Biyotik Kommünite Nedir?
Populasyonlar, predatör, av, mutualistler ya da nişleri çakışan cinsler olarak, tek ya da çiftler halinde ele alınmaktadır. Çevre ise, karşısında muhtelif cinsler arası ve cins içi ilişkilerin cereyan ettiği, az ya da çok durgun bir arka perde gibi görülmektedir. Bazı vaziyetlerde, bu dar bakış, doğru olabilir. Oysa, daha geniş açıdan bakıldığında, bir cinsin genellikle, bazı […]
Populasyonlar, predatör, av, mutualistler ya da nişleri çakışan cinsler olarak, tek ya da çiftler halinde ele alınmaktadır. Çevre ise, karşısında muhtelif cinsler arası ve cins içi ilişkilerin cereyan ettiği, az ya da çok durgun bir arka perde gibi görülmektedir. Bazı vaziyetlerde, bu dar bakış, doğru olabilir. Oysa, daha geniş açıdan bakıldığında, bir cinsin genellikle, bazı cinslerle ilişkide olduğunu, çok daha aşırısı tarafından da dolaylı olarak etkilendiğini kabul etmeliyiz.
Ayrıca, çevre sabit değildir, habitatlar sürekli, bazen bir gecede dahi değişebilir ve sonuç olarak, çok farklı seleksiyon baskıları ortaya çıkar. Bu kısımda, bu karışık ilişkilerin populasyonların biyolojilerini ngerçek etkilediklerini inceleyeceğiz. Bazı kaynakları paylaşan, kimileri için rekabet eden, aynı alanı işgal eden nebat, hayvan ve değişik cinslerin oluşturduğu biyotik kommünitenin azaları arasındaki ilişkilerle başlayacağız. Biyotik kommüniteler, kendilerine özgü yapı ve fonksiyonel ilişkileri olan, yaşam üniteleri olarak düşünülebilir.
Bu kommünitelerin, ve hangi yollarla etrafsal farklılıklara ngerçek yanıt verdikleri üzerinde duracağız.
Baskınlık, Spektrum ve Kommünite Kararlılığı
Kommüniteyi oluşturan cinsler, rekabet, predasyon, mutualizm ve benzeri gibi iyi, ya da makûs çok muhtelif yollarla birbirlerini etkilerler. Muhakkak olmayan uzak cins ilişkileri de bir kommünite için çok önemli olabilir. Washington Universitesinden R.T. Paine tarafından, Mukkaw körfezinde, 15 cins deniz omurgasızından oluşan bir kıyı kommünitesi üzerinde yapılan çalışmayı ele alalım. Bu kommünitede en üst predatör bir deniz yıldızı, Pisaster ochraceus’ dur. Paine, denizyıldızını bir alandan çıkarıp, diğerinde bıraktığında, birinci alandaki cins spektrumunde çok temel farklılıklar meydana gelmiş, 15 cinsten yalnız 8’i kalmıştır. Rekabet eden midye cinsinden biri, yapışacağı bölge denizyıldızı tarafından değişik organizmalardan temizlenmediğinden ve kalan alan için değişik midye cinsi daha iyi rekabet etmiş olduğundan, elimine olmuştur. Sünger ve predatörü de, denizyıldızının üzerlerindeki dolaylı tesiri yüzünden yok olmuşlardır.
Bir kommüniteden istenmeyen cinsleri uzaklaştırma mücadeleleri, genellikle değişik organizmalarla olan gizlenmiş bağlantıları ortaya çıkarır ve kommünite kararlılığının dayandığı kompleks ilişkileri sansasyonel bir şekilde gösterir. ilginç bir örnek, bazı alanlarda popülasyonun %90’ını n hastalıktan hasar gördüğü, Malezya Borneo’da, malarya vektörü sivrisinekleri yok etmek için Dünya Sağlık Teşkilatı WHO tarafından düzenlenen bir kampanyadır. Sivrisinek kontrolü, kasabadaki kulübelerin içlerine, iki güçlü insektisit olan DDT ve Dieldrin pilskürtülerek muvaffak olunmuş ve malaria asıldan yok edilmiştir. Fakat, kısa bir müddet sonra kasabalılar, kulübelerinin sazdan yapılmış çatılarının çürümeye ve çökmeye başladığını farketmişlerdir. Araştırmalar, yalnızca DDT ile ilaçlanmış kulübelerde görülen bozulmaya, normal olarak saz damlarda minik rakamlarda yaşayan bir güve larvasının neden olduğunu göstermiştir. Sazları yiyen güve larvaları, DDT püskürtülmüş besinden kaçabilirken, güvelerin natürel düşmanları olan parazitik arılar DDT’ye çok duyarlı idi. Sonuçta, sazları yiyen larva popülasyonunda önemli bir çoğalış ortaya çıkmıştı.
