2 2. GSYİH'nın Hesaplanması Gayri safi yurtiçi hasıla (GSYİH) üç farklı yolla hesaplanabilmektedir:1. Harcamalar Yöntemi- Veri (belli) bir dönemde bütün nihai mal ve hizmetlere yapılan harcamalar (tüketim harcamaları) miktarını ölçen GSYİH hesaplama metodudur.2. Gelir Yöntemi- Nihai mal ve hizmetleri üretirken üretim faktörleri tarafından elde edilen gelirleri (ücret, rant, faiz ve kârlar) ölçen GSYİH hesaplama metodudur.3. Üretim (Katma-Değer) Yöntemi- Bir ekonomideki bütün firmalar tarafından yaratılan katma değerler toplamıdır.
3 A) Harcamalar Yaklaşımı Açık bir ekonomide, dört iktisadi kesime (Hanehalkları, Firmalar, Devlet, ve Dış Dünya) karşılık gelen dört tür harcama vardır:I. Özel Tüketim Harcamaları (Hanehalkı Harcamaları): CII. Gayri Safi Yatırım Harcamaları (Firma Harcamaları): IIII. Devletin Tüketim ve Gayri Safi Yatırım Harcamaları: GIV. Dış Dünyanın Net Harcaması (Net ihracat): NX (=X – M)Harcamalar yönteminde bir ekonomide belli bir süre içinde nihai (tamamlanmış) mal ve hizmetlere yapılan harcamaların toplamı bulunarak GSYİH'ye ulaşılır:Toplam harcama = Y = C + I + G + NXY = C + I + G + (X - M)
4 I. Özel Tüketim Harcamaları (C) GSYİH’nın en büyük kalemidir (2006 yılında Türkiye GSYİH’nın %66,4’ünü oluşturmaktadır).• Tüketici harcamalarının (özel tüketim harcamalarının) başlıca 3 ana tipi vardır:- Dayanıksız mallar gıda, giyim, içki, temizlik maddeleri, ilaç, kırtasiye gibi çabuk tüketilen mallar.- Dayanıklı mallar araba, müzik seti, beyaz eşya, mobilya gibi uzun süre kullanılan mallar.- Hizmetler ulaşım, sağlık, tatil, enerji, eğitim, haberleşme, konut hizmetleri (kira karşılığı), hukuksal ve mali hizmetler gibi elle tutulamayan mallar.Dikkat: Hanehalkı tarafından yeni konutları satın almak için o yıl yapılan harcamalar, tüketim olarak değil yatırım olarak nitelendirilir.- Bir başka deyişle, hanehalkı tarafından yapılan fakat tüketim kapsamında yer almayan tek harcama türü, konut harcamalarıdır.
5 II. Gayri Safi Yatırım Harcamaları (I) Gayri Safi Yatırım Harcamaları Devlet dışı sektör (özel sektör) tarafından makine, teçhizat, bina, tesis vb. yeni sermaye mallarının satın alınması ile stoklardaki artışları ifade eder.İktisatta kullanılan yatırım kavramı günlük hayatta kullanılan ve vadeli hesap açma, tahvil, hisse senedi satın alımı gibi mali işlemleri kapsamaz.- İktisadi anlamda yatırım; makina, teçhizat, bina, tesis vb. yeni sermaye mallarının satın alınması ile stoklardaki artışları ifade eder.- Bu nedenle, yatırım yerine sabit sermaye oluşumu terimi de kullanılır.Konut dışı yatırım Firmaların makine, tesis, teçhizat gibi uzun süre kullanılan araçları satın almak için yaptığı harcamalardır.Konut Yatırımları Hanehalklarının ve firmaların yeni ev ve bina alımı için yaptıkları harcamalardır.
6 Stoklardaki Değişimler Belirli bir dönemde firmaların envanterlerinde meydana gelen değişimlerdir. Envanterler firmaların herhangi bir zamanda, daha sonra satmak üzere ürettikleri mallardır.GSYİH = Nihai Mal ve Hizmet Satışları + Stoklardaki DeğişimlerAmortisman Üretim süreci içinde, makine ve teçhizat başta olmak üzere, daha önceki dönemlerde gerçekleştirilen yatırımlarla oluşturulan sermaye zaman içinde belli bir yıpranmaya uğrar ve değeri azalır. Sermayede yıpranma nedeniyle dönemler itibariyle ortaya çıkan bu değer kaybına amortisman (aşınma payı veya yıpranma payı) veya sermaye tüketimi adı verilir.Gayri Safi Yatırım Herhangi bir dönemde yeni üretilen sermaye mallarının (fabrika, atölye, ekipman, ev-bina, techizat ve envanter) toplam değeridir.Net (Safi) Yatırım Gayri Safi Yatırım miktarından amortismanlar çıkarıldıktan sonra kalan kısımdır.Net Yatırım = Gayri Safi Yatırım – AmortismanSermaye (dönem sonu) = Sermaye (dönem başı) + Net Yatırım
7 III. Devletin Tüketim ve Gayri Safi Yatırım Harcamaları (G) Devletin Tüketim ve Gayri Safi Yatırım Harcamaları Devletin nihai mal ve hizmetler için yapmış olduğu harcamalardır.Türkiye'de genel devlet kavramı içinde:- genel bütçeli kuruluşlar,- katma bütçeli kuruluşlar,- yerel yönetimler,- sosyal güvenlik kuruluşları,- bağımsız bütçeli kuruluşlar ve- fon yönetimleri yer almaktadır.Her hangi bir mal veya hizmet alımına karşılık gelmediği için transfer harcamaları bu miktara dahil edilmez.IV. Net İhracat (X-M)İhracat ile ithalat arasındaki farktır. Bu miktar negatif (ticari açık) veya pozitif (ticari fazla) olabilir.
8 TÜİK, üretim yöntemi kullanılarak hesaplanan GSYİH'yı ana gösterge olarak kullanmaktadır. Harcamalar yöntemiyle hesaplanan GSYİH ile üretim yöntemiyle hesaplanan GSYİH arasındaki fark, GSYİH hesaplarında istatistik hata olarak gözükür.
9 B) Gelir YaklaşımıNihai mal ve hizmetleri üretirken üretim faktörleri tarafından elde edilen gelirleri (ücret, rant, faiz ve kârlar) ölçen GSYİH hesaplama metodudur.Faktör Fiyatlarıyla Yurt İçi Gelir (YİG) = Ücretler + Faizler + Rantlar (Kiralar)+ KârlarPiyasa Fiyatlarıyla Safi Yurt İçi Hasıla (SYİH) = Faktör Fiyatlarıyla Yurt İçi Gelir + (Dolaylı Vergiler-Sübvansiyonlar)Piyasa Fiyatlarıyla Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)= Piyasa Fiyatlarıyla Safi Yurt İçi Hasıla+Amortismanlar
10 TÜİK tarafından, Türkiye’nin gelir yaklaşımı ile ölçülen GSYİH’sı (2004 ve 2005 yılları için) aşağıdaki tabloda verilmiştir.Bu tabloya göre faizler, rantlar ve kârlar doğrudan hesaplanmamış, üretim yöntemi ile hesaplanan GSYİH’dan artık olarak bulunmuş ve tabloda “İşletme Artığı” olarak verilmiştir.Tablo’ya göre:GSYİH (Piyasa Fiyatlarıyla)= Üretim ve İthalat Vergileri- Sübvansiyonlar+Sabit Sermaye Tüketimi+İşgücü Ödemeleri (Ücretler)+İşletme Artığı (Faizler+Rantlar+Kârlar)
11 C) Üretim YaklaşımıBir ekonomideki bütün firmalar tarafından yaratılan katma değerler toplamıdır.Türkiye’de milli gelirin en sağlıklı ölçümü ve dolayısıyla üzerinde en fazla durulanı üretim yaklaşımı ile olanıdır.TÜİK, kamu kesimini ve dış dünyayı da hesaba katarak, 3 aylık ve yıllık olmak üzere, sektörlerde yaratılan katma değerleri ve oradan da GSYİH ve GSMH’yı hesaplayıp ölçer.