Bir günün 24'te birine eşit zaman birimi ve bu zamanı ölçmek için kullanılan alete verilen addır. Ayrıca sayaçlara da halk ağzında «saat» denir.
Elektrik saati, su saati vb. gibi Zaman biriminde 1 saat 60 dakikaya, 1 dakika 60 saniyeye bölünür. Gün, gece yarısından başlar. Zamanı bilmek için bir ölçme aracı olarak kullanılan saatin ancak 500 yıllık bir geçmişi vardır. Daha önceleri insanlar zamanı ölçmek için çeşitli araçlardan yararlanırlardı. Bunlardan ilki, «güneş saati» idi. Zamanı en tabii ve en doğru olarak ölçen bu araç, Eski Mısır'da, Mezopotamya'da kullanılırdı.
Daha sonraları yağışlı ve kapalı havalarda da iş gördüğü için «kum saati» nden yararlanıldı. M.Ö. 3000 yıllarında Çinliler'in kullandığı bu saat pusula gibi ticaret yoluyla Kaldeliler'e geçti, Filistin'e, Mısır'a oradan da Eski Yunanistan'a, Roma'ya yayıldı. Kum yerine, suyun akması esası üzerine kurulmuş olan «su saati», 2000 yıl kadar önce Babil'de kullanılıyordu. Bu saati daha sonra Mısırlılar çok geliştirdiler. İskenderiye'deki saatçiler o çağlarda dünyanın hemen her yerine su saati satarlardı.
Araplar'ın pek süslü şekilde yaptıkları «tokmaklı saati» Avrupalılar 13. yüzyılda öğrendiler. Salahaddin Eyyubi'nin Alman İmparatoru Friederich 11 'ye böyle bir saat hediye ettiği bilinir. Zemberekle, dişlilerle işleyen tokmaklı saatler Avrupa'da kısa zamanda yayıldı. Londra'da Westminster Kulesi’ndeki ii tokmaklı saat 1306'da çalışmaya başladı. Yalnız, bugünkü saatlerin ilki sayılabilecek olan tam zemberekli saatler ancak Fransa’da 1472'de yapıldı. İlk zemberekli cep saati de, 1500 yılına doğru M. Henlein adında Nürnberglİ bir Alman saatçi yaptı. Ondan sonra zemberek, dişliler daha geliştirilip inceltilerek, saat tekniği gittikçe ilerledi.
Yalnız saatlerdeki şaşmaz hareketi sağlamak «rakkas» (sarkaç) ın bulunmasından sonra mümkün oldu. Christian Gühens adında Hollandalı bir saatçi, 16. yüzyılda rakkastan yararlanarak ilk defa zamanı doğru gösteren, akrep ve yelkovanı ölçülü çalışan bir saat yaptı. O tarihten sonra saatçilik, önemli bir sanat ve endüstri kolu olarak gelişti. Bugün saatçiliğin en gelişmiş olduğu ülke İsviçre'dir. 15. yüzyıldan beri saatçilik bu ülkenin ulusal endüstrisidir.
İngiltere, Fransa, Belçika, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya'da saat endüstrisi oldukça ileridir. Yakın zamanlara kadar fabrikalarda elle yapılan saatler, günümüzde, hazır parçaları monte etmek suretiyle asıl fabrikaların bulunduğu ülkelerin dışında da yapılmaktadır. Günümüzde «saat ayarı», Londra yakınındaki Greenwich rasathanesinden verilen saat ayarı esasına göre yapılır. 1880'de kabul edilen esasa göre Greenwich rasathanesi başlangıç sayılmak üzere dünya 24 «saat meridyeni» (saat dilimi) ne ayrılır. Birbirinden 15'er derece aralıklı olan meridyenlerin arası l'er saattir.
Bugün dünyanın hemen hemen her yerinde Greenwich «ortalama saati» kullanılır. Bu saat başka ayarlarla karıştırılmaması için uluslararası «G.M.T.» (Geenwich mean time = Ortalama Grenwich saati) işaretiyle gösterilir. Ancak, her değişik saat meridyeni içinde kalan ülkeler Greenvvich'e göre kendi saatlerini ayarlarlar. Ülkemiz saati Greenvvich'e göre 2 saat ileridir. Yalnız bu İzmit şehri yakınından geçen saat meridyenine göre böyledir. Gerçekte ülkemizin doğu ve batı noktaları arasında 1 saate yakın bir zaman farkı vardır. Ancak, yurtta saat birliğini sağlamak için bütün Türkiye'de aynı saat ayarı kullanılır. Yüzölçümü büyük olan ülkeler bu farkı belirtirler. Nitekim Amerika'nın, Rusya'nın çeşitli saat bölgeleri vardır.
