Usta Üye
- Katılım
- 11 Mar 2009
- Mesajlar
- 10,583
- Beğeniler
- 406
- Puanları
- 83
EMEVİLER
Hulefâ-yi Râşidîn'den sonra 661-750 yıllan arasında hüküm süren ilk İslâm hanedanı.
1- Siyasî Tarih
2- Medeniyet Tarihi
Hulefâ-yi Râşidîn'den sonra 661-750 yıllan arasında hüküm süren ilk İslâm hanedanı.
1- Siyasî Tarih
2- Medeniyet Tarihi
1- Siyası Tarih
Hulefâ-yi Râşidîn döneminden sonra (632-661) Suriye'nin merkezi Dımaşk'ta kurulan İslâm tarihinin bu ilk hanedan-devleti, adını kurucusu Müâviye b. Ebü Süfyân'ın mensup olduğu Benî Ümeyye (Ümeyye oğulları, Emevîler) kabilesinden almıştır. Muâviye ve ondan sonraki iki halife bu kabilenin Süfyânî kolundan, diğer on bir halife ise aynı ailenin Mer-vânî kulundandır.
Adını Ümeyye b. Abdüşems'ten alan Benî Ümeyye kabilesi Câhiliye dönemin¬de Mekke idaresinde önemli bir yere sa¬hipti. Şehrin ve Kabe'nin idaresiyle ilgili olarak kabileler arasında dağıtılan gö¬revlerin en önemlilerinden olan başku¬mandanlık vazifesi bu kabile tarafından yürütülüyordu. Hac için Mekke'ye gelen Araplar'a su ve yiyecek temini görevleri ise Hz. Peygamber'in kabilesi Benî Hâ-şinYin uhdesinde bulunuyordu. Hâşimîler ile, kardeşi Abdüşems'in oğlu Ümey-ye'ye nisbet edilen Emevîler arasında bir rekabet mevcuttu. Hâşimîler'İn yürüttükleri bu görevler onlara Arap toplumu üzerinde önemli bir manevî nüfuz sağ¬lamıştı, Emevîler İse maddî nüfuzu tem¬sil ediyorlardı. Bu iki kabile arasındaki rekabet İslâmî dönemde farklı bir bo¬yut kazandı. Hâşimîler Hz. Muhammed'e diğer kabilelere göre daha olumlu dav¬randılar. İçlerinden bazıları ilk müslü-manlar arasında yer alırken yeni dine girmekte gecikenler de amcası Ebü Le-heb hariç onu desteklediler; Hz. Pey-gamber'in diğer amcası Ebû Tâlib baş¬ta olmak üzere Mekke dönemi boyunca onun yanında bulundular. Bilhassa müslümanların Ebû Tâlib mahallesinde mu¬hasara altında tutuldukları üç yıl süre¬since hayatlarını ortaya koyarak onu ko¬rumaya çalıştılar.
Ümeyye oğullan içinde Hz. Osman gi¬bi ilk müslümanlar arasında yer alanlar bulunmakla birlikte bunların sayıları az¬dı. Ümeyye ailesi ileri gelenleri, Hz. Pey-gamber'in İslâm'a açık davetinin ilk gün¬lerinden itibaren halkın müslüman ol¬masını engellemeye çalıştılar. Bu husus¬ta diğer müşrik liderlerle birlikte hare¬ket ettiler; hatta şehirdeki nüfuzları se¬bebiyle bu hareketin elebaşısı oldular. İslâm davetini önleme faaliyetini Emevî-ler'le, nüfuz bakımından onlardan sonra gelen Mahzûmoğullan'nın liderleri yön¬lendiriyordu. Nitekim Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretinden sonra müslüman-larla müşrikler arasında cereyan eden savaşlarda müşriklerin kumandanlığını Emevî liderleri yapmışlardı. Bedir Gaz-vesi'nde Abdüşemsoğulları'ndan Utbe b. Rebîa, Uhud ve Hendek gazvelerinde ise Emevîler'den Ebü Süfyân bu görevi yü¬rütmüştü. Mekke'nin fethine kadar müs¬lüman olmamakta direnen Emevîler'in büyük çoğunluğu, fetih esnasında baş¬ta reisleri Ebû Süfyân olmak üzere di¬ğer müşriklerle birlikte İslâmiyet'i ka¬bul etti.
Emevî ileri gelenleri İslâm'a katılma hususunda geç kalmış olmakla birlikte idarî konularda tecrübeli oldukları için erken tarihlerden İtibaren çeşitli mevki¬lere getirildiler. Hz. Peygamber tarafın¬dan görevlendirilen Emevî gençleri ara¬sında kâtiplik vazifesi verilen Ebû Süf¬yân'in oğlu Muâviye de bulunuyordu. Hicretten on beş yıl önce doğan ve aile¬sinin diğer fertleriyle birlikte Mekke'nin fethedildiği gün müslüman olan Muâvi¬ye, Hz. Ebû Bekir zamanında (632-634) Suriye üzerine gönderilen dört ordudan birinin başına getirilen ağabeyi Yezîd'in ordusunda ona yardımcı olarak görev¬lendirilmişti. Bu görevi sırasında Ürdün sahil şehirlerinin fethinde büyük başa¬rı sağladı. 17 (638) yılında Ürdün ve ci¬varına idareci olarak tayin edildi. Bir yıl sonra Yezîd'in vebadan ölümü üzerine Hz. Ömer tarafından onun yerine Dımaşk valiliğine getirildi. Hz. Osman zamanın¬da 24 (645) yılında Suriye umumi valisi oldu. Hz. Osman'ın şehid edilmesine ka¬dar (35/656) Suriye valiliğini yürüttü.
Muâviye, Hz. Osman hakkında ilgisiz kaldığını ve suç ortağı olduğu İsyancıla¬rı ordusunda barındırdığını ileri sürerek Hz. Osman'ın yerine Medine'de halife seçilen Hz. Ali'ye biat etmedi. Hatta ye¬ni halifeye isyan etmekle kalmadı, Hz. Osman'ın yakın akrabası olarak huku¬ken onun kanını dava etme hakkına sa¬hip olduğunu söyledi ve bunu gerçek¬leştirmek şartıyla Şam halkından biat aldı. Daha sonra Mekke'de Hz. Âişe, Talha ve Zübeyr üçlüsü etrafında, haksız yere Öldürülen halifenin kanını dava et¬mek için toplanan gruplarla, katillerin cezalandırılması hususunda acele edil¬memesi gerektiği görüşünde olan Hz. Ali arasındaki mücadelenin sonucunu bek¬lemeyi tercih etti. Cemel Vak'ası'nda ga¬lip gelen Hz. Ali'nin kendisini tekrar ita¬ate davet etmesi karşısında ona Hz. Osman'ın katillerini kendisine teslim etme¬sini ve halifeliği bırakarak şûra tarafın¬dan yeni bir halife seçilmesi işini sağla¬masını teklif etti. Onun bu tavrı iki ta¬rafı Sıffın'de karşı karşıya getirdi.
Aralıklarla üç ay süren savaşın son gü¬nünde çarpışmaların Hz. Ali lehine sona ermek üzere olduğunu gören Muâviye, Amr b. Âs'm teklifiyle mızrakların ucu¬na Kur'an sayfaları taktırarak savaşın durdurulmasını ve işin hakemlere hava¬le edilmesini sağladı. Böylece ordusunu kesin mağlûbiyetten kurtardığı gibi İşin hakemlere havale edilmesini temin ede¬rek Hz. Ali'nin ordusunun parçalanma¬sına ve sayıları 12.000'i bulan Hâricîler'in ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Ha¬kem Vak'ası'nın meseleyi çözmek yeri¬ne daha karmaşık hale getirmesi de sa¬dece onun işine yaradı. Haricîler yüzün¬den büyük kuvvet kaybına uğrayan Hz. Ali'nin asker toplamakta zorluk çekme¬sinden istifade ederek durumunu daha da güçlendirdi. Mısır başta olmak üzere halifeye bağlı bazı önemli yerleşim mer¬kezlerini hâkimiyeti altına alan Muâvi¬ye, Hz. Ali'nin 40 (661) yılında bir Haricî tarafından şehid edilmesinden sonra Suriye halkından "emîrü'l-mü'minîn" un¬vanıyla biat aldı. Hz. Ali'nin yerine halife seçilen Hz. Hasan'ın Irak ordusuna gü-venememesi ve diğer bazı sebeplerle mücadeleden vazgeçerek kendisine biat etmesiyle 41 yılı Rebîülevvel ayının son¬larında [259] İslâm dünyasının tamamını hâkimiyeti altına aidi; böyle¬ce yaklaşık doksan yıl müslümanları ida¬re edecek olan Emevî Devleti'ni kurmuş oldu. Muâviye'nin halifeliğini resmî ola¬rak Hakem Vak'ası'nın ardından veya Hz. Ali'nin ölümünden sonra ilân ettiği hususunda farklı rivayetler bulunmak¬tadır. Ancak Sünnî görüş, onun halifeli¬ğinin Hz. Hasan'ın kendisine biatından sonra geçerlilik kazandığını kabul eder.
Hulefâ-yi Râşidîn "halîfetü resülillâh (Allah resulünün halifesi) veya "emîrü'1-mü'-minîn" unvanını kullanmışken "halîfetul-lah" (Allah'ın halifesi) unvanını kullanan Muâviye'nin hilâfet makamına geçmesiy¬le İslâm tarihinde yeni bir dönem başla¬mıştır. Hilâfetin saltanata dönüşmesi ola¬rak tanımlanan bu değişiklik, onun ilk dört halifenin seçilme usullerinden farklı olarak, yakın akrabası sıfatıyla Hz. Os¬man'ın kanını dava etme gerekçesiyle başlattığı kabile hâkimiyeti yönü ağır ba¬san bir mücadeleyi kılıcının kuvvetiyle ka¬zanması neticesinde ortaya çıkmıştır. İlk dört halifenin seçimlerinde, ilk müslü-manlardan ve Hz. Peygamber'in yakın arkadaşlarından biri olma ve istişare yolu ile seçilme prensipleri dikkate alınmışken Muâviye'nin, daha sonra Ehl-i sünnet ta¬rafından bir "ictihad hatası" olarak yo¬rumlanan siyasî mücadele sonunda hilâ¬fet makamını işgal etmesi hilâfet siste¬minin özünde büyük değişiklikler meyda¬na getirmiştir. Bu değişiklikler, Hz. Os¬man'ın kanını dava etmenin hilâfet me¬selesiyle hiçbir ilgisi olmadığı halde sırf bu motifi kullanarak hilâfet makamına oturan Muâviye'nin, oğlu Yezîd'İ veliaht tayin etmesi ve halifeliğin intikalinde ve¬raset sisteminin ortaya çıkmasıyla yeni bir boyut kazanmıştır. Halkın yönetimin¬de Kitap ve Sünnetin uygulanmasını sağ¬layan. Hz. Peygamber'in vekili sıfatıyla iş gören ve devletin menfaatleriyle şahsî ve ailevî menfaatlerini birbirinden ayı¬ran ideal râşid halifelerin yerini dini ikin¬ci plana atan, kuvvete dayanarak devle¬ti hilâfet-saltanat karışımı mutlak-teo-kratik-irsî bir monarşi ile idare eden halifeler aldı. Artık halife resmî unvanı bakımından olmasa bile fiilen hüküm¬dardı. Emevî halifeleri namazlarda halka imamlık yapsalar da bir kisrâ veya kayser gibi davranıyorlar, muhaliflerinin tenkit için kullandığı bu tabirleri kendi¬leri de benimsiyorlardı. Bu dönemde dev¬let yönetimi dünyevî bir mahiyet kazan¬dı. Bu sebeple Emevî hilâfetinin meş¬ruiyeti İslâm tarihi boyunca tartışılan bir konu olmuştur. Hz. Peygamber'in kur¬duğu istişare temeline dayalı, ehliyeti esas alan hilâfet müessesesini saltana¬ta dönüştüren Emevîler'e karşı oluşan Şiî, Zübeyrt ve Haricî muhalefet, propa¬gandalarını onların hilâfetinin meşru ol¬madığı iddiasına dayanarak yürütmüş¬tür. Şiî ve Haricî isyanlarıyla mahallî veya kabilevî sebeplere dayanan diğer ayak¬lanmalarda hep Emevî hilâfetinin meşru olmadığı gerekçesi ileri sürülmüş, halk onları devirmek için Kitap ve Sünnet et¬rafında toplanmaya çağırılmıştır. Emevî Devteti'nin çöküşüyle sona eren meşrui¬yet fikrinin meyvelerini ise gizli propagandalarını çeyrek asır Hz. Ali evlâdı adı¬na yürüten Abbasîler toplamıştır.
Meseleye dinî prensipler açısından yak¬laşan fıkıh âlimleri de Emevî halifeliği¬ne aynı gözle bakmıştır. En kuvvetli şek¬liyle Küfede görülen, şeriat adına hak ve hukukun temsilcisi durumunda olan bu dinî" muhalefet otoriteye değil yöne¬timin meşruiyetine karşı çıkıyordu. Mu-âviye'yi hilâfeti saltanata çevirmekle it¬ham eden âlimler halifeliğin Emevîler'le sona erdiğine İnanıyor, ancak toplumu iç savaşa sürükleyecek isyanlardan kagnmak düşüncesiyle mevcut idareye ita¬ati tercih ediyorlardı. Devlet merkezinin bulunduğu Suriye'deki âlimler hariç İrak, Hicaz, İran ve Mısır bölgesinde yaşayan âlimlerin büyük çoğunluğu Emevî rejimi¬nin şiddetle karşısında olduklarından Ha¬ricî isyanlarının dışındaki diğer isyanları genellikle desteklediler. Hilâfet hakkının Hz. Ali evlâdına ait olduğu inancını benim¬semedikleri halde onların isyanlarını haklı gördüler. Ümmetin birlik ve beraberliğini korumaya büyük önem vermelerine, fit¬ne ve ihtilâflara karşı olmalarına rağmen pek çoğu muhalif grupların isyanlarına zaman zaman haklılık tanıdı.
Muâviye belirli şartlarla Hz. Hasan'ın biatini alarak "birlik yılı" (âmü'l-cemâa) adı verilen 41 (661) yılında ülkenin tama¬mını hâkimiyeti altında topladı. Ancak Emevî muhalifleri mücadelelerini bırak¬madılar. Ümmetin birliğini korumak için Muâviye'ye İtaati tercih eden pasif dinî muhalefet bir tarafa bırakılırsa Emevî muhalifleri, dinin bazı emirlerini diğer gruplardan çok farklı yorumlayan ve kendilerinden olmayan müslümanların ka¬nını akıtmayı dinî bir mecburiyet sayan ihtilâlci Hâricîler'le, halifeliğin Hz. Ali ev¬lâdının hakkı olduğunu iddia eden Hz. Ali taraftarları olarak iki ana gruba ay¬rılıyordu. Önemli iç savaşlardan çıkmış ve büyük ölçüde siyasete kaymış olan İs¬lâm toplumunun başına geçen Muâvi-ye'yi bekleyen en önemli mesele bu iki muhalefet grubunun İtaat altına alın-masıydı. Her iki grubun da merkezi Irak bölgesi olduğundan Muâviye bu bölge¬ye büyük önem verdi. Küfe ve Basra va¬liliklerine yetenekli kişiler getirdi. Basra Valisi Mugîre b. Şu'be ve onun ölümün¬den sonra Basra valiliğini de üstlenen Küfe Valisi Ziyâd b. Ebîh ikilisi sayesin¬de bölgede istikran sağladı. Toplayabil¬dikleri küçüklü büyüklü birliklerle sık sık isyanlar çıkaran Hâricîler'e karşı şiddet kullanırken zamanında fiilî harekete gi¬rişmeyen Hz. Ali evlâdını kontrol altında tutmanın yollarını aradı ve bunda büyük ölçüde muvaffak oldu. Halifeliği süresin¬ce onları isyancı bir unsur olmaktan çı¬karmayı başardı. Hatta taraftarlarını Hâ¬ricîler'e karşı yapılan savaşlarda kullan¬dı. Irak valilerine büyük yetkiler veren Muâviye, beklediğinden daha başarılı olan Ziyâd b. Ebîh'in uyguladığı şiddet politikasına şahsen zıt bir politika ter¬cih etmesine rağmen göz yumdu. Diğer önemli bir bölge olan Mısır'da da em¬niyet ve asayiş, önceden iş birliği ettiği Amr b. Âs'ın başarılı idaresi sayesinde temin edilmişti.
Muâviye ülkede siyasî istikran sağla¬dıktan sonra uzun süreden beri durmuş olan fetihleri yeniden başlattı. Bu fetih¬ler üç ayrı cepheye yöneliyordu. Suriye orduları Bizans hakimiyetindeki Anado¬lu ve Ermenistan, Irak orduları Horasan. Mâverâünnehir ve Sind, Mısır orduları da Kuzey Afrika topraklarında savaştı¬lar. Anadolu'ya yapılan seferler yaz ve kış aylarında olmak üzere yılda iki de¬fa düzenleniyordu. Bu seferlerin ana hedefi Bizans'ın başşehri İstanbul'du. Kara ve deniz yoluyla gelen İslâm kuv¬vetleri 49 (669) yılında ilk İstanbul kuşatmasını gerçekleştirdiler; daha son¬ra Kapıdağ yarımadasını ele geçirerek İstanbul'a yapılacak seferler için emni¬yetli bir üs haline getirdiler. Kış mev¬simlerini burada geçirip baharda sefe¬re çıkan kuvvetler, birinci muhasaradan dört yıl sonra başlattıkları İstanbul'a kar¬şı akınlarını yedi yıl süreyle devam et¬tirdiler. Bu arada Rodos'u ve diğer bazı adaları da fethetmişlerdi. Bu adalarda ve Kapıdağ yarımadasında mevcut kuv¬vetler Muâviye'nin ölümünden sonra Bo¬ğaziçi ve Ege sularından çekildiler. Ho¬rasan ve Sind bölgesinde ise iç karışıklıklardan faydalanarak isyan eden bazı merkezler itaat altına alındıktan sonra yeni fetihler gerçekleştirildi. Sicistan'da-ki şehirleri alan birlikler Kabil'e kadar ulaşıp bu şehri de fethettiler. Hindis¬tan'ın bir bölümünü vergiye bağladılar. Horasan'ın bir kısmı, Tohâristan ve Ku-histan zaptedildi. Ceyhun'u geçen kuv¬vetler Buhara ve Semerkant'ı ele geçir¬diler. Ukbe b. Nâfi' tarafından gerçek¬leştirilen fetihler sayesinde İfrîkıye'de ve Afrika içlerinde önemli başarılar sağ¬landı. Ukbe, müstahkem bir askerî gar¬nizon kurmak gayesiyle Kayrevan şehri¬ni inşa ettirdi. Başarılı yönetimiyle Ber-berîler'in İslâm'a girmesini hızlandırdı. Bu sayede bölgede İslâm hâkimiyeti güç¬lenmiş oldu.
Gücünü kendisine samimi bir şekilde bağlı olan Suriye ordusundan alan Mu¬âviye, İslâm toplumunun içinde bulun¬duğu şartlan iyi bir şekilde değerlendi¬rerek kurucusu olduğu devletin temel¬lerini sağlamlaştırdı. İslâm öncesinde Bizans hâkimiyeti altında yaşayan ve dü¬zenli bir devlet müessesesine, askerî ve siyasî disipline âşinâ olan Suriye halkı yeni hükümdarları Muâviye'yi de kolay¬lıkla benimsemişler, kendi gelenekleri¬ne göre meşru buldukları bu saltanatı Kur'an ve Sünnete uygunluğu bakımın¬dan tenkide gerek görmemişlerdi. Muâ¬viye, muhalifleriyle anlaşabilmek İçin on¬ların anlayacağı dilden konuşmayı pren¬sip edinmişti. Siyasetinin inceliği "hilim" idi; kuvvete çok zor durumlarda başvu¬rurdu. Ancak Ziyâd b. Ebîh örneğinde ol¬duğu gibi valilerinin sertliğine göz yu¬muyor, zaman zaman bunu teşvik edi¬yordu. Bu arada kendi kabilesinin nü¬fuzu altına girmemeye çalışan Muâvi¬ye, Hz. Osman'ın durumuna düşmemek için önemli eyaletlere başka kabilelere mensup valiler tayin etti. Kabile reisle¬rine değer verdiğini gösterecek her şeyi yaptı. Başşehirdeki kabile şeyhlerinden ve şehirlerden gönderilen kabile heyet¬lerinden önemli ölçüde istifade ediyor¬du. Kabile reislerinden sağladığı bu des¬teği oğlu Yezîd'i veliaht tayin ederken fazlasıyla kullandı. Yemen asıllı Kelb Ka¬bilesinden yaptğı evlilikle İslâm öncesin¬de Suriye'ye yerleşen bu güçlü kabilenin desteğini garantiye aldı. Yezîd'in veliaht¬lığının kabul edilmesinde bilhassa anne¬sinin mensup olduğu bu kabilenin önemli payı olmuştur. Kabile reislerine kendilerinden biri gibi davranan, bilgisi, fesahati ve heybetiyle bir Arap soylusu vasfına sa¬hip olan Muâviye. onların üzerinde kur¬duğu şahsî nüfuz ve itibar sayesinde oğ¬lu Yezîd için biat alarak kabilesine yet¬miş yıllık iktidar şansı sağlamıştır.
Devletini bazı Bizans müesseselerinden faydalanarak kuran ve istikrarlı bir duru¬ma getiren Muâviye gayri müslimlere karşı çok iyi davranarak gönüllerini ka¬zanmış, bunların bazılarım da sarayında görevlendirmiştir. Meselâ müşavirlerin¬den Sercün b. Mansûr bir hıristiyandı.
Halifeliği, kabile asabiyeti temeline dayanan bir mücadele sonunda ele ge¬çirmiş olan Muâviye'nin en önemli icra¬atı oğlu Yezîd'i veliaht tayin etmesidir. Onun bu konudaki çalışmalarını Küfe Va¬lisi Mugîre b. Şu'be'nin teklifi üzerine başlattığı rivayet edilir. Muâviye oğlunun halifeliğe lâyık olduğunu gösterebilmek için bazı teşebbüslerde bulunmuş, bu maksatla onu alelacele 50 (670) yılında İstanbul seferine göndermiştir. Yezîd'İn haçça gitmesi ve Hicaz halkına bol yar¬dımlar yapması da buna bağlanmıştır. Muâviye, başlangıçta sadece valilerine açtığı niyetini bu işe pek olumlu bak¬mayan Ziyâd b. Ebîh'in ölümünden son¬ra (53/673) açıklamıştır. Müslümanların hilâfet meselesi yüzünden yeni bir iç sa¬vaşa sürüklenmemesi için böyle bir yo¬lu zaruri gördüğünü ileri süren Muâvi¬ye Hicaz dışında önemli bir muhalefetle karşılaşmamış, kabile liderleri üzerin¬deki hâkimiyeti sayesinde hedefine ko¬laylıkla ulaşmıştır. Ancak Medine'de Hz. Hüseyin, Abdullah b. Zübeyr, Abdullah b. Ömer, Abdurrahman b. Ebû Bekir ve diğer bazı önde gelen sahâbîler onun bu uygulamasını istişarî hilâfeti salta¬nata çevirmek olarak değerlendirdiler ve şiddetle karşı çıktılar. Bunun üzerine bizzat Hicaz'a giden Muâviye, bazı tarih¬çilerin ihtiyatla karşıladığı bir rivayete göre [260] Mekke'ye kaç¬mış olan bu üç kişiyi ikna edemedi ve biatlarını ancak tehdide başvurmak su¬retiyle alabildi. Onların biatinin ardından Mekke ve Medine halkı da Yezîd'İn veli¬ahtlığını kabul etti. [261]
İlk İslâm tarihçilerinin çoğu, başta oğ¬lu Yezîd'i veliaht tayin etmesi olmak üze¬re çeşitli sebeplerle Muâviye'yi tenkit etmişlerdir. Bunların Ömer b. Abdülazîz istisna edilirse diğer Emevî halifelerine bakışları da aynıdır. Ancak daha sonra¬ki dönemlerde farklı görüşler ileri sürenler de olmuştur. Meselâ İbn Haldun. Mu¬âviye'nin oğlu Yezîd'i veliaht tayin et¬mekle içinde bulunulan şartlara göre müslümanların hayrına olanı yaptığı gö¬rüşündedir. Ona göre Hulefâ-yi Râşidîn dinî motifin hâkim olduğu, saltanat mo¬tifinin henüz ortaya çıkmadığı bir dö¬nemde yaşamıştı. Muâviye'den itibaren din motifi zayıflamış, kabile asabiyeti ve mülk motifi onun yerine geçmiştir. İbn Haldun, dinin öngördüğü şartlar dik¬kate alınarak bir halife seçilseydi ona itaat edilmeyeceğini, toplumun birlik ve beraberliğinin yeniden bozulacağını söy¬ler. Muâviye, halkın itaatini kolaylaştır¬mak için asabiyet motifini esas alarak yirmi yıllık iktidarı sırasında halk üzerin¬de otoritesini temin etmiş olduğu aile¬sinden birini veliaht tayin etmiştir [262]. İbn Hal¬dun'un bu yaklaşımı özellikle çağdaş Sün¬nî yazarlar tarafından da benimsenmiş¬tir. Ahmed Cevdet Paşa [263], Ziyâeddin Reyyis Ustamda Si¬yasî Düşünce Tarihi, s. 251 vd, M. Hudârî Bek [264], Yûsuf ei-Uş [265], Ab-dülmün'im Mâcid [266] ve Abdüşşâfî Muhammed Abdüllatîf [267] bu tarih¬çiler arasındadır. Bu yaklaşıma göre Mu¬âviye, Yezîd'i duygularının tesiriyle de¬ğil daha ziyade müslümanları ihtilâftan kurtarma noktasından hareketle şart¬ların gereği olarak veliaht yapmıştır. Dev¬letin ve ülkede gerçekleştirilen istikra¬rın devamını sağlamak için yerine geçe¬cek kişiyi sağlığında belirlemeyi zaruri görmüş, örneğini Bizans ve diğer çağ¬daş devletlerden aldığı erkek çocuğu veliaht tayin etme usulünü getirmiştir.
II. Muâviye'nin yerine geçecek halifeyi belirlemeden ölmesinden sonra ortaya çıkan karışıklık ve iç savaşlar, veliahtın belirlenmesinin zaruretini ve Emevî aile¬sinden olmayan bir halifeye itaatin zor olacağını gösteren bir delil olarak ileri sürülmüştür. Ömer b. Abdülazîz de isti¬şarî hilâfeti getirmek istemesine rağ¬men Emevî ailesinin karşı çıkması yü¬zünden bundan vazgeçmiştir. Bu kana¬atte olan Yûsuf el-Uş Muâviye'nin içti¬hadının vakıaya uygun olduğunu, bu uy¬gulamanın daha sonra kurulan İslâm devletlerinde de devam etmesinin bunu gösterdiğini ifade etmektedir. [268]
Muâviye'nin 60 yılı Receb [269] ayında vefatının ardından başşehir Dı-maşk'ta ve diğer merkezlerde Yezîd'e biat edildi. Bu konuda problem çıkaran tek şehir Medine oldu. Yezîd'İn halifeli¬ğini tanımayan Hz. Hüseyin ve Abdullah b. Zübeyr, kendilerinden zorla biat al¬makla görevlendirilen valinin takibatın¬dan kurtularak Mekke'ye gittiler. Onla¬rın bu davranışıyla birlikte Muâviye za¬manında kontrol altında tutulan muha¬lefet harekete geçti. Bu işin başını da Küfeliler çekiyordu. Bunlar Mekke'ye sı¬ğınan Hz. Hüseyin'e elçi ve mektuplar göndererek kendisini Kûfe'ye davet et¬tiler. Davetlerini kabul edip şehirlerine geldiği takdirde kendisini halife ilân ede¬ceklerini ve bayrağı altında Yezîd'e kar¬şı savaşacaklarını bildirdiler. Hz. Hüse¬yin'in durumu araştırmak üzere gönder¬diği amcasının oğlu Müslim b. Akil Kû-fe'de çok müsait bir zemin buldu; barış sever vali Nu'mân b. Beşîr'in müsama¬hasından da faydalanarak Hz. Hüseyin adına halktan biat aldı. Ardından da Hz. Hüseyin'i Kûfe'ye çağırdı.
Gelişmelerden haberdar olan Yezîd, Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyâd'ı Küfe valiliğine getirerek isyanı Önlemekle gö¬revlendirdi. Göreve başladıktan hemen sonra Müslim b. Akil ve arkadaşlannı öl¬dürten Ubeydullah, gönderdiği kuvvet¬lerle Kûfe'deki yeni gelişmelerden ha¬bersiz olarak Kûfe'ye gelmekte olan Hz. Hüseyin'in yolunu kestirdi. 10 Muhar¬rem 61 [270] Cuma günü Ker-belâ'da cereyan eden çarpışmalarda Hz. Hüseyin ve beraberindekilerin tamamı¬na yakını hunharca katledildi. İslâm ta¬rihinin en büyük faciası olan ve asırlar¬ca devam edecek mücadelelerin teme¬lini teşkil eden bu hadise. Şiîliği siyasî bir taraftarlık olmaktan çıkarıp hilâfe¬tin Hz. Ali evlâdının hakkı olduğu inan¬cını bir nas olarak kabul eden bir grup haline getirdi. Müslümanların iki züm¬reye ayrılmasının esasını teşkil eden bu facia yüzünden başlatılan isyanlar Eme-vîler'in yıkılışının önemli sebeplerinden biri olmuştur. Halkın Emevî idaresine karşı nefret duygulannı tahrik eden bu olay Hicaz bölgesini daha duyarlı hale getirdi. Hz. Hüseyin'in şehâdetinden son¬ra Mekke'de yalnız kalan Abdullah b. Zü-beyr'in gizlice biat almaya başlaması ve Emevî valisinin namazda imamlığına en¬gel olması, öte yandan Medine halkının sefihliği ve eğlenceye düşkünlüğü yü¬zünden Yezîd'e biattan aynlması bölge¬de Emevî otoritesini iyice sarstı. Yezîd'İn bu isyanları bastırmak için gönderdiği Suriyeli askerlerden oluşan 12.000 kişi¬lik bir ordu, Harre Savaşı'nda Emevî yönetimine karşı isyan eden Medineliler'i bozguna uğrattı; hatta rivayete göre kazandığı zaferin ardından şehri yağma¬lamaktan ve şehirde pek çok kötülüğü işlemekten çekinmedi. Daha sonra Mek¬ke üzerine giden ordu şehri muhasara ederken Yezîd'in ölüm haberi gelince kuşatmayı kaldırarak Dımaşk'a döndü.
