

Gezegenler/ Mars/ Mars'taki Kayıp Su Nerede?
MARS'TAKİ KAYIP SU NEREDE?


Kasei Vadisi; su ya da buzullar tarafından açılmış bir vadidir.
Eğer Mars bir zamanlar 1 km derinlikte küresel bir okyanus oluşturabilecek kadar suya sahipse, bugün bu su nerededir? Suyun başına neler gelmiş olabileceğine ilişkin çeşitli varsayımlar var.
Güneş'ten kaynaklanan morötesi ışınım, suyun bileşenleri olan hidrojen ve oksijeni ayırır. En hafif gaz olan hidrojen, atmosferin üst katmanlarına ulaşarak kolayca uzaya kaçabilir. Suyun bir bölümü bu yolla kaçmış olabilir. Ancak 1 km'lik okyanusumuzdan bu yolla kaybedilen suyun miktarı en fazla birkaç on metre olabilir.
Bu durumda, geriye suyun depolanabileceği üç temel yer kalıyor. Bunlar atmosfer, kutup buzulları ve üst kabuk. Atmosferin ne kadar su içerdiği biliniyor. Eğer atmosferdeki suyun hepsi, gezegenin yüzeyinde yoğunlaşmış olsaydı, yaklaşık 15 mikron (0,0015 cm) kalınlığında bir katman oluşturabilirdi. Bu, dikkate bile alınmayacak kadar küçük bir miktardır.
MARS'IN KUTUP BUZULLARI
Uzay çağının başlangıcından çok daha önceleri ilk teleskoplu gözlemciler, Mars'ın kutuplarındaki beyaz takkelerin mevsime göre genişlediğini ve küçüldüğünü gözlemlediler. Gezegenin eksenindeki 25 derecelik eğiklik, atmosferdeki miktarın dörtte biri kadar karbon dioksitin, kış mevsiminin yaşandığı kutup bölgesinde yoğunlaşmasına neden olur. Bu sırada 50° enlemden yukarısı, en azından 1 metre kalınlıkta kuru buzla (karbondioksit buzu) kaplanır. Baharın sonlarına doğru, bu buz katmanı, süblimleşir (katı halden doğruca
gaz hale geçer) ve yaz mevsimi süresince, oldukça az miktarda karbondioksit buzu kalır.
1969 yılında Mars'a ulaşan Mariner 7, gezegenin kutup bölgelerindeki buzun, karbon dioksitten oluştuğunu doğruladı. Ancak, yaz mevsimlerinde küçülen buzulların içeriğinin ne olduğu tam olarak anlaşılamadı. 1976'da gezegene ulaşan Viking'lerin yörünge araçlarının ölçümleri, kuzey kutbunun karbon dioksit buzu için fazla sıcak olduğunu gösterdi. Ayrıca, kuzey bölgelerdeki atmosfer de neredeyse suya doymuş durumdaydı. Bu, kutuplarda en azından yaz mevsiminin yaşandığı sıralarda önemli ölçüde su bulunabileceğini gösterdi.
MARS'IN GÜNEY KUTBU, DAHA SOĞUK
Bilim adamları bu bulguların üzerine, güney kutbunun da su buzu içerebileceğini düşünüyorlardı. Arkasından yine Viking araçlarının bulguları, güney kutbunun, kuzey kutbuna göre daha soğuk ve yıl boyunca karbon dioksitle kaplı olduğunu gösterdi. Karbondioksitin burada neden bu kadar kalıcı olduğu hala bilinmese de, başta güney kutup bölgesi olmak üzere her iki kutup bölgesinin de, atmosferdeki su için bir tuzak olduğu düşünülüyor. Sürekli soğuk olduğu için, atmosferde bulunan su ve onunla birlikte toz ve başka maddelerin, kutup bölgelerinde milyonlarca yıl içinde kilometrelerce kalınlıkta katmanlar oluşturmuş olduklarına inanılıyor. Bu nedenle, günümüzdeki ve gelecekteki Mars uçuşlarının önemli hedefini kutup bölgeleri oluşturuyor. Kutup bölgelerinde bulunan suyun miktarı, tam olarak bilinmese de, bilim adamlarının tahminlerine göre bu bölgelerdeki su, küresel okyanusumuzu yaklaşık 20 ila 30 metre kadar doldurabilecek miktarda olabilir. Bu durumda, gezegenin tahmin edilen 0,5 ila 1 km derinliğindeki küresel okyanusunun yaklaşık % 5'inin kaynağı atmosfer ve buzullardır.
SU, YÜZEYİN ALTINDA SAKLI
