Kızböceği Yusufçuklar Nasıl Canlılardır?
Yaygın İsmi: Yusufçuklar, kızböcekleri Bilimsel İsmi: Odonata Familya: Insecta Ekip: Hexapoda Cins Sayısı: Takribî 6,500 Ebatları: Takribî 19 mm ile 13 cm arası Fiziksel Özellikleri: İyi gelişmiş çenesi ve kocaman petek gözleri olan başı, çok kısa antenleri, ebatları neredeyse denk olan iki çift şeffaf kanadı vardır. Çoğu cinste ince, uzun karın; yusufçuklar kanatlarını yanlara açarlar. […]
Yaygın İsmi: Yusufçuklar, kızböcekleri
Bilimsel İsmi: Odonata
Familya: Insecta
Ekip: Hexapoda
Cins Sayısı: Takribî 6,500
Ebatları: Takribî 19 mm ile 13 cm arası
Fiziksel Özellikleri: İyi gelişmiş çenesi ve kocaman petek gözleri olan başı, çok kısa antenleri, ebatları neredeyse denk olan iki çift şeffaf kanadı vardır. Çoğu cinste ince, uzun karın; yusufçuklar kanatlarını yanlara açarlar. Kızböcekleri kanatlarını bedenleri süresince katlı meblağlar; nemflerin çeneleri av tutmak için açılabilir. Kızböceği nemflerinin üç dış solungacı vardır, yusufçuk nemflerinin solungaçları arka bağırsağın içindedir.
Alışkanlıkları: Kızböcekleri genelde avlanmak için su kenarlarında bulunurlar; daha eforlu uçabilen yusufçuklar sıklıkla sudan çok uzak yerlerde avlanırken bulunabilirler; nemflerin çoğu suculdur.
Yaşam Çizgisi: Erkekler dişileri havada tutabilir ya da oturan dişilerin üzerine birden sıçrayabilirler; bazı cinslerin karışık kur yapma alışkanlıkları varıdır; yumurtalar suyun içine yahut yakınlarına vazgeçilirler.
Beslenme Stili: Hem yetişkinler hem de nemfler avcıdır.
Yaşam Alanı: Uygun bir soğukkanlı yahut akan suyu olan her alan, akan su ise çok süratli olmamalı; bazı cinsler su olması kaydıyla en azından kısa bir müddet için çölde yaşabilirler.
Yeryüzünde Dağılımı: Kuzey ve Güney Kutupları hariç dünyanın dört bir yanında bulunurlar.
Büyük ebatları ve genelde parlak renkleriyle yusufçuklar ve kızböcekleri en basit tanınan böcekler arasında yer almalıdır.
Odonata üç alt ekibe parçalamıştır: Anisoptera’da yusufçuklar, zygoptera’da kızböcekleri ve son olarak da çok ufak bir grup olan soyu neredeyse tükenmiş ve yalnızca Asya’da yaşayan iki cinsiyle öğrenilen Anisozgyoptera. Yusufçuklar cüsseli böceklerdir ve hareketsiz dururken kanatlarının pozisyonundan tanınabilirler – kanatlarını sadece barbarca doğru bir açıyla iki yanlarında sarih yakalayabilirler. Kızböceklerinin ince ve uzun bedenleri vardır ve kanatlarını hem bedeni süresince katlayabilir hem de dikey şekilde kavuşturabilir, daha çok bir kelebek gibi.
Müthiş Görüş
Yetişkin odanatalar genelde suya yakın yerlerde bulunurlar. Çoğunlukla uçan öteki böcekleri tutan avcılardır. Becerikli uçucular oldukları aslı işe verim fakat ehemmiyetli bir özellikleri daha vardır: Özellikle yusufçukların neredeyse başın tepesinde birleşen ve onlara müthiş bir görüş sağlayan kocaman petek kollan vardır. Bazı yusufçukların gözleri, her biri ayrı lense sahip 28.000 tek üniteden ommatidyalar oluşur. Av aramalarına takviyeci olmak için boyunları çok elastiktir ve başları bir yandan öteki yana çevrilebilir ve yukarıya-alt hareket edebilir. Peygamberdeveleri ve soyguncu sinekler gibi öteki avcı böcek cinsleri de aynı beceriye sahiptir.
Yusufçuklar sinekler gibi daha süratli uçabilen böcekleri avlarlar. Daha büyük avları da tutabilirler – misalin eşekarılarını—ve tesadüfsel yamyamlar oldukları, kendi cinslerinin abonelerini yedikleri gözlemlenmiştir. Kocaman gözlerine ve sağlam uçuş marifetlerine karşın onlardan kaçarken onlar kadar atik olabilen avlarını sık sık kaçırırlar. Kızböceklerinin daha ufak ve daha cılız gözleri vardır, ufak güveler gibi daha yavaş uçan böceklerin peşine düşerler.
Hem yusufçukların hem de kızböceklerinin bacakları yürümeye pek uygun değildir fakat av maddesi yenirken onu yakalamak için son derece uygundurlar.
Nemf Olarak Yaşam
Birkaç familyada Odanata’nın gelişim safhaları -nemf ya da stadya- kanatsız yetişkinlerle bazı eşlikler gösterir, fakat değişiklerinde çok az eşlik bulunur. Yusufçuk nemfleri daha kocaman yapılıyken kızböceği nemfleri çok incedir.
Yapılarının daha narin olması aslından başka kızböceği nemfleri üç harici solungaçları sayesinde fark edilebilirler. Genellikle yaprak biçiminde olan ve karnın ucundan çıkıp arkaya uzanan yapılardır. Solungaçlar sudan oksijen alırlar. Oksijen solungaçlardan nemfin bedenine girer. Yusufçuk nemflerinin harici solungaçları yoktur. Onun yerine bağırsaklarının arka ucunda, arka bağırsaklarında solungaçları vardır. Su, solungaçlara hava sağlamak için arka bağırsaktan içeri ve dışarı pompalanır.
Akılda katiller olmalarına karşın nemfler özellikle ufakken daha büyük avcıların tuzağına düşmeye eğilimlidir. Yeniden de kaçmalarına dayanak eden bir şikeleri vardır. Bacaklarını tutulurlarsa bacakları uyluğun kökündeki cılız bir noktadan kırılabilir ve avcıyı ağızlarında tek bir bacakla vazgeçebilirler. Yusufçuk nemfleri yüksek tazyik altında arka bağırsaktaki solungaç çemberinden karnın bitimine kadar su püskürtme maharetine sahiptirler. Bu tutum onları suda daha ileriye ve muhtemel riskten daha uzağa fırlatır.
Erkek odonata’nın ana amacı bir dişi bulmak ve onunla çiftleşmektir. Yusufçukların ve kızböceklerinin çoğu yumurtalarını suya vazgeçtiklerinden kur yapma ve çiftleşme gölet, göl, ırmak ve akarsu kenarlarında olur.
Çoğu erkek odonata, bir eş için uygun bir yumurta vazgeçme alanı kurar ve ona gözetir. Yalnız bir erkek yusufçuğu su üzerinde bir ileri bir geri gezip yanaşan her uçan böceği incelerken görmek oldukça normaldir. Kendi cinsinden bir başka erkek çıkarsa bir çatışma alana kazanç ve genelde davetsiz davetli kovalanır. Genelde birkaç değişik cins aynı gölette kol dolaşır. Erkek çoğunlukla bir saat kadar sonra göletten gider ve yerim gidene kadar bir müddet orada duracak başka bir erkek alır. Bu kol dolaşmalar esnasında akdikeni bir dişi ortaya çıkarsa çiftleşirler ve dişi yumurtalarını bırakır. Bununla beraber öteki cinsler kendi bölgelerinde kol dolaşma işini gün boyu ve kısa yaşamları zamanınca devam ettirirler ve yalnızca daha eforlu bir erkek tarafından uzaklaştırıldıklarında giderler. Bir bölgeyi gözetmek, gelen dişilerle çiftleşecek tek erkek olmayı sağlama bağlamaz zira dişiler oraya varana dek çiftleşmiş olabilirler. Dişiler sudan uzakta, bir bölgesi olabilecek kadar eforlu olmayan fakat gelip geçen bir dişiyle çiftleşecek erkeklerle karşılaşabilecekleri yerlerde avlanırlar.
Bazı yusufçuklar ve kızböcekleri mülkiyetçi değildirler, bu vaziyette herkese sarih olduğu anlamına kazanç.
Dişiye ilk erişen erkek onunla çiftleşir. Yumurta vazgeçmeye uygun yerlerin yakınlarında erkeklerin rakamı her zaman dişilerinkini geçecektir. Sonuç olarak bazı erkekler asla çiftleşme kısmeti bulamazlar; belki yüzde ellisi, belki daha azı muvaffak olur. Buna rağmen tüm dişiler çiftleşirler.
Bazı odanata erkeklerinin hem kızböcekleri hem yusufçuklar, dişinin vazgeçtiği yumurtaların çoğunun daha evvelden çiftleştiği bir erkek tarafından değil, kendileri tarafından döllendiğinden emin olma kabiliyeti vardır. Bunun nedeni spermatofordan gelen spermin yumurtayı döllemede kullanılmadan evvel dişinin bedeninin içindeki spermateka sınan özel haznede depolanmasıdır. Misalin coenagrionidae familyasından bazı kızböceklerinde erkek, dişinin spermatekasından daha evvel başka bir erkek tarafından yerleştirilmiş spermleri taşımak için sperm kepçesi sınan özel bir yapı kullanır Ancak o zaman kendi spermatoforunu dişiye geçirir. Bu tutum “sperm yarışı” olarak öğrenilir.
Yumurtlamadaki Değişiklikler
Yusufçuklar ve kızböcekleri, birkaç değişik yumurta vazgeçme ovipozisyon usullü kullanırlar. Ödünler vardır fakat genelde çoğu cins alttaki yollardan biriyle yumurta vazgeçerler: Bir usul, dişinin suya dalması ve yumurtalarını su nebatlarının gövdelerine yerleştirmesidir. Bu usul Kuzey Amerika ve Avrupa’daki enallagma cinsi kızböcekleri tarafından kullanılır. Daha sonra dişi bedenine tutuklanmış hava baloncuklarını kullanarak tekerrür yüzeye çıkar. Genellikle erkek onun tekerrür ortaya çıkmasını bekler ve sonra onunla yine çiftleşir.
Bir öteki yaygın usul ise dişinin suyun içinde oturup doğrudan yumurtalarını vazgeçmesi veya yüzeyde oturup yumurtalarını su altındaki nebat dokularına vazgeçmesidir. Bu usul Avrupa’da ise yaygın hawker yusufçuğu olarak öğrenilen Aeshna juncea gibi pek çok değişik cinsten yusufçuk ve kızböceği tarafından kullanılır. Yumurta vazgeçme sıklıkla hengame bir kanat hışırtısıyla beraber asıllaşır.
Aeshna cinsi Kuzey Amerikalı ve Avrupalı bazı saz yusufçuklarının gözde usullü olan üçüncü bir usulde ise dişi, yumurtalarını balçığın yahut ölü ağaçların, nebat artıklarının ya da algların içine bırakır. Dişi yumurtalarına vazgeçerken yeniden büyük bir kanat hışırtısı olacaktır.
Bir başka usulde ise dişi, yumurtalarını uçarken doğrudan su kenarındaki balçığa ya da kuma bırakır. Bu gidişat genellikle, Kuzey Amerika’da mera yusufçuğu olarak öğrenilen Sympetrum cinsi yusufçuklarda alana kazanç. Seçenek olarak da dişi su üzerinde göz dolaştırırken yumurtalarını doğrudan ya nebatların arasına ya da suyun derinliklerine vazgeçer. Bu usul yeniden Sympetrum cinsi yusufçuklar tarafından kullanılır. Erkekler bazı gidişatlarda dayanak dahi edebilirler: Misalin Avrupalı al yusufçuklarda, S. sanguineum, ikisi tandem uçarlar. Dişiler için daha kolay olan strateji, yumurtaları uçarken su yüzeyiyle hiç temas etmeden suyun içine vazgeçmektir.
Yumurtadan Yetişkinliğe
Vazgeçilme biçimine göre değişen iki tip yumurta vardır. Nebat dokularının içine vazgeçilenler daha uzunken doğrudan suya vazgeçilenler barbarca daireseldir. Nebatın içinde olmak yumurtanın korunmasına dayanak eder fakat suya vazgeçilenlerin üzerleri de yapışık bir jelle kaplanır. Bu onların sadece suyun içindeki nebatlar gibi cisimlere yapışacakları anlamına gelmez, aynı zamanda avcılar tarafından yenmelerini eforlaştırır. Bazı cinslerde yumurtalar birkaç haftada çatlarken daha soğuk abuhavalarda yumurtalar kışı geçirip çatlamak için sonraki baharı bekleyebilirler. Yavrular yumurtadan çıkarken çeperle kaplı bir prolarva olarak çıkarlar. Yumurta şayet suyun altında çatlarsa, çeper hemen dağılır ve ilk instar nemfi ortaya çıkar.
