yüksek kesimlerde iken orta halli
ailelerin yerleşim bölgeleri ise daha alçak olan kesimde yer alıyor. Yani, La Paz, hem “aşağılar”,
hem de “yukarılar” kenti. Ancak, “yukarıdakiler”in sayısı
“aşağıdakiler”den çok daha fazla !
La Paz’ın dar ve dik sokakları, her zaman ziyaretçilerin ilgisini çekiyor.
Bu dar sokaklarda dolaşırken görecekleriniz, Güney Amerika’da olduğunuzu size
her an hatırlatacak. Özellikle de rengarenk giysili And Dağları Yerlileri… La Paz’ın sokaklarında
rengarenk giysili birçok satıcı kadın göze çarpıyor. “Çolita Aymaras”
denen bu kadınlar, sokağın bir köşesine açtıkları tezgahlarının başında günde
12 saat satış yapıyorlar. Hepsinin başında birer melon şapka var. Bu şapkalar
onlar için vazgeçilmez bir “aksesuar!”
1548 yılında İspanyollar Bolivya’nın başkenti La Paz yakınlarında altın
bulunca, bu kenti basit bir yerleşim merkezi olarak kurmuşlar. Evlerde soba ve
baca olmadığından, gecenin soğuğunda Bolivyalılar, 3-4 battaniye altında uyuyor
olmalı…
Murillo Meydanı, Bolivya’nın
başkenti La Paz’ın merkezi. Bu meydana adını veren Pedro Domingo Murillo,
Bolivya’nın bir savaş kahramanı. Bu meydanda, dev boyutlarda modern bir
katedral ile meclis ve hükümet binaları bulunuyor. Bolivya’nın başkenti La
Paz’ın nabzı ise San Francisco Meydanı’nda atıyor. Bu meydanda yer alan, geç
barok dönemde yapılmış büyük bir yapı olan San
Francisco Kilisesi’nin, tepesi küre şeklinde olan ilginç bir kulesi var…
Kentin hemen yanıbaşında yerli mezarlığı bulunuyor. Öğleden sonra bu mezarlığa
giderseniz sizi ilginç bir manzara bekliyorolacak. Bolivya başkentiLa Paz civarında, doğa hayli ilginç etkileyici
görünümler sunuyor. Özellikle “Valla de Luna” (Ay Vadisi) ve Sivri
Kayalar görülmeye değer… Ayrıca, kentin arka planındaki 6462 metre
yüksekliğindeki “Illimani Doruğu” ve “Cordillera Real’in” karlı
tepeleri Bolivya’nın başkenti La Paz’a
ayrı bir güzellik veriyor…
Şimdilik veda ediyoruz sana
Bolivya…
Bolivya’nın
tanınmış şairi Petro Shimose’ye kulak verelim.
VADILERDE NOKTÜRN
Sevda yeşerir
ve çiy
boşalır
bir şarkı gibi
Ay
çınlar
ekmek
ve orkideler
Sessizlik
ve senin
soluk alıp verişin
nazlı nazlı karlaşan
bir kömürdür,
ışıltılı
biçimler doğar
senin uçuşundan.
Rosario
güldür
gül değildir.
Zamanın
yaptığı
güzdür.
Bu yazımda dört gün süren
ve ikinci kez tekrarladığım Volga Nehri gezisinin iki büyük kent Moskova ve St.
Petersburg dışındaki bölümünü size aktaracağım. Gemideki yaşam ve her gün
uğranılan kasabalar… Bakarsınız sizde gidersiniz !
Artık gezimiz “motor” diyor! Yola çıkıyoruz! Yemekten
sonra kaptanımız Juri bizler için kokteyl veriyor. Böylece geminin
çalışanlarını tek tek tanıyoruz. “İyi ve sağlıklı bir yolculuk” için kadehler
kalkıyor. Önce Neva nehrinde 71 kilometre gidiyoruz. Gece 23:30’da Avrupa’nın
en büyük gölü “Ladoga” gölüne giriyoruz. Burada karşımıza bir kale çıkıyor,
“Schusselburg”. İsveç ile Rusların uğruna çarpıştığı önemli bir askeri konumda.
Sonuçta Büyük Pedro 1702’de burayı alarak bu uzun savaşa bir nokta koyuyor. Göl
tam 18 bin kilometrekare. Derinliği ise
230 metreyi buluyor. Otuz nehir
tarafından besleniyor ama sadece tek
nehir suyunu boşaltıyor Baltık’a. O da “Neva.”
Kışın bütün göl ve nehirler donuyor. Gölden başka Baltık
somonu olmak üzere çok sayıda balık yaşıyor. Ama en şaşırtıcı tür Ladoga Fok Balığı.
Daha sonra Svir Nehrine giriyoruz. Burası bir sürgün
bölgesi, zengin ve gür ormanlarla kaplı.
Svir nehri Avrupa’nın iki önemli gölü arasında akıyor; Onega ve Ladoga! Nehrin
üzerinde bir elektrik santrali var.
Mandrogy Yeşil, Sevimli ve Ufak
Etraf yeşil, hemde
nasıl yeşil… Çam ormanları ile kaplı. Şanslıyız. daha önceki turda her gün
yağmur yağmış… İlk durağımız Mandrogy! Ufak bir köy…
Mandrogy’de çok sayıda gemi ile karşılaşıyoruz. Aslında
turistik bir yerleşim. Ama başarmışlar,
bir panayır alanı oluşmuş. Birbirinden
hoş ahşap tipik binalar dizilmiş. Biri de
“votka müzesi”… İçi şişe şişe votka ile dolu. Bir evde sanatçılar
çalışıyor. Matuşka, seramik ve ahşap
tablolar yapılıyor. Dokuma
tezgahları kurulmuş. Yine tipik bir binada gümüş kaplı bardaklarla geleneksel
çay ile pastalar tadılıyor. Kendini soğuk suya atanlarda yok değil! Koca bir
çadır içinde şişler ile duman içinde “shashlik” pişiyor. Uzun ahşap masalara
oturuyoruz. Votka ve bira paralı. Ama şarap ve çay ücretsiz. Patates, kabak,
fasulye ve şiş geliyor. arkadan da tatlılar… Sonra bir sal ile “masallar
ülkesine” geçiyoruz. Puşkin’in romanlarından fırlamış kahramanların heykelleri,
sülün, tavşan, ayı, fare, gelincik gibi hayvanlarla zenginleşmiş bir
alanda geziliyor. Ne de olsa tüm hayvancıklar
modern bir hapishanedeler, aslında çok
üzücü… Elle döndürülen telin çektiği sal bizi tekrar bir sahile geçiriyor.
Volga turu için gemimiz kalkıyor! Şimdi bir “tatbikat” var. Alarm sonrası
herkes başarı ile can yeleğini takıp odasının önünde diziliyor. Bir folklor
konseri, akşam yemeği ve sakin güzel bir havada sohbet ve şarkılar! Bir gün
daha bitiyor. ama havanın kararması gece 23:00’ı buluyor.
Günlerden Perşembe, 21 Temmuz
2005, Kizhi Adasındayız
Bu sabah erken kalkıyoruz. Onego Gölünde yol alıyoruz.
Avrupa’nın ikinci büyük gölü. 10 bin kilometrekare. Derinliği ortalama 30
metre. Onego Gölünü 50 nehir ve bin adet dere beslerken sadece Svir Nehri onu
Ladoga Gölüne bağlıyor. Gölde tam 1300 ada bulunmakta. Kırk çeşit balık ve 200
kuş türü barındırmakta. Kahvaltı sonrası
yürüyerek Kizhi Adası turu var.
Yunan kökenli Laseruz
600 yıl önce çok tanrılı dinlerin (Şamanizm) hakim olduğu bu bölgede kendi
elleri ile bir kulübe inşa edip herhangi bir ısıtma sistemi hatta yer döşemesi
bile olmayan bu kilisede tek başına yaşamaya başlar. Ortodoks mezhebi bu
bölgede onun sayesinde hızla yayılır. Laseruz 105 yaşında hayata gözlerini
yumunca Ortodoks Kilisesi onu hizmetlerinden dolayı “aziz” ilan eder.
Finlerle sık sık savaşların meydana geldiği Batlık
Kanalı’nın Marmara Denizi kadar geniş olan Onega Gölü ile birleştiği yerde 1714
yılında bölge halkının katkısı ile kurulan 22 kubbeli Potkov Kilisesi, 1990 yılında Kremlin Sarayı ile birlikte dünya
miras listesine alınmıştır. Bu güzel kilise bölgedeki çiftçilerin katkıları ile
çam ağaçlarından, çivi kullanmadan 75 marangoz tarafından (4) yaz döneminde
tamamlanmıştır. Elli yıl sonra da yanına gemi şeklinde daha ufak olan kışlık
kilise inşa edilmiş. Görüntüsü harika !
Daha sonra da bir çan kulesi ilave edilmiş. “Pogos” denen
bu kompleks bir duvarla çevrilmiş ve dini amaçların dışında sosyal ve kültürel
bir görevi de yerine getirmiş. Tüm bölge halkının toplandığı bir mekan olmuş.
Çatılar ve kubbeler suyu ve karı tutmasın diye meyilli ve kolay işlenen balık pulları gibi akkavaktan (apsen) imal
edilmiş. Kubbe ışığa göre renk değiştirmekte !
1951 yılında Kizhi adası “açık müze haline” çevrilince
saat kulesi, değirmen, sauna, ambar, mutfak, ev gibi Kareli Bölgesi’ne has özel
yapı örnekleri buraya taşınmış.
Sıcaklığın kışın -30 °C’ye kadar düştüğü bu gölgede yaşam
da elbette epey zor olmakta. Evlerde en itibarlı yer ısınma amaçlı kullanılan
ocağın üstüne konan “şilte”. Evlerde ayrıca yazlık ve kışlık kızaklar, keten
dokuma tezgahları, beşikler, yağ lambaları, semaverler ve oyuncaklar
bulunmakta. Kalabalık aile fertlerinin tamamı ve hayvanlar aynı çatı altında
yaşamak zorundalardı. Tabii en itibarlı yer “misafir odası” idi. Bu gölgenin
tek ulaşım aracı olan ve sert rüzgarlarda devrilmeyen büyük sandal, kızaklar,
atlar için boyundurluklar, ketenin işlenmesi hep ahırın üstündeki “atölyede”
gerçekleşirdi. O dönemde mum ve kandil pahalı olduğu için çam çırası ile
aydınlatma sağlanırdı. Toplanan buğday evden uzakta bulunan ambarda saklanırdı.
Göl kenarındaki “sauna” ise hem banyo hem de sağlıklı olmak amacı ile kullanılmış.
Sauna sonrası kara yada soğuk göle atlanırdı.
Kizhi Adasında kendisine has kır çiçeklerinin yanında,
yılan popülasyonu oldukça fazla. Kışın uyuyan, bir metre uzunluğundaki yılanlar
eğer sokarlarsa hemen şişiyorsunuz, alerjisi olanlar hariç yılanlar öldürücü
değillermiş !
Volga Nehri boyunca ilerliyoruz. Masmavi gökyüzü, ahşap tek katlı sevimli evler, köprüler, çam ve kayın ormanları, göller, balık tutanlar, aniden ağaçlar arasından fırlayan soğan kubbeli kiliseler, sahilde gezinenler, bisikletliler. Nehrin iki yakasındaki ağaçlar öyle güzel renkler almış ki kendimizi Volga boyunca empresyonist bir tablo içinde hissediyoruz. Bir ahşap değirmen gördüm. Rüzgar ne yöne eserse, kanatları o yöne doğru dönüyor !
Her yer dümdüz, tepe yok, dağ yok. Yol boyunca gemiler
birbirini hiç geçmiyor. Bu gezilerde çok uzun görev yapan genç ve
yakışıklı rehber sonunda sıkılmış ve
isyan etmiş. “dışarı çık ikona, içeri gir kokona” bıktım, vatanıma dönüyorum demiş!
Gezimizin Adı: “Volga” Biraz
Tanıyalım mı? Efsane Nehir Ana Volga !
“Ah Volga! Vatanım
benim seni benim kadar seven var mı?” N.A. Nekrasou
Rusya’nın en büyük nehri, halkın sevgilisi, Moskova’nın
Valday Yaylası buzul yatağında doğan
Volga 3700 kilometre gibi uzun bir yol kat ederek Hazar Denizi’ne
dökülür. Güzeller güzeli Volga geçtiği her yere “bereket” getirmiş, tarihte bir
çok olaya tanıklık etmiş, balıklara, kuşlara, vahşi hayvanlara yuvalık etmiş.
“Volga” Rusya’nın tam kendisidir. Bugün
ise kanalları su ile dolduruyor, yükseklerden dökülürken santraller de enerji
elde ediyor, tüm çevresinin su
ihtiyacını karşılıyor, üzerinde büyük tonajlı gemilerin yüzmesine izin veriyor.
Rusya’nın kalbini 5 kıtaya bağlıyor. Kısacası “Volga Nehri” artık insanoğlunun
emrine ve boyunduruğuna girdi. Volga beklediğimiz gibi “mavi” değil. Suyu paslı
ya da çamurlu gibi “kızıl renkte” akıyor. Ama yol boyunca bu suda keyifle
yüzenleri gördük.
Kanallar, nehirler ve göller ile yola devam! Rusça dil
dersi, dans dersi, yemekler, fıkra, dans derken zaman akıyor. Grubun hanımları
hamarat! Ülkeler yetenek gecesine
hazırlanıyor!
Sıra Goritsky’de!
Hava güzel, geminin etrafında 6-7 tur atmak hoş oluyor.
Orta Rusya’nın kuzeyinde göller bölgesinde bir çok endemik bir çok bitki içeren
Milli Park içerisinde yer alan Goritsy ahşap evleri, sevimli adaları ile hemen
dikkatimizi çekiyor. Goritsy’den 7 kilometre uzaktaki dev Kirillo Belozonskiy Manastırı büyük bir zenginlik yaşamış. 1397
yılında Moskova’dan yola çıkan Papaz Kiril 600 kilometre yürüdükten sonra
buraya ahşap bir kilise kurmuş. Hızla gelişen manastır sonunda çevresindeki iki
sıra duvarı, 200 papaz ve 500 çalışanı
ile 2 bin köylüyü tarlalarda çalıştıran bir derebeyliği haline gelmiş. Çarların
gözdesi olan manastır bir çok imtiyaz elde etmiş. Yakınında bulunan Kızlar Manastırına
çarlar sevmedikleri kız kardeşlerini, hala ve teyzelerini sürgüne göndermiş.
Korkunç Ivan burada bir eşini boğdurmuş. Kazandıkları para ve mücevherleri
koymak için hazine dairesi bile inşa etmişler.
Lehler
6 sene boyunca kuşattıkları manastırı ele geçiremezler. Büyük Katerina bu
“devlet içinde devlet” olan derebeyliğine bir “dur” der. Arazilerini geri alır.
Sadece 30 papaza müsaade eder. Bolçevik ihtilali sonrası 1924 yılında manastır
tamamen kapanır. Müzesinde çok değerli ikonalar, kurucu Papaz Kiril’in
kıyafetlerini, manastır içerisindeki kiliselerin inşaatında kullanılan yapı
elemanlarını, masum atlar için hazırlanan ucu sivri tuzakları, freskoları,
manastırın çanlarını top yapmak için buradan alan Çar Büyük Petro’nun bir
portresini, rüzgar gülünü, kutsal üçleme figürlerini (baba, oğul ve kutsal ruh)
kısa bir zamanda gezip tekrar sevgili gemimize bindik.
Aslında Volga Nehri boyunca uğradığımız yerleri içimize
sindiremiyoruz. Korulukta yürümek, sokak aralarını keşfetmek, ufak bir köy
kahvesinde oturmak, köylülerle sohbet etmek ve yöresel müziklerini dinlemek
isterdik. Ama inanın buna hiç vakit yok!
Uglich’deyiz !
Uglich Rusya’nın önemli bir şehri, hatta bir dönem
Moskova ile yarışmış. Hava güneşli… Bizi geleneksel “ekmek ve tuz” ikramı,
popüler Rus melodileri ile hatta Türkçe şarkılarla karşılıyorlar. Sıra sıra
tenteler altında satıcılar… Neler yok ki… Matuşkalar, dantelli gömlekler,
çakılar, çakmaklar, sepetler, tabakalar, kitaplar.
Grubumuz küçüldükçe küçüldü ve sonuçta katedralde 6-7
kişi kaldı. Yani herkes alışverişi seçti. Uglich sevimli, yeşil, su ile
bütünleşmiş, sanki bir tablo gibi.
Yan yana olan “Değişim(transfiguration) Katedrali” ile “Prens
Dimitri Kiliselerini” kısa bir süre içinde geziyoruz. Korkunç Ivan’ın yedinci
eşinden olan akıl hastası oğlu Dimitri ve annesi buraya sürgüne gönderilmiş.
Böylece, Korkunç Ivan’ın kardeşi Boris
Godunov ülkenin başına geçmiş olur. Bir akşam üstü kiliseden çıkan sekiz
yaşındaki prens boynundaki kolyesini gösterdiği iki yabancı tarafından gırtlağı
kesilerek öldürülür. Yıl 1591 olaya şahit olan bir papaz çanları çalarak tüm
Uglich halkını olay yerine toplar ve sonuçta bu iki yabancı linç edilerek
öldürülür. Olayı incelemek için Moskova’dan gelen heyet prensin intihar ettiği
kararına vararak linç olayından dolayı Uglich halkından (200) kişiyi öldürtür. Suçlu
bulunan Uglich halkı toplatılarak bu arada nedense günahkar ilan edilen “çan”
dahil (2000) kişi Sibirya’ya sürgüne gönderilir. Sonra Dimitri’nin öldürüldüğü yere bir kilise
yapılır. Kilise’de “beyaz” masumiyeti, “kırmızı” ise kanı göstermektedir. Ama bu olaydan sonra da Polonya ve Moğol
istilası dahil Moskova yönetiminin başına bin bir dert gelir.
Hem kilise hem de katedralde elbette yine sıra sıra
ikonalar ve freksler var. Uglich Sanat Okulunun
favori rengi “kahverengi”. Biliyor musunuz ikonalarda imza olmaz, ayıptır.
Katedralde koroyu dinleyip alışveriş cennetine doğru dağılıyoruz.
Bu akşam geminin seferde olduğu son gece! Ülkeler
yarışıyor. Aslında sadece biz, İsrailliler ve Almanlar var. Üsküdar’ı başarı
ile söylüyoruz. Çayda Çıra’nın müziğini beceremedik! Ama yine de birinci olduk!
Tebrikler…
Kaptan bizlere iki şişe içki armağan ediyor.
Gece kaptanın Volga Nehri gezisinin veda-gala yemeği
vardı. Havyarlı, votkalı bir ziyafet!
Taberî tarihinde “Tapınım yapılan ateşin
en büyüğü burada olduğundan, bu bölgeye Azerbaycan
denilmiştir.” diye yazıyor. Ama bu adın, Büyük
İskender’e katılan General Atropates’ten
geldiği de diğer bir kanı. Ancak, adı nereden gelirse gelsin, kültürlerin iç
içe geçtiği bir kavşak konumunda olan Azerbaycan, adını çelik kuleli petrol
kuyuları ve uzun yıllardır devam eden Ermeni
sorunu ile tüm dünyaya duyurdu.
Azerbaycan nüfusunun çoğunluğunu
oluşturan Azerîlerin Hazar Türkleri
ya da XI. yüzyılda Selçuklu Oğuzları
ile bölgeye göç eden Türklerin
soyundan olduğu söyleniyor. Yüzölçümü 5 bin 500 kilometre kare
olan Nahçıvan toprakları, Türkiye-İran sınırını çizen Aras Irmağı’nın doğusuna ve kuzeyine
uzanmakta. Ekonomisi petrol ve doğalgaz dışında tarıma dayalı olan bu
coğrafyada halı sanayisinin gereksinimini karşılamak için koyun besiciliği de
yapılıyor. Azerbaycan’da dokunan rengârenk kilimler ve halılar, Anadolu halkıyla Azerîlerin aynı kökten
geldiklerinin belki de en güzel kanıtı. Tezgâh başına oturan Azerî kadınlarının
ellerine yaktıkları kınanın kokusu bile Anadolu’dan duyulabilir. İlmeği atan
eller, deseni dokuyan kollar, aynı coşkuyla sarılıyor ipe, aynı hüznü dokuyor;
sevgisini, hasretliğini de katarak ilmeklere.
Dünyanın en büyük iç denizi olan
Hazar’da avlanan mersin balığı yumurtasından elde edilen sarı ve siyah havyar,
dünyanın en değerli havyarlarından sayılıyor. “Maalesef” diye hemen ekliyorum
hemen.
Kuşkusuz Azerbaycan’ın en büyük
zenginliği “petrol”. Topraklarında
petrol bulunan pek çok ülke gibi Azerbaycan’da da petrol hem büyük bir şans,
hem de bir sorun. Başta Amerika ve Rusya Federasyonu olmak üzere daha pek çok ülkenin gözü hep Azerî
petrolünde kalmış. Hem ham petrolü çıkarmak, hem işlemek, hem de taşınmasında
pay sahibi olmak için adeta birbirleriyle yarıştılar.
