kitap ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Dizgi - Baskı - Yayımlayan: Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel. Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. bunun aksi ayıptır. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: . Selanik'e gelecektir. Selanik'te mahalle arkadaşı. Ertesi gün. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. O günün gecesinde. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar. Mustafa Kemal. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse.Efendim. bize ders vermek için geliyor. Salona giriyorlar. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. Kemal. Mareşal'in bulunduğu salona giderken. diyor. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir. Paşalar. büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak. Benim eserim. Çünkü kendisi araziye yabancıdır. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. onu âdeta tahtie ediyorlar: . Hareket Ordusunda. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir. Doğuda Muş cephesinde. Bir kere M. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur. Arnavutluk harekâtında. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. sonra Askeri Rüştiye'de. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun. Atatürk. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Onun hareketini doğru bulmayanlar. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. Almanyalı Mareşal'in tenkidi. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil. Erkân-ı Harbiye Reisi.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. ''Bana yardım ediniz'' diyor.1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir.Canım. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır.Büyük âlim. holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor.'' (*) Đşte bu hatıra M. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. Onunla şakalaşmaları. bir hasbihal havasını vermektedir. kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir. Kemal'in kanaatine göre. ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek. Selanik'te hep beraber Sayfa 3
. fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. bu olur. bir davet alıyor. bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir. Manastır idadisinde.1. Mustafa Kemal. Đstanbul Harbiye mektebinde.kitap yazıdır. bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. Ancak. Arkadaşı Binbaşı M. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. Mareşal'in hakkı vardır. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. Bir de. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. O. bizzat Mustafa Kemal'dir. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. M. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor.bu sözlere şu cevabı veriyor: .1. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır. Mustafa Kemal. filozof. 11. diyorlar.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır.
5) diyor. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek. binbaşıyı kabul ediyorum. 3) Fikr-i taarruz. kaybetmeyiz.Seni düşünüyorum da.kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu.67.Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal.Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. 101 sahifedir.'' (S. Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s.. 1908'in kış aylarından bir gece. Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: . ben son limit olarak. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4
. Kitabın gayesi. düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü. Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. Harp. Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir. O zaman için. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. Bu çok adamların yerine.. tereddüt etmeden. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır. vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. şu cevabı vermiştir: . benim için yoktur. Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu. 78-101. Bugüne kadar yapılan inkılap. şaşırmayız. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır. benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman.Bundan sonra ne olacağını. En çok prova edilen oyunlar. Kitap.'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. kahkahasını bir türlü yenemeyen. s.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: .Sizler de göstereceğiniz değer. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. s. bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor. üst tarafını yaktıracağım. kroki ve resim yoktur. kendisine daima hatırlatırdı. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur. 2) Zâbitanın. çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir. bunu yapacağım. Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz. Ordu kumanda sicilleri için. Biz bunu yapabiliriz. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim.'' Arkadaşlarından biri.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: . Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar.. onun için. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer. ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor. S. 52. 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri. Harita.Evet inkılap yapacağız. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. 67-78. kâfi sayılmaz. Ben. Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. derhal soruyorlar: . Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. Mustafa Kemal. bu suale sarih cevap vermeden. Bu. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz.51.. Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. 10) Kitap. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım. S. Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . Fazlasını yapacağız. Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir. 17 . büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur.Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile .
Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. 32 sahifedir. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki. Prof. Meselâ: ''Đnsanlar. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. Nihayet onun. 11 Atatürk. okumuş. ''6'' bölüme ayrılmıştır. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M. Atatürk. Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür. insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. M. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. XX. (S.'' S. kuvve-i maneviye. Doğduğu. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır. Atatürk Sofya'da. Fenne. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. Fakat merak etme. Çünkü bu yazılar. Sıra ile satır satır. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir.Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır). ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. senenin mayısında okuyabildim. Kemal'' yazılıdır. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959
Sayfa 5
. Đçinde altı tane resim vardır. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. A. 17). Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Dr. Okuyucular. Ben de Nuri. yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir. Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber. Broşür.'' Bu küçük kitaplar. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir. ilme. Đlki M. ancak emelleri. Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M. şu meydana çıkıyor ki. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. O.
muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. 1330 tarihinde yazılmıştır. Ben. KEMAL
ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL
Bu kitap. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak.kitap
Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M. Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. . M. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. ''önümüzde. teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun. içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Bir ordunun. bizi utandırmak. birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. harbin.. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum.Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla. Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta.. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6
. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini.
