Tahran, İran – Üç yıl önce 18 yaşındaki Esmat, daha iyi bir yaşam arayışı içinde Afganistan’ın Nimroz eyaletindeki evini İran’a bırakmaya karar verdi. Onu önce Pakistan sınırındaki Belucistan eyaletine ve oradan da İran’ın başkenti Tahran’a götüren zorlu, günlerce sürecek bir yolculuğa çıktı.
Şimdi 21 yaşında olan Esmat, sınır geçişlerini kolaylaştıran kaçakçılara 60 milyon riyal (mevcut açık piyasa kuruyla yaklaşık 200 dolar) ödediğini söylüyor. İran’daki giriş limanı, güneydoğudaki Sistan ve Belucistan eyaletiydi ve buradan Tahran’a arabayla 1.200 km’den (745 mil) fazla yol kat etti.
“12 kişiyi bir sedan arabaya yüklediler; dördü bagajda, altısı arka koltukta ve ikisi de sürücünün yanındaki ön koltukta” dedi.
“Bizi böyle yönlendiriyorlar. Sınır ajanları bizi yakalarsa sınır dışı ediliriz. Afganistan’da Taliban paramızı alabilir, Pakistan’da kaçakçılar bizi silah zoruyla ödemeye zorlayabilir ve İran’da şoförler ekstra para talep edebilir.”
Bazen sürücüler İran başkentine yolculuk için 15 milyon riyal (yaklaşık 50 $) talep ediyor.
Esmat, Tahran’a giderken kendisinin ve diğer mültecilerin yiyecek ve suya sınırlı erişimi olan sefil yerlerde tutulduğunu söyledi.
Üç yıl önce şehre geldiğinde, birkaç yıl önce daha iyi bir yaşam arayışıyla gelen bazı amcaları ve tanıdıklarına katıldığı için durum nispeten daha iyiydi.
Amcası, birçok Afgan mültecinin yaptığı gibi, bir şantiyede el emeğiyle iş bulmasına yardım etti. Ayrıca bir lokantada çalıştı ve kasap yanında çıraklık yaptı.
Şimdi, Taliban tarafından yönetilen Afganistan’daki anne babasına ve kardeşlerine geri dönüyor çünkü onu özlüyorlar ve yardımına ihtiyaçları var.
Ancak katlandığı tüm zorluklara rağmen, bir gün geri dönmek istediğini ve aynı zamanda kalmak için yasal belgeler almaya çalıştığını söylüyor.
Esmat, “Yine de burada olmak orada olmaktan daha iyi, çünkü burada en azından biraz güvenliğiniz var,” dedi.
“Taliban nasıl giyineceğinizi, saçınızın ve sakalınızın nasıl göründüğünü, hangi inançlara sahip olduğunuzu ve hayatınızı nasıl yaşayacağınızı dikte etmek istiyor.
“Ekonomik nedenlerle geldim. O zaman, [President] Eşref Gani hükümeti, Taliban’la savaşıyordu ve çoğunlukla hükümet için çalışan, yeterli maaş alan ve düzgün bir yaşam sürebilecek insanlardı.”
ekonomik sıkışma
Ancak hükümet verilerine göre, Taliban’ın geçen Ağustos’ta iktidara gelmesinden bu yana ülkeye göç ettiğine inanılan yaklaşık yarım milyon mülteciyle İran’da hayat, sayıları dört milyonu aşan Afgan mülteciler için hiç de kolay değil.
Birincisi, yıllarca süren yoğun ekonomik baskı, çoğu oturma izni olmayan veya yerleşik evleri ve işleri olmayan milyonlarca mülteci bir yana, ortalama İranlılar için hayatı giderek daha da zorlaştırdı.
2017 yılında Tahran’a gelen 27 yaşındaki kayıt dışı mülteci Khetab, “O zamanlar biraz para biriktirip Afganistan’daki aileme gönderebilirdim” dedi.
Al Jazeera’ya “Ama şimdi kendi başıma zar zor yetiyorum ve buradan daha da kötüleşecek gibi görünüyor” dedi.
Khetab’ın gelişi sırasında, İran, Başkan Donald Trump’ın 2018’de İran’ın dünya güçleriyle nükleer anlaşmasından çekilmesinin ardından “azami baskı” kampanyasının bir parçası olarak uygulanan ABD’nin sert tek taraflı yaptırımlarından etkilenmekten bir yıl uzaktaydı.
Resmi rakamlara göre 141.000’den fazla ölümle Orta Doğu’daki en ölümcül istatistiklere sahip olan İran’da 2020’de koronavirüsün patlak vermesi durumu daha da kötüleştirdi.
Ancak genel ekonomi kabaca istikrar kazanmış olsa bile, yaygın enflasyon ve kaçak işsizlik ülkenin yaklaşık 85 milyonluk nüfusunu sıkıştırmaya devam ediyor.
İran ekonomisi, bu ayın başlarında, Başkan Ebrahim Raisi’nin kısa vadede daha fazla enflasyonla sonuçlanan ve tavuk ve bitkisel yağ gibi temel gıda maddelerinin fiyatlarının artmasıyla sonuçlanan büyük ekonomik reformları başlatmasıyla bir kez daha sarsıldı.
Mülteci karşıtı duyarlılık
Afgan mültecilerin İran’da kötü muamele gördüğüne dair raporlar var. Geçen ay, mültecilerin İran sınır muhafızları tarafından dövüldüğünü iddia ettiği iddia edilen birkaç klip internette yayınlandı.
İddiaya göre bir video, birkaç İranlı sınır muhafızının Afgan mültecileri küçük bir bekletme alanının ortasında elleriyle vücutlarını korumaya çalışırken sopalarla dövdüğünü gösteriyor.
Afgan medyasının aktardığı mültecilere yönelik kötü muamele, Afganistan’da günlerce İran karşıtı protestoları tetikledi. Kabil merkezli TOLO News, tacize uğrayan bazı Afgan mültecilerin evlerine döndüğünü bildirdi.
Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahid, İranlı yetkilileri mültecilere zarar vermekten kaçınmaya ve isterlerse barışçıl bir şekilde Afganistan’a dönmelerine izin vermeye çağırdı.
Ayrıca, Meşhed’deki kutsal bir Şii mabedinde bir mültecinin bıçaklı saldırısında iki İranlı akademisyenin öldürüldüğü ve bir diğerinin de ağır yaralandığı kutsal Müslüman Ramazan ayı ile aynı zamana denk gelen, geçen ay mülteci karşıtı duyguların artmasıyla ilgili endişeler de vardı. .
İran dışişleri bakanlığı sözcüsü Saeed Khatibzadeh geçen ay verdiği uzlaştırıcı bir mesajda, İranlıların ve Afgan mültecilerin 40 yıldan fazla bir süredir barış içinde yaşadıklarını ve “anlaşmazlık ekmek çabalarına” rağmen bunu sürdüreceklerini söyledi.
“Maalesef bazıları Afganistan’da İranofobi ve İran’da Afgan korkusu yaratmaya çalışıyor. Ancak iki ülke İran ve Afganistan çok yakın” dedi.
Ancak Khatibzadeh, “kaynaklarımız da sınırlı” olduğu için Taliban’ın mültecileri yönetmede daha fazla sorumluluk kabul etmesi gerektiği konusunda uyardı.
‘Kapsayıcı mülteci politikası’
Hükümet verilerine göre, şu anda İran’da belgelenmiş 780.000 Afgan var – 586.000 pasaport sahibi – ve 2.6 milyonu belgesiz durumda.
Geçen ay İran hükümeti, eşi görülmemiş bir açlık krizinin ortasında olan Afganistan’a sınır dışı edilmekten korkan mülteciler arasında korku uyandıran yeni bir nüfus sayımı başlattı.
Hükümet, kayıt yaptırarak belgesiz mültecilerin altı aya kadar uzatılabilen geçici konaklamalar alacağını söyledi.
Ancak geçen yılın sonlarında Uluslararası Göç Örgütü (IOM), İran’ın binlerce mülteciyi Afganistan’a geri göndermeye başladığını söyledi.
Statüleri ne olursa olsun, tüm Afganların İran’da ücretsiz eğitim garantisi var ve birçoğu hükümetin gıda, ilaç ve petrol fiyatlarını kontrol etmek için tahsis ettiği gizli sübvansiyonları kullanabiliyor.
Ancak belgesiz mülteciler, banka hesabı açmak, ev ya da cep telefonları için SIM kart satın almak gibi bazı faaliyetlerde bulunamıyor.
Ayrıca, BM’nin küresel mülteci kuruluşu olan UNHCR’nin yardıma geldiği alanlardan biri olan genel sağlık sigortası gibi programlara da erişimleri yok.
Sözcü Duniya Aslam Khan’a göre, İran’daki UNHCR, sağlık sigortası planına kaydolmak için yaklaşık 120.000 mülteciye sponsor oluyor.
Ajans ayrıca eğitime yardımcı olur, mültecilere hakları konusunda tavsiyelerde bulunur ve üçüncü ülkelerde gönüllü geri dönüş veya yeniden yerleştirme konusunda onlara yardımcı olur.
“İran’ın politikası övgüye değer. Sadece Afgan mültecilere cömertçe ev sahipliği yapmakla kalmadı, aynı zamanda mültecilerin bazı yasal hizmetlere erişmesine izin verdiği için en kapsayıcı politikalardan birine sahip oldu ”dedi. Taliban’ın devralmasının sonucu.
İran ve Pakistan hala dünya çapında Afgan mültecilerin en büyük iki ev sahibi.
‘Afganları unutmayın’
Aslam Khan, özellikle İran’ın sert yaptırımlar altında kalması nedeniyle finansman sorununun büyük bir engel olmaya devam ettiğini söyledi.
7 Haziran’da bitmesi beklenen ancak iki hafta daha yenilenen nüfus sayımı girişiminin hem İran’ın hem de UNHCR’nin mültecileri ve ihtiyaçlarını daha iyi anlamalarını sağlayan olumlu bir gelişme olduğunu söyledi.
Ukrayna’daki savaş uluslararası ilgi gördü, ancak BMMYK İran’daki Afganlar gibi mültecilerin unutulmamasını umuyor.
“Kameraların odağı başka yöne dönse bile bu insanların acısı orada kalıyor. Dünyanın Afgan durumunu unutmamasını gerçekten istiyoruz” diyen Aslam Khan, daha fazla uluslararası destek ve yük paylaşımı çağrısında bulundu.
Son zamanlarda, kuzeydoğu Horasan Razavi eyaletinde bulunan Torbat Jam’deki Afgan mülteciler kampındaydı.
Orada zaten yaklaşık 2.000 mülteci yaşıyordu ve Taliban’ın devralmasından bu yana 1000’den fazla mülteci buraya sığındı.
Yine de, BMMYK’ya göre İran’daki Afganların sadece yüzde 6’sı kamplarda yaşıyor ve ezici çoğunluk İran nüfusu arasında yaşıyor.
“Ne yazık ki, Afganistan’da daha fazla Afgan’ın geri dönebilmesi için dramatik bir gelişme görmediğimiz doğru. Yani, gerçekçi konuşmak gerekirse, durum yakın zamanda değişmeyecek, ”dedi Aslam Khan.
Kaynak : https://www.aljazeera.com/news/2022/6/12/what-does-the-future-hold-for-afghan-refugees-in-iran