İpek Yolu üstünde Kafkas Dağları
eteğinde bulunan Bakü, tarihinin her
döneminde petrolle iç içe yaşamış bir ülke. Dinî bir misyonu olan petrol, ilk
kez Marko Polo ile Avrupa’nın
ilgisini çekmiş. Petrolün savaşlarda ne kadar büyük bir silâh olabileceğini
keşfeden Avrupalı derebeyleri, kişisel otoritelerini güçlendirmek için
kullanmışlar onu. Bugün bildiğiniz gibi kozmetik sanayiinden yol yapımına,
plâstikten yakıta kadar yüzlerce değişik kullanımı var petrol ürünlerinin.
Bu topraklar Güneybatı Asya’nın bir zamanlar en büyük
dini olan Zerdüştlük’e ev sahipliği
yapmış. Bakü’nün 30 kilometre dışındaki Ateş Tapınağı (Surakhani) da o günlerin
görkemini en iyi biçimde yansıtan yapılardan biri. Bildiğiniz gibi Zerdüşt tapınaklarında ateş hiç sönmez. Ateşgah’da 26 oda bulunmakta her odada
ateşe bakarak ibadet yapılıp inzivaya çekilinirmiş.
Komünist yönetim döneminde kuzey
yolundaki bir ilçeye Nasoslu(Pompalı) denirken, şimdi adı Tağıyev yani Takioğlu. Bu petrolün ilk sahiplerinden birinin adı. Zeynelabidin Tağıyev kentin modernleşmesinde
çok katkıda bulunmuş, yurtdışından mimarlar getirmiş. Ar Adasında neft taşları
su üstü kenti gezilebilir. Devrim öncesinin petrol zenginlerinin konaklarında
bugün Azerbaycan Petrol Şirketi
faaliyet gösteriyor. Azerbeycan dünyanın en eski petrol ihracatçısıdır. Dünyada
ilk petrol sondajı 1847 yılında Abşeron’da
gerçekleşmiştir. Ayrıca petrolü çok kalitelidir.
Azerbaycan’ın özgürlük sembolü
bir Gence Beyi olan Cevat Han. XIX. yüzyılda Rus ordularına
karşı umutsuzca ama onuruyla direnerek Gence’nin
burçları üzerinde oğluyla birlikte ölmüş Cevat
Han. Bu savunmanın Azerbaycan tarihinde önemli bir yeri var. Bizdeki İnce Memed, Köroğlu gibi bir halk kahramanı olan, zenginden alıp fakire veren Gatır Memet’in bile heykeli var; ancak Cevat Han unutulmuş nedense.
Bakü, Rüzgârlar Şehri
Bir millet, iki devlet olarak
andığımız dost Azerbaycan’ın başkenti Bakü,
Hazar Denizi’nin batı kıyısında Abşeron Yarımadası’nın güneyinde, Bakü Körfezi’nin oluşturduğu geniş yayın
üzerinde yer alıyor.
1920’lerde Bakü’nün çekirdeği durumunda olan,
çevresi surlarla çevrilmiş “Eski Şehir”, (İçeri Şeheri) eski binaları ve labirenti andıran dar sokakları,
sürpriz meydanları, halıcıları ile
ilginç bir görünüm sergiliyor. Kirli
sarı Bakü taşından eski yapılar arasında bugün müze olarak kullanılan ve XI.
yüzyıldan kalma Şirvanşahlar Sarayı, Kale
Cami ve minaresi sayılabilir. UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan
eski şehir (köhne şehir)
kervansarayları, Mescitleri, Kırık Kulesi(Sining Gali) ile Bakü’ye gelen tüm ziyaretçilerin dikkatini
çekiyor. Kız Kulesi (Kız Kalası) 27
metre yüksekliğinde ve 150 basamakla üstüne çıkmak mümkün. Elbette bu kalenin
acıklı bir efsanesi de var.
IX. yüzyıl zengini Şirvan Hanlığı’nın sarayında, Divanhane,
Şah Cami ve Şark Kapısı bulunuyor.
Özellikle burayı gezmenizi öneririm. Ticaret, tarım, neft ve tuz ticareti ile
zengin olan Şirvan Hanlığı’na XIII. yüzyılda Moğollar yerle bir etmiş. Minyatür
Kitap Müzesi ile 62 ülkeden 4250 minyatür kitabı barındırıyor. Aralarında
atamızı anlatan kitaplar da yer alıyor.
Bakü’nün tepelik bir noktasında
devlet mezarlığında (Şehitler Hıyabanı),
Türk Şehitliği ve Diyanet İşleri
Başkanlığı’nın yaptırdığı bir cami de bulunmakta. 1918 yılında Ermeniler tüm Azerbaycan’da
ayaklanır sonuçta 30 bin Azeri öldürülür. Enver
Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa
kumandasında Türk Kafkas Ordusu
Azerilere destek için buraya yollanır ve neticede isyan bastırılır. Ama bugün
devlet mezarlığında yatan bine yakın Türk genci de hayatını kaybeder. Ayrıca
1990’da Ruslara karşı ayaklanan Azeri
gençlerinden 200’ü Sovyetlerin Kızıl Ordu
askerlerince vurulur. 1992 yılında Karabağ’da Ermenilerle savaşta hayatını
kaybeden Azeriler de bu mezarlıkta yatmaktadır.
Geceleri bu tepe ışıl ışıl
olmakta, alev kulelerinden (flame towers)
sanki dev bir meşalenin göğe yükselişini simgeleyen renkler, renkler içine
girmekte. Mor, kırmızı, kirli sarı
birbirine karışmakta ve zevkli olarak aydınlatılmış dönme dolabı, kristal
bahçesi, dev bayrak direği ile çağdaş
bir “masal kent” doğmakta.
Bakülüler, kentlerinin gece
ışıklarını teras ve parklardan her akşam gururla seyretmekte !
Kısa kısa
Azerbaycan ve Bakü
Bakü’de
çok sayıda Türk firması faaliyet göstermekte ve neticede 15 bine yakın
Türkün bu coğrafyaya yerleştiği biliniyor.
Bakü halkı
yazın akşamüstü olup güneş etkisini kaybedince kendini sokağa atıyor. Bakü
rüzgârı (Kuleği) kurtarıcı
oluyor. Şık giyinip gezip tozmaktan zevk alıyorlar. Çok lüks ve pahalı
araçlar da dikkati çekiyor.
Azerbaycan
çok sayıda kapalı iklim türünü barındırıyor. On bir iklim çeşidinin
dokuzuna sahip olduğunu okudum. Elbette bu iklim çeşitliliği beraberinde
bitki çeşitliliğini de getiriyor. Çay dâhil çok sayıda farklı tarım ürünü
bu coğrafyada yetişiyor.
İki
katlı, Londra’dakine benzer kırmızı otobüsle Bakü’yü 45 dakika içinde
turlayabilirsiniz. Ayrıca kulaklıkla İngilizce
izahat da veriliyor. Ücreti de 20
USD idi.
007 James Bond
filmlerinden biri olan “A World is not Enough” Bakü’de çekilmiş.
Dünyanın
ikinci uzun bayrak direği (160
metre) Bakü sahiline 2010 yılında dikilmiş. Bayrağı boyutları (70 metre x 37 metre).
Ünlü Bakü
televizyon kulesi ise 310 metresi beton, 110 metresi de metal olmak üzere tam
420 metre.
Azeri
bayrağındaki yeşil İslam’ı, mavi ve
kırmızı ise medeniyet ve ateşi simgeliyor.
Genelde
sigara kullanımı yaygın Ancak hanımların sigara içmesi bugün bile bu
coğrafyada hoş karşılanmıyor.
Geniş bir
arazi içinde kiralanan Türk
Büyükelçiliği’ninulu
önderimiz Atatürk’ün heykeli de bulunuyor. Ayrıca ortası ağaçlıklı
Bakü’nün önemli bir bulvarının ismi de “Atatürk”.
Londra’daki
o meşhur siyah sevimli taksilerin benzerleri Bakü’de mor renkli. Devlet
kontrolünde olan ve “patlıcan” olarak anılan bu taksilerde ücret
taksimetre ile sınırlı. Şoför ile mikrofon kanalı ile görüşüyorsunuz. Mercedes lükstaksiler ise pazarlığa açık.
Sovyetler
döneminde inşa edilen Bakü metrosu, hem ucuz, hem rahat, hem de epey hızlı.
Azerbaycan’da
Türk dizileri, filmleri ve klipleri çok izlendiği için Türkiye Türkçe’sini
rahatça anlıyorlar.
Ayrıca
yüzlerde Türk çizgileri ile Türk gözleri ile karşılaşıyorsunuz. Size hiç
yabancı gelmiyor.
Azeri
kültürü bizden hiç de farklı değil. Zaten çok sayıda Türk lokanta zinciri
burada şube açmış.
Masalara
taze kismin yaprağı, reyhan,
dereotu, maydanoz gibi yeşillikler ile gül şerbeti konuluyor.
Genellikle çayı tek başına servis etmiyorlar. Yanında reçel, çikolata ve
şekerleme getiriyorlar. Böylece ücreti de 7 Manatı buluyordu.
Eğer
yemyeşil doğanın içinde yol alıp Quba
kasabasına kadar uzanırsanız dünyada İsrail toprakları dışında tamamı
Musevi olan tek kasabası Kırmızı
Krasnaya (Krasnaya Sloboda) köyünü ziyaret edebilirsiniz. Hz. Süleyman tapınağının yıkılması
ile bir Musevi aşiretinin buraya
MÖ. 772’de yerleştiği sayılıyor. On üç adet Sinagog’tan bugün üçü aktif.
Sovyet döneminde tamamı kapanmış. Özellikle kapı ve çatı süslemeleri
dikkati çekiyor.
Nevruz,
Azerbaycan’da da 21 Mart tarihinde büyük coşku ile kutlanır.
Azeri
parası “Manat” hemen hemen Amerikan Doları ile aynı değerde idi.
Sahildeki
Park Bulvar Bakü’nün en popüler
AVM’si. Özellikle hava çok sıcaksa buraya sığınabilirsiniz. Hazar Gölü manzaralı bir kahvede
çikolatalı çayınızı yudumlayabilirsiniz.
Ünlü
Azeri piyanist bariton Müslim
Muhammedoğlu’nu dinlemenizi öneririm.
Azerilerin
dünya çapında başarıları da unutulmaz. İşte dünya satranç şampiyonu Kasparov, piyanist Aziza Mustafa Zadeh, ayrıca
uluslararası alanda ismini duyurmuş sinemacıları da var.
Bakü’de
adım başı kuaför, parfüm dükkânı güzellik salonu ve oto yıkama istasyonuna
rastlamak mümkün
Işıl ışıl
modern Haydar Aliyev Havaalanı’nda
doğrusu sizi hiç bekletmiyorlar, zorluk da çıkarmıyorlar. On beş pasaport
gişesi birlikte açık oluyor. Kısa zamanda yorulmadan kendinizi dışarıda
buluyorsunuz.
Yetmiş
sene Sovyet yönetiminde kalan Azeriler, tiyatro, resim, şiir ve müzikle
her an iç içeler.
Bakü’nün
sosyal yaşamında operanın özel bir yeri vardır. Şah İsmail, Ferhat ile
Şirin, Köroğlu operalarını seyretmek mümkün. Ünlü Azeri besteci Üzeyir
Hacibeyov’un sahnelediği Leyla ile Mecnun’u da listenize ekleyelim.
Gobustan Bakü’ye
65 kilometre uzaklıkta. Buranın
özelliği milattan önce XII. yüzyıldan kalan “kaya resimlerinin” varlığı.
Ayrıca bu yöredeki soğuk çamur volkanları tedavi ve masaj için
kullanılıyor.
Sovyetler
döneminde kolhozlar açılmış,
bunlar bir çeşit kooperatif imiş. Bazılarının nüfusu üç bine kadar
ulaşmış. Üzüm, buğday, arpa ve daha birçok ürün ekiliyormuş. Kolhozların okulu, misafirhanesi, hatta
diskoteği bile varmış.
Azerbeycan,
ABD ve İsviçre’den önce kadınlara seçme ve seçilme hakkı veren, dünyanın
ilk Müslüman ülkesidir.
Bu
coğrafyada düğünlere çok önem veriliyor, damat düğün için vallahi bir
servet harcıyor. Mobilya ve ev
fiyatları da çok yüksek.
Bin
yıllık bir geçmişi olduğu söylenen Azerî
Edebiyatı için kurulmuş olan Nizami
Müzesi gezmeniz önerilir. Avlusundaki en haşmetli heykel Azerilerin Mevlana’sı olarak bilinen Nizami Gencevi’ye ait. Bunun
dışında müzede Fuzuli ve Nesimi gibi yazarların toplam 6
adet heykeli bulunuyor.
Uluslararası Muğam Merkezi( Geleneksel Azeri müzik Müzesi)
ile katlanmış bir halı şeklindeki Halı Müzesini sahil boyunca bulacaksınız.
Cumhur EI Yazmaları Müzesi’nde, 12 bin adet çok değerli el
yazması eserden sadece 120 tanesi sergileniyor. Türkiye’deki müzeleri
gezdiğimde hep depolardaki binlerce eserin sergilenmeyişine üzülürdüm. Oysa Cumhur El Yazmaları Müzesi’nin
depolarında, bizim İstanbul Arkeoloji
Müzesi’nin deposunda bulunanlar kadar eser beklemekte. Buluyorsunuz,
çıkarıyorsunuz ya da derliyorsunuz; ama sergilemek için gerekli olan donanımlara
sahip olamıyorsunuz !
Bakü’yü ziyaret eden Fazıl Hüsnü Dağlarca’ya kulak verelim:
Bakü’nün 70 bin adım doğusundayız,
Dağlar kocaman omuzlarına alır kocaman bir sazı.
Güneşin çölleşen susuzluğuna uzanırken
Gerçek üstü güzelliği karanlığın doğarken bir daha
Parlar kayalar üzerinde 25 bin yıllık bir kazı.
Bakü’ye tekrar ziyaret etme
zamanı geldi dedim. Bakü Yunus Emre
Kültür Merkezi’nde sohbet toplantısı gerçekleştirmek üzere THY Bakü uçağına biniyoruz. Uçakta genç
Azeri işadamı ile tesadüfen tanışıyoruz, adı Vugar Z. Abbassov (Cahan Şirketler Grubu’nun CEO’su idi.) Kendisine
Bakü Havalimanı’ndan otelimize nasıl
gidebileceğimizi sordum. İnanın hepsi bu kadar. Sonuçta bize üç gün, üç gece
sahibi olduğu “Days Hotel’de” misafir etti. Eminim hiçbir Türk işadamı beni
tanısa bile böyle bir jest yapmazdı !
Oğuz Türk dili grubuna dâhil Azeri Türkçesi
aslında 1960’lı yılların Yeşilçam Türkçesini
hatırlatıyor. Bazen ise insana bir şiir gibi geliyor. Elbette Rusça ve Farsçadan kelimeler almış. Azerbaycan bize en yakın dili konuşan
ülke. Ahıska Türklerini de unutmayalım.
Ama bazen komik bazen düşündüren farklılıklar var. Q harfi (K) olarak okunuyor, X ise (H) olarak
okunuyor.
Düşmek İnmek
Sümüklü et Kemikli et
Kapıcı Kaleci
Kravat Yatak
Çayı bardakla istemeyin,
bardağın argo anlamı “kötü.”
Sigara içilmez, su değil ki diyorlar. Gömleğim kirlenmişti havaalanında
görevli bana “gömleğin batık” diye seslendi !
Azerî, yurduna ve toprağına
düşkündür. Süleyman Rüstem’in Toprak isimli şiiri ile Azerbaycan’a
veda edelim mi ?
Estonya tarih boyunca Danimarka, İsveç, Almanya ve
Sovyetler denetimine girmiş, çok da sıkıntı çekmiş, Eston halkı bir dönem Nazi
Almanyası ile Rusya arasında kalıp her ikisine de yaranamamıştır. Estonya XIII.
yüzyıla kadar pagan bir topluluğu barındırıyordu. Bu düz coğrafyanın ahalisi
Avrupalıdır, kuzeylidir, sakindir ve çalışkandır. Saman sarısı saçlı rehberimiz
Helen ülkesinin halkını şöyle tanımlıyor. ”Sayımız az ama ruhumuz birdir.”
Estonya’nın romantik şairi Gustav Suiti ise “Avrupalı olun ama Estonyalı
kalın.” demiş.
Danimarkalı anlamına gelen başkent Tallinn müzeleri, binaları
ile XV. yüzyılın bir masalıdır. Ortaçağ’ın mimarî harikasıdır ve bu alanda
ancak Prag’la yarışır. Tallinn aslında bir tiyatro sahnesidir. Zaten tüm bu
özelliklerinden dolayı 1997 yılında Unesco Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.
Bol
şekerli Vana Tallinn Likörü ulusal
içkileri. Bu içki, kahve ya da şampanya ile birlikte ikram ediliyor. Saku Birası ve Saaremaa Adası’nda
yapılan, yüksek derecede alkol içeren Saare
Birası ve tatlı Hoogvein’i (Baharatlı
Sıcak Şarap) bu coğrafyaya özgü.
Estonya
ile Finlandiya tarih boyunca birbirine çok yakın olmuşlar. Bir kez lisanları
Türkçe ve Macarca gibi Ural-Altay dil ailesine mensup. Onun için birbirlerini
anlamakta zorlanmıyorlar.
Tallinn
ile Helsinki arasında çalışan sayısız feribot ile gemi, bu iki başkent
arasındaki 80 kilometre
mesafeyi bir saate kadar indirdi. Ayrıca, helikopter servisleri bile başladı.
Finliler, kendi ülkelerinde çok pahalı olan alkole kavuşmak için Tallinn’e
gelip kasalarla bira ile dönerken, Fin iş adamları da Estonya’ya sürekli
yatırım yapıyorlar. Kısacası, büyük ağabey Finlandiya, her zaman kardeşi
Estonya’nın yanında.
Bir Hansa Şehri: Tallinn
Tallinn’e
yaklaşırken, meyve bahçeleri içinde ahşap, sevimli evlerin önünden geçiyoruz.
Bir İstanbullu olarak, insan imreniyor doğrusu. Yeşile saygı var. Ağaçlar
kürdan gibi muntazam. Sanırım bunlar huş ağaçları.
Toompea, Yukarı Şehir’e verilen ad. Buraya kısa ve uzun bacak sokaklarından
çıkılır. Rusların devam ettiği ikonları ve 11 çanlı kulesi ile ünlü Ortodoks Alexander Nevsky Katedrali, Estonya
Parlamentosu’nun toplandığı Toompea Şatosu, 1233 yılında tamamlanan Lüteryan
Meryem Ana Katedrali (Toomkiriv) ve
Estonya Bayrağı’nın dalgalandığı Hermann Kulesi, St. Olaus Kilisesi, Estonya
Güzel Sanatlar Müzesi hepsi bu tepenin üstünde.
Tallinn,
şarap mahzenleri, ufak oteller, lokantalar ve kahvelerle dolu. “Old Hansa” adlı
üç katlı mekanda, 1200’lü yıllarda olduğu gibi anasonlu ekmekle birlikte, yine
anasonlu ve baharatlı şarabı tadıp, millî kıyafetlerle gezen alımlı güzel hanım
garsonlara şöyle bir göz atabilirsiniz.
Tallinn,
1284 yılında Alman iş adamlarının birliği Hansa’nın önemli bir merkezi olmuş.
Ancak, yukarı şehirde bulunan, şövalyelerle araları iyice bozulmuş. Sonuçta iki
şehir arasına 3
kilometre uzunluğunda, 45 adet kulesi bulunan koca bir
şehir duvarı örülmüş ve böylece yeni bir kale-şehir oluşmuş.
1718-1736
yılları arasında ünlü Rus Çarı Büyük Petro’nun zaman zaman bizzat başında
durarak yaptırdığı barok tarzı Kadriorg
Sarayı, aynı isimle anılan fıskiyeleri, ilginç bitki örtüsü, ahşap
villalar, çeşme, heykel ve kamelyaları ile ünlü bir park içinde yer alıyor. Bu
sarayın mimarı İtalyan Nicolo Michetti imiş. Sarayın arkasında yer alan küçük
köşklerden biri, bugün Petro Müzesi olarak hizmet ediyor. Bir dönem
cumhurbaşkanlığı konutu olarak da kullanılan saray günümüzde ise bir resim galerisi.
Uzun
yıllar işgal altında yaşayan Estonya Halkı, özgürlük özlemlerini her beş yılda
bir tekrarlanan Tallinn Şarkı Festivali’nde
dile getirmişler. İlk festival 1869 yılında gerçekleşmiş. Estonya’nın her
köşesinden, hatta yurt dışından millî kıyafetleri ile koşup gelen Estonlar,
festival boyunca ülke bütünlüğünü, geleneklerini ve birbirlerine olan
bağlılıklarını, kadın, erkek, çocuk ve karma koroların ağzından, özgün
müzikleriyle tüm dünyaya ilan etmişler.
Örneğin,
1975 yılındaki festivale 973 topluluk katılmış. Sahnede yer alan Eston sanatçı
sayısının 36 bin olduğu bu festivali seyredenlerin sayısı da 200 bine ulaşmış.
