Yahudiliğin Kadın Peygamberleri - 8: Kendini gizleyen güzel: ESTER
Sekiz ay süren yazı dizimizin başında, Talmudda adı geçen kadın peygamberlerin sayısının yedi olduğunu belirtmiştik. O halde Miriam ile başlayıp Ester ile sona eren yazılarımız neden sekizi buldu?
Hana ile Huldaya daha iyi anlayabilmek için araya, Eli aNavinin büyük rol oynadığı Şunamlı Kadının öyküsünü de koymak zorunda kaldık da ondan.
Purim öyküsünün kahramanı olan ve Tanahta adını taşıyan bir kitap bulunan Esteri tanımayanımız yoktur sanırım. Purim Bayramına kısa bir süre kaldı. Gazetemiz, Torada bayram olarak tanımlanmayan ancak daha ileriki bir dönemde rabilerimiz tarafından bayram olarak kutlanmasına karar verilen Purimin öyküsüne, kuşkusuz ayrıntılı bir şekilde yer verecektir. Hanukanın da içinde bulunduğu bu tür bayramlara, rabinik bayram deniyor.
Birinci Bet Amikdaş Babilliler tarafından yıkılmış, Yahudi halkı Pers ülkesine sürülmüştür. Pers Kralı Ahaşveroş, Vaşti adlı çok güzel bir kadınla evlidir. Ahaşveroş, verdiği çılgın davetlerden birinde Vaştinin davetlilerin huzuruna tacını takarak gelmesini emreder; (Raşinin yorumlarına açıklık getiren, ansiklopedi niteliğinde bir eser olan) Sifte Hahamim rabilerine göre, bir tek tacını takarak! Başka bir deyişle Vaştinin çıplak görünmesini ister. Vaşti bu talebi reddeder ve kraliçelikten azledilir. Rabilerimize göre Vaşti, hiç de mütevazı sayılmazdı; Megilaya göre şekli şemali güzel bir kadındı. Gizleyecek bir şeyi yoktu. Ancak Midraşın bu konudaki açıklaması ilginçtir, sevgili okurlar. Vaştinin kuyruğu çıkmıştı ve bu fazlalık, ona sıkıntı veriyordu! İnanması zor, değil mi? Purim, Tanrının adının bir kez bile geçmediği, mucize sözünün edilmediği bir bayramken, kuyruğu çıkmıştı türünden inanılmaz bir bahane niye? Praglı Maharal burada devreye girer ve Midraşın kelimesi kelimesine alınmaması gerektiğini belirterek şu açıklamada bulunur: Söz konusu fazlalık, Vaştinin kilo aldığı ve artık mükemmel görünmediğinden, vücudunu sergilemekten kaçındığı anlamına gelmektedir.
Bu arada, Vaştinin kraliçelikten azledilmesinin tek nedeni, kocasına itaatsizlik etmesi değildir, sevgili okurlar. Krallıktaki diğer kadınlara kötü örnek olmasından korkulmaktadır. Ahaşveroşa yeni kraliçeyi seçmek üzere ülkenin güzel genç kızlarının katılacağı bir güzellik yarışması düzenlemesi önerilir. Fikir, kralın pek hoşuna gider.
Dilerseniz şimdi Megilaya bakalım: Başkent Şuşanda Yair oğlu Şimi oğlu Kiş oğlu Mordehay adlı, Binyamin kavminden bir Yahudi vardı. Babil Kralı Nabukadnezarın, Yeuda Kralı Yehanya ile birlikte, Yeruşalayimden sürdüğü kişilerdendi. Amcasının kızı Hadasayı, yani Esteri yetiştiriyordu çünkü babası ve annesi yoktu; güzel ve zarifti. Babası ile annesi ölünce, Morheday onu evlat edinmişti. Kralın emri ve fermanı duyulunca, çok sayıda genç kız toplanarak başkent Şuşanda, Egaya emanet edildi; Ester de Kralın sarayına, kadınların muhafızı Egaya emanet edildi.