Çok rakamda yusufçuk cinsi yumurtasını suyun dışına fakat suya çok yakın bir yere bırakır. Bu vaziyette prolarva, vücudunu nemf olarak hayatı geçireceği su kütlesine götürmek için bedenini esnetip gerdirerek atlayabilir. Gelişim süresi büyük oranda nemfin yeteri kadar besin bulunduğu sürece içinde yaşayacağı suyun sıcaklığına bağlıdır. Daha ılıman bölgelerde nemfler soğuk alanlardakilerden daha tez büyürler. Oldukça kısa bir mesafede dahi sihrime oranında değişiklikler olabilir. Misalin İngiltere’de mavi kuyruklu kızböceklerinin nemflerinin, yumurtadan yetişkinliğe erişmeleri güneyde bir sene alırken kuzeyde iki sene alır.
Birkaç surat mil daha güneyde olan Fransa‘da her sene iki- üç jenerasyon yetişebilir. Son instarda nemf tamamen geliştiğinde sudan böler ve ya doğrudan sudan çıktığında ya da su kenarındaki nebatların üzerinde kıvrılarak uygun bir nebat parçasına tırmanır.
Çoğu yusufçuk ve kızböceği güneş doğduğunda tamamen besbelli olmak ve kurumak için şafak süreyi ortaya çıkarlar.
Öteki böceklerde de olduğu gibi bu ortaya çıkma da başlı başına ehemmiyetlidir. Son instar nemfi başını olabildiğince dik bir biçimde yukarıya kaldırır. Başın üstü ve göğüs böler ve yetişkin, tenin arkaya düşmesi için yerçekiminden yararlanarak kendini tenden kurtarıp dışarı çıkar. Tenden çıktığında başı dik bir biçimde oturur, kanatlarını şişirir, kurulanır ve ilk uçuşunu asıllaştırır. Bütün yetişkin renginin ortaya çıkması bir hafta kadar zaman aldığından ilk ortaya çıktıklarında oldukça parlak kanatları ve mat renkleriyle olgun bir yetişkinden değişiklik gösteren genç yetişkinlere teneral denir.
Tekerlekler ve Tandemler
Odanata azaları çok gizeme dışı bir biçimde çiftleşirler. Erkek odandatadaki faize uzuvlarının yapısı ve konumu, böcek dünyasında tektir İlk genital ismi verilen faize ekiplerinden biri, karnın bitimine doğru klasik böceklerdeki konumunda bulunur. Fakat ikinci karın segmentinin alt kısmında ikinci bir gential ekip vardır Bu olağandışı kumpasın yanı gizeme erkeklerin kamın ucunda özel bir kanca ekibi de vardır. Erkek çiftleşmek için hazır olmadan evvel ilk genitalden bir spermatofor salar ve bunu ikincil genitale aktarabilmek için kamım büker. Sonrasında bir eş arar.
Girişimlerinden seven bir dişi bulduğunda üzerine uçar ve onu bacaklarının arasına alır. Sonra karnım öne doğru büker ve karnının ucundaki kancalarla dişiyi yakalamaya çalışır. Kızböceklerinde dışı göğsünün pronatum üstünden tutulurken yusufçuklarda kancalar dişiyi başının tepesinden meblağ. Erkeğin kancalarıyla dişinin başının yahut göğsünün intizamı ve ebadı cinsten cinse değişir fakat aynı cinsin azalarında hepsi birdir. Bir turun erkeğinin kancaları sadece aynı cinsin dişinin karnına ya da başına uyar, böylece de değişik cinsler arası çiftleşme önlenmiş olur Erkek dişiyi meblağken her iki böcek de uçabilir – bu ‘tandem” pozisyonu olarak öğrenilir.
Kur yapmada ikinci evre, dişinin faize aralığını erkeğin ikincil faize uzvuyla temas ettirip ona kenetleyene dek karnını döndürmesidir. Bu pozisyonda bedenleri “tekerlek” pozisyonu sınan, takribi bir daire biçimini alır. Sonrasında erkek spermatoforu dişiye geçirir Tekerlek pozisyonunda kaldıkları vaktin uzunluğu bazı yusufçuklarda olduğu gibi birkaç saniyeden çoğu kızböceğinde olduğu gibi birkaç saate kadar değişir. Nebatların üzerinde ya da yumurta vazgeçmeye uygun bulunan gölet ortamlarında tekerlek pozisyonunda oturan düzinelerce yusufçuk çifti görmek olağandışı bir gidişat değildir.