. birini gece aldım. Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak.. Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla. Evet.Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret.. Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına. (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. pek acı bir hakikattir.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan. edemezdi. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. Sebep. dedi. alay kumandanının kendisi de bilmiyor... evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu.. adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor. beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim. zevahire rağmen o fırkaya... bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri.. 2. Fakat... istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor. Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra.. müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir.zevat oturuyordu. 4.kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor. Đşte iki emirname. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir.. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü. o kumanda etmiyordu. bu hiyanetle tevsim olunur..Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir... 6. Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle ... yine cevap yok! Sebep?! Sebep.. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği.. Biz hakem idik. dedi. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela. Sebep.. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı.rica edildi.. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir.... Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir. alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı. Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları.. vazifesinin cahilidir. fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı.. ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir. alayı gidiyordu... alay kumandanı. Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri.. Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir.. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. aldığı emrin manasını anlamamıştı. Bu emirleri gözden geçirdim. alayını takip Sayfa 7
.. Halbuki.. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik.. nereye ve ne için?! Bunu.. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu. . Bizden daha büyük hakemler de vardı. çünkü.'' Evet.. birini sabahleyin. Şimdi. Bir alay kumandanına. Devre-i Meşrutiyetin.. Sebep...'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu.hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 .. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.. hâlâ. Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır.. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki. Sukut-ı hayale uğranıldı. Ceplerini karıştırdı. 3. Niçin?! Çünkü.. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için.. 5.. Fakat. Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu.
'' Ve istirham etmiştik ki. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir... Bir gün.kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu.. O feryat... Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya. Đşte. Ben de. eser-i cinnet değildir. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. hacalete doğru bir gidişti. cahil. Yalnız. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Yok. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. felakete. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. bir gün. kardeşim. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil. işte. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak. o zaman. halin. muktedir. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı. ''bugün için teşebbüs.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin. kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar. evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. Filhakika. kolordularında. faal. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. riyadan muarradır. ''Harpte. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı. o gidişlerinin muhakkak felakete.. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi.. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına. vaziyetin. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. işte.. dedik.. Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi. Sayfa 8
. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı. Mesela.. Ve en nihayet. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı... Biz. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam. ancak. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında. müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. Bir gün. kılıcını çekip. Ve demiştik ki. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda..'' Sonra ne olduğu sizce malumdur. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi. senin yaralandığın bir muharebede.. Fakat merak etme. Yok.. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. kezalik.. burada.'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı. sulh ve asayişte.'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur..düşmana hibe edilmiştir. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti. O halde. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu.. Ne garip halet-i ruhiyedir.. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının.. Alayın topçu ateşi altında. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım.'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu. Nuri.
Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. şanlı. bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. mekteb-i asli. . Genç mülâzım. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir.'' ''Bir zâbit. zâbit nedir? sual-i zımnisine. . Evvela. hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. Bununla muarefe peyda ettik. pekâlâ okunabiliyordu.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. muharebede yağan mermi yağmuru. bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. -3Sayfa 9
. senin kaziyyeni berakis yaparak. Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. burada hitam bulan mukaddemeni. asıl ruh-ı sanatını. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. mefkûr netayiç vermez. makamının ehli bölük kumandanları. mün fail olmuştur. alay. son safhalarında olsun.Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine.. ben. Çünki bence. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit. Bu iddianda ne kadar haklısın. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir. Bence. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır. intisabettiği bölüğün efradı önünde. bir takıma! Ve sonra. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname. Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup.bir mülâzım bindi. sanatı namına. Halbuki.kitap .Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında. ancak bu suretle.. senin. bence. başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu. ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. ancak her vakit emin. asıl. iddia ederim. ürkenlerdeh daha az ıslatır. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. makamının ehli tabur. hakiki feyiz verebilecek.Kitabının 24'üncü sayfasında.Talimnamelerin. Derne'de. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir. kumandan olmaya hazırlanacaktır. diyeceğim. Mesut tesadüfle.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. ona.. birkaç satır daha ilave ederek. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. o yağmurdan ürkmeyenleri. Filhakika. o kahraman arkadaşlar. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. Tobruk'ta. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. Ve fakat. mektep sıralarında. mülâzım'ın gözlerinde. milletin evlatları bir sürü gibi değil. ancak -o dediğin. kıtaattır. o. asl'olan! Bunlar. talim-i sanat edecek. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. Balkan muharebesinin de.Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman. ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. . Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit. Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak.. Ve fakat. biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim. -2. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. Hatta. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder. Ordu mekteb-i amelisi.. orada. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim. Humus'ta. genç mülazımın. Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. bana. Çünki. kumandan olacaktır. Bingazi'de. ''Muktazay-ı namus'' budur.
bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan. -5Đnisiyatif Nuri. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. bin yeis. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. Amiral Togo'larda. Ve böyle olduktan sonradır ki. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. fikirleri.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. hariçten. ''Bin keder. o zaman.. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri.. Sayfa 10
. Musa. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi. Bu ise. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. sizden de haber istemem!'' diye yazan. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . onlarda bir ruh.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. matlup şekle tahavvüle müstaittir.. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. Hülâsa. elbette yerinde durmak için değil. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. ancak. emelleri. Napolyon. Zâbit. Eğer. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi. Bu ruh-ı taarruz. Bu ruh-ı taarruz. Fakat binefsihi olmak şartiyle!. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. Derhal (Đnisiyatif)in. Đsa. hiçbir netice hasıl olamaz!. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde. gaye-i hayalinin. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. Ruh'ı taarruzundan sonra. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. bizim seciyemize. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. Sasebu limanından harbe çıkarken. bir emel. 1904 senesinde. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. Şimdi. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. ancak. Bu kalkış. ancak. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. kalb. Bu ruh-ı taarruz. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür.
beklemekten iyidir. Harekâtı. Hatta. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. meraktan çıkarız. bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor.her şeye rağmen . insanı sanatkâr yaptığına.. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder.sair yerlerde olduğu gibi . muharebe ihtimali mevcuttur. hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11
. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. nasıl gitmek. Düşmanla temas vukuunda da. bunun eczası. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar. bunu yapmaktan geri durmayalım. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun. görülecek iş için adım başında emre. fikirleri. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur. alâmeratibihim. Büyük. kurunuvustadan numune .. bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur. iyi idare edilmiş görüyoruz. neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. hayat-ı umumiyeleri. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar. bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. kezalik. Đşte. yapabileceğine kaani'olmak. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir. Đtalya muharebesinde. Filhakika. O halde. Mesela. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. ilk temas eden. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel. bir kıtanın en büyük kumandanı değildir. tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz.fikirlerini. . Tarih dahi diyor ki ordular. elbette gaflet olur. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da. onu uzaktan karşılamak ahsendir. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. top. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar. bu bilgilerin. adet. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler.'' Talimnamelerimizin. bilakis ifratından endişenâk idiler. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır.kitap Hakikaten talimnamelerimiz. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz.Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük. mafevkler. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat. güzel bir yürüyüş emri veriyor. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. Fakat.numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi. Filhakika. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. son safhasına kadar. bu hassanın fıkdanından değil. bir huruçları haber alınır alınmaz. serbesti-i hareketleri ezilmemiş.Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet. kuvvetini anlar. cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır.. Yoksa. cüzütam kumandanı. gürbüz. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi. felakettir. Denilebilir ki . Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. tüfek. Fakat ileri gitmek. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda.
O vasıta-i tahrik. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. dimağda. Ve nokta-i tatbiki. Görülüyor ki. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. henüz o makama geçmek için. kuvveimaneviye. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. her fert. her parçasını harekete getiren vasıta. zabit. Son asır ordularını teşkil eden efrat. ki bu hususta kolordulara. Harbde. Halbuki kumandan. her uzviyeti. ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. o da. zabitlerinde. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. Kendiliğinden hareket hassasiyle. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12
. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki. Malumdur ki bir orduyu terkibeden. sinni. Fakat. -6Bizim. Ve tutulmalıdır. Daha düne kadar. taş. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. büyük. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması. madun. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. Amir. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir. kalpte aranır. Vakıa. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. zihayat bir makinenin. orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. hududu lazime dahilinde olanıdır. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. yapılacak talimlerin gayesini. Fakat.kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor.. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. madun yoktur. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek. Her hareketin. buharla müteharrik motorlar değildir. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. Fakat. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur.. Bu sebeple bugünkü mafevkler. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. alelûmum. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Bu makineyi işleten. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. canlı uzuvları. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir. parçalarıdır.
