Nefret suçu; bir kişiye veya gruba karşı ırk, dil, din, cinsiyet ve cinsel yönelim gibi ön yargı doğurabilecek nedenlerden ötürü işlenen, genellikle şiddet içeren suçlar. Eğer bu suç bir defaya mahsus olarak işlenmemişse ve süreklilik arzediyorsa, suç işleyenler nefret grubu olarak adlandırılırlar.
Spinoza’ya göre bütün duygular üç temel duyguya indirgenebilirler ve onların kombinasyonlarından ibarettirler… Varolma ve eyleme gücüm (arzu), bu gücün artışı (sevinç) ve azalışı (keder). Bu son derecede bedensel bir durumdur çünkü Spinoza duygulanışların hem bedeni hem de ruhu ifade ettiklerine inanıyordu. Ve bütün diğer duygular bu temel duygulardan türetilebilirler: böylece sevgi “dış bir nedenin fikri eşliğinde yaşanan sevinç”, nefret ise “dış bir nedenin fikri eşliğinde yaşanan keder” oluyor. Bu, yukarıdaki tuhaf önermelerin anlamını kavramamızı sağlamaktadır: eğer birinin beni sevdiğine inanırsam ve kendimde bunun için bir neden bulamıyorsam, onun sevgisine inanmamın bende uyandırdığı sevincin nedenini kendimde değil başka bir yerde, yani onda bulabileceğim anlamına gelir bu.
Modern sosyal bilimler sapkınlığı kabul edilebilir hale getirmek üzeredir. Araştırmacılar Milgram deneyi ile ilgili şu sonuca varırlar: “Birden fazla gözlemci olduğunda, araya girmenin sorumluluğu bütün seyirciler tarafından paylaşılır… Bunun sonucunda da birey tek başına yardıma koşmaya pek yanaşmayabilir. O sırada yakın sosyal çevrede hâkim olan şartlar bireylerin tepkisi bakımından daha önemli sayılmakta, “apati” veya “kentleşmeden dolayı yabancılaşma” gibi daha belirsiz kültür ve kişilik kavramları ikinci plana itilmektedir…
“Yardım etmeye yanaşılmaması, kurbanla etraftaki insanlar arasındaki ilişkiden çok, etraftaki insanların birbirleriyle olan ilişkisi açısından incelendiğinde, belki daha iyi anlaşılabilir”. (B. Latane ve J. Darley, 1969)
Aydınlanma düşüncesi, insana ahlaki kurallar geliştirmesi için ne vahiylere ne de kilisenin otoritesine ihtiyaç duymadığını, kendi mantığını rehber olarak kullanabileceğini ve tüm bunların sonucunda iyi ile kötüyü ayırt edebileceğini öğretmiştir. Aydınlanmanın ana fikri olan “bilme cesareti” sözüyle ima edilen ‘bilgine güven’ anlayışı, çağdaş insanın gösterdiği çabalar ve başarılar için bir teşvik olmuştur. İnsanın özerkliğine ve mantığına duyulan ve gittikçe büyüyen kuşku, insanı ahlaksal bir karışıklığa sürüklemiş ve onları hem vahiysiz hem de mantıksız bırakmıştır. Psikolojiyi doğal bir bilim dalı olarak kurma çabasındaki psikanaliz, psikolojiyi felsefe ve ahlak konularından uzaklaştırma hatası yapmıştır. Gözden kaçırılan nokta insan kişiliğinin bireyi bir bütün olarak incelemedikçe, anlaşılamayacağıdır. Buna bireyin varoluş nedenini araştırma ihtiyacı ve onlara uyarak yaşayacağı normları keşfetme ihtiyacı dahildir.*
Ankara’daki korkunç bombalamayla ilgili, daha sonra geri çekmek zorunda kaldıkları yasaklama kararına şöyle bir göz attınız mı?
O yasaklama kararını veren yargıç, olayın “eleştirilmesini” de yasaklıyordu.
Bir yargıç, bu ülke tarihinin en korkunç terör saldırısını 78 milyon insanın “eleştirmesini” yasaklama cüretini gösterebiliyordu.
Devletin izlediği, bütün telefon konuşmalarını dinlediği, sabahleyin kendilerini ve insanları öldürmeden önce nerede kahvaltı ettiklerini, kahvaltıda ne yediklerini bile bildiği adamlar gelip Ankara’nın göbeğinde bombaları patlatacaklar ve bizim bunu eleştirmemiz bir “yargıç” tarafından yasaklanabilecek.
Duyguların bilimsel ifadelerimize sızabileceği telaşı içinde, işi onu gözlem alanımızın tümüyle dışına itme boyutuna vardırmıyor muyuz? Aşk gerçeklerden korkan güçsüz bir zihnin bir kurgusu, bir aldatmacası mı; eğer öyle ise sevme yeteneğinden yoksun olduğu düşünülen zihnimiz aşk ‘idesini’ neden yaratmış olsun? Bilim deney alanını tümüyle kapsar, ama bunu umut ya da korku önyargılarından arınmış olarak yapmaya çalışır. Bu yüzden de, insan öğesinin izin verdiği ölçüde, istek ve amacı, bilimsel ‘alanın’ olmasa da bilimsel ‘çıkarın’ dışında tutmaya çalışır. Bu anlamda ‘saf ve ‘uygulamalı’ bilim arasında da bir ayrım yapar ve ikincisinin kendi ‘pratik’ amaçları ile sınırlı olduğunu kabul ederiz.
“Hakikatin yalan, yalanın hakikat olarak görüldüğü bir dönemeçteyiz şimdi.”
Adorno’nun bu cümlesiyle başlamak istedim. Kaç gündür aklımdan geçip duran her şeyi açıklamasa da, gözümüzün önünde olup bitenlere rağmen yalanın gerçekmiş gibi bir algıyla yoğrulup yoğrulup önümüze sürüldüğünü, çok iyi anlatıyordu. 10 Ekim 2015 Ankara neler gördü gözlerimiz, neler duydu kulaklarımız. İnsani bir yanı olan herkesin içi yanmadı, yüreği kanamadı, parçalandı. Biz yaşadığımızı biliyoruz bu nedenle çok ayrıntıya girmeyeceğim. Zaten azıcık vicdanı olan bir insan hangi düşünceden olursa olsun yaşananları görmüş izlemiştir. Ha! bir de yalanı hakikat edinmiş olanlar var ki onlara ne denir bilemiyorum.
Türkiye garip bir ülkedir, nedenini nefret üzerinden incelemek gerekir:
Anadolu yaklaşık bin yıldır –hatta denebilir ki daha fazladır- bir halklar ve uygarlıklar merkezi olmuştur. Gerçekten tarihsel süreç Anadolu’nun halklar tarafından bir kültür mozaiği şeklinde örüldüğünü gösteriyor. Toprak, kat kat kazıldığında tarihin farklı zamanlarına yayılmış farklı uygarlıklar çıkıyor. Bu kişilerin ve ırkların dışında, toprağın özelliği ve bereketi gibi görünüyor. Ama gelin görün ki Bizans Sarayının kalıntıları üzerine otel yapınca, kendisini eleştirenlere iktidar, “yıkıntının üzerine Otel yapıyoruz, istemezük diyorlar” diye açıklama yapınca, ya da Ankara’nın tarihsel imgesini bir şarlatan değiştirince, aslında tarihle kavgalı anlayışlarımızın olduğunu görüyoruz. Oysaki bu uygarlıkları zenginlik olarak görürsek, hayat hepimiz için daha iyi olmaz mıydı?
Bugün psikolojide başka her şeyden daha çok ihtiyaç duyulan şey, psikoterapinin insan boyutuna, insan olgusu boyutuna girmesidir. Dolayısıyla “hümanistik psikoloji” hareketi olarak bilinen şeyin bu adımı gerçekten atıp atmadığını soralım. Logoterapinin bu harekete “katıldığı” söylense de, konuya açıklık getirmek amacıyla eleştirel bir bakış açısı kazanmak ve bu açıdan değerlendirmek için logoterapiyi hümanistik psikolojiden ayırmak akıllıca olabilir. Bu hareketin, karşılaşım (encounter) kavramına dayanan yanı üzerinde özellikle duracağız, çünkü özellikle bu kavram hareketi savunanların birçoğu tarafından kötüye kullanılmasa bile yanlış anlaşılmaktadır.
