Milattan önce 2. bin yılın sonuna doğru Doğu Akdeniz ve Batı Asya Mısır, Babil, Elam, Asur ve Anadolu'daki Hititleri kapsayan bir imparatorluk mozaiği halindeydi. Her krallık komşuları üzerinde fetih ve diplomasi yoluyla üstünlük kazanmaya uğraştığından sınırlar sürekli olarak değişti. Bununla beraber bronz yapımı için ihtiyaç duyulan kalay ve bakırı bölgeye ulaştıran yaşamsal ticaret yollarına savaşta ve barışta dokunulmadı.
Mısır ve Hitit'in savaşı: Kadeş Muharebesi
İhtilafların sıklıkla patlak verdiği konu, firavun Akhenaten'in hükümdarlığının ardından (bkz. MÖ 1350) Hititlilerin Mısır'dan aldığı Levant (günümüzde Suriye ve Lübnan) bölgesiydi. Firavun I. Seti ve oğlu II. Ramses Levant'ı geri almak için MÖ 13. yüzyılda savaşlara girdi. Ramses'in 67 yıllık hükümdarlığı (MÖ 1279 – 1213) Mısır için bir istikrar ve refah dönemiydi. Savaş, diplomasi ve stratejik evliliklerin birleşimi yoluyla Ramses Mısır etkisini Batı Asya'ya genişletmek istedi.
Ramses, Hitit kralı II. Muvattalis'le MÖ 1270'li yıllarda sonraları en ünlüsü Kadeş Muharebesi (MÖ y. 1274) olan bir dizi savaşa girdi. Ramses Kadeş'te zafer kazandığını iddia etmesine rağmen muharebenin sonuçsuz kaldığına ve Hititlilerin bölgede varlığını sürdürdüğüne inanılmaktadır.
Suriye'deki diğer savaşlardan sonra Ramses MÖ 1259'da değişik bir taktik denedi ve yeni Hitit kralı ve III. Hattuşili'yle öncü nitelikte bir barış antlaşması müzakere etti. Ramses ayrıca iki Hitit prensesiyle evlendi (toplam yedi karısı vardı). Antlaşmanın ardından Ramses Hitit hükümdarlarıyla Akat çivi yazısıyla kil tabletlere kaydedilen dostça bir iletişim kurdu.
Ramses ayrıca geniş çaplı bir anıtsal bina yapımı programına da girişti. Mısır'ın Nubya ile güney sınırında muhteşem Abu Simbel Tapınağını inşa ettirdi. Yukarı Mısır'daki Teb önemini korumakla beraber, yeni başkentini Aşağı Mısır'daki Per Ramescu'da kurdu. Teb'in batısında saray, mabeyn ve öğrenme merkezi olarak çok yönlü işlevi bulunan büyük ölüm tapınağını inşa ettirdi.
Günümüzde Orta Asur İmparatorluğu (MÖ 1350 – 1000) olarak adlandırılan Ashur MÖ 2. bin yılın sonunda yeniden güç kazandı. Smapshi Adad'ın MÖ 1782'de ölümünün ardından (bkz. MÖ 1850) Ashur önce Babil'in, ardından Mitanni'nin tabi devleti oldu. Ashur'un talihinin canlanması Mitanni hakimiyetinden kurtulan ve Kuzey Irak'ta bir krallık oluşturan I. Ashur-uballit'in (MÖ 1363-1328) hükümdarlığı döneminde başladı. Daha sonra yerine geçen I. Şalmaneser ve I. Tukulti-Ninurta Doğu Mitanni'yi ve 1225'ten 1216'ya kadar kısa bir süre Babil'in güneydoğusunu fethederek krallığın sınırlarını batıya doğru genişletti ve fetihlerle toprak kazanmaya devam etti. Ege'de Yunan anakarasındaki Miken saray krallıkları gelişmesini sürdürdü.
Deniz İnsanları, bronz çağının sonu
Batı Asya'ya yüzyıllarca hakim olmuş güçlerin bir çoğu MÖ 1250 ve 1050 arasında yağmalanmış ve bazıları bütünüyle ortadan kalkmıştı. Doğu Akdeniz bir çalkantı dönemine girdi. Birçok sahil yerleşim yeri, dönemin yazılı kaynaklarının kim oldukları hakkında pek bilgi vermediği, bilinmeyen işgalciler tarafından tahrip edildi. Hititler bu işgalcilere ilk boyun eğen devlet oldu ve başkentleri Hattuşaş MÖ 1200 civarında yağma edilmesinin ardından terk edildi. MÖ 1100'de Levant'taki Hitit toprakları yitirildi ve imparatorluk parçalandı.