Devlet işlerinden ziyade eğlence âlem¬leriyle meşgul olan Yezîd, Hz. Hüseyin'in öldürülmesi ve mukaddes şehirlerin ta¬lan edilmesi, Kabe'nin mancınıkla taş¬lanması gibi icraatları yüzünden müslü-manların hafızasında İslâm tarihinin en kötü isimlerinden biri olarak yer etmiş¬tir. Yezîd'in yerine geçen ve çok kısa sü¬ren halifeliği sırasında önemli bir icra¬atı olmayan oğlu II. Muâviye'nin ölümü¬nü Emevî tahtını sarsan hadiseler takip etti. Muâviye'nin başarılı siyasetiyle ört¬bas ettiği ihtilâflar daha da kuvvetlene¬rek ortaya çıktı. Fikri anlaşmazlık, kabi-lecilik ve bölgeler arası rekabet gibi se¬beplere dayanan bu ihtilâflar yüzünden müslümanlar ikinci bir iç savaşın eşiği¬ne geldiler. Abdullah b. Zübeyr, II. Muâ¬viye'nin ölümünden sonra Mekke'de mu¬halefetini devam ettirdiği gibi Ehl-i beyt mensuplarının desteğini de sağlayarak Irak'ta nüfuz tesis etmişti. Emevîler'in merkezi Dımaşk'ta dahi Kays kabilesi onu destekliyordu. Emevî hanedanının devamını sağlayacak Mervân b. Hakem dahi iktidara gelme ümidini kaybederek Abdullah b. Zübeyr'e katılmayı düşünü¬yordu. Ancak bu sırada Basra'dan Dı¬maşk'a gelen Ubeydullah b. Ziyâd'ın tek¬lifi üzerine halifeliğe niyetlendi. Mervân bu maksatla yapılan Câbiye görüşmele¬rinden halife olarak çıkmayı başardı. Su¬riye'nin büyük kabilesi Benî Kelb'in des¬teklediği Yezîd'in oğlu Hâlid birinci. Eme¬vî ailesinden Amr b. Saîd ei-Eşdak ise ikinci veliaht kabul edildi. [271]
Mervân'ın babası Ümeyye oğulların¬dan Hakem b. Ebü'l-Âs. İslâmiyet'i ka¬bulünden önce Hz. Peygamber'e düş¬manca tavır takınan, hatta ona eziyette bulunanlardandı. İslâmiyet'i kabul ettik¬ten sonra da samimi bir müslüman ola¬mamış, müslümanların sırlarını ifşa et¬tiği için Hz. Peygamber tarafından Taife sürülmüştü. Hakem ve oğlu Mervân'ın sürgündeki yaşantıları Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemlerinde de devam et¬miş, ancak Hz. Osman halife olduktan sonra onun müsaadesiyle Medine'ye ge¬lebilmişlerdi. Hz. Osman kendilerine bir¬çok ihsanda bulunmuş. Mervân'ı da devlet kâtipliği gibi en yüksek bir makama getirmiştir. Mervân kısa bir süre sonra halife adına kararlar vererek icraatlar¬da bulunmuştur. Mervân'ın halife olma¬sıyla başşehir Dımaşk'ta tehlike orta¬dan kalkmış olmuyordu. Çünkü Kays ka¬bilesi Abdullah b. Zübeyr'i destekleme¬ye devam ediyordu. Mervân, Benî Kelb kabilesi ve Emevî hanedanına sadık Su¬riye ordusu sayesinde Mercirâhit Sava-şı'nda (64/684) Dahhâk b. Kays kuman¬dasındaki Kaysîler'i mağlûp etmeyi başa¬rarak hâkimiyetini sağlamlaştırdı. Eme¬vî iktidarının devamını sağlayan bu sa¬vaş, Kelb ve Kays kabileleri arasında so¬nu gelmeyen kabile savaşlarının ilk hal¬kasını teşkil etmiş, aynı zamanda Eme¬vî hâkimiyetinin temellerini sarsan bir savaş olmuştur. Mercirâhit zaferiyle Suriye'yi itaat altına alan Mervân, Filistin'e yönelen Abdullah b. Zübeyr'in saldırıla¬rını durdurdu ve bizzat Mısır üzerine yü¬rüyerek bölgeyi onun taraftarlarının elin¬den aldı. Mısır dönüşünden kısa bir sü¬re sonra da öldü (65/685). Mervân, Câ¬biye toplantısında halifeliğe yükselebil¬mek uğruna veliahtlıklarını kabul etmek zorunda kaldığı Hâlid b. Yezîd ile Amr b. Saîd'i. oğulları Abdülmelik ve Abdüla-zîz lehine bu makamdan uzaklaştırmak için çok uğraşmış ve neticede arzusuna kavuşmuştu. Câbiye toplantısında hali¬fe seçildikten sonra Emevîler'i çöküşten kurtaran 1. Mervân, kısa bir süre içinde sağladığı başarılarla bu hanedanın ken¬di adıyla anılan ikinci kolunun (Mervânller) iktidarına devamlılık kazandırmış oldu.
Mervân'ın yerine geçen oğlu Abdülme-lik'i bekleyen en önemli mesele, Abdul¬lah b. Zübeyr'in hâkimiyeti altında bu¬lunan Arabistan ve Irak'ı itaat altına al¬maktı. Diğer taraftan Ehl-i beyt taraf¬tarları ve Hâriciler mücadele ve isyanla¬rını bütün şiddetiyle devam ettiriyorlar¬dı. İran ve Horasan civarı sık sık saf de¬ğiştiren kabileler arasında şiddetli ça¬tışmalara sahne oluyordu. Bu iç müca¬delelerden istifadeye kalkan Bizans da saldırılarını arttırmıştı. Abdülmelik gös¬terdiği üstün başarıyla bütün bu karı¬şıklıkları ortadan kaldırmaya muvaffak oldu. Hz. Hüseyin'in intikamını alma pa¬rolasıyla siyaset meydanına çıkan ve Küfe'yi Abdullah b. Zübeyr'in elinden alan Muhtar es-Sekafî Abdülmelik'in gönder¬diği orduları da yenmişti. Abdülmelik bundan sonra Abdullah ile Muhtâr'ın hesaplaşmasını beklemeyi tercih etti. Bu hesaplaşmadan galip çıkan Abdullah'ın kardeşi ve Basra Valisi Mus'ab'ın üzeri¬ne yürüyerek onu mağlûp etti ve Irak bölgesini itaat altına aldı 171/691. Ar¬tık en önemli rakibi olan Abdullah b. Zü¬beyr'in üzerine gidebilirdi. Bu işi meşhur kumandanı Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî'-ye havale etti. Uzun süren bir muhasa¬ra sonunda Abdullah b. Zübeyr'i ortadan kaldırarak Mekke'yi ele geçiren Haccâc'ı Hicaz valiliğiyle taltif etti (73/692). Böy¬lece Arabistan'ı da itaat altına alan Ab¬dülmelik'in karşısındaki birinci mesele. İran'daki şehirleri kana bulayan Ezrakî koluna mensup Hâricîler'in isyanlarını bastırmaktı. Bu hususta, Haccâc'dan son¬ra ikinci önemli sima olan Mühelleb b. Ebû Sufre'den faydalandı. Başlangıçta başarı gösteremeyen Mühelleb, Haccâc'ın İrak umumi valiliğine tayin edilmesi (75/ 694) ve İraklılar' zorla cepheye sevket-mesi sayesinde sonuç alabildi. Bu isyan¬lar 78 (697) yılında tesirsiz hale getiril¬mişti. Ancak Haricî isyanlarının bastırıl¬ması ve devlet otoritesinin sağlanma¬sında büyük emeği olan Haccâc'ın aşırı sertliği devletin temellerini sarsan bir isyana yol açtı. Haccâc tarafından Sicis-tan valiliğine tayin edilen ve bölgenin fethiyle görevlendirilen Abdurrahman b. Muhammed b. Eş'as 81 (700) yılında ön¬ce Haccâc'a, ardından Abdülmelik'e kar¬şı isyan bayrağını açtı. Kinde krallarının soyundan gelen İbnü'l-Eş'as daha son¬ra isyanına dinî bir hareket süsü vere¬rek mevâlî ve diğer muhalif grupların desteğini sağladı. Haccâc'ın baskısından bunalan mevâlînin yanı sıra iktidann meşru olmadığına inanan Irak âlimleri¬nin ekseriyeti İbnü'l-Eş'as'a destek ver¬mişlerdi. Askerinin sayısını gittikçe art¬tıran İbnü'l-Eş'as Basra ve Kûfe'yi ele geçirdi. Irak bölgesinin Suriye'ye baş kal¬dırışı olarak da yorumlanan bu isyan Irak'ta Emevî iktidarını sona erdirmek üzereyken Haccâc Deyrülcemâcim Savaşı'nda İbnü'l-Eş'as'ı büyük bir yenil¬giye uğrattı [272], ardından da onu tamamen berta¬raf etti.
Başlangıçta saldırılarını durdurması için Bizans'a ağır bir vergi vermeyi ka¬bul eden Abdülmelik, içeride sükûneti sağladıktan sonra ordularını Bizans ha¬kimiyetindeki Anadolu üzerine gönder¬meye başladı. Bu ordular kaybedilen ba¬zı yerleşim merkezlerini geri aldığı gibi yeni bazı merkezleri de fethederek Bi¬zans için tehlikeli bir hale geldiler. Bu başarılar Velîd zamanında gerçekleştiri¬lecek fetihler için bir zemin teşkil etmiştir. Kuzey Afrika'da Bizans'ın destekle¬diği Berberî isyanlarını da bastıran ve Endülüs'ün fethine başlangıç olmak üze¬re bölgeyi tahkim eden Abdülmelik ülke¬de otoritesini bütünüyle kurdu ve Eme-vT saltanatının temellerini yeniden sağ¬lamlaştırdı.
Emevîler'in en büyük hükümdarı ola¬rak gösterilen [273] Abdülmelik bir taraf¬tan iç ve dış düşmanlarıyla mücadele ederken diğer taraftan devletin ilerle¬mesini sağlayan yeni bazı tedbirler al¬mıştır. İlk İslâm parasını bastırması ve devlet dairelerinde Arapça'yı resmî dil olarak kabul edip mahallî dillerle tutu¬lan divanları Arapça'ya tercüme ettir¬mesi kurumları İslâmîleştirme faaliyeti¬nin başında gelir. Devletin değişen siya¬sî ve iktisadî bünyesini dikkate alarak devlet teşkilâtında da düzenlemeler ya¬pan Abdülmelik Öldüğü zaman oğlu Ve-lîd'e, Atlas Okyanusu'ndan Ceyhun neh¬rine kadar uzanan geniş topraklara hâ¬kim, siyasî, askerî ve idarî bakımdan sağ¬lam bir devlet bırakmıştı. Aşırı hareket¬leriyle ülkeyi kana bulayan Hâricîlik bü¬yük ölçüde güç kaybetmiş, açık müca¬dele sahasında başarısız kalan Şiî unsur¬lar yer altına çekilerek gizli propaganda faaliyetine girmek zorunda kalmıştı.
Abdülmelik'in yirmi yıllık hilâfeti sü¬resince yönetim, bilhassa devlet menfa¬atinden başka bir şey düşünmeyen ve bu uğurda zulme başvurmaktan dahi çekinmeyen Haccâc'ın desteğiyle mer¬keziyetçi bir özellik kazanmıştı. Emevî Devleti'ni âdeta ikinci defa kurarak güç¬lü bir hale getiren ve uzun saltanatı sı¬rasında mutlak bir hükümdar özelliğine bürünen Abdülmelik babasının yaptığı gibi halifeliği kendi oğullarına bırakmak istiyordu. Bu amacına ulaşmak için, ba¬bası Mervân tarafından kendisinden son¬ra yerine geçmek üzere ikinci veliaht ta¬yin edilmiş olan kardeşi Mısır Valisi Ab-dülazîz'i veliahtlıktan feragat etmeye zorladı. Abdütazîz'in buna yanaşmama¬sı yüzünden iki kardeş birbirine düşmek üzere iken Abdülazîz öldü. Abdülmelik bunun üzerine oğulları Velîd ve Süley¬man'ı veliaht tayin etti.
Babasından her bakımdan kuvvetli bir devlet devralan Velîd, başta Irak umumi valisi Haccâc olmak üzere bu başarıda paylan olan valileri görevlerinde bırak¬tı. Onlann tecrübelerinden faydalandı ve İslâm tarihinin ikinci büyük fetih hare¬kâtını başlattı. Onun zamanı Mâverâün-nehir fâtihi Kuteybe b. Müslim, Sind ve civarının fâtihi Muhammed b. Kasım es-Sekafî, Anadolu gazalarının meşhur is¬mi kardeşi Mesleme b. Abdülmelik, İs¬panya fâtihleri Târik b. Ziyâd ve Mûsâ b. Nusayr gibi İslâm tarihinin en ünlü kumandanlarının fetihleriyle dopdolu olarak geçti. Bu fetihler sayesinde ülkenin sınırları Türkistan'dan Fransa içlerine, Anadolu'dan Hindistan sınırlarına kadar genişlemişti. Emevî Devleti onun zama¬nında askeri gücünün zirvesinde bulu¬nuyordu. Müslümanlar dünya hâkimiye¬tine doğru önemli bir mesafe katetmiş-ti. Yine bu fetihler neticesinde, gelecek¬te İslâm'ın bayraktarlığını yapacak olan Türkler'in İslâmlaşması gibi son derece önemli bir başarı elde edilmişti.
Ülkenin imarına da büyük önem ve¬ren I. Velîd. Kudüs'teki Mescid-i Aksa ile Dımaşk'taki Emeviyye Camii başta ol¬mak üzere camiler, köprüler inşa ettir¬di ve yeni yollar açtırdı. Sağlık işlerine eğilerek hastahaneler yaptırdı; cüzzam-lılar, âmâlar ve kötürümlerin her türlü ihtiyaçlarını karşılamak suretiyle onları devletin himayesi altına aldı. Dindarla¬rın üstündeki baskıyı kaldırıp İslâm'ın devlet dini olarak yükselmesine hizmet etti. Medine âlimlerine zalimane davra¬nan vali Hişâm b. İsmail'i görevden ala¬rak yerine dindarlığıyla meşhur amca¬zadesi Ömer b. Abdülazîz'i getirdi. Bu tutumuyla, hanedanın yıkılması için ça¬lışan muhalif mezheplere karşı Sünnîli¬ğin öncüleri olan bir dinî zümrenin ge¬lişmesine yardımcı oldu.
On yıllık iktidarı döneminde Emevî Dev¬leti'ni zamanın en büyük devleti haline getiren Velîd, dedesi Mervân ve babası Abdülmelik gibi tahtını oğluna bırakmak arzusuna kapılmıştı. Bunun için de ba¬basının ikinci veliaht tayin ettiği karde¬şi Süleyman'ı bu makamdan uzaklaştır¬ması gerekiyordu. Kardeşinin veliahtlık hakkından feragata yanaşmaması Ve-lîd'in bu arzusuna ulaşmasını engelledi. Süleyman'ı zorla yola getirmeyi düşünen Velîd, başarılarının en önemli sebebi olan Haccâc ve meşhur kumandanı Kuteybe'-nin desteğini sağladıysa da bu isteğini gerçekleştiremeden vefat etti. Velîd'in ölümü üzerine hilâfet makamına geçen Süleyman b. Abdülmelik, Haccâc tara¬fından hapse atılan binlerce mahkûmu bırakmak ve Velîd'i destekleyerek ken¬disini veliahtlıktan uzaklaştırmaya çalı¬şan devlet adamlarını cezalandırmakla işe başladı. Kurbanların başında Sind fâ¬tihi Muhammed b. Kasım es-Sekafî ve Mâverâünnehir fâtihi Kuteybe b. Müslim geliyordu. Birincisi doğrudan cezalandı¬rıldı, ikincisi ise isyan etmek zorunda bı¬rakıldıktan sonra ortadan kaldırıldı. Öte yandan Mûsâ b. Nusayr da kötü mua¬meleye mâruz kaldı ve oğlu Abdülazîz öldürüldü.
Süleyman zamanında gerçekleştirilen en önemli askerî harekât, hazırlıkları kar¬deşi Velîd zamanında tamamlanan or¬dunun Mesleme b. Abdülmelik kuman¬dasında İstanbul'u kuşatmasıdır (99/ 717) Bir yıl süren bu kuşatma başarısız¬lıkla sonuçlanmış, önemli kayıplar veren İslâm ordusu Süleyman'ın yerine geçen Ömer b. Abdülazîz'in emriyle geri çekil¬miştir.
Devlete büyük hizmet vermiş vali ve kumandanları şahsî sebepler yüzünden cezalandırma hatasına düşen ve bu se¬beple kabile mücadelelerini arttıran Sü¬leyman sefahate çok düşkündü. Üç yıl¬dan daha az süren halifeliği, Emevîler için duraklamanın başladığı dönüm nok¬tası olarak kabul edilmektedir. Onun za¬manında dikkat çeken önemli bir geliş¬me din adamlarının halife üzerindeki nü¬fuzlarının artmasıdır. Abdülmelik zama¬nında Kabîsa b. Züeyb ve Recâ b. Hay-ve ile başlayan din âlimlerinin halifeler üzerindeki nüfuzları, Süleyman zamanın¬da bilhassa Recâ ile yüksek bir noktaya ulaşmıştır. Nitekim Süleyman ölüm ya¬tağında iken onun telkinleriyle, yerine tayin edebileceği oğlu ve kardeşleri var¬ken amcazadesi Ömer b. Abdülazîz gibi dindar birini veliaht göstermiştir.
Hiç beklemediği bir anda halifeliğe getirilen Ömer b. Abdülazîz iyi bir dinî eğitim ve öğretim görmüştü. Tahsilini tamamladığı Medine'nin valiliğini yürüt¬tüğü 87-93 (706-712) yılları arasında şehrin en meşhur on din âliminden olu¬şan bir meclis kurdurmuş, önemli işleri onlarla müzakereden sonra karara bağ¬lamıştı. Halife olarak da selefleri ve ha¬lefleri arasında çok farklı bir zihniyete sahipti. İslâm dininin bütün kurallarını yaşamak ve yaşatmak için çalışan bir devlet başkanı olan Ömer b. Abdülazîz ile birlikte Hulefâ-yi Râşidîn dönemin¬deki halifelik zihniyeti tekrar gündeme geldi. Bu makama çıkmakla en ağır yü¬kü omuzladığına inanıyor, Allah'a kar¬şı sorumluluğunun şuuruna ererek dai¬ma İslâm esaslarına uygun olanı yap¬maya çalışıyordu. Bu hususta onun en yakın danışmanları zamanın meşhur din âlimleriydi. Ülkenin çeşitli merkezlerin¬de yaşayan tanınmış âlimlerin her bi¬rinden rapor ve tavsiyeler isteyen Ömer
b. Abdülazîz onların görüşlerine büyük değer verdi, uyanlarını dikkate aldı. Sün¬nî ekolün temsilcileri onun sayesinde bü¬yük güç kazandılar. Bağımsız ilmî çalış¬malarıyla fıkıh ve kelâm sisteminin ol¬gunlaşmasını sağladılar. Kelâm ve fıkıh zihniyeti I. (VII.) yüzyılın sonlarına doğru artık aslî şeklini kazanmış bulunuyordu.
Ömer b. Abdülazîz, halka zulmeden ve halk tarafından sevilmeyen vali ve di¬ğer önemli devlet memurlarından büyük bir kısmını görevden alarak yerlerine bil¬gili, dindar, dürüst ve güvenilir kimse¬ler tayin etti. Daha önce görev almak¬tan kaçınan bazı âlimler halife ile çalış¬mayı gönülden benimsemişlerdi. Halife, suçlu olduklarını söylemekten çekinme¬diği selefleri tarafından haksız yere el konulmuş eşya ve mallan hazineye dev¬retti. Bu hususta yakınlarından gelen tehditlere boyun eğmedi. Toplumun her kesimine haklarını vererek onları men-nun etmek isteyen halife yönetime mu¬halif gruplarla barışmanın yollarını ara¬dı. Çeşitli unsurları birbirleriyle kaynaştırmaya çalıştı. Hz. Ali evlâdına ve onları destekleyenlere karşı çok iyi davrandı. Emevî hanedanının özel mülkü haline getirilmiş olan Fedek arazisini Ali evlâ¬dına iade etti. Hâricîler'e karşı ikna yo¬luyla mücadeleyi prensip edindi. Onların temsilcilerini çağırarak ihtilâf sebepleri¬ni fikrî tartışma ile çözmeye çalıştı. Ha¬ricîleri bütünüyle ikna edemediyse de isyanlarını geçici olarak durdurmayı ba¬şardı. Devletin kuruluşundan beri âdeta ikinci sınıf insan muamelesi gören ve mevâlî adı verilen gayri Arap müslüman-lardan alınan haksız vergileri kaldırarak bütün müslümanları eşit hale getirdi. Gayri müslimlerin hukukuna da riayet eden halife İslâm hukukunun onlara ta¬nıdığı bütün haklarını vermeye çalıştı.
Ülkede yaşayan diğer din mensupları (zimmîler) arasında İslâm dinini yaymak için faaliyet gösteren Ömer b. Abdüla¬zîz bu vazifeyi tebliğ heyetleriyle yürüt¬tü. Onun bu çalışmaları sayesinde bil¬hassa Kuzey Afrika'da Berberiler, doğu¬da Mâverâünnehir ve Sİnd bölgelerinde Türkler arasında İslâmiyet hızla yayıl¬dı. Bazı mahallî hükümdarlar halklarıyla birlikte müslüman oldular. Böylece Ab-dülmelik zamanında temelleri atılan ve oğlu Velîd döneminde gerçekleştirilen büyük fetihler sonucunda ele geçirilen bölgeler, halklarının tamamına yakınının İslâm'a girmesiyle yeni bir mahiyet kazandı. Bu dönemde, Kuzey Afrika ve Endülüs tarihinde önemli bir yere sahip olan Berberîler ile İslâm adına istikbalin hâkimi olacak Türklerin İslâmlaştırıl-ması gibi önemli bir sonuç elde edildi. Böylece Arap toplumu içinde asimile ol¬muş küçük unsurlardan çok farklı, millî duygularına bağlı iki büyük ırk şekillen¬mekte olan İslâm medeniyeti çerçevesi¬ne girdi. İslâm dünyasının iki ucunda bulunan bu iki ırk, hem daha sonra ka¬zanılan başarıların büyük bir kısmına imza atmış, hem de İslâm medeniyeti¬nin gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Halifeliğinin ilk günlerinden itibaren iç meselelerle uğraşmayı gerekli gören Ömer b. Abdütazîz'in ilk icraatlarından biri, devam etmekte olan İstanbul ku¬şatmasını kaldırmak ve Anadolu içlerin¬de müstahkem bir mevki olan Tuvana'-yı boşaltmak olmuştur. Beşinci râşid ha¬life olarak kabul edilen Ömer b. Abdüla-zîz'in halifeliği yaklaşık iki buçuk yıl sür¬dü. Hilâfeti istişârî mahiyete çevirmek ve ehil olan birinin istişârî yolla halife seçilmesi sistemini yeniden başlatmak isteyen Ömer b. Abdülazîz, Emevî aile¬sinin şiddetle karşı çıktığı bu arzusunu gerçekleştiremeden vefat etti. Yerine Süleyman tarafından veliaht tayin edil¬miş olan Yezîd b. Abdülmelik geçti ve hilâfet yeniden saltanata dönüştü.
Emevî halifelerinin en başarısızların¬dan biri olan II. Yezîd'in saltanatı, dev¬letin bünyesini sarsan ve İrak bölgesin¬de Yemen asıllı Ezd ve Rebîa kabilele-riyle Kuzey Araplan'ndan Temîm ve Kays kabilelerini şiddetli savaşlara sevkeden Yezîd b. Mühelleb isyanıyla başladı. II. Yezîd Haccâc'ı destekleyenlerdendi ve onun yeğeniyle evlenmişti. Haccâc'ın ya¬kınlarını ortadan kaldıran ve o sırada Ömer b. Abdülazîz tarafından hapsedilmiş olan Yezîd b. Mühelleb. II. Yezîd'in bu makama oturduğu takdirde kendisi¬ni cezalandıracağını biliyordu. Bu yüz¬den hapisten kaçarak Ezd ve Rebîa ka¬bilelerinin desteğiyle Basra'yı ele geçir¬di. Şiddetli çarpışmalardan sonra bastı¬rılan bu isyanın ardından Emevî Devle-ti'ne üstün hizmetler vermiş olan Mü¬helleb b. Ebû Sufre oğulları kılıçtan ge¬çirildi. Daha sonra Irak valiliğine getiri¬len Ömer b. Hübeyrenin de Yemenliler'e karşı kötü muamelede bulunması, Ömer b. Abdülazîz zamanında küllenmiş ka-bilecilik hareketini alevlendirdi. Yezîd b. Ömer b. Hübeyre'nin bu göreve getiril¬mesi ise devletin en önemli dayanağı olan Yemen asıllı kabilelerin düşman¬ca tavır almalarına sebep oldu. Halifelik makamına yakışmayacak ölçüde hafifmeşrep bir tabiata sahip olan II. Yezîd ise zamanının büyük kısmını iki gözde câriyesiyle birlikte geçiriyor, yakınlarının uyarısına aldırmıyordu.
II. Yezîd'in yerine geçen kardeşi Hi-şâm'ın halifeliği yaklaşık yirmi yıl sür¬dü. Emevî hanedanının üçüncü ikbal ve yükselme devri olarak da değerlendiri¬len bu dönemin sonuna doğru devletin temelleri sarsılmaya başladı. Hâlid b. Ab¬dullah el-Kasrî'nİn on beş yıl başarıyla idare ettiği İrak, onun görevden alınışın¬dan (120/738) bir süre sonra Hz. Ali ev¬lâdından Zeyd b. Ali'nin isyanına sahne oldu. ancak isyan vaktinde haber alına¬rak kolayca bastırıldı. Bazı din âlimle¬rinin de desteklediği bu hareketin, 100 (718) yılından itibaren Emevî Devleti'ni yıkmak gayesiyle gizli bir faaliyet baş¬latmış olan Abbasî muhalefetini güçlen¬dirdiği kabul edilmektedir.
Hişâm zamanında doğuda Soğdlular ve Türkler'le bilhassa Hazar denizi civa¬rında şiddetli savaşlar yapıldı. Bizans'la olan çarpışmaların da arttığı bu dönem¬de Endülüs'te daha büyük hadiseler ya¬şandı. Abdurrahman el-Gâfikî kuman¬dasında Pireneler'i geçen İslâm ordusu, Fransa'da Tours ve Poitiers arasında Be-lâtüşşühedâ denilen yerde Charles Mar-tel kumandasındaki Frank ordusuna ye¬nildi (114/732). Tarihin akışını değişti¬ren bu mağlûbiyetin ardından Kuzey Af¬rika'da önemli Berberi isyanları meyda¬na geldi.
Ciddi bir devlet adamı ve dindar bir halife olan Hişâm bu olumsuzluklara rağ¬men ülkede istikrarı büyük ölçüde ko¬rudu. Ancak gittikçe gücünü arttıran ve mevâlî tarafından da desteklenen Abba¬sî muhalefetiyle Haricî propagandasını önleyecek tedbirler alamadığı için dev¬let onun vefatının üzerinden birkaç ay geçer geçmez tam bir kargaşaya düş¬tü. Hişâm'ın yerine geçen Yezîd b. Ab-dülmelik'in oğlu II. Velîd, yıkılmaya yüz tutmuş devletin idaresiyle meşgul olma¬yı bir tarafa bırakıp günlerini içki âlem¬leri ve av partileriyle geçirdi. Her türlü kötülüğe müsait bir yapıda olduğu ve mukaddes değerlerle alay ettiği nakle¬dilen Velîd, kısa bir süre sonra Emevî ailesinden pek çok kişinin de yer aldığı kuvvetli bir muhalefetle karşılaştı. Eme¬vî ailesi ilk defa kendi içerisinde de par¬çalanmıştı. Öte yandan İrak'ta Yemenli unsuru destekleyen Hâlid b. Abdullah el-Kasrî'nin yeni İrak valisi Yûsuf b. Ömer es-Sekafî tarafından öldürülmesi. Ye¬men asıllı kabilelerin Velîd'e düşman kesilmesine yol açtı. Velîd'e karşı gittik¬çe yaygınlaşan bu hoşnutsuzluk, Emevî ailesinden III. Yezîd b. Velîd b. Abdülme-lik'in liderlik ettiği bir isyana sebep ol¬du. II. Velîd öldürülerek (126/744) yeri¬ne III. Yezîd halifeliğe getirildi.
Selefinin arttırdığı maaşlan Hişâm za¬manındaki seviyeye indirmekle işe baş¬layan ve idarede Ömer b. Abdülazîz'i ör¬nek alacağını açıklayan III. Yezîd, terci¬hini iktidarını borçlu olduğu Yemen asıllı kabileler lehine kullandı. Ancak otorite¬sini ülkenin yalnızca bir bölümünde ka¬bul ettirebildi. Horasan ve Azerbaycan valilerinin itaatini alamadan yaklaşık al¬tı ay halifelik yaptıktan sonra vefat etti. Veliahdı olarak yerine geçen kardeşi İb¬rahim iş başına geldiği sıralarda iç karı¬şıklıklar iyice artmış bulunuyordu. Onun halifeliğini kabul etmeyen İrmîniye ve Azerbaycan Valisi Mervân b. Muhammed, II. Velîd'İn çocuklarının halifelik hakkını müdafaa maksadıyla Suriye üzerine yü¬rüdü. Mervân. uzun süre kaldığı bu gö¬revi esnasında kendisine bağlı güçlü bir ordu kurarak Bizans'a karşı başarılı sa¬vaşlar yapmıştı. Karşısına çıkan kuvvet¬leri mağlûp ederek Dımaşk'a geldi. Şeh¬ri ele geçirdi ve haklarını savunduğu II. Velîd'İn çocuklarının öldürülmesinden de faydalanarak kendisini halife ilân et¬tirdi. İbrahim'i teslim aldıktan sonra af¬fetti.
Gücünü Kuzey Arabistan menşeli ka¬bilelerden alan II. Mervân, hilâfet mer¬kezini bu kabilelerin çoğunlukta olduğu Harran şehrine taşımak zorunda kaldı. O sırada ülkenin içinde bulunduğu şart¬lar son derece ağırdı. Emevîler arasın¬daki aile birliği bozulmuş, aynı aileden çeşitli kişiler halifeliği ele geçirmek mak¬sadıyla isyanlara teşebbüs etmeye baş¬lamıştı. Emevî saltanatının devamını sağ¬layan Suriyeli askerler de II. Mervân'a düşman kesilmişler ve ekseriyetle isyan¬cıların yanında yer almışlardı. Harran'a çekilmesinden sonra Suriye'de çıkan isyanları haber alan II. Mervân derhal böl¬geye gitti. Kınnesrîn'de isyan eden Eme¬vî ailesinden Süleyman b. Hişâm'ı mağ¬lûp etti, ardından Humus isyanını bas¬tırdı. Aynı sıralarda Küfe bir Şiî isyanı¬na sahne oldu. İsyanın bastırılmasının ardından şehri bu defa Dahhâk b. Kays eş-Şeybânî liderliğindeki Haricîler ele ge¬çirdi. Başta Emevîler'in Irak valisi ve Sü¬leyman b. Hişâm olmak üzere bazı Eme¬vî gençleri de Dahhâk'a katıldılar. Bu isyanlar karşısında cepheden cepheye koşmak zorunda kalan II. Mervân Dahhâk'ı ortadan kaldırmaya muvaffak ol¬du. Ancak Suriye ve Irak bölgelerinde cereyan eden bu olaylar onun asıl bü¬yük tehlikeyi görmesini engellemişti. II. Mervân'ın Horasan valisi Nasr b. Seyyâr'ın bütün ikazlanna rağmen ilgilene¬mediği bu tehlike Emevî iktidarına son verecek olan Abbasî ihtilâl hareketiydi. Horasan ve civarı halkının yönetime mu¬halif bütün unsurlarını bir araya topla¬yan ve bilhassa mevâlî tarafından des¬teklenen Ebû Müslim el-Horasânî, İmam İbrahim'in gönderdiği siyah bayrağı aça¬rak Abbasî isyanını başlattı {129/747). İsyancılar önce Horasan ile Fars eyale¬tini, ardından Irak bölgesini ele geçir¬diler. Halkı Hz. Peygamber sülâlesinin etrafında toplanmaya çağıran Abbasî¬ler, Kûfe'nin ele geçirilmesinden son¬ra birden bire meydana çıkarak Kûfe'-de Ebü'l-Abbas es-Seffâh'ı halife İlân ettiler. Ebü'l-Abbas Zap Suyu kenarın¬da mağlûp ettiği II. Mervânın peşini bı¬rakmadı. Abbasî kuvvetlerinin önünden el-Cezîre'ye ve ardından Suriye'ye ka¬çan Mervân en sonunda Mısır'da öldü¬rüldü [274]. Onun ölümüyle Emevîler tarihe karış¬mış oluyordu. Emevî ailesi mensupları¬nın tamamını ortadan kaldırmak iste¬yen Abbasîler, Kuzey Afrika'ya kaçıp ora¬dan Endülüs'e geçerek Endülüs Emevî Devleti'nİ kuran Abdurrahman b. Muâ-viye b. Hişâm dışındakilerini katlettiler.
Abbasîler zamanında yaşayan İslâm tarihçilerinin, Hz. Osman'ın kanını dava etmek maksadıyla Suriye Valisi Muâvi-ye liderliğinde Benî Ümeyye adına baş¬latılan bir mücadele sonunda kurulan Emevî Devleti'ne karşı sert bir tutum ta¬kındıkları umumiyetle kabul edilmek¬tedir. Bu tutumlarında Sünnî ulemânın Emevî aleyhtarı düşünceleri de etkili ol¬muştur. Muâviye'yi hilâfeti saltanata çe¬virmekle itham etmekle birlikte toplu¬mu iç savaşlara götürecek isyanlardan kaçınmak düşüncesiyle mevcut durumu kabullenmeyi tercih eden bu âlimlerin bir kısmı devlete karşı girişilen bazı is¬yanlara destek vermişlerdir. İlk İslâm tarihçilerinin bir ölçüde haklı görülebi¬lecek bu tavrına bazı müsteşrikler şid¬detle tepki göstermişlerdir. VVellhausen ve Lammens gibi şarkiyatçıların Emevî-ler'e aşırı destekçi bir tutum takınma¬larında şüphesiz İslâm aleyhtarı olmala¬rının da büyük rolü vardır. VVelthausen. Emevîler'i anlatan meşhur eserine Arap Devleti ve Sukutu adını vermiş ve bu devleti, Araplar'ın dünyada millet olarak güçlerini ispat etmek üzere giriştikle¬ri bir teşebbüs olarak değerlendirip bu teşebbüste dinin ancak ikinci derecede rol oynadığını göstermek istemiştir. Bir hıristiyan Arap olan Hitti Emevî Devle-ti'nde ırkî ve iktisadî unsuru öne almak¬tadır. VVinckler ve Caetani gibi müsteş¬rikler ise müslüman Araplar'ın fetihleri¬ni, kıraç yarımadalarının kuzeyinde da¬ha verimli topraklar bulmak için hare¬kete geçen çöl kabilelerinin savaş ve gö¬çü şeklinde açıklamak istemişlerdir.
İslâm Ansiklopedisi'nüekl "Emevî¬ler" maddesini yazan Della Vida, din un¬surunun önemini azaltmak maksadıyla tarafsızlıklarını yitiren meslektaşların¬dan farklı düşünmektedir. Irkî ve ikti¬sadî faktörlerin de ihmai edilemeyece¬ğini belirten yazar din faktörünün ikin¬ci plana atılmasının yanlış olduğu kana¬atindedir. Bu tür yaklaşımların Emevî devlet adamlarının daha ziyade Câhili-ye devrinden kalma, seyyid kafası ve iş adamı zihniyetine sahip oldukları fikri¬ne dayandırıldığına İşaret eden Della Vi¬da bu fikrin tarihî gerçeklerden uzak¬laşmak olduğunu söyler ve Emevîler za¬manındaki zaferlerin İslâm sayesinde gerçekleştirildiğini belirtir. Gerçekten de kabile asabiyetini her şeyin üstünde tu¬tan ve bu uğurda her türlü tehlikeyi gö¬ze alan savaşçı Araplar, Hz. Peygamber döneminde birlik ve beraberliğe İslâm kardeşliği sayesinde ulaşmışlardı. Ara¬bistan'ın tamamını bayrağı altında top¬layan bu birlik Hulefâ-yi Râşidîn döne¬minde İrak, İran, Mısır ve Suriye'nin fet-hiyle yarımada dışına taşmıştı. Bu sınır¬lar Emevîler zamanında daha da geniş¬lemiş, yeni fethedilen bölgelerde yaşa¬yan gayri Arap unsurlar da umumiyetle müslüman olarak din kardeşleriyle ay¬nı saflarda cepheden cepheye koşmuş¬lardır.
Emevî halifeleri fetihlerle İslâm'ın ya¬yılmasının aynı şey olduğu düşüncesini taşımışlar, dindarlıkları veya siyaset ya da maslahat icabı ordularını sevkeder-ken İslâm'ı bütün dünyaya yayma mak¬sadını gütmüşlerdir. Hatta çok defa ken¬di ailelerinden seçtikleri kumandanlara verdikleri talimatlar, askerlerine yaptık¬ları konuşmalar, onları savaşa teşvik et¬mek ve cesaret vermek için yazdıkları mektuplar bu gerçeği açıkça ortaya koy¬maktadır. Onların bu gayret ve başarı¬ları sayesinde İslâmiyet geniş toprakla¬ra yayılarak bir dünya dini haline gel¬miştir. Emevî halifelerinin çoğunun din¬dar olmaması fetih hareketinin bu hedefini değiştirmez. Kaldı ki fetih hareketinin yoğun olduğu dönemlerin hali¬feleri dindarlıkları ile bilinmektedir. Dinî kurallara aykırı davranışlarıyla meşhur olan halifelerin zamanları genelde iç ka¬rışıklıklarla geçmiş, önemli bir fetih ger¬çekleştirilememiştir. Öte yandan Emevî halifeleri, dinî vecîbeleri İhmal etmek¬ten ziyade istişare temeline dayanan ve ehliyeti esas alan hilâfet sistemini de¬ğiştirmek ve onun yerine kuvvete daya¬nan ve verasetle intikal eden saltanat uygulamasını başlatmak yüzünden ten¬kit edilmişlerdir.
Emevîler'in yıkılışına zemin hazırlayan önemli sebeplerden biri Şiî ve Haricî is¬yanlarıdır. Abdullah b. Zübeyr'in, İbnü'l-Eş'as'ın ve Yezîd b. Mühelleb'in isyanla¬rı da bu sebepler arasında zikredilebilir. Yemenli ve Mudârî kabileler arasındaki mücadeleler ve bu yüzden çıkan iç sa¬vaşlar devleti önemli Ölçüde yıpratmış¬tır. Askerî teşkilâtın kabile temeli üzeri¬ne oturması ve halifelerin kabile asabi-yetiyle hareket etmeleri bu mücadele¬yi büyük ölçüde körüklemiştir. Bilhassa Emevî idaresinin temel dayanağı olan Yemenli kabilelerin son zamanlarda dev¬letin aleyhine dönmesi yıkılışı çabuklaş-tıran bir rol oynamıştır. Halifelerden bir¬çoğunun dinî hayattan uzak, israf için¬de yaşamaları ve veliahtlık uygulaması sebebiyle hanedan mensupları arasında çıkan ihtilâflar da bu sebeplere ilâve edilebilir. Ayrıca Arapçılık taassubuyla bilinen Emevî halifelerinin mevâlîyi Arap-lar'ın faydalandığı birtakım haklardan mahrum etmeleri çöküşü hızlandırmış¬tır. Haklarının verilmediğini görerek yö¬netime muhalif güçleri desteklemeyi kendine prensip edinen mevâlînin en so¬nunda Abbasî davetine katılması, Eme-vîler'in yıkılmasını amaçlayan bu hare¬ketin sonuca ulaşmasını sağlamıştır.
Emevîler'in yıkılışıyla Suriye'nin öne¬mi azalmış, ağırlık merkezi Irak'a kay¬mıştır. Yönetimin sadece Arap unsuru¬na dayanmış olması bakımından dev¬letin çöküşü bazı tarihçiler tarafından Araplığın sonu gibi gösterilmiştir. Buna karşılık isyanlarında İranlılar'dan büyük destek gören Abbasîler İslâm âlemini İranlılaştırmakla itham edilmiştir. Bu kanaate götürecek önemli sebepler bu¬lunmakla birlikte böylesine kesin çizgi¬ler çizmek hayli mübalağalı bir yakla¬şımdır. Emevîler zamanında saray gö¬revlilerinin, vati ve kumandanların Arap-İar'dan seçildiği ve mevâlînin Araplar'-la eşit tutulmadığı bir gerçektir. Ancak Emevîler mevâlîyi divanlarda ve özellik¬le vergi işlerinde Arap âmirlerin maiye¬tinde görevlendirmişlerdir. Müslüman halkın önemli bir kesimini meydana ge¬tiren mevâlînin bilhassa ilmiye sınıfı için¬de müstesna bir yer kazandığı, bazıları¬nın kadılık görevine de getirildiği bilin¬mektedir. Yine son zamanlarda askerin önemli bir kısmı mevâlî sınıfına mensup¬tu. Bilhassa Ömer b. Abdülazfz dönemin¬de gayri Arap unsurlar arasında hızlı bir İslâmlaşma faaliyeti gerçekleştirilmiş, çoğunluğunu İranlılar, Türkler ve Berbe-rîler'in teşkil ettiği bu müslüman taba¬ka İslâm medeniyetinin tekâmülünde fa¬al bir rol üstlenmiştir.
2- Medeniyet Tarihi
a- İdarî ve Siyasî Teşkilât. Halifelik mü-essesesini mutlak verasete dayalı bir hü¬kümdarlık haline dönüştüren Emevîler biat uygulamasını şeklen de olsa devam ettirmişlerdir. Devlet güçlerinin hepsi halifenin elinde toplandığından bu dö¬nemde vezirlik hukukî bir statüye kavuş¬mamıştır. Muâviye zamanında hüküm¬darlık merasim ve protokollerinin orta¬ya çıkmasıyla birlikte hâciblik görevi ih¬das edilmişti. Sarayda önemli bir yeri olan hâcibin vazifesi halifenin güvenli¬ğini sağlamak, halk tarafından meşgul edilmesini önlemek ve yapacağı görüş¬meleri düzenlemekti. Merkez teşkilâtın¬da diğer yüksek rütbeli görevliler ise di¬van başkanlarıydı. Resmî yazışmaları yü¬rüten Dîvânü'r-resâil, halifenin mektup¬larını yazıp gerekli yerlere gönderme işi¬ni üstlenen Dîvânü'l-hâtem, devletin çe¬şitli malî işlerine bakan Dîvânü'l-harâc, posta ve istihbarat işlerini yürüten Dî-vânü'l-berid, askerî işlere bakan Dîvâ-nü'l-cünd Emevîler devrindeki en önemli divanlardı. Deyrülcemâcim Savaşı'nda bütün divanların yanması, Emevîler za¬manında divanın nasıl işlediği konusun¬da bilgi edinilmesini engellemektedir.
Başşehir ve diğer büyük merkezlerde asayiş şurta teşkilâtı tarafından sağla¬nırdı. Başlangıçta kadılık makamına bağ¬lı olarak çalışan ve kadıların verdiği ce¬zaları uygulayan bu teşkilât bir süre son¬ra müstakil hale getirilmiştir. Görevi suç¬luları takip ederek yakalamak olan şur¬ta teşkilâtının başında, merkezde genel¬likle nüfuzlu ailelerden seçilen ve "sâhi-bü'ş-şurta" denilen bir görevli bulunur¬du. Vilâyetlerde valilerin emrinde çalı¬şan şurtanın görevi de asayişi korumak ve suçluların yakalanmasını sağlamaktı.
İslâm devletinin en geniş sınırlarına ulaştığı Emevîler zamanında ülke, dev¬let merkezi olan Suriye ve civarı dışın¬da, valileri (umumi vali) halife tarafından tayin edilen beş büyük eyalete ayrılıyor¬du. Eyalet valisi, kendisine bağlı şehir¬lerin valilerini bizzat tayin hakkına sa¬hip bulunuyordu. Bu eyaletler, merkezi Medine şehri olup Arabistan'ın tamamı¬nı içine alan Hicaz; merkezi Küfe olan ve Basra, Uman, Bahreyn, Kirman, Sicis-tan, Horasan ve Mâverâünnehir bölge¬lerini içine alan İrak [275]; İrmîniye, Azerbaycan ve Anadolu'nun müs-lümanların elinde olan kısımlarını içine alan el-Cezîre; Mısır; önceleri Mısır'a bağlı iken müstakil hale getirilen ve mer¬kezi Kayrevan olan İfrîkıye'den ibaretti. Endülüs de buraya bağlıydı ve valileri İfrîkıye valisi tarafından tayin edilirdi.
b- Askerî Teşkilât. Hz. Ömer'in başlat¬tığı askerî teşkilâtlanmayı, ortaya çıkan yeni şartlara göre geliştirmeyi düşünen Emevî halifeleri mecburi askerlik siste¬mini getirdiler. Dîvânü'l-cünd tarafın¬dan idare edilen Emevî ordusunun esa¬sını, "mürtezika" denilen nizamî ve dai¬mî statüdeki muvazzaf askerler teşkil ediyordu. Bu askerler devletten maaş alı¬yorlardı. Cihadın faziletinden istifade et¬mek için kendi arzulan ile cepheye ko¬şan ve "mütetavvia" denilen gönüllülere ise maaş ödenmezdi. Bunlar sadece ele geçirilen ganimetten pay alırlardı.
Ordu Emevîler'in ilk dönemlerinde yal¬nız Arap unsurundan teşekkül ediyor¬du. Daha sonra Arap asıllı olmayan müs-lümanlar da {mevâlî) askere alınmaya başlandı. İranlı, Berberî ve Türk asıllı müslümanlardan askere alınanların sa¬yısı son zamanlarda iyice artmıştı. Ancak bunların kumandanlık makamına ge¬tirilmesi çok nâdir olurdu.
Emevî ordusu kılıç, kalkan ve mızrak taşıyan piyadeler (müşât veya reccâle), kı¬lıç, kalkan, mızrak, savaş baltası, yay ve ok kullanan süvariler (fürsân). okçular (mât), neft ateşi atmakla görevli asker¬ler (neffâtûn). mühendisler ve istihkâm-cılardan meydana geliyordu. Emevîler za¬manında İranlılar'dan beşli ta'biye usu¬lü alınmıştı. Buna göre ordu ortada baş¬kumandanın emrinde savaşan birlikler (kalbii'l-ceyş), sağ kanat (meymene), sol kanat (meysere), süvarilerden oluşan ön¬cü birlikler (talîa veya mukaddeme) ve art¬çı birliklerden (sâkatü'!-ceyş) meydana ge¬liyordu.
Emevîler kara birlikleri kadar deniz birliklerine de önem vermişlerdir. İslâm donanmasının kurulmasında en önemli isim olan Muâviye'nîn teşkil ettiği do¬nanma Bizans'ı mağlûp ederek elinde¬ki bazı adaları almak ve defalarca İs¬tanbul'a ulaşmak başarısını göstermiş¬tir. [276]
c- Adlî Teşkilât. Emevîler'de adliye iş¬leri kadılık teşkilâtı, hisbe teşkilâtı ve mezâlim mahkemeleri tarafından yürü¬tülüyordu. Adliye işlerinde fakihler ara¬sından seçilen hâkimler görevlendirilirdi. Doğrudan halife veya eyaletlerde umu¬mi valiler tarafından tayin edilen kadı¬ların görevi genellikle dinî meselelerle ilgili davalara bakmak, muhtesib ve ma¬iyetinin görevi ise genel ahlâk ve alayiş¬le ilgili durumu kontrol etmek ve bu ara¬da süratle sonuçlandırılması gereken davalara bakmaktı. Vazifesi "emir bi'l-ma'rûf nehiy ani'l-münker" şeklinde özetlenen hisbe teşkilâtı ayrıca çarşı ve pazarları, ölçü ve tartı aletlerini, gıda maddelerini kontrol eder, borçluların borçlarını vaktinde ödemelerini sağlar, sokak ve caddelerin temiz tutulmasını temin ederdi.
Mevki ve nüfuz sahibi kimselerin hak¬sızlık yapmalarına engel olmak için ku¬rulan mezâlim mahkemeleri kadılık teş¬kilâtından daha yetkili bir adlî otoriteyi temsil ediyordu. Kadıların bakmaktan âciz kaldıkları davalara bakan bu üst mahkemeler, doğrudan halife veya umu¬mi vali ya da onlara vekâlet eden bir "kâ-dı'l-mezâlim" başkanlığında akdedilirdi. Bilhassa üst seviyedeki idarecilerin yar¬gılandığı fevkalâde yetkilere sahip me¬zâlim mahkemesinde duruşmaların ya¬pılabilmesi için muhafızlar, kadılar, fa¬kihler. kâtipler ve şahitlerden müteşekkil beş grup görevlinin hazır bulunması gerekirdi.
d- İlim ve Kültür Hayatı. Emevîler za¬manında, Hz. Peygamber ile başlayan ve mescidlerde merkezîleşen eğitim ve öğretim faaliyetinin iyice yoğunlaştığı görülmektedir. Büyük camiler, dinî ilim¬lerin öğretimi için kurulan ders halkala¬rında bir araya gelen talebelerle dolup taşardı. Mescidlerin yanında âlimlerin evleri ve saray da önemli birer ilim mü¬essesesi hüviyetini kazanmıştır. Aynı dö¬nemde okuma yazma öğretilen ve "küt-tâb" adı verilen ilk mekteplerin sayısı da artmıştır. Bu mekteplerde okuma yaz¬manın yanında temel dinî bilgiler, lügat, nahiv ve aruz ilimleri okutuluyordu. Bu¬ralarda yetişenler kabiliyetlerine göre mescidlerde kurulan ders halkalarına de¬vam ediyorlardı. Ayrıca kaynaklarda ve¬rilen bilgilerden mescidlerde de okuma yazma öğretildiği anlaşılmaktadır.
İlk mektepleri başarıyla bitirenlerin devam ettiği mescidlerdeki ders halka¬ları çok kalabalık oluyordu. Mescidlerde hocaların ihtisasına göre farklı dinî ilim¬ler okutulurdu. Emevîler'in ilk zaman¬larında bu ders meclislerinin üstatları genellikle genç sahâbîler kuşağına men¬sup âlimlerdi. Tabiîn tabakasına men¬sup Emevîler devri âlimlerinin ilk nesli onların derslerinde yetişti. İlmî çalışma¬lar zamanla Medine, Mekke, Küfe, Bas¬ra. Dımaşk ve Fustat şehirlerinde yoğun¬luk kazandı.
Emevîler döneminde ilmî hareketin ağırlık merkezini dinî ilimler ve bu ilim¬lerle yakından ilgili olan İslâm tarihi teş¬kil ediyordu. Bunun yanında tıp ve kim¬ya gibi önceki milletlerden alınan ve "ulû¬mu'1-evâil" denilen ilimlerde tercüme fa¬aliyeti bu dönemde başladı. Hâlid b. Ye-zîd b. Muâviye gibi bazı kişiler bu tercü¬me faaliyetini başlattılar ve bizzat bu ilimlerle meşgul oldular.
1- Dil ve Edebiyat. Arap şiiri Emevîler zamanında dinî, siyasî ve sosyal geliş¬melerden etkilenerek yeni temalar ve yeni yönelişler kazanmıştır. Şiiri etkile¬yen Önemli sosyal gelişmelerden biri, fet¬hedilen topraklarda müslüman Araplar'la diğer ırklardan olan ve ekseriyeti İslâm dinini yeni kabul eden toplulukların bir arada yaşamasıdır. Arap dilini öğrenen ve bu dille konuşup yazmaya başlayan bu topluluklar vasıtasıyla Arap şiirine önceki kültür ve medeniyetlerinden ye¬ni mefhumlar girmiştir. Bu dönemde şi¬irin bütün nevilerinde tesirini gösteren diğer bir husus da dinî motiftir. Cihad için yazılan şiirlerden çölü anlatan şiir¬lere kadar her türde İslâmî motifler bu¬lunmaktadır. Öte yandan bu dönemde¬ki siyasî rekabet ve çalkantılar da canlı bir şekilde şiire yansımıştır. Emevî ha¬nedanı, Zübeyrîler, Şîa ve Hâricîler'in si¬yasî fikirlerini savunan şairlerin bulun¬ması ve itikadî mezheplerin ortaya çık¬ması da şiir üzerinde etkili olmuştur. Bu fırkaların her biri ilkelerini dile getiren meşhur şairler yetiştirmiştir.
Emevîler döneminde çok sayıda medih ve hiciv şairi yetişmiştir. Halifeler, dev¬let adamları ve kumandanlar için yaz¬dıkları medhiyeler sayesinde büyük bah¬şiş ve ödüller alan bu şairlerin başında Nusayb b. Rebâh. Kutâmî, Kâ'b b. Ma¬dan ve Ziyâd el-A'cem gelmektedir. Med-hiyelerle birlikte yürüyen hiciv şiiri de za¬man zaman tarafları savaşa kadar gö¬türen kabilecilik ruhundan ilham almış¬tır. Dönemin en önemli hiciv şairleri ara¬sında İbn Müferriğ, Hakem b. Abdel ve Sabit b. Kutne dikkat çekmektedir. Me¬dih ve hiciv türünün her ikisinde şöhret kazanan şairler ise Emevîler devrinin ve aynı zamanda Arap edebiyatının en bü¬yük nekâiz şairleri kabul edilen Ahtal, Ferezdak ve Cerîr b. Atıyye üçlüsüdür.
Siyasî grupların fikirlerini şiirleştiren şairlere gelince, bunlardan İbn Kays er-Rukayyât Zübeyrîler grubunun şairidir. İmrân b. Hıttân ve Tırımmâh Hâricîler'in, Küseyyir ve Kümeyt el-Esedî Hz. Ali ev¬lâdının ilkelerini savunmuşlardır. Döne¬min meşhur şairlerinden A'şâ Hemdân, Abdülmelik b. Mervân zamanında isyan eden İbnü'l-Eş'as'ın şairi olarak tanınır. Sayıları hayli kalabalık olan Emevî ha¬nedanının şairleri ise genellikle yönetimi savunmuştur. Abdullah b. Zübeyr el-Ese¬dî ile Adî Rikâ' ed-Dımaşki bunlardan¬dır.
Bu dönemde Ömer b. Ebû Rebîa, Ah-vas, Kays b. Zerin ve Cemîlü Büseyne gibi meşhur gazel şairleri yetişmiştir. Ebü'l-Esved ed-Düelî ve Sabık el-Berberî zühd konusunda, II. Velîd içki ve eğlence, Zür-rumme de tabiat konusunda şiir yazan şairler arasında yer alır.
Emevîler zamanında şiirin yanında hitabet de siyasî ve dinî ihtilâflardan önemli ölçüde etkilenmiş, her grup fi¬kirlerini hamasetle savunan ateşli hatip¬ler yetiştirmiştir. Emevîler'in meşhur valilerinden Ziyâd b. Ebîh ve Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî ile Ahnef b. Kays bu ha¬tiplere örnek olarak gösterilebilir. Dinî eğitim alanında vaaz ve kıssa sahasın¬daki hitâbetiyle şöhret kazananların başında ise büyük âlim Hasan-ı Basrî gel¬mektedir.
Nahiv Çalışmaları. Arap olmayan müs-lümanlann Arapça'yı öğrenmekte karşı¬laştıkları güçlükler ve farklı lehçelere sa¬hip Arap kabilelerinin bir arada yaşama¬ları gibi sebeplerle ortaya çıkan i'rab ha¬taları nahiv çalışmalarını önemli bir ih¬tiyaç haline getirmiştir. Ancak bu çalış¬maların en önemli sebebi Kur'ân-ı Ke-rîm'i dil hatalarından koruma gayreti olmuştur. Nahiv ilminin temelleri, Eme-vîler döneminde insan unsurunun ırk, din ve dil bakımından çok karışık oldu¬ğu Basra'da Ebü'l-Esved ed-Düelî ve talebeleri tarafından atılmıştır. Basra şehri Emevîler'in son zamanlarına kadar bu ilmin de yegâne merkezi olarak kal¬mış, burada yetişen âlimlerden bazıları¬nın çalışmalarıyla Küfe nahiv mektebi te¬şekkül etmiştir.
Hz. Ali'nin yakın dostlarından olan Ebü'l-Esved Kur'an metnine ilk defa ha¬rekeleri gösteren işaretleri koymuştur. Arap dil biliminin temelini atan, meto¬dunu belirleyen âlim olarak kabul edilen Ebü'l-Esved'in başlattığı çalışmaları ta¬lebeleri devam ettirmiştir. Bu çalışma¬lar genellikle Kur'an ve kıraatle ilgilidir. Ebü'l-Esved'in yetiştirdiği nahivcileri ilk sıralarında, benzer harfleri birbirinden ayıran noktaların mucidi Nasr b. Âsim el-Leysî, kıraat ilminde ilk telif sahibi ola¬rak kabul edilen Yahya b. Ya'mer, Anbe-se b. Ma'dân el-Fîl, Meymûn b. Ma'dân ve zamanın büyük kıraat âlimlerinden sayılan Medineli âlim Abdurrahman b. Hürmüz el-A'rec gibi isimler gelmekte¬dir.
2- Dinî tümler. Daha önce olduğu gibi Emevfler zamanında da dinî konularda¬ki İlmî faaliyetler esasta Kur'an ve ha¬disler etrafında sürdürülmüştür. Âlim sahâbîlerin birbirine hadis nakletmesi, ayrıca bazılarının hadisleri kendilerine ait sayfalara kaydetmesi şeklinde baş¬layan bu ilmî faaliyet, tek bir konuya dair hadislerin bir araya toplanması ile de¬vam etmiş, bu gruplandırma sonucun¬da zamanla müstakil dinî ilimler teşek¬kül etmiştir.
a- Kıraat ve Tefsir. Hz. Osman tarafın¬dan istinsah ettirilen Kur'an nüshaları, kıraat vecihlerini iyi bilen âlimler vasıta¬sıyla büyük merkezlere gönderilmiş ve yine onlar tarafından okutulmuştur. Bu görevliler ve kıraat vecihlerini bilen di¬ğer âlimler bulundukları merkezlerde kıraat ilminin öncüleri olmuşlar, bunlar sayesinde Kur'ân-ı Kerîm bütün okunuş farklılıkları da muhafaza edilerek Hz. Peygamber'e nazil olduğu şekliyle gele¬cek nesillere aktarılmıştır.
Emevîler döneminde yetişen kıraat âlimleri ilim halkalarında hocalarından dinledikleri kıraat vecihlerini sistemleş¬tirmeye başlamış ve bu suretle kıraat ilminin gelişmesine büyük katkıda bu¬lunmuşlardır. Bu dönemde çok sayıda kıraat âlimi yetişmiş, bunlardan bazıla¬rı ilmî mesailerini tamamen Kur'an'ın okunuşuna hasretmişlerdir. Kıraat ilmin¬de yegâne müracaat mercii haline ge¬len kırâat-i seb'a imamlarından üçü bu dönemde yetişmiştir. Bunlar Suriye böl¬gesinin kıraat üstadı İbn Âmir el-Yah-subî, Mekke'nin kıraat İmamı İbn Kesîr ve Kûfeliler'in imamı Asım b. Behdele'-dir. Kaynaklar İbn Kesîr'in bu sahada ki¬tap yazdığını zikretmekte ve bazı eser¬lerinin adını vermektedir. Esasen kıraat ilmine ait ilk eserler Emevîler dönemin¬de yazılmaya başlanmış, pek azı zama¬nımıza ulaşabilen bu eserler daha son¬raki çalışmalara kaynak teşkil etmiştir. Yine ilk defa bu dönemde Kur'an met¬nine nokta ve harekeler konmuş, mus-haf cüzlere, ta'şîr ve tahmîslere ayrıl¬mıştır. Âyetlerin sayısına ve durak yerle¬rine ait ilk eserler de aynı dönemin âlim-lerince telif edilmiştir.
Emevîler zamanındaki tefsir çalışma¬larına, ilmî faaliyetlerle görevli olarak veya başka sebeplerle önemli merkez¬lere yerleşen müfessir sahâbîler öncü¬lük etmiştir. Bu dönemde tefsir çalış¬maları Mekke, Medine ve Küfe'de yo¬ğunluk kazanmıştır. Abdullah b. Abbas gibi ömürlerinin önemli bir bölümünü Emevîler zamanında geçiren ashabın genç nesline mensup müfessir sahâbî¬lerin tefsirle ilgili açıklamaları onların talebeleri tarafından kayda geçirilmiş, tabiînin ilk tabakasına mensup bu mü-fessirlerin tuttuğu tefsir notlan bu alan¬daki yazılı çalışmaların ilk örneklerini teşkil etmiştir. Mücâhid b. Cebr'in, mâ¬nası zor anlaşılan âyetleri açıklamak için yazdığı günümüze intikal eden tefsiri gibi (Tefsîru Mücâhid) ilk tefsir kitapları da bu dönemde kaleme alınmıştır. Aynı devirde yazılan, ancak zamanla kaybo¬lan pek çok tefsir kitabı, eserleri bugü¬ne ulaşan müfessirlerin ana kaynaklan arasında yer almıştır.
Bu dönemde yetişen Katâde b. Diâme ve Atâ b. Müslim el-Horasânî gibi mü-fessirler Kur'an'daki nâsih ve mensuh âyetlerle ilgili eserler yazmışlardır. Yine bu devirde Atâ b. Ebû Rebâh gibi garîbü'1-Kur'ân üzerinde çalışma yapanlar da vardır. Tefsirin dallarından sayılan "el-vücûh ve'n-nezâir" ilminin ilk örnek¬leri de bu dönemde kaleme alınmıştır.
Abdullah b. Abbas Emevîler devrinin en meşhur müfessirlerinin başında ge¬lir. Mekke tefsir ekolünün kurucusu sa¬yılan İbn Abbas "müfessirlerin sultam" ve "Kur'an'ın tercümanı" diye anılmış¬tır. İbn Abbas'ın talebeleri Kur'ân-ı Ke-rîm'de karşılaştıkları bütün müşkülleri hocalarından sorup öğrenmişler, bu bil¬gilere kendi araştırmalarını da ilâve ede¬rek tefsir ilmine dair ilk eserleri ortaya koymuşlardır. İbn Abbas'ın talebelerin¬den Atâ b. Ebû Rebâh. Tâvûs b. Keysân, Mücâhid b. Cebr. Saîd b. Cübeyr, İbn Ebû Müleyke, İkrime, Amr b. Dînâr ve Mey¬mûn b. Mihrân gibi İsimler tefsir ilmin¬de temayüz etmişlerdir.
Medine'de sahabeden Übey b. Kâ'b"ın rehberliğinde başlayan tefsir çalışmala¬rı da bu dönemde pek çok müfessirin yetişmesine İmkân hazırlamıştır. Saha¬benin ekseriyeti bu şehirde bulunduğu için çok sayıda sahâbîden İstifade etme şansına sahip olan Medine müfessirle¬rinin başında Ebü'l-Âliye er-Rİyâhî, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî, Zeyd b. Eş¬lem el-Adevî gibi kişiler gelmektedir.
Irak bölgesinde ilk tefsir çalışmaları Abdullah b. Mes'ûd ve talebeleri tara¬fından gerçekleştirilmiştir. Katâde b. Di¬âme, Mürre b. Şerâhîl, İsmail b. Abdur¬rahman es-Süddî (Süddî-i Kebîr), Ebû Ab¬durrahman es-Sülemî onun en tanınmış talebeleridir. Atıyye el-Avfî ve Rebî' b. Enes el-Basrî de bu ilimde eserler yaz¬mışlardır. Horasan bölgesinde Dahhâk b. Müzâhim ve Atâ b. Müslim el-Horasânî, Mısır'da Atâ b. Dînâr tefsir ilminin ön¬de gelen isimleri arasında yer alır. Mu-hammed b. Cerîr et-Taberîve Sa'lebî gi¬bi daha sonraki dönemlerde yaşayan mü-fessirier Emevîler devrinde yazılan, an¬cak zamanla kaybolan tefsir kitapların¬dan önemli ölçüde istifade etmişlerdir. Günümüze ulaşan tefsir kaynaklarında yer alan malzemenin büyük bir bölümü¬nün Emevîler devrinde yetişen müfes-sirlere ait olduğu veya onlar tarafından aktarıldığı görülmektedir.
b- Hadis. Hadis ilmi başlangıçta dinî konuların tamamını içine alıyordu. Esa¬sen bu dönemde İlim denilince umumi¬yetle hadis rivayeti ve hadislerin ihtiva ettiği konulara dair bilgiler anlaşılmak¬taydı. Bu durum 1. (Vll.) yüzyılın ikinci yansına kadar devam etmiş, bu tarihten sonra dinî bilgiler giderek dallara aynlmaya başlamıştır. Dinî ilimlerin müsta¬kil dallar halinde teşekkülü Abbâsîler'in ilk dönemlerinde gerçekleşmiştir.
Hadis ilmi başlıca üç safha geçirmiş¬tir. Birinci safha hadislerin yazılmasıdır. Ashap devriyle tabiînin ilk zamanlarını içine alan bu dönemde hadisler "sahîfe" adı verilen küçük kitapçıklarda toplan¬mıştır. İkinci safha, çeşitli hadis sayfa¬larının bir araya getirildiği tedvîn mer-halesidir. Bu dönem 1. yüzyılın sonlarıy-la II. yüzyılın başlarını içine alır. Hadis il¬minin üçüncü safhası ise Emevîler'in son devrinde başlayıp Abbasîler zama¬nında tamamlanan hadislerin tasnifi, ya¬ni konulara veya râvilere göre düzenlen¬mesi safhasıdır.
Ashaptan bazılarının daha Resûlullah'ın sağlığında ondan izin alarak başlattık¬ları hadis yazma faaliyeti Emevîler za¬manında yoğunluk kazanmıştır. Döne¬min hadis âlimleri sayfalarında yer alan hadislerle hocalarından dinledikleri ha¬disleri kitaplarda toplamışlardır. Hadis¬lerin tedvîninde büyük rolü olan Ömer b. Abdülazîz, hadis âlimlerinin vefatı se¬bebiyle ilmin uğrayacağı kaybı dikkate atarak valilere ve ülkedeki hadis âlimle¬rine mektuplar göndermiş ve Resûlul-lah'tan nakledilen hadislerin toplanma¬sını emretmiştir. Bu emri ilk olarak yerine getiren kişi hadis tarihinin büyük ismi, Hicaz ve Şam bölgesi âlimi Muham-med b. Şihâb ez-Zührî olmuştur (ö. 124/ 742). Çağdaşı olan diğer hadisçiler de onun yolunu takip etmişlerdir.
Hadiste isnad uygulaması Emevîler devri hadisçileri tarafından başlatılmış¬tır. Bu uygulamanın başlamasında, Hz. Osman'ın şehid edilmesinden sonra orta¬ya çıkan hadis uydurma faaliyetinin bü¬yük rolü olmuştur. Âlimler sadece doğ¬ruluğuna inandıkları kişilerin naklettik¬leri hadislere itibar etmişler ve bu ha¬disleri kimlerden aldıklarını da belirtmiş¬lerdir.
Emevîler döneminde hadis kitabeti ve tedvîni ile meşgul olan âlimlerden bazı¬ları genç sahâbîler nesline mensuptur. Bunların başında, yazdıkları hadis say¬falarıyla tanınan Abdullah b. Amr b. Âs, Abdullah b. Abbas, Semüre b. Cündeb. Câbir b. Abdullah gibi isimler gelmekte¬dir. Tabiîn tabakasına mensup Hemmâm b. Münebbih'in, hadis tarihinin önemli vesikalarından olan ve günümüze kadar ilk şekliyle ulaşmış bulunan hadis sayfa¬sı dönemin hadis çalışmaları için önemli bir örnektir. Hemmâm'ın sayfası dışında Emevîler döneminde yazılıp günümü¬ze ulaşan başka hadis sayfaları da mev¬cuttur.
c- Fıkıh. Dört halife devri fıkıh ilminin gelişimi açısından hazırlayıcı, genç sa-hâbîlerle tabiînin yaşadığı Emevîler dev¬ri ise ayrı bir ilim dalı halinde kurulma¬ya başladığı dönem olarak kabul edilir. Hz. Peygamber ve dört halife tarafından İslâm'ı tebliğ edip öğretmek, dinî prob¬lemleri çözmek, idarî, adlî ve malî teşki¬lâtlanmayı sağlamak gibi görevlerle muh¬telif bölgelere gönderilen sahâbîlerle fe¬tihler sonucu çeşitli şehirlere yerleşen fakih sahâbîler Kur'an ve Sünnet'e da¬yalı dinî bilginin ortaya konmasında, re'y ve ictihad faaliyetlerinin gelişmesinde önemli rol üstlenmişlerdir. Tabiîn nesli özellikle Küfe, Basra. Medine, Mekke. Dı-maşk gibi belli merkezlerde sahâbîlerin etrafında geniş ilim halkaları oluştur¬muş, onlardan aldıkları bilgileri sonra¬ki nesillere geliştirerek aktarmışlardır. Ancak dört halife döneminde fıkhın gün¬lük yaşayış, sosyal hayat ve yönetimle yakın ilişki içinde olup pratik bir karak¬ter arzettiği, Emevîler devrinde ise gi¬derek ferdîleştiği ve nazarî bir üslûp ka¬zandığı görülür. Ömer b. Abdülazîz hariç Emevî halifelerinin dinî ve fıkhı mesele¬lere karşı ilgisiz tavırları fıkhın ferdî gay¬retlerle ve hoca-talebe ilişkisi içinde ekol-leşerek gelişmesine yol açmış, özellikle Medine'deki sahabe ve tabiîn neslinin sünnetin tesbitine, Kitap ve Sünnefe da¬yalı fıkhî hükümlerin tesisine yöneltmiş¬tir. Onlar bu davranışlarıyla hem önceki nesillerden devralınan dinî bilgilerle ge¬leneği korumayı ve ümmetin yeni me¬selelerini bu çerçevede çözmeyi, hem de yöneticilerin dinî esaslara aykırı tutum ve davranışlarına tepki göstermeyi amaç¬lamış oluyorlardı. Bazı Emevî yöneticile¬rinin tasvip edilmeyen tutumları, çeşitli dönemlerde baş gösteren fitne ve ayak¬lanmalar, yeni kültürlerle tanışmanın ge¬tirdiği fikrî tartışmalar ve gelişmeler fık¬hın sistematiğini ve ilgi alanlarını da ya¬kından etkilemiştir. Bunun yanında fık¬hın ayrı bir ilim dalı halinde okutulup fa-kihlerce verilen fetvaların ilim meclisle¬rinde tartışılması ve farklı görüşlerin ortaya çıkması da fıkhın giderek günde¬lik hayattan uzaklaşıp nazarî-doktriner bir ilim haline gelmesinin başlıca sebep¬leri arasında yer alır.
Emevîler döneminde belli başlı şehir¬lerde faaliyet gösteren sahâbîler tabiîn neslinden çok sayıda müctehid yetiştir¬diler. Hocalarının İlmî metot, bilgi ve şahsiyetleri kadar içinde bulundukları çev¬re ve kültürden de oldukça etkilenen ta¬biîn fakihleri her bölgede ayrı bir ilmî gelenek ve muhit kurmuşlardır. Bunlar arasında, "Hicaz ekolü" ve "Irak ekolü" şeklinde adlandırılan iki grup [277] bu dönemi simgeleyen bir özellik gösterir. Merkezi Medine olan Hicaz fıkıh ekolü veya diğer adıyla Medine ekolü Hz. Ömer. Hz. Âişe, Zeyd b. Sabit, Abdullah b. Ab¬bas gibi sahâbîlerden intikal eden zen¬gin bir fıkhî mirasa sahip olup önderli¬ğini Saîd b. Müseyyeb yapmaktaydı. "Me-dineli yedi fakih" olarak anılan Urve b. Zübeyr, Kasım b. Muhammed, Hârice b. Zeyd, Ebû Bekir b. Abdurrahman, Süley¬man b. Yesâr, Ubeydullah b. Abdurrah¬man b. Utbe ve bu neslin öğrencileri du¬rumundaki Zühri, Nâfi', Ebû Bekir b. Hazm, Rebîa b. Ebû Abdurrahman gibi âlimler bu ekolün önemli isimleri arasın¬da yer alır. Irak fıkıh ekolünün merkezi ise Kûfe'dir. İlk hocası sahabeden Ab¬dullah b. Mes'ûd olan ve Hz. Ömer, Hz. Ali, Muâz b. Cebel, Ebû Mûsâ el-Eş'arî gibi sahâbîlerin fıkhını bu kanalla teva¬rüs eden bu ekolün temsilcisi İbrahim en-Nehaî'dir. Alkame b. Kays, Mesrûk b. Ecda'. Esved b. Yezîd, Kadî Süreyh, Şa'-bî gibi fakihler bu ekolün önemli isim-lerindendir. Her iki ekol arasında hadisi deli! olarak alma ve re'ye başvurma ko¬nusunda bazı prensip ve metot farkları bulunmakla birlikte asıl fark daha çok ortam, kültür ve üstattan doğmaktadır. Her iki grup da Kitap, Sünnet ve sahabe icmâına dayanmakta birlikte Hicazlılar Medine'de yaşanan İslâm'a ayrı bir de¬ğer verirlerdi. Bulundukları ortam icabı hadis malzemeleri de zengindi. Kur'an ve hadise dayanan meseleler dışında ka¬lan konularda fetva vermekten kaçınır. zaruret olmadıkça re'y ve ictihad yoluy¬la hüküm vermek istemezlerdi. Yaşa¬dıkları ortamın özellikleri, aynı kültüre sahip halkın sade bir hayat sürmesi se¬bebiyle çok az problemle karşılaşmaları onların işini büyük ölçüde kolaylaştırı¬yordu. İraklılar ise âyete, hadise ve sa¬habe icmâına öncelik vermekle birlikte hakkında nas bulamadıkları konularda re'y ile fetva vermekten çekinmezler, hadisleri kabul veya reddederken de için¬de bulundukları şartlar gereği daha ti¬tiz ve şüpheci davranırlardı. Re'y taraf¬tarı fıkıhçıların özellikle Irak bölgesinde yetişmiş olmasının önemli sebepleri vardır. Bu bölgede fıkhî çalışmaların Hz. Ömer'in Kûfe'ye gönderdiği Abdullah b. Mes'ûd tarafından başlatılması, hadis uydurma hareketine iştirak eden çeşitli fırkaların orada ortaya çıkması yüzün¬den hadisleri kabul hususunda ihtiyat¬lı davranma ihtiyacı, farklı kültürlere mensup insanların bir arada yaşaması ve hadis külliyatının Irak bölgesinde he¬nüz yeterince yayılmamış olması bu se¬beplerin başında gelmektedir. Bununla birlikte Irak bölgesindeki fakihler ara¬sında hadis, Hicaz bölgesi fakihleri ara¬sında da re'y taraftarı olanlar mevcut¬tu. Öte yandan Medine ve Küfe gibi mer¬kezler dışında Mekke'de Mücâhid, Atâ b. Ebû Rebâh; Basra'da Hasan-ı Basrî, Muhammed b. Şîrîn, Katâde; Dımaşk'ta Ömer b. Abdülazîz, Mekhül; Yemen'de Tâvûs b. Keysân; Mısır'da Yezîd b. Ebû Habîb gibi şahıslar bu dönemin önemli fakihleri arasında sayılabilir.
Hadisler fıkıhtan önce yazılı kaynak¬larda toplanmış, ancak bunların belli sis¬temlere göre tasnifi fıkhın tasnifinden sonra gerçekleştirilmiştir. Konulara gö¬re ilk fıkıh kitaplarının Emevîler döne¬minde yazıldığı bilinmekte olup bunlar¬dan çok azı günümüze ulaşabilmiştir. Ni¬tekim kaynaklarda Zeyd b. Sâbifin ferâ-iz ve diyetle ilgili eserinden, Medineli ye¬di fakihin fıkhının toplandığı kitaplar¬dan, Kâdî Şüreyhin fıkıhla İlgili eserinden, Zührî'nin üç ciltlik, Hasan-ı Basrî'-nin yedi ciltlik fetva kitaplarından ve ta¬biînden yirmiye yakın fakihin eserinden söz edilir ve bunların bazılarından alın¬tılar yapılır. Günümüze kadar ulaşanlar arasında Süleym b. Kays el-Hilâlî'nin fı¬kıh kitabı, Katâde b. Diâme ve Zeyd b. Ali'nin haccın usul ve âdâbıyla ilgili eser¬leri, yine Zeyd b. Ali'nin el-Mecmu adlı eseri sayılabilir. Bütün bu eserler, fıkıh¬ta tedvinin Emevîler devrinde başladığı¬nı gösterdiği gibi sonraki dönemlerde yazılan eserlere kaynaklık etmeleri ba¬kımından da hayli önem taşırlar.
d- Kelâm. Emevîler devri, kelâm tarihi açısından itikadı konularda tartışmala¬rın başladığı ve kelâm ilminin temelleri¬nin atıldığı bir devir olarak kabul edilir. Bu bir asırlık dönem İçinde şahıslar et¬rafında bazı gruplaşmalar meydana gel¬mişse de büyük itikadı ekoller henüz te¬şekkül etmemiştir. Bu sebeple Emevî¬ler devri kelâm ilminin hazırlayıcı saf¬hası olarak değerlendirilebilir. İtikadı tar¬tışmalar ashâb-ı kiramın son yıllarından itibaren başlamışsa da "kelâm" ve "mü-tekellimîn" gibi tabirlerin Abbasî Halifesi Hârûnürreşîd zamanında (786-809) yaygınlaştığı anlaşılmaktadır. Bu ifade¬lerin kullanıldığı elde mevcut en eski kay¬naklar Câhiz'in (ö. 255/869) eserleridir.
Hz. Osman'ın şehid edilmesiyle başla¬yan ve Sıffîn Savaşı'ndan sonra hakem tayini meselesiyle devam eden siyasî olay¬ların müslümanlar arasında devlet baş¬kanlığı (hilâfet) konusunun itikadî yönü¬nü gündeme getirmesi, öte yandan ka¬der, irade, kebîre, iman ve küfür kavram¬larıyla ilgili tartışmaların ortaya çıkma¬sı, kelâmın doğuşuna tesir eden ilk grup¬ların oluşmasına zemin hazırlamıştır. $îa, Havâric, Kaderiyye, Cebriyye ve Mürcie olarak adlandırılan bu fırkalar daha son¬ra kendi aralarında çeşitli kollara ayrıl¬mışlardır. Emevîler döneminde kader konusunu gündeme getirerek insan hür¬riyetini savunan ilk kişilerin Ma'bed el-Cühenî ile Gaylân ed-Dımaşkî. cebir gö¬rüşünü destekleyenlerin Ca'd b. Dirhem ile Cehm b. Safvân olduğu, ilk i'tizâl hare¬ketini de Vâsıl b. Atâ ile Amr b. Ubeyd'İn başlattığı kabul edilir. Dönemin itikadı görüşleriyle merkezî bir konumda yer alan iki önemli şahsiyeti Hasan-ı Basrî ile Ebû Hanîfe'dir.
Bu gelişmeler, bazı araştırmacıların ke¬lâm İlminin yegâne kaynağı olarak ileri sürdükleri yabancı kültür kaynaklarıyla temas olayından çok önce başlamıştır. İs¬lâm coğrafyasının hızla genişlemesi so¬nucu diğer din ve medeniyetlerle müna¬sebetlerin artması, iç tartışmaların ya¬nında İslâm inancının korunması ve doğ¬ru olarak takdim edilmesi problemini de doğurmuştur. Özellikle İran ve Hint men¬şeli düalist düşüncelerle Emevîler döneminde başlayan ve iki asır kadar süren fikrî mücadele zarureti, tartışmaya da¬yalı bir kelâm ilminin kurulmasında di¬ğer Önemli bir etken olmuştur.
Emevîler devrinde Hâlid b. Yezîd b. Muâviye gibi kişilerin özel merakıyla fel¬sefî ilimlere karşı bir ilgi doğmuşsa da bu alanda yoğun bir çalışmadan bahset¬mek için Abbasîler dönemini beklemek gerekir. Emevî döneminden günümüze kadar ulaşan kelâm literatürü arasında Hasan-ı Basrî'nin Risale ü'I-kader'ı ile Vâsıl b. Atâ'nın Hutbetü Vâsıl b. cAtâ adlı risalesi sayılabilir.
3- Diğer İlimler,
a- Tarih. İslâm tarihçi¬liği Hz. Peygamber'in hayatı, tebliğ mü¬cadelesi ve savaşlarını konu alan siyer ve megâzî çalışmalarıyla başlamıştır. Bu ilme dair çalışmaların başlangıcını konuy¬la ilgili hadislerin bir araya toplanması teşkil etmektedir. Hz. Peygamber'in vefatından sonra onun hayatına dair bil¬gileri toplamayı kendilerine bir görev bi¬len bazı sahâbîler bunları sayfalara kay¬dediyorlardı. 38'de (658-59) doğan ve 93 (711-12) yılında vefat eden Hz. Ali'nin torunu Ali b. Hüseyin'in, "Biz Kur'an'-dan bir sûreyi öğrendiğimiz gibi Hz. Pey¬gamberin megâzîsini de öğrenirdik" [278] demesinden, bu dö¬nemde Hz. Ali evlâdının siyer konusuna büyük önem verdiği anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber'in amcazadesi Abdullah b. Abbas'ın (ö. 68/688) Resûlullah'ın nese¬bine ve siyerine dair bilgileri de yazdığı, ayrıca derslerinin bir kısmını megâzî öğ¬retmeye tahsis ettiği rivayet edilir. Di¬ğer taraftan Abdullah b. Amr b. Âs'm (ö. 65/685) meşhur eş-Şahîîetü'ş-şödıka'-sının bir kısmında Hz. Peygamber'in si¬yer ve megâzîsine dair bazı hadislerin yer aldığı bilinmektedir. Yine sahâbî Berâ b. Âzib'in (ö. 74/693) siyere dair çeşitli ko¬nuları içine alan rivayetlerinin (Buhârî bu rivayetlerin çoğunu eserine almıştır) yazılı metin halinde olması kuvvetle muhte¬meldir. Ensardan Sa'd b. Ubâde'nin to¬runu Şürahbil b. Saîd (ö. 123/740) aile¬sinin yolundan giderek megâzî sahasın¬da eser vermiştir. Bu alandaki çalışma¬lar, Emevîler devrinde büyük bir yoğun¬luk kazandı. Tabiîn tabakasından olan zamanın âlimleri siyer ve megâzî ilmini öğrenme uğrunda büyük gayret göster¬diler. Bir kısmı çatışmalarının büyük bö¬lümünü bu alana ayırarak tedvîn faali¬yetine başladılar. Bu dönemde yazılan ilk siyer sayfaları günümüze ulaşmamış¬tır. Ancak bugüne İntikal eden ilk eser¬lerin müellifleri bu sayfaları kaynak ola¬rak kullanmışlardır. Çalışmalarıyla siyer ve megâzî ilminin temellerini atan ve bu ilmin ana malzemesini hazırlayanlardan biri de Hz. Osman'ın oğlu Ebân'dır (ö. 105/723). Megâzîye dair hadisleri bir araya toplayan Ebân'ın megâzî hakkın¬da bir eseri bulunduğu bilinmektedir. [279] Hz. Peygamber'in hayatı ve savaşları konusundaki kitapları daha sonraki âlimler için önemli kaynak olan bir diğer âlim de Urve b. Zübeyr'dir (ö. 94/712). Aynı zamanda şair olan ve Arap şiirini, fıkıh, hadis ve sünneti çok iyi bi¬len Urve megâzî ve tarih ilminin ilkelerini tesbitte öncülük yapmıştır. Urve Emevî halifelerinin, emîrlerinin ve diğer âlim¬lerin megâzî konusunda başvurdukları bir otorite idi. Kendisine sorulan sorula¬rı yazılı veya sözlü olarak cevaplandırma¬sı megâzî sahasında onu eser vermeye teşvik etmiştir. Urve yalnız megâzî üze¬rinde değil râşid halifeler dönemine ait tarihî olaylarla da meşgul olmuştur. Ha¬life Abdülmelik b. Mervân, Hz. Peygam-ber'in gazvelerine dair çeşitli konuları yazılı olarak Urve'den sorar, o da kendi¬sine yazılı olarak cevap verirdi. Taberî, Urve'nin Abdülmelik'e verdiği cevapları kaydetmiştir. Bu sahanın diğer büyük bir ismi Vehb b. Münebbih'in megâzîye dair yazmış olduğu eserin bir bölümü zamanımıza ulaşmıştır. Emevîler devri siyer ve megâzî âlimlerinin belki de en büyüğü meşhur hadis âlimi Zührî'dir. Onun da bu alanda kitaplar yazdığı bi¬linmektedir. Siyer ve megâzî sahasının en tanınmış âlimlerinden olan İbh İshak, İbn Sa'd ve Vâkıdî gibi eserleri bugüne ulaşan şahsiyetlerin kendilerinden çok¬ça rivayette bulundukları Abdullah b. Ebû Bekir b. Hazm, Şa'bîve Âsim b. Ömer b. Katâde Emevîler devrinin önde gelen si¬yer âlimleridir. Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz Dımaşk'a davet ettiği Âsim b. Ömer b. Katâde'ye, kendisinden önceki Mervânî kolundan gelen bazı Emevî ha¬lifelerinin Hz. Peygamber'in megâzîsi ve ashabının menâkıbı ile meşgul olmak¬tan hoşlanmadıklarını söyledikten son¬ra Dımaşk Camii'nde halka megâzî an¬latmasını ve öğretmesini emretmiştir.
Emevîler döneminde tarihçilerin meş¬gul olduğu alanlardan biri de Câhiliye dönemi tarihidir. Bu konuda çalışanla¬rın başında, eserleri günümüze ulaşan Ubeyd b. Şeriyye el-Cürhümî ve Dağfel b. Hanzale ile kitapları kaybolan Ziyâd b. Ebîh ve Suhâr b. Abbas gelmektedir. Hz. Ömer tarafından divanı hazırlamak¬la görevlendirilen Akit b. Ebû Tâlib, Cü-beyr b. Mut'im ve Mahreme b. Nevfel üçlüsü de zamanın büyük nesep bilgin¬leri arasında yer alır.
Aynı dönemde umumi tarihle meşgul olarak dünyanın yaratılışı, geçmiş pey¬gamberler ve milletlerin tarihine dair eserler kaleme alan tarihçiler de yetiş¬miştir. Vehb b. Münebbih gibi çoğu Ehl-i kitaba mensupken ihtida etmiş olan bu kişiler Kur'ân-ı Kerîm'de yer alan es¬ki devirlere dair muhtasar bilgileri, ya-hudi - hıristiyan kültürüne ait geniş mal¬zeme birikimiyle açıklamış ve genişlet¬mişlerdir.
Bu devirde Emevî tarihçilerinin Eme¬vîler zamanında cereyan eden savaşlar ve diğer siyasî olaylarla ilgili kitap telifi¬ne başladıkları da görülmektedir. Câbir el-Cu'fî, Avâne b. Hakem ve Ebü Mihnef bu sahanın en meşhur simalarıdır.
Başta büyük fakih Yezîd b. Ebû Ha-bîb olmak üzere Mısır tarihçilerinin baş¬lattığı mahallî tarih araştırmalarının ilk yazılı örnekleri Emevîler zamanına ait¬tir. Yezîd'in ve yine Mısır'da yetişen Ebû Kabil Hay b. Hânînin Mısır tarihiyle ilgili risaleleri, daha sonraki dönemlerde ya¬şayan ve eserleri zamanımıza ulaşan Mı¬sır tarihçilerinin başlıca kaynakları ara¬sında yer almıştır.
b- Ulûmü'l-evâil. Felsefe başta olmak üzere astronomi, matematik, tıp ve kim¬ya gibi ilimlere ait eserlerin Arapça'ya çevrilmesi ve böylece yabancı ilim ve kül¬tür ürünlerinin İslâm toplumu içinde ya¬yılmaya başlaması da yine bu döneme rastlar. Tercüme hareketini ilk başlata¬nın Emevî hanedanından Hâlid b. Ye¬zîd olduğu ve ilk tercümelerin de astro¬nomi, kimya (simya) ve tıp alanlarına ait bulunduğu bilinmektedir. Hâlid, Mervân b. Hakem tarafından veliahtlıktan uzak¬laştırıldıktan sonra kendisini kimya araş¬tırmalarına vermiş, tıp ve astronomi ala¬nında bazı kitapların tercümesini sağla¬mıştır. Zengin bir kütüphaneye sahip ol¬duğu söylenen Hâüd'in Mısır'da yaşayan bazı bilginleri getirterek tercüme işini onlara yaptırdığı, ayrıca kendisinin de kimya ile ilgili bazı risaleler yazdığı riva¬yet edilmektedir. Emevî halifelerinin baş¬şehir Dımaşk'ta bir de rasathane inşa ettirdikleri tesbit edilmiştir [280]. Tıp ilmine dair eserlerin tercü¬me edilmesinde halifeler özel bir dikkat göstermişler, devrin meşhur doktorları halifelerin ve diğer devlet ricalinin özel doktorları olarak görev yapmışlardır. He¬men hepsi gayri müslim olan bu tabip¬ler tıp sahasında bazı eserleri Arapça'ya çevirmiş ve bazı risaleler telif etmişler¬dir. Mâserceveyh el-Basrî ile İskenderi¬ye okulu âlimlerinden Abdülmelik b. Eb-cer el-Kinânî Emevîler dönemi tabiple¬rinin en meşhurlarıdır. Diğer taraftan Halife Velîd b. Abdülmelik 88 (707) yı¬lında cüzzamlılar için bir hastahane in¬şa ettirmiş, körlere ve felçlilere yardım¬cı olmak üzere elemanlar görevlendir¬miştir. İslâm tıp tarihi için büyük önem taşıyan bu faaliyet İslâm dininin insana, özellikle insan hayatına verdiği değeri göstermesi bakımından da önemlidir.