Myus
Bafa Gölü kıyısında, Miletos'un 15
km. doğusunda, Avşar Köyü yakınlarında bulunmaktadır.
Strabon Myus'un Atina kralı Kodros'un oğlu Kydrelos tarafından kurulduğunu
bildirilmektedir. Yine Strabon'un anlattığına göre Panionion birliğine dahil
kentlerden birisidir. Herodotos, İ.Ö. 499'da Pers donanmasının Myus kenti
açıklarına demirlediğini bildirmektedir. Ancak Herodotos Myus'un İ.Ö. 494'teki
Lade Deniz Savaşına sadece üç gemi ile katıldığını bildirmektedir. Yapılan
kazılarda antik kaynaklarda adı geçen ve beyaz mermerden yapıldığı bilinen
Dionysos tapınağı ortaya çıkarılmıştır. Kent üzerinde bugün Dionysos tapınağına
ait parçalar, Arkaik Döneme ait sur duvarları ve Bizans kalesi kalıntıları
görülmektedir
Myra (Demre, Kale)
Antalya'nın Kale (Demre) ilçesinde bulunan Kaş - Finike arasındaki çarpıcı kaya
mezarlarıyla ünlü Myra'ya düzgün bir yolla kolayca ulaşılır. Aziz Nicholaos'ın
piskoposluk yaptığı ve bu nedenle tüm Orta Çağ boyunca ününü sürdüren Myra
önemli bir Lykia kenti olup isme "Yüce Ana Tanrıçasının yeri"
anlamına gelmektedir. Lykia dilinde "Myrrh" olarak geçen Myra, Demre
ovasını kuzeybatıdan çeviren dağların denize bakan yamacına kurulmuştur. Önce
bugünkü kaya mezarlarının üzerindeki tepeden kurulan şehir daha sonraları
aşağıya inerek genişlemiş ve Lykia'nın çok önemli altı büyük kentinden birisi
olmuştur. Kentin M.Ö. IV. yüzyılda basılan ilk sikkesi üzerinde ana tanrıça
kabartması vardır.
Antik kaynakların M.Ö. I. yüzyıldan itibaren Myra'dan bahsetmelerine rağmen,
kaya mezarlarından ve bastıkları sikkelerden, şehrin en az M.Ö. V. yüzyılda varolduğu
anlaşılmaktadır.
Şehrin içinden geçen Demre Çayı (Myros) deniz ticaretini geliştirmiş ancak
korsanların kolayca baskın yapmalarına neden olmuştur. Bu nedenle Myralılar
limanları Andriake'de, nehrin ağzına bir zincir gererek bu baskınları
durdurmaya çalışmışlardır. M.Ö. 42'de Sezar'ı öldüren Brutus asker toplamak
için Lykia'ya gelmiş, Xanthos'u aldıktan sonra komutan Lentulus'u para toplamak
için Myra'ya göndermiştir. Myralılar buna karşı çıkmışlar ve kendilerini
müdafaa etmeye çalışmışlarsa da komutan nehrin ağzına gerilen zincirleri
kırarak şehre girmiştir. M.S. 18'de Tiberius'un evlatlığı olan Germanicus ve
karısı Agrippina burayı ziyaret etmişler ve Myralılar limanları olan
Andriake'ye onların heykellerini dikerek kendilerine olan saygılarını göstermişlerdir.
M.S. 60'da ise St. Paul Roma'ya giderken Myra'da gemi değiştirir. Eski
kaynaklar Myra ile Limyra arasında gemi seferlerinin yapıldığını kaydederler.
Lykia Birliği'nin metropolisi olan Myra M.S. II. yüzyılda büyük bir gelişme
göstermiş, burada Lykialı zengin kişilerin yardımları ile birçok yapı
yapılmıştır. Örneğin Oinoandalı Licinius Langus 10.000 dinar vererek tiyatro ve
portikoyu yaptırmıştır. Ayrıca Rhodiapolisli ve Kyeanaili Iason'un da Myra'nın
imarı için çok yardım ettigini kitabelerden anlıyoruz. Aziz Nicholaos'ın
Myra'da başpiskoposluk yaptığı II. Theodosion (408 - 450) zamanında Myra'nın
Lykia Bölgesi'nin başşehri olduğu bilinmektedir. Şehir VII. yüzyıldan
başlayarak IX. yüzyıla kadar devamlı Arap akınlarına uğramış, 809 yılında Harun
El Reşit'in komutanlarından birisi Myra'yı zaptetmiştir. 1034 tarihinde
Arapların yaptığı deniz hücumlarında St. Nicholaos Kilisesi yıkılmıştır.
Arap akınlarının verdiği huzursuzluk, Myros Çayı'nın sık sık taşması, bu taşma
nedeniyle gelen toprakla bazı yapıların dolması ve bu arada meydana gelen
depremler şehrin terk edilmesine ve Myra'nın köy hüviyetine bürünmesine sebep
olmuştur. Türkler bu bölgeye geldikleri zaman böylesine küçülmüş bir Myra
bulmuşlardır.
Tiyatronun üzerindeki dağda bulunan akropolde fazla birşey kalmamıştır. 1842'de
Myra'yı ziyaret eden ve akropole çıkan Spratt burada küçük taşlardan başka
birşey kalmadığını görmüştür. Roma Devri'nden kalma şehir surlarında yer yer
Hellenistik Devir'den kalma ve hatta M.Ö. V. yüzyıla ait olan duvar kalıntıları
bulunmaktadır. Tiyatronun yakınında şehre doğru giderken, yolun sonunda hamam
veya bazilika olabilecek geç devir kalıntıları görülmektedir.
Myra'nın su ihtiyacı Demre deresinin aktığı vadi kenarındaki kaya yüzüne açılan
kanallarla karşılanmaktaydı. Bugünde bu kanalları görmek mümkündür. Myra'nın
diğer yapıları bugün toprak altında olup gün ışığına kavuşacakları zamanı
beklemektedirler. Myra'ya gelirken yol üzerindeki Karabucak mevkiinde, günümüze
kadar iyi korunmuş Roma Devri mezar anıtı dikkati çeker.
Çay ağzındaki Myra'nın limanı olan Andriake'nin üzerinde kehanet merkezi
olmasıyla ünlü Sura antik kenti Sura'dan birkaç km uzaklıktaki Gürses'te ise
Trebenda antik kenti yer alır. Şimdi tiyatrodan başlayarak kaya mezarlarını ve
St. Nicholaos Kilisesi'ni tanıyalım:
Myra'nın görkemli tiyatrosu oldukça sağlam olarak günümüze kadar gelebilmiştir.
Arkasındaki dik dağın yamacında kurulan tiyatronun caveası büyük ölçüde
kayalara oyulmuştur. Tiyatro daha sonraları arena olarak da kullanılmış, bu
nedenle bazı düzenlemeler yapılmıştır.
Kaya mezarlarıyla ünlü Myra'da mezarlar hemen tiyatronun üzerinde ve doğu
taraftaki nehir nekropolü denilen yerde olmak üzere iki yerde toplanmıştır. Bu sayfanın hazırlanmasında İlhan AKŞİT'in "Işık Ülkesi LYKİA"
kitabından yararlanılmıştır.
MİLETUS
Miletus (Milet): Milet, Aydın ili, Söke ilçesi sınırları içerisinde Söke’ye 30 km. uzaklıkta ve Akköy
yakınlarındadır.
Milet’te ilk kazılar 1899’da Th. Wiegand tarafından başlatılmış ve 1938’e kadar
devam etmiştir. İkinci Dünya Savaşından sonra tekrar başlatılan çalışmalar
hâlen kazı ve onarımlarlarla Alman uzmanlar tarafından sürdürülmektedir.
M.Ö. 38’de şehir, Roma imparatorlarının özel ilgisiyle özerkliğini elde etti.
Böylece Milet İyon şehirleri arasında metropol düzeyine ulaştı. M.S. 3.
yüzyıldan başlayarak, bu parlak dönem yavaş yavaş kötüye gitmeye başladı.
Şehir, limanlar alüvyonla doldukça, etrafı bataklığa döndükçe ve sıtma
tehlikeli boyutlara ulaştıkça terk edilmeye başlandı. Bizans döneminde, şehrin
sınırları oldukça daralmıştı ve binalar tiyatronun çevresinde toplanmıştı.
