Bir diktatörlük neredeyse her zaman askeridir ve hatta askeri rütbesi olmayan diktatörler bile genellikle orduya güvenirler. Hiçbir şekilde ayakta kalan tek diktatör olan İspanya Francisco Franco, bu konuda bir istisna değildir. Ancak, 1936 askeri isyanının lideri cumhuriyetçi hükümetin düşmanlarının belki de en popüler olanı Jose Antonio Primo de Rivera olsaydı böyle olabilirdi.
Diktatörün oğlu
Gençti, hatta belki de çok gençti. Bir devrimci için bu bir avantaj olurdu, ancak karşı-devrimci ve diktatör bir aday için bu pek de zor olmazdı. Jose Antonio, memurun İspanya'daki isyanının başlangıcında sadece 33 yaşındaydı. Jose Antonio, büyük olasılıkla, memleketindeki her şeyin sonunda tam ölçekli bir iç savaşa dönüşeceğini bilmiyordu.
Cumhuriyetçiler, radyoda meşhur "Tüm İspanya'nın üstünde bulutsuz gökyüzü" sesinden sadece üç ay sonra efsanevi "Phalanx" in liderini kendi yollarıyla vurmak için koştu. O sırada Madrid zaten kuşatma altındaydı ve sağın askeri darbenin başarısı hakkında hiçbir şüphesi yoktu.
Jose Antonio, dünyanın en ünlü şaraplarından birine ev sahipliği yapan Jerez de la Frontera'da doğdu. Yüzyıllık soyları ve eski gelenekleri olan bir İspanyol asilzadesi ailesindendi ve kendisi Duke ve Marquis unvanlarını taşıyordu. Aile o kadar aristokrattı ki, İspanyol tahtı mücadelesinde hem Habsburgların hem de Bourbonların torunlarıyla rekabet edebildi.
Ama çok daha önemlisi, José Antonio'nun babasının General Miguel Primo de Rivera ve yaşayan Kral XIII.Alfonso'nun yönetimindeki İspanya'nın son diktatörü olan Orbaneja olmasıydı. Görkemle kaplanmış komutan, doğrudan bakanlar ve valiler, mareşaller ve genel valilerin soyundan gelen 1923'te askeri bir darbe sonucu iktidara geldi.
Miguel Primo de Rivera (resimde), hükümdarın rızasıyla oluşturulan "askeri rehber" in şefi oldu, anayasayı kaldırdı ve devrimlerden muzdarip İspanya'da en şiddetli sansürü getirdi. Yedi yıl boyunca hükümete başkanlık etti ve sadece Afrika kıtasındaki kolonilerdeki savaşta değil, esas olarak faşist İtalya ile işbirliği sayesinde ekonomide de başarıya ulaştı.
Bununla birlikte, Leon Troçki gibi inatçı bir Marksist bile, "Primo de Rivera rejiminin kendisi faşist bir diktatörlük değildi, çünkü küçük burjuva kitlelerin tepkisine dayanmıyordu" diye tekrar etmekten asla yorulmadı.
Diktatör de Rivera birçokları tarafından fazla “yumuşak” olarak görülüyordu ve öyle görünüyor ki, hem İspanya'da hem de Portekiz'de kendisine katılan İber Yarımadası'ndaki monarşinin o zamana kadar pek popüler olmadığını hesaba katmamıştı. Daha doğrusu, artık çok popüler değil: orada krallar ve imparatorlar hüküm sürdüler, ancak neredeyse yönetmediler.
General M. Primo de Rivera ve Kral Alfonso XIII
İspanyol Alfonso XIII ve onunla birlikte General M. Primo de Rivera, 1930'ların başındaki devrimci dalga karşısında cesurca cesurdu. Kral, 60 yaşındaki diktatörün istifa etmesinden yalnızca bir yıl sonra İspanya'dan ayrıldı. Alfonso XIII sadece 1941'de tahttan resmi olarak feragat etti, ancak Franco ölmek üzere, boş İspanyol tahtını torununa devretti, şimdi Juan Carlos I'i rezil etti.
Ve ılımlı diktatör Miguel Primo de Rivera, sadece iki ay sonra orada ölmek üzere aynı 1930'un Ocak ayında Paris'e gitti. 26 yaşındaki oğlu Jose Antonio, babasının işine devam etme kararı almıştı. Kendisiyle olan anlaşmazlıkları unuttu ve hukuka ek olarak siyasete girdi, daha sonra İtalya ve Almanya'daki milliyetçi partilere benzeyen "İspanyol Falanksının" kurucusu oldu.
Omuz askısız Caudillo
Beş yaşında kaybettiği annesi olmadan büyüyen Jose Antonio, evde de olsa mükemmel bir eğitim aldı. İngilizce ve Fransızca biliyordu ve 19 yaşında Madrid Üniversitesi'nde okudu. Öğrenci olarak siyasete ilgi duymaya başladı ama kendi yolunda.
Diktatörün oğlu, babasının yüksek öğrenim alanındaki politikasına neredeyse hemen karşı çıkan öğrenci birliğinin organizatörlerinden biri oldu. Solcu fikirlerden, sendikalizmi en çok sevdi ve ille de anarşizmle kombinasyon halinde değil. Jose Antonio, Madrid ve Barselona'daki eğitim kurumlarında askeri işler okuduktan ve orduda görev yaptıktan sonra bile gerçek bir aşırı sağ olmadı.
Katalonya'nın başkentindeki Saint Jaime'nin dokuzuncu ejderha alayında ikinci teğmen rütbesini aldı, ancak daha sonra darbeye katılanlar onu hala laik yakışıklı bir adam ve eğitim açısından çok sivil bir avukat olarak görüyorlardı. Ve Jose Antonio ile babası arasındaki çelişkiler ve kendi hukuk bürosunu kurduğu ve çeşitli liberal fikirlerin taraftarlarını defalarca savunduğu gerçeği göz önüne alındığında, bu şaşırtıcı değil.
Ancak ikincisi, parlak aristokratın Ulusal Monarşist Birliğin bir üyesi olmasını en azından engellemedi. Babasının ölümü ve monarşinin düşüşü onu hemen harekete geçmeye zorladı. Genç politikacı, o zamanlar neredeyse sosyalist olan İtalyan Duce Benito Mussolini'nin görüşlerini benimsedi.
Otuzlu yıllarda, tüm İspanya, cumhuriyetçi üç renkli yaşadı
Laik salonları ve siyasi kulüpleri düzenli olarak ziyaret eden Jose Antonio, seçim süzgecini sorunsuz bir şekilde geçti ve Cortes üyesi oldu. De Rivera, henüz solcu ve liberal fikirlerden tam olarak ayrılmadı, ancak parlamento kürsüsünden "ateistler ve anarşistler, sınıf Marksistleri ve ikiyüzlü Masonlar" ı çoktan parçaladı.
Tomurcuklanan filozof Ramiro Ledesma Ramos, Jose Antonio'nun arkadaşı oldu ve birlikte İspanya'daki cumhuriyetçi sisteme karşı çıktılar. Ancak, bu onları henüz gerçek İspanyol monarşistlerinin müttefiki yapmadı: Carlistler ve Alfonsistler. Sonuçta Ramos ve de Rivera, soldan değil sağdan da olsa sermayenin gücünü eleştirdiler ve ayrıca genç İspanyolları monarşinin dönüşü mücadelesinden uzaklaştırabilecek bir hareketi hızla bir araya getirdiler.
1933'te José Antonio de Rivera, milliyetçi bir parti olan İspanyol Phalanx'ın kurulduğunu duyurdu. Hızla siyasi puan kazanan politikacı, ülkedeki demokratik hükümetin yerini alması gereken orijinal bir ulusal diktatörlük fikrini ortaya attı. Falanga liderleri, sözleriyle, "liberal isyanla başa çıkmayı, insanları korumayı ve sosyal adaleti tesis etmeyi" aradılar.
Ancak daha önce de Rivera ve Ramos, El Fascio (Faşist) gazetesini yayınlamaya başladılar. Bu baskı, adıyla tamamen tutarlıydı ve sonra "Phalanx" in asla bırakılmayacağından kimse şüphe duymadı. "Faşist" sayfalarından, sosyalizmin sloganlarını ve fikirlerini savunan herkes, derhal milletin düşmanı ilan edildi.
Bir süre Faşist kimse tarafından ciddiye alınmadı. Sadece mevcut cumhuriyetçi yetkililer cevap vermekten çekinmedi. Gazete yasaklandı, tirajına el konuldu ve de Rivera tutuklandı. Ancak çok çabuk serbest bırakıldı, ülkede hala demokrasi var ve solcu olmasa da milletvekili. Üç yıl sonra, Komünistler ve Demokratlar hatalarını tekrar etmeyecekler.
Ancak 1933'te sol, özellikle son diktatörün asi oğlu, tüm İspanyolları çok sayıda partiye değil, tek bir Anavatana hizmet etmeye çağırdığı için farklı düşünüyordu. Bu anavatan hala cumhuriyetçiyse, neden olmasın, çünkü de Rivera ve Ramos tarafından en yüksek değer olarak tanınan İspanya'ydı. Falanks'ın ekonomik programının sadece komünizme değil, aynı zamanda kapitalizme de çok açık bir şekilde yönelik olması karakteristiktir.
Ve sonra, Rus düşünür Prens P.A. Kropotkin'in fikirlerinden ilham alan sağcı sendikalistlerle tuhaf bir ittifak vardı. Bununla birlikte, sadece sonunda diğer anarşistlerden ayrılmalarına ve birçoğunun hemen "Falanks" saflarına katılmalarına yol açtı. "Phalanx" in anarşistlerden yalnızca işçilerin özyönetim fikirlerini değil, aynı zamanda kırmızı ve siyah renklerini de ödünç almış olması ilginçtir.
Ancak falangistler, sermayenin gücünü soldan değil sağdan eleştirdiler. Manevi değerleri reddettiği ve özel mülkiyeti özel bir kişinin çıkarlarından ayırdığı için kapitalizmi tanımadılar. Ledesma Ramos'un arkadaşına, ulusal geleneklerden, aileden ve inançtan kopuk bir kişiyi bireysellikten yoksun bırakan geleneksel kapitalist sistemi reddettiğine inanılıyor.
İki arkadaşın ideali bir ortaçağ şövalyesi keşişiydi, ancak hiçbir şekilde Don Kişot değildi. Kapitalistler onları kelimenin tam anlamıyla her şey için elde ettiler - çünkü insanları bir metaya ve bugün dedikleri gibi, yalnızca üretilmesi ve tüketilmesi gereken biyokütle gibi bir şeye dönüştürdüler.
Bu tür görüşler birini komüniste, diğerlerini de kuduz faşistlere dönüştürür. Jose Antonio de Rivera, büyük olasılıkla idolü Mussolini ve Alman arkadaşı Hitler'in izinden gidecek vakti yoktu. Ancak Rivera'nın yarattığı "Phalanx" aktivistleri İtalyan ve Alman meslektaşlarını her şeyde kopyaladılar.
"Phalanx" ın bir parçası olarak, kısa sürede paramiliter birimler oluşturuldu ve bu birimler, iç savaş sırasında Afrika Birlikleri ile birlikte isyancı silahlı kuvvetlerinin bel kemiği haline geldi. Antik anlamda, bir yay, oklar ve üç mızraklı bir kemerle donatılmış sembollerle donatılmış, manipüller, bayraklar, yüzyıllar ve filolar olarak adlandırıldılar.
Falangistler birbirlerine yoldaşlar ve komutanlar - hiyerarşiler çağırdı. Aynı zamanda, ülkenin Phalanx gibi bir partinin kontrolündeki bazı tüzel kişilikler tarafından yönetilmesi için zorla iktidara geleceklerini gizlemeye bile çalışmadılar. Bu tür bir ideolojik kokteyle rağmen, İspanya'nın en yüksek memurları kısa süre sonra Phalanx'ı potansiyel bir müttefik olarak tanıdılar.
Zaten 1934'te, Falanjistler Cunta ile ulusal-sendikalist bir saldırı başlattılar. Temsilcilerinin genellikle fikir ve ideologlarla ilgili ciddi sorunları vardı ve yeni bir müttefikin kırmızı-siyah-kırmızı bayrağı altında isteyerek durdular.
Aynı 1934'te de Rivera, General Francisco Franco'ya ünlü bir mektup yazdı ve bunun gelecekteki askeri lider olacağını tahmin etti. Başarısız bir darbe girişimi bile oldu. Gerçek şu ki, Asturias'taki grev ve ayaklanma, cumhuriyetçi hükümet tarafından Afrika'dan çağrılan General Franco liderliğindeki birlikler tarafından bastırıldı. Franco cumhuriyete sadece iki yıl içinde karşı çıkacak.
Francisco Franco. Önce kurtarıcı, sonra cumhuriyetin en büyük düşmanı
Devrimin ilk kurbanı değil
"Anavatan Birliği". "Doğrudan eylem". "Anti-Marksizm". "Anti-parlamentarizm". Bu sloganlar çok geçmeden gelecekteki askeri ayaklanmayı düzenleyicileri olarak kolayca tanındı. Muhtemelen en ilham verici olanı, Ledesma Ramos'un sosyal organizmanın tek bir sendika ve ulusun dostça bir aile olarak görüldüğü kurumsal devlet hakkındaki ünlü teziydi.
Devrimci, ya da isterseniz İspanya'daki karşı-devrimci durum, ordunun doğrudan eyleminden çok önce gelişti. "Phalanx", merhum diktatörün oğlunun generallerle eski bağlarını kullanarak bir darbe hazırlamaya başladı. 1935 yazında partinin liderleri, cumhuriyetin devrilmesi için hazırlıklara başlamaya karar verdikleri bir tür gizli genel toplantıda toplandılar.
Hükümet planlarını öğrendi ve Primo de Rivera, Mart 1936'da tutuklandı. Ordu isyan ettiğinde, Alicante şehri hapishanesindeydi, silah arkadaşlarıyla yazıştı ve erkenden serbest bırakılmasını umuyordu. Yasal olarak seçilmiş hükümete karşı komplonun ana düzenleyicilerinden biri olarak yargılanmasına karar verildi. Bu zamana kadar Franco, 1 Ekim'de Burgos'ta ilan edilen asi hükümete liderlik etmeyi başardı.
Ayaklanmanın arifesinde meydana gelen birçok trajik olay arasında, "Falanks" liderinin tutuklanması iç savaşa yol açanlardan biri olarak kabul ediliyor. Jose Antonio de Rivera defalarca serbest bırakılmaya çalışıldı ve bunun için Alicante limanında yol kenarında bulunan Alman gemilerini bile cezbetti. Bunları, örneğin cumhuriyete sadık kalan birkaç kişiden biri olan General Miakha'nın akrabalarıyla değiştirmeye çalıştılar.
Milliyetçiler ordusu, İspanya'nın başkentinin duvarlarında, İspanya Halk Mahkemesi'ndeyken, 17 Kasım 1936'da Jose Antonio Primo de Rivera aceleyle idam cezasını açıkladı. Bu, isyancıların ortaya çıkardığı beyaz teröre bir yanıt olarak kabul edildi. Buna sadece Kızılların dehşetine bir tepki diyorlardı.
Profesyonel bir avukat olan "Phalanx" ın lideri, bir savunma avukatını "Onu vuracaksın" sözleriyle reddetti. Karar, cephenin her iki tarafında gazete veya radyoda bildirilmeyen sadece üç gün sonra verildi. Cumhuriyetçi hükümet açıkça de Rivera'yı şehit yapmak istemiyordu, ama Francisco Franco, 1934'ü de iyi hatırlıyordu.
İktidar mücadelesinde daha genç ve daha yetenekli rakibinin ölümünden sonra bile, caudillo popülaritesini açıkça kıskanıyordu. Francoistlerin iç savaşta kazandığı zaferden sonra, kendine özgü bir Primo de Rivera kültü oluşmaya başladı. İspanya'da ulusal bayram ona adanmıştır ve anavatanındaki anıt bugün her zaman çiçeklerle süslenmiştir.