İbn Rüşd, felsefeye en önemli katkıları, gelecekteki Avrupalı bilim adamlarına ilham vermeye devam edecek olan Yunan filozof Aristoteles hakkındaki yorumları olan Müslüman Endülüs bingindir.
İsminin Latinceleştirilmiş versiyonu olan Averroes olarak da anılan Ebu el-Velid Muhammed ibn Ahmed ibn Rüşd, 1126 yılında o zamanlar Almoravid İmparatorluğu’nun bir parçası olan İspanyol şehri Cordoba’da doğdu.
Filozof ve ilahiyatçı, Avrupa rasyonalizminin kurulmasında biçimlendirici bir role sahipti ve eserleri yüzyıllar sonra Avrupa aydınlanmasının öncüsü olarak övüldü.
İbn Rüşd felsefenin yanı sıra tıp, psikoloji ve astronomi gibi çeşitli konularda bilimsel çalışmalar da yapmıştır.
İbn Rüşd, ortaçağ Avrupa’sında iyi tanınmakla birlikte, İslam dünyasında, özellikle fıkıh alanında teolojik çalışmaları ile tanınmaktadır. Felsefi fikirleri ancak 19. yüzyılda İslami reformist hareketlerin yükselişiyle Müslüman dünyasında yaygın bir popülerlik kazanmıştır.
İbn Rüşd kimdir?
İbn Rüşd, 1126 yılında saygın ve başarılı İslam alimlerinden oluşan bir ailede dünyaya geldi. Dedesi Ebu el-Velid Muhammed, Cordoba‘nın baş kadı (hakimi) ve Cordoba Ulu Camii‘nin imamı olarak görev yaptı.
Genç bilim adamı olan İbn Rüşd, İslam teolojisi, Kuran, Hadis ve İslam hukuku üzerine eğitim aldı. İbn Rüşd ayrıca dilbilimi, fizik, tıp ve matematik gibi din dışı konuları da inceledi.
Bir otobiyografi yazmadığı için, kişisel hayatıyla ilgili belirli detaylara ulaşmak zor.
Bilinen, güney İspanya ve kuzeybatı Afrika’yı kapsayan bir bölgeyi yöneten Almohad İmparatorluğu’nun halifesi Ebu Yakub Yusuf’un dikkatini çektikten sonra 1169’da öne çıktığı yönündedir.
Yusuf, İbn Rüşd’ün Aristoteles gibi Yunan filozoflarının eserlerini açıklama yeteneğini takdir eden entelektüel açıdan meraklı bir hükümdardı. Yusuf’un himayesinde Endülüs, İspanya’nın Sevilla kentlerinde ve daha sonra memleketi Cordoba’da kadı olarak görev yaptı ve sonunda kendisinden önceki dedesi gibi baş kadı oldu.
İbn Rüşd’ün şöhreti
İbn Rüşd’ün şöhreti, Avrupa’daki Antik Yunan filozofuna olan ilginin yeniden canlanmasına yol açan Aristoteles’in eserleri hakkındaki yorumlarından kaynaklanmaktadır.
İbn Rüşd, 13. yüzyıl İtalyan rahibi ve filozof Thomas Aquinas gibi gelecekteki filozoflara ilham kaynağı olmuş, İbn Rüşd’ün eserlerini eleştirmek için önemli zaman ayırmış ancak yine de bazı fikirlerini kendi skolastik yaklaşımına dahil etmiştir.
Hem Katolik Kilisesi hem de birçok İslam alimi, bu tür yaklaşımların ilahi vahyin kutsallığını baltaladığına inandığından, felsefi yöntemlerin rolü ve aklın dinin incelenmesindeki yeri, Orta Çağ’ın başlarında hem Hıristiyan hem de İslam dünyasında tartışmalıydı.
Yüzyıl boyunca, Averroistler olarak bilinen İbn Rüşd’ün takipçileri, 13. Yüzyıl boyunca evrenin sonsuz doğası hakkındaki fikirlerini ve tüm insanların aynı entelektüel kapasiteyi paylaştığı fikrini ele alan kilise tarafından resmi kınamalara konu oldu.
Kilisenin azarlamasına rağmen, İbn Rüşd’ün eserinin Latince tercümeleri sayesinde ulaşılabilir hale gelen yaklaşımı, ölümünden sonraki yüzyıllarda hem Katolik hem de Yahudi olmak üzere birçok takipçisini kendisine kazandırdı. Onların çabaları, Rönesans olarak bilinen Avrupa’daki entelektüel gelişimin bir parçasını oluşturacaktı.
İslam dünyasında alim, felsefi araştırmanın dini söylem içindeki yerini, Gazali gibi Müslüman alimlerin sahadaki saldırılarına karşı savunmasıyla ünlüdür.
İbn Rüşd’ün felsefesi neydi?
İbn Rüşd, felsefe çalışmasının bir Kur’an zorunluluğu olduğuna ve dolayısıyla tüm Müslümanların takip etmesi gereken bir görev olduğuna inanıyordu.
Felsefenin insan aklının bir ürünü olduğuna inanırken, din ilahi vahiyden kaynaklanıyordu ve ikisinin nihayetinde aynı kaynaktan geldiğini açıklığa kavuşturuyordu.
Orijinal eserlerinin ana odağı, ilahi vahyin uyumluluğunu ve gerçeği belirlemenin felsefi araçlarını göstermekti.
Örneğin, kutsal yazılar ile tümdengelimli mantık yoluyla ulaşılan gerçekler arasında çelişki olduğu durumlarda, konu metnin kendisinde değil, yorumunda yatıyordu.
İbn Rüşd, Allah’ın dini metinleri belirgin ve alegorik anlamlarla aşıladığına inanıyordu ve kutsal yazıların yorumlanması konusunda mutlak bir fikir birliği olmadığında, okuyucu bunu kendi anlayışlarına göre yorumlamakta özgürdü.
Mutlak fikir birliğine varmak neredeyse imkansızdı, çünkü vahiyinden bu yana metnin tüm olası yorumlarının bilinmesini gerektiriyordu. Bu nedenle argüman, daha “edebi” yaklaşımların izin vermediği bir şekilde Kuran’ın alegorik okumalarına yer açtı.
İbn Rüşd’ün en önemli argümanlarından biri, eğer insanlar dine eleştirel ve felsefi bir bakış açısıyla yaklaşmazlarsa, gerçek ve amaçlanan anlamın kaybolabileceği ve ilahi vahyin yanlış yorumlanmasına yol açabileceğiydi.
Bilgin, dini doktrinleri incelemek için büyük çaba harcadı ve Eşaritler, Mutazilitler, Sufiler ve “edebiyatçılar” gibi rakip okulların işlediği hatalar olarak gördüklerini vurguladı.
Allah’ın varlığı söz konusu olduğunda, İbn Rüşd, evrenin yaşamın ortaya çıkması için o kadar iyi ayarlandığını belirten ince ayar argümanının bir savunucusuydu ki, ilahi bir yaratıcının bir irade eylemi dışında var olamazdı.
Bilim ve Tıbba Katkıları
İbn Rüşd’ün tıbba katkıları arasında Parkinson hastalığının semptomlarının bir tanımı, inmenin nedenleri hakkında bir açıklama ve retinanın fotoreseptör fonksiyonunun keşfi bulunmaktadır.
Ayrıca 1153-1169 yılları arasında yazdığı Al-Kulliyat fi al-Tibb (Tıp Üzerine Genellikler) adlı bir tıbbi ansiklopedi hazırladı. Metin, daha sonra Latince ve İbranice’ye çevrilen ve 18. yüzyıla kadar Avrupa’da öğretilen dokuz kitaptan oluşuyordu.
Ayrıca hastalıkların serebral ve vasküler kökenlerine ilgi duydu ve üroloji alanındaki hastalıklar için tedavileri ilk reçete edenler arasındaydı.
Pers alimi İbn Sina’ya yönelik felsefi eleştirisine rağmen, İbn Rüşd’ün tıbbi eserleri İbn Sina‘nın ve Farsça el-Razi’nin tıbbi eserleri üzerine inşa edilmiştir.
İbn Rüşd’ün Mirası
İbn Rüşd, bilime, dine ve felsefeye olan engin mirasının yanı sıra müziğe ve dile de ilgi duyuyordu.
Psikolojide Talkbis Kitabu’l-Nefs (Ruh Üzerine Aristoteles) adlı kitabı ruhu beş fakülteye ayırdı:
- Besleyici
- Duyarlı
- Yaratıcı
- Aperatif
- Rasyonel
Çalışmaları, diğer Avrupalı filozofların yolunu açtı ve Latince yazan akademisyenler arasında entelektüel bir canlanmaya ilham verdi. Aristoteles ve felsefe ile din arasındaki ilişki hakkındaki düşünceleri, özellikle Yahudi filozof Maimonides’in eserlerini büyük ölçüde etkileyen özellikle Yahudilikte kutsal yazıların yorumlanmasına yeni bir ilgi bile yarattı.
Yazıları, bazılarının felsefi yöntemlere olan güvenini kınadığı ve eleştirdiği Batı dünyasında İslam’dan daha popülerdi.
İbn Rüşd, 1198’de Fas’ın Marakeş kentinde 72 yaşında hayata gözlerini yumdu ve defnedildi. Naaşı daha sonra doğum yeri olan Cordoba’ya taşındı.