19. yüzyıl savaş hukuku:
-Sadece savaşan erkeklere karşı silah kullanılır.
-Savaş esirleri geçici olarak tutuklanmış şahıslar sayılır.
-Sivil halka karşı silah kullanılması yasaktır.
“Askeri işgal” denilince “düşman topraklarının geçici olarak işgali” kastedilmektedir.
-İşgalci devletin ele geçirdiği topraklar üzerinde egemenlik hakkı yoktur.
-İşgalci devlet, işgal ettiği yerde yerli halkın örf- adetlerine, geleneklerine ve yaşam tarzına saygı göstermelidir.
*
…Tarih süreci içinde Çerkesler arasında savaş adetleri şekillenmiş ve savaş zamanındaki hareketleri, davranış tarzını, ilişki ve yargılarını belirleyen ahlaki kurallar sistemi oluşmuştur:
-Mesken ve ekinler ateşe verilmeyecek.
-Silahsız kişiler öldürülmeyecek.
-Muharebede teslim olanlara kayıtsız şartsız dokunulmayacak.
-Kadınlara karşı zor kullanılmayacak.
Bunlar Çerkeslerin başlıca savaş kuralı haline gelmiştir.
*
… Rus Ordusunun Kafkasya’daki askeri harekâtta sistem olarak uyguladığı strateji ve taktik:
-Savaşan erkeklerle diğer halk arasında hiçbir fark gözetmedi.
-Ele geçirilen köyler topyekûn yağmalanarak yakıldı.
-Sadece isyancılar değil, Rus askerlerince ele geçirilen kadınlar, çocuklar ve yaşlılar dahil bütün Kafkasyalılar savaş esiri sayıldı.
-Esir alınmış isyancılar ya takas edildi ya kurşuna dizildi, ya da madenlerde çalışmak üzere sürgün edildi.
-Kafkasya savaşının son aşamasında bütün Batı Çerkesya halkı savaş esiri sayıldı.
-Esir alınanlar Karadeniz kıyısında kamplara ve askeri taburlardaki cezaevlerinde tutuldular.
Çeviri: Huşt Emel Bezek
Kaynak: Geçmişten Geleceğe ÇERKESLER Kültür, Kimlik ve Siyaset – Doçent, Tarihçi Fatima A. Ozova’nın bildirisi.