Bu festival, “işgale” karşı bir protesto olarak kabul görmüş ve ülkenin her
köşesinden büyük bir katılım olmuş. 1991 yılında Sovyetler’den kopmalarında bu
başkaldırı çok etkili olmuş. Festivalin fotoğraflarını gösterdiler, görüntü
muhteşem idi.
“Rocco
Al Mare” ise bir açık hava müzesi. Ülkenin farklı coğrafyalarından buraya
taşınan geleneksel evler, yel değirmenleri, ahşap kiliseler ve el sanatları bu
parkta sergileniyor.
Tallinn’de
hemen hemen herkesin bildiği eski bir öykü var. “İhtiyar Adamın Efsanesi”:
Kentin yakınındaki Ülemiste Gölü’nde
yaşayan bir ihtiyar, giderek büyüyen Tallinn’den rahatsız olmaktadır. Her
sonbaharda, koyu karanlık gecelerin birinde gölden çıkıp kentin kapılarına
gelir ve sorar: “Kent tamamlandı mı , yoksa hâlâ inşa edecek bir şeyler var
mı?” Herkes bilir ki yanıt mutlaka “var” olmalıdır. Birisi kaza ile kentin
tamamlandığını söylerse boz adam gölün sularını kente salacak ve onu tüm
sakinleriyle birlikte su altında bırakacaktır.
Kısa Kısa Estonya
Estonya müzik ile iç içe yaşayan bir ülke. Arno Pört Estonya’nın ünlü çağdaş bestecisi.
Ruslar Protestan ve Katolik Estonları Ortodoks yapmak için arazi teklif
etmişler. 20 aile bu kapsamda o zamanlar Ruslara ait olan Kars’ın Karacaören
Kasabası’na yollanmış. Orada hâlen Estonca konuşan 2 nine bulunuyormuş.
Estonya’da estetik kavramının özel bir önemi vardır. Daima bu coğrafyada
estetik kaygısı hissedilir.
“Martsipa Tuba” olarak anılan
badem ezmesi bu yörede çok sevilir. Gıda boyaları ile şekillendirilir. İnsan
birer bibloyu andıran bu kurabiyeleri yemeye kıyamaz.
Estonya, festivalleri ile de
ünlüdür. Festivallerde balta atılır, 360 derece dönen salıncaklara binilir, en
kısa zamanda en çok bira içme rekorları kırılır.
Tallinn Büyükelçimiz’in sahil yolunda yemyeşil geniş arazi içindeki
Rezidans Binası devletimizce satın alınmış.
Bu ülke Avro kullanıyor ancak Letonya’da kesinlikle Avro kabul etmiyorlar.
Bu coğrafyada yazın Beyaz Geceleri
yaşamak olası.
Estonya ile Letonya sürekli bir rekabet içinde. Efsaneleri bile aynı.
İkisi de şükran gününde süslü noel ağacı geleneğini ilk olarak kendilerinin
uyguladığını söylüyor.
İnsanları genelde soğuk, tepkisiz ve asık suratlı. Ancak içki içince
neşeleniyorlar.
Estonya Bayrağı’nı ilk kez üniversite öğrencileri projelendirmiş. Mavi,
kader ve sadakatin aynı zamanda doğada denizlerin, gökyüzü ve suyun rengidir.
Siyah ülke insanının geçmişte çektiği acıları simgeler. Beyaz ise aydınlanma ve
bilgiyi temsil etmekte.
Dubrovnik ile beraber dünyanın ilk
eczanesi Tallinn’de ve hâlen kapıları hastalara açık.
Katolik Hristiyanların Haçlı Seferleri dolayısıyla kılıçlarla gelip halkı
zorlaması hiç hoş karşılanmadı. Onun için İsveçlilerin anlayışlı ve yumuşak
tutumu sonucu halk Protestan olmayı seçti.
Eski şehrin dar ve parke taşlı sokaklarında dolaştıkça burasını daha çok
seviyorsunuz.
Eski şehirde beyaz gövdeli çan kulesi ile XIII. yüzyıl yapımı St. Nicholas
Kilisesi’nin içinde ünlü Alman ressam Bernt
Notkeim’in bir dönem çok işlenen ölüm temalı “Ölüm Dansı” tablosu
bulunuyor.
Kutsal Ruh Kilisesi’nin (Puhavaima
Kinik) duvarındaki saat 1684 yılından beri çalışmakta.
Daima hareketli pazarın kurulduğu Belediye Meydanı (Raekosa Plate) 800 yıldır pek çok idam, konser ve noel kutlamasına
şahitlik etti.
Kulenin üstündeki bir rüzgar gülü olan yaşlı Toomas 1530 yılından beri bu
kenti koruyor.
Eski şehri çeviren surlar 4 kilometre uzunluğunda, 16 metre yüksekliğinde! 46
sur kulesinden bugün sadece 26 adedi ayakta kalmış. Surların üstüne çıkıp şöyle
bir tur atmanızı öneririm. Eski şehirde binaların hemen hemen tamamının üst
katları birer depodur. Baltık Denizi donunca mallar burada saklanırmış.
St. Olaviste Kilisesi’nin kulesi bir dönem Baltıkların en yüksek yapısı
imiş.
Kentin birçok müzesi var ama
Tallinn’in 800 yıllık tarihini bize en iyi aktaran bence “Şehir Müzesi”.
İşkence aletlerinden yağlı boya tablolara, oyuncak bebeklere kadar birçok
ilginçliklerle karşılaşacaksınız.
Eski şehirde büyük bir bölümü lokanta veya dükkânların çığırtkanı olan
geleneksel rengârenk giysili gençlere rastlarsınız. Elinde kemanı veya
akordeonu ile küçük bir kız, tüylü şapkası, siyah fileli çorabı ile saman saçlı
yaşlıca bir hanım, Ortaçağ kıyafeti ile yakışıklı sarışın bir delikanlı gibi…
Kirli yüzlü beton yığınları ile
kaplanmış, 10 milyonluk kozmopolit başkent Jakarta’yı geride bırakıp oldukça
yoğun bir trafik içinde Java Adasına doğru yola koyuluyoruz. Java tam 211
yanardağa ev sahipliği yapıyor. Yol uzadıkça uzuyor, trafik çok yoğun Maalesef
denizi, koyları, kumu, dalgaları kısacası sahili göremiyoruz. Belki de bu
sayede sahiller betonlaşmamıştır. Tüm yerleşim bu dar yol boyunca.
Doğayı
kendisine konu seçen onlarca bez afişlerdeki sigara reklâmları sayesinde
Endonezya dünyanın en fazla sigara içen ülkeleri arasına girdi. Yollarda şehirlerarası otobüslerde bile
sigara içmek bu dönemde serbest idi. Herhalde artık yasaklanmıştır.
Yol üstündeki
Garud Kenti, şekerlemesi ile ünlü imiş. Elbette birlikte tadıyoruz. Yumuşak,
çok şekerli ve farklı. Gezgin her tadı denemeli.
Borabudur: Bir Efsaneye Doğru
Beyaz
otobüsümüzün tekerlekleri tekrar dönüyor. Her yerleşim merkezinin girişinde ve
çıkışında ellerinde balık ağları ile birileri cami inşası için yardım topluyor.
Yüz milyon nüfuslu Java adasında ne insan, ne ev, ne de trafik çilesi bitiyor.
Dünyanın
sekizinci harikası olarak anılan Borobudur’a dört saatlik yolumuz var. Çaliendro Krallığı tarafından kutsal
bir Buda Mabedi olarak yapılan, on katlı, toplam 1460 ilginç rölyefi bulunan
Borabudur’un inşasında 2 milyon blok volkanik taş kullanılmış. Her mayıs ayının
26. günü dolunay gecesinde burada geniş katılım ile Budist törenler yapılmakta.
Buda’nın felsefesini
oluştururken altında uzun bir süre meditasyon yaptığı için kutsal kabul edilen
Bodhi Ağacının arkasında yükselen 3000 metrelik aktif Murabi Yanardağının
sisler içindeki zirvesi cidden çok etkileyici idi.
Volkanlardan
yayılan lâvlar ile depremlerden zarar gören Borobudur, UNESCO’nun yardımı ile
uzun bir restorasyon çalışması geçirmiş ve 25 milyon dolarlık bir harcama ile
1995’te kapılarını tekrar ziyaretçilerine açabilmiş.
Nirvana’ya
ulaşılan en üst katta, stupalar içinde yer alan 504 Buda heykelinden bugün
ancak 72 adet kalmış. Budizm’de “yedi” sayısı önemlidir; çünkü aydınlamış Buda
doğduktan yedi dakika sonra tam yedi adım atmıştır, her adımı ile toprakta lotüsler yeşermiş.
İnsan, evrimini “yedi” kademede tamamlar, yedide ise kendi ile bütünleşir. Doğru enerji kullanılırsa sekiz ve dokuzuncu katlarda ise evren ve tanrı ile bütünleşir. Borabudur’da da
aslında yedi kat var. Son üç kat ise Nirvana yolculuğunun ara kademelerini
oluşturmakta.
Sultanı ile Gençlere Yönelik Bir
Kent: Yokjakarta
Java
Adasının ortasında yer alan Yokjakarta’da bizi bir motosiklet ordusu karşıladı.
Üniversite öğrencisi sayısı fazla olan şehir, aynı zamanda bir “sultanlık.”
Endonezya’da “Dafrah İstimewa” olarak bilinen otonom bölge sayısı üç: Jakarta
şehri, Sumatra Adasının kuzeyinde radikal İslâm “Uche” ve modern Yokjakarta Sultanlıkları.
Hint
ve Müslüman karışımı bir mimarînin hâkim olduğu, yeşili bol Yokjakarta
kentinin, yüksek ve çirkin beton yığınları ile siluetinin bozulmasına izin
verilmemiş. Binalarda sık sık karşılaştığımız “Mata Hari” sözcüğü ile bizi
ister istemez Greta Garbo ile Jeanne Monreo’nun canlandırdığı Hollânda kökenli
güzel ve esrarengiz dansöz casusu hatırlatıyor.
Sultanın Sarayında Plastik
Süzgeçler de Sergileniyor !
1976
yılında Hollanda denetiminde kurulan Yogya Sultanlığı’nın onuncu nesil olan Hamengkubuwana’nın asil
renk kabul edilen “sarı” boyalı sarayını geziyoruz.
Müze
haline dönüşen sarayının bir bölümünde de yaşayan sultan ve ailesi, müzeye
giriş ücretlerinden iyi bir gelir elde ediyor olmalı.
Avlunun
kumlu zemininde gezinirken makyaj masasını, tahtırevanları, 13 yıl Hollanda’da
eğitim gören, ahçılık hobisi olan baba IX. Hamengkubuwana’ya ait plastik tel
süzgeç ve kaşık gibi mutfak gereçlerini, madalyaları, fotoğrafları ve giysileri
görüyoruz.
Prambanan: Bir Hindu Tapınakları
Topluluğu,
İnsanlar
güneşe, ateşe, dağlara, gökyüzüne, atalarına ve hayvanlara taptılar. Sonra
dinler ortaya çıktı. Elbette inanışların ortak yönleri çok. Bize Prambanan’ı
gezdiren esprili rehberimiz Eddy’e göre Budizm ve Hinduizm arasında öyle fazla
fark yok. Aslında her ikisine göre de bu hayatta yaşanan acılar ve ikinci
yaşama hazırlık vardır.
Yarısı su ile
dolu olan bir bardağa bakan Budist “Niye sadece yarısı boş.” diye üzülürken,
bir Hristiyan veya Musevî “Yarısı dolu.” diye şükreder. Belki de karıştırdım,
tersi de olabilir ! Ama, din her şeyden önce bir “felsefedir” ve yoruma daima
açıktır.
Hindu
felsefesi o denli karışık ki, tüm rölyefleri yorumlamak çok zor. Değişen
cinsiyetler (ruhun cinsiyeti olmaz) ve farklı reklenasyonlar, bizim kafamızı
iyice karıştırıyor. Bir odada bilge tanrısı fil başlı Ganaş ile etrafında farelerini, bir başka karanlık odada ise
hörgüçlü kutsal Zebu’yu görüyoruz.
Yogyakarta – Bromo Arasında 13
Saatlik Bir Yolculuk
Gezimizin
en uzun yolculuğu bizi bekliyor. Orta Java’dan Doğu Java’ya uzanan 13 saatlik
bir yolculuk! Ama gezi arkadaşlarıma güvenmekteyim.
Yol
boyunca şekerleme çeşitleri başta olmak üzere her türlü yiyecek maddesini
tadıyoruz. Gezginiz, tadacağız, öğreneceğiz. Satın aldığımız şekerleme
çeşitleri ile inanın bir büfe kurulabilirdi.
Kültür ve
gençlik şehri, temiz “Soho”dan geçiyoruz. Devlet bazı kentlere başarılarından
dolayı madalya ve plâketler vermiş ve bunlar şehrin meydanında sergileniyor.
Böyle bir ödüllendirmenin Türkiye’de de olmasını teklif ettim. Bir ara uygulandı
da !
Çok uzun
süren ezan sesleri, başlarında kasklarla motosiklet üzerinde yolculuk eden korkusuz
Javalı aileler, zaman zaman toprağı yanık ama verimli bir arazi, “Sante”
denilen çöp şişlerden yükselen dumanlar, meraklı bakışlar, süzülen gözler,
kemikli yüzlü ve dalgalı siyah saçlı bir kadın, sağlıklı ve neşeli görünen
futbolcu forması giymiş bir genç, Java tablosunun renkli aktörlerini
oluşturuyor.
İçinde süs
balıkları bulunan yapay bir göl üstüne kurulmuş yuvarlak masaları ve farklı
mimarîsi ile ilgi çeken Adung zincirinin iki lokalinde kısa molalar veriyoruz.
Nihayet
Bromo Millî Parkı içindeki otelimize akşam
saat 21.00 gibi ulaşıyoruz. Sabah 03.30’da kalkacağımız için doğruca
yataklarımıza yöneliyoruz!
Bromo Yanardağı Sanki Ay Yüzeyi !
Sabah
saat 04.00’te volkana doğru ciplerle yola çıkıyoruz. Biz hariç herkes ceket,
atkı ve hatta şapkalarıyla gelmiş. Elbette üşüyoruz. Neyse, otelde ceket, atkı
ve şapka kiralıyorlar. Zirveye geldiğimizde güneşin doğuşunu bekleyen mahşerî
bir kalabalık ile karşılaşıyoruz. Plâtformdan manzaraya bakmak için inanın tek
kişilik bile yer yok. Güneş İstanbul’da da çok güzel doğuyor; ama zaman zaman
dumanları eksik olmayan yanardağın sabahın ilk ışıklarıyla görüntüsü acaba
sahiden etkileyici mi ? Güneş her yerde aynı şekilde batmaz mı ? Önemli olan
kimin daha iyi pazarlaması ! Dağ
çiçeklerinden yapılmış buketler satılıyor. Bunları kraterin içine atmak bir
gelenekmiş.
Güneş
doğunca tekrar ciplere binip “Kum Denizi”nde konvoy hâlinde ilerleyip bir Hindu
tapınağının önünde duruyoruz. Kratere ulaşmak için önce Java ponisinin sırtında
10 dakika kadar bir yolculuk yapıp, daha sonra da 150 basamak tırmanmanız
gerekiyor. Toz duman içinde altımızda çile dolduran bu hayvanı acıyarak, zaman
zaman onu severek cesaretlendirip, basamaklara ulaşıyoruz. Ben yanında yürümeyi
tercih ediyorum.
Artık
otelde kahvaltı etme, tekrar yola koyulma zamanı. Kakao ve kahve plântasyonları
ile birlikte Kalibaru Kasabasının Java’daki son durağı olan tren istasyonu
binasının karşısındaki “Margo Utomo” adlı otelde yarasa başta çeşit çeşit
tropikal hayvan ve bitki türleri arasında geceliyoruz. Gece acayip kafeslerinin
kapılarını korka korka açıyoruz. Aaa ! Sabah hepsi tekrar kafeslerine girmiş
iyi mi ?
Bazı
coğrafyalarda makaleye başlık ararken insan zorlanır. Ama, Bali’ye
verilen o kadar fazla sıfat var ki!… Tebessüm
adası, zümrüt ada, kutsanmış ada, cennet adası, balayı cenneti, çiçek adası,
barış adası, ölümün şenliğe döndüğü ada, ritim adası ve güney denizi rüyası,
ilk aklıma gelenler.
Bali;
altın kumlu plâjları, volkanları, pirinç taraçaları, başlarının üzerinde meyve
taşıyan kadınları, tropikal ormanları, şölenleri, mini tapınakları ve deniz
sporları ile sürekli gündemde kalan bir ada. Her köşede tapınak veya tanrı
heykellerini, meyve, süs, renkli kumaş ve çiçeklerle zevkli bir bahçeye
dönüştürüyorlar.
Bali: Tanrıların
Bahçesi
Bali,
sanki doğumdan ölüme dek dinsel bir ritim içine girmiş. Balililer için güzel
adaları, her şeyleridir. Bunu onlara sağlayan tanrılarına saygı ve şükran
borçları vardır. Bu yüzden hayatları Vişnu, Brahma ve Şiva ile buluşmak için tapınakları çevresinde geçer.
Ağaçlar da kutsaldır; çünkü ağaçlar, yağmur ile toprak tanrılarının aşkından
doğmuştur.
Bali Hinduizmi’ne göre iyi
ve kötü arasında daima bir denge kurmak gerekir. Doğal sistemi kendi hâline
bırakırsak denge hemen bozulur. O zaman kayalar düşer, denizler yükselir,
lâvlar akar ve soğuk nesneler hızla ısınır !
Tapınak
kapıları simetriktir. Çünkü kapılar negatif ve pozitif güçler arasında kozmik
bir denge kurar. Sol kötüdür, sağ ise iyidir. Siyah ile beyaz, zayıf ile
kuvvetli, temiz ile kirli hep bir “denge” içinde olmalıdır. İyi ruhlar
dağlarda, kötü ruhlar ise denizlerde barınır. Kötü ruhlar sadece dinî
yılbaşında denizin derinliklerinden yeryüzüne doğru yükselir.
Bu
yemyeşil tropik cennette nerede ise adım başı bir tapınakla karşılaşıyorsunuz.
Bütün tapınaklar insan ile tanrının buluştuğu yerdir. Zaten her evin ve
işyerinin minik bir tapınağı bulunur. Ayrıca köylerde ve kutsal yerlere
kurulu özel mabetler de vardır. Tapınaklarda bir ayinle karşılaşmak, Bali’de
olağan bir durum. Ancak, ayinin hangi köyde ve ne zaman
gerçekleştiği ise tam bir “sürpriz.” Yola düşün; bir anda bir dinsel
tören karşınıza çıkıyor. Bu törenler rengârenk çiçekler, yerel müzikler ve
danslarla bir şenliğe dönüyor. Tapınakların girişinde koruyucu tanrılar, dört
bir yanında ise nöbetçi aslanlar bekliyor.
Bali’de Ölüm Şenliğe
Dönüşür
Bali
halkı için hayat, kısa bir ömürle sınırlı değil. Dünyaya gelmelerinin,
yaşamalarının, çalışmalarının, danslarının ve ibadetlerinin bir tek amacı var: “Dünyaya
daha iyi bir konumda, dönmek.” Onlara göre hayat, sürekli tekrarlanan ölüm ve
yeniden doğuşlarla sonsuza kadar devam eder. Sadece ruhu dünyaya taşıyan kirli
ve geçici bir kabuk olan vücut yok olmuştur. Bu nedenle de en yakınlarının
ölümü bile onları üzmüyor. Aksine şarkılarla ve danslarla kıyasıya eğlenebilmek
için birer vesile oluyor.
Bali
Hindu dininde ölen kişinin ruhunun yeni bir beden araması ve serbest kalması
için, bedeni yakılmalıdır. Cenaze töreninin ölen kişiye lâyık yapılması da çok
önemli ayrıca köyün prestijinin göstergesidir. Böyle bir cenaze
töreninin maliyeti çok yüksektir. Bu yüzden ceset önce geçici olarak
gömülür, cenaze hazırlıkları tamamlanınca köyden 5-10 ölü bir araya
getirilip, görsel olarak ilginç manzaralara sahne olan “cenaze töreni” Bali
takvimine göre uygun bir tarihte başlar.
Yakınlarını
kaybeden aile, büyük emek ve işçilik gerektiren, bambu ağacından beyaz bir
bezle kaplanan bir kule yaptırır. Tanrılara sunulacak olan değişik çiçek,
yaprak, yiyecek kombinasyonlarından yüzlerce sepet hazırlanır. Bali takvimine
göre en uygun gün geldiğinde, köyün zilleri ve gongları ile vurmalı
çalgılar orkestrası töreni başlatır. Genç erkeklerden oluşan kalabalık
tarafından taşınan beyaz bez torbadaki ölü kemikleri ve hayvan şeklindeki
tabutlar, bir gece kalacakları kulübeye yerleştirilir. Ardından yiyecekler,
kumaşlar, çiçekler, pişmiş ördek, keçi ve domuzlar, kısacası ölülerin ihtiyaç
duyacağı her şey tabutlara yerleştirilir.
Ertesi
gün tabutlar odunların üstüne konur ve gazyağının yardımıyla bir anda ortalığı
alev ve duman sarar. Hazırlığı aylarca süren cenaze töreni bir anda “kül
olmuştur.”
