— Madem cevabm bu, o halde ben de sana eski bir sır vereyim, dedi. Acaba hiç kendi kendine, İsfahan'dan kaçarken askerler bizi neden saf saf, zorluk çıkarmadan koyuverdiler diye düşündün mü?
— Hep merak ettim. Ama yıllardır senden sadakat ve sevgi gördüğüm için, geçmişi kurcalamak istemedim.
123
— O gün, Nizamiye subayları seni kurtaracağımı ve seninle kaçacağımı biliyorlardı. Bu benim tasarladığım planın bir parçasıydı.
Konuşmasını sürdürmeden önce, Hayyam'ınkiyle birlikte kendi kadehini doldurdu.
— Nizamülmülk'ün kendi eliyle yazdığı kara listenin başında, asla yakalayamadığımız adamın, Hasan Sabbah'ın adı yazılıydı. Cinayetin baş sorumlusu o değil mi? Planım basitti. Alamut'a sığınırsın ümidiyle seninle gelecek, kim olduğumu söylemeden beni yanına almanı istiyecektim. İslam'ı ve tüm dünyayı bu iblisten kurtarma fırsatı geçecekti elime. Ama o karanlık kaleye ayak basmamakta inat edip durdun.
— Bütün bu zaman içinde yine de yanımda kaldın.
— Başlangıçta, sabretmek yeterlidir sandım. Onbeş kentten kovulduktan sonra Alamut yolunu tutmaya razı olabilirdin. Sonra yıllar geçti, sana bağlandım, arkadaşlarımdan her biri İmparatorluğun bir yanına dağıldı. Bu konudaki kararlılığım zaafa uğradı. İşte şimdi de sen Ömer Hayyam, Hasan Sabbah'ın hayatını ikinci kez kurtarıyorsun.
— Sızlanıp durma, belki de seninkisini kurtardım.
— İninde iyi korunduğu bir gerçek. Vartan'ın canının sıkılması, Hayyam'ı eğlendirdi:
— Oysa sen bana planını söylemiş olsaydın, seni Alamut'a götürürdüm.
Vartan yerinden fırladı:
— Sahi mi söylüyorsun?
— Hayır. Otur yerine. Sırf seni üzmek için söyledim. Hasan'ın yapmış olduğu şeylere karşın şu an nehirde boğulduğunu görsem, onu kurtarmak için yine de elimi uzatırdım.
— Bense kafasını suyun içinde tutardım. Ama davranışın içimi rahatlatıyor. İşte böyle bir adam olduğun için yanında kaldım. Bundan hiç pişman değilim.
Hayyam dostunu uzun uzun kucakladı:
— Hakkındaki kuşkularımın dağılmasından dolayı çok mutluyum. Artık yaşlandım, yanımda güvenebileceğim birine ihtiyacım var. Şu elyazması kitabım yüzünden. Sahip olduğum en değerli şey o! Dünyaya meydan okumak için Hasan Sabbah Alamut'u inşa etti: ben ise sadece şu kâğıttan şatoyu inşa ettim ama Alamut'tan çok yaşayacağma inanıyorum. Benim iddiam, benim övüncüm de
124
bu! Öldüğümde kitabımın değer bilmez ellere düşme olasılığı kadar beni ürküten bir şey yok!
Törensel bir tavırla kitabını Vartan'a verdi.
— Açıp bakabilirsin, çünkü artık sende kalacak! Arkadaşı heyecanlandı:
— Benden önce bu ayrıcalığa sahip olan oldu mu?
— İki kişi. Biri, Cihan'dı. Semerkant'da kavga ettiğimiz gece. Diğeri de Hasan'dı. İsfahan'da aynı odayı paylaştığımızda.
— Ona o denli güveniyor muydun?
— Aslını istersen hayır. Ama canım sık sık yazmak istiyordu, sonunda görüp kitabın varlığını keşfetti. Ben yokken, gizliden okuyabileceği için açıkça göstermeyi yeğledim. Sır saklayacağına da inanıyordum.
— Sır saklamasını çok iyi biliyor. Ama daha çok bunu sana karşı kullanmak için.
Şiir kitabı, gecelerini Vartan'ın odasında geçirir oldu. En ufak tıkırtıda eski asker sıçrıyor, kılıcına davranıyor, kulaklarını dikiyordu. Evin her odasını tek tek kontrol ediyor, sonra bahçeye çıkıp evin çevresini dolaşıyordu. Dönüşünde yine de uyuyamıyor, masasındaki kandili yakıyor, bir dörtlük ezberliyor, sonra da onun anlamını çözmek ve üstadın bu şiirleri hangi koşullarda yazdığını anlamak için derin düşüncelere dalıyordu.
Uykusuz geçirdiği birkaç geceden sonra aklına geleni Ömer de iyi karşıladı. Sayfanın, Rubailer'den boş kalan kısmına, bu kitabın öyküsünü yazmak ve bu yolla Hayyam'ın da hayat öyküsünü yazmış olmak. Nişapur'daki çocukluğu, Semerkant'taki gençlik yılları, İsfahan'da ün kazanması, Ebu Tahir, Cihan, Hasan, Nizam ve diğerleri ile tanışması. Böylece, Hayyam'ın gözetiminde, bazen de onun yazdırması ile öykünün ilk sayfaları yazılmış oldu. Vartan sıkı çalışıyordu. Her sererinde, on, yirmi kez bir başka sayfaya yazıyor, sonra onu ince, dikkatli, köşeli bir yazı ile temize çekiyordu. Ama bu özen günün birinde, bir cümlenin tam ortasında kala kalacaktı.
O sabah Ömer erken uyandı. Vartan'a seslendi, cevap alamadı. Sevecenlikle "uykusuz bir gece daha geçirdi" diye düşündü. Dinlenmesi için üstelemedi, kendine bir kadeh doldurup bahçeye çıktı. Çiçeklerin üzerindeki çiy damlacıklarını üflemekle oyalandı, sonra olmuş dutlardan kopardı, içkisine meze yaptı.
Eve dönmeğe karar verdiğinde bir saat geçmişti. Vartan'ın kalkma zamanıydı. Ona sesleneceğine odasına girdi. Vartan, boğa-
125
zı kesilmiş, yerde yatıyordu. Gözleri ve ağzı, son bir çağrıda bulunmak istercesine açıktı.
Masanın üzerinde, kandil ile yazı takımının arasında, cinayet kaması kıvrılmış bir kâğıda saplanmış duruyordu. Ömer, kâğıdı alıp açtı, şöyle yazıyordu:
"Kitabın senden önce Alamut'un yolunu tuttu."
126
XXIV
Ömer Hayyam, dostunun ölümüne, diğerlerine ağladığı gibi aynı vakarla, aynı sabırla, aynı acı ile ağladı. "Aynı şaraptan tattık ama benden iki üç kadeh önce sarhoş oldular."
Ama neden yalan söylemeli? En çok kitabının kaybına üzüldü. Gerçi yeni baştan yazabilirdi, virgülüne kadar anımsayabilirdi. Ama Hayyam'ın, kitabının kaçırılmasından çıkarttığı bir ders vardı. Bundan böyle asla geleceği elinde tutmaya bakmayacaktı; ne kendi geleceğini ne de şiirlerininkini...
Hayyam bir süre sonra Merv'den ayrıldı. Alamut'a gitmeyi asla düşünmüyordu, doğduğu kente doğru yola çıktı. "Artık serseriliğe son vermenin sırası geldi. Nişapur, ömrümün ilk durağı idi, son durağı olması doğal değil mi?" diyordu. Artık orada yaşayacaktı. Yakınları, kızkardeşi, saygılı bir enişte, yeğenleri ve ömrünün sonbaharında bütün sevgisini verdiği kız yeğeni ile birlikte, kitaplarının arasında. Artık yazıyor, ustalarının kitaplarını okuyordu.
Bir gün, her zaman olduğu gibi odasında İbn-i Sina'nın Tedavi adlı kitabını okurken, sağır bir acı içini yaktı. Elindeki altın kürdanı sayfanın arasına koydu, kitabı kapattı, yakınlarını çağırıp vasiyette bulundu. Sonra duasını şu sözlerle bitirdi: "Tanrım, elimden geldiğince Seni algılamak istedim. Senin hakkında bildiklerim, Sana ulaşmanın tek yolu olduysa, beni affet!"
