felsefede teodise
, klasik kaynaklarda "ta'dil ve tecvir", teolojide "kötülük problemi
" başlığıyla tartışılan bir sorudur. yukarıda sayfalarca süren cevapların bir kısmının ciddi ciddi mantıklı ve araştırmalara dayanan açıklamalara yer verdiğini görmekle birlikte sözlük ahalisinin ekseriyetle bu konu hakkında okuma yapmadığı çok belli.
ilahiyat fakültelerinin "sistematik kelam
" dersinde bu konuya uzunca bir süre ayrılır. okumalar aquinalı thomas, maturidi, gazali, eş'ari, mu tezile
ve cebri görüşlerden; leibniz, kant, hick, hume, weber'e kadar çok kapsamlı şekilde ele alınır. mehmet aydın'ın "din felsefesi" kitabı, sorunu temelden periferiye doğru özet olarak anlatmakla birlikte, ileri okumalar için spesifik olarak metin özdemir'in "islam düşüncesinde kötülük problemi" ile genel anlamda şaban ali düzgün
hocamın "dini anlama kılavuzu" kitaplarına başvurulabilir.
kötülük ikiye ayrılır: ahlaki (moral theodicy) ve doğal (natural theodicy)
doğa olaylarının yani insan faktörü olmaksızın, insan iradesinden bağımsız meydana gelen "kötülük" olan sel, deprem, tsunami vb. kısmının tartışmasını cevap uzayacağından verdiğim referanslara bakmaya salık vererek bırakıyorum.
en kısa şekliyle 'ahlaki kötülük'ü kendi düşüncelerimle açıklayacak olursam:
tanrı insana antropoloji yapıyor, insan da tanrı'ya teoloji yaparak karşılık veriyor. yani kutsal metinlerde bize deniyor ki "sen yap", biz de ona "sen neden yapmıyorsun" diye soruyoruz. "tanrı mutlak iyi veya mahza adil ise neden kötülük var" ya da "demek ki tanrı yok ki kötülükler var" şeklindeki iki önermenin de cevabı insanın kendisinde yani "irade" kavramında bitiyor. tanrı bizim tanımladığımız şekilde kötülük yaratır dersek kötülük yaratık olarak bir varlık kategorisine yükselir. halbuki kötülük iyiliğin yokluk halidir, tanrı'nın yarattığı bir şey değildir. bu anlamda ehl-i sünnet doktrinindeki 'şerrin de allah'dan geldiği' fikrine katılmıyorum. tanrı her şeyi 'iyi' yani hikmete binaen yaratır. örneğin; üreme organlarımız neslin devamı, sevginin göstergesi olarak verilmiştir. bunu tecavüz için kullanıp o eylemi ve sebebi kötü yapan, onu kullanım amacı dışında negatif olarak kullanan insanın kendisidir. o zaman insandan kaynaklanan kötülüğe tanrı ancak insan eliyle/kudretiyle müdahale edebilir (nehyi an'il münker), kötülüğü yaratanı cezalandırabilir (ahkam) sonucuna varırız. insanın halife kılınmasının yani yeryüzünde diğer canlıların üstünde asalet sürmesinin temel esprisi en iyi techizata sahip olan varlığın insan oluşundadır. o sebeple sorumluluk, öğüt, emir ve yasaklar, salih ameller insana yüklenmiştir. tanrı yeryüzüne inip darfur'daki aç çocuğu doyurmaz, bunu insana söyler, insan yapar, insanın yapması beklenir, beklenmelidir. tanrı bunun için gereken vicdan, korku, umut ve dayanışma duygusunu insana vermiştir. bu manada filistin'e düşen bombalarda tanrı'ya kızmanın, akp'nin hukuku çökertip zulmetmesinde tanrı'yı suçlamanın mantıksal çerçevede bir anlamı yoktur.
edit: imla