

çocuk Karakterinde Yaşıtların Rolü|
Kategori : Bilim Fen Teknoloji
Çocuk karakterinde ana babadan çok yaşıtlarının rolü etkili
Bir insanı farklı yapan nedir?
Günlük yaşantımızda Ayşe'yi Fatma'dan, Ali'yi Veli'den ayırt etmemize yarayan en önemli araçlardan biri kişiliktir. Ancak tüm özellikleriyle birlikte Ayşe'yi Ayşe, Ali'yi Ali yapan nedir? Bu konuyla ilgili kuramlar ve araştırma projeleri küçük bir kütüphaneyi dolduracak kadar çoktur. Kişilik konusunda günümüzün önde gelen uzmanlarından biri Judith Rich Harris'tir. Harris'in ilk kitabı olan "Nurture Assumption" 1998 yılında büyük fırtına koparttı. Harris kitabında, anne ve babanın, terk etmediği veya doğrudan taciz etmediği takdirde, çocuğun kişiliği, zekası ve akıl sağlığı üzerinde doğrudan ve uzun süreli etkisi olmadığını ileri sürüyordu. Başka bir deyişle, çocuğun kişiliğinin şekillenmesinde yaşıtlarının rolü ebeveynlerinkinden daha fazlaydı.
Yeni kişilik kuramı
Sizin ortaya attığınız kişilik kuramının farklı olan yönleri nedir?
- Judith Rich Harris-
Daha önce, bilim adamları kişilik gelişimini basit kuramlarla çözmeye çalışıyorlardı. Hemen hemen hepsi sonunda şartlanmaya gelip dayanıyordu. Başka bir deyişle kişiliğinizin, annenizin size çocukken nasıl muamele ettiği veya ailenin birinci mi yoksa sonuncu çocuğu mu olduğunuz gibi etmenlerin etkisi altında geliştiği öngörülüyordu.
Ancak basit kuramlar bu kadar karmaşık bir yapıyı açıklamaktan çok uzaktı. Kişilik gelişiminin doyurucu bir açıklaması mutlaka insan beyninin karmaşık yapısını dikkate almalıydı. Benim kuramım, ilk kez evrim psikolojisi ve davranış genetiği gibi birbirinden farklı ve bazen de birbirine karşı iki alandan yararlanıyor. Davranış genetikçileri genlerin beklenilen sonuçları doğurduğunu kabul etmekle birlikte, çevrenin önceden tahmin edilemeyen bir şekilde etkili olduğunu ileri sürüyor. Oysa evrim psikologları zihnin nasıl çalıştığını anlamak için iç gözlemin yeterli olmadığına inanıyor. İç gözlem kuramına göre, gözlerin penceresinden dışarıya bakan bir bölünmez "ben" vardır. Fakat son yapılan araştırmalar zihnin bölünmez olmadığını gösteriyor. Çünkü farklı görevleri farklı modüller veya mekanizmalar yerine getiriyor.
Kişiliği çözmek için işe nereden başlamalıyız?
- Kişilik gelişimi kuramlarını test etmek için en mükemmel araç, tek yumurta ikizleridir. Eğer bir kuram tek yumurta ikizleri arasındaki farkı açıklayamaz ise, kişilik üzerindeki çevresel etmenleri de açıklayamaz.
Aynı evde büyüyen tek yumurta ikizleri bile farklı kişiliklere sahip olabiliyor. Örnek olarak İranlı Ladan ve Lale Bijani adlı siyam ikizlerini ele alalım. İkizler 2003 yılında yapılan bir ayırma ameliyatında yaşamlarını yitirmişlerdi. Bu ikisi 29 yıl boyunca kafalarından birbirine yapışık olarak yaşayan tek yumurta ikizleriydi. Ancak, dışarıya daha dönük bir kişilik sergileyen Ladan, ameliyattan hemen önce gazetecilere şunları söylemişti: "Bizler birbirine yapışık olarak yaşayan tamamen farklı iki kişiyiz. Dünya görüşlerimiz tamamen farklı, yaşam şekillerimiz farklı ve düşüncelerimiz de farklı".
Lale ve Ladan niçin farklı kişiliklere sahipti? Bunun yanıtının genler olmadığını biliyoruz, çünkü aynı genlere sahiptiler.
Kuramınızın oluşmasında esin kaynağınız neydi?
- Esin kaynaklarımdan biri Science dergisinde yayımlanan böceklerdeki kendi kendine örgütlenme yeteneği konusundaki yazıydı. Örneğin karınca kolonisi, kendi kendine örgütlenen bir sistemdir. Kimse karıncalara ne yapmaları gerektiğini söylemez. Ancak karıncalar bütün işleri gerektiği gibi yaparlar. Larvalar bakım görür, yuvalardaki hasar giderilir. Sistemin işleyişi sırasında eğer bir karınca özel bir işi yapıyorsa, başka bir karınca o işe talip olmaz. Bunun sonucunda ekonomistlerin "işbölümü" dedikleri olgu ortaya çıkar.
İnsanlarda bu durum nasıldır?
- Kendi kendine örgütlenme insanlarda da işbölümüne yol açar. Her birey, grup içinde boş bulduğu bir konuda uzmanlaşmaya bakar. Eğer boşluğa başkaları talipse, birey kendine başka bir boşluk arar.
Bu süreç tek yumurta ikizleri de dahil olmak üzere farklılığı artırır. Çünkü bir kere farklı bir alanda uzmanlaşmaya başladığınız zaman dairesel bir mekanizma devreye girer ve ilk baştaki küçük farklılıklar giderek büyür. Tek yumurta ikizleri birbirlerine çok benzemekle birlikte, bunları iyi tanıyanlar aralarında fark olduğunu bilir. Örneğin ikizlerden biri daha fazla soru soruyor olabilir. Fakat bu küçük asimetri bir süre sonra ikizlerden birinin daha konuşkan olmasıyla sonuçlanır. Uzun vadede ikizlerden biri konuşkan, diğeri ise daha suskun bir karakter olarak toplumda yerini alır.
Bu süreçte zihinsel mekanizmalar ne gibi bir rol oynar?
- Zihindeki farklı sistemler, çocukluktaki üç ana sosyal görevi yerine getirmekle yükümlüdür. İlk olarak, çocuklar yaşamlarındaki değişik insanlarla doyurucu ilişkiler kurmak ve bunları sürdürmek zorundadır. Buna ilişki sistemi denir. İkincisi, ait oldukları topluma veya gruba uyum sağlamak zorundadırlar. Başka bir deyişle o grup üyelerinin onaylayacağı davranış şekillerini öğrenmek zorundadırlar. Buna sosyalizasyon sistemi denir. Ve üçüncüsü, büyüdükleri zaman kendilerine rakip olacak kişilerle yarışabilmek için başarılı bir strateji geliştirmek zorundadırlar. Buna statü sistemi denir. İnsanlarda statü için yarışmak çok boyutludur: Bir grubun içinde en güçlü veya en güzel olamayan kişi, en akıllı veya en komik olmak gibi bir şansa sahiptir. Çocuklar büyürken, bütün olanaklarını kazanma şanslarının olmadığı alanlarına yönlendirmek yerine, kazanma şanslarının en yüksek olduğu alanlara kaydırmayı öğrenmelidirler. Bu da çocukların kendi artılarını ve eksilerini öğrenmelerini gerektirir. Statü sisteminin işlevlerinden biri insanın kendisini tanımasını sağlamasıdır.Buradan, sizin, bireyler arasında farkın yaratılmasında önemli bir rol oynadığı için, statü sistemini desteklediğiniz sonucunu çıkartıyorum.
- Doğru. Sosyalizasyon sistemi bunun tam tersini yapar. Bu sistem aynı cinsiyetteki çocukların birbirine benzer davranışları benimsemelerine yol açar. Sosyalizasyon sistemi, statü sistemi ile birlikte çocukların bir açıdan birbirlerine niçin bu kadar çok benzediğini ve niçin bu kadar farklı olduklarını açıklar. Çocuklar arkadaşlarının yaptıklarını yapmak ister. Birbirlerine benzemek isterler. Aynı zamanda arkadaşlarından daha üstün olmak isterler. Bu nedenle birbirleriyle yarışırlar. Bu birbiriyle çelişen iki dürtü iki farklı zihinsel sistemin varlığını kanıtlar. İlişki sistemi ise davranışlarda uzun vadeli değişiklikler yaratmaz; yalnızca koşullara göre ayarlanan küçük değişikliklere gereksinim duyulur
Kişilik ile ilgili kuramlara niçin gereksinim duyarız?
- Evrim psikologları sürekli olarak bir "insan doğası" kavramını dile getirirler.
Ancak insanlarla ilgili en önemli olgu davranış farklılıklarıdır. Öyle ki, büyük ölçüde uyumun gerekli olduğu koşullarda bile, -okulda sınıflarda bazıları sakin sakin otururken, bazı öğrenciler yerlerinde duramazlar- farklılıklar göze çarpar. Dolayısıyla insanların ortak doğasını, davranışlarını, eğilimlerini anlamak bizi bir yere götürmez. Davranışları anlamak ve davranış tahminleri yapmak istiyorsak, o kişiyle ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmek zorundayız. Kısaca o kişinin kişiliğine ilişkin bilgi sahibi olmalıyız.
çocuk Karakterinde Yaşıtların Rolü yazısı toplam 2755 defa okundu
Sayfayı Yazdır Arkadaşına Gönder
Bağlantılı Yazılar