“Sovyetler Birliği’nin son yazarı” olarak da benimsenen dünyaca ünlü Kırgız muharrir Aytmatov, devlet adamı Törekul Aytmatov ile Tatar asıllı tiyatro sanatkarı ve öğretmen Nagima Aytmatov’un çocuğu olarak 12 Aralık 1928’de dünyaya geldi.
Kırgızistan’ın kuzeyindeki Talas bölgesinin Şeker köyünde doğan müellif, eğitim hayatına 1935’te Rusçayı da öğrendiği Moskova’daki bir Sovyet okulunda başladı.
Aytmatov, babasının 1937’de tutuklanması ve bir yıl sonra kurşuna dizilmesiyle, bilge bir bayan olan babaannesi Ayıkman Hanım tarafından Manas Destanı’ndan kıssalar anlatılarak büyütüldü.
Eğitimine, 1938’de taşındıkları Kirovskoye’deki Rus yatılı bölge okulunda devam eden müellif, ailesinin geçim sorunu nedeniyle küçük yaşta çalışmak zorunda kaldı.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra 1946’da ailesiyle Cambul’a (Kazakistan’ın Taraz şehri) taşınan ve burada Veteriner Teknik Okuluna giren Aytmatov, bu okuldan birincilikle, 1948’de girdiği Frunze Tarım Enstitüsünden 1953’te onur derecesiyle mezun oldu.
Kırgızistan’ın folklorik kıssalarını çağdaş edebiyatla harmanlayan muharrir, 1952’de gazetelerde hem Rusça hem de Kırgızca başarılı yazılar yazdı ve yapıtlarıyla 1957’de Sovyet Muharrirler Birliğine kabul edildi.
Aytmatov, 1958’de kaleme aldığı “Cemile” isimli yapıtının Fransız şair Louis Aragon tarafından Fransızcaya çevrilmesiyle daha çok tanındı. Edebi Kırgızistan mecmuasında editörlük vazifesini üstlenen Aytmatov, “Pravda” gazetesinin Kırgızistan’daki muhabiri olarak çalıştı.
Aytmatov’un “İlk Öğretmen (1962)”, “Ana Alan (1963)” ve Lenin Ödülü’nü aldığı “Dağlar ve Bozkır Masalları (1963)” isimli yapıtları yayımlandı. Çalışmalarıyla 1963’te Lenin Ödülü’ne layık görülen muharrir, “Gün Olur Asra Bedel” isimli birinci romanını 1980’de yazdı.
Siyasi hayatın da içinde olan muharrir, 1966-1989’da Sovyetler Birliği parlamentosunda milletvekili olarak misyon yaptı.
Sovyet Birliği’nin eski Devlet Lideri ve son başkanı Mihail Gorbaçov’un danışmanlığını yapan beş bireyden biri olan Aytmatov, 1996’da Kırgızistan’ın kurucu Cumhurbaşkanı Askar Akayev tarafından “kültür elçisi” sıfatıyla Kırgızistan’ın UNESCO temsilciliğine tayin edildi.
Aytmatov, Mart 2008’e kadar Kırgızistan’ın Fransa, Belçika, Lüksemburg ve Hollanda büyükelçiliği misyonlarında bulundu.
Türkiye’nin Kırgızistan’ın başşehri Bişkek’te 1995’te kurduğu Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesinin yerleşkesinin yanı sıra Bişkek’teki hükümet caddesinin bir kısmı Aytmatov ismini taşıyor.
Yapıtları 176 lisana çevrilen ve 128 ülkede yayımlanan ünlü edebiyatçı, 1985’te Hindistan Javaharlal Nehru Mükafatı, 1988’de Japonya Doğu İdeolojisi Enstitüsü Akademi Mükafatı, 1994’te Avusturya Avrupa Edebiyatı Devlet Mükafatı, 1998’de Friedrich Rueckert Mükafatı ile 2004’te Alexender Men ve Leo Kopelev Ödülü’nün de ortalarında bulunduğu çok sayıda mükafata layık görüldü.
Türkiye’de “Selvi Boylum Al Yazmalım” isimli romanıyla tanınan Aytmatov’un yapıtları ortasında Güçlü Geçit, Yüz Yüze, Cemile, Birinci Öğretmenim, Dağlar ve Bozkır Masalları, Elveda Gülsarı, Beyaz Gemi, Selvi Boylum Al Yazmalım, Fuji Dağı’nın Zirvesi, Gün Olur Asra Bedel, Darağacı-Dişi Kurdun Düşleri, Kızıl Elma, Birinci Turnalar bulunuyor.
