Silikon Vadisi bir yılda tepetaklak oldu... İşten çıkarmalar devam edecek mi?
"Mühendisleri işe al, al, al; sonra bir anda şirketlerin yüzüne bir kova soğuk su çarpılıyor"
Silikon Vadisi, Kasım ayında deprem üstüne deprem yaşadı. Sektörde aylardır devam eden personel kesintisi ve işe alım durdurma söylentileri, on binlerce kişinin topluca işten çıkarıldığı bir noktaya uzandı.
Twitter, Facebook'un tepe şirketi Meta, ödeme platformu Stripe, yazılım hizmetleri şirketi Salesforce, paylaşımlı yolculuk uygulaması Lyft ve birçok küçük şirket, çalışan sayılarında yüzde 10'un üzerinde daralmaya gitti. Amazon'un 10 bin kişiyi işten çıkaracağı, Google'ın da işe alımları durdurduğu bildirildi.
Bu durum ABD'nin en önemli ve en çok kazandıran sektörlerinden birinde çalışmakta olan binlerce mühendisin, satış temsilcisinin ve destek elemanının işsiz kalması anlamına geliyor.
Yaşanan gelişmeler, Silikon Vadisi'nde son 10 yıla hâkim olan ve hem yatırımcılar hem işçiler hem de ekonominin geliri için dudak uçuklatacak seviyede bir zenginlik üreten "boğa piyasasının" sonunun geldiği hissini de kuvvetlendiriyor.
Tecrübeli teknoloji analisti, yöneticisi ve yatırımcısı Lise Buyers, Silikon Vadisi'nin içinde bulunduğu durumu "Biraz 2000 yılına benziyor" diye özetledi. The Washington Post'a konuşan Buyer, "Mühendisleri işe al, al, al; sonra bir anda şirketlerin yüzüne bir kova soğuk su çarpılıyor" ifadelerini kullandı.
İşten çıkarmaların yaşandığı şirketlerin yöneticileri, birbiriyle bağlantılı birçok faktörün etkili olduğunu belirtiyor: Pandemi dönemindeki aşırı işe alımlar, e-ticaret faaliyetlerindeki yavaşlama ve yüz yüze etkinliklerin yeniden yaygınlaşmasıyla insanların internette geçirdiği zamanın azalması bu faktörlerin başında geliyor.
Zaten teknoloji CEO'ları bir süredir yaklaşmakta olan resesyona dair uyarılarda bulunuyor, çalışanların çalışma koşullarının kötüleşeceğini, yıllardır anlata anlata bitiremedikleri hızlı büyümenin sonunun geleceğini söylüyordu.
Daha genç teknoloji şirketlerine gelirsek, son 10 yıldaki düşük faiz oranları sayesinde risk sermayedarlarının kredi alıp paralarını yeni kurulan start-up'lara aktarması mümkün oluyordu. Üstelik bu genç şirketlerin kurucularının nasıl para kazanacaklarına dair net bir planlarının olmaması bile yatırımcıları etkilemiyordu.
Pandemi sırasında bu akış aşırı hızlandı. Aynı dönemde daha büyük teknoloji şirketleri de insanların internette geçirdiği sürenin artmasını fırsat bilerek hızla büyüdü. Teknoloji hisseleri uçtu, şirketlere duyulan güven arttı ve hisseyle ödeme yapılan çalışan sayısında büyük artışlar yaşandı.
Ancak bugün ABD Merkez Bankası enflasyonla mücadele etmek için faizleri yükseltiyor, risk sermayedarları yatırımları konusunda daha cimri davranıyor, şirketler büyümeden ziyade kârlılığa odaklanmaya zorlanıyor. Teknoloji devleri de aynı durumda. Yükselen fiyatlar gelirlere darbe vuruyor ve şirketleri maliyetleri kısmaya itiyor.
Halbuki daha geçen yıl, Silikon Vadisi tarihinin en parlak günlerini yaşıyordu. Kısaca "Big Tech" olarak anılan şirketlere biçilen değerler, trilyon dolarları buluyordu. Maaşlar hiç olmadığı kadar yükselmişti. Hem yatırımcılar hem de çalışanlar kripto paralar sayesinde zenginliklerine zenginlik katıyordu. Bugün ise on binlerce kişi iş arıyor.