Geriye suyun gizlenebileceği bir yer kalıyor: Yüzeyin altı. Su, yüzeyin altında yeraltı suyu olarak sıvı halde ya da buz halinde bulunuyor olabilir. Mars'ınçok ince bir atmosferi vardır. Yörüngesi Güneş'ten oldukça uzak olduğu için, oldukça soğuk bir iklim sahiptir. Gezegendeki yüzey sıcaklığının yıllık ortalaması ekvatorda -55°C, kutuplardaysa -19°C'dir. Ayrıca, gezegenin iç katmanlarından kaynaklanan ısı da, Dünya'nınkinin %40'ı kadardır. Bu durumda suyun yüzeyin altında kalabilmesi için ortam oldukça uygun görünüyor. Bu su, ekvatorda yüzeyin 2,5 ila 5 km altına kadar, kutuplarda da ise, 6,5 ila 13 km altına kadar uzanıyor olabilir. Yeraltında bulunan buz, özellikle kuzeydeki düzlüklerde büyük miktarlarda depolanmış olabilir. Buradaki işleyiş oldukça karmaşık olmalı. Gezegenin geçmişinde bu buz, zaman zaman yüzeye çıkarak nehirleri oluşturmuş, sel baskınlarına yol açmış ve ardından yeniden donarak yeraltına gömülmüş. Bu olaylar büyük olasılıkla, gezegenin iklimindeki küresel değişimlere bağlı olarak, bir zincirin halkaları gibi tekrarlanmıştır.
MARS ODYSSEY ARACI'NIN GÖZLEMİ: "HİDROJEN VE BUZ"
Arizona Üniversitesinden William V. Boynton ve çalışma arkadaşları, NASA'nın (2001) Mars Odyssey aracının gönderdiği verileri incelerken, orta ve yüksek enlemlerdeki Mars toprağının hemen altında hidrojenin izlerini gördüler. Bu, büyük olasılıkla su olmalıydı. Zira hidrojen bileşimli başka bir maddenin Mars koşullarında bu kadar yoğun biçimde bulunması mümkün görünmüyor.
Mars Odyssey uzay aracı, gezegendeki donmuş katmanların özellikleriyle ilgili çok önemli veriler sağlıyor. Uzay aracının, nötron ve gama ışınımı algılayıcıları, kuru buzdaki mevsimsel değişimleri duyarlı biçimde inceliyor. Odyssey'in verileri, karbondioksit buzunun kış mevsiminin yaşandığı kutupta biriktiğini, baharda ise bu birikimin azaldığını doğruluyor. Çekilen karbon dioksit buz katmanlarıysa, geride su bakımından zengin topraklar bırakıyor. Odyssey'in son gözlemlerini inceleyen Rus Uzay Araştırma Enstitüsünden Igor Mitrofanov, kuzey yarıkürede gözlenen su buzunun, önceki yıl güney yarıküredekinden daha fazla olduğunu, 27 Haziran tarihli Science dergisine yazdığı bir makalede duyurmuştu. Mitrofanov'a göre, bazı bölgelerde bulunan buzun oranı %90'ı buluyor.
Mars Odyssey'in gama ışınımı algılayıcıları, gezegen toprağının yaklaşık 1 metre altına kadar, bulunan tüm elementleri saptayabiliyor. Yüksek enerjili nötron algılayıcısıysa, kutuplar dışında kalan bölgelerdeki karbondioksit miktarını belirliyor. Bunun yanında Mars Observer'da bulunan lazer yükseklik ölçeri, buzullarda meydana gelen mevsimsel değişimleri duyarlı olarak ölçüyor. Mars'ın çevresinde dolaşan bu iki uzay aracının yaptığı ölçümlerden elde edilen verilerin ışığında, gezegendeki "karbondioksit ve su döngüsünün" nasıl işlediği anlaşılmaya çalışılıyor.
BİR ZAMANLAR "SULAK GEZEGEN"
Yeryüzünde nerede sıvı halde su varsa, orada yaşamın izine rastlayabilirsiniz. Öyle ki, yaşam için hiç elverişli olmadığı düşünülen okyanusların altında ya da yerkabuğunun içlerinde hiç beklenmedik bir şekilde çeşitli canlı türleri yaşıyor. Mars'ta da yeraltı sularının yakınlarında eğer yaşam bir kez başladıysa, bu bölgelere uyum sağlamış canlı türleri ortaya çıkmış olabilir. Gezegende bir zamanlar okyanusların, göllerin ve nehirlerin bulunuyor oluşu, yaşamın başlayabilmesi için gerekli koşulları oluşturmaktadır.
Mars'ın, zamanında sulak bir gezegen olduğuna ilişkin eldeki kanıtlar, oldukça sağlam görünüyor. Ancak bir yandan da kimse bundan tam olarak emin olamıyor. Zira şu an beklenen hayat belirtileri yok gibi. Bu nedenle, günümüzde sürdürülen uzay uçuşlarının yanı sıra yakın gelecekte de Mars'a çok sayıda uzay aracı gönderilmesi düşünülüyor. Elbette bu uçuşların en büyük hedefi, Mars'ın su bakımından zengin bir gezegen olduğunun kanıtlarını sağlamlaştırmaktadır.
|Mehmet Ünlü


yaklasansaat.com
Kaynaklar:
1) Bilim ve Teknik, Şubat 2002, Ağustos 2003, Temmuz 2004, Aralık 2004, Nisan 2005.
2) Atlas, Nisan 2006.
3) bbc.co.uk
4) dw-world.de
5) ntvmsnbc.com
6) kho.edu.tr
7) akat.org-Mars Dosyası
8) kilim.net
9) voanews.com
10) science.ankara.edu.tr
11) bilbirgec.org