Granit: Antik Harikalar, Orta Çağ ve Modern Mucizeler
Graniti mutfak tezgahı yapmak için kullanılan süslü bir malzemeden biraz daha fazlası olarak düşünebilirsiniz ve bu… tam olarak yanlış değil. Ama hikayenin tamamı bu değil. Granit, Dünya’nın erimiş mantosunda doğar ve gezegenin hemen hemen her yerinde ortaya çıkar. Sert ve dayanıklıdır, bu yüzden inşaat için çok iyidir; parlatılabilir ve cilalanarak sanat eserlerine dönüştürülebilir; hatta teknik olarak radyoaktiftir.
“Ocaktan çıkarılan boyutlandırma taşlarının yüzde 40’ından fazlası granittir. Kırılmış granit, otoyol ve altyapı projelerinde kullanılan asfalt ve betonda dayanıklı bir yapı malzemesi olarak kullanılmaktadır.”
“Mimari cepheler, inşaat malzemeleri, süs taşı ve anıtlar için yaygın olarak kullanılmaktadır” diye yazıyorlar. “Çok yüksek bir cilaya kadar düzeltilebildiği için, granit anıtlarda, mezar taşlarında, anıtlarda, binalardaki oyma süslemelerde, heykellerde ve benzerlerinde geniş bir kullanım alanı bulmuştur.”
Antik granit
Bu inanılmaz çok yönlülüğü ve gücü sayesinde granit, yıllar boyunca inşaat açısından insanlığın en iyi dostlarından biri olmuştur. Gerçekten de yıllardan bahsediyoruz: delinmiş ve işlenmiş granit M.Ö. üçüncü binyıl kadar eskiye dayanmaktadır ve işlenmemiş taştan inşa edilen binalar bundan daha da eskiye dayanmaktadır.
Londra veya New York’a gittiyseniz, bu eski, antik granitin en ünlü örneklerinden bazılarını görmüş olabilirsiniz: Aslen M.Ö. 15. yüzyılda yaratılan ve 1800’lerde iki şehre hediye edilen Kleopatra’nın İğneleri’nin her ikisi de, tarihi önemleri nedeniyle artık arkeolojik alan olarak kabul edilen Asvan taş ocaklarından çıkarılan granitten yontulmuştur.
Geleneksel olarak bu durum bazı inançsızlıklara neden olmuştur. Örneğin Prens Akhet-Hotep’in lahdinin yaratıcıları, gerçek çeliğin icadından yaklaşık yedi asır önce, kabaca çelik kadar sert bir kayayı delecek kadar teknolojik olarak nasıl gelişmiş olabilirler?
“Günümüzde taş ocakçıları graniti elmas ağızlı testereler ve çelik keskiler kullanarak kesip oymaktadır. Ancak eski Mısırlı taş ocakçıları ve taş ustaları bu modern aletlere sahip değildi,” diye açıklıyor PBS NOVA 2000 yılında. “O halde, dikilitaşlarında ve diğer anıtsal heykellerinde bu kadar temiz hatları nasıl çıkardılar ve kestiler?”
Neyse ki, antik taş ustaları bize tekniklerine dair oldukça büyük bir ipucu bıraktılar – ve “büyük” derken, yaklaşık 42 metre (137 fit) uzunluğunda ve yaklaşık 1100 ton (1.200 ton) ağırlığında olduğunu kastediyoruz.
Ona Bitmemiş Dikilitaş denmesinin iki nedeni var: o bir dikilitaş ve bitmemiş. Yine de tamamlanmış olsaydı, antik dünyadaki en büyük dikilitaş olurdu; bu haliyle bile, yerde yatay ve hala ana kayasına bağlı olarak bırakıldığında, dünyanın en büyük monolitlerinden biri ve Antik Mısır’ın bilinen en büyüğüdür.
PBS, “Arkeologlar, Eski Mısırlıların bronz ve bakır aletleri dövme becerisine sahip olduklarını biliyorlar” diyor – ancak deneyler, bu teknoloji seviyesinin graniti oymak için yeterince iyi olamayacağını kanıtladı. Taş ustası Roger Hopkins, bakır bir keskiyle taşı oymaya çalıştığında “Çok fazla metal kaybediyoruz ve çok az taş düşüyor” diye gözlemledi.
Çözüm ne mi? Mısır’ın her zaman bolca sahip olduğu bir kaynağı ustaca kullanmak: kum. Deneysel arkeolog Denys Stocks, “Yivin içine kum koyacağız ve testereyi kumun üzerine koyacağız,” diye açıkladı. “Sonra da kesme işlemini kumun yapmasına izin vereceğiz.”
Bu kum polidispersiftir – yani birçok farklı boyutta tanelerden oluşur – ve genellikle en az yüzde 40 kuvars içerir, bu da onu granit kadar sert yapar. “Bakır testerenin ağırlığı kum kristallerini […] taşa sürtüyor. Kısa süre içinde granitte bir oluk ortaya çıkıyor,” diyor PBS. “Bu tekniğin iyi işlediği ve eski Mısırlılar tarafından kullanılmış olabileceği açık.”