Marc Weil, 9 yaşındayken kendi kendine kod yazmayı öğrendi. 2010 yılından bu yana sektördeki birçok şirkette çalıştı hatta bir noktada kendi start-up'ını bile kurdu. Son olarak Stripe'ta çalışan 35 yaşındaki mühendis, Kasım ayında işsiz kalan on binlerden biriydi.
Weil, "Yıllar geçiyor ve teknoloji ekonomisi büyüdükçe büyüyordu. Ama bunun nereye kadar devam edeceği bilinmiyordu. Teknoloji sektöründeki herkes, son 20-30 yılı yaşamış olanlar tarafından 'Bu, bir yerde bitecek' diye uyarıldı. Ve sonunda da bitti" diye konuştu.
İşten çıkarmalar başlamadan üç hafta önce yeni bir ev aldığını da belirten Weil, "İş bulma konusunda endişeli değilim çünkü son 10 yılda sağlam bir çevre yaptım. Daha ziyade genç meslektaşlarım için kaygılanıyorum" ifadelerini kullandı.
Lyft, Twitter, Facebook, Amazon ve Google'ın temsilcileri, The Washington Post'un yorum taleplerine yanıt vermedi.
Stripe'ın sözcüsü gazetenin muhabirini şirketin internet sitesinde yayımlanan ve CEO Patrick Collison'ın imzasını taşıya bir blog yazısına yönlendirdi. Yazıda Collison, "İnatçı bir enflasyonla, enerji şoklarıyla, yüksek faiz oranlarıyla, azalan yatırım bütçeleriyle ve start-up'lara yönelik finansmanın seyrekleşmesiyle karşı karşıyayız" ifadelerini kullanıyordu.
Saleforce sözcüsü Annie Vincent ise şirketin işte çıkardığı çalışanlarını desteklediğini belirtti.
İşten çıkarmalar devam edecek gibi görünüyor
Bundan önceki 10 yılda teknoloji şirketleri ABD ekonomisinin tartışmasız hâkimiydi. Apple, Amazon, Google ve Microsoft'un değerlemeleri 1 trilyon dolar barajını aştı. Bir başka deyişle bu şirketler modern tarihin en değerli kurumları haline geldi. Daha kaliteli iş gücü için Uber, WeWork, Airbnb, Stripe gibi start-up'larla rekabet içine giren devler hem maaşları hem de San Francisco, Seattle gibi "teknoloji hub'ı" kabul edilen şehirlerdeki yaşam maliyetlerini yükseltti.
Ancak bu hakimiyet 2022'de çatırdamaya başladı. Şirketlerin liderleri kesinti uyarılarında bulunurken Google, Microsoft, Facebook gibi firmalar işe alımları sessiz sedasız yavaşlattı. Yaz ayları boyunca moraller bir bozuldu bir düzeldi, şirketlerden çelişkili mesajlar geldi.
Ekim ayının sonlarında üçüncü çeyrek rakamlarının açıklanmaya başlamasıyla kaygılar derinleşti. Zira Amazon ve Google gibi büyüğün de büyüğü şirketlerin dahi son yıllarda elde ettikleri gelir artışını bu sene tutturamadıkları ortaya çıktı.
Facebook ve Amazon'un üçüncü çeyrek rakamlarının hayal kırıklığı yaratması hisse değerlerinde yüzde 20'nin üstünde kayıplar yaşanmasına yol açtı. Amazon'un satışlarını her yıl artırdığı Cadılar Bayramı-Şükran Günü-Noel dönemine dair beklentileri, analistlerin umduğu seviyenin altında kaldı. Mark Zuckerberg'ün para kaybetmek pahasına da olsa "metaverse" projesini sürdüreceğini net bir biçimde ifade etmesinin ardından Facebook yatırımcıları hisseleri ellerinden nasıl çıkaracaklarını şaşırdı.
Apple ve Saudi Aramco'nun ardından dünyanın en değerli üçüncü ve dördüncü şirketi olan Microsoft ve Google da gelir büyümesinde yavaşlama yaşadıklarını duyurdu. Bu yavaşlamada özellikle dijital reklamlara ve bulut bilişime olan talebin azalması etkili oldu.
