Birleşmiş Milletler’e göre geçtiğimiz yıl yeryüzünün bütünündeki ortalama yaşam süresi 70,1 yıldı. Ama Afrika’da Büyük Sahra’nın güneyinde yer alan geniş bölgeyi tek başına ele alırsanız durum radikal olarak değişiyor. Bu bölgede 48 ülke var ve toplam nüfus 900.000 dolaylarında. Burada ortalama yaşam süresi 54,9 yıl. Bu çarpıcı vurguyu Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın yeni raporu yapıyor.
Rapor 14 Mart’ta Meksika’da kamuoyuna duyuruldu. “2013 İnsani Gelişme Raporu – Güney’in Yükselişi: Farklılıklar Dünyasında İnsani Gelişme” adını taşıyan rapor 186 ülkenin durumuna eğiliyor. Gelişmişlik bakımından en başta yer alan beş ülke sırasıyla Norveç, Avustralya, ABD, Hollanda ve Almanya. (Örneğin Fransa yirminci sırada.) Listenin en sonundaki beş ülke ise (hepsi de Büyük Sahra’nın güneyinde yer alan) Burkina Faso, Çad, Mozambik, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve (her zamanki gibi) Nijer. Türkiye 90’ıncı sırada.
Rapor önemli bir gelişmeye dikkat çekiyor: Kalkınmış ülkelerde durgunluk başlamıştır ve kimi zaman “güney” diye adlandırılan kalkınmakta olan ülkeler büyük ve hızlı bir yükselişe geçmiştir. 2020’de Brezilya’nın, Çin’in ve Hindistan’ın üretimi ABD’yi, Kanada’yı, Almanya’yı, İngiltere’yi, Fransa’yı ve İtalya’yı aşacaktır.
“Güney”, bugün, dünyanın ekonomik çıktılarının yarısını üreterek itici bir güç haline gelmiştir artık. 20 yıl önce bu oranın yalnızca “üçte bir” olduğunu anımsamak yerinde olur. Dikkati çeken başka bir nokta ise güney ülkelerinin kendi aralarında artan ölçüde ticari ilişki kurmaları. Hatta bu ilişki kuzey ülkeleri ile kurdukları ilişkilerden çok daha fazla.
Olumlu bir nokta daha: En fakir ülkeler ötekilerden daha hızlı bir gelişme gerçekleştirmiş. Örneğin, bir zaman önce Birleşmiş Milletler günde 1,25 dolarla yaşayanların sayısını 1990’dan 2015’e kadar yarı yarıya azaltma hedefini kabul etmişti; ama anlaşılıyor ki, bu hedefe 2012’de ulaşılmış bile. Ve gene örneğin, 500 milyon Çinli aynı dönemde aşırı sefaletten kurtulmuş.
Ancak eşitsizlikler konusundaki görünüm aynı değil. Gerçi sağlık ve eğitim alanlarındaki eşitsizliklerin bir ölçüde gerilediği gözleniyor; ama gelir düzeyindeki gelişme gittikçe artan bir eşitsizliğe işaret ediyor. Üstelik bu eşitsizlik yalnızca ülkelerin arasında görülmüyor, ülkelerin kendi içlerinde de ürkütücü biçimde ortaya çıkıyor. Başka bir deyişle, bir yandan “Gelişme var, kalkınma var, zenginleşme var.” deniyor, ama en üst kesimlerle en alttaki kesimler arasındaki uçurum giderek artıyor. Örneğin ABD’de Boston dolaylarında yerleşik olan Brandeis Üniversitesi’ne bağlı Institute on Assets and Social Policy (IASP) tarafından geçtiğimiz şubat ayında yayımlanan bir rapor bu olguyu açıkça sergiliyor: Beyaz ailelerin yıllık ortalama geliri ile siyah ailelerin ortalama yıllık geliri arasındaki fark 1984’te 85.000 dolar iken, bu fark 2009’da 236.000 dolara çıkmış.
UNDP (BM Kalkınma Programı) raporunda bu eşitsizliklerin ekonomik büyümeyi aşırı ölçüde zedelediğini vurguluyor. Bu alanda gereken düzeltmeler yapılabilseydi, 186’ıncı sırada yer alan Nijer 131’e çıkacaktı. Öte yandan şimdi 3’üncü sıraya yerleşmiş olan ABD 16’ıncı sıraya indiğini görecekti.
Bu arada ilginç bir noktaya da işaret etmek gerekiyor. “Kuzey” ülkeleri giderek “güney” ülkelerinin yeni atılımlarından ders çıkarmaya ve bazı olumlu deneyimleri kendileri de uygulamaya başlıyorlar. Örneğin New York Belediye Başkanı 2007’de fakir ailelere yönelik olarak başlattığı fırsat eşitliği programında Meksika’nın başarıyla yürüttüğü bir girişimden esinlenmiş. Acaba, yavaş yavaş güney ülkelerinin kuzeyin yardımına koştuğu bir döneme doğru mu gidiyoruz?
Atila Alpöge / Yararlanılan kaynak: Alain Faujas, Le Monde, 16.3.2013