Mısır’dan Roma’ya
Romalılar M.Ö. 30 yılında Mısır’ı fethettiler ve orada buldukları antik kültüre aşık oldular. Mısır sanatı, mitolojileri ve fikirlerinin yanı sıra Roma, yeni Afrika eyaletinden daha pratik şeyler ihraç etti: tahıl, cam, papirüs – ve granit.
Columbia Üniversitesi’nde Sanat Tarihi ve Arkeoloji Yardımcı Doçenti olan Michael J. Waters, Roma mimarisi üzerine 2016 yılında yayınladığı bir makalede, “Granit, İmparatorluğun kurulmasından sonra monolitik sütunlar için yoğun bir şekilde kullanan Romalılar tarafından çok değerliydi” dedi.
“Binlerce sütunun dikildiği ve Pantheon, Trajan Forumu, Caracalla ve Diocletianus Hamamları gibi şehrin en görkemli binalarını süslediği Roma’da büyük granit sütunların baskın kullanımı, onları imparatorluk başkentinin ayırt edici özelliği haline getirdi” diye yazdı.
Peki bu sayısız sütuna ne oldu? Tarihle ilgili bir şey var ki, bir yere ancak bu kadarını sığdırabilirsiniz. Waters şöyle açıklıyor: “MS üçüncü yüzyılda Roma mermer endüstrisi geriledikçe, sert taşların çıkarılması da büyük ölçüde durdu. Sonuç olarak, Antik Çağ’ın sonlarından itibaren Roma’daki inşaatçılar, yeni binaların inşası için eski granit sütunları yeniden kullanmaya başladılar; bu uygulama genellikle […] yaprak dökümü olarak bilinir.”
Başka bir deyişle, kendinizi Roma’nın antik yapılarından birine hayranlıkla bakarken bulursanız, biraz daha yakından bakın. Muhtemelen fark ettiğinizden çok daha eski bir şey görüyorsunuzdur.
Dünya harikaları
Granit olmasaydı, gezegen çok daha az ilginç bir yer olurdu. Dünyadaki en ikonik bina ve yapılardan bazıları varlıklarını kayaya borçludur: Fransa’nın Mont-Saint-Michel, Lizbon’un Évora Katedrali veya İspanya’nın Santiago de Compostela Kemer Katedrali Bazilikası gibi Avrupa’nın kaleleri ve kiliseleri granitten inşa edilmiştir; Tower Bridge ve Çin Seddi’nin (bazı kısımları) gibi klasik kartpostal yemleri de öyle.
Mont Saint Michel.
İskoçya’da bütün bir şehir bu taşla ışıldıyor: Ülkenin kuzeydoğu kıyısındaki Aberdeen, altyapısının büyük bir kısmını granite borçludur ve kelimenin tam anlamıyla “Granit Şehir” olarak anılmaktadır.
Güney Hindistan’daki Brihadisvara Tapınağı da granitten yapılmıştır ve kapsamı ve inşası bakımından gerçekten dikkate değerdir. Tapınak 11. yüzyılın başında inşa edilmiştir ve halen bölgedeki en yüksek yapılardan biridir. Yerel halk tarafından “Büyük Tapınak” olarak adlandırılması boşuna değil: 16 kat yüksekliğinde ve gökyüzüne doğru 60 metreden (197 feet) fazla yükseliyor.
Sanayi Devrimi ile birlikte granit kullanımı – diğer her şeyle birlikte, gerçekçi olalım – arttı. Buharlı gemiler ve trenler gibi yeni, ağır nakliye seçeneklerinin yanı sıra malzemeyi işlemek için modernize edilmiş tekniklerin geliştirilmesiyle, granit güzel bir yerel olanaktan İmparatorlukların temel taşına dönüştü.
İngiliz Jeolojik Araştırmalar Kurumu’ndan petroloji ve yapı taşı uzmanları Ewan Hyslop ve Graham Lott, 2007 yılında The Building Conservation Directory için kaleme aldıkları bir makalede “Granit, Devon ve Cornwall’daki binalar ve anıtlar için tarih öncesi çağlardan beri kullanılmaktadır” diye yazmışlardır.
Ancak “buharlı gemilerin kullanılmaya başlanması, yaklaşık 1840’tan itibaren Cornish granit endüstrisini canlandırmış ve büyük miktarlarda granit Güney İngiltere’de rıhtım yapımında kullanılmıştır” diye açıklıyorlar ve ekliyorlar: “Bu tarihten itibaren bu granitler Londra’da çok sayıda anıt, bina ve 19. yüzyıl ticari rıhtım projelerinin ve köprülerinin çoğunda yaygın olarak kullanılmıştır. Örnekler arasında Nelson Sütunu (Foggintor graniti) ve […] Thames Setinin inşası sayılabilir.”
Peki granit bir zamanlar olduğu kadar önemli kalabilir mi? Muhtemelen evet – dünya çapındaki pazar yavaşlama belirtisi göstermiyor. Betonun bir yapı malzemesi olarak graniti çılgınca geride bırakmasına ve bronzun heykeltıraşlık için daha popüler olmasına rağmen, granit bizim için o kadar kullanışlıdır ki yakın zamanda bir yere gitmesi olası değildir.
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber