

TÜRKİYE'DE KOOPERATİFÇİLİK VE GELİŞİMİ
*Ahmet KURTULAN
Özellikle 19. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa ülkelerinde görülen kooperatifçilik hareketi, Osmanlı Devletinde Mithat Paşayı da (1822 1884) etkilemiştir.
Mithat Paşa Niş valisi iken 1863 yılında Memleket Sandığı adı altında ilk tarım kredi örgütünü kurmuştur. Valiliği sırasındaki başarısı tüm ülkeye yayılan Mithat Paşanın hazırladığı Memleket Sandıkları Tüzüğü 1867 yılında hükûmetçe kabul edilir. Memleket Sandıklarının ülkenin her tarafında kurulması hükümetçe tüm valilere görev olarak verilir.
Memleket Sandıkları Tüzüğü iki bölümden oluşur: Birinci bölümde yönetim, sermaye, borç verme ve kârın bölüşümü; ikinci bölümde ise sandığın muhasebe ilkeleri belirlenmiştir.
Sandığa sermaye sağlamak için, boş hazine arazileri köylüler tarafından boş günlerinde birlikte çalışma usulü ile ekilecektir. Bu çalışma sonucu elde edilen ürünler ilçe merkezine götürülüp orada hükûmetin ve köy ihtiyar kurulunun denetimi altında satılır. Böylece elde edilen gelir Memleket Sandıklarına sermaye olarak yatırılacaktır.
Mithat Paşa hazırladığı tüzük ile bir anlamda üretim kooperatifleri ile tarım kredi kooperatifçiliğini birleştirmeyi düşünmüştür.
Sandıkların yönetimi, ilçe halkı tarafından seçilen ve Sandık Eminleri denilen dört kişilik bir kurul tarafından yürütülürdü. Eminler ücretsiz çalışırlardı. Sandıklarda ücretli olarak sadece kâtipler çalışırdı. Katibin ücreti, ödünç verilen paralardan bir defaya mahsus olmak üzere para tutarına göre % 0,25 - 1 oranında alınan giriş ücreti ile ödünç olarak verilen paralardan alınan faizlerden karşılanırdı.
Sandıktan borç para verilebilmesi için sermayesinin en az 200 altına ulaşması gerekir. Borçlar üreticilere kişisel kefalet ya da rehin karşılığı verilir. Vade ise en az 3 ay, en çok bir yıldır. Ödünç verilecek para en fazla 20 altın, faiz oranı da % 1 idi.
Sandığın gelirlerinden giderleri düşüldükten sonra, arta kalan kârın 1/3ü risturn olarak dağıtılır, 2/3ü de okul, çeşme, yol, köprü ve kaldırım işlerinde kullanılır.
Memleket Sandıkları, aşağıdaki oluşumlardan geçtikten sonra bu günkü T.C. Ziraat Bankasına dönüşmüştür:
1861 - 1863 Memleket Sandıklarının oluşumu
Mithat Paşa, Avrupa kooperatifçiliğini taklit etmemiştir. Onun kurmuş olduğu sandıklar Avrupa kooperatifçiliğinden tamamen farklıdır. Fakat kurmuş olduğu sandıklarda kooperatifçilik ilkelerinin hakim olduğu görülür.
Mithat Paşadan cumhuriyetin ilânına kadar olan dönem içinde; önce 1911 yılında İzmirde 45 incir ihracatçısı tarafından Fig Packers (Fik Pıkırs) adında bir tröst kurulmuştur. Buna karşın Aydın yöresindeki incir üreticileri de Aydın İncir Himayei Zürra Anonim Ortaklığı adlı bir şirket kurmuşlardır. Fakat şirkete, sermaye yetersizliği nedeniyle daha güçlü olan Fig Packers karşısında fazla varlık gösterememiştir.
Fig Packerse karşı üreticileri malî yönden güçlendirmek için 1913 yılında Millî Aydın Bankası (daha sonra TARİŞBANK) adı altında bir kredi bankası kurulmuştur. Bu banka, incir üreticilerini desteklemek amacıyla 1914 yılında Kooperatif Aydın İncir Üreticileri Ortaklığı adında ilk tarım satış kooperatifini kurdu. Ancak bu kooperatif, Birinci Dünya Savaşı sonunda etkinliklerine son verdi, 1923te yeniden başladı.
1920 yılında Atatürkün imzasıyla Kooperatif Şirketler Yasa Tasarısı hazırlanıp TBMMye sunulmuşsa da savaş nedeniyle görüşülememiştir.
