Bir zekâ buluşu olan akis sanatı, bir mısraın ya da mısradaki kelimelerin yerlerini değiştirerek -tersinden okuyarak- aynı mânâyı veren ve birincisinin yansımasından ibaret olan yeni bir mısra yapmaktır.
Zihinde cinasla aynı tesiri yapan bu sanat, güzel düzenlendiği takdirde sözün anlamını kuvvetlendirir. Bu sanat kelimelerin dizilişine göre ikiye ayrılır.
a- Tam Akis (Aks-i Tam) : Mısra ve cümledeki söz sırasını bir öncekinin tam tersi olarak düzenlemektir. Şair Nazîm’e ait aşağıdaki beyitler bu sanata güzel bir örnektir.
ÖRNEK: Dîdem ruhunu gözler / gözler ruhunu dîdemKıblem alalı kaşın / kaşın olalı kıblem
Cennet gibidir rûyun / rûyun cennet gibidirÂdem doymaz sana / sana doymaz Âdem (Yedi beyitlik bir gazeldir ve tamamı böyledir.)
( Bu dizelerde görülüyor ki sözcüklerin bir kısmı tam tersi olarak yeniden yazılmıştır. Bu şekilde bir akis sanatı yapılmıştır. )
b- Noksan Akis (Aks-i Nâkıs) : Akis sanatı yapılırken kelimelerin sırası değiştirildiği veya bazı ekleme ve çıkarmalar yapıldığı takdirde noksan akis meydana gelir.
ÖRNEK 1: Cihânda âdem olan bî-gam olmazAnunçün bî-gam olan âdem olmaz (Necâtî)
ÖRNEK 2: Eskiden vardım ben, şimdi hiçim benŞimdi bir hiçim ben, eskiden vardım (Lütfi Bey)
( Bu iki örnekte de görülüyor ki sözcüklerin bir kısmında bazı sözcükler tam tersi olarak yeniden yazılmıştır. Bu şekilde noksan bir akis sanatı yapılmıştır. )
Yusuf ALTINSOY / Türk Dili ve Edb. Öğrt. www.edebiyatname.com