Bu çatışmaların genel olarak Deniz İnsanları adıyla bilinen göçmen dalgaları tarafından başlatılmış olması olasıdır. Bu savaşçı halklar Sicilya, Sardinya, Yunanistan, Libya ve Anadolu dahil olmak üzere farklı bölgelerden geldi. Kökenleri ne olursa olsun, Doğu Akdeniz'de MÖ 1200 – 1100 yılları arasındaki hareketleri Kıbrıs, Mısır, Anadolu ile Levant'taki Kenan ve Suriye'ye saldırılara yol açtı.
Denizlerin ortasından savaş gemileriyle cüretle geldiler. Hiç kimse onlara karşı duramadı…II. Ramses'in Deniz İnsanlarına atıfta bulunan bir yazısından
Mısır Firavunu III. Ramses MÖ 1178'de Deniz İnsanlarını Aşağı Mısır'dan çıkarttı, ancak Levant'a yerleşmelerini engelleyemedi. Miken Krallıkları MÖ 1200 civarından iç zayıflıkların ve dış tehditlerin sonucu olan bir karışıklık dönemine girdi. Birçok Miken sarayının savunmaları güçlendirildi. Pilos kayıtları şehir sakinlerinin denizden saldırılardan korktuklarını göstermektedir. MÖ 1100'de Miken saraylarının çoğu yağmalanmış ve terk edilmişti. Bu durum yazının kullanımdan kalktığı ve Homeros çağına kadar tekrar kullanıma girmediği Yunanistan'ın Karanlık Çağı adı verilen dönemi başlattı.
Geç bronz çağında Avrupa'nın bazı bölümleri, adına ölüleri yakarak küllerini bazen zengin mezar eşyalarıyla birlikte küplerde saklama uygulamasından alan Tüp Tarlası Kültürünün hakimiyetine girdi. Bu kültür MÖ 1300'de Tuna Bölgesinde ortaya çıktı ve izleyen yüzyıllar boyunca İtalya ve Orta ve Doğu Avrupa'ya yayıldı. Demir teknolojisi MÖ 1200 ve 700 arasında Yunanistan'dan kuzeye doğru ilerleyerek merkezi Avrupa'ya yayıldı. Demir, alet ve silahlar hızla bronzun yerini aldı ve bronz çağının sonunu getirdi.
Mezo Amerika'da bölgenin ilk büyük uygarlığı Olmek Meksika'nın güney körfezi kıyılarındaki ovalarda ortaya çıkıyordu. Olmekler San Lorenzo gibi tören alanları kurdu, toprak yükseltiler üzerinde tapınak ve evler inşa etti ve başlık giymiş muazzam taş kafalar yonttu. Ayrıca uzun mesafeli ticaret yolları kurdular. Bu esnada, günümüzde Peru'nun bulunduğu bölgede Cerro Sechin gibi yerli kültürler belirmekteydi.
Mısır'da Üçüncü Ara Dönem, Fenikelilerin ortaya çıkışı
Batı Asya 2. bin yılın sonunda önemli değişimlere tanık oldu. Mısır Yeni Krallığı MÖ 1070'te sonra erdi ve Mısır, Üçüncü Ara Dönem adı verilen ve MÖ 747'ye kadar süren bir karışıklığa girdi. Tarihçiler firavunların gücünün birçok bölgenin yönetimini ele geçiren bir seçkin rahipler sınıfınca zayıflatıldığına inanır. Yeni Krallık firavunları tarafından kazanılmış tüm topraklar MÖ 1000'de yitirildi.
Mezopotamya'da Babilliler, Asurlular ve Elamitler arasında sürekli savaşlar vardı; bölge ayrıca batıdan Arami göçmenlerinin yıkıcı akınlarına maruz kaldı. Bu arada bölgede diğer güçler yükseliş halindeydi. Kendilerine Kenanlar adını veren Sami dili konuşan bir halk Levant'ta yüzyıllardır yerleşmiş ve çevre toprakları kontrol eden şehir devletlerinde yaşamaktaydı. Bu halk usta denizcileriyle uluslararası ticarette önemli bir rol oynadı.
Arvad, Biblos, Tire ve Sidon gibi Kenan liman şehirleri faaliyetlerini MÖ 1100'de genişletmekte ve Doğu Akdeniz boyunca ticaret mevzileri ve koloniler kurmaktaydı. Lübnan'dan sedir ağacı, cam ve fildişi eşya, maden özleri ve en önemlisi mollusca deniz kabuklusundan elde edilen pahalı mor bir boyanın ticaretini yaptılar. Bu lüks madde, bu halkın Yunanca mor anlamına gelen phoinix kelimesinden gelen daha tanıdık adlarıyla Fenikeliler olarak anılmasına yol açtı.
