Bu, “Altı Hurma”yı görmek için tek şansınız olabilir. 13. yüzyılda, muhtemelen Muqi adındaki Çinli bir keşiş tarafından, “Kestane”nin de yer aldığı bir el kaydırmasının parçası olarak kağıt üzerine mürekkeple boyanmış olan bu tablo, 1500’lü yıllarda bir Japon tüccar tarafından satın alınmıştır; tomardan kesilmiş ve altın şakayıklarla süslenmiş görkemli yeşil-beyaz kumaş üzerine monte edilmiş; ve o zamandan beri onun koruyucusu olan Kyoto’daki Zen Budist kurumu Daitokuji Ryokoin Tapınağı’na bağışlandı ve onu yılda yalnızca bir gün boyunca halka sergiledi.
Ancak 2017’de çay seremonisi hakkında bir konuşma yapmak için San Francisco’yu ziyaret ettikten sonra Daitokuji’nin başrahibi Kobori Geppo, sunduğu en önemli hazineyi şehirle paylaşmaya karar verdi. Böylece “Altı Hurma” ve “Kestane” Pasifik Okyanusu’nu geçerek buradaki Asya Arka Müzesi’nde, bir Japon tapınağını anımsatan kirli beyaz duvarlara sahip, hafifçe aydınlatılmış, özel bir galeride tam üç hafta boyunca sergilenmeye başladı. (“Zen’in Kalbi” adlı gösteride 10 Aralık’a kadar “Altı Hurma” yer alıyor; onun biraz daha az ünlü olan kardeşi “Kestane” ise 8 Aralık’tan 31 Aralık’a kadar devam edecek. narin ve ışığa duyarlı tablolar yan yana asılacaktır.)
Mürekkep resimlerinin düzeni ve hassasiyeti nedeniyle değer gördüğü Çin’de Muqi ve onun yumrulu meyvesinin modası hızla geçti. Ancak asimetri ve belirsizlikten hoşlanan Japonya’da çalışmaları, bütün bir takipçi ekolünün kıvılcımını ateşledi. Amerika Birleşik Devletleri’nde ise 1960’larda insanlar Zen Budizmi’nin estetiği hakkında konuşmaya başladığında, “Altı Hurma” sıklıkla konuşulan tabloydu. (Hatta bazıları buna “Zen Mona Lisa” demeye başladı.)
Beş küreden oluşan düzensiz bir dizilim, altıncısı önde, herhangi bir arka plan veya bağlam yok ve sadece gri tonlarda resmedilmiş, yaklaşık bir metrekarelik parça, Amerikalıların bu modelde çok canlandırıcı bulduğu katı sadeliğin ve doğaya uyumun bir örneğini oluşturuyor. Zen. Aynı zamanda adlandırabileceğiniz hemen hemen her Budist kavramını da göstermektedir.
Altı gri baloncuğu, buruk sonbahar meyvesini temsil ettiği kadar gözyaşı damlalarını, canlı hücreleri ve hatta altı gezegeni de temsil edebilir. Başka bir deyişle, her yerde ve her anda mevcut olan sonsuz, tamamen birbirine bağlı çoklu evreni çağrıştırıyorlar. Aynı zamanda yılın soğumaya başladığı zamanı da düşündürürler, ancak iyi şans ve uzun ömürle ilişkilendirilen, taze veya kurutularak yenen ve salamura edilen bu meyve olgunlaşıyor.
Neredeyse beyazdan neredeyse siyaha, ovalden neredeyse kareye kadar farklı ton ve şekillerdeler ve tıpkı hayattaki her anın benzersiz ve tekrarlanamaz olması gibi farklı duruşlarda oturuyorlar. Hurmalar neredeyse anlatısal bir düzende aydınlıktan karanlığa, sonra tekrar aydınlığa doğru hareket ediyor ve onların bu geçişini özgürlükten karmaşaya ve sonra tekrar geriye ya da boşluk ile yanılsama arasında ileri geri bir yolculuk olarak okumaktan kendimi alamadım.
Ancak hurmaların sapları, buraya ve şimdiye bakan altı adet keskin, T şeklinde kulp, bu tür fantezi uçuşlarına karşı koruma sağlar ve bize bir tabloya bakmanın asıl Zen yolunun sadece ona bakmak olduğunu hatırlatır. Bu kulplar, meyvelerin ince ama belirgin vurgularıyla birlikte resmin benzersiz perspektifini yaratan, yaprakların kısaltılmış X’lerine doğru iniyor. Bir bakışta görünmeyen bir masanın üzerinde iki ayrı sıra oluşturuyorlar. Ama onları görünmez bir daldan havada asılı olarak, Çin manzarasının daha düz, daha dikey alanında ikamet ederken de görebilirsiniz.
Mürekkep boyama, Batılı türden farklı olarak, yazının soyutlanmasıyla yakından bağlantılıdır. Kaligrafi ile aynı ortamı ve fırçayı kullanır. Siyah ve beyazın büyüsünden yararlanıyor, rengi yalnızca ton ve biçimle çağrıştırıyor. En soldaki hurma, kibrit dumanı kadar soluk tek bir gri çizgiyle zarif bir şekilde modellenmiş, fildişi gibi kaygan ve hafif sarı görünüyor; yanındaki, neredeyse hazır olan bir meyvenin zengin altın rengi; ve alttaki daha koyu turuncu, neredeyse olgunlaşmış.
Ayrıca gövdelerin üst kısımlarında doğrudan Çince karakterlerden alınan vuruşları da tanımlayabilirsiniz. Ancak her tam vuruş, gövdenin tam bir bölümünü tanımladığı için, yakından gözlemlenmiş ve gerçekçi olsalar bile, bunlarda kısaltılmış veya karikatürize bir şeyler vardır. Empresyonist bir yağlıboya tabloya yaklaşıp tek tek fırça darbelerine yoğunlaşırsanız, resim gözlerinizin önünde eriyecektir; yapaylığa mı yoksa illüzyona mı baktığınızı seçmelisiniz. Burada onları ayıran bir şey yok.
Meyvelerin gövdelerinde ise neredeyse hiç fırça darbesine rastlanmaz. Elbette en açık meyvelerin ustaca, dairesel hatları vardır ve koyu olanların da hatlarını neredeyse ayırt edebilirsiniz. Ancak hurmaların eti çoğunlukla kendiliğinden oluşan sulu mürekkep birikintilerinden, insan görüşünün belirsizliğini hassasiyetle yakalayan pürüzlü kenarlı birikintilerden yapılmış gibi görünüyor. Bu, Avrupalıların ancak 600 yıl sonra ulaştığı resim sanatı yaklaşımıdır. (İtalyan ressam Giorgio Morandi’nin, boyadığı şişelerden ziyade renk ve şekillerinin gözlerine ulaşma şekline odaklanan 20. yüzyılın başlarındaki natürmortları en yakın karşılaştırma olacaktır.)
Bazı eski gri hurmaların, bu altı kişi gibi, Japon hükümeti tarafından “Önemli Kültürel Varlık” olarak belirlenmesinde komik bir şey var. Benim yaptığım gibi, onlara bakmak için ülke çapında uçmanın da komik bir yanı var.
Ama aynı zamanda, uzun zaman önce ölmüş bir adam tarafından dünyanın diğer ucunda yapılan bir avuç hızlı, kolay hareketin, gelip onlara bakmayı seçen kişi üzerinde yeni bir izlenim bırakmasında da mucizevi bir şeyler var. Bana Zen’le ilişkilendirilen tüm sadeliğin veya minimalizmin amacının aslında hiçbir şeyi basitleştirmek olmadığını hatırlattılar. Dikkat dağıtıcı unsurları ortadan kaldırmak ve gerçekliğin gerçekte ne kadar karmaşık ve anlaşılmaz olduğunu ortaya çıkarmaktır.
Zen’in Kalbi
10 Aralık (“Altı Hurma”) ve 8-31 Aralık (“Kestane”) tarihlerine kadar Asian Arka Museum, 200 Larkin Street, San Francisco, 415-581-3500; asianart.org.