Küme baş ağrısı
Küme baş ağrısı – bu ağrılı hastalığın semptomları, nedenleri, tedavisi ve önlenmesi.
Küme tipi baş ağrıları, duruma adını verdiği şekliyle, döngüsel şekilde veya kümeler halinde oluşur. Küme tipi baş ağrıları, en çok acı veren baş ağrısı türlerinden biridir.
Küme tipi baş ağrıları genellikle sizi gecenin ortasında bir gözünün içinde veya çevresinde veya başınızın bir kısmındaki şiddetli bir ağrı ile uyandırır.
Küme periyodu olarak bilinen sık atak evreleri haftalardan aylara kadar sürebilir ve genellikle baş ağrısının tamamen durduğu bir gerileme periyodu ile devam eder. Gerileme süresince aylarca ve hatta yıllarca hiç baş ağrısı görülmez.
Şans eseri, küme tipi baş ağrıları nadirdir ve yaşamı tehdit etmez. Tedaviler küme tipi baş ağrılarının daha kısa ve daha az şiddetli olmasına yardımcı olabilir. Ayrıca, ilaçlar küme tipi baş ağrılarının sayılarını da azaltmaya yardımcı olur.
Belirtileri
Ortak bulgu ve semptomları
Küme bir baş ağrısı genellikle herhangi bir uyarı vermeden, hızlı bir şekilde gelişir. Ortak bulgu ve semptomlar şunlardır:
- Istırap veren ağrı, genellikle tek gözde veya çevresinde bulunan, ancak yüz, baş, boyun ve omuz gibi diğer bölgelere yayılabilen ağrı
- Tek taraflı ağrı
- Huzursuzluk
- Aşırı terleme
- Etkilenen tarafta göz kızarıklığı
- Yüzünüzün etkilendiği taraftaki burun deliğinde tıkanma veya burun ve geniz akıntısı
- Terleme, yüzünüzde soluk cilt (solgunluk)
- Yüzünüzün etkilenen tarafında ki göz etrafında şişlik
- Sarkık göz kapakları
Küme baş ağrısı, genellikle delici veya yakıcı, keskin olarak tarif edilen bir ağrıdır. Bu durumdaki insanlar, hissettikleri ağrının gözde bir sıkışma veya sıcaklık hissi verdiğini söylemekte veya gözlerinin yuvasından dışarı itiliyormuş gibi hissettiklerini ifade etmektedir.
Küme baş ağrısı olan kişiler huzursuz görünür. Ataklardan dolayı ya hareket ederler yada oturmak zorunda kalırlar. Migreni olan kişilerin aksine, küme baş ağrısı olan kişiler genellikle atak sırasında uzanmak istemezler, bu pozisyonda durmanın onlara acı vereceğini düşünürler.
Bazı migren benzeri semptomlar – mide bulantısı, ışığa ve sese ve kokuya karşı duyarlılık – genellikle bir tarafta, kümes bir baş ağrısı olarak ortaya çıkabilirler.
Küme dönemin özellikleri Küme bir dönem genellikle altı ila 12 hafta sürer. Başlangıç tarihi ve her bir küme dönemin süresi döneminden, dönemine göre tutarlı olabilir. Örneğin, küme dönemler, her bahar veya her sonbaharda olduğu gibi, mevsimsel olarak değişebilirler.
Çoğu insanda epizodik küme baş ağrısı vardır. Epizodik küme baş ağrısı, bir haftadan, bir yıla kadar süre boyunca meydana gelebilen küme bir baş ağrısıdır, ağrı-remisyon döneminin takibinde başka bir küme baş ağrısı gelişebilir ve bu baş ağrısı dönemi önceki döneme nazaran 12 aydan daha uzun sürebilir.
Kronik küme dönemler bir yıl boyunca devam edebilir veya ağrısız geçireceğiniz dönem bir aydan daha az sürebilir.