Sonuçta edindiğimiz izlenim şu ki, Ester kızların en güzeli değildi. Harem dizilerinde izlediğimiz gibi, kralın istediği gibi eğitilmesi için bir haremağasına emanet edildi, zamanı gelince kralın huzuruna çıktı normalde tek bir şansı vardı ve onun gönlünü kazandı.
Talmud bilgelerinden Rabi Yeuda sorar: Adı Hadasa idi. O halde neden Ester diye çağırıyorlardı? Çünkü Hadasa, kendi hakkındaki gerçekleri gizliyordu (ester, gizliyordu anlamına gelen masteret sözcüğü ile aynı köke sahiptir). Hangi milletten olduğunu kimseye söylememişti. Yahudi kanunu uyarınca, hayatı tehlikede olan kişinin, hayatta kalabilmek bazı mitsvaları ihlâl etmesine izin verilir. Bunun istisnaları nedir peki? Kişi, Tanrıya küfretmekten; birinin isteği üzerine bir başkasını katletmekten ve ahlâksız cinsel ilişkilerde (bu konu daha çok erkeklerle ilgili) bulunmaktansa; ölmeyi tercih etmelidir. Ancak Ester kendine öyle bir düzen kurmuştu ki, örneğin Şabat günleri neleri yaptığını ya da yapmadığını kimsenin bilmemesi için, farklı hizmetkârlar kullanıyordu.
Ester isminin ikinci anlamı, Talmudun Taanit 5bde yer alan Anohi aster, astir panay (Kendimi saklayacak, gizleneceğim) cümlesinden kaynaklanır. Bu İbranice sözcüklerin ikisi de gizlilik, saklılık kavramlarına ve Kraliçe Esterin iki şahsiyetine vurgu yaparak, Purim öyküsünün özünü yansıtır.
Purimin özü nedir peki? Kutsal Olan, olaylara baştan sona müdahale ettiği halde Kendini hep gizlemiş, yaşanan mucizelere olayların doğal akışı süsü vermiştir. Hem Purimi kutlama şekli, bu bayramın öyküsüne uygun bir biçimde, bir maskenin arkasına gizlenmek değil midir?
Yahudi tarihinde insanların çoğu zaman birden fazla ismi vardır. Atamız Avram, Avraam; Saray Annemiz aynı zamanda Yiska iken, Sara; Yaakov Babamız ise Yisrael adlarını kazanmıştır. Moşe Öğretmenimizin annesi Yoheved ile ablası Miriamın, İbrani bebekleri doğar doğmaz ölümden kurtaran Şifra ile Pua adlı ebeler olduğuna inanılır. Ancak Hadasanın ikinci adı Ester, onu halkına ve Tanrıya yaklaştırmaktan çok, gizleme amacındadır. Bu arada, Ester sözcüğünün Pers dilinde yıldız anlamına geldiğini de hemen belirtelim (Purim sözcüğü ise, yine Pers dilinde kura çekmek demektir).
Peki ya Hadasa? Hadasa ismi, Sukot Bayramında kullanılan dört türden (arba minim) biri olan hadas (mersin ağacı) sözcüğünden türemiştir. Mersin bitkisi ancak ezildiği zaman koku verir. Kokuların Yukarı Âlem ile bağlantıyı sağladığı çok eski zamanlardan beri bilinir. Bet Amikdaşta çeşitli baharatın tütsü olarak yakılması mitsvası vardı. Buradan çıkartacağımız anlam nedir peki? Hadasa ancak kimliğinden sıyrılıp bir başka kimliğe büründüğü takdirde gerçek kaderini yaşayacaktı. Bu durum hepimiz için geçerli değil midir, sevgili okurlar? Esas kişiliğimiz, alıştığımız güvenli ortamlardan uzaklaştığımızda ortaya çıkmaz mı?
Hadasın bir başka özelliği ise, tadıdır. Çoğu kişiye göre mersin bitkisinin tadı yoktur. Oysa Ortadoğuda, tıpkı defne yaprağı gibi, sıklıkla baharat olarak kullanılır. Mesele şudur ki, fazla ya da yanlış kullanıldığı takdirde lezzet yerine yemeğin tadını bozar, acılık verir.
Hadasa, halkının arasında yaşadığı güvenli, Şehinanın (Tanrının İlahi mevcudiyeti) bulunduğu ortamdan çıktı ve putperestliğin uygulandığı, husumet dolu bir saraya girdi. Buna karşı ruhu, Tanrıya çok yakın bir düzeye ulaştı ve bu sayede peygamberlik özelliği kazanarak Tanrı ile konuşma yeteneğini elde etti.
Hadasa, adını taşıdığı bitkinin özelliklerini de edinmiş, bunları gizli bir tür silah olarak kullanmayı öğrenmişti. Kime karşı? Hem krala, hem de Yahudilerin baş düşmanı Amana karşı. Evet, Ester güzel ve tatlı dilliydi. Ancak unutmayalım ki, kendilerini savunacak ruhani araçları halkına kazandıran da, dişiliğini kullanarak kralı ikna eden ve Amanı ölüme gönderen de aynı Esterdir.
Fiziksel güzellik, gözle görülen bir özelliktir. Pek çok kapıyı açma gücüne sahiptir. Ancak açılan kapılardan girdikten sonra kişinin başına gelecekler, dış görünüşünden çok daha fazlasına bağlıdır. Ester, güzelliği sayesinde kralın haremine girdi; pek çok genç kızla birlikte. Kralın onu kraliçe seçmesi, sadece güzelliğine mi dayanıyordu peki? Ahaşveroş, büyük ihtimalle binlerce güzel tanımıştı. Esterin içini, özünü (pnimiyut) de görmüş olması, hiç de azımsanacak bir ihtimal değildir.
Ester kraliçe de olsa, Ahaşveroş onu huzuruna çağırmadığı takdirde çat kapı odasına giremezdi. Bunları artık Hürrem ve Sülüman sayesinde biliyoruz, değil mi sevgili okurlar? Eşref saatinde olmadığı takdirde, Ahaşveroş onu bir kalemde (ya da bir kılıç darbesiyle) silebilirdi. Ama Mordehay onu kralı ikna etmekle görevlendirdiğinde, Ester ilahi koruma altında olduğunu hissediyordu. Kendine bir görev verilmiş ve bu görevi gerçekleştirecek araç olarak atanmıştı. Ancak kraliçe sıfatıyla, hükmetmenin başkalarını yönetmek değil, başkalarını temsil etmek olduğunun bilincindeydi. Bu yüzden Mordehaya şöyle dedi: Git ve Şuşanda bulunan bütün Yahudileri topla; benim için oruç tutun; üç gün boyunca, gece ve gündüz, hiçbir şey yiyip içmeyin. Ben ve kadın hizmetkârlarım aynı şekilde oruç tutacağız; sonra kanuna karşı olsa da, Krala gideceğim; ölürsem de ölürüm.
Üç günün sonunda kralın odasına girdiğinde, Ahaşveroş onu Neyin var Kraliçe Ester ve ne istiyorsun? Krallığımın yarısı olsa (bile), sana verilecektir sözleriyle karşıladı. Sonrası... Purim mucizesi.
Geleneğe göre Ester, dönemin bir tür anayasa mahkemesi olan ve 72 bilgeden oluşan Sanedrine başvurarak Purim mucizesinin, Tanahı oluşturan kitaplara dahil edilmesini istedi ve Megilat Ester böylece meydana geldi. Yahudi halkının Torayı Sina Dağından sonra kabul edişinin, yine Purim mucizesi sayesinde gerçekleştiğine dair bir inanış da vardır. Yine inanışa göre, Maşiah geldiğinde Pesah, Şavuot ve Sukot bayramları artık kutlanmayacak, buna karşın rabinik bayramlar olan Hanuka ve Purim kutlanmaya devam edecektir.
Hepimizin içinde saklı yaşayan bir Ester var. Onu ortaya çıkarmak elimizde. Yeter ki Tanrının bize bahşettiği yetenekleri kullanmasını bilelim.
Yahudiliğin kadın peygamberlerini konu alan yazı dizimizi, Tanrının Yardımıyla böylece bitirmiş olduk. Yeni bir yazı dizisinde buluşma umuduyla, güçlü ve dirayetli kalın, sevgili okurlar.