bunu tane tane anlatmaktan hicap duyuyorum. gerçekten, buna gerek olması beni utandırıyor.
şimdi burada, tarih örneğini vereceğim, madem onun üzerinden konuşuldu "tarihte deney mi olur" diyeceklere, tarihte deney zaten, tarihin hem konusu hem oyuncusu olan "insan"ların, "devlet"lerin, "ordu"ların, "vatandaş"ların, hepimizin yaptıklarıdır.
insanlar bir şey yapmaya çalışırlar, örneğin insanlar mahkemeye gider, mahkemede olanları birisi kaydeder, mahkeme kayıtlarını 1000 yıl sonra okuyan biz, "1080yılında ingiltere'de bir köylü x davranışı yaptığında mahkeme y cezası veriyordu, demek ki ingiltere'de kanun x işine y cezası vermek idi" deriz. sonra birisi gelir "bakınız 1080 yılında başka bir ingiltere köyünde bu ceza verilmemiş" der, biz de bu cezanın verilme nedenini başka yerde ararız, ingiltere mahkemeleri taraflı mıydı, o köylü başka bir şey mi yapmıştı, vb. vb.
ya da örneğin istanbul'un osmanlı tarafından fethi neden 1453 yılında oldu? daha önce olmaz mıydı? dediğinizde bunun deneyini zaten birkaç padişah sizin için yapmıştır. bu deneylere bakarak o padişahların neden başarısız olduğunu bulabilirsiniz, tabi başkaları sizinle aynı düşünmeyecektir, tıpkı diğer "sayısal" bilimlerdeki gibi farklı görüşler olacaktır.
hatta size şöyle söyleyeyim "war gaming" diye bir olay var, ve evet, sanal ya da fiziksel olarak geçmiş ya da gelecek bir savaşın nasıl ilerleyeceğini ölçüyorsunuz, fiziksel olanı büyük masalarda 3 takımla yapılıyor, bir hakemler takımı iki taraf olarak, her şey yani en ufak demiryoluna kadar detaylı olarak haritalarda her birliğin detayları ile.
örneğin "alman ordusu 1941 yılında sovyetler'i işgal ettiğinde moskova ile leningrad'ı ele geçiremedi. nasıl ele geçirebilirdi?" dediğinizde alıyorsunuz bir barbarossa army group north 1941 wargaming seti, oturtuyorsunuz arkadaşlarınızı, diziyorsunuz masalara haritaları, hop. neymiş ne değilmiş öğreniyorsunuz. ki halen, en üst düzeyde kurmayların yaptıkları planlamalar, tabi günümüzde sanal sistemlerde, böyle yapılıyor.