En Büyük ve En Kutsal
Bali Tapınağı: Besakih
Besakih, XI. yüzyılda bin metre yükseklikteki kutsal Agung Dağı’nın
güneybatı yamacında geniş bir alana, 17 küçük ve 3 ana yapıdan oluşan bir
kompleks olarak kurulmuş ve daha sonra genişlemiş. Birçok önemli ayin burada
yapılıyor. Ancak, tapınak içinde peşinizi bırakmayan ısrarcı satıcılar,
tapınağın o mistik ve sessiz havasını bir anda yok ediyor. Ama, yine de
onlardan kaçıp zirveye kadar çıkmanızı ve oradan muhteşem manzarayı
seyretmenizi öneririm.
Bali Dilinde “Sanatçı”
diye bir Sözcük Yoktur !
Bali
dilinde “sanatçı” diye bir sözcük yoktur. Çünkü, ada halkının tamamı
doğuştan zaten “sanatçıdır.” Otantik mimarîsi bile tüm
alçakgönüllülüğüne karşın, tek kelime ile göz kamaştırıcı. Süslemeyi tam bir
sanat hâline getirmişler. Özel günlerde her biri sanat eseri olan rengârenk
kumaşlarla örtünüyorlar. Her köy bir sanat dalını benimsemiş, öğrenmiş, babadan
oğula, kalfa-usta anlayışı ile aktarmış ve geçimini de böyle sağlamış.
Örneğin,
“Celuk”;
altın ve gümüş işlemeciliğinde usta olmuş. “Batungulan”, taşlardan bir
senfoni; “Ubud” ise resimde bir ekol yaratmış. Mas; siyah sert
abanoz, güzel kokulu sandal, açık renkli kestane ağacını işleyerek ahşap
oymacılığında harikalar yaratıyor… Ve diğerleri; şemsiyeler, maskeler,
uçurtmalar, yastıklar, yorganlar, kemik oymacılığı, çömlekler
ve hasırlar…
Bali’de
“Tüm köylüler sanatçı, tüm sanatçılar da köylüdür.” derler. Hele hele bir köy
var ki, dükkânları tamamen çeşit çeşit, renk renk farklı
malzemelerden yapılmış kedi heykelleri ile dolu. Halkı da
sessiz mi sessiz, namuslu mu namuslu. Biz güzel huylu köyün bu
davranışlarını, “kedi” sevgilerine bağladık.
Bali’de kedi
tapınaklarının da olduğunu hemen ekleyeyim !
Kecak Dansı ve Erkekler Korusu !
Bali’de
dans, tanrılara hoş görünmek ve onları çağırmak adına dinin bir parçası. Dekor
ve maskelerle pantomim sanatını da kullanan bir şölen. Kecak Dansı da
aralarında en tanınmış olanı. Gösteri boyunca 50 kişilik erkekler korosu “cak cak cak” sesleri ile düetler
yaparak, deniz dalgaları gibi sağa sola sallanarak, zaman zaman ayağa kalkarak
anlatılanlara eşlik ediyorlar.
En
sonunda, atı andıran hareketlerle Balili bir genç, kor hâlindeki Hindistan
cevizleri arasına dalıyor ve onları bir öfke ile dağıtıyor.
Resimde Ubud Ekolü
Ubud halkı, çok sayıda ziyaretçiye rağmen bugüne
dek yörenin huzurunu ve özelliğini korumayı başarmış. Mc Donald’s kurulmasına
karşı çıkarak bu ünlü Amerikan zincirinin globalleşme adına yöresel havayı
bozmasına izin verilmemiş. Doğa içine gömülmüş bungalovlarda kalarak, sayısız
ufak dükkânı gezerek, ünlü Caffe Lotus’ta nilüferlerle dolu gölün gerisinde ada gibi yükselen
tapınağı karşınıza alarak yöresel tatları deneyebilirsiniz.
Ubud, resimde kendi ekolünü yaratmış. Bu ekolün yeni
temsilcilerini yetiştiren büyük bir sanat okuluna da sahip. Burada yapılan
eserler dünyanın farklı yörelerindeki sanat galerilerinde sergilenmekte.
Maymun
Ormanı’nı, Kıtamani Bölgesinde Batur Yanardağı’nı ve
gölünü, en geniş halk tapınağı Besakih’i, sanatçılar yolu’nu ve Ubud köyünü, kediler diyarını, pirinç taraçalarını, iki
ada üzerine kurulmuş lüks otellerin bulunduğu kumsalında deniz sporları
yapılan Nusa Dua’yı, daha sakin ve sevimli kalabilmiş Sanur’u, Keçak dansını, cenaze
ve mabet törenini, ahşap taş oymacılığını, eski bir kraliyet sarayı olan Denpasar Müzesi’nde
altın batikleri, tekstil örneklerini, çanakları, taş heykelleri, maskeleri,
gölge tiyatrosu kuklalarını, tanrı figür ile resimleri ve geniş bir alanda
yer alan Bali Art Festivali kapsamındaki Analung Klâsik Dans grubunu izliyebildik.
Tüm
Bali’yi tanımak dört günde mümkün değildi elbette; ama zamanı iyi
değerlendirdik.
Yorgun
olarak odama girdim, kendimi geniş odanın geniş yatağına attım. Gözlerimi
kapadığımda acaba belleğimde Bali’den geriye neler kalmıştı?
Göğün
açık mavisi, denizin beyaz dalgası, rengârenk sörf tahtaları, pirinç
taraçalarının açık yeşili, zambağın beyazı, sayısız irili ufaklı mabet, üçgen
şapkalı şirin ördek çobanları, nilüfer havuzları, aşk çiçeği kutsal lotus, çam
ağacı gibi kat kat yükselen tapınak kuleleri, kısa ve kıvrık kuyruklu, uzun
suratlı kediler, tütsünün esrarlı kokusu, tarlalarda kuşları korkutan
renk renk uçurtmalar, Bali’nin kendine has siyah çatılı, ilginç
mimarîsi ve bana “çok yakışıklısın” diyen ikinci el kitap satan dükkânın sevimli
buruşuk suratlı sahibesi !
Hemen hemen 20 yıl önceydi, sabahın üçünde
Atatürk Hava Limanı C Terminali’nde buluşuyoruz. Terminalde hangi uçağın nereye
ne zaman kalkacağını gösteren bir tabelâ bile yok! Bekliyorsunuz… Anonsu
duyarsanız binersiniz, yoksa uçak kalkmış olur. Kırk dakika kadar ufak (!) bir
gecikme ile uçağımıza alıyorlar bizi. Uğultu ve dualar arasından havalanıyor
uçağımız. Verilen yemek ise tam bir felâket! Zaten uçağa binerken hosteslerin
konuşmasına şahit oldum. “Ekmeğimiz ve yemeğimiz yetmiyor; ama boş ver, bir
kısmına koymayız.”
Dünyanın
en modern hava alanlarından biri olarak kabul edilen Schipholl’de güç bela
toplanıp bir araya geliyoruz. Kendimizi rahat ve büyük bir otobüse atıyoruz.
Herkes yorgun ve uykusuz! Bu yüzden şehir turu verimsiz geçiyor. Üstelik
şoförümüz de tecrübesiz. (Her hâlde yılbaşı günü ancak böylesini bulabildiler.)
Anna Frank’ın Penceresinden Amsterdam
Amsterdam
veya Hollânda deyince acaba size neyi çağrıştırıyor ? İstiyorsanız aklıma
gelenleri şöyle bir sıralayayım: Peyniri, tahta ayakkabıları, lâleleri, hiç
bitmeyen renkli geceleri ve çılgın seks hayatı, nostaljik kafeleri, Van Gogh
Müzesi, antikaları, yel değirmenleri, yollardaki bisikletleri, su kanalları,
tüccarların yaptırmış olduğu bitişik nizam, hepsi dar ve uzun, sivri çatılı,
beş katlı binaları, laterna çalan süslü arabaları, çiçek bahçeleri, Heineken
Bira Fabrikası, “Kırmızı Işık” sokağı ile camlı bölmelerden güzelliklerini
sergileyen hayat kadınları, elmas kesme atölyeleri, Anne Frank’ın acılarla dolu
evi, Rembrandt’ın ışık oyunları ile ünlenmiş tabloları !
Yedi
yüz yıl önce küçücük bir balıkçı köyü olan Amsterdam, daha o zamanlar var
oluşunun ve zenginliğinin “suya” bağlı olduğunun bilincindeydi.
Amsterdam her şeyden önce bir su
kentidir, bu kenti önce su yoluyla tanımak gerekir. Tarih, su ve kum
görünümünde bir ferahlık ve sakinlik duygusu yaşanır bu kentte. Çünkü, toprağı
“kum”dur. XVII. yüzyılın en zengin kentlerinden biri olan Amsterdam, mimarî
açıdan gurur duyacağı “kanallar ve köprüler” kenti oldu. Şehrin dört bir yanına
örümcek ağı gibi yayılan kanallar, hem ulaşımı sağlar, hem de ortama güzellik
katar. Sekiz yüze yakın köprünün bulunduğu kent, beş yüz ahşap kazık üzerine
kurulmuş. Köprülerin en ünlüsü ise Amstel Nehri üzerindeki Slender Köprüsü’dür. Geceleri bu köprüler yüzlerce minik lâmba ile
aydınlatılıyor ve yayılan ışıklar kenti, geceleri ise bir düşler ülkesine dönüştürüyor.
Singel Kanalı üzerinde yer alan yedi
numaralı ev, Amsterdam’ın ve hatta dünyanın “en dar” evi olarak ilgi
çekmektedir. Bu evin bütün genişliği, yalnızca bir sokak kapısı kadardır.
Yine aynı Singel Kanalı boyunca, bir
zamanlar içeriye yalnızca kanal tarafından girilebilen, özellikle sarhoşların
hapsedildiği bir zindan ve aynı kanal üzerinde 295 numarada ise ünlü Yab Yum
Genelevi bulunmaktadır.
Evet, Amsterdam’da zaman adeta
kilitlenmiş, durmuş. Evlerin cephesi son derece dar. Eve eşya sokabilmek için
çatılara konan makaralardan istifade ediliyor.
Amsterdam’ı
tanımanın en hoş yolu bir “kanal turu” yapmaktır. Kanal turu için önerilecek en
iyi zaman ise güneşin (eğer güneşli bir günse) yavaş yavaş batmaya başladığı
saatlerdir. Şehrin üzerine düşen sarılı, turunculu, kırmızılı renk armonisi,
kanal gezisini daha da büyüleyici yapacaktır. Kimi binaların Mexico City’de
olduğu gibi gözle görülür şekilde eğildiğini görebilirsiniz. Şehrin su üstüne
kurulmasının bir sonucu bu! Evet, su kenarındaki bu evlerin birçoğu, yılların
yorgunluğu sanırım, bastonundan güç alan ihtiyarlar gibi güçsüzce yanındaki
binaya dayanmış ve yeşil kanalın gölgeli suları içinde yıpranmış çehrelerinin
görüntüsünü seyrediyor. Evet, kısaca Amsterdam’da her şey yüzüyor!
Amsterdam’da kanallar arasına adeta
sıkışmış daracık yollarda yürüyerek kaybolmak gerekir. Kaybolmanın o sonsuz
zevkini mutlaka tatmalısınız. Karşınıza tarihî bir köprü, sivri, kırmızı damlı,
zengin bezemeli saçak silmeleri ile eski bir bina veya bisikletli bir
Amsterdamlı çıkacaktır. Bu arada, demir kepenkli her evin penceresinin
çiçeklerle donatıldığını ve dantel perdelerin hiç kapanmadığını da fark
edeceksiniz.
Amsterdam’ın ev kapıları
da ilginçtir! İki yandan kapıyı kuşatan simetrik merdivenler daha çok
zenginliğin, yandan ve tek yönlü olarak kapıya ulaşan merdivenler ise
yoksulluğun sembolü…Zemin kat giriş kapıları, çoğu kez müstakil olduğundan, bu
kapılar çeşitli minyatür ve vitraylarla süslü küçük cam bölümlerinden oluşmuş.
Amsterdam’da dolaşırken hiç acele
etmeyin. Kırmızı fenerlerin aydınlattığı, arzuların çiçek açtığı, perdeleri
açık vitrinlerde bedenlerini sergileyen yarı çıplak güzellerini ve kanallara
demir atmış tembel tekneleri şöyle doyasıya seyredin. Evet, acele etmeyin
Amsterdam’da. Sarı, yeşil ve kırmızı tramvayların durak camlarına yansıyan
bulanık görüntülerini de seyredin, kanalların sessizce akan çamurlu suyunu da !
Amsterdam,
para kazanmayı da bilir. Hatta çok iyi bilir. Dünyanın en eski “Menkul
Kıymetler Borsası” da buradadır!
Bugün ortalama 300 bin Türk’e ev
sahipliği yapan Hollânda, “Lâle” ile de hatırlanır. Osmanlı’da döneminde bir
döneme adını veren lâle soğanlarının ülkemizden cu coğrafyaya getirilerek üretildiği,
bu topraklarda ise çok iyi sonuç verdiği bilinir. Lâle
soğanlarına yapılan aşılama ile yeni yeni türler elde edilmiş ve günümüzde lâle
çeşidi 600’e kadar ulaşmış. Siyah. mor, kırmızı, sarı ve beyaz lâleler… Aalsmer
Çiçek Mezatı’nda her gün ortalama 11 milyon çiçekle bir milyon saksı bitkisinin
satıldığını söylesem, bu ülke insanlarının çiçeğe verdiği değerle çiçek sevgisi
hakkında bilgi vermiş olurum.
Amstel
adındaki köyde, nehir taşmalarını ve selleri önlemek amacıyla bugünkü Dam
Meydanı’na yapılan baraj (Dam), köyün
adının “Amstelredamme” olarak anılmasını sağlamış. İşte size “Amsterdam”
isminin doğuşu!..
1602
yılının başlarında, kentin geleceğini Hollânda Doğu Hindistan Şirketi
şekillendirmiş. Endonezya ve Uzak Doğu’daki hazinelerini buraya taşımışlar. Bu
kanallar şebekesi, kentin büyük ve yaygın bir liman kenti olmasını sağlamış.
İpekler, baharatlar ve Çin porselenleri makara yardımı ile doğrudan mağaza ve
tüccarların evlerine boşaltılırmış.
Kanal
boyunca palamar uzatmış, kaptan köşkünün penceresinden kıpkırmızı sardunyalar
fışkıran tekneleri göreceksiniz. Başından kıçına dek uzanan ipe asılmış
rengârenk çamaşırlar, soğuk Amsterdam rüzgârında sallanıp dururlar. Kış
aylarında ise, kaptan köşkünden dışarı uzatılan soba borusundan cılız ve beyaz
bir duman, Amsterdam’ın temiz semalarına doğru yükselir…
Jacop Van Campen tarafından yapılan Kraliyet Sarayı’nın fotoğrafları da,
Amsterdam’ı gezen turistlerin albümlerinde önemli bir yer tutar. Riksmuseum,
arduvaz çatılı, güçlü bir yapı. İçinde 250 odası olan müzede, bir milyona yakın
sanat yapıtı yer alıyor. Bu ünlü müzenin yüksek tavanlı galerilerinde
tabloları, heykelleri, porselenleri, gümüşleri, duvar kilimlerini hayranlıkla
seyredebilirsiniz. Müzenin en önemli odasının numarası: “224.” Çünkü, bu odada
Rembrandt’ın “Gece Nöbeti” isimli tablosu yer alıyor. Tablo, bir milis
bölüğünün dev bir resmi. Bir muhafız tüfeğini dolduruyor, biri sancak dikiyor,
bir diğeri ise davul çalıyor, diğerleri de uygun adım yürümeye hazırlanıyor.
Rembrandt’ın ışık ve gölge ile yarattığı o gizemli hava, hareketlere gerçekçi
bir görünüm veriyor. Risksmuseum’un yakınında yer alan Van Gogh Müzesini de mutlaka “gezin”derim. Hollânda’nın, hatta
dünyanın en ünlü ressamlarından olan Van Gogh’un en büyük koleksiyonu burada.
Odalarda karanlık peysajları, izlemciliğin ve noktacılık sanatının başarılı
örnekleri sergileniyor. Hayatta olduğu süre zarfında maalesef sadece bir tablo
satabilen Van Gogh, 1500’ün üzerinde yapıt bırakmış.
Eğer
bir Cumartesi günü Amsterdam’da bulunuyorsanız, Albert Cuypstraat Caddesi boyunca
kurulan “Kent Pazarını” gezmeyi sakın ihmal etmeyin derim. Ne ararsanız var
orada; peynir çeşitleri, sebzeler, deri ceketler, kasetler, saatler, parfümler.
Hele hava güzelse, ilginç fotoğralar da çekebilirsiniz.
Hayvan
sever bir hanım vardı Amsterdam’da, adı: Hanriette Van Weelde. Sahip olduğu iki
mavnada, sahipsiz, istenmeyen, hasta kedilere bakıyordu. Yüze yakın şanslı kedi
mavnalarda gün boyunca tembel tembel güneşlenip oynarken ve yeni sahiplerini
bekliyor. Burayı gezen kedi sever ziyaretçilerinin bağışları da oldukça büyük
bir yekûn tutuyor!
“Dul
Kadınlar Sitesi”nde ise XVI. yüzyıldan beri sadece “yalnız” kadınlar oturmakta.
Bu mahallede bulunan eski bir kilisenin çanı, ortaçağdan bu yana hiç üşenmeden
bu erkeksiz kadınları kiliseye davet ediyor.
Amsterdam’a
gelip de Anna Frank’ın Penceresi’nden
bu kente bakmadan ayrılmak olur mu hiç? Genç Anna’in, kendi ailesi ile diğer
bir Musevî aileyi Nazilerden sakladığı kitaplığın arkasında bulunan daracık
pencereli ve tutuklanma korkusuyla içinde iki koca sene geçirilen küçücük bu
mekânı göreceksiniz. Sonuçta, Naziler onları bulmuş ve sürükleye sürükleye akla
gelmedik işkencelerin uygulandığı kamplardan birine götürmüş. Anne’in yatak
odasının duvarları, onun o dönemde dergilerden kestiği solmuş resimlerle dolu.
Anne, 1945 yılında Bergen-Belsen’deki toplama kampında tifüs yüzünden hayata
veda etmiş. Ama, azimli kişiliğini ölümsüzleştiren, kaygılarını, insan
sevgisini ve yakalanma korkusunu anlattığı günlüğü babası tarafından
yayımlandıktan sonra, bütün dünyada büyük bir ilgi görmüş sonuçta bu eser 55
dile çevrildi.
Genç
Anne Frank, o daracık odada, kentin geleneksel mimarîsini yansıtan Werterkerk
Kilisesi’nin çanları ile uyanıyormuş. Amsterdam’ın en sevilen ve popüler
kilisesi olan Westerkerk, aynı zamanda Rembrandt’ın mezarını da içinde
bulunduruyor. Hollânda Kraliçesi Beatrix de 1966 yılında, bu kilisede evlenmiş.
Amsterdam,
alışılmışın ötesinde bir kent. Siz, onun kalıplara uymasını beklemeyin! Bir an
bohem yüzünü, bir an kuzey kentlerinin soğuk havasını, bir an ise çılgın yüzünü
size gösterecektir. Kanal hafifçe kıvrılırken, bankta oturup güneşlenen iki
yaşlı hanım kısık sesle belki de birbirlerine yemek tarifi veriyorlardır. Hemen
yakınlarındaki iki hoş delikanlı, el ele yürüyor. Pazulu bir tekne sahibi ise,
dümenin kromajlarını kim bilir kaçıncı kez parlatıyordur. Lüksemburg Kalesi’nin
önünde Amsterdamlı gençler gönüllerince sohbet edip, tembelliğin tadını
çıkarıyorlar. Bir çift siyah ördek ise, teknenin dalgasından rahatsız olup,
hızla kanat çırpıp uzaklaşıyor. Dar bir evin dış cephesindeki deniz tanrısı
Neptün’ün heykeli ise kızgın bir ifade ile bu ördeklere bakıyor.
Evet,
Amsterdam’da her şey serbest, gördüğünüz, yaşadığınız hiçbir şey sizi
şaşırtmasın…
Biz
gezginler, sabah mahmurluğu ile yeni bir geziye başlamak üzere artık mazi olan Yeşilköy Atatürk
Havaalanı’nda buluşuyoruz. Ülkemizde, gezmeye gönül vermiş ve bunu
gerçekleştiren kişilerin sayısı yine de sınırlı. Gönül arzu ediyor ki, bu sayı hızla artsın;
çünkü gezgin bilgisini, görgüsünü devamlı artıran kişidir, bu yüzden gezgin
hoşgörülüdür, gezgin samimidir, gezgin ekosistemi korumaya gayret eder, gezgin
yaratıcı, problem çözücü ve barışçıldır!
Bazı
sözcükler beraberinde “mutluluk” getiriyor, bazıları ise “duygu yüklü” oluyor.
Bazı sözcükler ise bir anda sizi doğru bir başka mekâna götürür. Çocuk, kadın,
erkek, genç, cesaret, korku, deniz, otobüs terminali, havaalanı, güneş,
karanlık, samimiyet, ikiyüzlülük, bulut, seven, sevilen, bir melodi, giden,
saat, gülen, ağlayan gibi…
Uçakta
beni anons ediyorlar. Meğer yanımda oturan havalı ve vazifeşinas bir hanım,
çantamı görmüş, sahipsiz olduğunu sanmış ve uçak yetkililerine teslim etmiş.