Bir küme döneminde:
- Baş ağrısı genellikle, her gün, günde birkaç kez ortaya çıkabilir
- Tek bir atak 15 dakika ile üç saat kadar sürebilir.
- Ataklar genellikle her 24 saatlik gün içerisinde aynı anda gerçekleşebilir.
- Atakların çoğunluğu genellikle yatmadan bir iki saat sonra, geceleri meydana gelmektedir.
Ağrılar genellikle yoğunluğu azaldıkça, aniden başlayıp, aniden biterler. Ataklardan sonra, çoğu kişilerde ağrı sona erer ancak tamamen arınmış olmazlar.
Ne zaman doktora gitmelisiniz
Doktorunuzu görün, küme baş ağrısı yaşamaya başladığınızı düşündüğünüz ilk andan itibaren, diğer bozuklukları ekarte etmek ve en etkili tedavi yöntemini bulmak için doktorunuza danışın.
Baş ağrısı, şiddetli olsa dahi, genellikle altta yatan hastalıkların sonucuna bağlı değildir, ancak baş ağrısı kimi zaman altta yatan ciddi bir tıbbi durumun göstergesi olabilir, beyin tümörü veya zayıflatılmış kan damarlarının (anevrizma) yırtılması gibi.
İlave olarak, şayet bir baş ağrısı geçmişiniz varsa, baş ağrınızın şeklinde bir değişiklik olduğunda veya aniden farklı ağrılar hissettiğinizde doktorunuza danışın.
Şu gibi bulgu ve semptomlarınız varsa, acil tıbbi yardım alın:
- Ani, genellikle bir gök gürültüsü gibi, şiddetli baş ağrısı
- Ateş, bulantı, kusma, boyun tutulması, zihinsel karışıklık, nöbetler, uyuşma veya konuşma zorluklarının eşlik ettiği baş ağrıları, inme, menenjit, ensefalit veya beyin tümörü gibi bir takım sorunların göstergesi olabilir.
- Özellikle kötü bir şekilde düşme sonrası veya küçük yumruya neden olan bir düşme sonrasında oluşan kafa travmasına bağlı oluşan baş ağrısı
- Ani, herhangi bir baş ağrısının aksine çok şiddetli bir baş ağrısı yaşadığınız durumlarda
- Gün ve şekil değişikliklerine uğrayan gittikçe kötüleşen baş ağrıları
Nedenleri
Küme baş ağrılarının kesin nedeni bilinmemektedir, ancak hipotalamusta oluşan anormallikler muhtemelen rol oynamaktadır. Küme ataklar genellikle 24 saatlik bir gün içerisinde saat gibi düzenli bir şekilde meydana gelmekte ve küme dönemlerin döngüsü genellikle yılın mevsimlerine benzer bir döngü oluşturmaktadır.
Bahsi geçen bu modeller, vücudun biyolojik saatine dahildir. İnsanlarda, biyolojik saat beynin merkezinde derinlerde yatan, hipotalamusta yer almaktadır.
Hipotalamus anormallikleri, küme baş ağrılarının zamanlamasını ve döngüsel doğasını açıklayabilmektedir. Görüntüleme çalışmaları, küme bir baş ağrısı sırasında, hipotalamusta aktivite artışı tespit edilmiştir.
Migren ve gerilim tipi baş ağrısından farklı olarak, küme baş ağrısı genellikle tetikleyicilerle bağlantılı değildir, gıdalar, hormonal değişiklikler veya stres gibi. Bazı insanlar bir aura veya migren baş ağrısı ile yaşanan benzer bulantıları yaşamaktadır.
Bir kez küme dönem başladığında, bununla birlikte, alkol alımı yapılacak olursa, bu durum hızlı bir şekilde yanma tarzı baş ağrısını tetikleyebilir. Bu nedenle, küme baş ağrısı olan birçok kişide, küme dönem boyunca alkol alımından kaçınılmalıdır.