Duvarlar yeniden inşa edildi ve bazı binalar restore edildi. M.S. 6. yüzyılda
ilerlemek için yapılan çabalar ise uzun sürmedi.
Milet kuruluşunda bir liman kenti olmakla beraber, Büyük Menderes nehrinin
getirdiği alüvyonlarla liman doldurulduğu için bugün denizden içeride
bulunmaktadır. Kentte ızgara plân uygulanmış ve yapılar bu plânın öngördüğü
biçimde konumlanmışlardır. Kentte bulunan yapılar arasında 15.000 kişilik
kapasitesi olan ve son yıllarda onarılmaya başlanan Roma çağı yapısı Tiyatro,
M.S. 1. yüzyılda inşa edilmiş Roma Hamamları, ana dini merkez olan Delphinion,
Kuzey Agora, M.S. 1. yüzyıla ait Ionik Stoa, Capito hamamları, Gymnasium, 2.
yüzyılda inşa edilen Bouleterion, 164x196 m. boyutlarındaki Güney Agora, M.S.
2. yüzyılda yapılan Faustina Hamamı önem kazanır.
Magnesia
Magnesia ad Meandrum, Aydın İli, Germencik İlçesi Ortaklar Bucağına bağlı Tekin
Köy sınırları içinde Ortaklar-Söke karayolu üzerinde yer almaktadır. Kent,
kuruluşunun anlatıldığı efsaneye ve antik kaynaklara göre Thessalia'dan gelen
ve Magnetler olarak isimlendirilen bir kavim tarafından kurulmuştur. Apollon'un
kehaneti ve lider Leukippos'un öncülüğünde o dönemde bir koy olan bugünkü Bafa
Gölü kıyısında karaya çıkan Magnetlerin kurdukları ilk Magnesia'nın yeri kesin
olarak bilinmemekle birlikte, Menderes Nehri kenarında olduğunu antik
kaynaklardan öğrenmekteyiz. Menderes'in sürekli yatak değiştirip taşması sonucu
oluşan salgın hastalıklar ve Perslere karşı daha emin bir kent kurma zorunda
kalmaları nedeniyle Magnetler, İ.Ö. 400 yıllarında kenti bugünkü yerinde,
Gümüşçay'ın yanında yeniden kurmuşlardır. Hellenistik Dönemde önce Seleukos,
ardından Bergama Krallığı'nın hakimiyetine giren Magnesia, Roma Döneminde
önemini korumuş, Bizans Döneminde piskoposluk merkezi olmuştur. Magnesia, bir
kent suru ile çevrili, yaklaşık 1.5
km. çapında bir alanı kapsayan, ızgara planlı cadde ve
sokak sistemine sahip bir kentti ve Priene, Ephesos, Tralleis üçgeni arasında
ticari ve stratejik açıdan önemli bir konuma gelmişti. Magnesia antik kenti
fazla yıkım ve tahribata uğramamıştır. Bunda nehir taşmalarının ve Gümüş
Dağı'ndan inen yağmur sularının getirdiği mil tabakasının kenti örtmesinin de
payı yüksektir. Magnesia'da ilk kazılar kısa süreli bazı araştırmalardan sonra
1891 yılında Berlin Müzesi adına Carl Humann tarafından yapılmıştır. 21 ay
süren bu kazılarda tiyatro, Artemis tapınağı ve sunağı, agora, Zeus tapınağı ve
prytaneion kısmen ya da tamamen ortaya çıkarılmıştır.
Magnesia'da bulunan eserler Paris, Berlin ve İstanbul müzelerinde
sergilenmektedir. 1893 yılında sona eren kazılardan yaklaşık 100 yıl sonra,
yavaş yavaş ortadan kaybolmakta olan Magnesia'da kazılara 1984 yılında Kültür
Bakanlığı ve Ankara Üniversitesi adına yeniden başlanmıştır. Magnesia'nın
zamanımızdaki ünü antik dönem mimarı Hermogenes'ten kaynaklanmaktadır. Antik
Dönem yazarı mimar Vitruvius'a göre Hermogenes oktagonal pseudodipteros tapınak
planını uygulayan ilk mimardır. Vitruvius, Hermogenes'in baş yapıtının
Magnesia'daki Artemis Leukophryene tapınağı olduğunu söyler. Hermogenes'in
tapınağı, Arkaik Döneme (İ.Ö. 6 yy.) ait olan Artemis tapınağının kalıntıları
üzerine Hellenistik Dönemde (İ.Ö. 3/2 yy.) inşa edilmiştir. Tapınak, İon
düzeninde 8 x 15 sütunlu olup 67.50 x 40 metreyi bulan boyutlarıyla Anadolu'nun
4. büyük tapınağıdır. Tapınağın önünde "U" formlu planıyla Bergama
Zeus sunağına öncülük eden bir sunak bulunmaktaydı. Sunak, yüksekliği iki insan
boyuna ulaşan kabartma ve heykellerle bezenmişti. Magnesia'daki diğer önemli
bir yapı ise bugün toprak altında kalmış olan tiyatrodur. Magnesia tiyatrosu
(İ.Ö. 2 yy. sonu), Vitruvius'un verdiği genel tiyatro planına en fazla uyan
ender örneklerden biridir. 100 yıl önceki kazılardan sonra yeniden toprakla
örtülen diğer yapıların başında yine Hermogenes'in yaptığı varsayılan agora ve
Zeus tapınağı gelmektedir. 26.000
m² lik boyutu ile döneminin en büyük çarşıları arasında
yer alan agoradaki Zeus tapınağının cephesi bugün Berlin Bergama Müzesi'nde
sergilenmektedir. Magnesia'da bugün görülebilen diğer yapılar Roma İmparatorluk
dönemi ve daha sonralarına aittir. Spor ağırlıklı bir eğitim merkezi olan
gymnasion, Milet'teki Faustina hamamının küçük bir kopyası olan hamam, tiyatro
ile Artemision arasında yer alan odeion, 25.000 kişilik stadion, su yolu
theatron olarak adlandırılan, tiyatro planlı bitmemiş bir yapı, çarşı
bazilikası, niteliği henüz bilinmeyen bir Bizans yapısı ve Artemision'u da
çevreleyen Bizans suru Magnesia'da bilinen diğer yapılardır. 15. yüzyıla ait
enine planlı Çerkez Musa Camii ise örenyerinin tek İslâmî yapısıdır. Yabancı
ekiplerin büyük olanaklarla çalıştıkları Ephesos, Milletos, Aphrodisias ve
Hierapolis gibi ünlü antik kentlerimiz arasında, onlardan hiç de aşağı kalmayan
ün ve öneme sahip bu ören yerimizi gezin, görün, tanıyın, tanıtın.
Limyra (Turunçova)
Finike'ye 9 km
uzaklıkta bir harabe yeri de Limyra'dır. Turunçova - Kumluca arasındaki
Torunlar'da bulunan antik kent, 1216
m yüksetlikteki bir tepenin eteğinde kurulmuş olup yol
üzerindedir.
Limyra, Lykia'nın en eski şehirlerinden birisidir ve eski adı da Zemuri'dir. Bu
şehrin varlığı M.Ö. V. yüzyıldan beri bilinmektedir.
Zengin topraklara sahip olan şehir, giderek zenginleşmiştir. Lykialı Perikles,
Perslere karşı Lykia Birliği'ni kurmak için Limyra'yı başkent olarak kullanmış,
Lykia'nın sönmeyen özgürlük meşalesinin ateşini bu kentte yakmıştır. Bilindiği
üzere M.Ö. IV. ve V. yüzyıllarda bütün Anadolu gibi Lykia da Pers egemenliği
altında bulunmakta ve Anadolu, satrap adı verilen genel valilerle yönetilmekteydi.
Büyük İskender M.Ö. 333 yılında Perslerin egemenliğine son vermiş, böylece
Büyük İskender'in eline geçen bölge onun bıraktığı Vali Nearkhos tarafından
idare edilmiştir. İskender'in ölümünden sonra paylaşılan imparatorluğun bu
bölgesi; önce Antigonos'un, ondan sonra M.Ö. 301 yılında Lysimakhos'un eline
geçmiştir. Bundan sonra tekrar Ptolemaiosların buraya sahip olduğunu görüyoruz.