Gözlerini bir daha açmadı. 4 Aralık 1131 idi. Ömer Hayyam seksen dört yaşındaydı. 18 Haziran 1048'de şafak vakti doğmuştu. O devirde doğum tarihinin bu kadar kesinlikle bilinmesi görülmüş şey değildi. Ama Hayyam bu konuda bir gökbilimcinin hassasiyeti ile davranmıştı. Annesinden bilgi edinmiş, İkizler burcundan olduğunu anlamış ve dünyaya geldiği saatte Güneş'in, Merkür'ün ve Jüpiter'in konumlarını saptamaya çalışmıştı. Tarihçi Belh'te bildirmek üzere kendi doğumunu böyle saptamıştı.
Çağdaşlarından yazar Nizami Aruzi şöyle anlatır:
127
"Ömer Hayyam'a, ölümünden yirmi yıl önce Belh'te rastladım. Köle Tüccarları sokağında oturan eşraftan birinin evinde konuktu. Ününü bildiğimden, bir sözünü kaydetmek üzere onu bir gölge gibi izledim. Böylece "Mezarım her ilkbahar kuzey rüzgârının çiçek saçtığı bir yerde bulunacak" dediğini duymuş oldum. O sıra bu sözcükler bana saçma geldi; ama onun gibi bir adamm gelişigüzel konuşmadığını da biliyordum. Hayyam'm ölümünden dört yıl sonra, Nişapur'dan geçtim. Bir bilim ustasına duyulması gereken saygıyı duyduğumdan mezarını ziyarete gittim. Bir rehber beni oraya götürdü. Mezarı bahçe duvarının dibindeydi, şeftali ve armut ağaçlarının dalları kabrin üzerine uzanmış, çiçeklerini boydan boya üzerine dökmüştü. Kabrin üzerinde sanki çiçeklerden bir halı vardı."
Denizde boğulan su damlacığı, Toprakta eriyen toz zerreciği, Bu dünyadan geçişimiz nedir ki? Değersiz bir böcek, Bir göründü, bir yok oldu.
Ömer Hayyam haklı değil. Söylediği kadar geçici olmadığı gibi, yeni yeni var oluyor. En azından dörtlükleri var oluyor. Zaten şair, kendisi için istemeye cesaret edemediği ölümsüzlüğü, onlar için istememiş miydi?
Hasan Sabbah'ın odasına girmek ayrıcalığına sahip olanlar, duvar oyuklarının birinin önündeki bir kafeste bir kitabın saklandığını farkedebilirlerdi. O kitabın ne olduğunu bilmezler, Büyük İmam'a sormaya cesaret edemezlerdi. O kitabı, sözle anlatılması olanaksız gerçekleri içeren kitapların bulunduğu büyük kütüphaneye vermemesi için kendine göre nedenleri olduğunu düşünürlerdi.
Hasan seksen yaşında öldüğü vakit, halefi olarak tayin ettiği kişi İmam'ın odasına geçip oturma cesaretini gösteremedi, hele de esrarengiz kafesi hiç açamadı. Kurucularının ölümünden nice yıl sonra bile Alamut halkı, oturduğu yerin duvarlarından bile ürkmüşlerdir. Hayaletine rastlarız korkusu ile, artık kimselerin oturmadığı o semtte dolaşmaktan bile korkarlardı. Tarikatçıların yaşamları, Hasan'ın vermiş olduğu talimat doğrultusunda sürüp gitmekteydi; topluluk üyeleri, sürekli çilekeş durumundaydılar. Hiçbir gevşeme, hiçbir rahatlama söz konusu değildi ve dış dünyaya
128
karşı reisin ölümü ile hiçbir şeyin değişmediğini göstermek için bile olsa daha fazla cinayet ve şiddet oluyordu.
Buna gönülden mi katlanıyorlardı? Her geçen gün daha az. Mırıltılar yükselmeye başlıyordu. Hasan'ın sağlığında Alamut'a gelmiş olan "eskiler" arasında değil tabii, onlar en ufak bir gevşemenin ağır cezalarla sonuçlanacağı korkusunu üzerlerinden atmış değillerdi. Ama bunların sayıları gün geçtikçe azalıyordu. Artık kalede bunların oğulları ve torunları da yaşıyordu. Gerçi her birinin daha beşikteyken beyinleri yıkanmış, Hasan'ın dediklerine harfiyen uymaları istenmişti ama, çoğu giderek karşı koyar olmuş, hayatı yaşamaya başlamışlardı. Hatta bazıları, tüm gençliklerini her türlü eğlencenin yasak olduğu bir çeşit garnizon-manastır karışımı bu yerde neden geçirdiklerini sorar olmuşlardı. Öylesine ağır bir ceza görmüşlerdi ki, herkesin önünde düşüncelerini belirtmemeye özen göstermeye başlamışlardı. Tabii ki herkesin önünde, çünkü gizli toplantılar evlerde yapılır olmuştu. Gençler, bir oğul, bir kardeş ya da bir kocayı asla geri döndürmeyen bir görev uğruna kaybetmiş kadınlar tarafından teşvik edilir olmuşlardı.
Bu gizli, bastırılmış özlemleri dile getiren bir adam ortaya çıktı sonunda. Ondan başka kimse buna cesaret edemezdi. Hasan'ın halef olarak atadığı adamın torunu idi; babası öldüğünde Tarikat'ın dördüncü reisi olacaktı.
Kendisinden öncekilere oranla avantajı, Kurucu'nun ölümünden sonra doğması ve onun dehşetini yaşamamış olmasıydı. Hasan'ın odasını merakla geziyor ve o denli olmasa bile bütün diğerleri gibi büyülenmiş oluyordu. Hatta bir kez, onyedi yaşmda iken, yasak odaya girmiş, içerde bir tur atmış, büyülü havuza yaklaşmış, buz gibi suyuna elini değdirmiş ve Elyazması'nın durduğu duvar oyuğunun önüne dikilmişti. Kitabı açmak istemiş sonra vazgeçip arka arka yürüyerek odadan çıkmıştı. Bu ilk ziyaretinde, bu kadarı yeterliydi.
Veliaht, Alamut sokaklarında dolaştığında, kendisine çok yaklaşmasalar bile yine de çevresinde toplanıyorlardı. Bir takım dualar okuyarak... Veliaht'ın da adı Sabbah gibi Hasan idi ama onu görenler: "İşte Kurtarıcı, işte Münci, ne zamandır beklenen kişi!" diye fısıldıyorlardı. Bir tek şeyden korkuluyordu: Eskilerin duygularını biliyor, veliahtın ihtiyatsızca konuşmalarından iktidara gelmesini önlemelerinden ürküyorlardı. Gerçekten de babası dilini tutmasını söyleyip duruyor hatta zaman zaman onu dinsizlikle suçluyordu. Hatta anlatılanlara göre babası, oğlunun yandaşlarının iki yüz elli-
129
sini öldürtmüş, iki yüz ellisini de, arkadaşlarının cesetlerini sırtlarında taşımakla cezalandırarak Alamut'tan kovmuştu. Ama babalık sevgisinden bir nebzecik nasibini almış olmalıydı ki, Hasan Sabbah'ın yaptığını yapmadı.
Baba 1162 yılında öldüğünde, asi oğlu hiçbir zorlukla karşılaşmadan onun yerine geçti. Uzun zamandan beri ilk kez, Alamut'un loş sokaklarında gerçek bir bayram yaşandı.
Ama acaba beklenilen "Kurtarıcı" o muydu? Acıları dindirecek o muydu? O ise hiçbir şey söylemiyordu. Alamut sokaklarında düşünceli düşünceli dolaşmaya devam ediyor ya da Kirman'lı kütüphanecinin sevecen bakışları altında saatlerce kütüphaneye kapanıyordu.
Bir gün, kararlı adımlarla Hasan Sabbah'ın dairesine gitti, hızla kapıyı açtı, duvardaki oyuğun önünde durup bütün gücü ile kafes kapağa asıldı. Kafes yerinden çıktı, toz ve taş parçacıkları yere saçıldı. Hayyam'ın kitabını aldı, üzerine vurup tozunu yok etti ve koltuğunun altına sokup, odadan çıkıp gitti.
