... konulu sunumlar: "MÜHENDİSLİK ETİĞİ DERS V"— Sunum transkripti:
1 MÜHENDİSLİK ETİĞİ DERS V MÜHENDİSLİK ETİĞİ DERS VYrd. Doç. Dr. Çağlar Çelik BayarBEÜ Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü
2 13. Etik Gerekçelendirme ve Temellendirmeler 13. Etik Gerekçelendirme ve TemellendirmelerYaptığımız eylemleri ve vardığımız yargıları ahlaki eylemler ve yargılar olarak sıfatlandırabilmek için iyi gerekçeler öne sürme işine etik gerekçelendirme ya da temellendirme denir. Gerekçelendirme işi çoğunlukla özneldir (kişiye özeldir). Gerekçelendirmenin birkaç değişik yöntemi vardır. Bu yöntemler ayrı ayrı düşünüldüğünde ve icra edildiğinde çoğu zaman bu eylemlerin ve yargıların ahlaki olduğunu kanıtlamada tek başına yeterli değildir.
3 1. Somut bir gerçek ve somut bir olguyla ilişkilendirme 1. Somut bir gerçek ve somut bir olguyla ilişkilendirme2. Duygularla ilişkilendirme3. Olası sonuçlarla ilişkilendirme4. Ahlak yasalarıyla ilişkilendirme5. Ahlaki yetkinlikle ilişkilendirme6. Vicdanla ilişkilendirme
4 13.1. Somut Bir Gerçek ya da Somut Bir Olguyla İlişkilendirme 13.1. Somut Bir Gerçek ya da Somut Bir Olguyla İlişkilendirmeTanıdığı veya tanımadığı bir insana neden yardım ettiği sorusuna kişi şu şekilde yanıtlar verebilir:Kadının gözleri görmüyorduO kadar çaresizdi kiBenim çok yakın arkadaşımdırBana yardım etmem için yalvardıBu, en sık rastlanan ve en tipik olan ahlaki temellendirme biçimidir. Söz konusu davranışın, tutum ve eylemin kurallara uygunluğunu, nesnel bir olguyu kullanarak açıklama yöntemidir.
5 Bu yöntemin eleştirilen bazı yönleri vardır. Şöyle ki: Bu yöntemin eleştirilen bazı yönleri vardır. Şöyle ki:Salt yardım etme kurallarını benimsetecek bir sosyal uzlaşma durumunda eylemde bulunma zorunluluğu doğar ve eylem artık ahlakiliği açısından sorgulanamaz olur, olsa olsa etkisi ya da başarısı sorgulanabilir.Ahlaki yargıların hayatın içinden olgulara dayanarak temellendirilmesi, diğer bir deyişle ahlaki bir yargının ya da davranışın olgulara dayanarak meşru kılınmaya çalışılması ilkece itirazlara neden olabilir. Olgulardan normların türetilemeyeceği, çünkü olgunun zaten olan bir durum, bir vaka anlamına geldiği, buradan olması gerekenin çıkarılamayacağı ileri sürülebilir.
6 13.2. Duygularla İlişkilendirme 13.2. Duygularla İlişkilendirmeBir eylem ya da davranışın ve bunlar hakkındaki bir yargının kurallara uygunluğu gösterilmek istenirken çoğunlukla bir duyguya işaret edilir. Niçin sorusuna şu şekilde yanıtlar verilebilir:Başka türlü yapamazdım, yardım etmek zorundaydımHırsızlık yapmasını tüyler ürpertici bulduğum içinBirine zarar vereceğinden korktuğum ve kendimi kötü hissettiğim içinÇok hoşuma gittiği içinOna teşekkürü borç bildiğim içinOnu iğrenç bulduğum için
7 Bu tarz cevaplar belli bir eylemin gerekçesi olarak gösterildiğinde eylem bir dereceye kadar açıklanır ve anlaşılır kılınır, fakat onun ahlaki açıdan haklılığı ortaya konmuş olmaz.İstediği kadar yoğun olsun hiçbir duygu (sevgi, nefret, beğenme, iğrenme vb.) ahlaki bir norm gibi bağlayıcı bir ölçüt olmaz.
