Dişi bir mavi–sarı ara, Campo Grande'de (Brezilya) bir palmiyenin üzerinde duruyor. Ağaç, iki yavrusunun bulunduğu yuvaya ev sahipliği yapıyor.
Brezilya’nın bu kentinde yüzlerce yabanıl papağan yaşıyor. Onyıllar önce kuraklık ve orman yangınlarından kaçan mavi–sarı aralar Campo Grande’ye geldi –ve şimdi yerel halk onları çok seviyor.
BREZİLYA, CAMPO GRANDE – Papağan biyoloğu Larissa Tinoco günlerini bir yağmur ormanının derinliklerinde değil, Orta Batı Brezilya’nın hareketli kenti Campo Grande’de işe gidiş–geliş saatlerindeki yoğun trafikle boğuşarak geçiriyor.
Yakın tarihte, haziran ayındaki bir kış gününde arabasıyla sessiz, ağacı bol bir banliyö, terk edilmiş bir otopark ve büyük bir sebze bahçesinden geçerek işlek Afonso Pena Bulvarı’na çıkıyor. İzlediği rota onu düzenli olarak 158 tane mavi–sarı ara yuvasının yanından geçiriyor; bu yuvaların burada –Mato Grosso do Sul eyaletinin bu gözlerden uzak başkentinde– yaşayan en az 700 mavi–sarı araya ev sahipliği yaptığı tahmin ediliyor.
Ama bugün, devriye gezdiği bölgedeki yuvalar boş. Yoğun öğle sonrası trafiğinde adım adım ilerlerken, Kent Kuşları Projesi’nden bir araştırmacı olan Tinoco birden bağırmaya başlıyor.
Önümüzde, güneş bir mavi–sarı aranın parlak renkli göğsünü ve açılmış kanatlarını aydınlatıyor. Kuş çabucak görüş alanımızdan çıkıyor; ardından gelen yüksek sesli ciyaklama yakınlardaki bir ağaca tünediğinin haberini veriyor.
Yaklaşık 145 kilometre uzaktaki, Florida büyüklüğünde bir savana ve bataklık bölgesi olan Pantanal gibi civar bölgelerde yaşanan şiddetli kuraklık ve yangınlardan kaçan bu büyük papağanlardan birkaç düzine kadarı 1999 yılında kentte belirdi.
Yürüttüğü Kent Kuşları Projesi, Campo Grande’nin ara popülasyonunu takip altında tutan Sümbül Ara Enstitüsü’nün (Instituto Arara Azul) kurucu başkanı Neiva Guedes, “Burada elverişli bir ortam buldular ve haber hızlı yayıldı,” diyor.
Gerçekten de 2018 yılında Campo Grande’de çiftleşen kuş ve yuva sayısında ani bir artış görüldü. Tinoco’nun Urban Birds Project kapsamında yürüttüğü araştırmaya göre, kent sınırları içinde doğan mavi–sarı araların bir önceki yıl 133 olan sayısı 2018’de 184’e yükseldi.
Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN), bu renkli türe ait bireylerin sayısının Güney Amerika genelinde, çoğunlukla ormansızlaşma nedeniyle azalmakta olduğunu belirtiyor. Mato Grosso do Sul’deki orman kaybı geçtiğimiz yirmi yıl içinde yavaşlamış olsa da, federal verilere göre çiftlikler ve sığır yetiştiren işletmeler öncekine göre daha yavaş olsa da, bölgede yayılmaya devam ediyor.
Süregelen ormansızlaşma, araları doğal habitatlarından daha da uzağa itebilir ve kentleri kuşlar için –pek ideal olmasa da– son çare hâline getirebilir. Yakın tarihli gözlemler, mavi–sarı ara sayısının, olasılıkla Campo Grande kuşlarının başka yerlere dağılması nedeniyle, Brezilya’da artış gösterdiğini belirtiyor.