benim de kuvvetimi idare eder. Mümtaz'lar. Düşmanı takibe devam ediyorlar. Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. garp cihetine bir tabur. notlarıma bakıyor ve orada. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı. Đki kişimiz mecruh oldu. Beraase kolu.'' ''Düşman. topçu taburu. Berveçhiâti bir kaç satırı. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Ethem yaralandılar. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır. Topçusu yol üzerindedir. Fehmi'ler. Kıtamız karıştı. bu saydığım imzalar üstünde. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. Ben. Đsmail Hakkı'lar.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim. Dirse kolu. Şevket'ler. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. Çıkamadı. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Bugün. Şimdi de.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. üzerimize ateş açtı.. el ile imla olunuyor. Rusuhi'ler. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Saffet'ler. Suse müfrezeleri. ikinci tabur. şark cihetine bir bölük çıkardı.. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim. Ubeydat kolu. Đstihkâmet. bu yazılarımız. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. Rabat. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Hacı Emin. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. Onlar da ilerliyorlar.'' ''Askerî. Halim'ler. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim. mitralyöz bölükleri. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Ahmet Hamdi'ler.kitap semasında pervazile başlar. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz. takrirler buluyorum. Fuat'lar ve bunların arkadaşları. Hüseyin'ler.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13
.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Düşman ricate mecbur edilmiştir.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. Ali'ler. Tümsekit.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Nurettin. Kasım. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. Ve bunların başlarında. O. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim. Rusuhi. Hase kolu. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim. Bunlardan bazılarının. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. birinci tabur. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Ailet-i Mensur kolu. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır. yanımda Remzi Efendi vardır. bazı cümlelerini. Reşit'ler. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. Nurettin'ler. Eşref'ler. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar. istihkar-ı hayat. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. ''Hacı Emin'ler. istihkâmlara çekildi. Seyit Abdullah sırtlarına. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Ölürsem. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. Fakat.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. her kabileden mürekkeptir. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm.
Paris ataşemiliteri. Libya'da. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne. Mustafa Kemal'in sezişi. Arnavutluk'ta. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. hürriyet kahramanlarından. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. kesin bir kararla. inanı. Fakat Mustafa Kemal'e. benlikleri sürgünler. realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi. Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. On Đki Ada'da. ''Sehl-i mümteni''in. satirik.. Kitap. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. . Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. esefle söyleyeyim ki okumadım. Uyandırdığı ilgi. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. şüphesiz ki. Berlin'e ataşemiliter giden. KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. hiç değişmez.kitap M. belki de en ufağı. Baş hürriyet yiğidi tanılan. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey.. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik.. Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan. Bulgaristan'da. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir. ''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14
. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. böylece. köklü ders konuları vardır. mağlup orduyu. çok büyük değerdedir. güveni. Makedonya'da. kavrayışı. hürriyet kahramanlarından. yorumlanmalıdır. Fakat taşıdığı mana bakımından. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. ihtilaller. Onun. Bu değer. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. 1908-1909 tarihi. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. . 1913-1914 tarihi de. elejiyak. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. mesleksever genç subayın. yenileşmiş bulunsa dahi. milletseverlik. eleştirilmeli. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. kültürü. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. olanca lirik. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını.. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor.
.. daha Kolağalığından beri.. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. Tenkitler de. bence. meslek sanatının. en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl. Muş. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. sanatı namına. meziyetleri sayılmakla kalmıyor.. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. insanların maddece değil. . hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. Sakarya. subayın ere. Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde.altı fasıl sığdırabilmek. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir.. Mustafa Kemal gibi. alay vs.. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15
. esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları. hiç vakit geçirilmeksizin.. fedakârlık duygularını. hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup.. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle. şükran borcudur. Cesareti. Herhalde. sonraları Çanakkale. -bir tek sahifede başlayıp biten. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. Namık Kemalvari olan. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir. hatta bunun son satırlarında. kahramanlığı şuurlu bilgili.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır. dertlerini bilmek. Bu fasıl Mustafa Kemal'in. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek.. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. fennin. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. kimseye baş eğmez bir adam. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. ordu mektebinde. Bitlis. öylesine yüreği kanayarak haykırış. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor. Rapor. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. Fakat takdir edilerek değil. doğrusu. görüşteki doğruluk. şu bu kayıtlar konmaksızın.. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek. Eli palalı. . hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. gene büyüklükler kaynağı olur. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. kendi tarzında.. Mustafa Kemal. ''Ordu mekteb-i amelisi. Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. ancak bu suretle makamının ehli tabur. halin. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. Tasviri. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. kumandada. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık. fedakârlık ve kahramanlık gibi. bir genç kolağası şöyle dursun. Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını. mukavemeti. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır.. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır. gayeye dayanır istiyor. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek. . rütbesindeki küçüklüğe bakmadan. öylesine isabetli kestirip atış. Halbuki. bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak. mertlik haslatlarını. Nuri Conker'in: ''Bir zabit. durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun. itaatta. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. O'nun. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek. atı önde. emirde. ancak. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur. Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. öylesine halis uyarış. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek.
o mütâreke içindeki şaşkınlık. hareketini ağırlaştırırız. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor. Birinci Cihan Savaşı. ''Muharebede yağan mermi yağmuru. kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür.. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce.. Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest. Onun manasını beynine hakketmelidir. bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. onu uzaktan karşılamak yeğdir. Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu... isyan gözü ile bakması. bütün insanlık için. Ve bilinmelidir ki. Ve böyle olduktan sonradır ki. Milli Misak. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor. şanlı şerefli insanlar olarak şana. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını... Sayfa 16
. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. yabancı baskısına uyarak. Çerkez Ethem ihaneti. .. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir.. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür.'' ''.Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. yerden göğe kadar hakkı vardır. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi.. bence bütün okul kitaplarına alınacak. en iftihar duyurucudur. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor. Eğer bizim seciyemize. Erzurum. .. Hasbihal'in. Sakarya. bir emel. fikre. iç vilayetler ayaklanmaları. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. matluk şekle tahavvüle müstaittir. Fakat binefsihî olmak şartıyla. . Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. yerinde durmak için değil. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin. milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz. yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke. Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için. kazandığı zaferle. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir.kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. o mütâreke.. Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti. milli ayaklanma. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin. belkemiği saydığım üçüncü faslı. makbul derecesinin ölçüsünü. Sıvas Kongreleri.. gerekirse biraz geriye çekiliriz... ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar.. elbette. hareket serbestliğinin ezilmemesine. Bu kalkış. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin.. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması. ona. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş.
O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul. Bununla beraber. gün gibi açık gösteriyor. Đnebolu'ya geçerken. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra. yıllar yılı. işte. Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. Dediğim gibi. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri. Başvurduklarım arasında yalnız. Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. Đşte. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. ya doğrudan doğruya. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. Mustafa Kemal'in. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. izzetinefsini hiç incitmeden. kimsenin dikkatini çekmedi. Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. kalpte arıyor. Ümit vapuru. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. kültürlü. dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17
. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor. her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay. milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat. Geriye kalanı da. Hatta tehâlük gösterdiler. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. bu konuda keyfiyeti kemiyete. ondan ilk bahseden ben oldum. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. Nihayet. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. Daha sonra da. . Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!. Yanılmıyorsam. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine.. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini.. kavrayışlı. . çuval aranıp taranmak.. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir. Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''.kitap kuvvetini anlar. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası. Hâsılı. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. görülecek iş için adım başında bir emre.
''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18
. Onun üslubundaki ağır. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı. o üzerine aldı. asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır. Bahtiyarım ki. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz.. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL
Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır. . Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum. Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir. Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini. mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim.. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti... ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil. ''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini. teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı.. Mesela. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum. Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. .Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. içinde yaşadığımız yurt. demiştik''. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde. M. Okurları. Bizim yolumuzu çizen.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar..1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim. Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I . vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''. Çünkü bu çapı küçük. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. şüphe yok ki.
Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra.. pek acı bir hakikattir.. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra. bizi utandırmak. Sukut-ı hayale uğranıldı. zamanı gelince. Biz hakemdik. 5.. Orduda talim ve terbiye... 4. Sayfa 19
. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım. 3. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir. Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun. ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. 6. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik..Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret. neticesi emir ve kumandada.. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur... tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak. müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri.. Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. Vazifesinin cahilidir. ... Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir..Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla.. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek.. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise. ordunun ataletine.Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın... kıymetsiz kalmasına. münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir. 2. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı....'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da..'' Evet. Meşrutiyet devresinin. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu.. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri.. Bizden daha büyük hakemler de vardı. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım.. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. sen on yıllık askerlik hayatının.. her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir.. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun..kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki. Selanik'te. istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor. Binaenaleyh. binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu. şüphesiz. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. serapta su aramak gibidir... harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli.. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1. adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak.
numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum. bir gün..'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok..rica edildi. çünkü..'' Sonra. beyan etmek isterim ki. Biz.. Đkincisi. faal.. Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken... Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte.. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. Sebep. nereye gidiliyordu? Bu gidiş. ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. hacalete doğru bir gidişti. vatanım Selanik ve orada anam...'' Bu emirleri gözden geçirdim. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır. dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar. Niçin.. ''Birini gece aldım. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete. bütün akraba ve taallûkatım. Yalnız. O feryad cinnet eseri değildi. Filhakika. Fakat. O halde. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek.. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu. -sormak yetkisini haiz zat tarafından.. Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. elbette felakete. gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil. alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu. Halbuki. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor. Çünkü. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. edemezdi... mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi. o kumanda etmiyor. beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim.. Evet. Ceplerini karıştırdı. ''Đşte. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir. Bir gün. Sebep.. Ve.. kudretli... Yok.kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan.. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında..düşmana hibe edilmiştir. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak. iki emirname!'' dedi.'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir. ''Şimdi'' dedi. işittim ki... Sebep. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi. kardeşim.... Alay Komutanı. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil. teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler. tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. birincisinin hükmünü iskat ediyordu. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi. birini sabahleyin. Sayfa 20
. Tümen komutanı. yine cevap yok! Sebep?!. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi. nereye ve niçin? Bunu.. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken. o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik.'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin.'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. Sebep.'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. alayı gidiyordu.'' Yok. görünüşe rağmen o tümene. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur. ne olduğu sizce malumdur. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. aldığı emrin manasını anlamamıştı. Bir Alay Komutanı'na.. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı.
milletin evlatları bir sürü gibi değil. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. ve daha sonra yayılması. Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. v. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. senin kaziyeni ber-aks ederek. ben. ve bunun için avcı hattının önünde değil. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. Bu iddianda ne kadar haklısın.Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. Önce. o zaman. Çünkü. II Sayfa 21
.. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim. Bence asıl. komşu kıt'alarla irtibatı sevk. komutan olacaktır. Ordu mekteb-i amelisi. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta.. Bu cesaretin hayranıyım.. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o. şanlı. bir Takıma!..'' Yüzbaşının. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. ancak bu suretle. .. intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir. komutanları yetiştirmek sayesinde. iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık.. halin. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim. Bununla tanıştık. vaziyetin. Bir gün sonra. bir Bölüğe!. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez. mektep sıralarında..''Harpte. alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı.. . kılıcını çekip. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır. Mes'ut tesadüfle. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. maksada ve araziye uygun olarak açılması. senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi.. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. alayın topçu ateşi altında. alay.. bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu.s. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte.. . genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder. Bunlar. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım. perişan olmasını da önleyemedi. orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. Hatta.Ne garip ruh haletidir. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı. san'atının asıl ruhunu. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı.... idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım. Ben de. ve ancak. fakat.kitap . subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır. bana gücenmişti. kıt'alardır. makamının ehli bölük komutanları. yâni karakter. mermilerini istihkar ederek. asl olan.. Fakat. senin burada son bulan başlangıcını. pala yerine dürbün bulundurulsaydı. ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu. Genç teğmen. Ve fakat. Bence. makamının ehli tabur. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır. Fakat merak etme. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka. Girit'ten. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda. atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini.
Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür.. elbette. maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit. Hülasa.. matlûp şekle tahavvüle müstaittir. Halbuki. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor.Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru. Bu kalkış.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek. Eğer bizim seciyemize. bir emel.. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse.'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22
. Fakat binefsihî olmak şartıyla!.metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. Đsa.'' ''Zabit. mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. kalp. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. hiçbir netice hasıl olamaz!. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum. Şimdi. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. o yağmurdan ürkmeyenleri. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz.. fikirleri. emelleri. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. ve böyle olduktan sonradır ki. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. ancak gaye-i hayalinin. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. yerinde durmak için değil. . Hunus'ta.kitap . insanları istediği gibi kullanan kuvvet. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. Napoleon. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. ancak. ancak. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. Şüphe yok ki. Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil.. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek. Bingazi'de. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. Ve bilinmelidir ki.. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için.'' ''Bir zâbit. -o dediğin.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar.'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir.'' Mukteza-yi namus budur. Zâbit. Ve filhakika böyle olmasaydı. Bu ise. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi. . sanatı nâmına. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. Musa. Derne'de.
emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada. talimnamelerimiz. fikirleri. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. felakettir. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir. fakat her şeye rağmen ileri. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen.. elbette gaflet olur. bir yeis.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi. Bu taarruz ruhu.fikirlerini. hüküm verebilecek miyiz ki. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. hareket serbestlikleri ezilmemiş. 1904 yılında: ''Bin keder. onu uzaktan karşılamak yeğdir. yapacağı iş tayin ediliyor. Đşte bu sebepledir ki. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. O halde. bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir. Cenab-ı Hakkın emeli. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa.. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23
. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir. yapacağına kani olmak. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz. Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. muharebe ihtimali vardır. emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir. .'' Hakikaten. gürbüz. Hatta. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır.'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. bir çıkışları haber alınır alınmaz. Büyük. Đşte bu. bir askeri kıt'anın. O halde. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir. ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür. Fakat. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor.kitap getirecek milletin. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Bu taarruz ruhu. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. Uç kumandanı. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir.. Bu taarruz ruhu. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik..
matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir. Görülüyor ki. O tahrik vasıtası. her parçasını harekete getiren vasıta. gereken haddi aşmamış olanıdır. Görülüyor ki. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler.kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz. parçalarıdır. ileri veya geri harekette nereden gitmek. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. yaşar bir makinenin canlı uzuvları. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. her uzvunu. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da. subaylarında. Âmir. isabetle gösterilmiş olsun. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır.. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür.. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı. nasıl gitmek. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir.. kuvvetini anlar.. Fakat büyük. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24
. ordular. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. meraktan çıkarız. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi. buharla müteharrik motorlar değildir. maiyet yok. Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu. beklemekten iyidir. top. Bu makineyi işleten. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!. üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. bir orduyu terkip eden. Filhakika. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet. demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. görülecek iş için adım başında bir emre. Arzusu olan da. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki.. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. üstler bu hassanın yokluğundan değil. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. umumiyetle her fert. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez. Denilebilir ki.'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır. Son asır ordularını teşkil eden efrat. mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. Bu sebepledir ki. kalpte aranır. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. Bunların her biri. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer. erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü. Tarih dahi diyor ki. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. bu hususta Kolordulara. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. sayı. tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş. Yoksa.. tüfek. Fakat ileri gitmek. bunun eczası. Malumdur ki. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse.
Mitralyöz Bölükleri. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz. Hamdiler.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı.'' ''Düşman. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Đki kişimiz yaralandı. subay. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır. Rüsuhî.. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek. Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. Aliler. Aile-i Mansur kolu. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum. Ahmetler.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Đsmail Hakkılar. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Fakat. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. Ben. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. Reşitler.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Rüsuhîler. Eşrefler. istihkamlara çekildi. Ubeydat kolu. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır. Halbuki komutan. Hase kolu. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Đkinci Tabur. Bunun üzerine düşman taburu geriye. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. her kabileden mürekkeptir. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık. Nurettin. Kıt'amız. Nurettinler. Kasım. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir. Beraasa kolu.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. takrirler buluyorum. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri. Halimler. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. Fehmiler. Mümtazlar. Suse Müfrezeleri. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. VI Bizim. Hacı Emin.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Saffetler. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur. yapılacak talimlerin gayesini. Birinci Tabur. Bugün. Topçusu yol üzerindedir. Fakat. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o. bu yazılarımız. ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım. er yetiştirmekte takip olunacak esasların. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. itiraf olunmalıdır ki. Şark cihetine bir bölük çakırdı. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim. Onlar da ilerliyorlar. Ethem yaralandılar. Aşağıdaki birkaç satırı. Topçu Taburu. (Mecmuu zaten iki idi). Ehemmiyete değer bir şey yoktur.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. Temessükiyet.'' Askeri. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. Rabat. Fuatlar ve bunların arkadaşları.'' ''Mitralyözün ilerisinde. el ile imla olunuyor. Hüseyinler. Çıkamadı. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25
. Dirse kolu.
Benim de kuvvetimi idare eder. Dr.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim.'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim.'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof. Ölürsem. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof. yanımda Remzi Efendi vardır. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S. Dr. Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof. 500 metreye kadar yaklaştım. Dr. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. Saat 10. Dr. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26
. Đ. Niyazi Berkes c Batıcılık. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim. Dr. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı. Düşman ricata mecbur edilmiştir.
Dr. Dr.II c Đslamcılık Cereyanı .I c Đslamcılık Cereyanı . Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı . Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof. 19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan
Sayfa 27
.III M. Dr. Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof.kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof.