Kelime Yazma ve Zihinsel Sözlükten Yararlanma
Okuma ve yazma becerileri gelişmiş bireylerin en önemli özelliklerinden biri okudukları ve yazdıkları kelimelere hâkim olmalarıdır.
Onlar bir taraftan yazar ve bir taraftan da yazdıkları kelimeleri kontrol ederler. Yazma ve kontrol etme becerisini aynı anda kullanırlar. Bu becerilerin nasıl geliştirileceği ve öğretileceği konusunda çeşitli araştırmalar yapılmış ve modeller geliştirilmiştir.
Kelime yazma ve zihinsel sözlükten yararlanma sürecini açıklamaya yönelik bu modeller kelimeyi tanımada olduğu gibi kelime yazmayı da iki yolla açıklamaktadırlar (Baccino ve Colé, 1995; Mousty ve Alegria, 1996). Bu modellere göre yazma becerileri gelişmiş kişiler kelimeleri yazarken iki yol kullanmaktadırlar. Bunlara ses yoluyla ve zihinsel sözlük yoluyla yazma denilmektedir.
Ses Yoluyla Yazma
Ses yoluyla yazma, kelimenin küçük birimleri olan sesleri tanıma, harflerle ilişkilendirme, sesleri harflere çevirme, bu harfleri birleştirerek kelimeyi yazma yöntemine denilmektedir. Bu yol okuma-yazma öğretiminin başındaki öğrenciler tarafından sık kullanmaktadır. Ancak yazma becerileri gelişmiş öğrenciler de bu yola bazı durumlarda başvurmaktadırlar.
Genellikle önceden sözlü olarak bilinen ancak zihinsel sözlüğe yazılı görüntüsü kaydedilemeyen, çok az kullanılan ya da ilk kez duyulan kelimelerin yazılması için kullanılmaktadır. Bu kelimelerin yazımı ile ilgili ayrıntılı bilgiler zihinsel sözlükte olmadığı için zihinsel sözlükten yararlanma düzeyi düşük olmaktadır. Bunun yerine kelimenin sesleri harflerle karşılıklı ve sistemli olarak eşleştirilmekte, sesler harflerle değiştirilerek yazılmaktadır. Bu sürecin gerçekleştirilmesinde üç işlem uygulanmaktadır (Mousty ve Alegria, 1996).
Birinci aşamada duyulan kelimelerin, heceleri ve sesleri tek tek belirlenmektedir. İkinci aşamada heceler ve sesler, harflerle ilişkilendirilmekte ya da eşleştirilmektedir. Üçüncü aşamada ise seslerin karşılığı harfler tek tek yazılarak kelime haline getirilmektedir. Böylece duyulan kelime yazıya aktarılmış olmaktadır. Bu süreç zihinde hızlı biçimde ve birbirini izleyen işlemlerle gerçekleştirilmektedir. Ancak yazılacak hece veya kelimenin uzunluğu işlem süresini etkilemektedir. Yani yazılacak hece ve kelime uzun ise zihinde işlenmesi ve yazımı daha fazla zaman almaktadır.
Okuma- yazma öğretiminin başındaki öğrencilerin sık başvurduğu bir yoldur. Kelime ögeleri yavaş yavaş birleştirilerek yazıldığı için yazma süreci ağır ve değerlidir. Bu süreçte, yazılacak kelimenin sesleri tek tek incelenmekte, sesler harflerle ilişkilendirilmekte, harflerle değiştirilmekte ve harfler birleştirilerek kelime yazılmaktadır. Kelimenin anlamı biliniyorsa anlamı kontrol edilerek yazma işlemi tamamlanmaktadır.
Zihinsel Sözlük Yoluyla Yazma
Yazma sürecinde, zihinsel sözlüğe önceden kaydedilmiş kelimelere başvurulmakta, ilgili bilgiler alınmakta ve kelimenin yazımı gerçekleştirilmektedir. Buna zihinsel sözlüğe başvurma yolu denilmektedir. Yazmadan önce bu yolla kelime zihinsel sözlükte doğrudan tanınmaktadır.
Kelimenin tanınması için zihinsel sözlüğe önceden görüntüsünün kaydedilmiş olması gerekmektedir. Zihinsel sözlükte kelimenin yazım bilgileri, ses bilgileri ve anlam bilgileri de bulunmaktadır. Okuma-yazma öğretim sürecinin başında zihinsel sözlüğe önce kelimenin görsel biçimleri kaydedilmektedir. Giderek anlam ve yazımla ilgili diğer bilgiler yerleştirilmektedir (Peereman ve Content, 1997). Bu işlem bilinçli bir şekilde yürütülmekte kelimeyle ilgili öğrenilen her yeni bilginin zihinsel sözlüğe yazılmasıyla sürdürülmektedir (Segui, 2000). Böylece zihinsel sözlük zenginleştirilmektedir.
Kuşkusuz zihinsel sözlük yoluna başvurarak yazma işlemi sadece bilinen kelimeler için kullanılmaktadır. Önceden bilinmeyen kelimeler için ses yolu kullanılmaktadır.
Kelime yazmada bu ikili model, çoğu araştırmacının ilgi odağı olmuştur. Yapılan araştırmalarda kelimelerin önceden görülmesinin ve tekrar sayısının etkisi üzerinde durulmuştur. Hatta zihinsel sözlüğün harekete geçirilmesiyle de ilgilenilmiştir (Fayol, Lété ve Gabriel, 1996).
Yeni Araştırmalar
Günümüzdeki yeni araştırmalar, kelimelerin zihinsel sözlükte önceden kaydedilen bilgilerden bütün olarak tanınmadığı, okuma ve yazma yoluyla zihnin harekete geçirilerek, zihinsel sözlükteki bilgilerin birleştirilerek oluşturulduğu yönündedir. Bu araştırmalara göre, bir kelimeyi tanımak için zihinsel sözlüğe önceden kaydedilen ses-şekil gibi bilgilerin hareket geçirilmesi gerekmektedir.
Kelimenin sözlü olarak duyulması yada seslendirilmesi zihinsel sözlükteki ses öğelerini harekete geçirmekte ve ses öğeleri de yazım görüntülerine dönüşmektedir (Glaser, 1992). Bu yazım görüntüleri, kelimenin bütün ayrıntılarını içermekte ve yazı yazmak için gerekli olmaktadır. Bunlar kullanılarak sözlü kelimeler yazıya dönüştürülmektedir (Bonin, Fayol ve Gombert, 1997). Bu harekete geçirme işlemi paralel biçimde olmakta ve kelimenin önceden ses ve yazım yönüyle bilinmesini gerektirmektedir. Bu işlemin sıklık derecesi artıkça, kelime tanıma ve yazma işlemi kolaylaşmaktadır. Ya da düzenli olarak kelime ve ya diğer öğelerin yüksek sesle okunması ve yazılması ile mümkün olmaktadır (Fayol, 1997, s. 55-58). Adams (1990), Bosman ve Van Orden (1997) et Seidenberg ve McClelland (1989).
Okumada olduğu gibi, yazmada da sık sık yazma alıştırmaları etkili olmaktadır (Bonin, Fayol ve Gombert, 1997 ). Önceden defalarca karşılaşılan kelimeler, ses ve yazım görüntülerinden yola çıkılarak olabildiğince hızlı yazılmaktadır.
Öğrencilerin kelime yazma becerilerini geliştirmek için sık sık yazma çalışmaları yaptırılmalıdır. Kelime yazma çalışmalarında önce basit ve kolay kelimelerden başlanmalı, giderek zor ve uzun kelimelere geçilmelidir. Eğer öğrenci zorlanıyorsa harf ve hece yazmakla da işe başlanabilir. Örneğin aşağıdaki sıra izlenebilir.
- Öğrenci duyduğu seslerle harfleri eşleştirebiliyor mu?
- Duyduğu her sesin karşılığı olan harfi yazabiliyor mu?
- Duyduğu heceyi yazabiliyor mu?
- Heceleri birleştirerek kelimeyi yazabiliyor mu?
- Duyduğu kelimeyi yazabiliyor mu?
Bu etkinlikler öğrencinin durumuna göre çeşitlendirilebilir. Sürekli yazma çalışmalarıyla öğrencilerin kelimeleri kolayca yazmaları ve akıcı yazma düzeyine geçmeleri sağlanmalıdır.