Bu sûrenin hepsi Medîne'de inmiştir. Basra âlimlerine göre 287; Hicaz âlimlerine göre, 285; Şam âlimlerine göre, 284 âyettir. Müfessirler-den çoğunun hesabına göre, 6120 kelime, 25600 harftir. Sûrenin 278 ile 281. âyetleri, Kur'ân-ı Kerîm'in en son nazil olan âyetleridir. Ayrıca bu sûre -müfessîrlerden bir kısmına göre- bine yakın haber, sekizyüzden fazla emir, dokuzyüze yakın yasak kapsamaktadır.
İslâm'ın ilk yıllarında, yani henüz Mekke ve çevresinde birçok Arap kabilelerinin İsfâmiyete girmediği senelerde, tefsirini yaptığımız bu sûreye, müşrik ve inkarcılar alay eder endişesiyle «Bakara» denilmemişti. Sonra İslâmiyet izzet bulup, hidâyet nuru etrafı aydınlatınca artık bu ismi kullanmakta bir sakınca görülmemiştir. [1]
Asbab-ı kiramdan Hâlid bin Ma'dan (R.A.) bu sûreye «Fustatü'l-Ah-kâm = Kur'ân'ın ahkâm çadırı» adını vermiştir. [2]
Ashab-ı kirâm'ın büyüklerinden İbn Ömer (R.A.) gibi devrin yetişkin ilim adamı ve hukukçusu, tam sekiz yıl Bakara sûresinin geniş manası ve taşıdığı çeşitli hükümleri üzerinde durup meşgul olmuş; bunu hazmetmeye çalışmıştır. [3] Hz. Ömer'in de (R.A.) bu sûrenin manasıyla 12 sene meşgul olduğunu Kurtubî kaydeder.
Hazret-i Peygamber (A.S.) bu sûreyi, «Senâmü'I-Kur'ân = Kur'ân'ın doruğu» diye adlandırmıştır.
Rivayete göre: Hazret-i Peygamber (A.S.) bir gün ashabına soruyor: Kur'ân'ın hangi sûre ve âyeti daha üstündür? Ashab :
Allah ve Resulü daha iyi bilir, diye cevap veriyor.
Resûlüllah (A.S.):
Bakara sûresi, buyurduktan sonra tekrar soruyor:
Bakara sûresinde hangi âyet daha üstündür? Ashab yine:
Allah ve Resulü daha iyi bilir, diyor. Hazret-i Peygamber (A.S.):
Âyetü'l-Kürsî, buyuruyor. [4]
«Bakara (sûresi) Kur'ân'ın doruğudur. Onun her bir âyetiyle seksen melek inmiştir.» [5]
«Her şeyin bir zirvesi vardır; Kur'ân'ın zirvesi ise, Bakara süresidir. Onda bir âyet var ki, Kur'ân'ın bütün âyetlerinin başı sayılır; o, Âye-tü'l-Kürsî'dir.» [6]
«Evinizi kabirler (gibi ilâhî kelâmdan mahrum) olarak bırakmayın. Şüphe yok ki, içinde Bakara sûresi okunan eve şeytan girmez.» [7]
«İçinde Bakara sûresi okunan ve duyulan evden şeytan kaçar.» [8]
«Bakara sûresini okuyup öğrenin. Çünkü onu (hafızaya nakşedip) almak berekettir; terki ise hasrettir. Avare olan tembeller onu (hıfzedip almaya) güç getiremezler!» [9]
«Bakara ve Âl-i İmrân sûrelerini öğrenin! Çünkü ikisi de ışık saçan parlak (iki yıldız gibidirler). Kıyamet günü iki parça bulut gibi veya iki şemsiye gibi ya da saf saf olmuş iki bölük kuş gibi (gelerek) kendi yaranlarını gölgelerler.» [10]
«Kim bîr gecede Bakara sûresinden şu on âyeti okursa, o gece sabah oluncaya kadar şeytan o eve girmez; dört âyet evvelinden, Âyetü'l-kürsî ile onu takip eden iki âyeti ve üç âyet de sonundan...» [11]
Câhrliye devrinin en meşhur şâirlerinden Lebîd, İslâmiyetle şereflendikten sonra kendisini tamamen Kur'ân'a verdi ve artık şiir söylemeyi ter-ketti. Hazret-i Ömer (R.A.) halîfe bulunduğu günlerde Lebîd ile karşılaştı, hal-hatır sorduktan sonra bir şiir okumasını rica etti. Lebîd hiçbir şey söylemedi, sadece Bakara sûresini okudu. Hz. Ömer (R.A.) ona: «Ben sizden bir şiir okumanızı istedim!.» dedi. Lebîd, cevap verdi: «Ey Mü'minlerin Emîri! Allah Teâlâ bana Bakara ile Âl-i İmrân sûrelerinin öğrenilmesini nasîb kıldıktan sonra bir kere olsun şiir okumadım ve okumak da istemiyorum.» [12]
1 Elif - Lâm - Mîm.
2 İşte bu kitap ki onda, (Allah tarafından indirildiğinde) hiç şüphe yoktur. Muttaki (İlâhî buyruklara uyup kötülüklerden ve yasaklardan kaçınıp korunanları doğru yola irşâd eder.
3 o korunanlar kî gayb (fizik ötesinden verilen ilâhî haberlerje inanırlar; namazı vakitlerinde kılmaya devam ederler; kendilerine rızık olarak verdiğimiz nîmetlerden (Allah'ın hoşnutluğuna erişmek için) harcarlar.
4 Ve onlar ki, Sana indirilene de, Senden önce indirilene de imân ederler. Âhirete de ancak onlar kesin bir bilgiyle inanırlar.
5 İşte bunlar, Rabları tarafından doğru yol üzeredirler ve korktuklarından kurtulup umduklarına kavuşanlar da bunlardır.
İbn Cerîr Taberî'nin Hazret-i Mücâhid'den yaptığı rivayete göre, Bakara sûresinin ilk dört âyeti, Kur'ân-ı Kerîm'e şüpheden uzak bir imânla bağlanan ve onu kendilerine hayat ve memat düsturu edinen müttakî mü'minlerin felah buldukların* müjdelemek üzere inmiştir.
Nitekim Huneyn savaşında İslâm saflarının sarsılıp gerilediğini gören Hazret-i Peygamber (A.S.), onlara Bakara sûresinin iniş sebebini hatırlatarak: «Ey Bakara sûresinin yaranları!» diye seslenmişti. Meşhur Yemâ-me savaşında da İslâm ordusunun hafif bir sarsıntı geçirmesi üzerine başkumandan tarafından aynı cümle mücâhidlere hatırlatılmıştı. [13]
Elif-Lâm- Mim..
«İşte bu kitap ki onda, (Allah tarafından İndirildiğinde) hiç şüphe yoktur. Muttaki (İlâhî buyruklara uyup kötülüklerden ve yasaklardan kaçınıp korunanjları doğru yola irşad eder.»
Kur'ân-i Kerîm'in Allah tarafından indirildiğinde hiç şüphe yoktur. Bu-
nu yine Kur'ân'daki mevcut İki kuvvetli delille isbat etmek ve her türlü şüphelerin yersiz olduğunu meydana koymak mümkündür. Birincisi, Kur'-ân'ın ilâhî nazm (söz dizisi) ve üslûbu; ikincisi, bu nazmın delâlet ettiği ulvî hakikatler..
Kur'ân'ın nazm ve üslûbu, Arap dilinin üslûbuna ve nazm yollarına uymaz; biri tamamen ilâhî, diğeri beşerî hüviyettedir.
Dr. Tâhâ Hüseyin, Kur'ân'm müstesna üslûbuna temasla diyor ki:
__ «Doğrusu Kur'ân-ı Kerîm nesir (= manzum olmayan söz) olmadığı gibi şiir de değildir. O ancak Kur'ân'dır, sadece Kur'ân'dır. Onu bundan başka bir isimle adlandırmak mümkün olmasa gerek. Şiir olmadığı aşikârdır. Çünkü şiir kalıplarıyla ve kayıtlarıyla bağlı değildir. Nesir de değildir. Çünkü o kendisine has ölçü ve kayıtlarla diğer sözlerden ayrılır. Evet, Kur'ân'ın bu özelliğini başka söz ve kitaplarda bulmak mümkün değildir. Bu ölçü ve kayıtların bir kısmı âyetlerin son kelimelerine, bir kısmı da onun emsalsiz nağmesine bağlıdır.»
Bakıllânî (Muhammed bin Tayyib / Hicrî: ? - 403/M : ? - 1012) diyor ki:
«Şüphesiz ki Kur'ân'ın nazm (söz terkib)i Arap kelâmının bilinen düzen ve kuralının dışındadır. Aynı zamanda Arapların alışılagelmiş hitap sanat ve tertibinden ayrıdır. Kur'ân'ın kendine has bir üslûbu vardır ki mu'tad söz üslûbundan kesinlikle ayrılır.
İlâve edelim ki, Arabın, bu tarz fesahat, garabet (= manası gayr-i zahir olup isti'mafi me'nus olmayan söz), örneksiz ve benzersiz kelime istifi, ince fakat geniş manaları, sayısız faydaları, çokça hikmetleri, kapsayan; belâgatteki uygunluğu, sözün başlangıcındaki maksat ve murada münasip kelime konulusu, benzeşmedeki zerafet ve inçeiiği bu kudret ve bu ölçüde içine alan bir söz tertibi yoktur.
Arap hikmet erbabına nisbet edilen bazı kelime ve elfazda; şâirlerine nısbet edilen kasidelerde her zaman düzensizlik, başlangıçla maksat arasındaki uyuşmazlık ve ahenksizlik; özenti, tekellüf, mecaz yollu isti'mal ve gerçeği aşmak gibi bir nice kusurlara rastlamak mümkün.. Fakat Kur'ân cok yönüyle, altıbin küsur âyetiyle, uzun süreleriyle beraber -Allah'ın beyan buyurduğu niteliklerde- fesahat (anlatışta düzgünlük ve açıklıkla beraber maksada uygunlukta hal ve makama her bakımdan uygun olarak gelmiştir.»
Cenâb-ı Hak (C.C.) buyuruyor ki:
«Allah, sözün en güzelini indirdi; birbirine benzer uyumlu ahenkli
ikişer ikişer (tekrar ede ede) bir kitap. Rabbından saygı ile korkanların Ondan derileri ürperir, sonra da hem derileri, hem kalbleri Allah'ın zikrine yumuşar.» [14]
«Evet, bunda hiç şüphe yoktur. Çünkü Kur'ân'm insanı hayrette bırakan nazmı, örneksiz ve benzersiz tertibi, toplanıp yazılması, bir mushaf haline sokulması, -kıssalarına, mev'izelerine, delil ve hikmetlerine, hükümlerine, sebepleri gösterip uymayanlara sonlarının fena olacağını en müessir sözlerle haber verip çekindirmesine, va'd ve vaîdine, kemâl mertebesinde olan vasıflarına, güzel ahlâkı işleyip öğretmesine, yüksek anlatış kudretine, daha önce gelip gecen milletlerin yaşayış, inanış ve ahlâkından haber vermesine ve bunlardan başka belirttiklerimiz bir nice veçheleri de içine almasına rağmen- ne tezat teşkil edecek anlamda birbirinden farklı, ne de birbiriyle tutmazlık ve uyumsuzluk halindedir.
Halbuki çok düzgün konuşan olgun bir insanın, fesahatle hatasız şiir söyliyen bir şâirin; pürüzsüz hitabette bulunan bir hatibin söz tertibinin, bu saydıklarımız hususlarda nasıl uyuşmazlık, uyumsuzluk ve tutarsızlık içinde olduğunu görüyoruz..
Şâirlerden bir kısmı medhiyeyi (övgü) tertiplemeyi güzel becerdiği halde hicv (nazım veya nasr yoluyla birini yermey)i beceremez. Bir kısmı hicvi becerip söyliyebilir de övgüyü değil.. Bazısı takriz (eser övme)de öne geçer, mersiye (ağıt söyleme)yi beceremez. Diğer bazısı aksine, mersiye söylemekte öne geçer, takrîzde değil.. Bazısı da deve-at-gece yolculuğu - savaş - çayır ve çimenlik-içki - iplik eğirmek ve daha şiirin kapsadığı, sözün ulaşıp dolaşabildiği şeylerde garip ve o nisbette uzak, alışılmamış vasıflarda bulunurlar.
Bunun içindir ki darb-ı mesel olarak: İmrü'l-Kays için «Ata bindiği zaman». Nâbiğa için «Korktuğu zaman», Züheyr için «Bir şeye istek ve rağbeti arttığı zaman» güze! şiir söyleyebilirdi, denilmiştir. Halbuki bu saydığımız şâirlerin şiir tekniğinde ne kadar ileri* gittiklerinde görüş ayrılığı; nazım san'atında üstat olarak meydana çıktıklarında şüphe yoktur.»
Bakıllânî devamla diyor ki: «Kur'ân'm yukarıda belirtilen hususiyetlerinden başka bir mazhariyeti daha var: Bilinen bir gerçektir ki, sözün üstünlüğü, fesahatteki yüksekliği, kelime yığını içinde ondan bir cümle anmakla, ya da şiir misra'lan arasına ondan bir cümle serpiştirmekle kulağın süratle onu alması ve dikkatlerin bir anda ona çevrilmesiyle meydana çıkmış olur. Tıpkı ipe dizili boncuklar arasındaki inci gibi, gerdanlık ortasındaki yakut gibi.. Ve sen, birçok kelime yığınları arasında misal olarak Kur'ân'dan getirilen bir cümleye baktığında onun hepsinin parlağı olduğunu ve gerdanlığın orta büyük taşı gibi arz-ı endam ettiğini, diğer cümlelerden açık ve seçik olarak ayrıldığını, çağırırcasına ilân ettiğini, müstesna parlaklık ve güzelliğiyle apayrı bir hususiyet taşıdığını görürsün!.
Bütün bu izahattan sonra sen, Allah'ın kitabındaki hikmeti, hakla bâtılı birbirinden ayıran kafi hitabı, şen ve güzel bir manzara görüntüsünde, çok uygun bir endamda, zarif nazımda ve kulaklara asla nahoş gelmez, anlayışa dolaşık düşmez ve tiksinti, bıkkınlık vermez bir halde bulursun.. Ok geçer gibi delip geçer, fecir ziyası gibi ziya verir, deniz kabarır gibi ka-barır, taşkın sel gibi yükselir. Bedende rûh gibi, ufukta yanan nûr gibi, etrafı kapsayan yağmur gibidir, Göz alıcı bir ışığa benzer. «Ne önünden, ne ardından ona hiçbir bâtıl (yanaşıp) gelmez. O, bütün kâinatın hamdettiği O yegâne hüküm ve hikmet sahibi Allah'dan indirilmedir.»
Bakıllânî'nin bu nefis sözlerinden şu özeti çıkarabiliriz:
Kur'ân-ı Kerîm kendine has üslubuyla diğer bütün sözlerden ayrılmıştır. Çünkü O, insan tarafından tertiplenmemiş ve yazılıp meydana konmamıştır. Eğer bir insan tarafından yazılıp meydana konulmuş olsaydı, elbette Arap üslûbundan birine veya günümüze kadar söylenegelen herhangi bir ifâde tarzına benzerdi. Hiçbir âlim ve edip yoktur ki bunu böyle bilmesin ve Kur'ân'm Arap üslûbunun dışında müstesna bir hususiyet arzettiğini, onun i'câzma (mu'cize sayılacak kuvvetine, başkasını bir eşini yapmakta acze düşürmesine), insan sözü olmadığına ve Hazret-i Mu-hammed'in {A.S.) fikrî kuvvetinden çıkmadığına delil saymasın,.
Eğer Kur'ân-ı Kerîm'in böyle müstesna bir üslûbu olmamış olsaydı, Arapları susturabilir miydi? Kur'ân Arapların bütün -edip ve şâirlerini, hatip ve bilginlerini, kendi sûrelerinden bir sûrenin benzerini getirmeğe davet ediyor. Bakara sûresi 23. âyette bu husus açık bir ifadeyle şöyle belirtiliyor: «Eğer kulumuz (Muhammed'e) parça parça indirdiğimiz (Kur1-ânj'dan şüphede iseniz onun benzeri bir sûre (tertipleyip meydana) getirin ve Allah'tan başka (size yardımcı olacak, rehberlik edecek) şâhidleri-nizi de çağırın, (eğer iddianızda) doğru iseniz. Eğer (Onun bir benzerini) yapamazsanız -ki yapamıyacaksınız da- o takdirde kâfirler için hazırlanan -yakıtı insanlarla taştan olan- ateşten korkup sakının.»
Kur'ân'a karşı muarız olarak ortaya çıkan Yalancı Peygamber Mü-seyleme ve emsali maceraperestler bile Kur'ân'm üslûbunu takdît etmekten başka çare bulamamışlar ve bunu da iyice beceremedikleri için ken-Qi kabilelerine has lehçe ve fesahati her yönüyle zedeliyerek bîr nice hatalara düşmüşlerdir. Müseyleme'nin Kur'ân'ı taklit ederek söylediği ve
Allah Kelâmı diye yurtturmağa çalıştığı şu sözleri ne kadar gülünçtür: [15]
Müseyleme'nin âyet (!) dediği derme-çatma sözlerini Türkoeye çevirdiğimizde, ilâhî olması şöyle dursun, edebî ölçüden uzak eiddi bir düşünce ürünü olmadığı da kendiliğinden ortaya çıkmaktadır:
«Fil.. Fil nedir? Filin ne olduğunu bilir misin? Onun ince püsküllü bir kuyruğu, kalınca bir dudağı ve uzunca bir hortumu var. Doğrusu böytesi Rabbimizin yaratıkları arasında pek az..»
«Şüphesiz sana cevherler verdik; artık Rabbin için namaz kıl ve hicret et. Herhalde sana buğzeden, fâcirin ta kendisidir.»
«Doğrusu sana bir nice cumhur (halk topluluğu) verdik. Kendin için ol da sür'at göster ve bakın.. İster hırslı ol veya çoğunluk sağla..»
«Ziraatçılara, harman yapanlara, tahılını savuran rüzgârlara, (ekmek) pişirenlere, çukur hazırlayanlara ve ilk yerine tekrar dönenlere and olsun..»
Görülüyor ki Yalancı Peygamber Müseyleme birinci sözle KARİÂ sûresini, ikinci sözle Kevser sûresini ve üçüncü sözlerle ZARİYÂT ile NÂZİÂT sûrelerini taklîde çalışmıştır. Ünlü şâir Lebîd'in dediği gibi, «Bu sözler edebî parçaların paçavrasıdir.»
Burada derinden derine düşünmeye değer bir husus var ki, Kur'ân-ı Kerîm ilâhî vahyin tâ kendisidir. Biz onun tertip ve üslûbunun yalnız Arap edip ve şâirlerinin üslûbundan ayrıldığını değil, aynı zamanda Hazret-i Peygamber (A.S.)in üslûbundan da kesin olarak ayrıldığını görüyoruz. Peygamber (A.S.)ın mübarek sözlerini toplayan hadîs kitaplarına başımızı çevirdiğimiz ve Kur'ân ile karşılaştırdığımız zaman, her bakımdan (tâbirlerde, ifâde tarzında, kelime dizisinde, konularda, konuların yerleştirilmesinde, ilgi çekicilikte ve nihayet söz diziminde) apaçık bir fark müşahede etmekteyiz. Cenâb-ı Peygamber (A.S.)ın hadîslerinde, bütün usfûp ve şekilleriyle Arapçada alışılagelmiş ve Araplarca benimsenmiş hitabet tarzı kendini göstermektedir. Fakat Kur'ân'ın tertip ve üslûbu asla böyie değildir. O, her kelime ve cümlesiyle ilâhîdir.
«Eğer Kur'ân, Hazret-i Muhammed (A.S.)ın sözü olmuş olsaydı, Onun sözleriyle Kur'ân âyetlerinin lafız yönüyle aynı köke ve aynı üslûp ve kaideye bağlı, birbirinden farksız bir ağacın iki dalı gibi olması gerekirdi. Ama hiçbir zaman öyle değildir. Edebiyatçılar da, bir şahsın farklı iki ayrı üslûbu olmadığında müttefiktirler.» [16]
1. Kur'ân-ı Kerim ne tam vezinli ve kafiyeli bir söz, ne de bütünüyle böyle olmayan bir sözdür. Bu ikisi arasında müstesna bir üslûp ve yapış tarzındadır. Hadîs-i şerifler ise, doğrudan doğruya vezinli, kafiyeli olmayan sözlerdir. Bununla beraber bazı hadîslerde, Kur'ân'ın üslûbuna az da olsa bir yakınlık göze çarpar.
2. Kur'ân'ın Arapçası, Araplarca alışılagelmiş üslûp ve tertibin dışındadır. Hadîs ise bu üslûp ve tertibin içindedir.
3. Kur'ân'ın kelime tertibi ve cümle kuruluşu, birkaç mana ve hüküm ifâde edecek ve bir nice veçhelere delâleti sağlanacak ölçüdedir. Hadîs ise, bu ölçünün altında bir kuruluştadır.
4. Kur'ân'daki ilmî ve felsefî anafikirler ve onlardaki elastikiyet, Ha-dîs'i şerîflerdekinden bariz bir şekilde ayrılır. Birincisi daha vecîz ve daha şümullüdür. Meselâ : «Güneş ve Ay hesap iledir.» [17] mealindeki âyet-ile, «Hakikat, güneş ile ay ne bir kimsenin ölümü için, ne de dirimi için tutulur; fakat ikisi de Allah'ın (varlık ve birliğine, kudret ve ilmine delâlet eden) belgelerinden iki belgedir. Allah (C.C.) onlarla kullarını (ilminin derinliğini ve genişliğini, varlık âlemini ve bu âlemden bir sistem olan güneş ailesini çok ince hesaplarla düzenlediğini hatırlatma yollu) korkutur. O halde siz, güneş ve ay'ın tutulduğunu gördüğünüz zaman namaz kılın; size te'sir eden tutulma olayı geçinceye kadar duâ edin!» [18] mealindeki hadîs arasındaki farkı gösterebiliriz.
5. Kur'ân-ı Kerîm okunurken, hafız olmayan ve fakat Kur'ân'a alışık bulunan bir kimse, yanında bir kelime yer değiştirecek veya onun yerine başka bir kelime getirilecek olursa, ses ahenginin bozulduğunu, devam edegelen akıcılık ve çekiciliğinin zedelendiğini derhal farkeder. Hadîs ise bu akıcılık ve çekicilik seviyesinde değildir.
6. Kur'ân-ı Kerîm Arap dilindeki fesahatin doruğunu aşmıştır. Hadîsler ise ancak bu doruğa yükselmiştir. Halbuki Hazret-i Peygamber (A.S.): «Ben Arabın en fasihiyim!» buyurmuştur.
7. Kur'ân'ın her sûre ve âyeti öyle bir tertip ve düzende inmiştir ki, ıer sınıf insan okuduğu zaman kendi bilgi ve kültürüne göre ondan nasîbini alır. Diğer bir tabirle: Kur'ân her sınıf insana hitap etme kudret ve ölçüsünde inmiştir. Hadîs-i şerifler de aynı metodla söylenmiştir; fakat bu ölçünün biraz altındadır.
Diyebiliriz ki, Kur'ân üslûbu ile hadîs üslûbu arasındaki açık farkı, Arap diline vâkıf olan herkes gayet rahat anlayabilir.
Kur'ân-ı Kerîm'in Arap diline karşı üstünlüğünü Bakara sûresi 23 ve 24. âyetlerin tefsirinde daha geniş şekilde belirtmiş bulunuyoruz.
Diğer taraftan, Kur'ân-ı Kerîm'in ondört asır önce, yirminci asrın son yarısında ancak tesbit edilebilen ilmî hakikatlere, fennî buluşlara ışık tutan âyetleri, Onun ilâhî olduğunu şüphelere yer bırakrmyacak anlam ve kavramda insan idrâkine aksettirmektedir. Meselâ; Dünyanın kendi ekseni etrafında döndüğü, kutup taraflarından basık bulunduğu, yerle göklerin önceleri tek parça halinde bitişik olduğu, ay ve dünyanın güneşten ışık aldıkları, her gezegen ve yıldızın kendine has yörüngesinde hareket halinde bulunduğu bu cümledendir. İleride sırası geldikçe bu konuya geniş yer verilecek ve ilmî izahları yapılacaktır. [19]
İmân, ibâdet, infak (Allah rızası için harcamak), birbirine zincirleme bağlı üç temel prensip. Birincisi küfür ve nifaktan kurtarıcı, saadet kapısına ulaştırıci; ikincisi Hakk'a yaklaştırıcı ve insanı şükreden bahtiyarlar mertebesine yükselticidir. Üçüncüsü, geniş rahmete kapı açıcı, kemâle iletici ve ilâhî sevgiye yol açıcıdır. Çünkü
Allah'ın varlığına, birliğine ve Allah'ın varlık alemindeki eşyanın en hurda teferruatına varıncaya kadar her şeyi gereği gibi bildiğine, O'ndan gelen her habere ve beyân ettiği âhiretin vukuuna inanmak, Allah ile kul arasındaki münasebetin ilk ve son bağı ve bağlantısıdır.
Bu bağı ibâdetle, özellikle namazla kuvvetlendirmek suretiyle hayata lüzumlu olan düzeni vermek, buna paralel olarak nefsi bu vadide terbiye edip ahlâkan yükseltmek, insanı nankörlükten kurtarıp dünya ve âhiret mutluluğuna namzet kılar.
Allah'ın Rahman sıfatından kaynayan, coşkun bir nehir halinde canlı varlıklar iklimini sulayan nzık nimetinden bilerek kazanıp yararlanmak, israfa kaçmamak, lüks yaşamaktan sakınmak, cimriliğe düşmemek kaydiyle dîn ve insanlık uğrunda harcamak, insanı insanlık şeref düzeyinde tutar ve ilâhî rahmetin gönüllere bolca inmesine vesîle olur.
İşte Hazret-i Muhammed'e (A.S.) uyan bahtiyar ashabı bu üç temel
prensibin manzumesi içinde sağlam bir düşünce hâlesi kurarak birkaç sene zarfında Kur'ân'ın çizdiği doğrultu üzerinde Allah'a yürekten inanan, aönül sevgisiyle ibâdet eden bir ehl-i takva ve erbab-ı nizam oldular. Böylece bütün bir insanlık için en güzel örnek insanlar olarak tarihe geçtiler.
İmân, ibâdet ve infak'ın Allah ile kul arasındaki manevî irtibatı sağ-iamlaştırıp geliştirmesinden başka bir de insanın kendi nefsinde, günlük yaşayışında ve halk ile olan münasebetlerinde sayılmıyacak kadar olumlu te'sirleri vardır. Bundan dolayıdır ki, İslâm'ın naşiri Hazret-i Peygamber (A.S.), imândan sonra ibâdet ve ihsana büyük önem.,vermiştir. Cibrîl-i Emîn sorularına verdiği cevaplar bunu en açık şekilde ifade etmektedir.
İşte Bakara sûresinin ilk dört âyeti üç temel prensiple bütün bu gerçekleri gözümüzün önüne sermekte ve bize en güzel ahlâkî yolu göstermektedir. [20]
İmân; birliğin, birleşip anlaşmanın, anlaşıp cemaatleşmenin şaşmaz mihrakıdır. Rûh sükûnunu, gönül açıklığını sağlayan ibâdet ve ibâdetin yerine getirildiği mâbed, cemiyetin en fakirinden en zenginine, odacısından kralına kadar inanmış her insanı içine alıp cemaatleşme şuurunu vererek asıl şeref ve mevkiin Allah'ı bilip O'na bağlılıkta olduğunu gönüllere nakşeder. Tabiatıyla böyle bir eemaat disiplinli bir hayat yaşar. Herkes nasıl davranacağını, nereye gideceğini, nasıl hizmet edeceğini, idealinin neden ibaret bulunduğunu, tek hedefe doğru hangi yoldan gidileceğini, hayat ve mematın gerçek manasını bilir. Yaşamanın, bir takım nefsanî arzuların körükörüne yerine getirilmesinden ibaret olmadığını idrâk eder. Böylece Allah yolunda, insanlığın kurtulması uğrunda harcamak, hakşinas olmak, hayırhahhğı şiar edinmek gibi ulvî hasletler kalb ve vicdanlarda filizlenir; imân ve ibâdetin sağladığı bu tarz disiplinli, programlı bir hayatta, diğer bir tâbirle bir dünyada, cemiyet ve milletlerin arzulayıp da bulamadığı huzur, sükûn, barış ve dayanışma bütün ihtişamıyla vücut bulur.
Demek, «Elîf-Lâm-Mîm» in delâlet ettiği kapalı manayı ancak üç temel prensipten anlamak mümkündür. Tek harfin mahreci ve o mahreçten yükselen bir sesi vardır. Fakat tek başına kaldığı müddetçe bir mana ifâ-! etmez. Düzenli bir sıraya girer, girdiği sının aşmaz, kelime dizisinde kendisine ayrılan yerde karar kılarsa, yararlı olur; murad olan manayı ifâde edebilir.
İşte cemiyet yapısındaki fertler de böyledir. Cemiyet düzenine uymadığı, cemaat saffında yer almadığı, bu nedenle hayat çerçevesinin dışına çıktığı takdirde gerçek bir insan hüviyetine bürünemez, faydalı da olamaz.
O halde millet ve memleketin huzuru, dünya nizamı için perakende yaşayıştan düzenli bir hayata, keyfî bir hayattan disiplinli bir yaşayışa, sınırsız hürriyet havasından sınırlı hürriyet atmosferine, ferdî gayretten kol-lektif çalışmaya, infiraddan İçtimaa, ayrılıktan cemaate geçmek lâzımdır.
Ayette: «Kendilerine rızık olarak verdiğimiz nimetlerden (Allah'ın hoşnutluğuna erişmek için) harcarlar.» mealindeki cümle, içtimaî adaleti, fakirle zengin arasındaki dengeyi, iktisadî muvazeneyi sağlamaya matuftur. Ama ne yazık ki, günümüzün medeniyeti, fert ve cemiyet münasebet-leriyle ilgili olarak ortaya koyduğu nazariyeler ve bu nazariyelerin tatbik sahasındaki göstergeleri, dünyayı muvazenesizliğe itip, toplumu içinden çıkılmaz bir bataklığa düşürmüştür. Tek cümleyle ifâde edecek olursak, materyalizmi hâkim kılmıştır. Halbuki İslâmiyet: Zekât, sadaka, fitre ve bunlar derecesinde bir takım hayırlarla materyalizme kapıyı kapamış, fertle cemiyet arasındaki münasebet ve dayanışmayı en sağlam esaslara bağlamış ve böylece sosyal adaleti kurmuştur.
İleride bu konuya geniş yer verilecektir. [21]
İmân; Dil ile ikrar, kalb ile tasdikten ibarettir. İslâmî hükümlerin yerine getirilmesi için ikrar şarttır.
Bu tarîf, İmâm A'zam Ebû Hanife, Şeyh Ebû Mansûr Mâtüridî, Ebû Hasen el-Eş'arî, Kaadı Ebûbekir Bakıllânî ve Ebû İshâk el-lsferânî'ye göredir. İkrarın tasdîk üzerine -imlâ bakımından- takdimi, ikrar her ne kadar bir cüz' mahiyetindeyse de zorlama ve benzeri bir özürle düşebilir; kalbî tasdîk ise, böyle bir ihtimalden uzaktır, gerçeğini yansıtmaya yöneliktir.
Tasdîksiz ikrar, imân sayılmaz. Yoksa bütün münafıkların mü'min sayılması gerekirdi. Halbuki, münafıklar mü'min değildirler. Yalnız bu hususta «marifet» de kâfi değildir. Yoksa Kitap ehli olan (Yahudî ve Hıristiyanların hepsinin mü'min sayılması icab ederdi.
Cenâb-ı Hak münafıklar hakkında: «Allah, münafıkların şüphesiz yalancılar olduklarına şehâdet eder.» [22] Kitap ehli hakkında da: «Kendilerine kitap verdiklerimiz (Yahudiler ile Hıristiyanlar) O'nu (son peygamberi) öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar» [23] buyuruyor.
İmâm A'zam Ebû Hanîfe ile Şeyh Ebû Mansûr Matüridîy'e göre, imân ne artar, ne de eksilir. .Çünkü eksilmesi ancak küfrün artmasıyla, artması da küfrün eksilmesiyle olabilir. O takdirde bir şahsın aynı ânda hem mü'min, hem de kâfir olması gerekir ki, bu mümkün değildir.
İmâm Şafiî ile Şeyh Ebû Hasen ei-Eş'ariy'e göre, imân hem artar, hem eksilir. Delilleri ise: «İmânlarıyla birlikte kat kat imân arttırsinlar diye mü'minlerin kalblerine güven ve sükûnet indirdi.» [24] «Gerçek mü'min-ler o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalbleri ürperir; karşılarında âyetleri okununca bu onların imânını artırır ve onlar Rablarına güvenip dayanırlar.» [25]
Mealindeki âyetler ve Hazret-i Peygamber (A.S.)ın: «İmân altmış şu kadar şubedir. Haya (edep, terbiye, utanma) da imândan bir şubedir.» [26]
Diğer bir hadîs-i şerifte: «İmân yetmiş küsur şubedir; en üstünü -Lâ ilahe illâ'flah- sözüdür. En aşağısı ise, yoldan eziyet veren şeyleri gidermektir. Haya da imândan bir şubedir.» [27]
Meallerinde olan hadîsleridir.
Birincilere göre ise, âyette belirtilen ziyâdelikten maksat, mevcut imânın bir emsalinin yenilenmesidir. Çünkü imân ancak emsalinin yenilenmesiyle gönüllerde baki kalabilir. Ya da bu ziyâdelik iyi ameller sebebiyle kalblerde husule gelen nûr ve ışıklar olarak düşünülebilir. Zira imânın nûr ve ziyası inkâr olunamaz. Cenâb-ı Allah buna işaretle buyuruyor ki: «Allah, kimin göğsünü İslâm'a açmışsa, elbette ki o, bir nûr (aydınlık) üzeredir, değil mi?» [28]
O halde Matüridîlere göre, mü'min olan kimse hakikaten mü'mindir; kâfir olan kimse de hakikaten kâfirdir. İmân ve küfürde şüphe olmaz ve bu ikisinin arası düşünülemez. Kur'ân-ı Kerîm'de:
Mealindeki âyetler bu hususu açık bir şekilde ifâde ediyor.
Bu akideye göre, ümmet-i Muhammed'in âsî ve günahkâr olanları da mü'min sayılırlar. [31]
Gaybe imân, dindarla dinsizi, münafıkla mü'mini birbirinden ayıran mehenk ve alâmet-i farikadır. Bu bakımdan İslâm itikadının temel ilkelerinden biri de «gaybe imân» olmuş oluyor. İlâhî olan bütün dinler, imân doğrultusunda bunu esas olarak göstermişlerdir. Çünkü gaybe inanmayan bir kimse, Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve âhi-ret gününe de inanmaz. İnanmayınca da şöyle bir iddiada bulunur: «Bizim ancak dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman (aşındırıp) yok eder. Onların bu hususta bir bilgisi yoktur; onlar sadece öyle sanırlar.» [32]
G a y b, duyumuzun ve bilgimizin ötesindedir. Fizikî sınırlan aşar; teknolojinin kapsamı dışında kalır. Meselâ: Melekleri görmek ve fizikî kanunlarla onların varlığını ve varlıklarının yapısını tesbit etmek mümkün değildir. Hele Allah'ın varlığını, bilgi, duyum ve düşünce hudutları içine alıp sığdırmak hiç, ama hiç mümkün olmaz. Biz O'na, gaybe imân doğrultusunda inanır; varlık alemindeki âyet ve belgeleriyle onu bilip anlarız. İlim ve kudretiyle, rahmet ve azametiyle her şeye hâkim olduğunu bulup meydana çıkarmakta zorluk çekmeyiz.