Binlerce çatının devrilmesi yeterince hazindi; fakat potansiyel olarak daha ciddi yan tesirler de laf konusu idi. Hamamböcekleri ve minik konut kertenkelesi geko, kasabadaki kulübelerin normal sakinleri idi. DDT bulaşmış hamamböcekleri, kertenkele tarafından, onlar da konut kedileri tarafından yeniyordu. Kediler, insektisit birikiminden zehirlenerek, can verdiler. Ardından leptospirosis, tifus ve veba gibi hastalıkların potansiyel taşıyıcısı olan sıçan populasyonunda patlama meydana geldi. WHO ve İngiliz Hava Güçleri tarafından, kedi popülasyonunu restore etmek için kasabaya paraşütle kedilerin indirildiği operasyonlar reelleştirildi. Kedi populasyonunun yenilenmesi ile sıçanlar ve bunların neden oldukları ciddi hastalıkların riski yatıştırıldı.
İstenmeyen sonuçlar, çok yaygın olsa da, kontrol çalışmaları her zaman böyle komplikasyonlar yaratmaz. Etrafta süratle parçalanan ve toksisiteleri daha seçici olan insektisitler geliştirilmiş olup, bunlar biyolojik kommüniteler için daha az deviricidirler. Bununla beraber, hasarlıların natürel predatör, asalak ve patojenlerini kullanmak yoluyla yapılan biyolojik kontrol daha fazla seçim edilmektedir.
Ekologlar, Mukkaw Körfezinde denizyıldızı, ya da Borneo’daki parazitik yaban arıları gibi kommünitede bir ya da iki cins tarafından oynanan can akdikeni rolü göz önünde bulundurarak, her bir cinsin önem değerini tayin etmek istemişlerdir. Böyle bir yöntem insan müdahalesinin ne gibi etrafsal tesirleri olabileceğini önceden kestirmemize destekçi olabilir. Fakat, burada “önem” kavramı ngerçek değerlendirilecektir?
Şayet, üzerinde durulacak olan yoğunluk ise, en büyük önem, en yoğun türe verilecektir. Oysa, bir ormanda en yoğun nebat cinsi, büyük ağaçların altında yetişen minik çahlar olabilir. Tüm kommünitenin yapısı değerlendirildiğinde, çahlar değil, büyük ağaçlar sarihçe baskın cinslerdir. Bir sonraki kısımda göreceğimiz gibi, alternatif yöntem, yararlılığın vurgulanmasıdır, bu kommünitedeki enerji ve madde akışında cinslerin konumunu değerlendirmede daha iyi bir miktar gibi görülmektedir. Fakat bu yaklaşım da daha önce değinilen denizyıldızı ya da parazitik yaban arıları gibi predatörlerin oynadığı düzenleyici rolü yeterince ortaya koyamamıştır. Rakamca nisbeten az olsalar da, bu organizmalar kommünitelerinin anahtar aboneleridir ve uzaklaştırılmaları genel kommünite farklılıklarıyla sonuçlanır. Bu nedenle bir kommünitede “önem”, yoğunluk, yararlılık ve değişik cinsler üzerinde fertsel etkinin kombinasyonlarının bir sonucu olarak ele alınmalıdır.
Her iki örnekte de, tek bir cinsin uzaklaştırılması büyük kommünite karışıklıklarına neden olmuştur. Geçmişte, pek çok ekolog daha fazla cinsin ve bu nedenle daha fazla alternatif ilişkinin bulunduğu karışık kommünitelerde daha büyük bir kararlılık olabileceğini kabul etmekteydi. Örneğin böyle bir kommünitede, predatör cinslerin avlana cak pek çok cinsi vardır ve birinden diğerine geçebildiklerinden, bunlardan herhangi birindeki bolluk değişimlerine daha az duyarlı oldukları düşünülmüştür. Aynı biçimde, av, birkaç farklı predatörün niyeti olabilir, böylece yoğunluk düzenlenmesi tek bir predatöre bağımlı değildir.