Sonra, odasına kapanıp okuduğunu, tekrar tekrar yeniden okuduğunu anlattılar. Bu durum yedi gün sürdü, yedi günün sonunda tüm Alamut halkının toplanmasını emretti. Kadın, erkek, çocuk, hepsini alabilecek tek yer olan meydan'da topladılar.
Günlerden 8 Ağustos 1164'tü, Alamut güneşi başlara ve yüzlere vurmuştu ama kimse korunmayı düşünmüyordu. Batı yönünde bir kürsü dikilmiş, dört bir yanına muazzam bayraklar asılmıştı: biri kırmızı, biri yeşil, biri sarı ve biri beyaz. Bakışlar o yöne çevrildi.
Birden, O göründü. Kar beyazı bir giysi içindeydi, genç ve ufak tefek olan karısı arkasında duruyordu ve yüzü açıktı. Gözlerini yere dikmiş, yüzü sıkılmaktan al al olmuştu. Bu görüntü son kuşkuları da yok etti, herkes: "Kurtarıcı O" diye mırıldandı.
Vakur bir biçimde kürsüye çıktı, müminlerine selam verdi ve yeryüzünde o güne dek duyulan en tuhaf konuşmayı yaptı:
— Dünyada oturan herkese sesleniyorum: Cinler, insanlar ve melekler! Çağdaş İmam'ınız sizi kutsuyor, geçmiş ve gelecek bütün günahlarınızı af ediyor. Şeriat'ı kaldırdığını ilân ediyor, çünkü Diriliş vaktidir. Tanrı sizi Şeriat ile zora koştu, cenneti hak edesiniz diye. Hak ettiniz. Bugünden itibaren cennet sizindir. Artık Şeriat yok. Bütün yasaklar kaldırılmıştır! Bütün mecburiyetler yasaklan-
mıştır! Beş vakit namaz yasaktır. Madem ki artık cennetteyiz ve Tanrı ile sürekli iletişim halindeyiz, o halde sadece belirli saatlerde O'na başvurmamıza gerek yok; beş vakit secde etmekte direnecek olanlar Diriliş'e inanmayanlardır. Artık dua etmek, secde etmek, inançsızlıktır!"
Kur'an'ın cennetin içkisi diye nitelediği şaraba izin çıkmıştı, içmemek günahtı.
O tarihte yaşamış olan bir Acem tarihçisi: "Önüne gelen saz çalmaya hatta mimberin basamaklarma çıkıp şarap içmeye başladı" diye yazar. Hasan Sabbah'ın Şeriat adına uyguladığı sıkı yönetime tepkiydi bu. Daha sonra, Kurtarıcı'nın halefleri, onun bu mesihçi coşkusunu ılımlaştırmışlardı ama Alamut bir daha asla eskisi gibi olmamıştı. Hayat daha yaşanır biçime girmiş ve İslam kentlerini dehşete düşüren cinayetler son bulmuştu. İsmaili'ler son derece köktenci bir tarikat iken örnek bir hoşgörü sergiler olmuşlardı.
Kurtarıcı, Alamut'lulara ve çevre halkına iyi haberi verdikten sonra Asya ve Mısır'daki İsmaili topluluklarına elçiler gönderdi ve onlara eliyle imzaladığı belgeler yolladı. Elçileri, herkesin kurtuluşu kutlamalarını istediler. Kurtuluş günü, üç ayrı takvime göre saptanıyordu: Peygamberin Hicri takvimi, Makedonyalı İskender'in takvimi ve her iki âlemin en değerli bilgini; Nişapur'lu Ömer'in takvimi.
Alamut'da, Kurtarıcı Semerkant Elyazması'nın bir bilge kitap olarak saygı görmesini emretmişti. San'atkârlar kitabı resimler, minyatürler ile süslemişler, altın mahfazısını bir kuyumcu gibi işlemişlerdi. Hiç kimse kitabı kopya etmek iznine sahip değildi. Kitap, kütüphanede sürekli olarak bir rahlenin üzerinde duruyordu, merak edenler gelip bakıyordu.