8 13.3. Olası Sonuçlarla İlişkilendirme 13.3. Olası Sonuçlarla İlişkilendirmeDavranışının nedeni sorulduğunda kişi yaptığı eylemin yol açabileceği olası sonuçlara dikkat çekerek şu yanıtları verebilir:Yoksa çocuklar üzülecek ve acı çekeceklerdiTüm geleceğim mahvolacaktıAilem hayal kırıklığına uğrayacaktıBöylelikle birçok acı önlenebilirÇoğu insan mutluluk duyacaktı
9 Bir eylemi olası sonuçları ile ilişkilendirerek, o eylemin haklı gösterilip gösterilemeyeceğini ya da ne kadar haklı gösterilebileceğini anlamak için sonuçlar yalnızca beklenen fayda açısından değerlendirmekle kalmamalı, hedeflenen faydanın ve ona ulaşmak için kullanılacak araçların ahlaki olup olmadıklarına da bakılmalıdır.Ayrıca, bir eylem ya da davranışın ahlakilik düzeyinin yeterli ölçütü bu eylemden beklenen ya da onun gerçekte sağladığı fayda değildir.Aynı şekilde, bir eylemin yol açabileceği ya da gerçekten yol açtığı zarar, onun ahlaki olmadığını da kendiliğinden göstermez.
10 13.4. Ahlak Yasalarıyla İlişkilendirme 13.4. Ahlak Yasalarıyla İlişkilendirmeSöz konusu eylemi, çoğunlukla yazılı olmayan ve öylece benimsenmiş norm ya da kural kataloğu gibi anlaşılan ahlak yasalarıyla ilişkilendirmektir. Bu gerekçelendirme tipinde şu cevaplar verilebilir:İnsanın sözünü tutması gerektiği içinDürüstlük bir erdem olduğu için
11 Bu tarz gerekçelendirmeler, söz konusu yasaların tartışmasız benimsendiği grup üyeleri tarafından yeterli görülür.Fakat eylemin ahlaki açıdan haklılığını sürdürebilmesi için bu yasaların geçerliliğinin sürekli kontrol edilmesi şarttır.Herhangi bir ahlak yasası normu, üyelerinin o normu otorite kıldığı bir toplumda, her zaman ve ebediyete kadar geçerli kalmaz.İhtiyaçlar ve dolayısıyla doğal bakış değiştiğinde, sık sık karşılaştığımız gibi normlar eskiyebilir, hatta çağdışı kalabilir ve bu durum öncelikle ciddi değişim dönemlerinde çelişkilere yol açar.
12 13.5. Ahlaki Yetkinlikle İlişkilendirme 13.5. Ahlaki Yetkinlikle İlişkilendirmeBir eylemi ahlaki olarak temellendirebilmek için bazen kabul görmüş kişi ya da kurumların otoritesine de başvurulduğu olur. Şu tarz yanıtlar verilebilir:Babam (öğretmen, patron, vs.) böyle söylediği içinYüksek mahkeme bu hükmü verdiği içinAhlaki konularda hiç kimse eylemlerini temellendirme yükümlülüğünü başkasına devrederek kişisel sorumluluğundan kurtulamaz.Aynı şekilde bir kimse kendi ahlaki yetkinliğini şaşmaz bir ahlaki kurum olarak göremez ve kendi taleplerini temellendirmeden başkalarına ne yapmaları gerektiğini dikte edemez.
13 13.6. Vicdanla İlişkilendirme 13.6. Vicdanla İlişkilendirmeKant’a göre vicdan, kendi kendimize koyduğumuz ahlak ilkeleri ile eylemlerimiz arasındaki tutarlılığı akılcı ölçütlere göre denetleyen, bir tutarsızlık halinde bu tutarsızlığı bize bir çeşit acı olarak yaşatan bir üst duygudur.En son ahlaki merci olarak vicdana dayanmak, eylem ve davranışlarımızı meşru kılmanın en yaygın ve benimsenmiş yoludur. Bu kategoriye giren anlayışta, bir davranışı açıklayabilmek için şu gerekçeler kullanılabilir:Vicdanımla çelişiyorduVicdanımın sesini dinledim
14 Vicdan da şaşmaz değildir, dolayısıyla vicdanın buyurduğunu ve yasakladığını eleştirel bir değerlendirmeden geçirmemiz gerekir.Burada sorgulanması gereken husus şudur: Vicdanımız olarak, aldığımız eğitim süreci boyunca buyruk ve yasaklamalarını kendimize mal edip farkında olmadan içselleştirdiğimiz otoritelerin sesi mi konuşuyor, yoksa vicdan dediğimiz şeyin içinde, kendini özgürce belirleyen bireyin ahlaki yetkinliği mi dile geliyor?
15 eylemimizin temelinde ahlaki bir amaç olduğuna, Günlük yaşamdaki ahlaki tartışmalarda haklı olduğumuza inanıyorsak, karşımızdakini de:tutum, tavır, davranış ya da eylemimizin sorumluluğunu kişisel olarak üstlendiğimize,bunları eleştirel itirazlara karşı iyi gerekçelerle savunmaya hazır olduğumuza,eylemimizin temelinde ahlaki bir amaç olduğuna,gerekçelerimizin sahiciliğine ve dürüstlüğüneikna etmeliyiz.
16 V. DERSİN SONU DİNLEDİĞİNİZ İÇİN TEŞEKKÜRLER… 16