Bununla beraber, Princeton Üniversitesi’nden Robert M. May’ın öncülüğünü yaptığı teorik çalışmalar, bütün tersi bir meyli göstermektedir: Teorisel bir kommüniteye cinsler eklendikçe, kararlı gruplaşmalar giderek seyrekleşir. Bunun ötesinde, yeryüzünün en kompleks ve en zengin kommüniteleri olan tropikal kommünitelerin, ılıman zon kommünitelere mukayeseyle, daha acele toparlanamadığı ortaya çıkmaktadır.
Bugün, ekologların çoğu, artan cins spektrumu ve ilişkilerin karışıklığının, kommünite stabilitesini artırdığı görüşünü yalanlamaktadırlar. Kolay bir kommünitenin bir müdahaleye yanıtı , daha ani ve şiddetli olabilir; fakat böyle bir kommünite kendini daha acele derleyebilir. Buna karşıt olarak, kompleks kommünite, bozulmalara bazen daha az sansasyonel yanıtlar verebilir; fakat, içindeki karşılıklı ilişkilerin çok olması nedeniyle, tesirler, çok rakamda minik, ama önemli bozukluklara neden olarak, uzun bir müddet dalgalanmaya devam edebilir.
Öyleyse hangi kommünite daha kararlıdır? Şiddetli yanıt veren; fakat acele kendine gelen kolay kommüniteler mi, yoksa daha az şiddetli yanıt veren; fakat tesirlerin uzun dönem boyunca devam ettiği daha kompleks kommüniteler mi? Yanıt, şüphesiz, kararlılığın ngerçek tanımlandığına bağlıdır. Hatırlanması gereken nokta, cins spektrumunin ve kommünite kompleksliğinin, doğrudan ve kolay bir biçimde olmasa da, kommünitenin müdahaleye tepki verme şeklini etkileyecek olmasıdır.
Burada değinilmesi gereken değişik konu, fiziksel çevrenin karışıklığıdır. Rekabet eden ya da av-avcı sistemlerindeki cinslerin kolay laboratuvar kültürlerinde, Paramecium ve un böceklerinde gördüğümüz gibi, her zaman cinslerden birinin yok olması laf konusuydu. Fakat, şayet kültürdeki fiziksel etraf daha çeşitlendirilmiş olsaydı, kolay laboratuvar sistemlerindeki ani dalganmalar eksiltilebilecek ve yok olma vakitsiz olarak ertelenebilecekti. Bu biçimde, civarın yapısal spektrumunin kommünite kararlılığını basitleştirdiği görülmektedir.
Biyolojik kommünitelerde insan müdahalesi çoğunlukla, hem cins spektrumuni, hem de yapısal karışıklığı eksiltici bir tesire sahiptir. Sonuç, kommüniteyi dokunuşan şartlara yanıtta fazla dalgalanmalardan uzak yakalamaktır. En önemli örnek, geniş alanlarda sistematik olarak değişik tüm nebatlar dışlanırken, tek bir nebatnin ekimi olan monokültürler ile modern tarımın yarattığı oldukça suni kommünitelerdir. Çok tereddüt olan bu kommüniteler, aralıksız itina ile böcek ve akar enfeksiyonlarının, salgın hastalıkların ortadan kaldırılması, toprak yararlılığınin sürdürülmesi, yabani otların temizlenmesi için çok enerji tüketmek suretiyle sürdürülebilir. Denemelere göre, çok cinsli tarım alanları, hasarlı ve hastalıklara karşı büyük dirence sahiptirler. Fakat böyle kültür bitkilerinin dikilmesi ve hasatı için geleneksel tarım makinalarının kullanımı güç ve pahalı olduğundan geniş ölçekli tarım uygulamalarında henüz pratik değildir.
Çevre lekeliliği, monokültür tarıma mukayeseyle kommünite basitleştirmesinde daha az tesirli olsa da, cins spektrumuni eksiltir ve böylece besin zincirini kısaltarak kommünite kararsızlığını artırır. Üst predatörler genellikle, ortadan kalkan ilk cinstir. Predatörlerin gitmesi ile, bir ya da daha fazla av cinsi kontrolsüz şekilde ürer ve habitattaki bozulmayı amirin Böylece habitatı değişik cinsler için uygunsuz, hatta bazen fazla üreyen cinsin kendisini sürdürmesi için dahi beceriksiz hale getirir.