Teleskopun icadı ile gökbilimciler artık insan gözünün görebildiği her şeyden çok daha küçük ve daha sönük nesneleri görebiliyorlardı. Teleskop gökyüzüne döndüğünde, daha önce hiç gözlemlenmemiş, yıldız gibi olmayan yüzlerce soluk ve bulanık yeni nesneyi ortaya çıkardı. Bu cisimlere toplu olarak amatör ve profesyonel gökbilimciler tarafından “derin uzay nesneleri” denir.
Derin uzay nesneleri arasında yıldız kümeleri, parlak ve karanlık bulutsular, galaksiler ve gökada kümeleri bulunur. Bu nesnelerin çoğunun, bulundukları takımyıldızdan veya bir teleskopta görünüşlerinden türeyen takma adları vardır. Büyük Andromeda Gökadası ve Lagün Bulutsusu bunlara örnek olarak gösterilebilir. Birkaç derin uzay nesnesinin, Pleiades – Ülker yıldız kümesi gibi tarihsel dönemlerden alınmış uygun isimleri vardır.
Yıldızlarda olduğu gibi, gökbilimciler derin uzay nesneleri için sınıflandırma sistemleri ve kataloglar geliştirdiler. Bunlardan en bilinenlerinden bazıları şöyledir:
Messier (M) Kataloğu
Charles Messier (1730-1817) özel ilgi alanım kuyruklu yıldız avı olan bir Fransız gökbilimciydi. 1758’de, Haley’nin kuyruklu yıldızının tahmin edilen dönüşünü ilk görenlerden biriydi. Toplamda, 15 yeni kuyruklu yıldız keşfetti ve aslında ilk kez başkaları tarafından keşfedilen altı tanesini daha keşfettiğini iddia etti.
Messier 1758’de, teleskopundaki Yengeç Bulutsusu’nun kuyruklu yıldız benzeri görünümü yüzünden aldatılmış ve bundan kaçınmak için özel bir not almıştır. O andan itibaren uzayda kuyruklu yıldızlarla karıştırılabilecek bulanık görünümlü tüm diğer nesneleri kataloglamaya başladı.
1771’de 45 nesne içeren ilk listesini hazırladı; 1780’de ikinci bir liste daha hazırlayıp 23 nesne daha ekledi; ve 1781’de (1784’te yayınlanan) son listesinde 103 nesne vardı. Aslında hepsi Messier’in kendi keşifleri değildi; bazıları daha önce diğer gözlemciler, özellikle de İsviçreli kuyruklu yıldız avcısı Jean Philippe Loys de Cheseaux (1718-1751) tarafından görülmüştü. Yardımcısı Fransız gökbilimci Pierre Francois Andre Mechain (1744-1804) tarafından Messier’in listesine başka altı nesne daha eklendi.
Charles Messier’in 110 derin gökyüzü nesnesinin ünlü listesi, gökyüzündeki en parlak yıldız kümelerinden, bulutsulardan ve gökadalardan bazılarını içerir. Gökbilimciler hâlâ Messier veya M sayılarıyla nesnelere atıfta bulunurlar; örneğin, M l (Yengeç Bulutsusu) ve M 31 (Andromeda Gökadası gibi).
İngiliz gökbilimci Sir William Herschel (1738-1822) Charles Messier’in çağdaşıydı. O ve oğlu John Herschel (1972-1871) de derin uzay nesnelerini keşfettiler. Bununla birlikte, Herschels’in daha iyi enstrümanları vardı. Bu yüzden Messier’e belli belirsiz bulutsu gibi görünen birçok yıldız kümesini ve ayrıca yüzlerce nesneyi keşfettiler. John Herschel’in bulutsu ve yıldız kümeleri “Genel Kataloğ” adı altında 1846’da yayınlandı. Messier listesinin hayranı olan Herschel, Fransızlar tarafından kataloglanan nesnelere kendi numaralarını vermekten kaçındı. Sonuç olarak, Herchel’nin derin uzay nesneleri kataloğu bugün nadiren kullanılmaktadır.
Sitemizde 110 Messier kataloğu üyesini tek tek inceleyebilirsiniz.
Yeni Genel Katalog (NGC) ve Endeks Kataloğu (IC)
Yeni Genel Katalog NGC (New General Catalog) ve takviyeleri, IC I ve II, orijinal olarak 1880’lerde J. L. E. Dreyer tarafından derlenmiştir. Dreyer Danimarka’da doğdu, ancak 1874’te Lord Rosse’nin Parsonstown’daki büyük gözlemevinde çalışmak için İrlanda’ya göç etti. Lord Rosse, 1830’ların sonunda ve 1840’ların başında arka arkaya daha büyük teleskoplar inşa etmişti. Rosse, oğlu ve gözlemcileri – Dreyer gibi – yıllarca ünlü “Parsonstown Leviathan” da kuzey gökyüzünü incelemeye çalıştı.