“Mavi–sarı aralar, daha önce bulundukları fakat zamanla yok oldukları São Paulo ve Paraná gibi eyaletlerde bile tekrar görülmeye başlandı, bu da popülasyonlarının artışa geçtiği anlamına geliyor olabilir,” diyor Guedes.
Campo Grande halkı kuşları şimdiye dek çok sevmiş. Kentin resmi sembolü olan tür, turistlere satılan hediyeliklerde, kamu binaları üzerindeki resimlerde ve uygun biçimde adlandırılmış Ara Meydanı’ndaki devasa heykelde görülüyor. Şehir konseyi 2018 yılında, halkın yuva kuran papağanlar tarafından kullanılan herhangi bir ağacı kesmesini yasaklayan bir yasayı onayladı.
Guedes kuşların halkı Brezilya’daki korumacılık konularını önemsemeye itmesini umuyor. “Bu araların çevreye olan gerçek bağlılığın bir sembolü hâline gelmesini sağlamak için mücadeleye devam etmeliyiz,” diyor.
Sevilen kuşlar
Çoğu papağan gibi mavi–sarı aralar da ölü palmiye ağaçlarının gövdelerinde bulunan boşluklarda yuvalamayı seviyor. Yaklaşık 885 bin kişilik bir nüfusa sahip Campo Grande, 40 metreye kadar uzayan ve kuşlara yerli palmiyelerden daha geniş yuvalar sunan egzotik imparator palmiyelerle dolu.
Kent sakinleri yavru araların ilk başarısız uçuş denemelerinden sonra yuvalarına geri dönmelerine yardımcı oluyor sık sık; bazı insanlar da onları yağmurdan korumak için yuvaların üzerine ahşap çatılar inşa edecek kadar ileri gidiyor.
Bahçesinde iki ara yuvası bulunan restoran sahibi Ana Paula Marques da Silva, “Onlarla sürekli konuşuyorum,” diyor. “Aynı İngilizler gibi dakikler, bu yüzden öğleden sonra bahçeye geldiklerinde onları karşılayıp, ‘Ah, bugün de beş çayına yetişmiş olmanız ne güzel’ diye şakalar yapıyorum.”
Campo Grande’de yaşam koşulları genel anlamda iyi; kent doğadaki çoğu yırtıcıyı barındırmıyor ve kentteki birçok park ve yeşil alanda bolca meyve ve kabuklu yemiş yetişiyor.
Pantanal Eyaleti ve Bölgesini Geliştirme Üniversitesi’nde profesörlük de yapan Guedes’e göre, Campo Grande’deki yeni doğan mavi–sarı araların hayatta kalma oranı doğadakilerinkinden çok daha yüksek.
Kent bir sığınak mı?
Fakat, istikrarsız bir denge bu.
Aralar, elektrik hatlarına ya da elektrikli çitlere takılmak ve arabalar tarafından ezilmek gibi kentsel tehditlerle karşı karşıya. Guedes’e göre 2001 ile 2019 yılları arasında Campo Grande’de 38 tane mavi–sarı ara elektrik çarpması nedeniyle öldü, bu da yılda yaklaşık dört papağana denk geliyor.
Guedes, Mato Grosso do Sul’deki canlı kuş ve yumurta kaçakçılığı azalıyor gibi görünse de bunların hâlâ ciddi bir sorun olduğunu da söylüyor. Eyalet hükümeti, geçtiğimiz dört yıl içinde, Campo Grande’den kaçak avcılar tarafından çalınan altı ara yavrusuna el koydu.
Guedes’in enstitüsü, yakaladıkları papağanları bu kuşların gözde evcil hayvanlar olarak görüldüğü ABD, Avrupa ve Asya’daki alıcılara satan kaçak avcılarla mücadele etmek için Brezilya, Bolivya, Paraguay ve Arjantin gibi komşu ülkelerin yerel polis ve federal teşkilatlarıyla işbirliği içinde çalışıyor.