19 Mart 1923te yayımlanan Kooperatif Şirketler kitapçığı, kooperatifçiliğimizin yerleşmesine ve gelişmesine dayanak teşkil etmiştir. Ayrıca bu kitapçık, İzmir İktisat Kongresinde ileri sürülen kooperatifçilik ile ilgili düşüncelerin de kaynağı olmuştur.
1924 yılında İtibarî Ziraî Birlikler Kanunu çıkarılmıştır. Bu Kanun ile ortaklarına kişisel ve müşterek kefalet ilkesine göre kredi verecek örgütlerin kurulması amaçlanmıştır. Yine aynı yıl, 1850 sayılı Ticareti Berriye Kanununa, kooperatif şirketlerin de ticaret şirketleri arasında olduğuna ilişkin bir fıkra eklenmiştir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında hızla büyüyen ve bir memur kentine dönüşen Ankarada gıda ve diğer tüketim mallarının yeterli ölçüde ve ucuz fiyatla sağlanması büyük sorun olmuştu. Bu sorunun çözümü olarak devlet dairelerinde çalışan tüm memurları kapsamına alan bir tüketim kooperatifi kurulması düşünülmüştür. Bu kooperatif, 1925 yılında Büyük Atatürkün öncülüğünde Ankara Memurlar Tüketim Kooperatifi olarak kurulmuş ve kendileri (1) nolu ortak, İnönü ise (2) nolu ortak olmuşlardır.
1926 yılında, 856 sayılı Ticaret Kanununda yapılan bir düzenleme ile kooperatiflerin de diğer şirketler arasında yer alması sağlanmıştır. Bu Ticaret Kanununda kooperatifler, 5 şirketten biri olarak kabul edilmiştir.
1929 yılında 1470 sayılı Ziraî Kredi Kooperatifleri Kanunu kabul edilmiş ve 191 kooperatif kurulmuştur. Bu Kanunun kabulü üzerine 1929 yılında TBMM açılış konuşmasında Atatürk Bu yıl ziraî kooperatif teşkilâtına başlanmış olması bilhassa memnuniyetimizi mucip oluyor. Bu kooperatifleri memleketin her tarafına teşmil etmeyi ziyadesiyle iltizam ediyoruz demiştir.
Atatürk, 1930 yılının Kasım ayı sonlarından
başlayarak, üç ayı aşkın süren ve 21 ili kapsayan bir yurt gezisine
çıkmıştır. Bu gezinin en önemli duraklarından birisi olarak seçilen
İzmirde Atatürkün gittiği kamu kuruluşu Ziraat Bankası, ilk denetleme
konusu ise Tarım Kredi Kooperatifleri olmuştur. Atatürk İzmirde yaptığı
iki konuşmasında kooperatifçilik konusunu ele almıştır. Bunlardan ilki
olan 27/01/1931de İzmir Halk Fıkrası Kongresindeki konuşmasında:
1934 yılında yine Atatürkün öncülüğünde, Ankarada Bahçelievler Yapı Kooperatifi kurulmuştur. Bugünkü, Bahçelievler semtinin semtinin nüvesini bu kooperatif oluşturmaktadır.
1935 yılında Atatürkün emriyle 2834 sayılı
Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu ile 2836 sayılı Tarım
Kredi Kooperatifleri Kanunu çıkarılmıştır. Bu kanunlara göre kurulan
yüzlerce kooperatif ve bunların birlikleri bugüne kadar yurdun dört bir
köşesinde faaliyetini sürdürmektedir.
Tarım Kredi ve Tarım Satış Kooperatifleri kanunlarının çıkarılmasından sonraki günlere rastlayan 01.11.1936 günlü TBMM açılış konuşmasında Kooperatif teşkilatı her yerde sevilmiştir. Kredi ve satış için olduğu gibi istihsal vasıtalarını öğretip, kullandırmak için de kooperatiflerden istifadeyi mümkün görüyoruz demiştir.
1956 yılında çıkarılan 6762 sayılı Türk
Ticaret Kanununun 6ncı bölümünü oluşturan 485 - 502nci maddelerinde
kooperatifler için özel hükümler getirilmiştir. 1969 yılında, Türk
Ticaret Kanunundaki bu hükümlerin de kaldırıldığı, genel anlamda ilk
Kooperatifler Kanunu çıkarılmıştır. Aynı yıl ayrıca 1196 sayılı Tütün
Tarım Satış Kooperatifleri Kanunu çıkarılmıştır.
Kooperatifçilikle ilgili olarak yapılan bu
yasal düzenlemelerin yanında 1961 ve 1982 Anayasalarına da
kooperatiflerle ilgili hükümler konulmuştur. 1973 yılında bir bakanlık
adına ilk defa kooperatif kelimesi eklenmiştir.
3297 kez okunmuştur.