Bunun için Hazret-i Peygamber (A.S.); «İhsan; Allah'ı görüyormuş-sun gibi ibâdet etmendir. Eğer sen O'nu görmüyorsan, muhakkak ki O seni görüyor.» buyurmuştur. [33]
Peygamber Efendimiz (A.S.)ın tabiriyle: Takva, bütün hayırları kendinde toplar. Takva, bütün hayırların giriş kapısıdır. Takva, bütün iyilik-
lerin temelidir. Takva, Peygamber'e dost olmanın yoludur. Nitekim Hazret-i Peygamber'e (A.S.) soruldu:
__ Ey Allah'ın Peygamberi! Kimler sizin yârânlarınızdir?
Buyurdular ki:
Takva üzere olan herkes...
Takvâ'nın hakikati: Allah'a olan itaatle kötü akıbetten korunmaktır. Takvâ'nın asıl hedefi, önce şirk (Allah'a eş-ortak koşmakjten, sonra günah ve isyanlardan ve daha sonra şüpheli şeylerden sakınmak ve bundan sonra da lüzumsuz şeyleri terketmektir.
Ebû Ali ed-Dakkak'a (k.s.) göre, takva: İtaat edip isyan etmemektir: Hakk'i hatırda tutup hiçbir zaman unutmamaktır; şükredip küfretmemek-tir.
Sehl bin Abdullah'a (k.s.) göre, takva: Allah'tan başka yardımcı olmadığını bilmek, Resûlüllah (A.S.)dan başka delîl aramamaktır. Takvâ'dan daha azîz ve şerefli azık yoktur. Çünkü azığın hayırlısı takvadır.
Kinânî diyor ki: «Dünya belâ ve mihnet üzerine; âhiret ise, takva üzerine kurulmuştur. Belâ ve mihnetin birer imtihan olduğunu bilip sabreden ve sonra da bütün bir ömrünü takva üzere değerlendiren kimse, Allah'a tertemiz olarak kavuşmaya yol bulmuştur.»
Cerîrî diyor ki: «Kendisiyle Allah arasında takva ve murakabenin hükmetmediği kimse keşîf ve müşahadeye erişemez.»
Ebû Hasen el-Fârisî diyor ki: «Takvâ'nm zahiri (dışı) ve bâtını (içi) vardır: Zahiri, ilâhî hududu koruyup ihlâl etmemektir. Bâtını ise, niyet ve ihlâstır.»
Tasavvuf ehline göre, kişinin takvasını isbatlıyan delîl üçtür:
1. Nail olmadığı şeylere karşı tam bir tevekkül üzere bulunmak; başkasının elinde bulunan nimete göz dikmemek.
2. Nail olduğu şeye hüsnü rızâ göstermek, azimsamamak, hatırladıkça şükrünü edâ etmek.
3- Yitirip kaçırdığı şeylere karşı güzel sabır göstermek.
Hazret-i Ömer (R.A.), devrin büyük ilim adamlarından Kâ'b oğlu y'e soruyor:
Takva nedir?
Ubeyy cevap veriyor:
Üstün bir öicüde hassasiyet göstermektir.. Bunun üzerine Hazret-i Ömer {R.A.) tekrar soruyor;
Üstün hassasiyeti açıklar mısın?
Ubeyy (R.A.) cevap vermek için şunu soruyor:
Ey Mü'minlerin Emîri! Dikenli bir yerde hiç dolaştığınız oldu mu? Hazret-i Ömer (R.A.):
Evet, hem sayılmıyacak kadar çok,. Ubeyy (R.A,):
Peki o yerlerde dolaşırken ne yapardınız ve nasıl hareket ederdiniz?
Hz. Ömer (R.A.):
Dokunup yırtmasın diye eteklerimi toplar, ayaklarımı kanatmasın diye çok itinayla yürürdüm.
Ubeyy (R.A.):
İşte bu takvadır..
Takvâ'nın delâlet ettiği bu ince manadan ilham alan şâir diyor ki: «Bırak, küçüğünü de büyüğünü de günahın; budur takva! Dikenlikte gördüğünden sakınan yaya gibi ol da yaşa!» [34]
Gayb âlemi, bu âleme nisbetle asıldır. Dünyanın gayb âlemine nis-beti, fer'in asla olan nisbeti gibidir. Dünyada mevcut olan her şeyin mutlaka gayb âleminde (âhirette) bir aslı vardır. Aksi halde dünya meyvasız bir ağaç, delilsiz bir medlul gibi olurdu.
Ashabı kirâm'dan Abdullah bin Mes'ud (R.A.), «Gaybe inananlar»
mealindeki cümleyi ikinci bir manayla talebesine, aralarında geçen bir söyleşide şöyle tefsîr etmiştir:
Hazret-i Abdullah (R.A.)ın talebesinden Haris bin Kays, bir sohbet espasında Ashab-ı kirâm'ın yüksek mertebesinden bahsederek onlara fazlasıyla gıpta ettiğini şöyle ifâde etmeğe çalışıyor:
«Hocam! Siz Peygamber Efendimizi baş gözünüzle görme şeref ve bahtiyarlığına nâii olduğunuz için Allah katında bize tekaddüm ettiniz. Ne mutlu size!»
Bunun üzerine Hazret-i Abdullah (R.A.) ona:
«Siz de Resûfüllah (A.S.)ın giyabında sağlam imânınız sebebiyle bizim önümüze geçtiniz. Çünkü Hazret-i Peygamber (A.S.)ın nübüvveti, Kendisini görebilme mevkiinde olanlar için apaçık meydanda idi. Onu görüp de imân etmemek, inat yollu küfürden başka bir şey değildi. Allah'ın hidâyet nasıp ettiği akıllı kulları Hazret-i Peygamber'i görünce O'na inanmaktan başka bir şey düşünmediler. Bu bakımdan asıl fazilet O'nu görmeden imân etmektir ki o da sana ve emsaline nasıp olmuştur. Allah'a andolsun ki, Resûl-i Kibriya'nın gıyabında gönül açıklığıyla imân eden bir kimsenin imânından daha üstün bir imân yoktur!»
Cevabında bulundu ve devamla Bakara sûresinin ilk beş âyetini okudu. [35]
Gaybe dosdoğru imân edenlerin basîret adesesinden bunu nasıl gördüklerini tasvir eden İmâm Kuşeyrî diyor ki:
Rabi1 bin Haysem bir gün Abdullah bin Mes'ûd (R.A.) Hazretlerini ziyarete giderken yolda bir demirei dükkânına rastladı. Potada alev alev ısınıp korlaşan bir demire gözü ilişti.. Dayanamadı, sendeleyip yere düştü. Rabi' bayılmıştık Ertesi güne kadar ayılmadı. Kendine gelince, bunun sebebi soruldu. O şu oevabi verdi: «Kızgın demiri gördüğümde Cehennemdeki yananların halini düşündüm de ondan!..»
Ali bin Hüseyn de namaz kılarken evi yanmaya başlamış, fakat o, namazını bozmadan tamamlamıştı. Bunun sebep ve hikmeti sorulunca, «Büyük ateş beni bu küçük ateşi düşünmekten alıkoydu!» diye cevap vermişti. [36]
Dördüncü âyetin son kısmında, «Âhiret'e de ancak onlar kesin bir bilgiyle inanırlar.» cümlesinde geçen «yukinûn» fiilini -ki yakîn kökünden türetilmiştir- «kesin bir bilgiyle inanırlar» şeklinde manalandırırdık. Buna
işaretle Hazret-i Peygamber (A.S.) buyurdular ki: «Hakikat, Allahu Teâlâ rahat ve feraha noksan tartmıyan adalet terazisiyle «rıza» ve «yakînse; üzüntü ve kederi de şüphe ve gazaba yerleştirmiştir.» [37]
Demek, Allah'tan gelen her şeye razı olmak ve gönderilen her şeye kesin bir bilgiyle inanmak «yakîn»dir.
Cüneyd el-Bağdadî diyor ki:
«Yakın, değişmiyen, dönmeyen bir ilmin kalbde karar kılmasıdır.»
Zünnûn Mısrîy'e göre:
«Yakîn'in üç alâmeti vardır: 1. Halk ile fazlaca îhtilat halinde olmamak. 2. Şunu, bunu -verdiği için- övmemek. 3. Vermediği için de yermemek, Yakîn'in yakîninin alâmeti de üçtür: 1. Her hususta Allah'a yönelmek, 2. Her hâl-ü kârda Allah'a dönmek. 3. Her işte Allah'tan yardım istemek.» [38]
Seh! bin Abdullah Tüsteriy'e göre: Yakîn kokusunu alan bir kalbin Allah'tan başkasıyla sükûnet bulması haramdır.
Ariflerden bâzısına göre: Makamların ilki marifettir. Sonra da sırasıyla yakîn, tasdik, ihlâs, şehâdet ve tâat gelir.
Abdullah Antakî diyor ki:
«Yakîn nurundan az bir şey kalbe ulaşınca, orayı aydınlatır ve bütün şüpheleri dışarı çıkarır. Böylece kalb şükür ve korkuyla dolup taşmaya başiar.» [39]
Demek: Takva mü'minier için hazırlanmış mutluluk bahçesinin yolu ve kapısıdır. Yakîn, o bahçenin tâ kendisidir. İhlâs, onun en güzel mey-vasıdır. [40]
Abdullah bin Dürestveyh diyor ki:
«Yazı kıyasına girmiyen iki hatt var: Hatt-ı Mushaf ve hatt-ı aruz..»
Mushafta kıyas dışı bir takım yazı şekilleri vardır. Onlara uymak ve aynen muhafaza etmek sünnettir. Nitekim Hazret-î İkrime (R.Â.) yazdığı mushafı Haiîfe Osman'a (RA) arzettiğinde, Hazret-i Osman onda hat kı-
yasına uymayan bazı kelimeler görünce şu emri verdi: «Bunları hiçbir sû retle değiştirmeyin, sonra Araplar kalkar da kendi iehçe ve hat şekilleri ~ uydurmaya yellenirler, bu sebeple Allah'ın Kelâmın, değiştirmiş olur"
ne lar.»
«Eğer Resûlüllah (A.S.)m kâtipleri Sakîf ve Hüzeyl kabilelerinden olmuş olsaydı, gibi tehecci harflerine Kur'ân'da rastlanmazdı.»
Yapılan araştırmalarda Sakîflilerin harfleri okunduğu gibi yazdıkları, yani yerine şeklinde tahrirde bulundukları; Hüzeyl kabilesinin de hemzeyi izhâr ettikleri, ve yerine ve yazdıkları görülmüştür. [41]
O halde şeklinde yazılmakla beraber huruf-l mukattaa elif- ba - ta gibi okunur. Bu sebeple biri açık, diğeri kapalı olmak üzere iki türlü mana taşıdığı düşünülebilir. Müfessirlerin de in manası üzerindeki görüş farkları bundan ileri gelmektedir.
Bu harfler esasında mu'rebdirler. Fakat i'rabi gerektiren bir âmil olmadığı için sükûn üzere kalmışlardır. [42]
Sûrelerin evvelinde gelen harfler bir takım ilâhî sır ve hikmetleri taşımaktadır. Buna işaretle Hz. Ebûbekir Sıddîk (R.A.) diyor ki: «Her kitabın bîr sırrı vardır. Kur'ân'ın sırrı ise, sûrelerinin başında gelen harf ve işaretlerdir.» [43]
Hazret-i Ali (R.A.) diyor ki: «Her kitabın kendine has bir safveti var; Kur'ân'ın safveti ise, teheccî harfleridir.» [44]
Ibn Abbas'a (R.A.) göre : Bunları anlamaya, ya da çözmeğe bilgimiz yetmez; tasavvuru bile güç gelir.
Şa'bî (Rahmetü'llahi aleyh) diyor ki:
«Bu harf ve işaretler Allah'ın bir takım sırlarıdır; araştırıp üzerinde
durmayın! Çünkü ancak Allah'ın dostluğuna mazhar olan âlimler bunları bilebilir.»
Müfessir Âlûsîy'e göre, bunları araştırıp incelemek murad olan neticeye bizi götürmez. Çünkü bu kapalı-gizli bir ilimdir; örtülü bir sırdır. İlim adamları bunu idrâktan âcizdir. [45]
Bâzı âlimlere göre: Bu harfler Allah'ın isimleridir; her harf O'nun bir ismine veya sıfatına işarettir.
Müfessirlerden bir kısmına göre, bunlar fiilî sıfatlardır. Meselâ: Elif, Allah'ın nîmetine; Lâm, O'nun lûtfuna; Mî m, O'nun mecdine ve mülküne işarettir. Ve buna benzer bir takım buluş ve görüşler. Fakat eksere göre, bunlar, başında bulunduğu sûrelerin isimleridir. [46]
Ariflerden bâzısı diyor ki:
«fimi bir denize benzetecek olursak; bu denizden bir baraj akıtılmış, o barajdan bir ırmak; ırmaktan da bir akar; akardan da bir vasıtayla bir musluk akıtılmıştır. Eğer bu ölçü ve tertibin dışına çıkılıp, baraj akara akıtılmış olsaydı akarın mecrasını bozar da zararlı hale getirirdi. Eğer deniz doğrudan doğruya baraja boşaltılmış olsaydı, onu tamamen bozar, belirsiz hale sokardı. Allah'ın Kur'ân'da: «Gökten su indirdi de dereler kendi ölçüşünce dolup taştı.» [47] buyurması buna işarettir.
O halde ilim denizi Allah katındadır. Bu denizden peygamberlere bir vadi (baraj) verilmiştir. Peygamberler de kendi vadilerinden ilim adamlarına bir ırmak akıtıp vermişlerdir. Âlimler de bu ırmaktan küçük küçük akarlar akıtıp kabiliyeti olanlara vermişlerdir. Bunlar da kendi ehline -anlayışları seviyesine göre- musluklar akıtmışlardır.
Bundaki sır şudur: Akıllar farklıdır; her biri kendi derecesine göre, bir üsttekine nisbetle zayıf sayılır; kuvvetli sırları kaldırmaya güc getiremez. [48]
Fahruddîn Râzî, bu harfler hakkında âlim ve ariflerin görüşlerini naklettikten sonra diyor ki:
. «Mütekellimler bu görüşlerin hepsini de inkâr ve red ederek demişler ki: «Allah'ın Kitabında mânasını halkın anlıyamıyacağı bir âyet, kelime ve harfin bulunması asla doğru değildir ve olamaz da..»
Mütekellimler bu görüş ve iddialarına delil olarak ondört âyet, iki hadîs ve üc de aklî buluş getirmişlerdir. [49]
Kur'ân-ı Kerîm'in yirmi dokuz sûresinin başında gelen huruf-i mu-kattaadan, Küfe bilginlerine göre âyet sayılan ve sayılmıyanlar arasında şöyle bir sınıflandırma yapılır.
bunlar ayettir. Geri kalanlar ise âyet değildir. Basra bilginlerine göre: Bunlardan hiç biri âyet değildir.[50]
dan alınma masdardır. İnsanı gaye ve maksada ulaştıran şeye lütuf yollu irşad etmek manasınadır. [51]
a) Günahlardan tam bir hassasiyetle korunmak.
b) Âhirette insana zarar verecek şeylerden sakınmak.
c) Allah'ın haram kıldığı şeyleri terkedip, farz kıldığı şeyleri yerine getirmek.
d) Şüpheli görülen ve bilinen.her şeyi terketmek.
e) İnsanı Allah'tan uzaklaştıracak her şeyden kaçınmak.
f) İnsanın kendi güç ve kuvvetinden yüzcevirmek suretiyle güç ve kuvveti Allah'a irca' etmek gibi manalara gelir. [52]
Reyb, aslında nefse ızdırap ve kuşku vermek manasına masdardır. Sonra «ş e k» ve «ş ü p h e» manasında kullanılmıştır.
cümlesinin delâlet ettiği mana:
|bn Abbas'a (R.A.) göre: Nûmazı, farzlarına uygun olarak dosdoğru alıp rükü ve secde(erini' kıraat ve kıyamını, yürek kor- boyun eğme samimiyetini tamamhyarak kılarlar.
Katade'ye göre: Namazı, vakitlerini gözeterek, abdesti de dosdoğru
alıp rükû' ve secdelerini yerine getirerek kılarlar.
Mukatil bin Hayyân'a göre: Namaz vakitlerini iyice muhafaza etmek suretiyle tastamam abdest alırlar, namazın rükû' ve secdelerini kıraat ve teşehhüdünü, Hazret-i Peygamber'e (A.S.) salât ve selâm vermeyi yerine getirirler. [53]
Kıyam, bu âyette, açık, devam ve sübut manalarına gelir. Ayakta durmak manasına değil... Buna göre âyetin manası: «Namaza devam ederler» demektir. [54]
cümlesinin delâlet ettiği mana:
a) İbn Ab bas'a (R.A.) göre: Mallarının zekâtını tastamam verirler.
b) İbn Mes'ud'e (R.A.) göre: Çoluk-çocuklarının nafakasını eksiksiz verirler.
c) îbn Cerîr Taberî'ye göre; Âyet-i kerîme, hem zekâta, hem de sair nafakalara şâmildir. [55]
Ehl-i sünnete göre: r ı z ı k, ister helâl olsun, ister haram olsun, in-tifa'ı mümkün olan şeyler demektir.
Mu'tezîle'ye göre: Haram rızık değildir; çünkü onu kendine mal edip sahip çıkılması doğru değildir. Allah ise, haram rızık vermez, ancak helâl rızık verir. O halde rızık, ancak m i I k manasına gelir. [56]
Ayrıca rızık, pay manasına da delâlet eder. [57]
İnfak, malı elden çıkarmak demektir. Bu manayla Araplar, malın satıcının elinden çıkıp alıcının eline ulaşmasına «nafaka'l-bey'u» derler. Ayrıca, ruhu (canı) çıkan hayvana da: «nefakati'd-dâbbetu» tâbirini kulla-
nırlar. Kalbinden imân çıkan kimseye de «münafık» denilir. [58]
İnfak, vâcib ve mendup diye iki kısma ayrılır. Vâcib olan infakın da birkaç kısmı vardır:
a) Zekât.
b) Kendi nefsine ve nafakası üzerine gerekli olanlara harcamak.
c) Allah yolunda harcamak ki bundan bilhassa cihâd = savaş kas-dedilir.
Mendûp olan infak ise: Ölüm gelip çatmadan önce Allah rızası için sadaka vermektir. [59]
Felah, matlûp olan şeye zafer bulmak manasına gelirse de kök mana olarak, yarıp açmak anlamında kullanılır. Bu bakımdan ziraatçıya -toprağı yarıp açtığı için- fellâh denilir. Alt dudağı yarık olana da eflah tesmiye olunur. «İnne'i-hadîde bi'l-hadîdi yuflehu» mısraında geçen yufle-h u, «yuşakku» manasınadır. [60]
Daha çok «fevz = kurtuluş ve basan, baka' bulunduğu halde kalma» manasına gelir. Cennet ile kurtuluşa erişip orada ebediyen kalanlar hakkında, «Ulâîke hümü'l-muflihûn» buyrulmuştur, [61]
İlk beş âyetle Kur'ân-i Kerîm'in ilâhî ve semavî olduğu, ledün âleminden indirildiği, sakınanları doğru yola irşat edici bulunduğu; ayrıca bu sakınıp korunanların altı mümeyyiz vasfı ve bu sayede onların başarıya eriştikleri beyân edildikten; insan için dünya hayatında imân ve takva şeref ve mertebesinden daha üstün bir şeref ve mertebenin olmadığına dikkatler çekildikten sonra bu vasıflardan kendini körükörüne mahrum bırakan inkâroı bedbahtların, ikiyüzlü müşriklerin nasıl bir basiretsizlik içinde bulundukları, illiyet prensipleri, diğer bir tabirle sünnetullah dışına çıktıkları için kulaklarının nasıl gerçeği duymadıkları, gözlerinin üzerine kalın bir perdenin nasıl gerildiği özlü ve kapsamlı cümlelerle ifâde ediliyor; birbirinin karşıtı olan imân ile küfür bir tez ve antitez ölçüsü içinde akıl sahiplerinin önüne seriliyor; mukayese imkânları veriliyor.
Allah, hakkı söyler ve O, doğru yolu gösterir. [62]
6 Şüphesiz ki (ey sânı yüce peygamber!) o küfre saplanıp kalanları (inkâr ve inatiları yüzünden tuttukları yanlış yolun tehlikeli sonucundan) korkutsan da, korkütmasan da onlara göre birdir; inanmazlar.
7 _ Allah (değişmiyen sünneti gereği) onların kalblerini, kulaklarını mühürlemiştîr. Gözleri üzerinde de bir perde ve onlar için büyük bir azap vardır.
Cenâb-ı Peygamber (A.S.) İslâm'ın tertemiz, ruhlara inşirah veren havasına daveti kabul eîmiyenlerin ve bildikleri halde inat ve inkârlarında ısrar eden putperest müşriklerin, gazaba uğramış Yahudilerin ve teslisin girift çıkmazında bocalayan Hıristiyanların bu hallerine için için üzülüyordu, Çünkü o büyük Peygamberin (A.S.) tek düşüncesi, bütün insanların hidâyete erişmesi, Allah'ın tayîn ettiği doğru yolu bulmasıydı. Bunca iyi niyet, temiz düşünce, azim ve gayretlere rağmen müşrikler inatla şöyle diyorlardı:
«Bizi davet edegeldiğin şeyden kalblerimiz örtüler İçindedir. Kulaklarımızda bir ağırlık ve bizimle senin aranda bir perde vardır!»
Bunun üzerine Allah Teâlâ onların artık imân etmiyeceğini, çünkü kalblerinin tamamen kapandığını, dünya ve âhiret hayatını saadete çevirecek hayat kanunlarına şuursuzca isyan ettiklerini ve yine en ağır cezayı bu kanundan göreceklerini ebedî ve ezelî ilmiyle bildiği için Peygamber
(A.S.)ın onlar hakkında beslediği ümidin bir netice vermiyeceğini ve bu hususta elde olmıyarak üzülmesinin meseleyi halletmiyeceğini beyânla bu İKİ âyeti indirdi.
Ancak bu kaibleri örtüler ardında kalan, hakkı idrâkten kaçınan şuursuz müşriklerin o gün için kimler olduğunda bir takım farklı rivayet ve görüşler var:
İbn Abbas'a (R.A.) göre: Medîne ve civarındaki Yahudî ileri gelenleridir ki, Allah onları, «Bildikleri halde Hakk'ı inkâr edenler, gerçeği örtenler» diye vasıflandırıyor. [63]
Diğer bâzı Ashab-ı kirâm'a göre: Ebû Leheb, Ebû Cehl, Velîd bin Muğîre ve emsali müşriklerdir ki onlar apaçık beyyinelerden sonra, bile bile inkâra saptılar; o günkü bilgi ve kültürlerine rağmen inatlarında ısrar ettiler. Beyinleri iyice putperestliğin bulanık suyuyla yıkanıp şartlandıkları için mi kendilerine şeref bahşedecek İslâm davetini red ettiler? Kur'ân-ı Kerîm'in bildirdiği üzere: Onların kaibleri, dimağları Hakk'a karşı örtüler içinde bulunuyordu,.Âyet bu karakterde olan her kâfir ve inatçıya şâmildir. Onlar inat ve inkârlarıyla hak ve hakikati örttükleri, gece de ka-ranlığıyla ortalığı örtüp belirsiz hale' getirdiği için hem gece hakkında, hem onlar hakkında «kâfir» sıfatı kullanılmıştır. [64]
Ashab-ı Kirâm'dan Abdullah bin Amr (R.A.) anlatıyor: Peygamber (A.S.)dan soruldu:
«Ey Allah'ın Resulü! Biz Kur'ân'dan bâzı yerler okuyoruz, ümitleniyoruz. Bâzı yerler de okuyoruz, neredeyse ümitsizliğe düşüyoruz!.»
Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (A.S.) onlara:
«Size Cennet ehliyle, Cehennem ehlinden haber vereyim mi?» diye sordu.
«Evet, Ya Resülellah! Haber veriniz.» dediler.
Hazret-i Peygamber (A.S.) Bakara sûresinin ifk beş âyetini okudu ve:
«İşte bunlar Cennet ehlidir!» buyurdu, Ashab-ı Kiram (Allah hepsinden razı olsun):
«Onlardan olmayı ümit ederiz» dediler.
Sonra Hazret-i Peygamber (A.S.) Bakara sûresinin altıncı ve yedinci âyetlerini okudu ve:
«Bunlar da Cehennem ehlidir,» buyurdu.
Ashab-. Kiram:
«Biz onlardan değiliz, Ya Resûlellah!» dediler. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (A.S.):
«Evet, öyledir» buyurdu. [65]
Kalblerin mühürlenmemesi için Hazret-i Peygamber (A.S.) sık sık Allah'a iltica ederek: «Ey Kalbleri çeviren (istediği tarafa döndüren Al-fahım!) Kalblerimizi kendi dinin üzerine tesbit et,» şeklinde duâ ederlerdi. [66]
Buna yakın ikinci bir hadîste de şöyle duâ ettikleri bildiriliyor:
«Ey kalbleri (hak ve hakikat, imân ve irfan üzere) tesbit eden Al-lahım! Kalbierimizi kendi taat(u ibâdet)in üzerine tesbît et.» [67]
Allah'ın Resulü (A.S.) Efendimiz kalblerin günah ve fitnelerle, küfür ve tuğyanlarla yavaş yavaş nasıl kararıp mühürlenmeye yüztuttuğunu beyânla buyuruyor ki:
«Fitneler kalbler üzerine -hasır dokunur gibi- tel tel arzolunur. Hangi kalbe (su) içirilir (gibi girer)se, orada siyah bir nokta belirir. Hangi kaib de ondan hoşlanmazsa, onda beyaz bir nokta belirir. Böylece ikj çeşit kalb olmuş oluyor: Biri parlak beyaz taş gibi, ki gökler ve yer durdukça fitne ona zarar vermiyecek. Diğeri ise koyu kurşunî renktedir, devrik küpe benzer (ki içinde su durmaz); o, ne bir mâruf tanır, ne de münker her şeyi reddeder.» [68]
«Mü'min kimse bir günah işlediğinde, kalbinde siyah bir nokta belirir. Eğer tevbe eder, o siyahlığı koparıp atar ve kendini bu konuda kınayıp azarlarsa, o takdirde kalbi cilalanır. Yok eğer günahı artınrsa, siyahlık da gitgide fazlalaşır, o kadar ki kalbinin üstüne yükselerek (her tarafını istilâ eder). İşte bu, Kur'ân'da beyân edilen «r â n»dır. Yani onların irtikâp edegeldikleri günahlar kalblerini yenmiş de (iyice paslandır-mışdır).» [69]
Bu hadîslerin manalarını kuvvetlendirir mahiyette diğer bir hadîste de buyuruluyor ki:
«Günahlar ardarda kalbler üzerine gelmeğe başlayınca (kalbin irfan kapılarını) kapar. Kapanınca da Allah tarafından o zaman mühür gelir (de kalbe basılır). Artık o kalblere bir yol yoktur ve küfürden de bir kurtuluş yolu bulunmaz. İşte bu, Allah'ın Kur'ân'da bildirdiği «mühür bas-ma»dır.» [70]
__ «Haberiniz olsun, bedende bîr et parçası vardır; o düzeldiğinde
bedenin her tarafı düzelir; o bozulduğu zaman bedenin her tarafı bozulur. Dikkat edin o et parçası kalb'dir.» [71]
İnsan çoğu zaman işine gelmiyen; nefsine uymayan, geçici zevklerini kısmen de olsa frenliyen şeyleri çarçabuk benimsemez; bunun ruh iklimine getireceği müsbet havayı geç ve güç idrâk eder. O sebeple kendisini bir takım şeyleri terketmeye zorlayan emir ve yasaklara karşı tepki gösterir ve dinlememek için idrâk ve sezgisinin kapılarını sımsıkı kapamak ister. Şunu hemen ilâve edelim ki, hayat yolculuğunda yalnız hoşumuza giden, zevkimizi gıcıklayan, nefsimizi kabartan nesneleri aramak ve bütün bir ömrü bu yolda harcamak, ruhî bozuklukların en kötüsüdür.
Muhit ve medeniyetin, çevre ve geleneklerin meydana getirdiği sun'î ihtiyaçları öz varlığımızın ebedî ihtiyaçlarıyla karıştırmak; uzak fakat hakikî menfaat peşinde koşacak yerde yakın ve hayalî menfaatiar peşinde koşmak şüphesiz ki kalbin tasdîk süzgecinden geçmiyen ve geçmediği için de bozuk ve tortulu kalan yanlış bir itikadın tabii neticesidir.
İnsan kendini serbest görmek istiyor. Herhangi bir disiplin altına girmek istemiyor. Allah'a karşı isyan ve tuğyanın başlıca sebebi işte budur. Din ve ahlâk ebedî hayatın lüzumunu gönüllere nakşederken bütün bir ömrü disiplin altına alır. İşte Allah'a dosdoğru imân bunun mahsulüdür.
İdrâk ve basiretin hakikate kapalı oluşundan doğan kararsızlık ve itikatsızlık, gönüllerdeki ihtirası kamçılar ve bu sebeple ruhî yapıda karar-madik yer kalmaz. Bu kararma neticesidir ki tarih boyunca bir kısım peygamberler öldürülmüş ve bir çoğu da en ağır hakaret ve işkencelere mâruz bırakılmıştır, Bakara sûresinin altıncı ve yedinci âyetleri, ilâhî disiplin reddeden gönlü kara muhteris inkarcıların bu aşırılığına karşılık Allah'ın kendi kanunları icabı olarak onların gözlerine nasıl perde çektiğini, kalblerine nasıl mühür vurduğunu ve artık imân etmelerine nasıl yol kalmadığını en özlü bir ifâdeyle beyân ederken, insanların bu tarz bir inkâr ve tuğyan fırtınasına tutulmamaları tenbîh buyuruluyor.
«Gaybe imân getir ey mülhid-î fâcir ki sana, Âhiretten hatt-ı talik ile hüccet gelmez.»
Sonuç olarak diyebiliriz ki: Gönüllerde katmerleşen küfrü temizlemek, güzel ahlâkı, mukaddes duyguları yerleştirmek için güçlü ve yeterli bir dine ihtiyaç vardır. İslâm bunun en mükemmelidir. [72]
Cemiyet bünyesinde ruhun bariz kuvvetlerinden olan güzel ahlâk, kutsal duygu, ilâhî marifet, bir Allah'a imân gibi manevî değerlerin ihmâl edildiği ya da bunlara hiç yer verilmediği takdirde, küfür, tuğyan, kötü ahlâk, başıboş hayat moda olur. Bu moda cemiyet ve milletlerin yıkılmasını sağlıyan başlıca sebeplerdir, diyebiliriz. İlâhî kanunlara karşı gelen her fert yalnız günahkâr plmakla kalmaz, aynı zamanda aile ve milletinin çökmesine veya mahvolmasına yardımcı olur. Bu kanunlara biz «hayat kanunu» da deriz. Şöyle ki: İnsan vücudu kâinatın bir parçasıdır; içinde bulunduğu fizikî muhitle aynı elemanlardan meydana gelmiştir. Fakat özel bir şekilde organize edilmiş ve kendisine bir çok yetiler (meleke) verilmiştir. Ama başıboş bırakılmamış, varlık âleminde câri olan sün-netullaha ve hayat kanunlarına uygunluk içinde yaşaması emredilmiştir. Bu kanunları bize tanıtan semavî dinler ve bu dinlerin mübeliiğ ve mür-şidleri peygamberlerdir. İnen kitaplara inananlar dünya ve âhiret mutluluğuna erişir, inanmıyanlar bu iki huzuru kaybeder.
Evet, bilgisizlik, küfür, tuğyan ve sapıklık insanların akıllarına ve vicdanlarına hâkim olunca, cemiyetler artık itikadlarındaki bozukluğu ve gö-nülierindeki küfrü idrâk edemez olurlar; o kadar ki Hakk'ın sesini duymaz, çağrısına kulak vermez, ilâhî düzeni göremez hale gelirler. Böyle olunoa da maddî kuvvetlerin çoğu fitne ve fesat, zulüm ve işkence âleti hâline getirilir; şer unsurları kuvvetlenir ve bir gün cemiyetin sarsıntı geçirmesine, anarşizme boğulmasına, büyük bir felâkete uğramasına yol açar.
Bugüne kadar yıkılan, haritadan silinen milletler hep bu hastalığın kurbanı olmuştur. Cihan savaşları bu yüzden çıkmıştır. Çünkü küfrün ve ihtirasın sarhoşfuğuyla kalbleri mühürlenen, gözleri üzerinde kalınca bir perde bulunan idareciler ve kadrolar maddî ve manevî felâketleri duymoz ve göremez olmuşlardı. Koca Roma İmparatorluğunun yıkılması buna ne
güzel misaldir! 64 yılında Roma'da çıkan büyük yangında şehir bir baştan bir başa yıkıntı haline gelirken, Allah'a karşı tuğyan eden Zâlim Neron sarayının önünde durup lir çalmıştır.
Cihan mürşidi Hazret-i Muhammed (A.S.) diyor ki:
«Ben sadece bir uyarıcıyım; yerin ve göklerin ve bu ikisi arasında bulunan her şeyin mutlak sahibi bir tek Allah'tan başka ilâh yoktur.» [73]
Kelâmcılara göre, küfrün haddini belirtmek (tarifini yapıp, sınırını çizmek) oldukça zordur. Küfrü gerektiren şeyler nelerdir? Hazret-i Muhammed (A.S.)dan naklolunan her şeye inanmak lâzım mıdır? Bir kısmına ina-nılmazsa küfre girilir mi?
Bâzılarına göre:
Hazret-i Muhammed (A.S.)dan naklolunan her şeye istisnasız inanmak lâzımdır. Fakat bize kalırsa, bu hüküm izaha muhtaçtır. Çünkü Ce-nâb-ı Peygamber (A.S.)dan nakledilen şeylerin sıhhat derecesi ya bi-zza-rûre, ya bi'l-istidlâl, ya da haber-i vahidie bilinir.
Birinci yolla bilinenlerin hepsini tasdîk eden mü'min, tümünü veya bir kısmını inkâr eden kâfir sayılır. Meselâ: Yaradan'ın varlığını veya O'nun ilim, kudret, vahdaniyet gibi sıfatlarından birini, ya da O'nun noksan sıfatlardan münezzeh bulunduğunu veyahut Hazret-i Muhammed'in (A.S.) peygamberliğini, Kur'ân'ın sıhhatini veya kaçınılmaz bir, bilgiyle bildiğimiz şer'î hükümleri inkâr etmek bu cümledendir.
İkinci yolla bilineni inkâr etmek küfrü gerektirmez. Meselâ: Allah görülür mü, görülmez mi? Kulların amellerinin yaratanı; Allah mıdır, değil midir? vb. İstidlal yoluyla bilinen hususlar gibi. Bunlar tevatür tarikiyle bize kadar gelmemiştir. İki görüşten birinin sıhhati veya butlanı ancak bi'l-istidlâl bilinebilir. Bu itibarla, ikinci yolla bilinenlerin inkâr ve ikrarı imânın mahiyetine dahil değildir. O halde inkârı küfrü gerektirmez.
Üçüncü yol (haber-i vâhid)le bilinen hususlardır ki, imândan sayılmaz. Bu bakımdan küfrü de gerektirmez. İşte bu kaideye göre biz, ümmetten hiç kimseyi, istidlal veya haber-i vâhidle inanmadığı bir meseleden dolayı küfürle suçlamayız.
«Muhakkak o küfre sapanlar...» cümlesinde geçmiş zamana delâlet eden bir fiille, müşriklerin küfründen haber veriliyor. Mu'tezile'ye göre: Allah'ın geçmişe ait fiille haber vermesi, Allah Kelâmı'nın muhdes (sonradan olma) olduğunu gösterir. Zira bu yolla verilen bir haberin doğru olabilmesi için muhberu anh (haberi verilen şey)le mesbuk olması yani ondan sonra vücut bulması gerekir. Kadîm (öncesiz) olan bir şeyin başkasıyla mesbuk olması ise muhaldir. O halde bu kabil haberlerin de kadîm olması muhaldir. Bu takdirde muhdes (sonradan) olması vâcibdir.
Ehi-i Sünnet âlimleri Mu'tezile'ye cevap vererek diyorlar ki:
Cenâb-ı Allah bu âlemi sonradan varkılacağını biliyordu. Ondan haber vermesi, O'nun ilim ve kelâm sıfatının sonradan olma olduğuna delâlet etmez. Haber verilen şey gelecekte vücud buluyor. Vücud bulunca da haberde bir değişiklik olmuyor. Yani ezelî olan kelâm, yine ezelîdir; muhdes olan, o kelâmın taallûk ettiği şeylerdir. [74]
Dâvet-i Muhammediyye her türlü ivaz ve garazdan uzaktır. Bu davet sadece ve sadece ilâhî merhametin ziyası altında beşerî en doğru ve en selîrn yola irşâddır. Allah'ın Rahman ve Rahîm sıfatlarının sırrına mazhar olan Resûlüllah (A.S.) bu mazhariyetin verdiği irfanla bütün insanların küfr-u tuğyan, madde ve ihtiras bataklığından kurtulup imân ve fazilet tahtına yükselmesini gönülden ister ve bunun için ruhunda derîn bir hasret hissederdi. Mekke'de olduğu gibi Medine'de de bir hayli âsî müşrikler, azgın hilebaz ve o nisbette sinsi Yahudiler bulunuyordu. Allah (C.C.) ezelî ilmiyle bir kısım insanların bütün delillere, açık burhanlara, afakî ve enfüsî belgelere rağmen imân etmeyeceklerini, nûr-i Muhammedi'den hisse alrmyacaklarını kesin olarak bildiği için -ki burada ilim malûmata tâbi' olmuş oluyor- bir teselli mahiyetinde Peygamber'e (A.S.) durumu haber verdi ve böylece ilâhî ilminin şaşmiyacağını meydana koydu.
O halde kalblerin mühürlenmesi, cüz'i iradeyi kötüye kullanmayı rem-zeder; kulakların tıkanması, işitme yolunun akıl ve irfanın kumandasından çıkıp, nefs-i emmâre'nin emrine girdiğini sembolize eder. Gözlerin perdelenmesi, basîretln tıkanıp işlemez hale geldiğini ifâde eder. A'raf sûresinin 179. âyetinde buna işaretle buyuruluyor ki: «Şanıma and olsun ki, cin ve insanlardan birçoğunu Cehennem için yarattık; kalbleri vardır, onunla (hakkı) anlamazlar, gözleri vardır, onunla (hakikati) görmezler, kulakları vardır, onunla (doğruyu) işitmezler. İşte bunlar (bu şuursuzlar) hayvanlar gibidir, belki daha da sapık ve şaşkındırlar. İşte gafiller ancak bunlardır!» [75]
Küfür: Lügat olarak «bir şeyi örtme, kapama ve gizleme»'manasına gelir. Terim olarak, «Hakk'ı inkâr edip örtmek ve gizlemek» anlamında kullanılır. Sözlük manasıyla, tohumu toprağa atıp gizlediği için çiftçiye; eşyayı karanlığıyla örtüp gizlediği için geceye «kâfir» denilmiştir.[76]
Küfür, dört kısma ayrılın
1. İnkâr yollu küfür: Allah'ı hiç bilmemek, tanımamak. Fir'avn'ın küfrü gibi. O, kavmine: «Kendimden başka sizin için hiç bir tanrı tanımıyorum!» demişti. «İşte ben sizin en yüce Rabbinızim!» diyen de yine o olmuştur,
2. Bile bile inkâr yollu küfür: Kalbiyle Allah'ı bildiği halde diliyle ikrar etmemek. Şeytan'in küfrü gibi. «Yalnız İblis dayattı, (bunu) kibrine ye-diremedi de kâfirlerden oldu.» [77]
3. İnat yollu küfür: Kalb ile Allah'ı bilmek, dil ile ikrar etmek ve fakat onunla dindar olmamak, aksi bir istikamet tutup dinî birçok şeyleri kabul etmemek, ilâhî buyrukların tümünü ya da bir kısmını küçümsemek. Mekke müşriklerinden Umeyye bin Ebî Sait'in küfrü gibi. [78]
4. Nifak yollu küfür: Dil ile Allah'ı ikrar etmek, fakat kalb ile tasdîk etmemek. Münafıkların reisi Abdullah bin Ubey bin Selûl'ün küfrü gibi. Hazret-i Âîşe validemize iftira atan da bu münafıktır.
gibi bu da sıfat manasında kullanılır.
Cümlede istifham harfi olarak getirilen «h e m z e» ile «e m» istifham manasından soyunmuştur.
E-enzerte altı kıraat üzere okunmuştur:
1. İki hemze ve aralarında bir elif.
2. Yalnız iki hemze, aralarında elif yok.
3. Birinci hemze kaviy, ikincisi ona az yakın ve aralarında elif.
4. Üçüncü kıraatin aynı, yalnız aralarında elif yok.
5. İstifham harfinin hazfı (alinması)yla.
6. İstifham harfinin hazfı (alınması) ve harekesinin mâ-kablindeki sakin harfe verilmesi.
İ n z â r: Lügatte korkutmak manasınadır. Burada ise, kötü bir yolun, yanlış bir tutumun, sakat bir itikadın encamından haber vermek suretiyle korkutup uyarmak manasınadır; mutlaka korkutmak manasına değildir. Bu itibarla in zar, tebşîr'in karşıtı olmuş oluyor.
Âyette sadece i n z ö r'ın fayda vermiyeceği üzerinde duruldu, fakat tebşîr'in te'sir edip etmiyeceğinden bahsedilmedi. Çünkü «Def'-i mazarrat celb-i menfaatten daha mühimdir.» Te'siri büyük olan i n z â r kâr etmeyince, artık tebşire pek lüzum kalmıyor.
Yedinci âyet-i kerîme, inatçı kâfirlerin imân etmiyeceğine dair vâki ilâhî hükme ta'lîl mahiyetindedir.
Küfre saplananların imân etmiyeceklerine dair ilâhî beyân, bir şeyin vukuundan evvel verilen bir haber gibi anlaşılsa da bu bize göre böyledir. Allah'ın ilmi zaman anlayışından ve kaydından tamamen münezzehtir. Şimdiki zaman, geçmiş ve gelecek zaman diye bir şey düşünülemez. İlm-i Subhanî bütün zaman ve mekânları içine almıştır.
Huccetü'l-İslâm İmâm Gâzâlî diyor ki:
«Her şeyi Cenab-ı Hak irâde edip yarattığına göre, bunları en küçük teferruatına kadar bilmesi gerekmez mi? Allah'ın ezelî irâdesi, cüz'î mevcudatın hepsinin illetidir ve ilmi de bunların tümünü içine alır. Bu husus Allah'ın zatî birliğine zıt (karşıt) değildir. Sonuç olarak: Allah bütün cü-J ziyatı bilir. Bir şeyin vukuundan önceki bilgisi ile sonraki bilgisi birbirin-, den farklı değildir. O'nun ilmi her türlü zaman ve mekân kavramlarından
münezzehtir.»
Hatıra şöyle bir sofu gelebilir:
İmân etmiyeceklerini bildikten sonra i n z â r'ın faydası ne olabilir? Bu hususta birçok tefsîr ve te'vîller vardır. Bize göre: Resul tebligat görevini yapmak zorundadır. Kıyamet günü, «Ben, peygamber tebliğini duymadım» ya da «Bana yol gösterici kimse olmadı!» şeklinde bir itiraza meydan verilmemesi, inzârın lüzumunu gösterir.
Hem bu bapta İlim malûmata tâbi'dir. O bakımdan, «Küfre saplananları inzâr etsen de etmesen de onlara göre bir, inanmazlar!» buyurulmuş da, «Sana göre bir» denilmemiştir. [79]
H a t m: Bir şeyi kapayıp gizlemek, sonuna götürüp bağlamak manalarına gelir. Bir belgenin sonunu bağlamak, konulduğu zarfı kapayıp mühürlemek de bu anlamdadır.
Kâfirlerin kalblerini mühürlemenin Allah tarafından olduğunun beyân edilmesi, onların imân etmiyeceğine, kalblerinin ilâhî buyrukları almıya-cağına, hakkı kabul etmiyeceklerine, Kur'ân-ı Kerîm'e kulak tıkayacaklarına dair bir şehâdettir. Yoksa onların imân etmesine bir engel koymak değildir.
İkinci bir tefsîrle:
Gişâve'nin hakikati: Görmeğe engel perde demektir. O halde bu tâbir mecaz yollu kullanılmıştır. İnatçı kâfirlerin basiretinin kapanması, eşyayı göremiyen âmânın haline benzetilmiştir.
Gişâve'nin gündüz görüp, gece görmeme manasına geldiğini söyli-yenler de var. Bu manayla: İnkarcılar gaflet içinde görebiliyor, ibretle göremiyorlar. Allah'ın açık belgelerini, varlığına, birliğine delâlet eden âyetlerini, kendi küfürlerinin kesîf karanlığı içinde müşahede edemiyorlar. Küfür karanlığı kalkacak olursa, herhalde göreceklerdir.
Müfredat-i Ragib'da, Gışâ'nm göze arız olan katarakt olduğu ifâde ediliyor. [80]
Cenâb-ı Hak (C.C.), Asr-ı saadette türeyen inatçı kâfirlerin ve Yahu-dî meşrepli münafıkların İslâm'a karşı hazırladıkları sû-i kasdın ve içlerinde besledikleri menfî ve o nisbette korkunç plânların özetini verdikten sonra her devirde bu tip sapıkların bulunacağına ve hepsinin de aynı me-todla olmasa bile değişik metodlarla aynı hedefe doğru gideceklerine işaret buyuruyor ve sonra da onların hakiki veçhelerini meydana koyarak portrelerini çiziyor; menfur tutumlarını, kötü karakterlerini -inanmışların hafızalarında iyice yer etsin diye- darb-i mesellerle tasvir etmek suretiyle mâkulü mahsusla izah ediyor.
Darb-ı meselin dimağ ve zihinler üzerindeki te'siri inkâr olunmdya-cak kadar meydandadır. Kur'ân-ı Kerîm'in müstesna üslubundan biri de budur.
Özet olarak:
Sûrenin başında geçen dört âyetle mü'minlerin vasfından bahsedildi. Takvayla imân arasındaki münasebet belirtildikten sonra kâfirlerin, inatçı müşriklerin durumuna temas edildi. İnkarcıların iki kısım olduğu, biri hem kalbiyle, hem diliyle inkâreı vasfını meydana koyduğu, diğeri ise kalben inkarcı olduğu halde diliyle bunun aksini iddia ettiği beyân edilerek, bu ikinci sınıfın münafıklar olduğuna dikkatler çekildi. Tehlikeli olmakta, inatçı kâfirlerden daha ileri bulundukları nedeniyle münafıklardan daha geniş bir şekilde bahsedildi. [81]
Nitekim İbn Cüreyc'in Mücâhid'den yaptığı rivayete göre:
Bakara sûresinin başında dört âyet mü'minler hakkında, iki âyet kâfirler hakkında ve onüç âyet de münafıklar hakkında inmiştir. Müfessir Suddî de «Ve mine'n-nâs»dan murad, münafıklar olduğunu söyler. [82]
8 İnsanlardan öyleler de var ki, inanmadıkları halde Allah'a ve âhi-ret gününe inandık derler.
9 (Zanlarınca) Allah'ı ve imân edenleri aldatırlar. Halbuki ancak kendilerini aldatırlar da farkında bile olmazlar.
10Kalblerinde hastalık vardır. Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemelerine karşılık onlara elem verici bir azap vardır.
11 Hem onlara: «Yeryüzünde fesat çıkarmayın» denildiğinde, «Biz ancak ıslâh edicileriz» derler.
12 Haberiniz olsun ki, onlar, onlardır ancak fesatçılar, ama farkında değillerdir.
13 Onlara «Olgun insanların inandığı gibi inanın!» denildiği zaman, «O beyinsizlerin inandığı gibi mi inanalım?» derler. Dikkat edin ki, onlar, onlardır asıl beyinsizler; fakat bilmezler.
14 Onlar imân edenlere rasladıkları zaman «inandık» derler. Şey-tanlarıyla başbaşa kaldıkları zaman: «Doğrusu biz sizinle beraberiz. Biz ancak (o mü'minlerle) alay edicileriz,» derler.
15 Allah onlarla alay eder de kendilerini taşkınlıklar içinde bocalar şekilde bırakır.
16 İşte onlar öyle kimselerdir ki, doğru yola karşılık sapıklığı satın almışlardır. Bu alış-verişleri kendilerine kâr sağlamamıştık doğru yolu da bulmuş değillerdir.
Kelbî (Sâib bin Bişr-Ölümü: H: 146/M: 763)den yapılan rivayete göre; İbn Abbas (R.A.) şöyle demiştir:
«Bakara sûresinin sekizden on dokuza kadar olan âyetleri, münafıkların reisi Abdullah bin Ubey bin Selûl ve arkadaşları hakkında nazil olmuştur.»
Yahudi olan Abdullah bin Ubey, Medîne'de bir başbuğ olma, Evs ile Hazreç kabilelerini kendi riyaseti altında tutma sevdası içindeyken Hazret-i Peygamber (A.S.)ın hicret-i seniyyeleri vuku1 buldu. Medî-neli'ler Peygamber Efendimizin etrafında toplanınca Abdullah'ın yıllardan
beri kurmuş olduğu hayalî başbuğfuk tahtı ve hazırlamış olduğu plânlar alt-üst oldu. Açıktan açığa bir şey yapamıyacağını, yapsa bile hedefine ulaştıramıyacağıni anlamakta gecikmedi; sırf zevahiri kurtarmak, fakat jslâmiyeti içinden kemirmek için Hazret-i Peygamber'e (A.S.) gelip bey'at etti ve sözde İslâmiyeti kabul eder göründü.
İşte bu münafık bir gün hempaları ile Medine sokaklarında dolaşırken birkaç Ashab-ı Kirâm'a rastladılar. Abdullah yanındakilere dönerek: «Bakın şimdi ben bu beyinsizieri(!) nasıl aldatır ve pohpohlarım da sizden uzaklaştırıp defederim» dedi ve hemen koşarak Ebû Bekir Sıddîk (R.A.)ın elini sıktı ve : «Merhaba Ey Sıddîk-i Ekber! Beni-Teym kabilesinin efendisi ve reisi, İslâmın şeyhi, mağarada Resûlüllah'ın yegâne arkadaşı, malını ve nefsini Allah'ın Resulü için harcayan ulu sahabi!» Sonra Hazret-i Ömer'e (R.A.) döndü, onun da elini sıkarak: «Merhaba Benî-Adîy kabilesinin reisi! Allah'ın dininde kuvvetli ve hakla bâtılı ayırt eden Faruk, malını ve canını Allah ve Peygamberi uğrunda harcamaktan çekinmiyen ulu kişi!» diye yaltaklandı ve sonra Hazret-i Ali'ye (R.A.) yaklaşıp onun da elini tutarak: «Merhaba ey Cenâb-ı Peygamber'in amcasının oğlu, Resûlüllah'ın damadı, Hazret-i Muhammed'den sonra Hâşim Oğullarının en büyüğü, Allah'ın aslanı!» diyerek tabasbüse çalıştı; yapmacık saygılar göstererek bu mübarek zatlardan ayrılıp arkadaşlarının yanına döndü ve onlara: «Gördünüz mü, nasıl aldattım? Hakkımdaki şüpheleri nasıl gidermeye çalıştım?! Siz de aynı metodla hareket edin. Ola ki, bu sinsi yollardan gaye ve maksadımıza erişiriz.»
Müfessir ve tarihçilerimizden bir kısmı, Abdullah bin Ubey ile Hazret-i Ali (R.A.) arasında şöyle bir konuşma cereyan ettiğini kaydederler:
Abdullah bin Ubey, Hazret-i Ali'ye yaltaklanıp iltifatkâr sözler sarfe-dip saygılarını belirttikte, onun münafık olduğunu bilen Hz. Ali (R.A.) bu tarz yapmacık iltifatlara Ve tabasbuslara hiddetlenerek:
Abdullah! Allah'dan kork, münafıklık etme.. İyi bil ki Allah'ın yeryüzünde en habîs kulu, münafıklık yapan kimsedir!, diyerek uyardı.
Abdullah üzüntüsünü belirterek:
Ya Ali! Bana karşı nasıl böyle söyleyebiliyorsun? Şanı Yüce* Alana yemin ederim ki bizim imân ve itikadımız sizinkinden farksızdır (!) dedi.
det hUnUn üzerine Hazret-' Ali (R.A.) bir şey söylemedi, fakat aynı hid-lah (A qQSI 'Çİnde Abdullan'ın Yüzüne dikkatle bakarak ayrıldı. Resûlüllah huzuruna varınca Abdullah'la aralarında geçen sözleri anlattı, üzerine:
«Onlar imân edenlere rastladıkları zaman -inandık- derler. Şeytanla-rıyla başbaşa kaldıkları zaman; -Doğrusu biz sizinle beraberiz. Biz ancak (O mü'minlerle) alay edicileriz - derler.» . .
Mealindeki âyet-i kerîme indi,
İbn Kesîr Hafız İmâdüddin Ebûtfida İsmail {Vefatı: 774)in kendi tefsirinde kaydettiğine göre:
Cenâb-ı Resûlüllah (A.S.) Medine'ye hicret ettiklerinde, orada puta tapan Evs ve Hazreç kabileleri, Yahudilerden de Beni Kaynuka kabilesi bulunuyordu. Ayrıca Beni Kurayza Fedek'de, Nadir Oğulları da Medîne yakınlarında eyleşik idiler. Evs ve Hazreç'ten Müslümanlığı kabul edenler oldu (ki bunlara Ensar deniliyor). Yahudilerden de pek az kimse İslâmiyet dairesine girdi. Müslüman olanlar arasında Abdullah bin Selâm (R.A.) da bulunuyordu ki bu zat önceleri büyük bir Yahudi âlimi olarak şöhret bulmuştu. Hazret-i Peygamber (A.S.) geri kalan Yahudilerle ve bir de Medîne etrafındaki bâzı kabilelerle bir anlaşma yaparak Medîne vadisini önce bir site - devleti haline getirip, sonraları Müslüman İmparatorluğunun başşehri yapmak için ilk yazılı anayasayı İslâm tarihine nakşetti.
Medîne ve çevresindeki azılı münafıkların başkanı Abdullah bin Ubey bilhassa Büyük Bedir savaşından sonra bütün mefsedet ve mel'anetini kusmaya başladı. Hele Medîne'nin bir İslâm İmparatorluğunun başşehri olmasına hiç ama hiç tahammülleri yoktu. Bu yüzden de bir an önce İs-lâmiyeti içinden yıkmak gerekiyordu. Faaliyetlerinin kesif tarafı bu noktada -toplanıyor ve her fırsattan yararlanmaya çalışılıyordu. Cenâb-ı Hak (C.C.) bu âyetlerle onun ve arkadaşlarının tutumunu içyüzüyle meydana koydu ve bu suretle Müslümanları uyardı. [83]
«Munâfıkın alâmeti üçtür:
1. Konuştuğu zaman yalan söyler.
2. Va'dettiğinde sözünde durmaz.
3. Kendisine bir şey (sır veya eşya) emânet edildiğinde hıyanet eder (sır ise onu etrafa yayar, mal ise onu zimmetine geçirir).» [84]
«Kimde dört huy bulunursa, o, hâlis bir münafıktır... Kimde de
bunlardan bir parça bulunursa, -onu terkedinceye kadar- kendisinde mu nâfıkiıktan bir huy var demektir: mu"
1. Kendisine bir şey emniyet edildiği zaman ona hryânet etme*.
2. Konuşurken yalan söylemek.
3. Andlaştığında (andını) yerine getirmemek.
4. Dâvaiaştığ. (biriyle murafaada bulunduğu ya da muhakemeleştiği) zaman haktan ayrılmak.» [85]
Sözü edilen münafıkların öldürülmesi için çok .srar eden Hazret-i Ömer'e, Cenab-ı Peygamber (A.S.) şu cevabı verdi:
- «Arapların -Muhammed kendi arkadaşların, öldürüyor- demesini hoş görmem, böyle bir sözden tiksinirim!»[86]
a) Resûlüllah (A.S.) Efendimiz bu prensipleriyle onların kalbini kazanmaya çalışıyor; nefret uyandırmamaya çok dikkat ediyordu.
b) «Muhammed (A.S.) kendi arkadaşlarını öldürüyor!» denilmesinin İslâmiyetih yayılma hızını zedeliyeceğinden endişe duyuyordu.
Kurtubî devamla diyor ki: Bu nedenlerle Hazret-i Ömer'in (R.A.) ısrarına Allah'ın Resulü şu cevabı vermiştir:
«Benim kendi arkadaşlarımı öldürdüğümün söz edilmesinden Allah'a sığınırım!.» [87]
Münafık: Zekâ ve belki ilim bakımından gelişen fakat sezgi ve basiret, vicdan ve ilâhî marifet bakımlarından çok geri kalan; din ve ahlâk gibi iki manevî dayanağı derinliğine kavrayamayan, bu yüzden zekâsını " da ilmiyle zekâsını hak ve hakikata karşı gelmek için çok sinsi bir me-la kullanan veya aşağılık duygusu sonucu ister istemez bu yolu seçen sıfattır. Aynı zamanda psikolojik bir elemdir; tedavi edilmezse çok tehlikeli olur.
O halde eğitimde yanlış bir anlayış sonucu aklı ve zekâyı, sezgi ve basiretten yani ruhun en yararlı kuvvetlerinden üstün tutmak ya da sadece akla ve zekâya değer verip rûh ve vicdanı ihmâl etmek materyalizme yol acar. Bu sebeple de hem ferdin iç âleminde, hem de sosyal alanda madde ile mana arasındaki denge bozulur. Kutsal sayılan şeyler hakarete uğrar; mâbed ve ibâdet bir takım manasız şeyler sayılarak küçüm-senir.
Bunun gibi ilim ve felsefeyi tek kurtarıcı vasıta olarak almak, din ve ahlâkı, sezgi ve basîreti ihmal etmek de ferdin fenalaşmasına, ahlâkan çökmesine, medeniyetin yıkılmasına sebep olur. M. Ebû Zehra'nın dediği gibi: Felsefecilerin sözlerinden ve parlayan ahlâk kanunlarından yardım istemek beyhudedir. Çünkü ahlâk ilimle düzeltilmez. İlim; idrâk ve fikri geliştirir. İdrâk ise hem hayırda, hem de şer'de olur. Bugün insanı bağlayan bu düğümü çözmek için güçlü ve otoriter bir dinden başka yol yoktur.
Dr. Alexis Carrel diyor ki:
«Biz garplılar aklı, sezgi (intultion)dan çok üstün sayıyoruz. Zekâyı duygudan üstün tutuyoruz. Ve ilk önce zekâyı inkişaf ettirmeğe uğraşıyoruz. Ruhun zekâdan başka kuvvetlerini -ahlâk, fazilet, mukaddes duygular gibi- büsbütün ihmal ediyoruz. Bu temel faaliyetlerin dumura uğraması modern insanı ruhen kör yapmaktadır.»
Kur'ân-ı Kerîm'de bu tip insanların, yani ruhen körleşen münafıkların kendilerine kâr sağlamiyan nasıl bir aiış-verişte bulundukları tasvîr edilerek buyuruluyor ki: «İşte onlar öyle kimselerdir ki, doğru yola karşılık sapıklığı satın almışlardır. Bu alış-verişleri kendilerine kâr sağlamamıştır; doğru yolu da bulmuş değillerdir»[88]
Mealini yazdığımız âyet-i kerîmelerin münafıklar hakkında olduğunda hiç şüphe yoktur. Allah Teâlâ, Bakara sûresinin on altıncı âyetine kadar (mü'min-kâfir-munâfık) diye üç sınıf insandan bahsediyor. Önce kâmil mü'minierin güzel halini, takva üzere bulunduklarını, mümeyyiz vasıflarını; sonra kâfirlerin inat ve inkârlarını, kalblerinin nasıl mühürlendiğini beyân ediyor. Daha sonra da asıl tehlikeli olan, akrepten daha zehirli, yılan gibi sürünen, çakal gibi gizlice parçalayan ve üzerinde dikkatle durulması gereken iki gö r ü n ü ş I ü I e r'in, içi dışına, dışı içine uymayan münafıkların hileli ve dolambaçlı yol ve düzenlerinden ve nihayet ha-let-i rûhiyelerinden örnekler veriyor. Can yakıcı olduklarına işarette bu-
lunuyor.
Şâirin haklı olarak dediği gibi:
«Yaktı nice canlar o nezaketle tebessüm, Şir'in dahi kasdetmesi cana gülerektir.»
Nifakın hakiki veçhesini belirtebilmemiz için önce kalb'in i'tikadî mana ve kavram düzeyinde dört halini bilip incelememiz gerekir:
1. Delile dayanan ve gerçeğe (nefsü'l-emre) uygun düşen i'tikad..
Bu, taklîdden uzaktır; ilimle ve gelişmiş bir vicdanla meydana gelir; tahkikidir.
2. Bir delile ve isbata dayanmaksızın gerçeğe uygun olan i'tikad.. Bu, taklît yollu meydana gelir; tahkikî değildir.
3. Gerçeğe uygun düşmeyen i'tikad..
Bu, cehil (bilgisizlik) ve inada dayanır. îlmî olmadığı gibi, nefsü'l-emre uygun bir taklîdden de uzaktır.
4. Kalbin bu üçünden de bomboş olma hali..
Buna paralel olarak dilin de (ikrar, inkâr, sükût) diye üç hali vardır ki, gönül halleriyle birleşmesinden bir takım meseleler çıkar:
a) Kalbde irfan, dilde ikrar hâsıl olması. Bu, ihtiyarî olarak gerçekleşirse, sahibi gerçek anlamda mü'mindir,
b) Kalbde irfan hâsıl olması, dilin ikrar etmeyip inkâra sapması. Bu inkâr ıztırarî ise, sahibi mü'min sayılır. Kur'ân-ı Kerîm'de buna işaret edilerek buyuruluyor ki: «Kalbi imân ile yatışmış olduğu halde, zorlanan kimse dışında, inandıktan sonra Allah'ı inkâr edip göğsünü küfre açanlar
üzerine Allah'tan bir gazap vardır ve büyük bir azap da onlar içindir.» [89]
c) Kalbde irfan hâsıl olması, fakat dilin ne ikrar, ne de inkâra sapmaması.. Bu tarz susma ya zor altında bulunmaktandır, ya da isteğine Dagh bir düşüncedendir. Zor altında olmaktan ise, sahibi gerçek anlamda mu mmdır, mûslümandır. İsteğine bağlı bir düşünoedense, İmâm Gazâlî'-Ve göre: Sahibi mü'mindir; çünkü:
tır * !?a'Wnde 2erre miktarı imân bulunan kimse Cehennemden çıkacak-«r-» [90] buyurulmuştur, :
d) Kalpde inkâr hâsıl olması, dille -sırf zevahiri kurtarmak için- gayr-i ihtiyarî ikrarda bulunulması. Bunun sahibi gerçek manada münafıktır..
e) Hem kalbde, hem de dilde inkâr hâsıl olması.. Bunun sahibi hakiki anlamda kâfirdir. [91]
Bu âyetler Medîne-i Münevvere'de inmiştir. Fakat biz zaman ve mekân kaydını kaldıracak olursak, beşer tarihinin her devresinde -Kur'ân-i Kerîm'in belirttiği münafıkların- emsal ve örneklerine rastlamaktayız. Ke-lâmullah'ın tasvir ettiği bu tip münafıkların perde arkasında sırıttığına her gün şâhid olmamak mümkün mü? Bunlar ya açıktan açığa Hakk'a karşı gelmekte kendilerinde eür'et bulamıyan, ancak sinsi yollardan iblisane hareketlerle ilâhî nuru söndürmeğe çalışan bir takım satılmış habîs ruhlu uşaklardır; ya da bu cür'eti kendilerinde bulup açıktan açığa Hakk'ı İnkâr etmek için ilim ve medeniyeti kalkan olarak kullanan, aslında ilim ve ahlâk fukarası olan brr takım yobazlardır.
Bu iki grup da hakikatten uzak fikir ve davranışlarını bir zekâ ve dehâ işi sayarlar ve halk için halktan yana, Hak için halktan yana olduklarını her vesileyle iddia ederler. Böylece halkı aldatmaya çalışırlar. Kur'ân-ı Kerîm bunlar hakkında ilâhî hükmü şöyle beyân eder: «(Zanlannca) Allah'ı ve imân edenleri aldatırlar. Halbuki ancak kendilerini aldatırlar da farkında bile olmazlar.» [92]
Peki bunlar niçin Hakk'a ve hakikate karşıdırlar? İlâhî nuru neden söndürmek isterler? Müslümanları niçin aldatmaya kalkışıp, dîn, ahlâk, ilim ve medeniyet namına cinayet işlerler?
Bütün bu soruların cevabını bulup vermek kolay: Onların tabiatında âfet, kalblerinde iilet, vicdanlarında maddenin her türlü kir ve pası vardır. Her şeyden evvel ruhî bir hastalığa tutulmuşlardır. Tedavi edilmezse, hastalık hastalığı, illet de illeti artırır; mevcut mikroplar bir takım daha mikroplar doğurur. Bu sebeple Allah da -varlık alemindeki mevcut ve câri kanunları icâbı- onların marazını artırır.
Hak'tan yüzçevirmek, -dosdoğru yoldan, nebî ve velilerin yolundan, nîmete ermişlerin caddesinden sapmak önce az olur. İhmal edilirse her an açı genişler, dönülmezse sonu felâkettir. İlim, ahlâk, dîn ve medeniyet namına yalan söyledikleri için dünyada huzursuzdurlar; âhirette de onlar için elem verici bir azap hazırlanmıştır.
Münafıkların, özellikle ileri gelenlerinin diğer bir karakteri de, gurur, haset ve inattır; hak ve hakikat yolcularını küçümsemek, onların ibâdet ve taâtlyle alay etmektir. Onlara: «Bu düşünce ve hareketleriniz fesada sebep olmakta, cemaatleşme ruhunu sarsmaktadır. Doğru yolda değilsiniz! Akl-i selîm sahipleri olgun insanlar nasıl inanıyorsa siz de öyle inanın» denilince, «hayır!» derler. «Biz ancak ıslâh edicileriz. Gayemiz halkı en doğru yola irşad etmektir. Biz şu beyinsiz aptal halk tabakası gibi mi inanırız? Bizim din ve tanrı anlayışımız mevcut dinlerin-Vasfedegeldikle-rinin de üstündedir. Kaiblerimiz son derece temizdir,» derler.
Kur'ân-ı Kerîm'de bunların gerçek ilim ve ahlâktan, fazilet ve medeniyetten yoksun oldukları, fikir pazarında iflas ettikleri, kendilerine has bir bilgi ve düşünce sisteminin bulunmadığı en özlü cümlelerle beyân ediliyor: «Onlardır asıl beyinsizler; fakat bilmezler.»
Beyinsizdirler; çünkü hakikata müstenid (dayalı) bir dâvaları yok.. Ir-fansızdırlar, çünkü dosdoğru inançları ve idealleri yok.. Şuursuzdurlar, çünkü yeryüzünde fesat çıkardıklarının farkında değildirler.. Gururlarına yedirip mabede girmezler; cemaat arasına sokulmazlar. Halk iîe birlikte Yaradan'ın huzurunda durup el bağlamayı, secde etmeyi zillet sayarlar.
Cenâb-ı Allah onlar hakkındaki nihaî hükmünü beyânla: «Şüphesiz ki münafıklar Cehennem'in en aşağı tabakasındadırlar, onlara herhalde bir yardımcı da bulamazsın. Ancak tevbe edip durumlarını (düşünce ve davranışlarını) düzeltip Allah'a sarılanlar ve dinlerini gösterişten uzak, Allah için katıksız ve saf tutanlar müstesna... İşte bunlar mü'minlerle beraberdirler, mü'minlere ise Allah büyük mükâfat verecektir.»[93] buyuruyor.
Dünyada Hakk'a kulluk eden samimi bir cemaatten ayrılan; inanmışlar arasındaki cemaatleşme şuurunu yıkmak isteyen münafıkların -tevbe edip Allah'a sımsıkı sarılmadıkları takdirde- âhiretteki durumları bu.. Yani orada da ayrı bir grup olarak ebedî bedbahtlık yurdunda ayrı bir yerde nifak ve gururun, alay ve bencilliğin acısını yudum yudum tadacaklardır. Onlar dünyada küfürle imân arasında bocaladıkları gibi, âhirette de sıcakla soğuk arasında kararsızlığa düşeceklerdir. Allah kimi -kanunu İcabı- şaşırtırsa artık ona bir yol bulunmaz. Kime hidâyet bahşederse onu sapıttıran olmaz.
,Evet' on!ar dunyada ayrı bir grup olmanın cezasını çekeceklerd Gerî toP|u'uk aynı zamanda hem canlılardan, hem ölülerden, heme henüz doğmamış olanlardan meydana gelir. Her ferdin bu toplulukta
r yerı 0lrTiûlıdır. Fert bir mukavele İle bağlı olduğu için değil, ilâhî takdir gereği dünyaya geldiği için topluluğun bir parçasını teşkil eder. Fakat asıl mesele: Ferdin, bağlı bulunduğu cemiyet arasında -onlardan biri olmak şuuru içinde- yerini tayin edip bulabilmesidir. İşte münafıklar bu muhit ve bu şuurdan mahrumdurlar.
Şunu da ilâve edelim ki: Her fertte bir takım ihtiyaçları aşın derecede tatmin etme temayülü doğuştan mevcuttur. Meselâ: Cinsî arzu, gıda, emniyet, istirahat ve hürriyet gibi ihtiyaçlarını kayıtsız denecek derecede yerine getirmek İster. İlâhî nizam ise, bu ihtiyaçları insana faydalı olacak şekilde sınırlar ve kayıtlar. Buna karşı insan ruhunda, diğer bir tabirle «insan nefsinde» bir isyan başlar. Bu yoldaki isyan din ve ahlâkın sihirli (yani rahmet) elleriyle bastırılmazsa, ya küfre, ya da münafıklığa sebep olur. İşte Kitab ve Peygamberlerin gönderilmesi, insan ruhundan veya nefsinden yükselen bu isyanı durdurmak ve ferdi cemiyetin kopmaz bir parçası, bütünleyici bir cüz'ü haline sokmak, ilâhî sünnete uygun bir hayat düzeni kurmak ve nihayet insanı ebedî saadet yurduna salimen ulaştırmak içindir.
Fakat bu hayatı en mükemmel şekilde organize edip düzene sokan İslâm dinine, maddî menfaatleri, mevki ve şöhretleri, nefsî temayülleri haleldar olanlar, dün olduğu gibi bugün de şiddetle karşı çıkmışlardır. Mekke müşriklerinden, Medine Yahudîlerinden, istilacı Haçlı Seferlerinden tutun da günümüzün komünistlerine, Siyonistlerine ve bunların kuklaları olan bir sürü beyinsiz, ilimsiz ve irfansız münafıklara kadar kimler ve kimler.. Ama bunların en tehlikelisi, Müslümanlar arasında müslüman geçinen satılmış münafıklardır. [94]
İnsan yaratılışı itibariyle Allah fikrine mütemayildir. Din ve ahlâk bu fikri ve fıtrî temayülü geliştirir. Nitekim insan ruhunun özelliklerini en iyi bilen Hazret-i Peygamber (A.S.) bu hususu belirterek buyuruyor ki:
«Doğan her çocuk, (Allah fikri ve İslâm) fıtratı üzere doğar. Sonra (eğitici) durumundaki ana-babasi onu ya Yahudî, ya Nasranî (Hıristiyan) ya da Mecûsî (ateşperest) yapar. Nasıl ki, dört ayaklı hayvan, organları tam ve yerinde bir yavru doğurur da onda bir organ eksikliği veya noksanlığı hissetmezseniz..» (Onun gibi doğan bir çocuğun fıtratındaki Allah fikrinde ve Hakk'a teslimiyet kaabiliyetinde bîr noksanlık bulamazsınız.) [95]
Kâfir ve münafıklar görünüşte hakkı kabullenmeye, Hazret-i Muham-med'in (A.S.) peygamberliğini tasdike müsaiddirler. Yaradılışlarında da böyle bir tasdik, ya da kabul fikri mevcuttur. O halde onları Hak ve hakikatten uzaklaştıran gizli, ya da manevî sebepler nelerdir?
Önce şunu belirtelim ki, ezelî ilimde geçen bir şey mukadderatın hilâfına aâri olmaz. Kalb, Allah'ın nazar ettiği hâne-i irfandır; Cenâb-ı Kibriya'nın kudret eliyle işlenmiş, O'nun nuruyla oilalanmıştır. İlme hazine, marifete mihrak, meleklerin inişine konak olmak üzere hazırlanmıştır. İlâhî nurların huzme huzme girdiği, nefahat-i Subhâniyye'nin estiği yerdir. Mükâşefelerin tecelli kapısı, Rab sıfatından lemaân eden terbiye kanalı orasıdır.
Bu kadar tecelliyata mazhar olan insan kalbi, marifeti tahsile en mü-said vasıtadır. İçinde köpek ya da heykel bulunan eve nasıl melek girmezse, kötü ahlâktan, nifak ve şikaktan, küfür ve inaddan bir şey kalbe girecek olursa, feyiz ve hayır yolları kapanır, melekler oraya inmez olur, ilhamları inkitaâ uğrar. İlâhî nefhanın esintisi kesilir. Şeytanın girmesine elverişli menfezler açılır ve artık «Nefs-i emmâre»nin esintisi başlar. Bu hal devam edecek olursa, kalb tamamen kararır ve bir gün gelir de ilâhî fuyuzattan ışık alamaz olur. Ve işte o zaman ezelî ilmin malûmatı tesbîti, sıdkiyle tecelli eder; kalbde müthiş bir maraz peyda olur, yavaş yavaş artış kaydeder, o kadar ki elem verici bir azaba doğru adım adım, nefes nefes yaklaşmaya yüztutar. Bu arada dönüş yapılmazsa, mukadder günün adaletle gerçekleşecek olan azabından hiç kimse onu kurtarmaz. [96]
N â s'rn aslı u n â s'dır. Hemze tahfif edilerek başına «elif-lâm» konularak «en-nâs» olmuştur. İ n s'in çoğul şeklidir. Kelime olarak insan ve cinlere şamildir. Bilahare melek ve cinden başka olan beşer hakkında kullanılmış ve böyle meşhur olmuştur. Rahman sûresinde: «Ya ma'şere'l-cinni ve'I-insi» de olduğu gibi. [97]
M u h a d a â:(hadi') kökünden masdardır. Muhadaâ, iki kişinin birbirini aldatmağa çalışması anlamına gelen ef'âl-i müşarekedendir. Kök !^a"asl..ise: Biri d'9eri aleyhinde iyice niyetlenip yapmaya karar verdiği otuluğu gizlemek ve güya iyilik yapacağını ifâde eder gibi yapmacık söz ve hareketlerde bulunmaktır.
M u h a d a â, burada zahiri üzere değildir. Münafıklar, her şeyden haberdar olan Allah'dan hiçbir şey gizliyemezler. O halde onların aldatma oyunları esasında Hazret-i Peygamber'e (A.S.) ve O'nun etrafında imândan bir hâle teşkil eden mü'minlere karşıdır. [98]
Maraz: Bedenin normal seyrini bozan, fiil ve davranışını aksatan arızî hastalık demektir. Burada mecaz yollu, insanın kemâlini düşüren, ruhî cilasını gideren kötü inanç, haset, cehalet, nifak ve fesat anlamlarında kullanılır.
Elîm: Mu'im manasınadır. Acı ve ıstırap veren azap demektir. Se-mî'in «müsni'» manasına geldiği gibi. [99]
Y e k z i b û n: Kezebe - yekzibu'dan çoğuldur. K i z b , k e z i b~, kezbe, kizbe, kizab ve kizzab ölçülerinde gelen masdarı: Bir şeyi olduğundan başka şekilde haber vermek manasına gelir. Yalanın.hepsi kötüdür. Yalnız üç yerde caiz olduğu zayıf bir rivayetle bilinmektedir:
1. Savaşta..
2. Arası açık iki kişinin arasını bulmaya çalışılırken..
3. Kendisiyle karısı arasındaki.bir takım kırgınlıkları, ya da karısının bir takım aşırı isteklerini gidermeğe çalışırken..
Hazret-i İbrahim (A.S.)ın üç defa yalan söylediği (!) rivayetine gelince: Hakikati gizlemek mâhiyetinde olmadığı için yalan sayılmıyacağı ekseri âlimler tarafından beyân edilmiştir. Hem peygamberler (salât ve selâm hepsine olsun!) asla yalan söylemezler. Çünkü her peygamber beş esas sıfat üzere yaratılıp görevlendirilmiştir:
1. Sıdk (özü, sözü doğru olmak)..
2. Emânet (her hususta güvenilir olmak)..
3. Emredildiğini noksansız tebliğ etmek..
4. Fetânet (üstün zekâ, kuvvetli sezgi-sahibi olmak)..
5. İsmet (günahlardan korunmuş olmak)..
O halde peygamberlerden sâdir olan günahlar (!) diğer insanların işlediği günahlar gibi değildir. Âyet ve hadîslerde, peygamberlere izafe edilen günah ve hatâlar, onların yüce makamına, ruhlarındaki saflık ve berraklığa nisbetle günah ya da hatâ sayılıyor. Çünkü peygamberler (salât selâm hepsine olsun!) diğer insanlardan derece ve mertebe bakımın çok üstündürler. O kadar ki onlardan sâdir olan ufacık bir süreme,
anılma ya da hatâ, başkasından çıkacak olursa güzel bir fiil, yerinde bir davranış sayılabilir. Nitekim mutasavvıflar arasında meşhur olan şu söz buna ne güzel bir misal teşkil eder:
«Avam için mubah sayılan şeyler, ebrar (sıdk-u selâmete ermiş dindarlar) için mekruh sayılabilir.»
«Ebrar (sıdk-u selâmete ermiş dindarların güzel ve iyi amelleri, mu-karrebîn (Allah'a yakınlık peyda etmiş büyük zatlar) için seyyiat (suç ve hatâ) sayılabilir.»
Bu hususu biraz daha açıklıyacak olursak, şöyle bir misal vermemiz uygun olur: Bir vezir herkesten ziyâde hükümdara yakındır; aynı zamanda hükümdarın emir ve irâdesini harfiyyen tatbik etmekle yükümlüdür. Kendisinden sâdır olan en ufak bir ihmal ya da hatâ çarçabuk göze batar ve padişahın dikkatini çeker. Halbuki aynı ihmal ve hatâ rastgele bir vazifeliden veya sıradan bir insandan sâdır olsa, göze batmamakla beraber hatâ da sayılmaz.
Hazret-i İbrahim (A.S.) zâlimlerin yurduna (Şam'a) girdiğinde, beraberinde götürdüğü karısı Sârre'ye .dedi ki: «Burada güzel kadınları zorla kocalarının elinden alırlar. Size sordukları zaman deyin ki, ben İbrahim'in kız kardeşiyim, sakın karışıyım deme! Çünkü sen dinde benim kardeşim sayılırsın.» [100]
Kavmi bayram yerine gidip eğlenceler tertip etmek için Hazret-i İbrahim'e (A.S.) dediler ki:
Ya İbrahim, bayram yerine hep birlikte çıkalım.
Hazret-i İbrahim (A.S.), günah işlenen bir yere gitmemek ve onları da aleyhine çevirmemek içîn:
- Innî sakîmun = Hakikat ben rahatsızım, çıkamıyacağım.
Diye cevap verdi. Halbuki Hz. İbrahim (A.S.) bedenen hasta ya da ra-atsız değildi. Fakat bu cevabıyla kavminin küfr-u tuğyanından dolayı cok uzgun ve kalben muzdarip bulunduğunu kasdediyordu.
Kavmi de onun hasta olduğunu sanarak ısrara gerek görmeden ay gittikten sonra, Hazret-i İbrahim (A.S.) fırsattan istifade ederek eline
sonud ne kadar püt varsa nePsini kır|P Parçaladı ye en 3 baltay büyük putun boynuna asarak oradan uzaklaştı. Kavmi
bayram yerinden döndüğünde putların hurdahaş olduğunu gördüler ve hayretler içinde: «Hangi zâlim (!) tanrılarımıza bu kötü fiili işledi?» diyerek bağrıştılar. Onlardan biri, «İbrahim adındaki genç bizim putları hiç sevmezdi. îhtimaf ki o bunları kırıp parçalamıştır!» diyerek haber verdi. Bunun üzerine onlar hep birlikte kalktılar, Hazret-i İbrahim'i (A.S.) bulup sordular:
«Sen mi bizim tanrılarımıza bu kötülüğü yaptın ey İbrahim!?» diye sordular. Hazret-i İbrahim (A.S.) gayet sakin bir edayla:
«Evet, o yaptı!» dedi. Ve sonra büyük puta işaret ederek «belki büyükleri yaptı!» diyerek sözünü te'vîl etmeye çalıştı.
Şüphesiz ki Hazret-i İbrahim (A.S.) böyle yapmak ve demekle, ne kendine, ne de diğer putlara gelen zararı savacak kudrette olmayan bir puta nasıl tapılır ve o puta «tanrı» diye nasıl itibar edilir? sorusunu kafalarda doğurmak ve şu büyük putta bir kudret olmuş olsaydı ne diğer putların parçalanmasına müsaade eder, ne de baltayı kendi boynuna astırır-dı, gerçeğini anlatmak istemişti. [101]
«Innemâ nahniı muslihûn» cümlesinde kasru'Imevsûf alâ's-sıfat vardır. Yani münafıklar üzerlerindeki şaibeyi kaldırmak için mahza ıslâh ediciler olduklarını iddia ettiler. Bu davranışlarında ifsat ve fesadın bulunmadığına karşı tarafı inandırmak istediler. [102]
Süfehâ: Sefîh'in çoğul şeklidir. Sefîh, zararlı ve faydalı konularda görüşü zayıf, marifet ve isabeti pek az olan câhil ve kültürsüz kimseye denilir.[103] Görüşleri çoğu zaman zayıf ve bazen de isabetsiz oldukları için kadın ve çocuklara da «süfehâ» denilmiştir. Tefsîr bilginlerinin bu hususta görüş birliği vardır. [104]
Şeyâtîn: Şeytan'ın çoğul şeklidir. Şeytan, ya uzakta kaldı, uzaklaştı manasına gelen «sata ne» fiilinden; ya da bâtıl oldu, hükümsüz ve manasız kaldı anlamına gelen «ş â t a» fiilinden türetilmiştir. Çünkü Şeytan'ın bir ismi de «el-Bâtıl»dır. [105]
Burada ise şeytan, en sinsi yollardan hareket edip fitne uyandıran, kötülüğün öncülüğünü yapan, her türlü hayır ve rahmetten uzak kalan, sön derece inatçı ve azgın kimse demektir. Mekke müşrikleri inat ve inkârlarında şeytanlara benzetilmiştir. O halde şeytan cinlerden olduğu aibi insanlardan da olabilir. Meselâ: Mensub olduğu sınıfın âdet ve yaşayışının, inanç ve ibâdetinin dışına çıkıp haddini aşan, fitneye sebebiyet veren ve şunun bunun şeref ve haysiyetini kı/maya çalışanlara da şeytan denilebilir. Yalnız ne var ki bu isim, insanlar hakkında mecaz yollu kullanılır. [106]
«AHahu yestehziu binim»
Allah'ın münafıklarla istihza etmesi, onların mü'minlerle alay etmelerine karşılık -ilâhî adaleti gereği- ceza vermesi, inanmış tertemiz insanlarla alay etmenin ne demek olduğunu elem verici bir azapla göstermesidir.. Bu da daha çok kıyamet günü gerçekleşecektir.
Âyette bir şeyin cezası o şeyin misliyle belirtilmesi kaidesi vardır. Meselâ: «O halde kim size saldırırsa siz de ona -size saldırdığının misliyle-saldırın.» [107] «Bir kötülüğün cezası, misliyle kötülüktür.» [108]
İkinci bir tefsirle:
Münafıkların mü'minlerle alay etmesi, mü'minlere bir zarar vermek şöyle dursun, bilâkis onların Hakk'a olan imân ve teslimiyetlerini artırmıştır. O halde bu sonuçla Allah (C.C.) münafıklarla alay etmiş oluyor; yani onları bu durumdan tedirgin ederek dünyada huzursuz, âhirette mutsuz bırakıyor. Diğer bir tabirle: Allah münafıklara dünyada da âhirette de alaycı muamelesi yapacaktır. Mutaffifîn sûresinde bu hususa temas edilerek buyuruluyor ki:
«Gerçekten suçlu günahkârlar (Dünyada iken) imân edenlere gülerlerdi. Onlara uğradıkları zaman birbirlerine gözle kaşla işarette bulunurlardı.» [109]«Bugün ise imân edenler kâfirlere (onların perişan hâline) gü-lerfer.» [110]
«Vemâ kânû muhtedîn»
Giriştikleri ticaretin (alış-verişin) yollarını şaşırdılar da sermayeyi kay-»etmeye yüztuttular. Evet onlar iki büyük ilâhî mevhibe (vergi ve bahşisinden meydana gelecek tükenmez sermayejyi birden yitirdiler ki bu hal dünyada da, âhirette de rüsvay olmalarına sebep oldu:
1. Allah'ın kesin olarak yasakladığı insan şeref ve haysiyetine- uymayan sapıklıklara inandıkları için yaradılışlarındaki mevcut imân nüvesini ve Allah'a olan teslimiyet şuurunu küfür ve nifak bataklığına atıp iptal ettiler de işlemez hale soktular.
2. Ebedî saadete namzet olarak yaratıldıkları halde, bu yanlış inanç ve tutumlarıyla hem namzetlikten düştüler, hem de ebedî saadet yurdundan uzaklaştılar.
Böylece inkarcılarla münafıktan hak ve hakikate ulaştıracak fıtrat-larındaki sermayeyle bu sermayeyi imkân sahasına çıkaracak feyizden eser kalmadı. Bunun sonucu olarak ümitsizlik vadisinde kemâl yollarını kaybettiler, sapıtarak kör, sağır ve dilsiz bir halde sabahladılar. Ne fena yol ve ne acı perişanlık?! [111]
Münafıklar, Cenâb'ı Hakk'ın sünneti icabı her insana bahşetmiş olduğu fıtrî isti'dadı ve Yaradan'a teslimiyet mayasını nifak bataklığında yitirince, hidâyetten çıkıp dalâlete düştüler. Cemaatleşme şuurunu kaybedip ayrılık ateşine atıldılar. Güvenden korkuya, ümitten ye'se, sünnetten bid'ate doğru yol aldılar.
Erişemedikleri şerefli mertebenin Hakk'a gönül bağlamış adamlarını alaya aldılar; bu yüzden aiaya konu oldular; taşkınlıkları içinde bocalayıp durdular. Cenâb-ı Hak (C.C.) onların bu perişan halini, çevresini aydınlatmak için ateş yakan kimsenin haline benzetiyor ki Allah ışıklarını söndürüp yok edince, onlar karanlıklar içinde gözleri görmez olmuş da şaşırıp kalmışlar.
Böylece Allah (C.C.) münafıkların içyüzünü bütün ayrıntılarıyla meydana koyduktan sonra bunun görüntüsünü müşahhas hale getirerek misal veriyor; benzetme yoluyla daha iyi tanınmalarını sağlıyor. Çünkü misal ve benzetme dikkati daha çok çeker, manayı anlaşılır duruma getirir, perdeyi aralar, meselenin gaye ve maksadına ışık tutar.
Hazret-i Muhammed (A.S.)ın açmış olduğu geniş caddeyi ve bu caddeyi aydınlatan nurunu göremiyen veya gördükten sonra sapıtanlar hakkında en uygun hükmü veren Allah, buyuruyor ki:
«Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Artık (doğru yola) dönmezler,» [112]
17 Onların durumu o kimselere benzer ki, bir ateş yakmak İsteyip (yakılan) ateş çevrelerini aydınlatınca Allah ışıklarını tutup almış da onları zifiri karanlıklar içinde bırakmıştır. (Böylece onlar) göremez olmuşlardır.
18 Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Artık (doğru yola) dönmezler.
19 Veya gökten (sağnak halinde) boşanan, içinde karanlıklar, bir gurleme, bir şimşek bulunan şiddetli yağmura (tutulmuş şaşkın kimselerin perişan haline) benzerler ki yıldırımın (dehşetinden) ölüm korkusuyla
parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah(ın kudreti, ilmi ve hükümranlığı)Kafirleri (her tarafından) kuşatmıştır.
avdınr^T Cakan ?im?ek neredeyse onların gözlerini kapıp alır. Önlerini atınca da onun ışığında yürürler, Üzerlerine karanlık çöktüğü zaman ise (oldukları yerde) dikilip kalırlar, Allah dileseydi onların işitmelerini de, gözlerini de alıverirdi. Şüphesiz ki Allah'ın her şeye gücü yeter.