Böylece şehir kısa aralıklarla İskender'in generalleri arasında el
değiştirmiştir. Ptolemaiosların yönetiminde M.Ö. 197 yılına kadar kalan bölge
ve Limyra şehri nihayet bu tarihte Suriye Kralı III. Antiokhos tarafından
alınarak Suriye Krallığı'na bağlanmıştır.
Bundan sonra Magnesia Savaşı'nda Antiokhos'un yenilmesiyle yapılan Apemaia
Antlaşması'na göre Limyra, Rodos Krallığı'na verilmiştir. Ancak Lykialılar bu
Rodos egemenliğinden pek hoşlanmamışlar, bu nedenle sık sık başkaldırarak
Roma'nın dikkatini bu bölgeye çekmeye çalışmışlardır. Nihayet Romalılar M.Ö.
167'de bölgeye Rodos Krallığı'ndan alarak kendi kontrolleri altına tutmuşlardır.
M. Ö. II. yüzyılda Lykia Birliği içinde gördüğümüz Limyra, kendi adına birlik
parası bastırabilecek durumdaydı. M.Ö. I. yüzyıl ve M.S. II. yüzyıl arası,
Perikles döneminden sonra Limyra'nın en parlak dönemi oluşmuştur. Ne varki M.S.
141'de meydana gelen deprem Limyra'yı alt üst etmiş, büyük zarar vermiştir. Bu
depremden sonra bölgenin zenginlerinden olan Opramoas şehrin yeniden
kurulmasına yardım etmiş, bu arada kitabesinden öğrendiğimize göre tiyatroyu da
bu zengin şahıs yeniden yaptırmıştır.
Bizans dönemi de bir hayli parlak geçen Limyra'nın bu dönemde Piskoposluk
Merkezi olduğunu görüyoruz. Ancak IX. yüzyıldaki Arap akınlarından sonra şehir
önemini yitirerek terkedilmiştir.
Yolun kenarında Limyra'nın tiyatrosu bulunmaktadır. Tiyatro M.S. 141 yılındaki
büyük depremle yıkılmış, zengin Opramoas tarafından yeniden yapılmıştır. Bugün
tiyatronun tonozlu, çift diazomalı skenesi yıkılmış durumdadır. Tiyatronun
karşısında, yer yer sökülen Roma ve Bizans Devri surları bulunur.
Sur duvarın yukarı bir çevirme yapmakta, bunun için de Perikles'in sarayı
bulunmaktadır. Surların arasından geçilirse bu kısma ulaşmak daha kolay
olacaktır. Ayrıca şehrin caddesi bir derenin istilasına uğrayarak sular altında
kalmış ve dramatik bir görünüşe sahip olmuştur.
Tiyatronun üzerinde bulunan mezar anıtının kitabesinde Katabura'ya ait olduğu
anlaşılmaktadır. Kabartmalarla süslü kaidesinin üzerinde bir lahdin yükseldiği
bu anıt mezar, M.Ö. 350 tarihlidir. Katabura, Limyra Kralı Perikles'in kardeşi
veya akrabası olmalıdır.
Doğu nekropolünde kayaya oyulmuş ion sütunlu M.Ö. IV. yüzyıla tarihlendirilen
bir mezar anıtı ile üzerinde kabartmaları bulunan bir diğer mezar dikkat
çekicidir. Limyra yakınındaki Çavdır'da dere kenarında bulunan M.Ö. IV. yüzyıla
ait lahit ilginçtir. Bu mezarın bir tarafında baba, diğer tarafında anne ve
çocuk kabartmaları görülür. Finike'den Elmalı istikâmetine giderken yolun
kuzeydoğu tarafında bulunan tepede grup halinde Lykia kaya mezarlarının nefis
görüntüleri ile karşılaşılır. Bu sayfanın hazırlanmasında İlhan AKŞİT'in "Işık Ülkesi LYKİA"
kitabından yararlanılmıştır.
Laertes
Toros Dağları üzerinde, Dim Vadisi ağzında yükselen Cebel-i Reis dağının
eteğine kurulmuştur. Alanya'dan yaklaşık 25 km. uzaklıktadır. En yakın köy
Gözüküçüklü'dür. Antik Çağda Dağlık Kilikya olarak bilinen bölgenin sınırları
içerisindedir. Strabon kentten, limanı olan ve göğüs biçiminde bir tepe üzerine
kurulmuştur diye söz eder. Kentin günümüze kadar gelebilen önemli kalıntıları
olarak gözetleme kulelerini, Caracalla eksedrasını, odeon veya tiyatroyu, Zeus
Megistos tapınağını, Apollon tapınağını, Caesar tapınağını, agora, hamam ve
nekropolünü sayabiliriz. Kentte Hellenistik Döneme ait kalıntıların olmayışı,
bu sırada bölgenin korsanların elinde oluşuna ve dolayısıyla imar faaliyetlerinin
yeterince yapılamayışına bağlanmaktadır. Kentin tarihini daha erkene götüren ve
bu kentte bulunmuş İ.Ö. 6. yüzyıla tarihlenen, üç yüzü Fenike dilli yazıt
Alanya Müzesi'nde sergilenmektedir. Laertes'te bulunan diğer bir eser, Alanya
Müzesinde sergilenen "Romalı bir askere ait olan diploma", kentin
askeri yönüne ışık tutacak özelliktedir. Kalıntılar Roma Dönemine
tarihlenmektedir.
Labranda
Zeus Labraundos'un kutsal alanı olan Labranda, eski Karia'da (Güneybatı
Anadolu), bağlı olduğu Mylasa (Milas) şehrinin 14 km. kuzey doğusunda yer
almaktadır.
En eski buluntular yaklaşık İ.Ö. 600 yılına aittir. 6. ve 5. asırlarda kutsal
alan, sonradan tapınak terası olarak kullanılan alan tek küçük suni bir
düzeltiden oluşuyordu. 497'de kutsal alanda bir savaş yapılmış ve Karia ordusu
müttefikleri Miletlilerle beraber Pers ordusuna yenilmiştir.
İ.Ö.4. yy. tapınağın en önemli devridir. Mausolos (İ.Ö.377-352) ve İdrieus
(İ.Ö. 351-344) adlı satraplar zamanında burası yeni bir görünüm kazanmıştır.
355'de Labranda'daki yıllık kurban şöleninde Mausolos kendisine yönelik bir
suikastten son anda kurtulmuştur. Burada yer alan bir dizi suni teras, bir veya
iki giriş binası, küçük bir Dor binası (olasılıkla çeşme binasıdır), anıtsal
merdiven, iki geniş ziyafet salonu (andronlar), sundurmalı yapı (oikoi diye
adlandırılır), Stoa ve etrafı sütunlu Zeus Mabedi gibi yapılar bu olaydan sonra
yapılmış olsa gerekir. 344'de İdrieus'un ölümüyle bu tür çalışmalara son
verilmiştir. İ.S. 4. yüzyılda meydana gelen büyük bir yangın felaketi nedeniyle
kutsal alan kült yeri olmaktan çıkmıştır.
Buradaki kazı çalışmaları 1948 yılında Uppsala Üniversitesi'nden A.W. Persson
tarafından başlatılmıştır ve o zamandan beri aralıklarla devam etmektedir.
Şimdiki kazılar P. Hellström tarafından yürütülmektedir.
Mylasa'dan kutsal alana 8 m.
genişliğinde olan kutsal yol ile ulaşılırdı. Bu yolun üzerindeki döşeme izleri
bugün bile görülebilmektedir. Alana iki giriş binasından (propylon) biriyle
geçilirdi. Bunlar Milas mermerinden yapılmış, iki sütunlu, her iki cephede İon
alınlıkları taşıyan etkileyici geçit kapılarıydı.
"Dor Binası" diye adlandırılan yapı, dikdörtgene yakın düzensiz
oluşumuyla güney propylon binasının hemen doğusunda yer almaktadır. Kuzeye
dönük, dört sütunlu, ön avlulu mermer cepheli, Dor düzeninde bir yapıdır.
Muhakkak ki bir çeşme binası işlevindeydi. Roma Devrinde bu küçük bina hamam
külliyesine dahil edilmiştir.
Kutsal alanın 200 m.
batısında, arkası istinat duvarıyla sağlamlaştırılmış stadyum bulunmaktadır.
Yarışların başlama ve bitiş taşları her iki uçta da hâlâ mevcuttur. Kutsal
alanda yapılan 5 günlük şölen sırasında burada da bazı yarışlar düzenlenmiş
olsa gerektir.
Klaros
Klaros oniki İon kentinden biri olan Kolophon'a ait bir kehanet merkezidir. İki
kent arasında kurulmuş olan Klaros, Kolophon'un 13 km. güneyinde, Notion'un
(deniz üzerindeki Kolophon) 2
km. kuzeyinde yer alır. Buradaki Apollon Tapınağı,
Delphi ve Didim'deki gibi kehanet merkezi olarak uzun zaman büyük önem
taşımıştır. Kutsal alan ile ilgili en eski bilgiler Homerik hymnoslarda
(ezgiler) İ.Ö. 7. ve 6. yüzyıla değin gitmektedir. Hellenistik ve Roma Dönemi
boyunca da önem taşıyan Klaros Apollon Tapınağı'nın yakınında bir kutsal
mağaranın bulunması, burada daha önceki dönemlerde bir Kybele kültünün
varlığına işaret eder.
Klaros Apollon kutsal alanı ilk olarak C. Schuchardt tarafından saptanmıştır.
Daha sonra 1907 yılında Theodore Macridy kutsal yolun başlangıcında yer alan
propylon'un (anıtsal giriş binası) sütununu bularak, 1913 yılında Charles
Picard ile birlikte propylonu gün ışığına çıkarmış, aynı zamanda büyük
eksedrayı bulmuştur. I. Dünya Savaşı nedeniyle ara verilen çalışmalar 1950
yılında Louis Robert tarafından başlatılmış ve 1961 yılına değin
sürdürülmüştür. 27 yıllık bir aradan sonra 1988'de başlayan kazılar, Prof. Dr.
Juliette de La Geniere
başkanlığındaki bir ekip tarafından gerçekleştirilmektedir. 1988-1989
yıllarında yapılan sistematik temizlik çalışmaları sayesinde, alüvyonlar
altında kalmış olan yapılar açığa çıkarılmıştır.
Kutsal alanın başlangıcında yer alan ve deniz yoluyla gelenler için giriş
konumunda olan propylon, İ.Ö. 2. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiştir. Dor
düzenindeki yapı kare planlı olup 3 krepis üzerinde yükselmekte ve kuzey
bölümünde iki sütun bulunmaktadır. Orthostatlar, duvarlar, anteler ve
sütunlarda Apollon kâhinine danışmak üzere, kentler adına gelmiş olan
delegelerin ve tanrı Apollon'a ilahiler söyleyen çocukların isimlerini içeren
yazıtlar yer alır.
Propylon ile tapınak arasında uzanan ve tapınağın doğu cephesinde sona eren kutsal
yolun iki kanadında, üzerinde Roma Dönemi ileri gelenleri, Asya eyaleti
valileri ve antik kentler ile ilgili onur anıtları bulunmaktadır. Bunların
üzerinde, anıt sahiplerine ait olabilecek bronz heykellerin izleri görülür.
Apollon tapınağı, 26 x 46 m.
boyutlarında olup Dor düzeninde inşa edilmiştir. Peripteros planındaki (6 x 11
sütunlu) tapınak 5 krepis üzerinde yükselmekteydi. Tapınağın cellasında (kült
heykelinin bulunduğu oda) büyük boyutlu Apollon heykeliyle birlikte Artemis ve
Leto heykellerinin de ele geçirilmesi, burada Apollon'un yanı sıra kızkardeşi
Artemis ve anneleri Leto için de bir kültün varlığına işaret eder. Bulunan
parçalara göre 7-8 m.
yüksekliğinde olabileceği düşünülen Apollon heykeli oturur durumda, Artemis ve
Leto heykelleri ise ayakta betimlenmiş olmalıdır. Bu anıtsal heykellerin
mulajları, tapınağın batısında yeniden düzenlenmiştir. Stilistik açıdan İ.Ö. 3.
yüzyılda yapımına başlandığı anlaşılan tapınağın peristyloslu İmparator
Hadrianus (İ.S. 2. yüzyıl) tarafından tamamlanmıştır. Kazılardan elde edilen
verilere göre, söz konusu tapınağın altında Arkaik Dönemde de Apollon'a ait
küçük bir tapınağın ve sunağın bulunduğu anlaşılmaktadır.
Tapınağın cellasının altında bugün taş kemerleri görülen kutsal bölümde
kehanet, antik kaynaklara göre Delphi'de olduğu gibi Pythia adı verilen kadın
aracılığıyla değil, bir erkek kâhin aracılığıyla gerçekleştirilmiştir.
Klaros'ta bulunmuş olan yazıtların kehanet üzerine hiçbir bilgi vermemekle
birlikte, Bergama, Sivas, Amasya, Kayseri ve Konya gibi kentlerde Klaros
Apollonunun öğütlerini içeren yazıtlar bulunmuştur. Bunun yanı sıra, Psidia
kentlerinden Sagalassos'ta Klaros Apollon'u için bir tapınak yapıldığı
bilinmektedir.
Klaros'taki Apollon tapınağının kehanet
alanındaki işlevini ortaya koyan en eski bilgi Büyük İskender Dönemine
gitmektedir. Pausanias'a göre; Büyük İskender'e rüyasında Pagos Dağı'nın
eteklerinde (Kadifekale) yeni, büyük bir kent kuracağı söylenmiş, bunun üzerine
kral rüyanın yorumu için Klaros'taki Apollon kâhinine danışarak olumlu yanıt
aldıktan sonra yeni Smyrna'yı kurmuştur. Tapınağın pronaosunda (giriş bölümü)
kuzey ve güney yönünde iki merdiven bulunmakta, bunlar mavi mermerden yapılmış
bir koridorda birleşmektedir. Doğu-batı yönündeki koridor, 0.70 m. genişlikte, 2.10 m. yükseklikte olup,
daha sonra ikiye ayrılarak yeraltı salonlarına ulaşmaktadır. Yeraltındaki
kemerli iki salondan oluşan, kâhinliğin yapıldığı adyton (kutsal oda) kült
heykelinin bulunduğu cellanın altında yer almaktadır. Doğudaki kemerli salonda
taş oturma bantlarının yanı sıra, Apollon'un kutsal taşı olan mavi mermerden
yapılmış omphalos bulunmaktadır. Bunun bir benzeri de Delphi'de ele
geçirilmiştir. Kâhin ve yazman, bekleme odası niteliğindeki bu salonda
durmaktaydı. Batıdaki ikinci salonda, doğudaki ile arasında yer alan kapıdan
başka bir giriş bulunmamakta, yalnızca kâhinin karanlıkta girebildiği bu
salonda, içinde kutsal suyun korunduğu, dikdörtgen bir kuyu yer almaktaydı.
Kâhin bu suyu içtikten sonra kehanetlerini şarkı şeklinde dile getirmekteydi.
Apollon tapınağının 27 m.
doğusunda 9 x 18.45 m.
ölçülerinde bir sunak yer almakta, tapınak ile sunak arasında kuzey-güney
yönünde yerleştirilmiş 4 sıra halinde 100 adet hayvan bağlama bloğu
bulunmaktadır. Üzerlerinde birer demir halkanın yer aldığı dikdörtgen formlu
taş bloklar şimdiye dek bulunmuş olan tek örnektir ve kurban törenleri için
yapılan düzenlemelerle ilgili bilgi vermesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Törenlerin yapıldığı alanın kuzey kenarı boyunca yer alan bir sıra stel, kutsal
alanın bu bölümünü sınırlar görünümdedir. Klaros'ta ele geçirilmiş olan bir
decretum'dan, Apollon'a adanmış bayramların her beş yılda bir kutlandığı
anlaşılmaktadır. Apollon tapınağının kuzeyinde, ona paralel olarak inşa edilmiş
İon düzeninde küçük bir tapınak ve sunak yer almaktadır. Bu sunakta Arkaik
Döneme ait Artemis heykelinin ele geçirilmesi, söz konusu tapınağın Artemis'e
adandığını göstermektedir.
OSMANİYE-KARATEPE-ASLANTAŞ GEÇ HİTİT KALESİ
Karatepe-Aslantaş; Adana (bugün Osmaniye) İli, Kadirli İlçesi sınırlarında M.Ö.
8. yüzyılda, yani Geç Hitit Çağında, kendisini Adana Ovası hükümdarı olarak
tanıtan Asativatas tarafından, kuzeydeki vahşi kavimlere karşı bir sınır kalesi
olarak kurulmuş, Asativadaya diye adlandırılmıştır. Kalenin batısında, güney
ovalardan Orta Anadolu yaylasına geçit veren bir kervan yolu, doğusunda Ceyhan
Irmağı (Pyramos), bugün ise Aslantaş baraj gölü yer almaktadır. Yüksek
kulelerle donatılmış T-biçimli anıtsal iki kapı binası kale içine açılıyordu.
İki kule arasından, üstü açık bir geçitten sonra bir eşiğin arkasında bazalttan
mil yatakları içinde dönen anıtsal ahşap bir kapı aşılarak bir sahanlığa, bunun
yanında iki yan odaya, gene sahanlıktan da kale içine giriliyordu. Güneybatı
kapı binasının iç tarafındaki kutsal alanda çifte boğa kaidesi üstünde Fırtına
Tanrısı'nın boy heykeli yer alıyordu. Kapı binalarının iç duvarları bazalt
bloklara işlenmiş arslanlar, sfenksler, yazıtlar ile günün inanç ve yaşayışını
sergileyen kabartmalardan oluşan duvar kaplamaları ile donatılmıştır.
Bugüne kadar bilinen Fenike ve Hiyelogrif
(Luvca) yazı sistemlerindeki en uzun çift dilli metin birer kere her iki kapı
binasına; Fenikece 3. bir örneği de kutsal heykel üzerine işlenmiştir.
Böylelikle, Fenike metninin okunabilmesi sayesinde, henüz tam anlamıyla
çözümlenmemiş olan, Anadolu'da M.Ö.2.bin yılının başlarına kadar geri giden
hiyerogliflerin nihai çözümüne olanak sağlayan bir anahtar ele geçmiş oldu.
İşte bu yüzdendir ki Karatepe-Aslantaş yazıtları Mısır hiyerogliflerinin
okunmasını sağlayan ünlü Rosetta taşına benzetilmiş, uluslararası bir üne
kavuşmuştur. M.Ö. 2. bin yılda Anadolu'ya hakim olan, başkenti bugünkü Boğazköy
(tarihsel Hattuşaş) olan Hitit İmparatorluğu M.Ö. 1200 yıllarında "deniz
kavimleri" baskını sonucunda parçalanıp dağıldıktan sonra, Torosların
güneyinde Malatya, Sakçagözü, Maraş, Kargamış, Zincirli gibi bazı krallıklar
kurulmuş, bunlar daha sonra, çeşitli aşamalarda Asurluların eline geçmiş
yağmalanmışlardır. Asativatas'ın hükümdarlığı işte bu döneme rastlar. Kurduğu
kale de büyük olasılıkla Asurlular tarafından M.Ö. 720 sıralarında Salmanasar
V, ya da M.Ö. 680 yıllarında Asarhaddon tarafından yakılıp yıkılmış ve
terkedilmiştir.
Astivatas'ın Seslenişi
Ben gerçekten Asativatas'ım
Güneşimin adamı, Fırtına Tanrısı'nın kulu
Avariku'sun büyük kıldığı, Adanava hükümdarı
Beni Fırtına Tanrısı Adanava kentine ana ve baba yaptı ve Adanava kentini ben
geliştirdim
Ve Adanava ülkesini genişlettim, hem gün batısına, hem de gün doğusuna doğru.
Ve benim günümde Adanava kentine refah,tokluk, rahatlık tattırdım, ve Pahara
depolarını doldurdum
Ata at kattım, kalkana kalkan orduya ordu kattım, herşey Fırtına Tanrısı ve
Tanrılar için,
çalımlıların çalımını kırdım.
Ülkede kötü olanları ülke dışına attım
Kendime bey konakları kurdum, soyumu rahata kavuşturdum ve baba tahtına
oturdum, bütün krallarla barış kurdum.
Krallar da beni ata bildiler, adaletim, bilgeliğim, ve iyi yüreğim için.
Bütün sınırlarımda güçlü kaleler kurdum, kötü kişilerin, çete başlarının
bulunduğu sınırlarda;
Mopsos evine boyun eğmeyenlerin hepsini ben , Asativatas, ayağımın altına
aldım.
Buralardaki kaleleri yok ettim, kaleler kurdum ki Adanavalılar rahat ve huzur
içinde yaşaya.
Gün batısına doğru benden önceki kralların alt edemediği güçlü ülkeleri alt
ettim.
Ben Asativatas, bunları alt ettim, kendime kul ettim ve onları ülkemin
gündoğusuna doğru, sınırlarımın içine yerleştirdim.
Ve günümde Adanava sınırlarını gün batısına, gerekse gün doğusuna doğru
genişlettim.
Öyle ki, önceleri korkulan yerlerde, erkeklerin yola gitmekten korktukları
ıssız yollarda, günümde kadınlar kirmen eğirerek dolaşmaktadır.
Ve benim günümde bolluk, tokluk, rahat ve huzur vardı.
Ve Adanava ve Adanava ülkesi huzur içinde yaşıyordu.
Ve bu kaleyi kurdum ve ona Asativadaya adını vurdum,
Fırtına Tanrısı ve tanrılar beni buna yönelttiler, ta ki bu kale Adana ovasının
ve Mopsos evinin koruyucusu olsun.
Günümde Adana ovası topraklarında bolluk ve huzur vardı,
Adanava'lılardan günümde kılıçtan geçen kimse olmadı.
Ve ben bu kaleyi kurdum, ona Asativadaya adını vurdum.
Oraya Fırtına Tanrısı'nı yerleştirdim ve ona kurbanlar adadım; yılda bir öküz,
çift sürme zamanı bir koyun, güzün bir koyun adadım.
Fırtına Tanrısını takdis ettim, bana uzun günler, sayısız yıllar ve bütün
kralların üstünde büyük bir güç bahşetti.
Ve bu ülkeye yerleşen halk öküz, sürü, bolluk ve içkiye sahip oldu, dölleri bol
oldu, Fırtına Tanrısı ve tanrılar sayesinde.
Asativatas'a ve Mopsos evine kulluk ettiler.
Ve eğer krallar arasında bir kral, prensler arasında bir prens, hatırı sayılır
bir insan Asativatasan'ın adını bu kapıdan siler, buraya başka bir ad yazar,
bunun ötesinde bu kente göz diker ve Asativatas'ın yaptırdığı bu kapıyı yıkar,
yerine başka bir kapı yapar ve ona kendi adını vurursa, aç gözlülük, kin ya da
hakaret amacıyla bu kapıyı yıkarsa, o zaman Gök Tanrısı, Yer Tanrısı ve Evrenin
Güneşi ve bütün tanrıların gelen kuşakları bu kralı, bu prensi ya da hatırı
sayılır kişiyi yeryüzünden sileceklerdir.
Yalnızca Asativatas'ın adı ölümsüzdür, sonsuza dek,
Güneşin ve Ayın adı gibi.
Kültepe Örenyeri
Kayseri-Sivas karayolunun 20.
km.sinde yolun 2 km. kuzeyindedir. Yüksekliği 22 m. çapı 50 metreyi bulan
bir höyük tepe ile onun etrafını çeviren "Karum" adı verilen aşağı
şehirden ibarettir.
1948 yılından beri Prof. Dr. Tahsin Özgüç başkanlığındaki heyet tarafından
sistemli olarak kazılmaktadır. Kazılarda höyükteki en eski yerleşimin Geç
Katolik Çağ (M.Ö.300-2500) olduğu, onu Eski Tunç Hitit, Frig, Hellenistik-Roma
çağlarının takip ettiği tespit edilmiştir.
Karum sahası; höyüğün doğu ve güneydoğu eteklerini çevirmektedir. M.Ö.
1950-1650 yıllarında Anadolu'ya ticaret maksadıyla gelen Assurlu tüccarlar
tarafından iskân edilmiştir. Höyük ve Karum alanında açığa çıkarılan büyük
dinsel ve resmi yapılar, evler, dükkanlar ve atölyelere ait mimari kalıntılar
açık hava müzesi olarak sergilenmektedir.
Soğanlı Örenyeri
Kayseri-Adana karayolu üzerinde bulunan Yeşilhisar İlçesi'ne bağlı, ilçeye 15 km. mesafede Soğanlı
Köyü'nün içindedir.
Ürgüp, Göreme, Ihlara ve Zelve vadilerinin benzeri doğal oluşum ile kaya kilise
ve mağaralarının, bugünkü köy evleriyle iç içe girdiği bir yerleşim yeridir.
IV. yüzyıldan itibaren Hıristiyanlığın Kappadokya'daki merkezlerinden biri
olmuş, VII. ve VIII. yüzyıllarda önemini sürdürmüştür.
Elliye yakın kaya kilise ve mağarası bulunduğu anlaşılmakla beraber, ancak
Balıklı Gök, Tokalı, Karabaş, Yılanlı, Kubbeli, Geyikli ve St. Barbe kiliseleri
gezilebilmektedir. Bu kiliselerin hepsinde de İsa ve havarilerini konu alan
freskler bulunmaktadır.
VIII. ve XIII. yüzyılda Kappadokya bölgesinde yapılan kilise (şapel) ve
manastırlardan en ilginç plan ve görünüşe sahip olanları Soğanlı'dadır. Ayrıca
Soğanlı'nın eski halkı da kayalara oyulan ev ve barınaklarda yaşamıştır.
Halen Kappadokya bölgesinde dini amaçlı binlerce kaya olukları ve sivil amaçlı
kaya yerleşimleri bulunmaktadır. Bu oyuklardan 600 kadarı Soğanlı ve Erdemli
köylerindedir. Soğanlı Kayseri'den 80 km., Göreme ve Ürgüp'ten 70 km., Derinkuyu ve Doğanlı
yeraltı şehrinden 35 km.
uzaklıktadır.
Soğanlı yer hareketleri sırasında çökmelere uğramış ve çöken yerler sel suları
ile daha da derinleşmiş; burada uçurumları olan derin vadiler meydana
gelmiştir.
Yer hareketleri ve erozyon sonucu ortaya çıkan en ilginç doğa manzarası masa
biçimli dağlardır. Masa biçimli tepeler ve kubbeli kaya kiliseleri
Kappadokya'dan başka bir yerde görülmeyen kültür ve doğa varlıklarıdır.
Soğanlı kaya kilisesinin duvarları değişik renklerle boyanmış durumdadır ve
üzerine resimler yapılmıştır. Ayrıca bu kiliseler içinde ve bazı kaya
oluklarında dini resimlerin yasaklandığı ikonoklastik döneme ait tek renkli
geometrik motifler ve haç resimleri bulunmaktadır.
Duvar resimlerindeki konular İncil'den alınmıştır. İsa peygamberin doğumu,
vaftiz edilişi, mahkemesi, mucizeleri, çarmıha gerilişi, Hz. Meryem'in başından
geçen olaylar, at üzerinde Kudüs'e gidişi ve azizlere ait freksler vardır.
Soğanlı kiliseleri arasında Tokalı, Gök, Karabaş, Canavar, Meryem Ana, St.
Barbe ve Geyikli kiliseleri en fazla ilgi çeken ve gezilen yerlerdir.
Kültepe-Kaniş-Karum Örenyeri
Kayseri Müzesi'ndeki eserlerin kaynağını temsil eden Kültepe, eski ismiyle
Kaniş, Kayseri'nin 21 km.
kuzeydoğusunda eski Kayseri-Sivas; Kayseri-Malatya anayolu üzerindedir.
Kültepe, biri yerlilerin oturduğu höyükten, öteki aşağı şehir veya Asur'lu
tüccarların yerleştiği Karum alanından oluşmuştur. Höyüğün çapı 500 m., ova seviyesinden
yüksekliği 20 m.
dir. Tepeyi dört yanından aşağı şehir/Karum çevirmiştir. Karum, üç yönünde düz
ova şeklinde görülmekle beraber, doğu yönü ova seviyesinden 1.5-2.5 m. lik bir yüksekliğe
sahiptir. Çapı 2 km.yi
bulan Karum, höyük ve ortasındaki kalesi sağlam birer sur ile çevrilidir.
Kültepe, araştırmacıların dikkatini 1881 den sonra çekmiştir. O zamana kadar
benzerlerine rastlanmamış olan çivi yazılı tabletler müzelere akıyordu. 1893 ve
1894'de E. Chantre, 1906'da H. Wickler, H. Grothe yaptıkları kazılarda
tabletlerin bulunduğu yeri tespit edemediler. B. Hrozny 1925'te tesadüfen,
tabletlerin çıkarıldığı yeri ve dolayısıyla Asur Ticaret Kolonileri'nin
merkezini/Karum'u keşfetti.
1948 yılında Türk Tarih Kurumu ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü adına
höyükte ve Karum'da başlatılmış olan sistemli kazılar, kesintisiz olarak
sürdürülmektedir.
Eski dünyanın ünlü ticaret merkezi Karum Kaniş'te sonuncusu iki safhalı olmak
üzere (la-b), dört yapı katı vardır (I-IV). Günümüzden dörtbin yıl önce Kuzey
Mezopotamyalı/Asurlu tüccarların Anadolu'da kurdukları aşağı yukarı yüzelli
sene süren bu uluslararası ticaret ilişkileri döneminde, Anadolu
Mezopotamya'nın eski uygarlığına açılmış, onlardan yazıyı öğrenmiş, kültür
seviyesini yükseltmişti. II. ve I. katlarında keşfedilen eski Asur dilinde
yazılmış çivi yazılı tabletler, Anadolu ile Asur arasında sürdürülen ticaret
hakkında detaylı bilgilerin yanı sıra, borç alıp-verme, faiz, evlenme-boşanma,
veraset, esir ticareti, mahkeme kararları ve yerli beylerle yapılan yazışmalar
hakkında da canlı bilgiler vermektedir. Bunlar arasında, daha az sayıda, edebi
metinler ve okul temrin metinleri de bulunmaktadır. Anadolu'yu tarih
aydınlığına bu vesikalar kavuşturmuştur. Bunlar Anadolu'nun en eski yazılı
belgeleridir. Anadolu tarihi burada başlamıştır. Kaniş'in en önemli özelliği
budur. Kültepe-Kaniş Anadolu'daki bu ticaret sisteminin baş şehridir. Aynı
zamanda Kaniş Krallığı'nın da merkezidir. I. ve II. katlar arkeoloji, filoloji
ve şehircilik bakımından en zengin ve en önemli olanlarıdır. Bu iki şehrin
birbirinden taş döşeli sokaklarla ayrılan büyük mahalleleri, tam planlarıyla
açığa çıkarılmıştır. Eski dünyanın ayrı dilleri konuşan bu iki ülkesinin temsilcileri
bu şehirlerde yan yana yaşamışlardır. Onların planları açıkça belli olan
evleri, arşivleri, atölyeleri, depoları, dükkanları gün ışığına çıkarılmıştır.
İki katlı evlerin çoğunda oturma odaları, arşiv ve kiler/depolar bir birinden
ayrılmış durumdadır. Her iki şehir de çıkan bir yangın sonucunda yok olmuştur.
Hitit kültürü ve sanatı, eski Babil sanatını temsil eden Asurlularla yerlilerin
karışmasından meydana gelmiş bir sanattır. Hitit sanat üslubunun Eski Hitit
Krallığı (1650) kurulmadan önce geliştiğini kanıtlayan buluntuların, -damga
mühürlerin, kurşun, tunç, fildişi, gümüş kadın ve erkek tanrı heykelciklerinin-
sayısı az değildir. Bunlar arasında eski Babil tesirini gösteren heykelciklerin
yanı sıra Kuzey Suriye'den ithal edilmiş fayans heykelcikleri de vardır. Bu,
uluslararası bir ticaret merkezinde beklenmesi gereken bir özelliktir.
Hitit seramik sanatı, Kültepe'de teknik ve şekil açısından en yüksek noktasına
erişmiştir. Seramiğin bir bölümü günlük işlerde kullanılmaya uygun değildir.
Onlar törenlerde ve özel durumlarda kullanılmış olmalıdır.
Kültepe ustaları topraktan hayvan şeklinde içki kapları yapmakta usta idiler.
Ayakta duran, yatan, diz çökmüş durumda tasvir edilmiş bu içki kaplarının
yanında, hayvan başı şeklinde olanları da vardır. Bu kutsal hayvan biçimli
kaplar, kıymetli madenlerden yapılmış olanların taklididir. En çok rastlanan
ritonlar; aslan, boğa, antilop, kartal biçimli olanlardır.
