Çernobil felaketi bölgenin içinde ve dışında önemli radyoaktif yayılıma neden olan Ukrayna nükleer reaktöründe meydana gelen bir yangındı. İnsan ve çevre sağlığı üzerindeki sonuçları bugün hala hissedilmektedir. Bu yazıda Çernobil kazası hakkında tüm merak edilenleri ve daha fazlasını bulacaksınız.
Çernobil nükleer faciası ve sonuçları
Vladimir İlyiç Ulyanov Anıtı Çernobil Nükleer Santrali Ukrayna'da, elektrik santrali çalışanlarını ve ailelerini barındırmak için inşa edilen Pripyat kasabası yakınında kuruldu. Santral, Ukrayna-Belarus sınırının yakınında, Çernobil şehrinin yaklaşık 18 kilometre kuzeybatısında ve Ukrayna'nın başkenti Kiev'in 100 km kuzeyindeki ormanlık, bataklık bir alandaydı. Çernobil Nükleer Santrali, her biri bir gigawatt elektrik enerjisi üretebilen dört nükleer reaktör içeriyordu. Yalnızca kaza anında, dört reaktör Ukrayna'da kullanılan toplam elektriğin yaklaşık yüzde 10'unu üretti.
Çernobil elektrik santralinin inşaatı 1970'lerde başlatıldı. Dört reaktörden ilki 1977'de açıldı ve 4 numaralı reaktör 1983'te enerji üretmeye başladı. Kaza 1986'da gerçekleştiğinde, diğer iki nükleer reaktör yapım aşamasındaydı.
Çernobil nükleer kazası
26 Nisan 1986 Cumartesi günü işletme ekibi 4 numaralı reaktör üzerinde bir test gerçekleştirmeyi planladı. Testte harici bir elektrik kesintisi durumunda reaktörün, acil durum dizel jeneratörü devreye girene dek soğutma pompalarını çalıştırmaya yetecek kadar elektrik üretip üretemeyeceği anlaşılacaktı.
Yerel saat 1:23:58'de başlatılan test sırasında güç beklenmedik bir şekilde arttı ve yaşanan patlama reaktörün sıcaklığının 2.000 derecenin üzerine çıkmasına neden oldu. Sıcaklık yakıt çubuklarını eritti ve reaktörün grafit kaplamasının alev almasını sağladı. Atmosfere büyük bir miktar radyasyon bulutu yayılmıştı.
Kazanın kesin nedenleri hala belirsiz ancak genel olarak Çernobil'deki patlamaya, yangına ve nükleer erimeye neden olan olaylar dizisinin reaktördeki tasarım kusurları ve operatör hatalarından kaynaklandığına inanılıyor.
Kayıplar ve hastalıklar
2005 yılının ortasına kadar 60'a yakın ölüm doğrudan Çernobil ile (çoğunlukla kaza sırasında büyük radyasyona maruz kalan çalışanlar veya tiroid kanseri gelişen çocuklar) ilişkilendirildi.
Çernobil'den kaynaklanan nihai ölümlerin sayısı ve tahminleri çok değişkendir. Çernobil Forumu tarafından — sekiz Amerikan kuruluşu — yayınlanan 2005 tarihli bir rapor kazanın yaklaşık 4 bin ölüme yol açtığını tahmin etmiştir. Ancak Greenpeace, Belarus Ulusal Bilimler Akademisi'nin verdiği bilgilere dayanarak 93.000 ölüm tahmininde bulunmuştur.
Belarus Ulusal Bilimler Akademisi, kaza sahasındaki bölgede 270.000 kişinin Çernobil radyasyonu sonucu kanser olacağını öngördü. Rusya Bilimler Akademisi Bağımsız Çevresel Değerlendirme Merkezi tarafından yayınlanan bir başka raporda, 1990'dan bu yana ölüm oranlarında çarpıcı bir artış olduğu ve Rusya'da ve Belarus'ta Çernobil radyasyonu nedeniyle tahminen 140.000 ölümün gerçekleştiği bildirilmiştir.
Çernobil nükleer kazasının psikolojik etkileri
Çernobil'in ortaya çıkması ile ilgili mücadele eden topluluklar Belarus, Ukrayna ve Rusya'daki 5 milyon insanın maruz kaldığı psikolojik hasarın boyutuna dikkat çekmiştir.
Araştırmalar, terk edilmiş nükleer santralin çevresindeki bölgelerde sıra dışı düzeyde yüksek psikolojik stres tespit etti. Birçok araştırma enstitüsü bu psikolojik etkinin Çernobil'in doğurduğu en büyük sağlık sonucu olduğuna inanıyor. Onlara göre bu insanlar kendilerini yıllar boyunca mağdur olarak görmeye yönlendirildiler ve bu nedenle hayal edebilecekleri hayat sistemini kuramadılar Bunun yerine geleceklerine yönelik pasif bir yaklaşım sergilemekle yetindiler.
Etkilenen ülkeler ve topluluklar
Çernobil kaynaklı radyoaktif serpinti sayısının %70'i 3.600'den fazla kasaba ve köy ile 2.5 milyon insanı içine alan Belarus'a ulaştı. Toprak radyasyonla kirlendi ve dolayısıyla büyüttüğü mahsülleri de radyasyonlu yaptı. Hem yüzey suları hem de yeraltı suları kirlendi; bitkiler ve vahşi yaşam bundan etkilendi (hala etkileniyor). Rusya, Belarus ve Ukrayna'daki birçok bölgenin on yıllar boyunca kirlenmiş olarak kalması muhtemeldir.
Rüzgar tarafından taşınan radyoaktif serpinti daha sonra Birleşik Krallık'taki koyunlarda, Avrupa genelinde insanlar tarafından giyilen giysilerde ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki yağmurlarda bulundu.
Çernobil'in durumu ve genel görünümü
Çernobil kazası eski Sovyetler Birliği'ne yüzlerce milyar dolara mal oldu ve bazı gözlemciler bunun Sovyet hükümetinin çöküşünü hızlandırdığına inandı. Kazadan sonra Sovyet makamları, en yakındaki Pripyat'taki 50.000 kişinin de dahil olduğu 350.000'den fazla insanı bu en radyoaktif alanların dışına yerleştirdi. Ancak milyonlarca insan kirli bölgelerde yaşamaya devam etti.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bölgedeki yaşamı iyileştirmeyi amaçlayan birçok proje terk edildi ve gençler başka yerlerde kariyer peşinde koşmaya ve yeni hayatlar kurmaya başladı. Minsk'teki Belrad Radyasyon Güvenliği ve Koruma Enstitüsü'ne göre birçok köyde nüfusun yüzde 60'ı emekli durumda. Bu köylerin çoğunda, çalışabilecek kişi sayısı normalden iki veya üç kat daha düşük.
Kazadan sonra 4 numaralı Reaktör mühürlendi ancak Ukrayna hükümeti diğer üç reaktörün çalışmaya devam etmesine izin verdi. Çünkü ülkenin reaktörlerin sağladığı güce ihtiyacı vardı. 1991 yılında çıkan bir yangının reaktöre zarar vermesinin ardından 2 numaralı reaktör kapatıldı ve 1996 yılında 1 numaralı reaktör de durduruldu. Kasım 2000'de Ukrayna devlet başkanı 3 numaralı reaktörü resmi bir törenle kapatarak Çernobil tesisinin işine kalıcı son verdi.
Ancak 1986'daki patlama ve yangında hasar görmüş olan 4 numaralı reaktör hala tamamiyle radyoaktif maddeyle çevrilidir. Reaktör lahit adı verilen, fena halde zayıflayan ve değiştirilmesi gereken beton bir bariyerin içindedir. Reaktöre sızan su tesis genelinde radyoaktif madde taşır ve yer altı suyuna karışma riski bulunur.
Lahit yaklaşık 30 yıl dayanacak şekilde tasarlandı ve mevcut tasarımlar 100 yıl boyunca dayanacak yeni bir barınak yapmayı mümkün kılıyor. Hasarlı reaktördeki radyoaktivitenin 100,000 yıl daha güvende tutulması gerekiyor. Bu da sadece bugün için değil gelecek nesiller için de büyük bir zorluk.