O güne kadar Hayyam'm sadece gençliğinde ihtiyatsızca kaleme aldığı bir kaç dörtlüğü bilinmekteydi. O günden sonra, diğerleri de öğrenildi, ezberlendi, tekrar edildi ve bazıları ciddi değişikliklere uğradı. O tarihte tuhaf bazı olaylar da oldu: Şairler başlarına dert açabilecek şiirler yazdıkları her sefer, onları Hayyam'a yüklüyorlardı. Böylece Hayyam'ın Rubaiyat'ına yüzlerce sahtesi eklendi. Öyle ki, kitaba bakmadan, eğrisini doğrusundan ayırmak olanaksızlaştı.
Acaba Alamut kütüphanecileri, Elyazması Kitabın öyküsünü, Vartan'ın bıraktığı yerden Kurtarıcı'nın emriyle mi yazmaya devam etmişlerdi? Hayyam'ın ölümünden sonra Haşhaşileri etkilemiş olduğunu ve değişmelere neden olduğunu bu Kitap'tan öğre-
130
131
niyoruz. Olaylar yüzyıl bu biçimde sürüp yazıldı, sonra birden aniden kopuverdi. Moğolların istilası başlamıştı.
Cengiz Han yönetimindeki ilk akın, hiç kuşkusuz Doğu'daki en yıkıcı akındı. Pekin, Buhara, Semerkant gibi ünlü kentler yerle bir edilmiş, halkı öldürülmüş, insanları hayvan gibi boğazlanmış, kadınları subaylara peşkeş çekilmiş, esnaf köleleştirilmiş, geriye kalanlar kılıçtan geçirilmişti. Sadece, Büyük Kadı'nın çevresindeki azınlık kurtulmuş, bir süre sonra Kadı da Cengiz Han'a bağlılığını ilân etmişti.
Bu felakete karşın, Semerkant yine de ayrıcalıklı bir kent gibiydi çünkü bir süre sonra, bu enkazın içinden yükselerek Timurlenk'in başkenti olacaktı. Oysa kendini toparlayamayan nice kent vardı. Özellikle, dünyanın bu kesimindeki bütün kültürel etkinliklerin yoğunlaştığı Horasan'ın üç büyük merkezi Merv, Belh ve Nişapur bu durumdaydı. Buna Rey'i de eklemek gerekir. Doğu'daki Tıp merkezi sayılan bu kentin adı bile unutulacaktır. Yerine bir başka kentin, Tahran'ın yükseldiğini görmek için yüzyıllar beklemek gerekecektir.
Alamut'u yok eden, akınların ikincisi idi. Daha az kanlı ama daha büyük bir akındı. Moğol birliklerinin birkaç ay farkla Bağdat'ı, Şam'ı, Polonya'daki Krakovi'yi ve Çin'deki Tzeçuan'ı yok ettiği bilinince, o günleri yaşayanların korkusu kolaylıkla anlaşılır.
Yüzaltmış yıl boyunca, bütün istilacılara kafa tutmuş olan Haşhaşiler kalesi, teslim oluverdi. Cengiz Han'ın Torunu Hulagu Han, bu askeri deha yapıtını şahsen görmeğe geldi, hatta efsaneye inanılacak olursa, Hasan Sabbah'tan beri korunmuş erzak buldu.
Hulagu Han, subaylarıyla çevreyi dolaştıktan sonra; askerlerine her şeyi yıkmalarını, taş üzerine taş bırakmamalarını söyledi. Kütüphane bu emrin dışında tutulmadı. Ancak orayı ateşe vermeden önce, Cüveyni adlı otuz yaşındaki bir tarihçinin içeriye girmesine izin verdi. Cüveyni, Hulagu'nun emriyle Dünya Fatihi'nin Tarihi'ni yazmaktaydı. Bu yapıt, günümüzde bile, Moğol istilaları konusunda en değerli kaynaktır. İşte bu adam, onbinlerce kitabın, el-yazmasının bulunduğu bu yere girebildi. Kapının dışında bir Moğol subayı ve bir el arabası tutan bir asker bekliyordu. Bu el arabasının alabildiği kadar kitap kurtarılabilecek, gerisi ateşe verilecekti. Kitapları, hatta başlıklarını bile okumak söz konusu değildi.
