Saç fizyolojisi Ektoderm ve mezodermeden gelişen, epidermis ve dermisten oluşan deri vücudun en büyük ikinci büyük organıdır. Ter bezleri, duyu sinirleri ve saç folikülleri de yine ektoderm ve mezodermden gelişir.
Bir insan vücudunda ortalama iki milyon saç folikülü vardır. Bu foliküllerin çoğu vellüs telleri oluşturur. Bu teller ince, renksiz ve kısadırlar. Bu vellüs tellerin sikluslarıda oldukça hızlıdır. Kaş, kirpik ve saçlı derideki foliküller daha uzun, kalın ve renkli terminal saç tellerini oluştururlar. Zaman içersinde vellüs teller terminal saç tellerine terminal saç telleri de vellüs tellere dönüşebilirler. Örneğin ergenlikte artan erkeklik hormonları nedeni ile vellüs saç folilülleri terminal saç tellerine dönüşürler. Saç ve saçın toplumsal algısı, bireyin kendi psikolojisini olumlu veya olumsuz etkilediği gibi, bireyin toplumla ve toplumun da bireylerle ilişkilerini de etkiler.
Saçın gelişimi
İnsan embriyolarda saç folikülleri sekiz ila on ikinci haftalarda gelişmeye başlar. Burada Wnt geni önem arzeder. Gelişim önce yüzde başlar ve daha sonra bütün vücuda dağılır. Saç foliküllerinin embriyolojik hayatta gelişimi 8 safhada gerçekleşir. Saç folikülü eklerinin oluşumu otokrin, parokrin ve endokrin sinyallerle olur. Saç folikülü gelişiminde EDA, TGFb2,B 1 integrin, NCAM gibi moleküler önemli rollere sahipken, BMP-2, BMP-4 gibi moleküler de saç foliküllerinin deride dağılımı ve büyüklüklerini düzenlerler.
Yaralanma sonrası saç foliküllerinin rejeneratif kapasitesi varsa da, doğumdan sonra yeni bir saç folikülü oluşumu görülmez. Yaralanma sonrası, Wnt geninin expresyonu ile saç foliküllerindeki epitel hücrelerin, saç folikülünde çıkarak yara iyileşmesi sürecine katıldığı gözlemlenmiştir.
Saçın yapısı
Saç folikülünde bulunan epitel ve mezenşim kaynaklı hücre tabakalarının her birinin farklı fonksiyonları vardır. Bir saç folikülünde ortalama 20 çeşit hücre bulunmaktadır.
Sebase bez ve erektör pili kası ile birlikte saç folikülü pilosebase üniteyi oluşturur. Saçlı deride bulunan terminal saç folikülü ünitelerinde 3 ila 5 folikül bir fibröz kılıf ile sarılır ve otak bir erektör pili kasını paylaşabilirler.
Saç folikülü kalıcı “süperfisiyal yapı” ve siklusa giren geçici “saç bulbusu” olarak iki yapıdan oluşur. Bu yapıların arasında erektör pili kasının insersiyosu vardır. Saç olikülünün çııntı bölgesi dış kılıf kısmının özelleşmiş bir parçasıdır ve epiteliyal ve nöroektodermal kök hücreler içerdiğine inanılmaktadır. Bu nedenle saçın büyümesinde önemli bir yeri vardır.
Saç teli ve iç kök kılıfının büyümesi anajen fazdaki dermal papillaya komşu bulbus bölgesindeki hücrelerle olur. Yoğun özelleşmiş mezenşimal hücrelerden oluşan dermal papillanın saç büyümesi üzerinde düzenleyici etkileri vardır. Alt dermal kılıfın ve dermal papillanın cerrahi olarak alınması saç büyümesini engeller.
Saç folikülü siklusu
Sak siklusu 3 fazdan oluşmuştur; büyüme fazı (anajen ), regresyon fazı (katajen) ve dinlenme fazı (telojen). Her fazın uzunluğu saç folikülünün tipine ve yerine göre değişir. Normal fizyolojik bir ortamda saçlı derideki saçların % 85 anajen fazda, % 15 i telojen fazdadır. Sağlıklı bir saçlı deride bir folikülün anajez fazının uzunluğu 2 ila 6 yıl arasında değişir. Saçın uzunluğu anajen fazın uzunluğu ile doğru orantılıdır.
Anajen fazından sonra kısa bir dinlenme dönemi olan katajen faz başlar. Bu fazda protein ve pigment üretimi dururken, saç folikülü de küçülmeye başlar. Ekstrasellüler matrikste yeniden yapılanma olur. Telojen fazda saç folikülü anajen fazdaki boyutlarının yarısına kadar küçülür. Saç siklusu senkronizasyonu doğumdan kısa bir süre sonra kaybolur. Bundan sonra saçların siklusları birbirinden bağımsız devam eder ve mevsimsel tüy dökme insanlarda görülmez.
Saçlardaki dökülme aktif bir süreçtir. Saç folikülü siklusunda saç dökülmesinin ayrı bir süreç olduğunu belirtmek için exogen terimi geliştirilmiştir. Exogen saç dökülmesinde telojen fazdaki saç folikülünde proteolitik bir olay gözlemlenir. Telojen fazdaki saç folikülündeki dezmoglein 3 ün eksikliğinde exogen saç dökülmesi görülür. Normal şartlarda saç folikülerinin bu siklusu ömür boyu devam eder. Bu sikluslar sitokinler, hormonlar, nörotransmiterler ve enzimler tarafından kontrol edilirler. Pek çok hipotez tanımlanmışsa da anajen fazın ne kadar süreceğini neyin belirlediği bilinmemektedir. Yeni anajen fazın başlaması embriolojik hayatta olduğu gibi benzer moleküler yollarla olur. Anajen fazın başında dermal papillaya komşu olan epitel hücrelerinde WNT proteinlerinin ekspresyonu gerçekleşir.