Cıva nedir? Riskleri Nelerdir?
Cıva, kömür birikintileri de dahil olmak üzere yerkabuğundaki kayalarda bulunan natürel olarak oluşan bir kimyevi elementtir. Periyodik tabloda “Hg” sembolüne sahiptir ve atom numarası 80’dir. Birkaç biçimde bulunur:
Elementel metalik cıva
inorganik cıva bileşikleri
Metil cıva ve değişik organik bileşikler
Elemental Metalik Cıva
Elemental veya metalik cıva, tarihsel olarak cıva olarak adlandırılan parlak, gümüş-beyaz bir metaldir ve oda sıcaklığında akışkandır. Daha Önceki termometrelerde, floresan ampullerde ve bazı elektrik anahtarlarında kullanılır. Düştüğünde, temel cıva, minik çatlaklardan geçebilen veya belirli malzemelere güçlü bir biçimde bağlanabilen daha minik damlacıklara dağılır. Oda sıcaklığında, maruz kalan temel cıva buharlaşarak görünmez, kokusuz zehirli bir buhar haline gelebilir. Isıtıldığında renksiz, kokusuz bir gazdır.
Elemental cıva, başka bir madde ile tepkine girmemiş bir elementtir. Cıva başka bir madde ile tepkine girdiğinde, inorganik cıva tuzları veya metil cıva gibi bir bileşik oluşturur.
İnorganik Cıva
İnorganik formunda cıva, başta cinnabar ve metacinnabar mineralleri ve değişik minerallerde safsızlıklar olarak etrafta bol ölçüde bulunur. Cıva, klor, kükürt ve değişik elementlerle basitçe birleşebilir ve daha sonra inorganik tuzlar oluşturmak üzere havalandırılabilir. İnorganik cıva tuzları suda taşınabilir ve toprakta oluşabilir. Bu tuzları kapsayan toz, cıva kapsayan maden madeni yataklarından havaya girebilir. Hem temel hem de inorganik cıva emisyonları, kömürle çalışan elektrik santrallerinden, belediye ve tıbbi atıkların yakılmasından ve cıva kullanan fabrikalardan kaynaklanabilir. İnorganik cıva ayrıca, inorganik cıva tuzları kapsayan kayaların ayrışmasından ve cıva ile kirlenmiş suyu serbest bırakan fabrikalardan veya su arıtma kuruluşlarından suya veya toprağa girebilir.
Tıbbi mahsuller gibi harcayıcı mahsullerinde cıva tuzlarının kullanımı durdurulmuş olsa da, inorganik cıva bileşikleri hala cilt aydınlatıcı sabun ve kremlerde yaygın olarak kullanılmaktadır. Cıva klorür resimcilikte ve topikal antiseptik ve dezenfektan, ahşap gözetici ve mantar ilacı olarak kullanılır. Geçmişte, cıva klorür, müshil ilaçları, solucan ilaçları ve diş çıkarma tozları dahil olmak üzere tıbbi mahsullerde yaygın olarak kullanılıyordu. O zamandan beri daha tehlikesiz ve daha tesirli casuslarla değiştirildi. Boyaları renklendirmek için kullanılan cıva sülfür, hırpalama boyalarında kullanılan kırmızı renklendirici maddelerden bkocamandır.
İnsanların inorganik cıva tuzlarına maruz kalması hem mesleksel hem de etrafsal civarlarda gerçekleşebilir. Cıva ve tuzlarına maruz kalma tehlikesinin daha yüksek olduğu işler arasında madencilik, elektrikli donanım imalatı ve cıvanın kullanıldığı kimyevi ve metal harekâta yer alır. Genel popülasyonda, cıva klorüre maruz kalma, sabun ve kremlerin veya topikal antiseptiklerin ve dezenfektanların kullanımından dermal yoldan alana gelebilir. Genel popülasyon arasında inorganik cıva tuzlarına maruz kalmanın daha az belgelenmiş bir başka kaynağı da, bunların kavmi dini, büyüsel ve merasimsel uygulamalarda ve bitkisel ilaçlarda kullanılmasıdır.
Metil Cıva
İnorganik cıva tuzları havadaki partiküllere bağlanabildiğinde, yağmur ve kar bu parçacıkları karada biriktirir. Cıva karada biriktikten sonra bile, genellikle bir gaz olarak veya parçacıklarla ilişkili olarak atmosfere geri döner ve daha sonra başka bir yerde yine birikir.
Atmosfer, toprak ve su arasını gezerken cıva, çoğu bütün olarak anlaşılamayan bir dizi karışık kimyevi ve fiziksel mutasyona uğrar. Mikroskobik organizmalar cıva ile karbonu birleştirerek onu inorganikten organik forma dönüştürebilir. Metilcıva, etrafta bulunan en yaygın organik cıva bileşiğidir ve oldukça zehirlidir.
Havaya Cıva Emisyonları
Cıva, kayadan salınıp atmosfere ve suya geçtiğinde etraf için bir mesele haline kazanç. Bu dağılmalar natürel olarak gerçekleşebilir. Hem volkanlar hem de orman yangınları atmosfere cıva yollar.
Bununla birlikte, etrafa salınan cıvanın çoğundan insan faaliyetleri mesuldür. Kömür, yağ ve odunun yakıt olarak yakılması, cıva kapsayan atıkların yanması gibi cıvanın da havaya karışmasına neden olabilir.
Havadaki bu cıva, yağmur damlaları, toz veya yalnızca yerçekimi “hava birikimi” olarak bilinir sebebiyle yere düşebilir. Belirli bir alanda biriken cıva ölçüyü, yerel, bölgesel, milli ve beynelmilel kaynaklardan ne kadar cıva salındığına bağlıdır.
Santrallerden Kaynaklanan Emisyonlar
Cıva, kömür ve değişik fosil yakıtlarda natürel olarak bulunduğundan, insanlar bu yakıtları enerji için yaktıklarında, cıva havaya karışır ve atmosfere karışır.
Cıva Hava Emisyonlarının Değişik Sebepleri
Cıva kapsayan yanan yağlar
Cıva kapsayan yanan odunlar
Dahil olmak üzere cıva kapsayan atıkların yakılması
Bazı çimentoların imalatından kaynaklanan atıklar
Yakılarak çöpe atılan elektronik aygıtlar, bataryalar, ampuller ve termometreler gibi cıva kapsayan harcayıcı mahsulleri
Klor üretmek için belirli teknolojilerin kullanılması
Cıva kapsayan kırma mahsulleri
Çelik üretmek için kullanılan elektrik ark ocaklarında demir madeni, kok ve kireçtaşı yakma
Buhar gibi termal ısı formları üretmek için birçok sanayide kömürle çalışan kazanların kullanılması
Belediye ve tıbbi atıkların yakılması, bir zamanlar ehemmiyetli bir cıva emisyonu kaynağıydı. Bununla birlikte, eyalet ve federal tertip etmelerle birlikte cıva kullanımındakibir eksilme, bu kaynaktan kaynaklanan emisyonlarda %95’in üzerinde bir eksilmeye yol açmıştır.
Dünya Etrafındaki Cıva Emisyonları
Dağıldıktan sonra cıvaya ne olacağı birkaç etmene bağlıdır:
Dağılan cıva formu
Emisyon kaynağının yeri
Manzaradan ne kadar yüksekte cıva salındığı misalin, bir enerji santrali istifinin yüksekliği
Etraftaki arazi
Hava
Bu etmenlere bağlı olarak, atmosferdeki cıva, toprakta veya suda birikmeden evvel, kaynağından birkaç metre uzaktaki rastgele bir yere, dünyanın yarısına kadar muhtelif mesafelerde taşınabilir. Uzun vakit havada kalan ve kıtalar arasında gezen Cıva’nın “küresel döngüde” olduğu söyleniyor.
Cıva’ya Ortak Maruz Kalma
İnsanların cıvaya maruz kalmasının ana yolu, dokularında yüksek seviyede metil cıva, oldukça toksik bir cıva formu olan balık ve kabuklu deniz mahsulleri yemektir. İnsanların cıvaya maruz kalmasının daha az yaygın bir yolu cıva buharını solumaktır. Bu, bir kaptan veya kırılan bir mahsulden veya aygıttan cıva salındığında alana gelebilir. Cıva hemen hakimiyet altına alınmazsa veya arınılmazsa buharlaşarak görünmez, kokusuz, zehirli bir buhar haline gelebilir.
Yüksek seviyelerde cıva maruziyeti, her yaştan insanın beyne, kalbe, böbreklere, akciğerlere ve bağışıklık sistemine hasar verebilir. Anne karnında büyüyen bebeklerin ve minik çocukların kan dolaşımındaki yüksek metil cıva seviyeleri, büyümekte olan asap sistemlerine hasar vererek düşünme ve bilme maharetlerini etkileyebilir.
Cıva Maruziyetinin Ekolojik Tesirleri
Balık yiyen kuşlar ve memeliler, su ekosistemlerindeki değişik hayvanlardan daha fazla metil cıvaya maruz kalmaktadır. Bu kuşları ve memelileri yiyen yırtıcılar da tehlike altındadır. Metil cıva kartallarda, su samurlarında ve nesli tükenmekte olan Florida panterlerinde bulunmuştur. Yüksek maruziyet seviyelerinde, metil cıvanın bu hayvanlar üzerindeki hasarlı tesirleri şunları kapsar:
Vefat
eksilmiş faize
Daha yavaş büyüme ve büyüme
Anormal tutum
Ananesel Olarak Cıva Kapsayan Harcayıcı Mahsulleri Şunlardır:
Bazı bataryalar
Kompakt floresanlar CFL’ler dahil olmak üzere floresan ampuller
Birçok termometre cinsi
termostatlar
Diş dolgularında amalgam
aşılarda timerosal
Otomotiv anahtarları
Bibliyografi:
EPA
Yazar: Tuncay Bayraktar