İçinde bomba olduğunu düşünmüş olmalı.
Evet,
Panama’dayız. Bu ülke Fransa’dan yedi kat küçük ve “S” harfi şeklinde,
Kolombiya’dan, Amerikalılar tarafından yapay olarak koparılmış, kanalı ve şapkası ile ünlü.
Rehberimiz Simon, yaşlı mı yaşlı.
Adını hemen koyuyoruz; Hacivat! 70 yaşında, dul ve çok sayıda çocuk, torun ve hatta torun çocuğu sahibi!
Panama, Kuzey ve Güney Amerika Batı
ile Doğu ve Atlantik ve Pasifik Okyanusları arasında bir köprü. Bine yakın kuş
çeşidine ev sahipliği yapıyor. İki yüz yirmi çeşit memeli, 1200 çeşit orkide
ile 354 çeşit sürüngen; flora ve fauna zengini bu ufak ülkede yaşamını sürdürme
gayretinde. Ayrıca Panama, büyük mavi
kelebeği ile de ünlü !
Panama Tarihinden Kesitler !
İsterseniz, bu ilginç ülkenin
tarihçesine şöyle bir göz atalım:
Yıl 1501-1502: Rodrigo de Bastides, Portobelo’ya;
Kristof Kolomb ise Panama’nın kuzey sahillerine ayak basar.
Yıl 1519: Pedro Arias Dávila, Pasifik
Okyanusu kıyısında Panama Şehrini kurar.
Yıl 1533: Panama, altın tüccarları için çok
önemli bir geçit coğrafyası olur.
Yıl 1671: Ünlü İngiliz korsan Henry Morgan, eski Panama şehrini yerle
bir eder. Köleleri, kadınları ve tüm altınları 200 katıra yükleyip beraberinde
götürür.
Yıl 1821: Panama, İspanya Krallığı’ndan
ayrılıp Simon Bolivar liderliğinde kurulan Büyük Kolombiya Devleti’ne katılır.
Yıl 1903:
Bolivar, San Martin ve
O’Higgins’in Orta ve Güney Amerika’da estirdikleri bağımsızlık rüzgârından
etkilenen Panama, Kolombiya’dan ayrılıp bağımsız bir devlet olur. Bu arada
Panama Amerika himayesine girer, böylece kanalın inşası Amerikalılarca tekrar başlatılır.
Yıl 1914: Kanal en sonunda tamamlanır.
Yıl 1984 – 1989: Ülke artık dikta rejimi
kuran General Noriega’nın yönetimindedir.
Yıl 1989: Devlet Başkanı Noriega, Amerikan
askerleri tarafından kaçırılır, ABD’de
yargılanır. Miami’de, uyuşturucu kaçakçılığı suçundan tam 40 yıl hapse mahkûm
olur.
Yıl 1994: Anlaşma gereği Panama Kanalı’nın
yönetimi ve geliri tamamen Panama Cumhuriyeti’ne devredilir. Amerikan askerleri
ise bu bölgeden çekilir.
Tarihini kısaca böyle
özetleyebileceğimiz Panama’da, Maya ve İnkalardan etkilendiği kabul edilen yedi
yerli kabile bulunuyor: Bribri, Bugle, Embera, Kuna, Ngobe, Teribe ve Wounaan.
Hepsi de eski geleneklerine sahip çıkan, doğa ile dost, barış yanlısı kabileler…
Unesco, Panama’da Portobelo
Kenti’ni, Darien ve La Amistad
Millî
Parkları ile Panama Kenti’nin eski şehrini, İnsanlık Kültürel Mirası olarak
kabul eder.
1900’lü yıllarda Panama Kanalı’nın
inşaatı sırasında, Afrika ve Karayipler’den getirilen zenci işçiler ile
İspanyol ve Portekiz kökenli halkın karışımı sonucu oluşan “melezler” (Mestizo), bugün toplam nüfusun %70’ini
oluşturuyorlar. Halkın %85’i Vatikan’a bağlı Katolik.
Panama’nın para birimi “Balboa”, Amerikan
Doları ile aynı değerde ve nedense Balboa kağıt para olarak basılmıyor, bu coğrafyada Amerikan Doları da
kullanılıyor.
Panama ekonomisinin önemli
girdilerini Panama Kanalı Geçiş Ücretleri, Hong Kong’dan sonra ticaret hacmi
olarak ikinci sırada olduğu açıklanan Colon
Serbest Bölgesi gelirleri ile turizm sektörü oluşturuyor. Ayrıca
balıkçılık, muz, kahve, şeker ile “maun” ağacının kıymetli kerestesi ve bakır
cevheri, Panama’nın ihraç ettiği diğer ürünler.
Bir de Panama Devleti oldukça düşük
bir vergi karşılığında bandırasını kiraladığı gemilerden önemli bir kazanç
sağlıyor. Bazı Panama Bandıralı tankerlerin İstanbul Boğazı’nda zaman zaman
tehlikeler yarattığını hatırlıyor olmalısınız: “Panama bandıralı bir petrol
tankeriyle bir Rus şilebinin çarpışması sonucu gibi” Dileriz bu türlü haberleri
bir daha duymayız.
Turizm
Sektörünü canlandırmak için, Panama büyük bir gayret içinde. Hâlâ
eski gelenek ve göreneklerini koruyan Kuna
Yerlileri’nin yaşadığı San BlasAdaları, bakir Bocas Takımadaları ile flora ve faunası zengin olan yağmur
ormanları, Panama’nın bu alanda en önemli “kozları”.
Panama
Kanalı ile Tanınır
Panama
Kanalı’nın uzun, ilginç ve hatta oldukça acıklı bir öyküsü var. Kristof Kolomb
öncesi bile, Panama, iki önemli okyanus arası geçit yeri olarak zaten
kullanılıyordu. “Altına Hücum” yıllarındaki Kaliforniya’ya çabuk ve emniyetli
varma isteği, Panama’nın önemini iyice artırır. Önce kara yolu, sonra tren yolu
ile binlerce maceraperest sonuçta 77 kilometrelik iki okyanus arasındaki
mesafeyi geçmek zorunda kalmıştır.
1880
yılında, Süveyş Kanalı’nı başarı ile tamamlayan Fransız Ferdinand de Lesseps, Panama Kanalı’nın inşasına girişir. Bu
amaçla, Fransızlara hisse senetleri satılır. Ancak, sıtma ve sarı humma, 22 bin
işçinin ölümüne neden olur. Ayrıca Mısır’da kumda çalışmaya alışan Fransız
mühendislerin, sert granit ortamında ilerlemeleri teknik yönden de yetersiz
kalmaktadır. Sonuçta, tam 20 yıl uğraşı sonrası
Fransızlar bu sevdadan vazgeçerler.
1903
yılında Panama’nın Kolombiya’dan ayrılması sonrasında ABD ile Panama arasında,
kanal inşası için yeni bir anlaşma imzalanır, ABD 40 milyon dolar sermaye ile
inşaatı devralır. Öncelikle de sıtma ile
mücadeleyi başlatır. Altı bin işçinin yaşamına mal olacak on yıllık çalışmadan
sonra, Panama Kanalı en sonunda hizmete açılır. Tarih 15 Ağustos 1914’tür.
Fransa’nın
Panama’da uğradığı bu başarısızlık, dünya siyaset literatüründe “Panama Olayı”
adıyla geçti. Fransa’da III. Cumhuriyet döneminde, 1881’de Ferdinand de Lesseps
tarafından kurulan Panama Kanalı Şirketi, kötü yönetim yüzünden 1989 yılında
iflas edince, yöneticiler hakkında çok sayıda
dava açılır. Bu davalar, Fransa’da hükümetin düşmesine bile neden olur.
Lesseps beş yıl hapse mahkûm olur ama daha sonra affedilir.
Yetmiş
yedi kilometre uzunluğundaki dar bir kanalın bir bölümü, zengin ekolojisi ile
tanınan Gatun Gölü’nden geçer. Gatun
Gölü, Atlantik ve Pasifik Okyanuslarından 28 metre daha yüksektir.
Bu yüzden, gemiler bu yüksekliğe Pedro Miguel, Miraflores ve Gatun Kapıları ile
yükseltilip, daha sonra da tekrar eski seviyey indiriliyor. Tabii ki, geçen her
gemi için bir miktar göl suyu okyanuslara akıtılmış oluyor ve gölün suyu
azalmış oluyor..
Günde
ortalama 35 geminin, tonajına ve taşıdığı yüke bağlı olarak en az 33 bin dolar
ödeyip, dört ila altı arası zincirli lokomotif ile çekilerek, sekiz-on saatlik
bir sürede bir okyanustan diğerine ulaşması sağlanıyor. Dizi dizi ağaçların
arasından sanki nazire yapar gibi bir
geminin bacası nazlı nazlı süzülüyor. Milyonlarca gemi bu kanalı kullandı.
Göle su sağlamak için yapılan Gatun
Barajı’na rağmen, gölün suyunun azalması bir türlü önlenemiyor. Göle tuzlu su
basılamıyor. Eğer basılırsa ekolojik bir felaket yaşanabilir çünkü. Atlantik ve
Pasifik Okyanuslarının birleşmesi, her iki denizin ekosisteminde balıkların
%60’ının ölümüne neden olabilir. Bunun gerekçesi de çok basit: İki okyanusun
balıkları birbirini öldürür.
Panama Kanalı’nın bugünün şartlarına
uyum sağlaması için yeniden geniş bir kanal açılmasına başlanıldı.
Panama ziyaretimize, elbette önce
Miraflores’e gidip gemilerin kademeli olarak havuzlarda indirilip
çıkarılmalarını ikinci kattaki tribünlerden izleyerek başlamanızı öneririm.
Çiçek Adası Taboga !
“Çiçek Adası” olarak anılan Taboga
Adası’na gitmek üzere motora doluşuyoruz. Bir saat süren yolculuk sonunda, bir
dönem korsanların kullandığı katkısız mavi gökyüzü eşliğinde bu güzel adaya
varıyoruz. Ünlü aktör Errol Flynn’ın
korsan filmlerini çektiği, ressam Paul
Gauguin’in bir süre soluklandığı, Francisco
Pizarro’nun Peru’yu keşif seferini başlattığı Taboga Adası, sevimli ve ufak evleri ile işte karşımızda. Kapıdan
zor bırakmalarına rağmen Taboga Oteli’nin güzel bahçesinde şöyle bir tur
atıyoruz. Zamanımız kısıtlı. Motorla dönerken, kanalı geçmek üzere sıra
bekleyen gemilerin ve cüzamlılar için inşa edilen Lepra Adası’ndaki
Hastahanenin yanından geçiyoruz.
Başkent Panama City
Fransızların kanal inşasına
başladıkları sırada yerleştikleri ve Fransız elçiliğinin de bulunduğu Fransız
Meydanı, bugün Panama Şehrinin bence en ilginç, tarihî bir köşesini
oluşturmuş. Koloni döneminin bir veya iki katlı, çiçekli balkonlara sahip
Panama’sının dar sokaklarında şöyle bir tur atıyoruz. Meydanda, rendelenmiş
buzun üzerine farklı şerbetler dökülerek yapılan “şişirtme”yi tadarken,
başarısızlıkla sonuçlanan kanal inşasında görev yapan Fransızların büstlerine
bakakalıyorum.
Zaman zaman, karşımıza “Amerika
Köprüsü” ve yüksek binaları ile yeni ve modern Panama City’nin etkileyici
görüntüsü çıkıyor. Koloni dönemi Panama’sında, Metropolitan Katedrali’ni, Millî
Tiyatro’yu, altın sancaklı San Jose Kilisesi ile lüks Paitilla Semti’ni ve
Atlapa Kongre Sarayı’nı gezebilirsiniz.
Palacio de Laas Garzas (Kahramanlar Sarayı) olarak anılan beyaz
renkli neo-klasik bina, devlet başkanının ofisi olarak kullanılıyor. Girişinde
güzel bir çeşme var, çeşmenin başında turnalar oynaşıyor. Sarayın önünde
dolaşıyor, kapıdaki görevlilerle fotoğraf çektiriyoruz. Türkiye’de olsa, bizi
Devlet Başkanı konutunn yanına bile yaklaştırmazlar. “Kanal Müzesi” de bize daha önce kısaca anlattığım Panama
Kanalı’nın uzun ve acıklı hikâyesini baştan sona kadar resim, maket ve
filmlerle anlatıyor ayrıca canlandırıyor.
Eski şehirde büyük bir faaliyet
vardı. Binalar yenileniyor, yollar Arnavut kaldırımına dönüşüyor. Başkentte üç
adanın birbirine bir yol ile bağlaması sonucu zevkli ve yeşil örtülü bir gezi
alanı oluşturulmuş. Bu yol üstüne rengârenk bir bina yapılıyordu. Burası “Ekoloji Müzesi” olacakmış. Üç yüz hektar
alan içinde 15 bin bitki türünü barındıran, Amerikalıların kurdukları Summit Garden, doğrusu, biz gezginlere
öyle pek enteresan gelmedi. Burası, ufak bir hayvanat bahçesi, çocuk parkı ve
piknik sahalarından oluşmuş. Panama City’de ayrıca Sobernia Ulusal Parkı ile
Metropolitano Parkı da var.
Atlantik Kıyısındayız !
Boyd – Roosevelt Karayolu olarak
anılan Atlantik – Pasifik arası 80 kilometrelik yolu, kanal boyunca
katediyoruz. Önce, Gatun Kanalı’nın Atlantik Kıyısındaki kapılarını geziyoruz.
Colon’a varınca rehberimiz Hacivat bizi korkutuyor: “İnmeyin, öldürürler”…
Çünkü buranın halkının çok yoksul ve saldırgan olduğu söyleniyor. Biz de o
kadar korkak olsak, böyle maceralı ve farklı bir seyahate çıkmazdık. Antalya’da
bir tatil köyüne demir atıp magazin sayfalarını okuyup kertenkele gibi kuma
uzanırdık!
Colon’da,
gösterişli villaların yanında, her hâli ile perişan durumda
ahşap evler ve fakir insanlar da vardı. Oysa ki, Colon Serbest Bölgesi’nde her
yıl milyonlarca dolar para dönüyor. Montaj, paketleme, şişeleme ve depolama
işlemlerine uygun olan Colon Serbest Bölgesi, Orta ve Güney Amerika pazarı için
seçkin bir merkez konumunda. Ancak, günlerden cumartesi olduğu için her yer
kapalıydı. Colon’da sadece 200 Müslüman olmasına rağmen büyükçe bir cami inşa
edilmiş. Colon civarında korsanlardan korunmak amacı ile inşa edilmiş San
Lorenzo Kalesi’nin topları ile sur kalıntıları bulunmakta.
Unutmadan bu kentte yaşadığım bir
festival anımı anlatayım. Tüm Panamalıların Balboa Caddesi’ne dolduğu bir
festival gecesi, sağda ve solda orkestralar çalıyor, mahşerî
kalabalık durmuş, seyrediyor ve biz o kalabalığı zorlukla yarmaya çalışıyoruz.
Bir ara yol üzerindeki bir cebe giriyoruz ama buradan çıkış yok, mahsur
kalıyoruz. Önümüzde sosis pişirilen bir ocak kurulmuş. Boğulmak da var işin
içinde!
O gece, kimliğim yanımda olmadığı
için, karakolda noktalanıyor. Sevgili arkadaşlarım, zorla çıktığımız o daracık
kapının öbür yanında, yarım saat beni bekliyorlar. Hatta büyük bir başarı ile
orkestrayı susturup beni anons ettirebiliyorlar. Oysa ben o sırada uzaklarda
bir karakolda kan ter içinde dert anlatmakla meşgulüm.
Son gece yemeğimiz, Mi Puebleto adlı
sevimli bir mahallenin ufak lokantasının ikinci katındaki balkonunda veriliyor.
Ertesi sabahın erken saatlerinde de, İngiliz korsan Henry Morgan’ın 1671’de
yakıp yıktığı Panama’nın ilk yerleşim merkezine geçiyoruz. İspanyolların 1519
yılında La Vieja adı ile bir balıkçı köyü olarak kurduğu
ve altın ticareti yüzünden kısa zamanda gelişen bu başkent, Peru, Şili ve
Kaliforniya merkezli altın ticaretinin kavşak noktası olarak korsanların
iştahını kabartmış, sonu malum! O günden kalan en etkileyici eser ise
katedralin çan kulesi!
Copa Hava Yolları ile Kosta Rika’nın
başkenti San Jose’ye uçarken, Panama’dan geriye kalan anıları bir bir
düşünüyorum. İlk sırada elbette Panama Kanalı, Colon’un bir tarafta zengin
villaları, Manhattan’ı aratmayan gökdelenleri ile tezat olan yoksulluk kokan
evleri ve çocukları, Panama City’nin gözü tırmalayan gökdelenleri, kiliseleri,
heykelleri, parklarla süslü çiçekli cici meydanları, homurdanan otobüsleri,
üstüne hindistan cevizi ağacı gölgesi düşen bembeyaz sahilleri, mavi ve yeşile
boyanmış Bodego’ları, ilginç kıyafet ve gelenekleri ile Kuna Yerlileri, sular
çekilince kumsalında biriken korkunç çöp yığınları. İşte Panama!..
Ve bir de Panama
söyleyişi:
“Düşmana ihtiyaç vardır, öldürmek için.”
Bocas Takımadaları’nın tadını
çıkartıyoruz !
Karayipler’de
Kosta Rika sınırına yakın Isla Colon Adası’nda bulunan Bocas del Toro aslında
sessiz, doğal, yüksek binalara teslim olmayan hoş bir sayfiye kasabası. Ufak ve
sempatik. Civarındaki adaları motorla gezerek keşfetmek, yunuslarla birlikte
yüzmek, bisikletle turlamak mümkün. Adalarda toplanan çöpler gemi ile getirilip
kamyonlara katı atık sahasına götürülüyor. Katiyen denize atılmıyor. Buranın
tek geçim kaynağı “turizm”. Bunun bilincindeler.
Bentel
İlkokulu’nda sınıfa girip çocuklarla sohbet ediyorum. Ahşap iskeleler üzerine
kurulu teraslarda limonlu bir çay içmek bile çok zevkli.
Kısa Kısa Panama
Bugünkü Panama’da iki kutup var. Küçük bir Amerika’da
yaşayan zengin kesim ve varoşlarda yaşam mücadelesi veren yerli halk.
Yerli halk Kuzey ve Güney Amerika kıtalarını 800
kilometrelik bir köprü ile bağlayan Panama’da 11 Ulusal Park ve 24 adette
koruma alanı bulunuyor.
Bir filmde birlikte oynadığımız Acun Ilıcalı’nın bir
yapımı olan halkı uyutan “Survivor, Kızlar ve Erkekler” yarışması Panama’nın
aslında kurak olan Contadora Adası’nda çekilmiş.
Panama’da 9 farklı yerli özerk bölgesi (Comarcas)
bulunuyor. Bocas del Toro, Cocle, Colon, Chiriqui, Darien, Herrera, Los Santos,
Panama ve Veraguai.
Panama’da Çinliler
ticarette söz sahibi.
Aktör ve salsa
üstadı Ruben Blades belki de
diktatör Manuel Noriega’dan
sonra en ünlü Panamalı. Bir ara da
devlet başkanlığına adaylığını koymuş.
Panama’nın
önceki Türkiye Fahri Başkonsolosu Hatice Güleç Türkiye Gezginler
Kulübü’nün üyesi ve çok faal bir hanımefendi. Panama ile Türkiye arasında
vizelerin kaldırılması için büyük gayret sarf etti ve Panama Üniversitesi
bünyesinde Anadolu Kültür Merkezi’ni kurmayı başardı.
Panama Baquete
Kenti’nde 1840 yılında Teksaslı bir maceraperest Panamonte Oteli’ni kurdu. Bu otel zamanla çok ünlü oldu.
Charles Lindbergh, Kuzey Kutbu Kaşifi Amiral Byrd, ABD Başkanı Roosevelt,
İran Şahı ve ünlü yönetmen Ingrid Bergman bu otelde geceledi.
Panama’nın 365
adadan oluşan San Blas Takım Adaları’nda
turkuaz renkli deniz ve bembeyaz kumsal ile özdeşleşen Kuna Yerlileri
yaşar.
Panama – Kolombiya
sınırına yakın coğrafyada ilginç bir kabile olan Kunalar’ın 49 farklı
yerleşimi vardır.
Özel bir statüye
sahip bu köylere giriş ancak şefin iznine bağlıdır. Bu köylerde sigara ve
içki yasaktır. Kunalar hâlen geleneklerini koruyarak otantik yaşarlar.
Kuna yerlilerinin giysileri özellikle dikkat çeker. Koldan dirseğe kadar
bacaktan ise ayak bileğine doğru renkli boncuklar sıralanır. Başlarında
kırmızı bandana vardır.
Güneşe ve suya karşı
çok dayanıklı ve şık kemik renginde Panama
Şapkaları W. Churchill, T. Roosevelt, Al Capone, Orson Welles, Gary
Cooper, Tom Wolfe tarafından sık sık kullanıldı. Aslında bu şapkalar
Ekvatorda imal edildi. Ancak Panama Kanalı’nda çalışan işçilerce
kullanıldığı için dünya ”Panama Şapkası” olarak bildi. Altın arayıcıları
ve tarla işçileri bu şapkaları başından çıkartmadı.
Eğer hepsi birbirine
benzeyen modern AVM’leri seviyorsanız Panama City’de “Mall Multiplaza
Pacific” sizi bekliyor.
Amerikalıların bir
dönem yerleştiği binalar bugün Panama yetkililerince devlet daireleri
olarak değerlendirilmiş.
Eğer başkentte makul
bir fiyata öğlenleyin açık büfe yemek bulmak isterseniz, faaliyetine devam
ediyorsa Nicos’a gidin.
Panama’nın ulusal
yemeği Sanchoco Çorbasıdır. İri
parçalı tavuk, yam, soğan, sarımsak, kişniş, kekik, karabiberden oluşan
bol parçalı bu çorba pilav ve çeşitli baharatlarla servis edilir. Ayrıca
Latin ülkelerinin çoğunda karşılaştığımız Ceviche de Panama’ya has bir lezzetle yapılır ve geleneksel
yemekleri arasında hatırı sayılır bir yeri vardır. Plantain denilen, Panama’da bol bulunan yeşil büyük muz
haşlanarak sunulur.
Siyah kumaş üzerine
kuş, çiçek, kelebek desenleri uygulanarak çanta, yastı kılıfı, masa örtüsü
ve bluzlar yapılır. Bunlara bu
coğrafyada “molas” denir.
Bitkisel fildişi
olarak bilinen ve tropikal yağmur ormanında bulunan iri tohumlardan, elde
oyularak yapılan heykelcikler ise taquars olarak isimleniyor.
Güneş, ufukta ağır ağır denizin sularına gömülürken, dev
uçağımız, denizin üzerine serpiştirilmiş gibi duran sayısız adalardan birinin
üzerine doğru süzülmeye başlıyor.
Asya’nın tek Katolik ülkesi olan Filipinler, bu kıtaya
bağlı, 300 bin kilometre kareyi bulan 7 bin 100 dolayında ada ve adacık üzerine
kurulu bir ülke. İnce, uzun bir yer kaplıyor dünya haritasında. Zira adaların
konumu bu şekilde. Adalar içinde en büyüğü başkent Manila’nın da üzerinde
bulunduğu 108 bin kilometrekarelik Luzon.
Diğer iki önemli ada grubu Visayas ve
Mindanao. Luzon ve Müslümanların
çoğunlukta olduğu Mindanao toplam nüfusun 2/3’ünü barındırıyor. Adalar
volkanik. Ülkenin adı, diktatör Ferdinand Marcos ve karısı Imelda’nın dillere
destan yaşamları ile sık sık dünya basınında gündeme gelmişti. 1973 Anayasası
ile birlikte ABD’den örnek alınan başkanlık sistemine son verilmiş.
Parlamentoya dayalı bir sistem kurulmuş; ama Başkan Marcos 1972-1982 yılları
arasında tam bir diktatör olmuş. Ne kabine kurulmuş, ne başbakan seçtirilmiş.
Üstelik 1976’da da anayasada yapılan değişikliklerle Marcos’un gücüne güç
katılmış.
1986’da Marcos’un devrilmesinden sonra bu kez vurulan
eşi Ninay Aquino yerine geçen Başkan Bayan Aquino’nun yürekli tutumuyla
dikkatleri üzerine çekti. Yeni bir anayasa hazırlandı ve başkanlık sistemi
yeniden benimsendi. Ancak, sık sık iç savaşlar patlak verdiğinden, ülkedeki
istikrarsızlık devam ediyor. Filipin tarihi de zaten baskı, ayaklanma ve
savaşlarla dopdolu. Üç yüz otuz üç yıl süren İspanyol egemenliğine karşı
yürütülen şerefli bağımsızlık mücadelesi, tarihe Filipinler Devrimi olarak geçmiş. 1898 yılında bağımsızlığını
kazanıyor. Daha sonra 44 yıl Amerikalılar ve 4 yıl Japonlar bu coğrafyada
kalıyor.
Birdenbire söze Marcos’la başladım, bağışlayın; ama
Filipinler’i anlamak için bu çok gerekli. Aslında Filipinler’de siyaset hep kadınların elinde… İpek hışırtıları
arasında attıkları her adımda, saçlarının her telinden topuklarına kadar parfüm
kokusu saçan kadınların… Filipinler’in demir kelebeği İmelda Marcos, o efsane kadınların son temsilcisi; diktatör kocası
ile birlikte terk ettiği ülkesine bir tanrıça olarak döndü. Filipinler’in
seçkin ve zengin kesiminden destek görmezken, Manila çöplüklerinde boğaz
tokluğuna çalışan kadınlar arka çıktı İmelda’ya. Belki de kendilerini çocukluğu
yokluk ve sefalet içinde geçen İmelda Marcos’la özdeşleştirdikleri için!.. Yıl
2012, Imelda Marcos’un oğlu ve gelini hâlen meclis üyesi. İki yıl önce vefat
eden Bayan Aquino’nun bu kez oğlu Noy Noy devlet başkanı, Bayan Aquino’nun eşi
ve devlet başkanının babası Ninoy’un vurulduğu 21 Ağustos Filipinler’de resmi
tatil.
Filipinler 7 bin 100 adadan oluşuyor dedim ya, peki bu
adalarda hangi dillerin konuşulduğunu biliyor musunuz? Sorum, lafın gelişi…
Bilinmesi biraz güç çünkü. Nedenini anlatayım: Yaklaşık 70-75 tane farklı dil
ve lehçe konuşuluyor bu adaların yerlileri arasında. “Filipin Dilleri” deniyor
bunlara. Polonezya dil ailesinin Endonezya koluna bağlı hepsi de. Yine de
Filipinler’de iki resmî dil var: Biri İngilizce, öteki Filipino. Filipino dili,
Malezya kökenli Tagal dilinin gelişmesiyle ortaya çıkmış.
Metro Manila
Metro Manila’nın nüfusu 18 milyonu bulduğu söyleniyor
çünkü Filipinler’de pek nüfus sayımı yapılmıyor. Manila hem eski ve kirli hem
de yeni ve zengindir.
Kentin en zengin ailelerinin yaşadığı bölge ise Ayala Bulvarı. Burada evlerin hemen
hepsi İspanyollar tarafından inşa edilmiş ve birer mimari harikası. Muhteşem bahçeleri
ve yüzme havuzları var. Sokaklar ve bahçeler mango, ananas, Hindistan cevizi ve
muz ağaçlarıyla dolu. Burası Manila’nın Beverly Hills’i. Tüm evler yüksek duvarların
arkasında saklanmış ve sıkı bir koruma altında.
Manila’ya ayak basın yeter… Uçaktan iner inmez, taksi
şoförlerinin hücumuna uğruyorsunuz önce. Tabii uyanık olup, onlara yüz
vermemeniz gerekiyor. Yakındaki bir taksi durağından taksiye binmek, en akla
yatkın olanı. Manila’da Mabini ve Del Pilar Caddeleri’ni görmeden
geçemezsiniz. Çünkü dünyaca ünlü bir eğlence merkezi burası. Mabini ile Del
Pilar İspanyollara karşı direnen birer Filipinli ulusal kahraman.
Geniş bir düzlüğe yayılmış olan kalabalık caddeleri, dev
boyutlu kültür merkezi, eski şehir duvarları, ilginç gece yaşantısı ile zengin
çelişkiler sunan bir başkent Manila. Oldukça hareketli bir ticari merkez olması
dışında, zengin tarihi de dikkat çekiyor. Eski ile yeninin ilginç bir armonisi
yaşanıyor Manila’da! Şehrin can damarı Makati.
Burası aynı zamanda gökdelenleri ile ekonomik dinamizmi yakalamış iş ve
alışveriş merkezi. Makati’de 56 bin iş yeri, 84 otel ve 3255 lokanta bulunuyor.
Gündüz nüfusu 3,7 milyonu bulan Makati’de gece nüfusu ise sadece 450 bin.
Filipinler ayrıca bir “Seks Cenneti”. Turistler ülkenin
bu yönüyle de çok yakından ilgili. Uzak Doğu’da seks turizmi, başta Tayland
olmak üzere birçok ülkede yaygın. Ama buranın özel bir yeri var. Çünkü bu
sektörde daha çok çocuklar kullanılıyor. Manila limanının arkasında “Kırmızı
Işık Mahallesi” Ermita var. Çok
çocuklu, fakir Filipinli ailelerde geçimin ailenin genç ve güzel kız veya oğlan
çocuklarınca sağlanması artık “doğal” olmuş. Ermita bu yüzden birer seks işçisi
olan küçük fahişeler ve batılı yaşlı erkeklerle dolu.
Ülkede örgütlenmiş “Çocukları Koruma Konseyi” harıl
harıl çalışıyor; hem halkı, hem turistleri uyarmak için çeşitli yayınlar
yapıyor; ama yine de başarılı oldukları söylenemez. Bu başarısızlıkta, bu
işleri yapan, örgütleyen mafyanın olduğu kadar, ülkenin ekonomik ve sosyal koşullarının
da payı var. Zaten Filipinler’deki seks skandallarını -ve dramlarını-
inceleyen yabancı uzmanlar da özellikle bu son neden üzerinde duruyorlar ve
ülkede sefalet oldukça bu sorunun kökünden çözümlenemeyeceğini söylüyorlar.
Onlara göre, Filipinler’in koyu Katolik bir ülke olmasına rağmen günaha bu
kadar kaymasının asıl nedeni “ekonomik”. Birçok anne-baba “ihtiyaç”tan dolayı
feda ediyor çocuklarını.
Sembolü bir “Manda” olan Manila kentinin civarındaki
kasabalara çeşitli geziler yaparak farklı zevkler tadabilirsiniz. Dünyada bir
eşi olmayan “Bambu Örgü”yü görmek istiyorsanız Las Pinas kasabasındaki kiliseye
gitmeniz gerekiyor. Ya da sönmüş bir volkan krateri ilginizi çekerse, Alaminos kasabasını tavsiye ederim.
Filipinler’de en yaygın taşıma aracı, kendilerine özgü
“Jeepney” denilen taşıt. Bu coğrafyada ulaşım sıcak, dumanlı ve kalabalık. Bir
çeşit dolmuş ve bizim bildiğimiz cipin daha uzunu. Taşıttaki yolcular aslında
diz dize oturuyor. En çarpıcı özelliği ise Jeepney’lerin aşırı süslenmiş
olması. Bazılarının pencerelerinde tığla örülmüş perdeler var. Her biri sanki
birer sanat eseri. Önlerinde at heykelleri, ejderha resimleri bulunuyor.
Antenler şoförün çocuk sayısını, ayna ve far sayısı şoförün kendine güvenini ve
yakışıklılığını, at sayısı ise yine şoförün medenî durumunu gösterirmiş.
Jeepney’de bir at heykeli varsa şoför evli, iki at heykeli varsa hem evli, hem
de bir metresi var; ama hiç at yoksa o zaman arabaya binen bayanlar için durum
tehlikeli demektir. Çünkü şoför her türlü ilişkiye hazır demektir. Filipinler
halkı zorluk ve fakirlikle boğuşurken yine de geleceğe ümitle bakıyor.
Bohol Adası, Tarsier ve Çikolata Tepeleri:
Bohol’un sayfiye adası olduğunu havaalanında
bile belli ediyor. Filipinler farklı ulaşım araçları oluşturmakta doğrusu çok
başarılı. Manila’daki Jeepney’den sonra burada da üç tekerlekli bisikletler var.
Yeşili cömert sunan bir yolda ilerliyoruz. Yol boyunca gördüğümüz evler gelir
düzeyinin düşük olduğunu gösteriyor. Toprak bir yoldan otelimiz Bohol Bee
Farm’a varıyoruz. Sahiden farklı bir ortam. Serada naylon üzerinde yetiştirilen
bitkiler, kovanlarda şişman arılar, müşterisi bol organik yiyecek satan koca
bir dükkân, akşamüstü çekilmiş bir deniz, sahilde böcek toplayan yerli halk. (Ancak Balı nedense acı.) Odalar tatil köyü havasında hazırlanmış. Kahvaltıda
sunulanlar bizim damak tadımıza uymuyor.
Çim çayı dışında çay tanımıyorlar.
Evet,
Orta Visayas Bölgesi’nde yer alan oval şeklindeki Bohol Adası 3300 kilometrekare
yüzölçümü ile Filipinler’in onuncu büyük adası. Dağlık iç bölgelerin tam
ortasında büyük bir ovası var.
Bohol
Adası’nın 27 köyü çevresinde 72 adası ve tek büyük kenti var. O da başkenti Tagbilaran. Plaj, deniz, kum için gelip
kumlarda tüm gün kertenkele gibi yatanları hariç tutarsanız bizim gibi “gerçekten”
görmeye gelen hakiki gezginlerin Filipinler’de en çok ziyaret ettikleri ada
“Bohol”. Bohol’un en iyi plajı beyaz kumu ile ünlü “Bohol Beach”. Ancak giriş
ücretli (400 peso) bu ödediğiniz para
ile de öğlen balık yiyorsunuz.
Adada
yavaş yavaş Türkiye’de olduğu gibi ateşböcekleri
kayboluyor. Özellikle sivrisinekleri yok etmek için sıkılan zehirler aslında
tüm ekolojik dengeyi bozuyor. Yine de Bohol nispeten doğal güzelliklerini ve
ekosistemini koruyor.
Daha
önce motosikletlerin arka camlarına “çıplak kadın fotoğrafları”
yapıştırılırmış. 1997’de bu adanın Katolik valisi gelen tepkiler yüzünden bu
uygulamayı yasaklamış. Şu anda yasa gereği hepsinin camlarında İncil’den
cümleler var. Bir kaçını okudum: “Lord is my Saviour.”, “Give for the Glory of
God.”, “God will make a way for me.”
İspanyollar’dan
kalan bir köprü üstünden esas adaya ayak basıyoruz. Başkent Tagbilaran’ın ana
caddesinden geçip gururlu Tarsierler’i görmeye gidiyoruz. Tarsier kimilerine
göre dünyanın en küçük maymun türü. 20 – 25 yıl yaşıyorlar. Olgun bir insanın
elinden büyük değiller. Ancak gerçek şu ki onların da hızla nesilleri
tükeniyor. Böcek, solucan, kertenkele
yiyorlar ve ancak geceleri hareketli oluyorlar. Altı ay hamilelik döneminden
sonra sadece bir yavru yapıyorlar. Uysal oldukları için hem yırtıcı hayvanlar
hem de meraklı insanlardan çok çekmişler. Katiyen kafese ve eve
kapatılamıyorlar. Tutsak tutulurlarsa ya kafalarını duvara vurup ya da aç
kalarak intihar ediyorlar. Prens Charles’ın desteği ile oluşturulan 7,4
hektarlık bir alanda korunuyorlar. Ancak insanların dokunması ve eksik besleme
nedeni ile yine de aralarında ölenler oluyor. Yerli halkın “Mago” dediği
tarsierlerin gözleri beyinlerinden büyüktür. Spielberg’ün ünlü E.T. filmine
ilham kaynağı olan Tarsierler genelde yalnız yaşıyor. Sadece çiftleşme
döneminde erkek, dişinin bölgesine ziyaret ediyor. Onları çok çok sevdik. Zaten
bu adanın sembolü olmuşlar. Tişörtlerde, anahtarlıklarda, magnetlerde,
şapkalarda, tablolarda hep “tarsierler” var.
Bu
kez istikamet Carmen Çikolata Tepeleri.
Önce Tik ağaçlarından oluşan suni bir ormandan geçiyoruz. Yol tavuk bağırsağı
gibi virajlı (Bu terimi ilk kez duydum).
Yağmur ormanları etkileyici bir manzara sunuyor. Yol kenarına park etmiş olan
10 adet lüks Porche araba bizi şaşırttı. Bu adada bu arabayı satın alan
zenginler acaba nerede oturuyor?
Bir
tepeciğin üzerine kurulan platformdan Çikolata
Tepelerine bakıyoruz. Hepsi aynı jeolojik deformasyon süresinde oluşmuş.
Harry Potter filminde sık sık gösterilen eş 1268 Kalker Tepecik. Yükseklikleri
30-120 metre
arası, çevreleri ise 40
metre kadar. Otlar kuruyunca kahverengi bir renge
bürünüyorlar. Üstü ağaçla kaplı olan tepeler bu gruba dahil değil. O yüzden bu adada görev yapan bir Amerikalı
öğretmen bunları “Çikolata Tepe” olarak adlandırmış. Sanki bu tepeler bir sepet
yumurtayı da andırıyor. Bu tepelerin oluşumu hakkında 2 hatta 3 efsane var. Aruga adlı iyi huylu bir dev köyün en
güzel kızına aşık olur. Kız aslında nişanlıdır. Bir gün bu dev kızı derede yıkanırken onu yakından görmek amacı
ile avucunun içine alıp kaldırır. O sırada kız heyecandan ölür. Dev Aruga çok
üzülür ve ağlamaya başlar. İşte tüm bu tepeler aslında onun gözyaşlarıdır.
İkinci efsaneye göre iki dev kavgaya tutuşur ve birbirlerine çamurdan yapılmış
toplar fırlatırlar. İşte size tepeciklerin meydana gelişi.
Bohol
Denizi’ne dolan Loboc Nehri üzerinde
müzikli yemeğimiz sahiden zevkliydi. Zaten Loboc müziğin başkenti kabul edilir
ve şarkı söylemeden Loboc Nehri’nde karşıdan karşıya geçilmezmiş. Bir ara bir iskeleye
yaklaşıyoruz. Gotozon ve Loctop Spring köylüleri bize pembe kıyafetleri ile iki
harika gösteri sunuyorlar. Zaten Loboc Çocuk Korosu Avrupa’da birçok ödül
kazanmış. Bu kez sıra Kelebek
Çiftliğinde. Atilla Atasoy’dan bir özdeyiş: “Her erkek bir kelebektir.”
Bu
arada iki de köye uğruyoruz. Köyler her cins hayvan dolu. Domuzlar, inekler,
keçiler, kediler, köpekler, sıkıca ipe bağlı dövüş horozları. Fırsat bulunca
ipleri kesip horozları serbest bırakıyorum. Zavallılar kaçamıyorlar. Bir kumar
olan horoz dövüşünde 75-100 horoz kapıştırılıyormuş. Elbette horozların
bazıları kavga sonunda ölüyor veya yaralanıyor Bazen de hayvanların ayaklarına
jilet bağlıyorlar. Bu nasıl bir eğlencedir ki?
Bohol
Eyaleti Valisi Avukat Edgar M. Chatto ile sabah erkenden görüşüyorum. Sempatik
biri. Valiyi Filipinler’de halk seçiyor. Bohol Adası’ndaki madencilik
faaliyetleri, turizm politikası ve çevre konuşuluyor.
Cebu Adası Acaba Niye Meşhur?
Supercat
diye anılan deniz otobüsü ile 2 saat yolculukla Bohol’dan ünlü Cebu Adası’na
geçiyoruz. Casiano Country Mall’un arkasındaki Montebello Villa Oteli’ne
yerleşip daha sonra Cebu Kentini tanımak için yola çıkıyoruz.
Cebu
birbirine yakın 9 ilçesi ve 4500
kilometrekarelik yüzölçüme sahip uzun bir ada.
Civarında 167 adacık var. Cebu
City adanın en geniş yerine kurulmuş. Ada kuzeyden güneye 300 kilometre. Adanın
%70’i dağlık. 3,5 milyon insan adanın geri kalan %30’una yerleşmiş.
Nüfusun
%20’si Çinli, Çinliler genellikle varlıklı. Buraya İspanyollar Manila’dan bile
önce yerleşmişler. Cebu City tam 3000 yıllık bir yerleşim. Aslında Cebu City
bir liman, bir endüstri ve ticaret kenti, bence bu kent hiç de öyle güzel
değil. Fazla beton yığını. Niye Cebu City “Güneyin Kraliçesi” olarak
isimlendirilir bilmiyorum. Adada bakır madenciliği, gemi inşası, demir-çelik,
balıkçılık ve turizm geliri var.
Başta
Koreliler olmak üzere turistler herhalde ucuz diye burayı tercih ediyor olmalı.
Ayrıca burada 3 ay İngilizce kursuna gidiyorlarmış. Cebu aslında önemli bir eğlence ve kumar merkezi.
Filipinler’de genç kızlar da yaşlı bir yabancı ile evlenmeye ve ona bu
coğrafyada ev aldırmaya can atıyorlar. Yabancılar tapu sahibi olamadığı için ev
hanımının üstüne yapılıyor. Bey ölünce de hanımı mirasa konmuş oluyor. Resmi
lisan İngilizce yanında yerel bir lisanları da var. “Cebinoa.”
Taksilerin
üzerinde mavi bir lamba var. Şoför bir saldırıya uğrarsa bu lambayı yakıyor.
Hemen diğer taksi şoförleri ve polis olaya müdahale ediyor. Tehlikedeki aracın
yolunu kesiyorlar. Bunu İstanbul’da da uygulayabilir miyiz? Cebu’da trafik pek
de iç açıcı değil.