Mekanik saat
Mekanik saatte, dişlileri çeviren kuvvet, bir ağırlık veya yaydan, zemberekten temin edilir. Zemberek büyük dişli çarkı, bu da pinyon dişliyi çevirir. Pinyon dişlinin şaftı ikinci dişli çarka bağlıdır. İkinci çark yine bir pinyon dişliyi çevirir. Bu şekilde seri halde dişli çark-pinyon düzeni eşapman (kaçırma) çatalına kadar ulaşır. Eşapman çatalı dişlilerin daima ileri dönüşünü ve sarkaç veya balans ağırlığına darbeler halinde hareket vererek eşit aralıklarla salınımını sağlar.
Saatin sayma düzeni, eşapman çatalı ve buna bağlı sarkaçtır. Dişlilerin dönüş hızı eşapman çatalının müsaadesine bağlıdır. Eşapman çatalının salınım süresini ise sarkaç boyu veya balans ağırlık yayının boyu etkiler. Sürtünme kayıplarını azaltmak için, çark şaftlarının iki ucu elmas taşlarla yataklanır. Çarklardan bir kısmının görevi de ses çıkarma düzenini çalıştırmaktır.
Elektrikli saatler
İlk elektrikli saat 1840 senesinde İngiliz saatçı Barwise ve Skoç A. Bain tarafından yapılmıştır. Pille çalışan saatler, İkinci Dünya Savaşı esnasında Almanlar tarafından geliştirildi. İlk elektrikli saatler mekanik yapıya sahipti. Ağırlık veya sarkaçın görevini elektrik akımının doğurduğu manyetik alan yapmaktaydı. 1950 senesinde İsveç’te, saniyede 300 defa titreşen manyetik bobinli çatalın, balans tekerinin yerini alması ile sürtünme kayıpları bir miktar ortadan kaldırıldığı için hassasiyet artmıştır.
Çatal titreşimini sabit tutmak için transistör devresiyle kontrol edilen bir bobin devresi vardır. Bobine elektrik akımı transistör devresiyle açılıp kapandığı için zaman kaybı yoktur. Bobin enerjilendikçe çatalı titreştirir. Çatalın her titreşimi indeks dişlisinin dönmesine sebep olur. İndeks dişlisi 300 diş ihtiva ettiği için, saniyede bir tur atar. Bu tip saatler uydularda ve uzay araçlarında kullanılır.
Elektronik kuartz saatler
Mikro elektronikteki ilerlemeler, kuartz saatin yapılmasına imkan sağlamıştır. İki türlü kuartz saat vardır. Birinci türde, kuartz asilatör, alternatif akım üretir. Bu akım bir motoru tahrik eder. İkinci türde ise, hareketli hiçbir kısım yoktur. Bu türde kuartz yine asilatör olarak çalışır. Fakat bu asilatör frekansı yüksek olup, elektronik devreleri sürer. Saat sıvı kristal veya ışık veren diyod (LED) göstergeden okunur. Kuartz saatler, çok az enerjiyle çalışırlar. Titreşim, kristal ile kontrol edildiğinden hassasiyet binler mertebesinde artmıştır. Güneş enerjisini depo ederek çalışan kuartz saatler yapılmıştır. Bu saatlerde hata, senede bir dakikayı geçmez.
Sözlükte "saat" ne demek?
1. Bir günlük sürenin yirmi dörtte birine eşit zaman parçası; bayağı yürüyüşle bir saatte alınan yol.
2. Vakit, zaman; günün hangi saati olduğunu gösteren aygıt.
3. Bir işin yapıldığı belirli zaman; sayaç.
Cümle içinde kullanımı
O saatte orada kimse bulunmaz.
Oyuncular meyus olmayarak gene saati geldiği vakit perdelerini açtılar.
- M. Ş. Esendal
Saat kelimesinin ingilizcesi
[Saat (die) ] n. seed, ovule of a plant, grain; source, origin
adv. o'clock
n. hour, watch, clock, timer, ticker, meter, horologe
Köken: Arapça