Ve kent sınırları genişledikçe, bir zamanlar palmiyelerin bulunduğu boş araziler ve bahçeler yerlerini inşaat alanlarına bırakıyor. Eyalet valisi Reinaldo Azambuja, kent merkezindeki Parque dos Poderes’in (Güçler Parkı) büyük bir bölümünün otoparka ve hükümet binalarına dönüştürülmesiyle ilgili tartışmalı bir teklifte bulundu. Valilik, bu yazı için konu hakkında yorum yapmayı reddetti.
Bu teklif bölge halkından, bir biyolog ve Mamede Enstitüsü adlı ekoturizm ajansının sahibi olan Simone Mamede gibi bazı kişilerin hoşuna gitmiyor.
Önceden belirlenmiş bir koruma bölgesi olan park, “kentteki biyoçeşitlilik koridorunun sürdürülebilmesi için kritik önem taşıyor,” diyor Mamede. “Burası, yerel cerrado bitki örtüsünün Campo Grande’deki son kalıntılarından biri.”
“Bu yalnızca aralar için değil, buradaki 400’ü aşkın kuş türü için de önem arz ediyor,” diye ekliyor.
Papağan sürprizi
Bu türler arasında, kentte yine 1999 dolaylarında görülmeye başlanan kırmızı–yeşil ara da var. Papağanlar yılın ilk aylarında sürüler hâlinde Campo Grande’ye akın etmeye başlıyor ve temmuz ayına denk gelen çiftleşme dönemlerinin başında doğaya dönüyorlar.
Şehirde her iki türün de görülmesi, Urban Birds Project’i başlatması için Guedes’e esin vermiş 2011 yılında; yürütülen araştırmalar o zamandan beri kent papağanlarının davranışları ve beslenme şekilleri hakkında ilgi çekici veriler ortaya koydu.
Örneğin, Tinoco mavi–sarı araların kırmızı–yeşil aralarla çiftleştiğini gözlemlemiş –bu daha önce yalnızca esaret altında gözlemlenmiş bir olay. Şaşırtıcı olan bir diğer keşif ise, bu melezlerin doğurgan olmasıymış.
Biliminsanları mavi–sarı araların mango, guava ve buriti ile macaúba palmiyelerinin meyveleri de dahil 31 farklı meyve ve kabuklu yemiş türüyle beslendiğini de gözlemlemiş. Bu beslenme şekli daha önce düşünülenden çok daha büyük bir çeşitlilik içeriyor.
Şehir kuşları
Bir sabah erken saatlerde, daha fazla kuş görebilme umuduyla Güçler Parkı’nda bisikletli bir gezintiye çıktım. Ağaçlarla dolu ve geniş bulvarlar ile hükümet binalarıyla çevrili 2,5 kilometrekarelik bu yayvan parkta, Brezilya’ya özgü yabanıl hayvanlar işe koşturan veya güneşin tadını çıkaran insanların arasında dolanıyor.
Çok geçmeden, koşucular ve bisikletlilerin yanından hızla geçip gittiği bir palmiye ağacında bir yuvaya denk geldim. Bir çift mavi–sarı ara ağacın üzerinde oturuyor, insanlarsa videolarını ve fotoğraflarını çekmek için duraklıyordu.
Yuvanın tam karşısındaki tezgâhında hindistancevizi suyu ve Brezilya fındığı satmakta olan Donisete Alves, “Fotoğraflarını çeken insanlara bakıp kendi kendilerine, şu tuhaf hayvanlar da ne acaba, diye sorduklarına bahse varım,” diyor. Alves, daha iki hafta önce birinin tam da bu yuvadan yumurta çalarken yakalandığını söylüyor.
Biz konuşurken, büyük bir kamyon gürültüyle yanımızdan geçiyor ve ardında yoğun, siyah bir duman bulutu bırakıyor. Aralar ise hiç istiflerini bozmadan, duman bulutunun arasında aynı anda hem görkemli hem de kırılgan görünerek, ağaç gövdesinde oturmaya devam ediyor.