Shang yıkılıyor, Zhou hanedanlığı başlıyor
Çin'de MÖ 1027'de Zhoou kalı Wu, son Shang hükümdarı Di-Xin'i yendiğinde yeni bir haneden Shang hanedanının yerini aldı. Zhou hanedanı 700 yıl boyunca Çin'i yönetecekti. Bu uzun çağ genellikle iki döneme ayrılır. Batı ve Doğu Zhou. İlk dönem sırasında Zhou'nun başkenti Zongzhou'ydu.
Bu, bir refah ve kuvvetli merkezi kontrol dönemiydi. Zhou toprakları askeri sadakat karşılığında güvenilen soyluların idaresine verilen tımarlara bölündü. Çin geleneğinin Shang döneminde ortaya çıkan atalara tapma ve kehanet kemikleriyle geleceği tahmin etme gibi yönleri Zhou idaresinde de devam etti.
Japonya'da bu esnada, çömlekleri süsleyen sicim desenlerinden (jomon) adını alan Jomon kültürü sürdü. Jomon halkı zengi,n ve yerleşik olmasına rağmen hala avcı-toplayıcı niteliğini korumaktaydı.
Kuzey Hindistan'a göç ve Sanskritçe
Kuzey Hindistan'da MÖ 1500'den itibaren Orta Asya'dan küçük göçmen çoban grupları Ganj Havzasına göç etmekteydi. MÖ 1100'de bunların çoğunluğu yerleşmeye ve ürün ekmeye başlamıştı. Bu insanlar erken Hindistan kutsal yazılarının dili olan Sanskritçe konuşuyordu. Farsça ve neredeyse tüm Avrupa dilleriyle ilişkili bir Hint – Avrupa dili olan Sanskritçe Hindu ve Urdu gibi modern dillerin de selefidir.
Kalpteki tüm arzular kaybolduğunda, ölümlü o zaman ölümsüz olur…Krişna Yajur Veda
Veda adı verilen kutsal yazılar yüzyıllarca Sanskritçede sözlü olarak aktarıldı. Vedalar büyük ölçüde dini yazılar ve ilahiler olmasına rağmen, içerdikleri coğrafi bilgiler çiftçi ve çobanların Pencap'tan Ganj Havzasına zaman içinde yayılmasını tavsir etmekle kalmaz, aynı zamanda diğer gruplarla çatışmalar ve o dönemin yerel hayatı hakkında bilgiler de verir. Örneğin, toplumun varna veya kastlara bölünmesi ilk önce Rigveda'nın X. Kitabında ortaya çıkar ve Vedalar'da tasvir edilir. Ancak metinlerde bu sistemin soydan geçerek sürdürüldüğüne ilişkin bir bilgi yoktur.
Kronolojik özet
- MÖ y. 1300 – 1300 / Çiftçiler ve çobanlar Kuzey Hindistan'da Ganj Havzası boyunca yayılır
- MÖ y. 1300 / Tuna bölgesinde Urnfield kültürü ortaya çıkar
- MÖ 1279 / Mısır'da II. Ramses'in hükümdarlığının başlangıcı (MÖ 1213'e kadar)
- MÖ y. 1274 / Mısırlılar ve Hititler Kadeş Muharebesinde savaşır
- MÖ y. 1200 / Chavin kültürü Peru Andlarında başlar
- MÖ y. 1200 / Hitit başkenti Hattuşaş tahrip edilir
- MÖ y. 1200 / Olmek kültürü Meksika'da ortaya çıkar
- MÖ y. 1200 / Levant'taki şehirler Deniz İnsanları tarafından yağmalanır
- MÖ y. 1184 / Mısır'ın son büyük Firavunu III. Ramses'in hükümdarlığı (MÖ 1153'e kadar)
- MÖ y. 1180 / Hitit İmparatorluğu yıkılır
- MÖ y. 1150 / Miken savunmaları güçlendirilir, saldırı korkusu yaşanır
- MÖ y. 1100 / Miken dönemi sona erer ve Yunanistan'ın Karanlık Çağı başlar
- MÖ y. 1069 / Mısır'da Üçüncü Ara Dönemin başlaması
- MÖ 1027 / King Wu, Shang kralının hükümdarlık için Göklerin Yetkisini kaybettiğini iddia eder
- MÖ 1006 / David İbranilerinin (İsrailliler) olarak Saul'un yerine geçer
- MÖ y. 1000 / Fenikeliler Akdeniz'de koloniler ve limanlar inşa eder