Önce
Portofino Halk Plajı’na gidiyoruz. Hiçbirimizin hoşuna gitmiyor. Kalabalık ve hiç
de temiz değil. Hemen buradan çıkıyoruz. Turistik Mactan Adası’nda yolumuza
devam ediyoruz. 1521 yılında Macellan’ın
öldürüldüğü yer, bugün Macellan heykeli,
anıt taş ve adına dikilen abide ile şekillenmiş. Macellan’ın vücudu parçalara
ayrılıp adanın farklı yerlerine dağıtılmış. Daha sonra Maribayo Blue Water Resort’u tanımak istiyoruz. Elbette çok daha
lüks ve seçici bir tesis. Ama ücreti de yüksek. Yemek dahil bir günlük giriş
ücreti 18 bin peso.
Ertesi
gün adadaki ilk durağımız Tao Tapınağı.
Taoizmin kurucusu Lao-Tzu hani “Balık
verirsen o kişiyi bir gün doyurursun ama balık tutmayı öğretirsen hayatını
değiştirirsin.” diyen zat. Tao Felsefesi,
Hinduizm ve Budizm’e oldukça yakın. Bu mabed sahiden etkileyici. Zengin
Çinlilerin bağışları ile inşa edilmiş. Mabedin yönetimini üstlenen vakıf izlediğimiz
kadarıyla yararlı çalışmalar yapıyor. Tüm merdivenler 7 basamaklı. (7 x 7 = 49) 49 gün insan ruhunun yeni
bir bedene ulaştığı süre olarak kabul ediliyor.
Pani-Ani eski pazar yeri. Bugün bu
meydanın ortasına metalden dev bir heykel dikilmiş. Her yüzünde Cebu Tarihi ile
ilgili başka bir olay anlatılmış. Tabii başrolde Macellan ve şef Lapu Lapu.
Filipinler
ilk kilisesi Minore del Santo Nino’nun
içine giriyoruz. Ancak o kadar fazla kilise gördük ki… Ardından Macellan’ın haçının bulunduğu Metropolitan
Katedrali’ni ziyaret ediyoruz. Macellan 1521 yılında buraya haçını dikerek
yerlileri vaftiz edip, Hristiyan yapmış. Ama yavaş yavaş ellerindekileri
kaybettiğini fark eden zeki yerli lider kasten Macellan’ı kandırıp Hristiyan
olmak istiyor diye Mactan Adası’nda beyazlardan nefret eden savaşçı Opon
Kabilesi Şefi Lapu Lapu’nun yanına götürür. Sonuçta beyazların hayatlarına
girdiği için kızgın olan Lapu Lapu da Macellan’ı hemen öldürür. Macellan’ın
adamları dünya turuna devam eder.
Fort San Pedro, İspanyollar’ın Filipinler’de
ilk yerleşim merkezi. Macellan’ın başına gelenlerden 40 yıl aradan sonra buraya
gelen İspanyollar kendilerini korumak için hemen ahşaptan ufak bir kale inşa
etmiş. Sevimli bir yer. İçinde Ylang Ylang çiçekleri açıyor.
Kısa Kısa Filipinler:
Filipinler Endonezya’dan sonra dünyanın ikinci büyük
takımada ülkesi.
Filipinlerin ulusal kuşu “Filipin Kartalı” ülkenin
güneybatısındaki ülkenin ikinci büyük kenti Davao’daki özel bir merkezde koruma
altında tutuluyor. Dünyanın en güçlü ve büyük kuşu olarak bilinen bu hayvanları
öldürmenin cezası 12 yıl hapis.
Bohol Adası’ndaki Taluksangay Köyü yakınlarında
yaşayan Bajoeller “Deniz Çingeneleri” olarak tanınır. Sadece tayfun ve siklon
dönemlerinde yakın koylara sığınıp tüm teknelerini birbirine bağlayıp ortak bir
yaşam mücadelesine girerler. Denizden çıkarttıkları agar yosununu özellikle
Japonya’ya ihraç ederler.
2012 yılı Ağustos ayında Manila’da Muson
Yağmurları’nın yol açtığı sel ve taşkınlarda 20 bin kişi evini terk ett ve 53
kişi öldü. Eğitime ara verildi. Bazı mahallelere elektrik verilemedi. 2,5
milyon kişi bu taşkınlardan etkilendi. Günlerce evine gidemeyenler oldu.
Özellikle kanalizasyon ve katı atık sisteminin yeterli olmaması bu doğal
afetleri etkiliyor.
Mindoro Filipinler’in turizm ve su sporları ile ün
yapan bir adası. Dünyanın en ucuz dalış merkezi olarak biliniyor. Palmiye ve
muz ağaçları ile çevrili adada 24 dalış okulu var. Adanın tüm koyları “banca”
adı verilen teknelerle gezilebilir.
Filipinler’de 800 kadar orkide yetişiyor.
Güleryüzleri, İngilizceleri, nezaketleri ile olumlu
bir puan alan ev hizmetlerinde çalışan Filipinli hanımların sayısı Türkiye’de
de epey fazla. Unutmayın 11 milyon Filipinli, Filipin dışında çalışıyor ve
yaşıyor.
Filipinler büyük bir Pazar olmasına rağmen Türk
işadamları bu coğrafyada aktif değil. THY’nın Manil’ya uçması iki ülke arasında
ticaretin artması için olumlu bir adım olabilir. Filipinler’de çoğu öğrenci
olan 250 kadar Türk yaşıyor. Türkiye’nin buraya ihracatının 2/3’ünü un
oluşturuyor. Yakında bir de un fabrikası kurulacak. Paşabahçe ürünlerini de
Manila dükkânlarının vitrinlerinde görmek mümkün.
Sadece Manila’da bazıları yüksek okul olmak üzere 2
bine yakın yüksek eğitim kurumu var.
“Dünyanın Sekizinci Harikası” veya “Cennetin
Merdivenleri” olarak adlandırılan Luzon Adası’nın Benau (Ifugao Kasabası)
civarında olan pirinç tarlaları 2000 yıl önce sarp kayaların çıplak ellerle,
ilkel aletlerle kesilip dere yataklarından taşınan taşlarla örülerek
yapılmıştır. Pirinç tarlarının boylarının uzunluklarını toplarsak Ekvator
Çizgisin’nin yarısına eşit oluyormuş. Teraslarda suyun akışı doğal olarak
sağlanmakta.
Dağlık yörede bulunun yazlık başkent Baguiyo kentinde
her yıl şubat ayının 3. haftası çiçek festivali gerçekleşir. Yaklaşık 500 bin
kişi bu rengârenk çiçekleri seyretmek için buraya koşturur.
Filipinler dünyanın bir numaralı afet bölgesidir.
Tayfunlar, depremler, volkanik püskürmeler, seller, taşkınlar, heyelanlar bu
coğrafyada hiç eksik olmaz.
Filipinler bayrağında maki eşitliği, kırmızı cesareti,
beyaz saflığı, üç yıldız üç takımadasını, sekiz ok ise İspanyollar’a karşı
ayaklanmayı başlayan ilk sekiz eyaleti simgeliyor.
Filipinler dünyada yılbaşının en gürültülü kutlandığı
yer olarak ün yapmış.
Filipinler’de
halk eğlenceyi pek seviyor. Birahaneler, gazinolar, kafeteryalar ve dans
salonları ağzına kadar dolu. Buralara giremeyenler doğruca parklara koşuyor.
Erkekler kısa kollu, nakışlı, şık spor gömlekler giyerken kadınlar ise çok
parlak renklerde dekolte, ince elbiseleri tercih ediyorlar. Müzik ve dans ise,
halkın asla vazgeçemeyeceği bir ihtiyaç Filipinler’de.
Bu coğrafyada “Maganda”, “Güzel” demek. Farklı meyve,
yoğurt ve sütle karıştırılarak hazırlanan meyve suları çok çok lezzetli ve
ucuz. Sigara tüm kapalı mekanlarda yasak, bazı adalarda sokaklarda bile tütün
kullanmak yasak ediliyor.
Filipinlilerin millî kahramanı Dr. Jose Rizal tahsilini Avrupa’da yapan zengin bir ailenin
oğludur. Tıp tahsili dışında mühendislik okumuş ve yirmi lisan bildiği iddia
ediliyor. Bağımsızlık ücadelesine yazıları ile destek verdiği için
İspanyollarca kurşuna dizilmeden önce kendini hapishanede ziyaret eden
kızkardeşine gizlice verdiği “Adio mi ultimo adios” adlı Filipin halkına veda
mektubu çok ünlüdür.
Ünlü ABD’li General
Mc. Arthur’un şöhreti Manila Otel ile bütünleşmişti. Japon istilasında
buradan ayrılan general savaş sonunda bir kahraman olarak yine Filipinler’e
dönmüştür.
Bu takımadalar ülkesinde benim gençlik yıllarımın
İngilizce parçaları hâlen popüler. Örneğin “A Man Without Love”, “Delilah”
gibi.
Kurban ve Şeker Bayramları’nda Filipinler’de birer gün
resmi tatil ilan edilmiş. Oysa ki Müslüman oranı sadece %6.
Filipinler’e varınca havaalanından bir yerel cep telefonu hattı alın. Çok pratik.
İadesi yok ve ucuz. Herhangi bir dükkândan 100 pesoya bir kart alıp yükletiyorsunuz.
Filipinler güzeli ve sinema yıldızı Ruffa Gutierrez Yılmaz Bektaş isimli bir
Türk işadamı ile evlenmiş ama sonra ayrılmışlar. Bu sayede Türkiye burada
tanıtılmış. Bu hanım çok çok meşhur ve hâlen sürekli film çeviriyormuş.
Her ocak ayının üçüncü pazarı Cebu’da Sinulog Festivali tüm renkleri ile
kutlanıyor.
Filipinler’de çok sayıda sokak kedisi var. Bazılarının kuyrukları genetik olarak kısa ve
kıvrılmış. Genelde açlar. Hatta bir tanesinin bir gözü yeşil bir gözü mavi idi.
Veterinerler kedi ile köpekleri binanın önünde tozlu bir ortamda
kısırlaştırıyorlardı.
Filipin Mutfağını’nın en önemli tabakları pansit ile adubu. Pansit çok ince noodle ağırlıklı iken Adubu’da domuz eti ve
pirinç bulunuyor.
Filipinler’de askerlik
hizmeti yok. Sadece okullarda üç hafta Millî Savunma dalında bir uygulama
yapılıyor. Nasıl olsa ABD Filipinleri kanadının altına almış.
Bu coğrafyada da karşınıza Çin Mafyası çıkıyor.
Filipinliler sabah erkenden işlerinin başında oluyor.
Sabah saat 4’te sokaklarda yoğun bir trafik dikkati çekiyor.
Eğer amacınız plaj, deniz ve sualtı sporları ise Borocoy Adası size göre.
Filipinliler güleryüzlü, kolay kolay kızmıyorlar
gülümsüyorlar ama gülmeleri sizin söylediklerinizi yapacakları anlamına gelmez.
Bu adalar ülkesinde kendi annesi, babası ve öğretmeni
dahil kimse bir çocuğa vurmaz. Vurursa cezası 6 ay hapis. Elbette bu da bir
çelişki.
Filipinler’de 3 adet başarılı Türk okulu var. İkisi
Manila biri ise Mindanao Adası’ndaki Zomboanga’da. Zomboanga’daki okulun çok
geniş bir kampüsü var. Ayrıca Filipin – Türk Ticaret Odası ve Pasifik Dialog
Vakfı da çok faal.
Viva Mall içinde yer alan inci-mercan çarşısı ile üst
katındaki 2. el cep teleonlarının satıldığı bölümü gezin. İnciler sahiden ucuz.
Kristof
Kolomb 1492 – 1504 yılları arasında bu bölgeye dört defa ziyaret etti ama St.
Lucia’yı görüp de isimlendirdiği kesin değil. Belki de Sayın Kolomb bu
coğrafyada arka arkaya çok ada olduğu için artık isim bulmaktan sıkılmıştır.
Kritik konumu dolayısıyla St. Lucia hep maceracıların dikkatini çekmiştir. Karayip
adalarına ilk yerleşenler Arawaklar ve daha sonra da Karayip yerlileri olmuş.
Tahta bacak (Jamb de Bois) lakabı ile
anılan ünlü korsan François Le Clerc
XVI. yüzyılda kuzeydeki bugün milli park ilan edilen Pigeon Adasından
gözetleyip gelen giden gemilere saldırmış. Fakat cengaver Karayip yerlileri
buraya yerleşmek isteyen Avrupalılara karşı uzun süre direnirler. Ancak 1650
yılında beyazlar adada duruma tamamen hâkim olur. Şekerkamışı tarlalarında
çalıştırılmak üzere Afrika’dan köleler getirilir. Zaten bugün bile nüfusun
büyük bölümünü bu kölelerin torunları oluşturuyor. St. Lucia Adası, İngiliz ve Fransızlar arasında tam 20 kez el
değiştirir. Evet, tam 20 kez. En sonunda 1814 yılında İngilizlere geçer.
Ada
dağlık tepeliktir ve ağaçlar denize kadar uzanır. İç kesimlerinin büyük
bölümleri geçit vermeyen yağmur ormanları ile kaplıdır.
UNESCO
Doğa Mirası kabul edilen Büyük Piton (738 metre) ve Küçük Piton (696 metre) St. Lucia’nın en dikkati çeken
coğrafi özelliğidir. Bu dağlar aşınmış lav kubbeleri sekiz nadir bitki türü ile
bölgeye has beş kuş türünü barındırır. Sahilde bulunan oteller nefes kesici
Piton manzaraları sunmakta! Qualibou Volkanı da en son 1766 yılında öfkelenip
çevresine lav püskürtmüştür.
Başkent
Castries adanın kuzeybatısında dar ve
yılan gibi kıvrılan bir koyun içinde yer alır ve maalesef büyük çapta
betonlaşmış, 1790 ile 1948 yangınlarından ve 1980 yılında yaşadığı Allen
Kasırgasından sonra başkent kimliğini büyük ölçüde kaybetmiştir.
Soufriére
kasabası Fransız döneminin başkenti ve sömürge mimarisinin en iyi örneğidir.
Halk İngilizce, Fransızca ve Afrikan lisanlarının karışımı kabul edilen Patois Dilini kullanır. Her mayıs ayında
St. Lucia Jazz Festivali ile bir kez daha şenlenir. Rodney Körfezi’nin hemen
kuzeyindeki Gros Adası bozulmamış bir Karayip köyüdür. Cuma geceleri Gros
Adası’nda gerçekleşen Piton birası ve yerel romun çılgınca tüketildiği sokak partileri
gençleri bekliyor.
İzimi
sürseniz
Yokluğa
varırsanız
Nereden
geldiğim meçhul
Nereye
giderim bilinmez
Kendime
arıyorum
Dünyanın
eğri yolunda
(H. Yurttaş, 1946)
St.
Lucia’da kaybolmak üzere dolaşıyorum, aslında Kuzey Amerikalı emekliler için
bir cennet. Sıcak, ucuz, trafik sorunu yok. Rom çeken yerli çocuk çakır keyif, balık
etinde, kardeşi ise kömür karası gözleri ile dikkatle bana bakıyor. St. Lucia
çamur banyoları, muz plantasyonları, katalaman turları, çılgın saçları ile rastaları,
şelaleri, yağmur ormanları, palmiye süslü plajları, elli kadar lüks oteli, Raggee
müziği, Rodney koyundaki şık lokantası, Latille şelale ve bahçeleri, kükürt
pınarları ile eminim hoşunuza gidecektir. Fransız Kralı XIII. Louis’in Devaux ailesine hediye ettiği, çılgın çiçek ve meyveleri ile dikkati çeken
hüzünlü bir müziğin eşlik ettiği Diamond Botanik Bahçesi de bu coğrafyayı
ziyaret edenlerce görülmelidir.
Daha
güneyde, içinde bir tarihi plantasyon dönemi yapısı barındıran Balenbouche Çiftliği
bulunur. Burada XVIII. yüzyıldan kalan değirmenin paslı kalıntılarını heybetli
bir incir ağacı gövde ve kökleri ile güzelce örtünce ilginç bir manzara
oluşmuş. Ağacın adı “Boğan incir”. Sahiden de sanki bu enkazı incir ağacı iyice
sarmış ve adeta boğmuş.
Muz,
ada mutfağında önemli bir yer tutuyor. Muz salatası veya kaynamış yeşil muzu
deneyin.
St.
Lucia Adası Nobel ödüllü Sir Arthur Lewis ile yine Nobel kazanan şair Derek
Walcott ile daima iftihar eder.
St.
Lucia’nın tek olan kitabevine giren bir genç görevliye sorar,
—Sizde
“kadınlara karşı zafer kazanan erkek” isimli kitap var mı?
Satıcı,
eliyle az ötedeki rafı işaret eder;
—Var efendim, karşıda masal kitapları bölümünde
St. Kitts ile Nevis
Avrupalıların
ilk yerleştiği adalardan biri olan St. Kitts, İngilizlerden bağımsızlığını ancak
1983 yılında kazanmış.
Turkuaz
renkli dalgalı denizi, volkanik verimli arazisi, tatlı ama kuvvetli meltemi,
golf sahaları, ziyaretçiler için hazırlanmış özel gezi treni, salsa-kalipso
ağırlıklı müzik festivalleri, sık sık rastlanan kasırgaları, telaşsız yavaş
ritmi, Brimstone Tepesi, Amerikalı öğrencilere yönelik açılmış üç adet tıp
fakültesi, Liamulga Dağı’nda yürüyüş rotaları ve çeşitli su sporları ile son
yıllarda ismini duyurdu.
Eskiden
tek geliri olan şeker kamışı yerini adım adım turizme bıraktı. Komşu adası
Nevis, üzerinden ayrılmayan bulutu nedeni ile “şapkalı ada” olarak anılıyor.
Bu
ufak ada ülkesinin en önemli yerleşim merkezi olan Basseterre, 1627 yılında kurulup 1727 yılında ise başkent
oldu. O da diğer adaların karşılaştığı yangın, sel ve kasırgalardan nasibini
aldı. Başkentte ufak müzesini, Clay Villa Plantation House’un sevimli bahçesini
ve kentin tek katedralini gezebilir, ufak bir kahvesinde yerli halkla sohbet
edebilirsiniz. Başta Ovalle Plajında olmak üzere 19 adet dalış merkezi
bulunuyor. Hatta 1995 tarihli bir batık da meraklı dalgıçların gözdesi.
Adaya
daha ucuza evlenmek ve katamaran ile ada etrafında dolaşmak için gelenlerin
sayısı az değil! Şarkı söyleyen, gitar çalan, dans eden cıvıl cıvıl hatunun
evlenmeye niyeti yok gibi. Gözlerinin içi gülüyor. Yanakları gamzeli, balık
etinde, kirpikleri perde gibi. Kiraz dudaklı, kepçe kulaklı, şuh. Ama üslubu
sert ve acımasız. Bu kadın evlenmemeli diyorum.
Brimstone
Milli Parkı içinde yer alan Brimstone Kalesi 1999 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi’ne
alındı. Köle ticaretinin tüm acıları ile yaşandığı bu adalarda İngiliz,
Fransız, Hollanda, İspanyol ve Portekizliler sürekli hâkimiyetleri ele almak
için savaşmış. St. Kitts adasında 1671 yılında inşa edilen Fort Charles’in 26
topu adeta da ateşlemeye hazır bekliyor.
St. Nevis’te yaşayan küçük Paul
büyükannesine sorar,
—Büyükanne
senin gözlüklerin her şeyi büyütüyormuş, doğru mu?
—Evet
yavrum!
—Büyükanne ne olur, tabağıma tatlımı koyarken gözlüklerini çıkar.
Baharat Kokulu Ada, Grenada
Eğer
vize engelini aşarsanız ya da Grenada diğer Karayip ada ülkeleri gibi günün birinde Türk pasaportlarına vizeyi
kaldırırsa, bu ilginç baharat adasını
ziyaret etmenizi öneririm.
Grenada,
Doğu Karayip Adalar grubuna dâhildir. Bu
coğrafyaya Hindistan sanarak arka arkaya dört sefer gerçekleştiren Kristof
Kolomb 1498 yılında Grenada’yı sadece denizden görüp “Conception Adası” olarak
isimlendirmiş.
Sonraki
tarihi gelişmeleri özetlersek!
Yıl
1650: Fransızlar adayı ele geçirip kısa zamanda şeker üretim merkezi haline
dönüştürmüşler.
1763: Versailles Antlaşması ile ada İngiliz
yönetimine geçmiş. Zaten Karayip adalarını ele geçirmek için sürekli İngiliz
ile Fransızlar arasında büyük bir mücadele yaşanmış. Bu muhaberelerin izleri bugün
Port Louis, Port George, Port Frederick, Fort Matthew gibi kaleler ve yanlarına
dizili toplarla Grenada’da takip etmek mümkün.
1974: Bağımsız bir ülke artık Grenada.
1979: Bir darbe ile Marksist bir yönetim başa geçer
ve adanın yeni yönetimi politik olarak Küba’ya yaklaşır.
1983: Elbette bu durum ABD ve ABD dostu komşu ada
ülkelerinin hiç hoşuna gitmez. Yeni bir darbe ile Marksist yönetim devrilir.