Dreyeer, bu gözlemler sırasında, Herschel’in yıldız kümeler ve bulutsular “Genel Kataloğu” nu güncellemenin zamanının geldiğini gördü. Keşfedilen çok fazla yeni bulutsu ve bakılacak çok fazla farklı liste vardı. Gözlem listeleri hazırlamak veya bir bulutsunun daha önceden bulunup bulunmadığını anlamak zaman alıcı bir iş haline gelmişti. “Yeni Bulutsular ve Yıldız Kümeleri Kataloğu”, 1888’de Kraliyet Astronomi Derneği Yıllığında yayınlandığında 8.000’den fazla nesne içeriyordu. Dreyer daha sonra NGC’ye yaklaşık olarak 5.000 nesne daha ekleyerek iki İndeks Kataloğu (1895’te IC I ve 1908’de IC II) ile bulgularını genişletti.
NGC ve IC bugün astronomi alanında en iyi bilinen derin uzay nesneleri kataloglarından biri olmaya devam ediyor. Her türlü nesneyi – açık ve küresel yıldız kümeleri, dağınık ve gezegenimsi bulutsular, süpernova kalıntıları ve her türlü gökadayı içerdikleri için en kapsamlı genel derin gökyüzü kataloglarından biridir. Ayrıca, bir veya çift yıldıza hatta hiç bir şeye denk gelmeyen bazı hatalı koordinatları da içerir.
NGC ve IC hem Kuzey hem de Güney gök yarıkürelerini içerir ve içlerindeki nesneler sağ açıklık sırasına göre numaralandırılır. 110 Messier nesnesinin neredeyse tamamı ve kişisel teleskoplarla görülebilen neredeyse her derin uzay nesnesinin bir NGC veya IC numarası vardır. Andromeda gökadası (M 31) NGC 224’tür; Avcı Bulutsusu (M 42), NGC 1976’dır.
Özel Kataloglar
Diğer bir çok liste ve derin uzay nesnelerinin katalogları mevcuttur, ancak bunlar çoğunlukla belirli bir nesne türü (örn. galaksiler) için uzmanlaşmıştır. En sık kullanılan özel kataloglardan bazıları aşağıda açıklanmıştır.
Açık Kümeler genellikle listelerindeki sayılarla belirtilir, Trumpler (Tr) 1930; Melotte (Mel), 1915; ve Collinder (Cr), 1931. Örnekler arasında Scorpius’ta Tr 24, Koma Yıldız Kümesi (Mel 111) ve Vulpecula’da (Cr 399) “Coathanger” kümesi yer alır.
Parlak bulutsular sıklıkla HII bölgelerinin (Sh2), 1959’un Sharpless kataloğundaki sayılarıyla ifade edilir; Lynds Parlak Bulutsular Kataloğu (LBN), 1965; ve Cederblad Parlak Dağınık Galaktik Bulutsular Kataloğu (Ced), 1946. Örnekler arasında Cepheus’taki Mağara Bulutsusu (Sh 2-155) ve Cederblad 214 bulunmaktadır.
Karanlık bulutsular en çok E. E. Barnard’ın 1927 “Gökyüzündeki 349 Karanlık Nesnelerin Kataloğu” nda kataloglanmıştır. Örneğin, Atbaşı Bulutsusu Barnard 33’tür. 1962’de Karanlık Bulutsuların (LDN) Lynds Kataloğundaki sayılar da genellikle karanlık bulutsularda kullanılır. Atbaşı Bulutsusu, B 33, LDN 1630’dur.
Gezegenimsi bulutsular için, Perek-Kohoutek Galaktik Gezegenimsi Bulutsu Kataloğu (PK), 1964’te Samanyolu Gökadasında bilinen tüm gezegenimsi bulutsuların bir derlemesidir. İkinci baskının çevrimiçi bir versiyonu vardır (2000). Halka Bulutsusu, M 57, Perek-Kohoutek kataloğunda PK 63 + 13.1 olarak da bilinir. 1992 Strasbourg-ESO galaktik Gezegenimsi Bulutsu Kataloğu (PN G), bu nesnelerin iyi bilinen başka bir kataloğudur.
NGC veya IC’de listelenmeyen birçok gökada, PN Nilson tarafından 1973’te yayınlanan Uppsala Genel Gökada Kataloğu’nda (UGC) sayılarına göre belirtilmiştir. Nilson ayrıca “Seçili UGC Olmayan Gökadalar Kataloğu” (UGCA) Galaktik verilerin en büyük ve en kapsamlı veritabanlarından biri, 2003 yılında G. Paturel tarafından yayınlanan Ana Gökada Kataloğu’dur (PGC). Yaklaşık 1 milyon gökada için verisi içerir ve hala güncellenmektedir. .
Sky Safari sitesinden çeviri.