İçine tabletlerin konulduğu pişmiş topraktan, mühür baskılı binlerce zarf
bulunmuştur. Mühür ve baskıları sosyal yapıya uygun olarak çeşitli
üsluplardadır. Her iki katta da üslupların gelişimini izlemek ve bunları
kronolojik biçimde göstermek mümkündür.
Silindir baskıların büyük çoğunluğu ikinci kattadır. Bu çağda Mezopotamya ile
kurulan sıkı ilişkiler, Anadolu'da da silindir mühür kullanımını
yaygınlaştırmıştır. Bu çağ mühürleri; 1. Eski Babil, 2. Eski Asur, 3. Eski
Suriye, 4. Eski Anadolu üsluplarına ayrılır. II. kattaki silindir mühür
baskılarının çoğu eski Asur üslubundadır.
Eski Anadolu üslubu, Mezopotamya düşünce tarzının Anadolu'ya yerleşmesinden
sonra olgunlaşmıştır. Hitit sanatının kaynağını oluşturan bu üslup dini,
mitolojik, savaş ve av sahnelerinden oluşur. Mitolojik sahnelerde Mezopotamyalı
Anadolulu unsurlar yan yana görülmektedir.
I. katında çivi yazılı tabletlerde görülen değişiklikler, mühürlerde de tespit
edilmektedir. Bu çağın üslupları II. kattakilerden farklıdır. Ayrıca tabletler
de mühürlenmeye başlanmıştır.
Anadolu üslubunu taşıyan mühürler iki türlüdür:
1. Geleneğe bağlı kalanlar.
2. Eski Hitit mühürleri.
Damga şeklindeki eski Hitit mühürlerinin konularını dini sahneler, karışık
varlıklar, heraldik kartallar, hayvanlar ve yıldızlı simgeler oluşturmaktadır.
Bu çağda Asur ile ticaret bağları çok zayıflamış; yerli özellikler artmış ve
yerli krallar güçlenmiştir. Anadolu birliğe doğru gitmektedir.
II. Kat M.Ö. 1920-1840; I. katı 1798-1740 yılları arasına tarihlenmiştir. II.
ile I. arasında 50-60 yıllık bir boşluk vardır. Kültepe Höyüğü'nün
Roma-Hellenistik, Greco-Pers ve özellikle Tabal ülkesinin bir şehri olarak
önemini Geç-Hitit Döneminde de koruduğu anlaşılmıştır. Kalede Kaniş Kralı
Varşama'nın sarayı keşfedilmiştir. Sarayın büyük bir kısmı tahrip edilmiş
olmasına rağmen zemin katın 50 odası ve arşiv vesikalarından bir kısmı açığa çıkarılmıştır.
I. katı ile çağdaş olan saray, altındaki II. kat sarayının enkazı üstüne
kurulmuştur. Saray eski Babil modasına göre inşa edilmiştir.
Tepede bu çağın altındaki Eski Tunç Çağının son ve orta safhaları geniş bir
alanda tetkik edilmiştir. Kültepe'nin bu dönemi Sümer, Akad sonrası, Akad
çağları ile çağdaştır. Kuzey Suriye ve Mezopotamya'dan bölgenin tipik seramiği,
altın, mücevherat, Akad sonrasına özgü silindir mühürler ithal edilmiştir.
Bunlar Anadolu Mezopotamya ilişkilerinin Asur Ticaret Kolonileri Çağından çok
daha önceleri başladığını kanıtlamaktadır
Kalamaki (Kalkan)
Kaş'a bağlı olan Kalkan, içinde tarihi eserlerin bulunmamasına rağmen turizm
açısından aranan bir merkezdir. Kaş - Fethiye yolu üzerinde yer alan eski adı
"Kalamaki" olan Kalkan, Kaş'a 25 km uzaklıktadır. 1922'deki mübadelede burada
bulunan halkın bir kısmı Yunanistan'a, bir kısmı da Avusturalya'ya gitmiştir.
Yunanistan'a gidenler Atina yakınında "Kalamaki" adlı köyü kurarak
yaşamlarını sürdürmektedirler. Bunların çocukları vatan hasretini gidermek için
zaman zaman Kalkan'a gelip ziyarette bulunmaktadır. Yakın zamana kadar
sabunculuk ve zeytinyağı ile geçimini sağlayan Kalkan tertemiz pansiyon ve
otelleri ile lezzetli ürünler sunan lokantalarının yanında yakın zamanda
yapılan yat limanı ile de mavi yolcuların uğrak yeri haline gelmiştir. Dik bir
burun gibi denize uzanan yedi burnu geçen tekneler emin liman olan Kalkan'a
sığınırlar. Burada bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri gibi yakında
bulunan Patara, Letoon ve Xanthos gibi Lykia'nın üç önemli kentini de bir günde
gezme olanağı bulabilirler.
Kalkan'da konaklayan turistler ilçeye 6 km uzaklıkta bulunan Kaputaş Mağarası'na da
ziyaret edebilirler. 50 m
uzunluğunda, 40 m
genişliğinde, 15 m
yüksekliğindeki mağaraya girdiğimizde güneş ışınlarının yansıması ile oluşan
yeşil ve mavi renklerin bütün tonlarını kapsayan olağanüstü güzellikteki
görünüm oldukça etkileyicidir. Mağaranın içi sandalla dolaşılacak büyüklükte
olup, yakınında bulunan Kaputaş Plajı da mavi suları ile yüzmek için ideal bir
yerdir.
Çok sayıda güvercini barındırması nedeniyle Güvercinlik deniz mağarası denilen
mağara, Kalkan'a 2 km
uzaklıkta, İnce Burun'un arkasındadır. Küçük ve dar ağızlı Güvercinlik İni
Deniz Mağarası da Güvercinlik mağarasına 100 metre uzaklıktadır.
Kalkan'a bağlı Bezirgan Köyü'nün sahilindeki İnbaş mağarasının yanına kadar yol
gitmektedir. Ilık kış günleri, hele hele doyumsuz ilkbaharda mor ve kırmızı
renklerdeki begonvillerin süslediği ve son yıllarda onarılarak pansiyon ve
lokanta haline getirilen sevimli beyaz badanalı yapılar ile Kalkan iyi bir
dinlenme yeridir.
Kalkan'dan yakın yarlere gezilerde yapılabilir. Örneğin hemen Kalkan'ın
üzerinde olan Bezirgan yaylası iyi bir yürüyüş yeridir. Yeşillikler içindeki
Bezirgan Köyü'nün yukarısındaki tepelerde Pirha adında bir antik şehrin
kalıntısı görülür. Köyden 15 dakikalık bir yürüyüşle denizden 850 m yükseklikteki harabe
yerine ulaşılır. Dağın yamacı birçok kaya mezarı ile doludur. Lahitler ise
dağınık bir şekilde görülür. Bezirgan Köyü ile İslamlar Köyü sınırlarındaki
Göldağ mevkiinde birbiri ile bağlantılı muntazam işlemeli kaya mezarları
bulunmaktadır. Gömbe'ye giderken Bezirgan Köyü çıkışında, bir çınarın
karşısındaki kayaya oyulmuş Lykia ev tipi mezarın içi ve dışı kabartmalarla
süslenmiş olup bugün maalesef kırık durumdadır. Bu sayfanın hazırlanmasında İlhan AKŞİT'in "Işık Ülkesi LYKİA"
kitabından yararlanılmıştır.