Muharrir, 2008’de Rus televizyon kanalının belgesel çekimleri için gittiği Tataristan’ın başşehri Kazan’da ani böbrek rahatsızlığı geçirirken, tedavi için götürüldüğü Almanya’da 10 Haziran 2008’de 79 yaşındayken hayatını kaybetti.
Aytmatov, babasının mezarının bulunduğu Kırgızistan’ın başşehri Bişkek’e 25 kilometre arada İlah Dağı eteklerindeki Taş Döbö köyü yakınlarında yer alan Ata-Beyit Ulusal Tarih ve Anıt Kompleksi’nde 14 Haziran’da defnedildi.
Müellifin eşi Maria Aytmatova da 4 Nisan 2021’de Bişkek’te tedavi gördüğü hastanede yeni tip koronavirüs (Kovid-19) nedeniyle 79 yaşında vefat etti ve Ala-Arça Devlet Mezarlığı’nda toprağa verildi.
DÜNYA LİTERATÜRÜNE “MANKURT” KAVRAMINI KAZANDIRDI
Aytmatov, “mankurt” kavramını 1980’de kaleme aldığı “Gün Olur Asra Bedel” romanında tarihine küsen, geçmişini unutan, ailesine, mensup olduğu milletine, öz bedellerine yabancılaşan ve gayesi olmayan insanların mensup oldukları milletleri uyarmak için kullandı.
Toplumuna yabancılaşma olarak da kullanılan “mankurt” kavramı, dünyada benimsendi.
Azerbaycanlı tiyatro oyuncuları da Kırgız direktörlerin yazdığı “Mankurt” oyununu Bişkek’te 12 Kasım 2018’de düzenlenen “Aytmatov ve tiyatro” isimli tiyatro şenliğinde sahneledi.
AYTMATOV’UN TEŞEBBÜSÜYLE MİLLETLERARASI ISSIK GÖL FORUMU KURULDU
Milletlerarası Issık Göl Forumu, Aytmatov’un teşebbüsüyle Sovyetler Birliği devrinde entelektüelleri bir ortaya getirmek hedefiyle oluşturuldu.
Issık Göl Forumu’nun birinci toplantısı 1986 yılının Ekim ayında muharririn seçtiği dostlarını Sovyetler Birliği’nin başşehri Moskova’ya davetiyle yapıldı.
Moskova görüşmelerinden sonra, eski ismi Frunze olan Bişkek’te toplantılara devam edildi, akabinde Kırgızistan’ın tatil merkezi Issık Gölü kıyısında bir ortaya gelindi.
Bu toplantının iştirakçileri ortasında Amerikalı muharrirler Arthur Miller, James Baldwin, Alvin Toffler, İngiliz müellif ve oyuncu Peter Ustinov, Fransız muharrir Claude Simon, Habeşli ressam Afewerk Tekle, UNESCO temsilcisi Federico Mayor, İtalyan bilim adamı Augusto Forti, Türkiye’den Yaşar Kemal ile Zülfü Livaneli de yer aldı.
2. Issık Göl Forumu 1997 yılının Temmuz ayında Kırgızistan’ın Başşehri Bişkek’te toplandı. Bu tepede ise dünya siyasetine taraf veren isimlerin yanı sıra devrin Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel de yer aldı. Toplantıda Zülfü Livaneli hem konuşma yaptı hem de 2. oturumu yönetti.
TÜRKSOY tarafından Kırgız müellif Cengiz Aytmatov’un doğumunun 90’ıncı yılı münasebetiyle “Anma Yılı” ilan edilen 2018’de 25 ülkeden 155 entelektüelin iştirak ettiği Issık Göl Forumu’nun üçüncüsü yapıldı.
Kırgızistan’ın başşehri Bişkek’teki toplantıda Issık Göl Forumu’nun isminin “Cengiz Aytmatov Memleketler arası Issık Göl Forumu” olarak değiştirilmesi kararlaştırıldı.
“Cengiz Aytmatov Memleketler arası Issık Göl Forumu’nun 4’üncüsünün açılışı 13 Aralık 2020 yılında Bişkek’te, forumun kapanış merasimi ise Ankara’da Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov’un iştirakiyle 9 Haziran 2021’de gerçekleştirildi.
NTV