Disleksi, en sık rastlanan gelişimsel öğrenme bozukluklarından biridir ve toplumda görülme sıklığı %10 civarındadır.
Özgül öğrenme güçlüğü, disleksinin de içinde bulunduğu okuma, yazma, matematik, anlama gibi becerilerden birinin veya birden fazlasının yaş grubunun gerektirdiği olgunluk seviyesinde yapılamaması olarak tanımlanabilir. Disleksi daha çok okumada güçlük olarak karşımıza çıkar ve en yaygın olarak gözlemlenen türüdür.
Bu sorun, çocuğun doğumundan önce başlar; genetik eğilim olmasına karşın, daha çok çevresel etkenlerin biraraya gelmesi ile oluşur. Özgül Öğrenme güçlükleri çok farklı alt gruplara ayrılabilmektedir. Annenin hamilelikteki stres seviyesi, yaşı, doğumun sezaryen oluşu, annedeki bağışıklık sistemi ile ilgili hastalıklar, anne sütü emzirme durumu, doğumda nefessiz kalma, bağışıklık sisteminin yeterince gelişmemesi, ateşli hastalıklar, epilepsi, çocuğun iyi ve doğru beslenmemesi gibi sebeplere dayanır. Beynin ön lobunun daha yavaş gelişimi, ve diğer loblarla yeterince fazla sayıda sinapsle bağlantılanmamış olması ana sebeplerdendir. Özgül Öğrenme güçlüğü, yapı olarak dikkat eksiği hiperaktivite ve otizm ile benzerlik gösterir, bu beyin durumları ile birlikte görülme olasılıkları da yüksektir. Beyindeki korteksin (gri hücrelerin bulunduğu üst kabuk) gelişiminde yavaşlık sözkonusudur, ancak beynin beyaz hücrelerinin bulunduğu iç bölgelerin birbiri ile bağlantısallığı dislekside yüksektir. Sadece korteksin gelişiminde değil, beynin iç kısmında yeralan hipokampüsün de işlevlerinin yavaşladığı gözlenir. Hipokamüsün yeterince aktif olmaması, beyindeki nöronların gelişimini ve dikey olarak yerleşimini etkiler; çevresel uyaranlarla dikey piramit nöronların aktivasyonu ve tepki zamanı da düşük olur. Sol beyin yeterince gelişmemiştir, sol ve sağ arasında baskınlık söz konusu değildir. Sol beyinde gelişimin yavaş olduğu alan, ön lobdaki dil ve karar merkezi olabileceği gibi, temporal bölgedeki işitme alanı, veya görsel bölgedeki alan, veya sol görsel alan ile sağ görsel alanın gelişiminde çok farklılık olması da olabilir. Ayrıca, sadece sol ön loblar değil, sağ temporal ve parietal alanlar da dislekside etkilenmiş olabilir, sağ ön lobda hızlı dalgalar daha yoğun gözlenebilir.
Asıl sorunları hafıza ve dil ile ilgilidir. Disleksi olan kişiler her şeyi unutur ve dil ile ilgili derslerde sıkıntı çektikleri bilinmektedir. Günümüzde ise disleksi olan kişilerin sayısal zekası çok yüksektir. Okul zamanlarında matematik ve fizik derslerini çok severler. Fakat sözel konuları beceremeyebilirler. Disleksi olan kişilerin sözel zekaları düşük veya geri değildir. Aksine çok güçlü sözel zekaları vardır. Normal bir insanın hayal gücünün en az 2 katına sahiptirler. Disleksi olan çoğu kişinin en büyük düşmanı kitaptır. Bazıları bir kitabı anlamak için aynı kitabı 5-6 kere okur. Disleksi olan insanlar üstün zekalı insanlardır ve bir kısmı ise dahidir.
Bugünkü bilgilerin ışığında, disleksi, fonem adı verilen dil birimlerinin birbirinden farklılıklarının ayırt edilmesi sırasında ortaya konmasıdır.
Disleksideki temel sorunlar:
* Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk.
* b ve d, p ve q harflerini, 6 ve 9 gibi sayıları ters algılama; kelimelerdeki harfleri ya da sayıları karışık algılama, ne’yi en; 3’ü E; 12’yi 21 olarak algılamak gibi.
* Okurken kelime atlamak.
* Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek, sıklıkla yazım hatası yapmak.
* Yazı yazmada zorluk.
* Gecikmiş ya da yetersiz konuşma.
* Konuşurken anlama en uygun kelimeyi seçmede zorluk.
* Yön (yukarı, aşağı gibi) ve zaman (önce, sonra, dün, yarın gibi) kavramları konusunda sorunlar.
* Elleri kullanmada hantallık ve beceriksizlik; okunamayan el yazısı.
Yazmayı yeni öğrenen her çocukta ayna yazısı yazma durumu ortaya çıkabilir. Ayna yazısı, yazmayla ilgili acemilik döneminin olağan görüntülerinden biri; ancak acemilik döneminden sonra da sürerse, disleksiden şüphelenilmesi gerekiyor. Disleksililer kelimeleri kopyalarken değil, adlandırırken zorluk çekiyorlar. Disleksinin yaş ilerledikçe geçtiği düşüncesi de artık kabul görmüyor. Bozukluk yetişkinlikte de sürüyor. Disleksililerin çoğu yetişkinliklerine kadar okumayı öğrenmiş oluyorlar, ancak yavaş okuyorlar. Disleksiyle ilgili yanlış kanıların en önemlilerinden biri de bu bozukluğun zekâ düzeyi yüksek olanlarda görülemeyeceğine ilişkin olanı. Oysa, disleksililer zekâ düzeyleri düşük olmadığı gibi özel yetenekli de olabiliyorlar.
Okuma Nasıl Gerçekleşiyor?
Disleksinin fonemleri birbirinden ayırt etmeyle ilgili bir bozukluk olduğunun kabul edilmesi ve bunu açıklayan modeller, zekâ düzeyi yüksek bazı insanların okumayı öğrenmede ve dille ilişkili bazı işleri yapmada neden zorluk çektiklerini de açıklayabiliyor. Son 20 yıl içinde, disleksinin fonolojik (sese ilişkin) süreçlerle ilgili olduğu model kabul görüyor. Fonolojik model, disleksinin klinik belirtileriyle ve nörologların beynin fonksiyonu ve organizasyonuna ilişkin bulgularıyla da tutarlı görünüyor. Fonolojik modelin nasıl olduğunu anlamak için önce dilin beyinde nasıl bir süreçten geçtiğini bilmek gerekiyor. Araştırmacılar, dil sistemini her biri dilin belirli bir yönüyle ilgili olan bileşenlerin aşamalı dizilişi olarak kavramsallaştırıyor. Bu aşamalı dizilişin en alt basamağında bir dilin içerdiği ayırt edici ses parçacıklarını (fonemleri) süreçten geçiren fonolojik modüller var. Linguistik sistemin temel öğesi de fonemler. Kelimelerin tanınması, anlaşılması ve hafızada depolanması ya da gramer açısından incelenmesi için beynin fonolojik modülü tarafından fonetik birimlerine ayrılması gerekiyor. Bu süreç konuşma dilinde otomatik olarak gerçekleşiyor.
Okuma, konuşma dilini yansıtıyor, ancak dil psikoloğu Alvin M. Liberman’ın belirttiği gibi okuma kazanılması daha zor olan bir beceri. Liberman, konuşma ve okumanın her ikisinin de fonolojik süreçlerle ilgili olduğunu, ama aralarında önemli bir fark olduğunu belirtiyor. Bunu “Konuşma doğal, okuma değil. Okuma bir buluş olduğundan, bilinç düzeyinde öğrenilmesi gerekiyor.” diye ifade ediyor. Okuyan kişinin görsel alfabetik yazıyı dille ilgili kavramlara çevirmesi gerekiyor. Bu da harfleri (grafemleri) ilgili fonemlere çevirmek anlamına geliyor. Bunun için, okumaya yeni başlayan birinin konuşma sırasında kullanılan kelimelerin fonolojik yapısının farkında olması gerekiyor. Bundan sonra ise, bu fonolojiyi temsil eden harflerin kâğıttaki dizilişini (ortografi) anlaması gerekiyor. Bir çocuk okumaya başlarken olan şey bu; ancak disleksili bir çocukta, dil sisteminde fonolojik modül düzeyindeki bir eksiklik, yazılı bir kelimenin fonolojik bileşenlerine parçalanmasına engel oluyor ve yazı bütününün anlaşılmasını önlüyor. Kavrama ve anlamlandırma ile ilgili süreçler bu işe dahil değil, çünkü bunlar ancak kelime tanındıktan sonra devreye giriyor. Fonolojik modül eksikliğinin etkisi en açık okuma sırasında ortaya çıkıyor, ancak bazı durumlarda konuşmayı da engelliyor. Disleksililerin çoğu için okumak son derecede zor ve çok büyük enerji gerektiren bir işlem.
fMRI (fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme) ile beyin üzerinde yapılan çalışmalar, harflerin tanınmasının (occipital lob’daki extrastriate cortex’te), fonolojik süreçlerin (inferior frontal gyrus’te), anlama geçişin (orta ve superior temporal gyri’de) beynin farklı bölümlerinde gerçekleştiğini ortaya koyuyor. Okumak için gereken fonolojik süreçlerin gerçekleştiği yerler kadınlar ve erkekler arasında da farklılık gösteriyor. Fonolojik model ve deneyler ezberlemenin ve ezberlenenlerin geri çağrılmasının disleksililer için çok güç olduğunu ortaya koyuyor.