İnançlı bir Sünni olan Cüveyni, ilk işinin Kelam-ı Kadim'i kurtarmak olduğunu düşündü. Bu nedenle, hep aynı yerde oldukları
132
için kolayca saptanabilen ne kadar Kur'an varsa toplayıp, el arabasına koydu. Araba nerdeyse dolmuştu. Şimdi neyi seçmeliydi? Bir duvara gitti, oradaki kitaplar, diğer raflardakilerden daha düzgün duruyordu. Hasan Sabbah'ın otuz yıllık gönüllü çilekeşliği sırasında yazdığı çeşitli yapıtları vardı. Aralarından sadece birini seçti, bu kendi yazdığı kitaba da aktaracağı, Hasan'ın özyaşamı ile ilgili yazılardı. Ayrıca yeni ve iyi belgelenmiş bir Alamut tarihi buldu. O da Kurtarıcı'nın öyküsünü anlatmaktaydı. Bunu almakta ivecenlik gösterdi, çünkü Tarihin bu kesimini, İsmaililer dışında, kimse bilmiyordu.
Cuveyni'nin Semerkant Elyazması 'ndan haberi var mıydı? Herhalde yoktu. Varlığından haberi olsa, arar mıydı? Bilinmiyor. Anlatıldığına göre, bir süre simyacılık ve büyücülükle ilgili yapıta dalmış ve saati unutmuştu. Ona saati hatırlatmaya gelen Moğol subayı, zırha bürünmüş, basma da bir miğfer geçirmişti. Elinde bir meşale tutuyordu. Acelesi olduğunu göstermek için meşaleyi tozlu bir sürü tomara yaklaştırdı. Tarihçi ısrar etmedi, hiçbir seçme ve ayıklama yapmaksızın ellerine ve koltuk altlarına ne alabildiyse aldı, Yıldızların ve Sayıların Sonsuz Gizi adlı kitap yere düştüğünde eğilip yerden kaldırmadı.
Haşhaşilerin kütüphanesi yedi gün yedi gece yandı. Nice yapıt yok oldu, tek bir nüshası bile kalmadı. Bunların, evrenin en iyi korunan gizlerini içerdikleri ileri sürüldü.
Çok uzun süre, Semerkant Elyazması'nın Alamut'ta kül olduğuna inanıldı.
133
ÜÇÜNCÜ KİTAP
BÎNÎNCİ YILIN SONU
Ayağa kalk, uyumak için Önümüzde sonsuzluk var!
Ömer Hayyam
XXV
Buraya kadar, kendimden az söz ettim. Amacım, Semerkant Elyazmasının, Hayyam'ı, onun tanıdığı kişileri, yaşadığı olayları nasıl anlattığını göstermekti. Şimdi iş, Moğollar döneminde kaybolan bir yapıtın, çağımızın ortasında nasıl ortaya çıktığını, onu ele geçirmek için ne gibi serüvenler yaşadığımı ve hangi rastlantı sonucu kaybolmadığını öğrendiğimi anlatmaya kaldı.
Adımı söylemiştim: Benjamin O. Lesage. Fransız adına benzese de Amerikalıyım. Maryland eyaletinde, Atlantiğin küçük bir uzantısı olan Chesapeak körfezinde, Annapolis'te doğmuşum. Atalarım, XIV. Louis zamanında Fransa'dan göç etmiş bir Hugue-notf(1) ailesi. Fransa ile ilişkilerim bu uzak akrabalıktan ibaret değil. Babam bu ilişkileri canlandırmaya çalıştı. Aile kökeni konusunda her zaman hafif bir saplantısı vardı. Okul defterine "Soyağacım, kaçakların salını yapmak için mi yıkıldı?" diye yazmış ve Fransızca öğrenmeye koyulmuştu. Sonra büyük bir heyecan ve büyük bir resmiyetle Atlantiği geçmişti. Zaman saatinin tersi yönünde!