1951’de Amsterdam’da düzenlenen Uluslararası Psikanaliz Kongresi’nde sunduğu makalesi “Sevgi ve Nefret Üzerine”de, Michael Balint bir kadın hastasını tarif eder: Kadının “tüm hayatı”, diye anlatır, “aynı örüntünün sürekli bir tekrarı”ndan ibarettir. Kadın her zaman sevgi ve duygulanım ihtiyacı içindedir. Kendisini “gördüğü ilk en ufak ilgi işaretine teslim etmiş”tir. Ona ilgi gösteren kişi kadının zihninde bir meleğe dönüşmüş ve kadın bir süreliğine mutlu bir beklentiyle yaşamış. Derken ilgi gösteren kişi kadınınkinden bağımsız bir varlığa sahip olduğu için onun mutlak taleplerini karşılayamamış. Kadın da bunu acımasız ve kalpsiz bir ihmal olarak görünce sonuç, ıstıraplı bir hayal kırıklığı olmuş. Bu duygu da ardından nefrete dönüşmüş ve kadın, o kişiyi kötü, kalpsiz, bayağı ve acımasız biri olduğu düşüncesiyle kendinden uzaklaştırmış. Bunun sonucunda da kadın anksiyeteden mustarip hale gelmiş.
Uzakdoğu’da bir Budist tapınağında geçmiş bir olayı anımsadım. Bu tapınak bilgeliğin gizlerini aramak için gelenleri kabul ediyordu ve burada geçerli olan incelik, anlatmak istediklerini konuşmadan açıklayabilmekti. Bir gün tapınağın kapısına bir yabancı geldi. Yabancı kapıda öylece durdu ve bekledi. Burada sezgisel buluşmaya inanılıyordu, kapıda tokmak ya da çan, zil türünden ses çıkaran bir gereç yoktu. Bir süre sonra kapı açıldı, içerdeki “bilgelik arayıcısı” kapıda duran yabancıya baktı. Bir selamlaşmadan sonra sözsüz konuşmaları başladı.
Hasan Meriç, Betügül Öngen ve Selim Badur’un Açık Radyo için “Önce Sağlık” adlı programda hazırlayıp sunduğu toplumsal yaşamın her alanında karşı karşıya olduğumuz önyargı, nefret söylemi, ırkçılık ve ayrımcılığın ülkedeki durumunu ve toplumsal karşılığını ele alıyor.
Nefret Suçları Yasa Kampanyası Platformu’ndan ve Sosyal Değişim Derneği’nden Murat Köylü ve Pozitif Yaşam Derneği’nden Sevgi ile nefret suçlarının sağlıkla ilgili boyutu elealıyor.
Ayrıca Nefret Suçları Yasa Kampanyası’nın hedefini konuşuyor. Nefret Suçları Yasa Kampanyası Platformu, toplumdaki tüm kimliklerin haklarını korumak ve güvence altına almak için acil olarak yasal düzenleme talep ediyor. Söz konusu programı aşağıdan dinleyebilirsiniz.
Devletler arasında savaş bitince barış imzalanır, bir süre sonra da, her gün birbiriyle iç içe yaşamayan, örneğin Türkler, Çinliler ve Koreliler gibi, sivil insanlar savaşın acılarını unutur ve birbirleriyle ilişkiye girerler. Ama aynı topraklarda yaşayan ve yaşayacak olanlar arasında bugünkü savaş medyasının yaptığı savaş, nefret, kin ve intikam yayınları, kimbilir ne kadar sürecek olan bir “yabancılaşmaya, düşmanlaşmaya” yol açar. Halkların arasındaki düşmanlıklar, devletlerin arasındaki düşmanlığa benzemez. Devletler arasındaki düşmanlığı devletler yaratır ve devletler sona erdirir. Ama halkların arasındaki dostluk ve kardeşlik ağaca benzer, bir kere bu kardeşlik ağacı kurutulursa, bir daha yeşermez.