Twitter'a gelirsek, şirketin tek ve mutlak sahibi haline gelen Elon Musk'ın ilk işi 7500 kişilik personelin yaklaşık yarısına yol vermek oldu. Kalan çalışanlara da bir e-posta gönderen Musk "yeni gelir kaynakları bulmalıyız yoksa yaklaşan ekonomik gerilemeden sağ çıkamayız" ifadelerini kullandı.
Musk'tan bir gün önce de Zuckerberg, Meta'nın iş gücünün yüzde 13'üne tekabül eden 11 bin kişinin işten çıkarılmasının altında yatan sebebin "makroekonomik gerileme" olduğunu belirtmişti. (Facebook'un 18 yıllık tarihinde böyle geniş kapsamlı bir işten çıkarmanın daha önce hiç yaşanmadığını da belirtelim.)
Bunlara ek olarak iş gücünde Stripe yüzde 14'lük, emlâk pazar yeri sitesi Zillow yüzde 5'lik, yolculuk paylaşım uygulaması Lyft ise yüzde 13'lük azaltmaya gitti.
Teknoloji girişimcisi Roger Lee'nin kurucusu olduğu Layoffs.fyi sitesine bakılırsa, Kasım'daki son dalganın ardından 2022'de işten çıkarılan teknoloji çalışanlarının sayısı 120 bini aştı.
Geçmişte onlarca iş teklifinin arasından seçim yapmakta zorlanan çalışanlar şimdi aynı pozisyon için binlerce kişiyle rekabet etmeye hazırlanıyor.
Onlardan biri de Sarah Cho. 23 yaşındaki Cho, California Üniversitesi'nden bu yıl mezun oldu. Cho, birkaç ay önce çalışmaya başladığı Lyft'te işten çıkarılanlar arasındaydı.
"Şu an piyasaya çok doygun, açık pozisyonların sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor" diyen Cho, Kore vatandaşı olduğu için vizeyle çalışmasının da durumunu zorlaştırdığını belirtti. Cho, "Bir noktada 'Ne iş olsa yaparım' demeye başlıyorsunuz" ifadelerini kullandı.
Diğer yandan Silikon Vadisi'ndeki bu tablo ABD ekonomik verilerinin geneline pek uymuyor. Ekim'de enflasyon rakamları analistlerin beklentisinin altında kalınca Merkez Bankası'nın faiz hamlelerinin işe yaramış olabileceği umudu doğdu. 261 bin yeni istihdam yaratıldı hatta ülkenin diğer yerlerindeki teknoloji şirketlerinde yeni pozisyonlar açıldı.
Ekonomistler ücretlerin 2023'te artmaya devam edeceğini, konut fiyatlarında ise düşüş yaşanabileceğini belirtiyor. Bazı analistler "sığ resesyon" beklentilerini dile getiriyor.
İş ilanları sitesi ZipRecruiter'ın baş ekonomisti Julia Pollak, buna rağmen Silikon Vadisi'ndeki işten çıkarmaların etkisinin katlanarak artacağını belirtti. Çünkü teknoloji şirketleri bulut bilişim, iletişim platformları ve dijital reklam gibi diğer teknoloji hizmetlerine çok para harcıyor.
Pollak, "Ekonomideki etkisi dalgalanma şeklinde de olabilir çığ şeklinde de. Asıl önemli soru insanlar bu durumu nasıl algılayacak ve ne tepki verecek" ifadelerini kullandı.
İşten çıkarmaların devam etmesine kesin gözüyle baktığını da söyleyen Pollak, "Teknoloji şirketlerinin üzerindeki maliyetleri kısıp kârlılığı artırma baskısı güçlenecek" yorumunu yaptı.
Pandeminin yarattığı hareketlilik kısa sürdü
ABD Ticaret Bakanlığı verilerine göre, 2020 yılı itibarıyla teknoloji endüstrisi ülkenin gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 10,2'sini oluşturuyordu. Borsada işlem gören birçok teknoloji şirketi olduğundan, Amazon, Google, Microsoft, Facebook, Netflix, Tesla, Salesforce gibi şirketlerin sonu gelmeyen büyümesi milyonlarca Amerikalının emeklilik hesaplarını hızla büyütüyordu. Geçtiğimiz Mart ayında ABD'nin en büyük borsalarından S&P 500'ün toplam değerinin neredeyse yüzde 30'unu teknoloji şirketleri oluşturuyordu.
Pandemi döneminde insanların daha fazla çevrimiçi zaman geçirmesiyle, daha fazla bilgisayar ve oyun konsolu almasıyla ve alışverişlerin mağazalardan e-ticarete kaymasıyla, teknoloji şirketlerinin büyüme hızı daha da arttı. Şirketler bu değişimden faydalanmayı bildi; kırk yılda bir yaşanabileceğini düşündükleri bu fırsattan yararlanmak için yeni eleman alımlarına ve yeni veri merkezlerine milyarlarca dolar yatırım yaptılar.
Facebook'un ve çevrimiçi satış çözümleri geliştiren Shopify'ın yöneticilerinden yapılan açıklamalarda, işten çıkarmaların altında e-ticarete kayış dalgasının abartılmasının yattığı belirtildi. Zuckerberg, 9 Kasım günü çalışanlarına yaptığı bilgilendirmede, "Bu gelişmenin benim beklediğim ya da hepimizin umduğu gibi sonuçlanmadığı ortada" diye konuştu.
Kasım ayındaki işten çıkarmalar, Silikon Vadisi'nin nüfusunda önemli bir azalma yarattı ancak büyük şirketlerin personel sayıları halen 2019'daki seviyelerin üstünde.
Bununla birlikte Buyer'a göre, işe alım trendinin tersine dönmesinin duygusal etkisi çok büyük. Dot-com krizi sırasında teknoloji analisti olarak çalışan, son dönemde de birçok şirkete halka arz süreçlerinde yapılandırma hizmeti veren Buyer, "İnsanlar şu an gerçeklerle abartılı beklentilerini kıyaslıyor. Bu nedenle bir şok ve hayal kırıklığı hali hâkim" diye konuştu.
Geçtiğimiz yıllarda, yetenekli çalışanlar sık sık bir şirketten bir başkasına transfer olup maaş yükseltti. Big Tech şirketlerinde ile sıfırdan başlayan elemanlar bile 200 bin dolar ücret artı ikramiyelere imza atmaya başladı. Teknoloji şirketleri ücretsiz öğle ve akşam yemekleri, masaj ve köpek gezdirme hizmeti, şirket içi çamaşırhane gibi yan hakların yanı sıra sınırsız izin günü gibi imkânlar sunmaya başladı. Piyasadaki işsiz kalmış elemanların sayısının artması bu tabloyu da değiştirecek.
37 yaşındaki Rene Ronquillo, sürücü olarak girdiği Lyft'te hızla yükseldi ve kısa süre içinde tam zamanlı olarak işe alım sorumlusu pozisyonuna geldi. Bugünkü koşullarda iş bulmak isteyen birçok çalışanın ücret kesintisini ve kendi tecrübelerinin altında kalan pozisyonlarda çalışmayı kabul etmek zorunda kalacağını ifade eden Ronquillo, "Çok ince eleyip sık dokuyamam" diye konuştu.
Risk sermayesi şirketi Haystack'in ortaklarından Semil Shah ise önümüzdeki aylarda San Francisco ve çevresindeki teknoloji şirketlerinde işten çıkarılacak çalışanların toplam sayısının 25 bin-50 bin bandına ulaşabileceğini söyledi. Shah, maaşların düşeceğini ve insanların daha önceden kabul etmeyi düşünmeyecekleri pozisyonlarda çalışacaklarını da sözlerine ekledi.
Shah, "Uzun vadede düşünürsek şu an yaşanan şok iyi bir şey olabilir" dedi ve ekledi:
"Yıllardır start-up'lar iyi mühendisleri işe alma noktasında daha büyük teknoloji şirketleriyle rekabet etmekte zorlanıyordu. Geçmişte yaygın olan 'Bir start-up'ta düşük maaşa çalışıyorum ama şirket büyüyecek ve emeklerimin karşılığını alacağım' umudu da zayıflamıştı. Sektörün içinden birçok kişi şu an yaşananların acı verici olmakla birlikte sağlıklı bir düzeltme olduğuna inanıyor gibi."
The Washington Post'un haberi. Sevin Turan Türkçeleştirdi.