Bu gezi yılını çok kötü ya da çok isabetli biçimde seçmişti. 9 Temmuz 1870'de Scotia gemisiyle New-York'tan ayrılıp, 18'inde Cherbourg'a, 19 Temmuz akşamı da Paris'e vardı. Tam o gün, öğle saatinde savaş patladı. Geri çekilme, bozgun, istila, açlık, Komün, kıyım, bundan kötüsü her halde düşünülemezdi. Ama o yıl, aynı zamanda anılarının en güzel yılıydı. Neden yadsımalı? Kuşatılmış bir kentte bulunmanın manyakça keyfi, başka şeydi. Sınırlar düştüğünde barikatlar yükseliyor, kadınlar ve erkekler ilkel klan hayatının zevkini yaşıyordu. Annem ve babam, Annapolis'e döndüklerinde, geleneksel yılbaşı hindisinin başında, Paris'te yılbaşı gecesi Haussmann Bulvarı'ndaki İngiliz kasap Roos'tan kilosu kırk franga aldıkları fil hortumunu nasıl yediklerini anlatırlardı.
Henüz nişanlanmışlar, ertesi yıl evleneceklermiş. Sağdıçları savaş olmuş. Babam anlatırdı: "Paris'e ayak basar basmaz, sabahları
(1) 16. yüzyıldaki Reform sonucu Protestan olmuşlara Fransa'da verilen ad. (Ç.N.)
137
I
Boulevard des Italiens'deki Cafe Riche'e gitme alışkanlığı edinmiştim. Koltuğumun altına bir sürü gazete alırdım: Le Temps, le Gau-lois, le Figaro, la Presse. Masaya oturur, her satırını okurdum. Anlayamadığım sözcükleri defterime not eder, dönüşte bizim bilgiç kapıcıya sorardım. Üçüncü gündü, kır bıyıklı bir adam gelip, yandaki masaya oturdu. Onun da bir sürü gazetesi vardı ama, bir süre sonra onları bir kenara bırakıp bana bakmaya başladı. Sanki bir soru sormak istiyordu. Sonunda dayanamadı, kısık bir sesle benimle konuşmaya başladı. Bir eliyle bastonunun topuzunu kavramış, diğer elinin parmakları mermer masanın üzerinde piyano çalıyordu. Benim gibi genç, görünüşte sağlıklı birinin vatanı savunmak için neden cepheye gitmediğini öğrenmek istiyordu. Ses tonu nazik ama kuşkucu idi ve not defterime kaçamak bakışlar fırlatıyordu. Anlatmama gerek kalmadı, konuşmam beni ele verdi. Adam özür diledi, beni masasına davet etti. La Fayette'den, Benjamin Franklin'den, Tocqueville'den söz etti, sonra da uzun uzun gazetelerde okuduklarını açıklamaya başladı. Gazetelere göre: 'Bu savaş, birliklerimiz için Berlin'e bir gezi yapmaktan ibaret'idi."
Babam ona karşı çıkacak olmuş. Her ne kadar Fransızlar ile Prusyalıların güçlerini kıyaslayabilecek durumda olmasa da, Amerikan İç Savaşı'na katılmış, Atlanta'da yaralanmıştı. Anlatmaya devam etti: "Savaşların hiçbiri bir gezinti değildir diyebilecek konumdaydım. Ama uluslar öylesine unutkan, barut öylesine ayartıcıdır ki, tartışmaktan kaçındım. Zaten tartışmanın ne yeri ne sırasıydı. Adam düşüncemi sormuyordu. Arasıra 'Öyle değil mi?' diyor, ben de başımla onaylıyordum. Hoş bir adamdı. Böylece her sabah buluşmaya başladık. Ben her zamanki gibi az konuşuyordum, o da bir Amerikalının görüşlerini bu denli paylaşmasından mutluluk duyuyordu. Bu denli coşkulu, monologunun dördüncü gününde, beni evine yemeğe çağırdı. Benim her zamanki gibi onaylayacağımdan emin olarak, ağzımı açmama fırsat vermeden bir araba çevirdi. Pişman olmadığımı itiraf etmeliyim. Adı Charles Hubert de Luçay idi ve Boulevard Poissoniere'de bir konakta oturuyordu. İki oğlu askere alınmıştı ve kızı, senin annen olacaktı."