Diğer olası tetikleyiciler, örneğin nitrogliserin gibi, kalp hastalığını tedavi etmek için kullanılan ilaçların kullanımı da tetikleyici bir unsur olabilmektedir.
Tedavi ve ilaçlar
Küme bir baş ağrısı için bir tedavi yoktur. Tedavinin amacı, ağrının şiddetini azaltmak için, baş ağrısı süresini kısaltmak ve atakları önlemekten geçmektedir.
Küme baş ağrısı aniden gelir ve kısa süre içerisinde azalır, hızlı etkili ilaçlar gerektiren küme baş ağrısını değerlendirmek ve tedavi etmek zor olabilir.
Akut ilaçların bazı türleri, bazı ağrıları hızlı bir şekilde rahatlatmayı sağlayabilir. Son çalışmalara dayanarak, aşağıda listelenen tedaviler, küme baş ağrısının akut ve önleyici tedavisi açısından etkili olduklarını kanıtlamıştır.
Akut tedaviler
Doktorunuz önereceği hızlı ve etkili tedavi yöntemleri şunlar olabilir:
- Oksijen. Kısa süre içerisinde %100 oksijenin teneffüs edilmesi, en az 12 litrelik bir oksijen oranı sağlayacak şekilde, doğrudan bir maske yardımı ile yüzden solunması, çoğu kişilerde oldukça etkili bir rahatlama sağlamaktadır. Bu güvenli ve az masraflı işlemin etkisi 15 dakika içerisinde hissedilebilmektedir.
Oksijenin en büyük dezavantajı ise, sizin bir oksijen tüpü ve regülatörünü yanınızda taşıma ihtiyacı duymanız olacaktır, bu da zamanla tedavinin uygunsuz ve erişilmez olmasına neden olacaktır. Küçük, taşınabilir birimler mevcuttur ancak bazı kişiler onları dahi pratik bulmamaktadır.
- Triptanlar. Sumatriptan’ın enjekte edilebilecek şekilde, genel olarak migren tedavisinde kullanılabilmektedir, ayrıca akut küme baş ağrısı için de etkili bir tedavi yöntemidir.
İlk enjeksiyon tıbbi gözetim altındayken verilebilir. Bazı kişiler nazal sprey formunda Sumatriptan’dan faydalanabilmektedir ancak çoğu kişiler için bu durum bir enjeksiyon kadar etkili olmamaktadır ve işe yaraması çok daha uzun sürebilmektedir. Şayet kontrol edemediğiniz yüksek kan basıncınız veya kalp hastalığınız varsa, Sumatripan tavsiye edilmemektedir.
Diğer triptan ilacı, zolmitriptan adında bir ilaçtır, küme baş ağrısının giderilmesi için burun spreyi veya tablet şeklinde alınabilir. Bu ilaçlar, sizin için hızlı hareket eden ilaçları tolere edemediğiniz durumlar içerisinde kullanabileceğiniz bir seçenektir.
- Octreotid. Octreotid, beyin somatostatin hormonuna enjekte edilebilen sentetik bir versiyonudur, küme baş ağrısının giderilmesi için etkili bir tedavi yöntemidir.
- Lokal anestezikler. Lidokain gibi lokal anestezik ve uyuşturucu etkisi, burun yoluyla (intranazal) verildiğinde, bazı kişilerde kümesl baş ağrısına karşı etkili olabilmektedir.
- Dihidroergotamin. Dihidroergotaminin intravenöz formu (D.H.E. 45), küme baş ağrısı olan bazı kişilerde etkili bir ağrı kesici olabilmektedir. Bu ilaç, migranal adında bir inhaler ile, inhale (intranazal) edilecek şekilde de kullanılabilmektedir ancak bu şeklin etkili olduğu kanıtlanmamıştır.
Toplardamar (intravenöz) yoluyla uygulanan ilaçlar vardır, eğer ilaç (intravenöz) damar yoluyla uygulanacaksa bir hastaneye veya doktorunuzun ofisine gitmeniz gerekebilir.
Önleyici tedaviler Önleyici tedavi, atakların bastırılması amacıyla, küme bölümün başlangıcında başlamaktadır.
Hangi ilacın kullanılacağını belirlemek genellikle bölümün uzunluğuna ve düzenine bağlıdır. Küme dönemin uzunluğu sürecinde doktor gözetiminde verilen ilaçlarla hızlı bir şekilde giderilebilmektedir.
- Kalsiyum kanal blokörleri. Kalsiyum kanal bloke edici madde olan verapamil genellikle küme baş ağrısını önlemek için ilk tercih edilen yöntemdir. Verapamil genellikle diğer ilaçlarla birlikte kullanılmaktadır. Bazen uzun süreli, kullanımı kronik olan küme baş ağrısını yönetmek için gereklidir.
Yan etkileri, kabızlık, bulantı, yorgunluk, ayak bileklerinde şişme ve düşük kan basıncı olarak görülebilmektedir.
- Kortikosteroidler. Kortikosteroidler, prednizon gibi, iltihap baskılayıcı ilaçlardır, küme baş ağrısı olan birçok kişi için etkili olabilmektedir, önleyici ilaçlar hızlı hareket edebilirler.
Doktorunuz kortikosteroidleri ancak, küme baş ağrısı durumunuzun ancak son zamanlarında başlanmışsa veya kısa küme dönemleriniz ve uzun remisyon modeli varsa reçete edilebilmektedir.
Kortikosteroidler genellikle kısa süreli de olsa iyi bir seçenek olabilmektedir, ancak uzun süreli kullanımı diyabet, hipertansiyon ve katarakt gibi ciddi yan etkilere neden olabilmektedir.
- Lityum karbonat. Lityum karbonat, bipolar bozukluğu tedavi etmek için kullanılmaktadır, diğer ilaçlar küme baş ağrınızı geçirmiyorsa veya kronik küme bir baş ağrınız varsa, bu durumu önleme konusunda etkili olabilmektedir.
Yan etkileri titreme, artan susuzluk ve ishaldir. Doktorunuz yan etkileri en aza indirmek için doz ayarlaması yapacaktır.
Bu ilaç uygulanırken, daha ciddi yan etkilerin, böbrek hasarı gibi, gelişmesi mümkün olacağından düzenli olarak kanınızın kontrol edilmesi gerekmektedir.
- Sinir bloğu. Uyuşturucu bir maddenin (anestetik) ve kortikosteroid enjekte edilmesi - oksipital sinirin etrafındaki alana, başınızın arkasında bulunan – kronik küme baş ağrısının iyileştirmeye yardımcı olabilmektedir.
Bir oksipital sinir bloğu, geçici bir rahatlama için yararlı olabilir, ancak etkisi uzun vadeli önleyiciler kadar etkili değildir.
- Ergots. Ergotamin, dilinizin altına yerleştirilen bir tablet olarak kullanılabilmektedir, gece ataklarını önlemek için yatmadan önce alınabilir.
Kendinden enjekte edilebilen dihidroergotaminler (D.H.E. 45) de yararlı olabilmektedir. Küme atakların erken döneminde alındığı takdirde, ergo ilaçları etkili olabilmektedir ancak onlar triptanlar ile kombine edilemez ve sadece kısa süreli olarak kullanılabilirler.
- Melatonin. Çalışmalar akşam alınan 10mg’lık melatoninin küme baş ağrısı sıklığını azaltabildiğini göstermektedir.
Küme baş ağrısı için kullanılan diğer koruyucu ilaçlar gibi divalproeks ve topiramat ilaçları da anti-nöbet ilaçlarından sayılabilmektedir.
Cerrahi Nadiren de olsa, doktorlar, agresif tedavi ile rahatlama bulamayan veya kimi ilaçlar veya yan etkilerin tolere edilmediği durumlara sahip kronik küme baş ağrısı olan kişilere ameliyat önerebilmektedir.
Küme baş ağrılarının sorumlu olduğu düşünülen sinir yollarının zararları, gözün arkasında ve çevresinde görevli olan yaygın trigeminal sinirlerin alınması için yapılacak cerrahi işlem ile giderilebilmektedir.
Bununla birlikte, cerrahinin uzun vadeli faydaları tartışılmaktadır. Ayrıca, olası komplikasyonlar – çene, yüz veya başın belirli bölgelerindeki duyu kaybı, kas güçsüzlüğü dahil olmak üzere – nadiren beklenilebilmektedir.
Potansiyel küme baş ağrısı tedavilerinin araştırılması
Bilim adamları küme baş ağrısının nedenleri hakkında daha fazla bilgi edinmek adına yaptıkları araştırmalarla sorun hakkında daha seçici tedavi yöntemleri geliştirmeleri mümkün olacaktır.
Araştırmacılar, oksipital sinir uyarımı denilen bir potansiyel üzerinde çalışmaktadır. Bu işlemde, doktorlar başın arkasına elektrotlar yerleştirmekte ve bunları küçük bir kalp piline benzeyen aygıta (jeneratör) bağlamaktadır. Elektrotlar ağrı sinyallerini engellemek ve oksipital sinir alanını hafifletmek için uyarıcı dürtüler göndermektedir.
Oksipital sinir uyarımı üzerinde yapılan bazı küçük çalışmalarda, işlemin bazı kişilerdeki kronik küme baş ağrısını azalttığını gözlemlemiştir.
Benzer araştırmalar derin beyin uyarımı konusunda sürdürülmektedir. Bu işlemde, doktorlar hipotalamusa bir elektrot implante etmekte ve küme dönemlerin beyin alanındaki zamanlama ilişkisini incelemektedir. Doktorunuz bir jeneratöre elektrot bağlayarak, beyninizi elektriksel olarak uyarılarını değiştirir ve ağrınızı hafifletmeye yardımcı olur.
Hipotalamus derin beyin stimülasyonunda, kronik küme baş ağrısının diğer ilaçlarla tedavi edilemediği durumlarda, şiddetli ağrısı olan kişilerin rahatlaması sağlanabilir.
Araştırmacılar, küme baş ağrısını önlemek ve tedavi etmek için beyin ve sinir sitmülasyonunun diğer türlerini araştırmaktadır.
Yaşam tarzı ve evde bakım
Aşağıdaki önlemler, küme bir döngü sırasındaki bir küme krizini önlemeye yardımcı olabilir:
- Düzenli uyku programını takip edin. Normal uyku programında değişiklikler olduğunda, küme dönemler başlayabilir. Bu küme dönemde, her zamanki rutin uyku düzeniniz takip edin.
- Alkolden kaçının. Bira ve şarap dahil olmak üzere alkol tüketimi, genellikle hızlı bir küme dönemde baş ağrınız tetiklenebilir.
Korunma
Küme baş ağrısının nedeni bilinmediğinden, önlemini başlamadan önce almak mümkün değildir. Bununla birlikte, önleyici stratejiler küme baş ağrısını yönetmek için çok önemlidir, sadece ilaçlarla akut ata tedavisi üzerine çalışmak, umutsuz görünebilir.
Küme atakların sıklığını ve şiddetini azaltmaya yardımcı olabilecek ilaçla alınan önlemler aşırı baş ağrısı riskini de taşımaktadır. Önleyici ilaçlar da akut ilaçların etkinliğini arttırabilmektedir.
Buna ilave olarak, genellikle küme baş ağrılarına neden olan alkol ve nikotinden kaçınmak, gelecekteki atakların risklerini azaltmaya yardımcı olabilmektedir.