Yıl
2004: Eylül ayında Ivan Kasırgası adada çok ciddi bir hasara neden olur. Evlerin yüzde
90’ını tahrip eden kasırga, ayrıca hapishane duvarlarında açtığı delikler ile
tüm mahkûmların kaçmasına neden olmuş.
Batıl
inançlar bu yörede bugün bile etkilidir! Örneğin öğleden sonra denize girilmesi,
temizlik ile ütü gibi ev işleri yapmak, Pazar günleri ise toprakla uğraşmak
uğursuzluk sayılıyor.
Grenada
envai tür baharat kokar! Havada hep baharat vardır. Dünya “muskat” üretiminin
üçte biri burada gerçekleşir. Ayrıca biber, karanfil, vanilya, tarçın, kakao yetişir.
Dünyada kilometrekare başına en fazla baharat yetiştiren ülkedir.
Grenada’da
batıklara dalınır, organik ve yüzde 70 kakao içeren acı çikolata yenir,
bembeyaz kumlu plajlarında güneşlenilir, gizli kalmış kokulu baharat ağaçlı koyları
tek tek keşfedilir, baharat çarşısı gezilir, Grand-Etang Gölü etrafında şöyle bir dolaşılır, bu arada iguana,
opassum ve uzun kuyruklu Mona
maymunları ile tanışabilirsiniz. Gece tarihi Fort Matthew barında oturulur, River Antoine Rom damıtma tesisleri ile
Annandale şelaleleri ziyaret edilir, doğu sahilinde ise Grenville kentinin
ilginç yerel pazarı gezilir ve bu arada bol bol fotoğraf çekilir.
İngilizce
konuşan ve ahalisinin büyük çoğunluğu siyah olan Grenada’da geceleri vanilya ve
baharat kokusu eşliğinde böcek ve kurbağaların inanılmaz senfonisini dinlemek
ayrı bir zevktir.
Adada
50’ye yakın plaj var. Ama bence aralarında en popüleri ve en kalabalığı, bir
koy içinde yer alan Grand Anse Plajı.
Satıcıları, masaj yatakları, koşuşan
çocukları, su sporları, palmiye ağaçları ile burası daima hareketli. Etrafınızda
fazla insan görmeden, kendinizi dinleyeceğiniz sessiz bir deniz kenarı arıyorsanız
Morne Rouge, Pink Gin, Lavera gibi plajları da deneyebilirsiniz.
Her
yıl Ağustos’un ikinci hafta sonu Grenada Festivali’ni
tüm coşkusu ile yaşar. Adalara has teneke orkestraları, kalipso müziği
eşliğinde dansla renklenen festival esnasında şeytan kılığında etrafta dolaşan
adalılar dikkati çeker.
St. George Tıp
Fakültesi
dünyaca ünlüdür. Otuz sekiz yıl içinde çoğu Kuzey Amerika’da çalışan 14 bin
doktor mezun eden bu fakültenin şöhreti tüm ABD’yi sarmış. Miami’den Grenada’ya
uçarken tıp öğrencileri okullarına dönüyorlardı. Vallahi uçakta en az 10 köpek,
bir o kadar da sepetlerde kedi vardı. Acaba neler olacak diye 3,5 saatlik uçuş
sırasında diken üzerinde idim. Ha, bu arada koca koca köpekler ve kediler
sahibelerinin yanında ve kucağında oturuyorlardı. İnanın çıt çıkmadı. Hepsi
uslu uslu seyahat etti, pasaport kontrolü sonrası doğru evlerine gittiler.
Fransızların
“Port George” adı ile kurduğu Grenada’nın başkenti St. George, sempatik limanı ve pastel renkli binalar, kırmızı
kiremitli çatıları ile tipik sömürge mimarisi ile belki de Karayip’lerin en
güzel ve tipik başkenti.
Dar
sokaklarda dizilmiş rengârenk evleri, 1818 yılında inşa edilen gotik kiliseye
doğru tırmanan dik yolları, XVIII. yüzyıl Anglikan Kilisesi, Carenage diye
anılan sahil şeridi, Market Square’de açılan baharat çarşısı, rengârenk ilginç resimlerle
süslenmiş duvarları, taşkın nehirleri, şirin köyleri, sokaklarda uzun örgülü
saçları ile oturan yerli Bob Marley’leri ile eminim ilginizi çekecek! Bir sokak
kahvesinde oturup etrafta olup bitenleri inceliyorum. Önümden orta uzun boylu,
yeşil pantolonlu, topukların üstünde yükselen, düzgün bacakları ile bakımlı ve
alımlı bir zenci kadın geçiyor.
Bir
de ufak müzesi var adanın. Richmond tepesinde, 1791 yılında tamamlanan Fort Frederick’ten
limanı ve başkenti seyredip fotoğraflayabilirsiniz. Bu tepede kakao toplayan
bir bey beni ve gezi arkadaşım Hüseyin Şen’i evine çağırdı ve durup dururken
Tayyip Bey’i sordu, Şaşırdık.
Adada
hayat yavaş, aceleye hiç gerek yok! Suç oranı çok düşük. Zaten Grenada’da silah
bulundurmak toptan yasak. Grenada bölgesinde ekonomik yönden en zor durumda
ülkelerden ama dost canlısı ve çok misafirperverler.
Grenada’da, EC (Eastern
Carribean Dolar) kullanılıyor. Bu adaların ortak parası. Dominika, St.
Lucia, St. Kitts, Antigua, St. Vincent’de aynı para geçerli.
Havaalanın
ismi Grenadalı siyasetçi Maurice Bishop
adını taşıyor. Maurice Bishop 1979’da kansız bir darbeyle iktidarı ele
geçirerek 1983’e kadar Devrimci Halk Hükümeti lideri olarak ülkeyi yönetti.
Adanın
bayrağındaki kırmızı mertliği, sarı bilgeliği ve sıcaklığı, yeşil ise ekolojiyi
simgeliyor.
Grenada’ya nasıl vize alınır?
Grenada
adası şu anda tüm Türk vatandaşlarından vize istiyor. Vizenin orijinalini uçak
şirketi yetkililerine göstermezseniz Grenada uçağına binemiyorsunuz bile.
Grenada Dışişleri Bakanlığı’na resmi
müracaat edip bir form doldurunca bir süre sonra vize e-posta ile ücretsiz geliyor!
Biz e-posta ile ulaşan vizenin renkli çıkışını yanımıza aldık ama American
Airlines yetkilileri bizi uçağa almadı! Efendim ya sahteyse.
Uçağa binmenize izin verilirse şirket o
yolcuyu getirdiği için o ülkeye 2000 Dolar ceza ödemek zorunda kalırmış.
Bizde olduğu gibi telefonla Grenada pasaport yetkililerine ulaşıp, vizenin geçerliliği konusunda onay alırlarsa, işte o zaman uçağa bindiriyorlar. Ama havaalanında esas vizeyi pasaporta vurduklarında 40 Dolar bir ücret ödeniyor.
Ufacık
Bir Ada Ama Yarısı Fransa, Yarısı Hollanda: St. Martin
St. Martin veya Hollandalılar
için St. Maarteen iki ülke tarafından paylaşılan dünyanın en küçük adası olarak
tanınıyor. Nehir yok, ada oldukça kıraç ama yeşil çatıları ile mimari bu
coğrafyada göze tırmalamayan bir uyum sağlanmış, siluet bozulmamış. Adanın güneyi
Hollanda ile İspanyollar arasında tam 80 yıl paylaşılamamış. Sonuçta,
İspanyollar bu sevdadan vazgeçmiş. Fort Hill Kalesi ise 1801 – 1849 arası,
İngiliz, Hollanda ve Fransızlar arasında tam 16 defa el değiştirmiş. Neticede, 23
Mart 1648 tarihinde Fransa ile Hollanda adayı ikiye bölme kararı alır. Biri
Fransız, biri ise Hollandalı iki temsilci seçilir ve zıt istikametlere yürürler,
işte sınır böyle oluşur. Söylentilere göre Fransız şarap içtiği için daha hızlı
hareket etmiş, hatta koşmuş bile onun
için de Fransız bölümü daha büyük. 2007 yılında St. Maarten Hollanda’dan resmen
ayrıldı. Şu anda bağımsız.
St. Martin, Dominica Adası
gibi doğası ya da ekoturizmi ile fazla ilgi çekmiyor. Ama çıplaklar kampı, 365
lokantası, baykuş ile mavi morpho gibi özel türleri barındıran Galiano
plajındaki kelebekler vadisi, bronz
tenleri okşayan ılık ve tatlı rüzgarı, çok sayıda yat limanları, eşsiz plajları, gazinoları, Hollanda bölümünde tamamen
vergiden muaf dükkanları ile ağırlığı Amerikalı olmak üzere yılda bir milyon
turisti buraya çekiyor. Fransız bölümünde ufak bir havaalanı olsa da uluslararası
büyük “Prenses JulianaHavaalanı” Hollanda kısmında ve bu adaya ayak
basmak için Shenghen vizesi şart. Yol arkadaşım Hüseyin Şen’i izbandut gibi
kadın polis geri çevirdi. Kadıncağız kapılardan ancak yan yan geçebiliyordu. Bu
konuda, hiç şakaları yok, aynı uçakla
Hüseyin’i St. Kitts’e geri yolladılar. Elbette ikimiz de çok sıkıntılı iki gün
geçirdik.
Havaalanına bitişik yol
kenarında dar, taşlı, kötü bir plaj var ama doğrusu çok da ilgi görüyor. Çünkü
uçaklar bu plajın üstünden havaalanına iniyor. Adeta uçakların rüzgârını ve
gölgesini hissediyorsunuz. Herkes elinde birer fotoğraf makinesi ile uçakları
bekliyor.
Anguilla, Saba ve St.
Eustatius gibi komşu adalara uçak ve motorlarla ulaşmak mümkün. St. Martin
yılda 22 gün fırtına ile karşılaşıyor. Her an bir kasırgaya hazırlıklı olmaları
gerekiyor. Hollanda Bölümü aslında daha
hareketli. Başkent Philipsburg’da tam 14 gazino açılmış. Hollanda kısmında
Amerikan doları geçerli. Passanggrahan
Oteli Hollanda kraliçelerine ev sahipliği yapmış. St. Maarteen’i kraliçenin
atadığı bir vali ile ada konseyi yönetiyor. Dar sokaklarında dizi dizi elmas,
saat, likör, sigara, elektronik aletler ve mücevher dükkânları yer alıyor. Neticede
500 civarında lüks dükkân sizi bekliyor. Karayipler’de tamamen gümrüksüz
alışveriş yapılan tek adres imiş. 1973 yılında yenilenen tarihi adliye binası da görülmeğe değer.
Sahildeki barbekü
partileri ateş dansları ile şenlenir.
Kristof Kolomb 11 Kasım 1493’te
keşfettiği bu adaya aziz Martin anısına “St. Martin” demiş de yerli
halk Arawaklardan çekindiği için risk alıp adaya çıkamamış.
Adada minibüslerle
gerçekleşen bir çeşit dolmuş sistemi kurulmuş. Tüm adayı bu minibüslerle her seferinde
mesafeye bağlı olarak 1,5 veya 2 dolar ödeyerek gezebilirsiniz. Zaten adada
Avro ile dolar eşit kabul ediliyor. Ama bu coğrafyada zaman zaman ciddi bir
trafik sorunu yaşanıyor. Fransa ile Hollanda bölümleri arasındaki sınır sadece yol
kenarına yerleştirilen sembolik bir sınır taşından ibaret. Fransız bölümünün
başkenti Marigot. Fransız tarafında
oturup, Avrupa Birliği vatandaşı olanların oyları ile belediye başkanı
seçiliyor. Kuzeyde Fransız bölümü ise Avro kullanıyor.
Marigot’un renkli bir “Pazar Yeri” var.
Pazarlar hep ilginç ve çok hoş fotoğraf kareleri sunar. Fransız mutfağının leziz örneklerini şık
lokantalarda tadabilirsiniz. Adanın ünlü bir de ressamı var, Roland
Richardson, tuvale yansıttığı olağanüstü renkleri ile tanınan ressam “fırça
ile bir kez darbe yapılır, onun üzerinde rötüş yapmak doğaya aykırıdır” diyor.
Benim otelim Anse Marcel koyundaydı. Burası
anayollardan epey uzak. Çok dik tırmanan bir yol sonrası ulaşılan doğal ve özel
bir koy. Burada sadece oteller ve bazı lokantalar var. Bölge yerleşime henüz
açılmamış. Onun için burada tam bir gün geçirmekten zevk aldım. Bir çok su
sporunu da imkân sağlanıyor.
Karayip Adalarının büyük bölümünü gezmiş
oldum. Ortak paydaları şöyle özetlenebilir.
Adalara
şeker kamışı tarlalarında çalıştırılmak üzere Afrika’dan köleler getirilmiş.
Adaların nüfusunu bugün ağırlıklı olarak onlar oluşturuyor.
Her
bir ada, senelerce İngiliz, Fransız, İspanyol ve Hollandalılar arasında sık sık
el değiştirmiş.
Su altı dalışları ve batıkları ile
Karayip adaları ilgi çekiyor.
Yangın, sel ve tayfun ile sık sık
başları derde giriyor.
Başkentlerinde pek ilginç olmayan ufak
birer müzeleri var.
Çok sayıda yat limanı ve sıra sıra
plajları bulunuyor.
Adalarda botanik bahçeleri
kurmuşlar.
Meraklıllarına tüm adalar trekking
imkanı da sunuyorlar.
Merdivenleri severim, hani soluk soluğa inilen, farklı katlarda farklı sürprizlere, karanlık köşelere, havuzlu avlulara ve büyülü şadırvanlara ulaşan merdivenleri severim. Aslında Karayiplerde de her ada sizi aynı merdivenler gibi farklı sürprizlere ulaştırıyor.
Dominika, Dominik Cumhuriyeti Değil
Yüzde yetmişi balta girmemiş ormanlardan oluşan Dominika sahiden tüm komşu adalardan çok “farklı”. Antillerin en dağlık adasıdır, bu yüzden de fazla yağmur çeker. Burada doğa azgın ve arsız. Sanki ada kendisi büyük bir botanik bahçe. Neredeyse baston dikerseniz filizleniyor. Hatta bu volkanik adada kontrol altına alınmazsa çalılar ve ağaçlar kısa zamanda ilerleyip yolları kapatıyor. Dominika aslında bazı komşu adalar gibi kitle turizmine açılmak istemiyor. Koca koca oteller, otoyollar, butikler, diskolar, devasa alışveriş merkezleri ve ışıl ışıl gazinoları arzulamıyor. Bhutan ve Palau gibi meraklılarına butik ve özel olmak istiyor. Dominika’nın, muz tarlaları, koyu yeşil girintili- çıkıntılı ve sarp gizemli dağları, dağları saran sis bulutları, geçit vermeyen ormanları, güneşlenen rengarenk iguanaları, azgın şelaleleri, kaynayan gölleri, iki yüz çeşit ağacı, sürekli bizlere seslenen cırcır böcekleri, 360 akarsu ile 365 şelalesi, virajlı dar yolları, kıyılarında kırılan bembeyaz köpüklü dalgaları, mangrov ile bakkam ağaçlarının kalın kökleri, ön cepheleri resimli balkonlu tahta binaları, endemik papağanları, mavi çoraplı kız öğrencileri, tembel tembel sokakta yatan rastafaryanları var. Önce Fransa, sonra İngiltere, daha sonra da her ikisinin yönetiminde kalan Dominika, 1903 yılında çekik gözlü, Filipinlileri andıran cengâver Karayip yerlilerini koruma altına almak için onlara satmamaları kaydı ile 1500 hektarlık özel bir toprak tahsis etmiş, böylece de Kaligano Köyü kurulmuş. Amaç yerli halkın dans, lisan, kültür ve geleneklerini korumak. O günlerde sayıları 100 civarına düşen Karayip yerlilerinin sayısı bugün 8 farklı köyde 3 bin kişiyi aşmış. Ama maalesef bu tip koruma bölgelerinde yerliler bol alkol tüketiliyor ve binaların önlerinde tembel tembel oturan mutsuz insan portrelerine rastlanıyor. Bugün Karayip yerlileri tarım, ahşap işleri, balıkçılık ve sepet örerek geçiniyorlar. Yol arkadaşım, meslektaşım Hüseyin Şen Bey ile engelli bir şoför ile 50 dolara anlaşarak Trafalgar Şelalerine gitmek üzere yola koyuluyoruz. Yolda şoför her ziyaret için sürekli ek para istemeye başlıyor. Biz o zaman bu 50 doları niye ödüyoruz diye soruyorum. Kızıyor, arabayı deli gibi kullanmaya başlıyor. Tehdit ediyor, şelalenin girişindeki görevliler araya giriyor, sonunda anlaşıyoruz. Şirin bir köy evinin terasında muz kızartması, ekmek ağacı meyvesi ile yerel pilav içeren bir öğlen yemeği yiyoruz. Trafalgar Şelalesi iki koldan oluşuyor. Burada soğuk ve sıcak su birleşiyor. Kayaları aşıp şelalenin ağzına kadar ulaşmak için çizme ve özel kıyafetlerle ön hazırlık gerekiyor. Kristof Kolomb, 3 Kasım 1493 tarihinde bu cennet adayı “Dies Dominica” (Latince “pazar günü” demek) olarak isimlendirmiş. Belki de o gün günlerden Pazar idi. İspanya kraliçesi kendisine “Dominika adası neye benziyor?” diye sorunca Kolomb, bir kâğıdı avucuna alıp buruşturur ve “işte böyle” der. Kristof Kolomb bugün yine Karayip Adalarını ziyaret etse herhalde aralarında sadece Dominika’yı tanırdı. Diğerleri ise hızla betonlaştı. XVII yüzyılda Fransızlar adayı ele geçirir, 1763 Paris Anlaşması ile Dominika bu kez rakipleri İngilizlere geçer. Ama 1782 yılında Saintes’te İngiliz ve Fransızlar arasında yeni bir savaş daha yaşanır. Nihayet 1978’de Dominika bağımsızlığını ilan eder. Adada zehirli yılan, akrep yok, suç da yok. Bois Bande ağacının kabuğunu Rom’a yatırıp afrodizyak hazırlıyorlar. Ekmek ağaçları ise şeker kamışı tarlalarında çalıştırdıkları köleleri beslemek için bu coğrafyaya ekilmiş. Üst üste beş kasırgadan (sonuncu Ağustos 2015, biz ayrıldıktan 3 gün sonra) nasibini alan Dominika’nın karşısında Martinik Adası yer alıyor. Adanın batı kıyısındaki kutu kutu renkli evleri ile başkent Roseau’da saat 17’de hayat duruyor. Dükkânlar ve kepenkler sıra ile kapanıyor. Herkes hızla minibüslere dolup köylerdeki evlerine koşuyor. Başkent Roseau’nun bir yanı dağ manzarası, önünde Karayip denizi, diğer yanında dev ağaçları ve çim sahası ile bir botanik bahçesi uzanıyor. Bu sorunsuz huzur ortamında elbette insanlar uzun ömürlü olur. Dominica’lı Ma Pampo 2013 yılında tam 128 yaşında iken ölmüş. Dominika göklere uzandığı kadar suların dibine de uzanır. Laudat Köyünün 4 kilometre ötesinde “Freshwater Lake” gölü civarında başrollerini Keira Knightley, Orlando Bloom ve Johnny Depp’in oynadığı “Karayip Korsanları” adlı ünlü film çekilmiş. Aslında adada herkesin bu filmden bir anısı var. Şoförümüz en samimi Knightley’i bulmuş. Johnny Depp ise sürekli telefonla konuşuyormuş. Havaalanı yolunda yer alan Emerald Pool’a yüzmeye gidiyoruz. Orman içinde 15 dakika kadar yürüyünce karşımıza şelale ile önünde berrak sulu havuzu çıkıyor. Taşların üstünden yürüyüp suya ilk girişi oldukça zor. Ama sonrası çok zevkli, başınıza dökülen coşkulu su size sürekli doğal masaj yapıyor. Hibiscus çiçeğinden yapılan lezzetli suyu içiyoruz. Önümüzden sıçan-domuz yavrusu karışımı kemirgen bir hayvancık koşarak geçiyor. Burada buhar püskürten küçük delik ve sıcak su kaynaklar bulunuyor. Miami’den kalkan Cruise ile adaları birkaç saatliğine ziyaret eden yaşlı – obez Amerikalılarla dolu yolcu gemilerinde normal olarak 20 kişilik morg varmış. Ama çoğu zaman bu morg bile yetmezmiş. Çünkü hava değişikliği, bol ve bedava yemek ve görevli gençlerle çılgınca dansa heyecan da eklenince yolculuk sırasında gemide ölen yaşlı Amerikalıların sayısı hızla artıyormuş.
Ziyanı yok, sendele düş, şu geçitten uzaklaş!
Atacağın her adımla menzile koş, yaklaş.
Yürü, yürü, yarı yolda kalma, “ haydi” derim,
(M. Emin Yurdakul)
Domenikalı çift, evlenmek için kiliseye gelirler. Evlilik aktini yapacak olan papaz geline dönerek,
—Maalesef sizi evlendirmeyeceğim, damat ayakta duramayacak kadar sarhoş.
Gelin hemen yanıtlar,
—Muhterem peder, ayıkken kiliseye getiremiyorum ki!