İotape
Alanya-Gazipaşa karayolunun 33.km.sinde yer alır. Antik kent adını, Kommagane
kralı 4. Antiochus'un (İ.S.38-72) karısı İotape'den almıştır. İmparator
Traianus'tan Valerianus'a kadar kent kendi adına sikke bastırmıştır. Kalıntılar
Roma ve Bizans Dönemi özelliklerini taşımaktadır. Denize doğru uzanan yüksekçe
bir burun, kentin akropolü durumundadır. Surlar bu bölüme kale görünümü
vermektedir. Yapılar oldukça tahrip olmuştur. Akropolün karaya bağlandığı
vadide, doğu-batı yönünde uzanan Liman caddesi yer almaktadır. Caddenin her iki
yanında üç basamaktan oluşan krepis bulunduğu ve yer yer bunların arasında
heykellerin durduğu kaidelerinden anlaşılmaktadır. Heykellere ait yazılı
kaideler kentin başarılı atlet ve hayırsever vatandaşları hakkında bilgiler
içermektedir. Akropolün doğusunda bulunan koyda, üç nefli, dikdörtgen planlı
bir bazilika yer alır. Kentteki, tek nefli küçük bir kilisenin nişi içerisinde
oldukça tahrip olmuş fresko izlerini görmek mümkündür. Freskoda H.G.
stratelates betimlenmiştir. Kentin günümüze kadar gelebilmiş yapılarından
birisi de hamamdır. Hamama ait kanalizasyon sistemi halen görülebilir. Antik
kentin ortasından geçen modern yolun güneyinde 8 x 12.5 m. ölçüsünde bir
tapınak kalıntısı bulunmaktadır. İotape antik kentine ait nekropol kuzey ve
doğudaki tepeler üzerindedir. Nekropolde anıt mezarların yanı sıra tonoz örtülü
küçük mezar yapıları da yer almaktadır
Istlada (Kapaklı)
Lykia Bölgesi'nin küçük fakat etkileyici bir
antik kenti de Istlada'dır. Istlada'ya Finike - Kaş karayolu üzerindeki
Davazlar Köyü'nden gidilir. Doğuya ayrılan 4 km'lik yol bizi Kapaklı Köyü'nün Hoyran
mevkiindeki ünlü anıt mezarının yanına kadar götürür. Burada İlkokulun hemen
karşısında bulunan ve M.Ö. IV. yüzyıla ait Hoyran Anıtı bütün görkemiyle karşımıza
çıkar.
Ağaçların gölgesinde mahzun duran Hoyran Mezar Anıtı bir kayadan kesilerek ev
tipi mezar haline getirilmiştir. Üzeri yuvarlak mezar anıtının alınlığında üç
kişi ayakta durmaktadır. Alttaki geniş frizde ise ortada bir sedir üzerine
uzanmış erkek figürü ve bu figürün önünde bir masa ile dört silahlı adam figürü
yer almaktadır. Arkasında ise iki erkek ve iki kadın figürü vardır. Kapısının
üzerinde silinmiş bir Lykia yazıtı göze çarpar.
Akropolün doğu ve kuzey yönünde kaya
mezarları, lahitler ve stel şeklindeki mezarlar ile sarnıçlar görülür.
Mezarların tümü Roma Devri'ne aittir. Bu lahitlerin arkasında kayaya oyulmuş Lykia
ev tipi mezarlardan biri Güvercinli mezar olarak anılır. Mezarın üzerinde
horoz, sfenks ve güvercin tasvirleri bugün de görülebilir. Mezarın kuzey
yönünde ise mezar sahibinin ve yakınlarının tasvir edildiği bir friz yer
almıştır. Mezar M.Ö. IV. yüzyıla aittir.
Hoyran denilen bu kısım aşağısında da kalıntılar bulunmaktadır. Buraya araba
ile Kekova yolundan gitmek gerekmektedir. Kekova yolunda Üçağız'a 2 km kala Çevreli'den
Kapaklı'ya giden yola sapıldığında 1,5 km sonra solumuzda Bucak denilen yerde bir
kayaya işlenmiş nefis bir Lykia mezarı görülür. M.Ö. IV. yüzyıla ait mezar
kayaya kabartma olarak yapılmış olup üzerinde oturan iki kişi görülür.
Buradan devam edildiğinde Kapaklı'ya varmadan Enişdibi denilen yerin deniz
tarafında yine harabelerle karşılaşılır. Patika yol takip edilirse çok uzak
olmayan Hayıtlı denilen Gökkaya Koyu üzerindeki yerde yine ilginç kalıntılara
ulaşılır. Buradaki lahitler mimari yapılarla iç içedir evler yapı taşlarına
kadar ayaktadır.
Bu yapıların yanında bir kilisenin apsis kısmı da ayakta görülür. Böylece
burada Lykia devri Hellenistik, Roma ve Bizans Çağı eserlerini yan yana görmek
mümkündür.
Gökkaya Koyu'nun üzerindeki bu yer Istlada ise, Hoyran'daki lahitlerin
bulunduğu kısım buna bağlı bir yer olmalıdır. Böylece Istlada'nın eserleri
Kapaklı ile ona bağlı Hoyran ve Hayıtlı mevkiilerine dağılmıştır.
Ayrıca denizden Gökkaya Koyu'ndan da buraya çıkmak çok kolaydır. Koydaki kilise
yıkıları yanından çıkılarak buraya kolayca ulaşılır. Bu sayfanın hazırlanmasında İlhan AKŞİT'in "Işık Ülkesi LYKİA"
kitabından yararlanılmıştır.
İsinda (Belenli)
İsinda harabeleri Belenli Köyü'nün hemen yakınındaki tepededir. Kaş'tan
Finike'ye giderken Ağullu Köyü'nü biraz geçince sağa sapan asfalt yol ile
Belenli'ye gidilir.
İsinda diğer küçük Lykia şehirleri gibi bir beyin oturduğu küçük bir Lykia
şehri idi. O nedenle de Lykia birliği içinde Aperlai ile birlikte temsil
edilmişlerdir. Şehrin ismini de gösteren kitabelerde "İsindalı
Aperlaililer" ibaresinin geçmesi Aperlai'nin İsinda'yı temsil ettiğini
göstermektedir.
Şehrin etrafını bir sur çevirir. Bunlar kuzey ve kuzeydoğu köşede daha az
belirlenir. Surların ortasına yakın yerde uzun bir yapının temel izleri
seçilir. Yükseklerde kurulmuş Lykia şehirleri su ihtiyacını sarnıçlarla
karşıladığından burada da birçok sarnıçla karşılaşılır.
İsinda'nın en ilginç kalıntısı, akropolün ortasında bulunan, Lykia dilinde
yazıta sahip iki ev tipi mezardır. Ayrıca köy yönünde birçok kaya mezarı ile
Roma Devri'na ait Lykia tipi lahitler de görmek mümkündür. Birkaç tanesi hemen
köyün üzerindeki sırtlarda farkedilir. İsinda'dan Kaş yönüne bakıldığında
görülen manzara bizi oldukça etkiler.
Belenli Köyü'nden uzak olmayan Cindam denilen yerde dikkatimizi çeken mezarın
alt kısmı ev tipinde üst kısmı lahit şeklindedir. Bu sayfanın hazırlanmasında İlhan AKŞİT'in "Işık Ülkesi LYKİA"
kitabından yararlanılmıştır
HERAKLEİA SALBAKE
Kent, Denizli İli, Tavas İlçesinin 10 km. kuzey batısında bulunan Vakıf Köyü
sınırları içindedir. Yerleşim daha çok kuzeydeki su ile çevrili bölgede
yoğunluk kazanmaktadır. Herakleia Salbake, antik coğrafyada belirtilen Caria
ile Phrygia bölgelerini ayıran Babadağ (Salbake) Sıradağlarının güneyinde
bugünkü Tavas Ovasına bakan eteklerinde yer almaktadır. Caria kenti olarak
bilinir. Herakleia ile Aphrodisias'ı küçük Tmelos'a (Kırkpınar) Çayı doğal
sınır olarak ayırmaktadır. Her iki kentin de nehir tanrısı Tmelos'tur.
Herakleia; batısında Aphrodisias, güneyinde Apollonia ve Tabai, güneydoğusunda
Sebastopolis ve Kidrama ile yakın ve çağdaş kentler durumundadır.
Kentin ilk kuruluşu hakkında antik kaynaklarda herhangi bir bilgiye
rastlanmamaktadır. Önemli yapıları; şehri çevreleyen Roma Dönemi suru ve
stadyumdur.
Stadyum
Antik kenti çevreleyen sur ile bugünkü Vakıf Köyünün arasındadır. Doğu-Batı yönünde
olan stadyuma ait, yamaçlarda bazı basamaklar görülmektedir. Batı kısmındaki
basamaklar ise tamamen tahrip olmuştur.
Herakleia Hieronu
Herakleia Salbake antik kentinin yaklaşık 4 km. doğusunda, bugünkü Tavas-Kızılcabölük
kasabasının 1km. kuzeydoğusunda, Ören Sırtı ve Kocapınar mevkii diye
adlandırılan yerlerdir. Salbakos (Babadağ) sırtında yer alan Hieron dikdörtgen
prizma şeklindedir.
Dört tarafını plakalardan oluşan kabartmalar çevirir. Buraya; Artemis, Apollon,
Pan, Dionysos ve Herakles ile ilgili mitolojik sahneler işlenmiştir.