Amazon Ormanları ve Bodele Çöküntüsü Arasında Yaşanan Muhteşem Bir Kelebek Etkisi
bodele çöküntüsü, atlas okyanusu'nun batı kıyısında, afrika'daki sahra çölü'nün güney ucunda yer alır ve amazon yağmur ormanlarının % 0,2'sinden daha az olan 10.000 kilometrekarelik bir alana sahiptir.
bodele çöküntüsü ve amazon ormanları, biri afrika'da, biri güney amerika'da; biri atlas okyanusu'nun batı kıyısında, biri atlas okyanusu'nun doğu kıyısında; biri acınacak derecede küçük, diğeri şaşırtıcı derecede büyük... onlara nasıl bakarsanız bakın, hepsi birbirinden ilintisiz ve fiziken bağlaması imkansız.
ancak, birbirleriyle gerçekten yakından ilişkililerdir. bodele çöküntüsünde görünmez kanatların çırpılmasıyla, 4.000 kilometreden daha uzaktaki amazon ormanlarında büyük bir kelebek etkisi oluşacak ve tüm yağmur ormanının bereketini ve geleceğini ihya edecek... nasıl mı?
ilkin bodele çöküntüsündeki kelebek etkisinden bahsetmek için önce fosfor elementinden birkaç kelam etmeliyiz
fosfor, periyodik tablodaki 15. elementtir ve yaşam faaliyetlerindeki en önemli unsurlardan biridir. insan vücudu için tüm hücrelerimizde bulunur ve neredeyse tüm kimyasal reaksiyonlara müdahil olur ayrıca vücut ağırlığımızın yaklaşık %1'ini oluşturur. bitkiler için fosfor, başat öğelerden biridir. bitkideki nükleoprotein, nükleik asit, ester ve adenozin trifosfat tamamı fosfor ihtiva eder. fosfor, bitkinin büyümesi ve gelişmesi için temel besin maddesidir. fosfor eksikliği varsa, bitkiler yavaş büyüyecek ve gelişimini olumsuz etkileyecektir.
yağmur ormanları, dünya ormanlarının %20'sini oluştursa da, güney amerika fosfor rezervleri bakımından dünyanın en fakir bölgesidir. amazon’un toprağında fosfor bazlı besinler bol bulunmaz ve çoğu bitkilerde müstakildir. bu bitkiler öldüğünde veya yaprakları solduğunda hızla çürür ve toprağa besin salgılarlar. bazıları bitkiler tarafından emilip yeniden kullanılırken, diğer kısmı yağmurla yıkanır, akarsular yoluyla amazon'a girer ve nihayet fosfor meydana gelir.
antik çağların kretase döneminde amazon ormanlarının bulunduğu güney amerika, büyük sahra'ya ve bodele çöküntüsünün bulunduğu afrika'ya bağlanmış, levha tektoniği sırasında kademeli olarak ayrılmış ve binlerce kilometre genişliğindeki atlas okyanusu ile bölünmüştür. evet, 5.000 yıldan daha uzun bir süre önce sahra yemyeşildi.. 400.000 kilometrekarelik çad gölü yavaş yavaş küçüldü ve şimdi sadece 1.350 kilometrekare kaldı.
çad gölü'nün kuzey kesiminde daha alçak bir rakımda bulunan bodele çöküntüsü eski bir göl tabanıdır. kaya mineralleri diatomlar tarafından biriktirilir ve bol miktarda fosfor içerir. aslında, kuzey afrika dünyadaki en zengin fosfor içeriğine sahip bölge desek yanlış olmaz. yalnızca fas, dünyadaki fosfor rezervlerinin %70'inden fazlasına ev sahipliği yapar. sahra topraklarının fosfat madenleriyle dolu ve besinler açısından zengin olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
nasa tarafından 2004-2005 yılları arasında bodex 2005 toz deneyi de dahil olmak üzere yapılan bir dizi çalışmaya ve son yıllarda birçok ülkeden bilim insanlarının çeşitli bilimsel deney ve araştırmalarına göre, bu muhteşem gerçek açığa çıktı: amazon ormanları bitkilerinin büyümesine yardımcı olan besin maddelerinin %56'sı, atlas okyanusu boyunca 4.000 kilometreden fazla uzaklıktaki sahra çölü'nden geliyor. ve bu besinleri taşıyan tozun neredeyse tamamı küçük bodele çöküntüsünden geliyor...
bodele çöküntüsündeki minik kelebekler, 5,5 milyon kilometre karelik binlerce kilometre ötedeki amazon yağmur ormanlarının büyümesinin şölenini başlatıyor...
neden sahra çölü'nün geri kalanı değil de peki neden bodele çöküntüsü?
ne de olsa sahra çölü, 9,2 milyon kilometrekarelik bir alana sahip... neden sadece 10.000 kilometre kare olan bodele çöküntüsü'nün tozu toprağı, amazon yağmur ormanlarına savrulur, oradaki birçok bitkiyi besler ve oradaki birçok hayvanın sonsuza dek dolaşmasına izin verir?
bu soruya en güzel cevap bodele çöküntüsünün benzersiz topoğrafyası ve iklim koşullarına sahip olması ile verilebilir ve tabii burada kilit nokta, güçlü yer rüzgarı ve aşınabilir çökeltilerdir.
bodele çöküntüsü sahra çölü'ne dek uzanırken sıcak güneş ışığı altında tortular kolayca ayrışarak ince tozlara dönüşüyor. bodele çöküntüsü yamacındaki dağ zirveleri, geceleri bir çeşit "rüzgar tüneli" oluşturyor. gün doğumundan sonra toprak, kuvvetli bir şekilde ısındığında, alçak irtifada oluşan türbülansı tetikleyerek saatte 47 km'ye kadar varan sert rüzgarlara sebebiyet veriyor bu da kum fırtınalarını tetikliyor. kuzeydoğu ticaret rüzgarının* atlas okyanusu'na doğru esmesi ile havada dans ederek yol alıyor. bilim insanlarına göre bu tozlar, küresel çapta toz emisyonlarının % 6 ila 18'ini oluşturuyor. vay be dediniz değil mi? dünya gözüyle bakıldığında önemsiz gibi duran bodele çöküntüsü, tozu en yüksek seviyesine çıktığında tüm dünyanın beşte birini etkileyecek düzeye ulaştırabilir.. amazon ormanlarına bu kadar çok besinin patır patır düşmesi aslında hiç de şaşırtıcı değil.
nasa uydu verilerine göre, her yıl kuzeydoğu etesialar ile birlikte yaklaşık 180 milyon ton sahra tozunun atlantik'e sürüklendiğini ve bunun 27 milyon tondan fazlasının yaklaşık % 15'inin amazon yağmur ormanlarına düştüğünü biliyoruz. bu toz da yaklaşık 22.000 ton fosfor içeriyor. eh, amazon’da kaybolan fosfor açlığını gidermeye yetecek kadar. kalanı, karayip denizi ve atlas okyanusu'na düşüyor ve deniz yaşamı için de ziyafet böylece başlamış oluyor.
kelebek etkisi için belki de en muhteşem örnek
dünyanın toplam kara alanının on binde birinden daha azını oluşturan çöl, atlas okyanusu'nun 4.000 kilometreden fazlasını çevreler ve dünyanın en büyük tropikal yağmur ormanını besler. mesele sadece toz değil arkadaş, sen hala anlamadın mı? (hehe.)