Bu âyetlerin iniş sebebinde iki rivayet vardır:
1. Tâbiîn-i kirâm'dan Saîd bin Cübeyr (Hicrî: 95) diyor ki: Peygamber (A.S.) henüz peygamber olarak gönderilmeden önce Yahudiler son peygamberi, ateş üzerinde durur gibi sabırsızlıkla bekliyorlardı. Fakat Hazret-i Peygamber (A.S.) risâlet göreviyle davete başlayınca Yahudiler onun kendilerinden olmadığını görünce birdenbire küfre döndüler; sapıklığı tercih ettiler. Bu bakımdan onların ilk durum ve tutumları nura, son durum ve tutumları ise karanlığa benzetilmiştir.
İşte Allah (C.C.) bu âyet-i kerîmelerle Yahudilerin ölçüsüzlüklerini, şaşkın hallerini tasvîr ediyor. [113]
2. İbn Cerîr Ebû Cafer Muhammed (224-310)in Suddî-yi Kebîr (Hicrî: 121) tarikıyla İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve bâzı sahabîden yaptığı rivayete göre: Asr-ı Saadette Medîneli münafıklardan iki kişi Hazret-i Peygamber'-den (A.S.) kaçıp müşriklere katılmak istediler. Yolda şiddetli bir yağmura tutuldular. Gök gürültüsü ve yıldırımların arka arkaya düşmesi onları bir hayli sarstı, ölüm korkusu içinde parmaklarıyla kulaklarını tıkadılar. Şimşek çakınca önlerini görüp yürüyebiliyorlardı; çakmayınca yerlerinde çivilenip kalıyorlardı. O kadar perişan oldular ki, yaptıkları işe pişman olup nedamet duydular ve bu korku ve endişe içinde, «Ah! Bir sabahlasak da şu tehlikeden kurtulup Hazret-i Muhammed'e (A.S.) dönsek ve O'nun nurlu ellerini tutup sadakatle öpsek..» dediler. Netice öyle oldu. Yani sabaha kavuştular. Niyetlerini değiştirmeden Hazret-i Peygamber'e (A.S.) gelerek dosdoğru Müslüman oldular. Allah Teâlâ bu iki munâfıkın durumunu diğer münafıklara müessir bir misal, yol gösterici bir örnek olarak bildirmek üzere bu âyetleri indirdi.
Çünkü o sıralarda Hazret-i Peygamber (A,S.)m meclisinde bulunan münafıklar, inen âyetlere kulak tıkıyorlar, ruhen gelişmek için ona gönül bağlamıyorlardı. Maksatları sırf İslâmiyetin akan nimetinden faydalanmak ve böylece bir müddet zevahiri kurtarıp Müslüman görünmekti. Nitekim mal ve servet sahibi olunca hem Peygamber (A.S.)den, hem İslâ-miyetten yüzçevirdiler. [114]
_ «Tevhîd ehlinden her birine kıyamet günü bir nûr verilir. Munâfı-"a gelince, onun nuru söndürülür. Mü'min(ler), münafıkların nurunun söndürüldüğünü görünce korkarlar ve: «Ey Rabbimiz! Nurumuzu bize tamamla..» derler.» [115]
«Dünyada iken imânını açığa vuran herkese kıyamet günü bir nûr verilir. Sırat'a (Cehennem ile Cennet arasındaki geçit köprüsü) ulaştıklarında münafıkların nuru söner. Mü'mînier onların bu halini görünce korku ve endîşeden titrerler ve: -Ey Rabbimiz! Nurumuzu bize artır da tamamla- derler.» [116]
Hazret-i Peygamber (A.S.) nûr ve nifaka, inkâr ve imâna hazne olabilen insan kalbinin dört kısma ayrıldığını beyânla buyuruyor ki:
«Dört çeşit kalb vardır:
1. Pürüzsüz tertemiz olan kalb.. İçinde çıra benzeri ışık veren bir nûr vardır.
2. Üzeri sımsıkı bağlı olan kılıflı kalb..
3. Başaşağı dönük olan kalb..
4. Dönek olan kalb..»
«Bunlardan pürüzsüz olanı, gönülden imân etmişlerin kalbidir. Onun çırası, içindeki imân nurudur. Kılıflı olanı, kâfirin kalbidir. Başaşağı dönük olanı, katıksız munâfıkın kalbidir. Önce tanıyıp inanır gibi olmuş, sonra inkâra sapmıştır. Dönek olan kalb ise, içinde hem imân, hem de nifak bulunan kalbdir. İmânın bu kalbdeki misali, tertemiz suyun büyüttüğü baklaya benzer. Nifakın misali, irin ve kanın büyüttüğü çıbana benzer.. Bu
iki maddeden hangisi diğerine gâlib gelirse, kalb üzerine o üstünlük sağlar.» [117]
«Mü'minlerden öylesi var ki, onların nuru Medine'den Aden'e ka-iar (mesafeyi) aydınlatır; Sana'dan görülüp belli olur ve daha az mesafeyi aydınlatanı da vardır. Öylesi de var ki, nuru ancak ayaklarının bulunduğu yeri aydınlatır.» [118]
«Ev Keseyylb»
Birinci manayla, Nibüs bulutlarına işarettir. N i b ü s bütün bulutlardan daha karanlık bir görünüştedir. Sürekli yağmur getirir. Rüzgârlı havalarda daha az yükseklikteki fraktostratüs bulutlarla birlikte görünürler.
İkinci manayla «seyyib», şiddetli, iri damlalı yağmur demektir ki, şimşek çakmasına, yıldırım inmesine en müsait bir havadır. S ey yi b'in, şiddetle dökülen iri taneli yağmura ve bir de şiddetli kesîf buluta delâlet eden «s a vb» masdarından alınma bir müşebbeh sıfat olduğu muteber tefsirlerde ve lügat kitaplarında belirtilmiştir. Bu mana açısından:
Şimşek ve yıldırımın hâsıl olması için yerden yukarıya doğru yükselen sıcak bulutlarla, yukarıdan aşağıya doğru alçalan soğuk bulutların çarpışması gerekir. İri damiali yağmur ise siyah bulutlardan iner ki bu da ancak bulutların belirtilen şekilde çarpışmasıyla olur.
Âyette, karanlıklar, gürültü ve şimşekten ve sonra yıldırımdan bahsediliyor. Bu, önce havanın kararacağını, sonra bulutlar arasında sürtüşme vuku' bulacağını ve daha sonra şimşek, gürültü ve yıldırımın meydana geleceğini belli kanunlara irca' eder.
Artı ( + ) elektrik yüklü bir bulut, eksi () elektrik yüklü başka bir bulutun yakınından geçerken ikisi arasında bir çarpışma ve şiddetli bir kıvılcım çıkar, hemen büyük bir gürültü çıkar. Bulutların taşıdıkları elektrik yükü birinden diğerine doğru boşalır. İşte buna Kur'ân tabiriyle «b a r k» denir.
Âyet-i kerîme'de dikkati çeken diğer bir husus:
Işık saniyede 300.000 km, hızla yol aldığı için şimşeğin parıldamasıni hemen görebiliyoruz. Süratli gelip geçtiği için gözümüzü -zarar verecek kadar- almamaktadır. Ses böyle değildir. O, saniyede 340 m. yol alır. Bu bakımdan epey bir zaman geçtikten sonra titreşerek ilk kuvvetini kayb ede ede bize ulaşır. Bu sayede gelen ses ve gürültüye kulak zarlarımız tahammül edebilmektedir. Eğer ses de ışık hızıyla gelmiş olsaydı, durum çok tehlikeli olurdu. Bu da Allah'ın, canlıların takatına göre merhamet yollu ayarladığı ilâhî sünnetlerinden biridir. Yukarıda mealini verdiğimiz âyette buna temasla buyuruluyor ki: «Allah dileseydi onların işitmelerini de, gözlerini de alıverirdi.»
O halde bulutları belli kanunlara göre meydana getiren Allah; onları ne bir takım illiyet prensiplerine uygun sevk etmekte, buna «ra'd» tâbirini vermektedir. Ruhun bedeni sevk ve idare ettiği gibi ra'd da. koulmuş kanunları belli ölçü ve düzende hareket ettirmekte ve böylece ilâhî buyruk yerine gelmektedir. Bu manayla:
pa'd'ın melek olduğu söylenmiştir. Her varlık ve her olayda bir hareket ve her harekette bir kanun ve her kanunda Allah'ı tesbîh eden bir mana mevcuttur. Atom çekirdeği etrafında dönen elektronlar buna en güzel örnektir.
O nedenle:
«Ra'd = gök gürlemesi hamd ile, melekler ise (İlâhî kudretin, azamet ve yüceliğinin) korkusundan teşbih ederler.» [119]buyuruluyor.
Şunu da ilâve edelim ki:
Işık ve ses hızı hakkında Kur'ân-ı Kerîm 1400 sene önce ilk ana fikri koymuş ve böylece insan aklına ve düşüncesine ışık tutarak en müsait yolu hazırlamıştır. Bu beyandan ilham alan İbn Sina Ebû Ali Hüseyin (M: 980-1037/H: 370-429) onuncu asırda «eş-Şifâ» adlı eserinde ışık ile sesin aynı zamanda -bulutların sürtüşmesinden- meydana geldiğini, ancak sesin zamanla ilgili olduğundan biraz geç işitildiğini, ışığın ise zamanla ilgili bulunmadığı için çok âni görüldüğünü söylemiştir. O halde İbn Sina ışık ve ses hızı hakkındaki ilmî tesbitlere öncülük etmiştir, diyebiliriz.
Kur'ân-ı Kerîm'in inişinden on asır, İbn Sina'dan ise altı asır sonra Batılı ilim adamları ışık ve ses hızı üzerinde çalışmaya başlamış, 1676'da Roemer tarafından ilk defa teorik bir görüş ileri sürülmüştür. Kesin sonuç ise ancak 1848 yılında Arman d Fizeaü tarafından ölçülerek alınmıştır.
Büyük İslâm bilginlerinden İbn Haysem (M: 965-1039/H: 355-431) ise, >lk defa ışık ışınlarının düz çizgi yönünde yayıldıklarını isbat etti. Hava 'e su gibi başka başka yoğunluktaki ortamların bîrinden ötekine geçer-en ışık ışınlarının kırılışları hakkında açıklamalarda bulundu; bu arada çok isabetli buluşlar yaptı. Eriştiği bilgileri optik araçlarda uyguladı. İbn naysern den asırlarca sonra Batıda İngiliz Roğer Bacon'dan Alman Vftel-luclur (af0' °Ptİk'e uğra?anların hePsi bu başarılarını İslâm âlimine borçludur.[120]
İnsan hayatında bazı gizli imtihanlar, kalb ve ruhun temayülünü değiştirme ya da onlara yön verme gibi bir takım baskı ve te'sirler vardır. Şüphesiz ki bunlar iç varlığımızın gelişmesinde, her türlü manevî kirlerden temiz kalmasında önemli roller oynarlar. Ayrıca bu imtihan ve manevî baskılar bize, gerçeği ne dereceye kadar görebildiğimizi, içimizdeki uyandırılmayan, desteklenmiyen, faydalanılmıyan kuvvetleri uyandırmayı öğretir; daha doğrusu bize yeniden ruhî bir canlılık getirir.
İnsan, içindeki düzensiz hamleleri önlemek, ona asıl düzenini vermek için imân ve irfanla meczedilmîş bir enerjiyi kullanmak zorundadır. İnsan enerjisi bu iki ana iksirden mahrum oiarak yalnız dışarıya -karşı kullanılacak olursa, tek taraflı bir azim olmuş olur ki, bu onu hayatın asıl gayesine, insan için tayin edilen hedefe ulaştıramaz. Aynı zamanda çift kanat mesabesinde oian madde ile mana arasındaki dengeyi bozar; maddecilik tek kurtarıcı ilâh olarak arz-ı endam eder.
Kur'ân-ı Kerîm, inkarcıların ve münafıkların iç kararsızlıklarına, ruhî düzensizliklerine temas ederken'disiplinsiz ve te'sirsiz kalan düşüncelerinin mevcut enerjilerini tek taraflı harcamada nasıl yanlış bir yol tuttuklarını ve bu nedenle dengenin nasıl bozulduğunu, maddeperestliğin gönülleri nasıl büyülediğini gayet açık bir ifâdeyle beyân ediyor.
Mutlak saadet kaynağı olan ilâhî buyruklar, varlık alemindeki câri olan hayat kanunlarına boyun eğmeği sağlar; eksik kalan bütün hayat olaylarını belli bir gayeye, dünya huzuruna, âhiret mutluluğuna çevirir.
Bu gaye ve hedefle bağdaşamıyan ya da ters düşen maddî ve manevî engellere karşı koyan tek kuvvet: Temeline oturtulmuş, nifak ve ikiyüzlülükten kurtulmuş pürüzsüz bir imândır. Bu imânın doğuracağı azim, dünya ölçüsünde (üniversel) bir azim olur; sadece bu ölçüde de kalmaz, dünya ile âhiretı, madde ile manayı birden kucaklar. Asıl denge o zaman kurulmuş olur. Bu olmadıkça iç yapı ve karakter tam olarak gelişmez, kararsızlık başlar, ruhta bozukluk günden güne artar; yaşanılan ânın akıntısına kapılarak her türlü kötülük işlenebilir.
İşte münafıkların ahlâkî ve sosyal durumu bu! Önce Hazret-i Muham-med'in (A.S.) neşrettiği nurdan bir şeyler aldılar. O nûr onların çevresini aydınlattı. Fakat bîr türlü kendilerine gelip de «Allah bununla bizi imtihan ediyor ve bu imtihanla ruhî bozukluğumuzu gidermek, iç varlığımızın tam olarak gelişmesini ve nihayet ilâhî buyruklara uygun disiplinli yaşamamızı sağlamak istiyor,» gerçeğini anlayamadılar. Bu sebeple imânh ve düzenli bir cemaatin hayat kanunlarına uygun düzenini bozmak için çok hileli metodlara başvurdular. O kadar ki hakkı duyacak kulakları, görecek aözleri, konuşacak dilleri sanki yok olmuş, hepsi duygusuz kesilmişti. Kendileri için çok önemli olan imtihanı kaybettiklerinden Allah da o nuru tutup aldı ve onları korkunç bir karanlık içinde bırakıverdi.
Evet, Allah'ın olagelen câri hayat kanunları nankör insanlara ancak böylesine bir kapı açar ve onlara ancak bu tarz muamelede bulunur. Çünkü onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler bu yüzden doğru yola dönmezler.
İlâhî uyarı:
İnsan bu dünyaya fesat çıkarmak, münafıklık yapmak, kargaşalık ihdas etmek, Allah'ın nimetlerinden yararlanıp O'na isyan etmek için değil de, Allah'ın kudret ve azametinin ve yarattığı eserlerinin iman ve akıl gücüyle seyircisi, onun tefsircisi ve övücüsü olmak için yokluk karanlığından çıkarılıp gönderilmiştir. Dünya için değil, âhirette ebedî olmak için dünyaya uğratılmıştır. Münafık ise nifak ve inkâr, şüphe ve kararsızlık vadisinde, daha aşağı varlıkların başladığı yerde başlıyor ve bir kademe bile yükselmeden olduğu yerde bitiyor. Duymadan sadece görüyor.
Allah, insana kendisini anlıyacak kabiliyette zeki bir rûh, açık bir vicdan vermekle kudretini izhar etmiştir. Gerekli bütün malzemeyi vermek suretiyle nimetini tamamlamış ve sonra onu başlangıç noktasıyla bitim noktası arasında serbest bırakmıştır. Öyle ise insan bu malzemeyi en iyi şekilde kullanmalı ve kullanmasını bilmelidir. Dünya bütün güzelliği ve çekiciliğiyle âhiretin bir görüntüsünden başka bir şey değildir. Bütün mesele bu görüntüde Allah'ın sayısız belgelerini idrâk ederek kesin sonuçlar elde etmektir.
Görmek, tanımak, bilmek, anlamak, övmek ve kutlamak en akıllıca bir yaşayış yoludur.
Büyük düşünürlerimiz ne güzel söylemişler:
«Bizden sonra gelenlere taklit edilmeğe değer asil bir örnek, bir model bırakmalıyız. İyi yapılmış, iyi yapılmakta ve yapılacak olan şeyler ebediyetin her çağında te'sirini gösteren ve değerinden kaybetmiyen şeylerdir.»
[Cok az kimseler dünyada faydasız ya da zararlı olduğunu müdriktir. Halbuki onların var olma keyfiyeti var olma lüzumuna delâlet eder.» [121]
«Allah her şeye Kadir'dir.»
Âyette geçen «K a d i r» sıfatı: Dilerse işleyen, dilerse İşlemeyen ezelî güç sahibi hakkında kullanılmıştır. Kudret, bu tarîf ile kuvvetten ayrılır. Çünkü kuvvet tek yönlüdür. Kudret ise birçok yönlüdür, Öyleki her cihete hâkimdir. 0 halde kudret, ihtiyarîdir; kuvvet ise bir bakıma ıztırarîdir.
İlgili âyette geçen «ş e y»den maksat nedir? Bu hususta kelâmcıla-nn çeşitli görüş ve delilleri vardır. Biz Ehl-i Sünnet'in görüşünü yansıtmakla yetineceğiz.
«Şey» : Mümkün olan, haber verilmesi sahîh sayılan, belirtilmesi ve tarifinin yapılması doğru olan ......... anlamına gelir. Bu tarifle, yokluk karanlığından imkân sahasına çıkması mümkün olana da «şey» denilir.
Allah'ın irâde ve meşiyetinin taallûk ettiği her şeye, kudreti de taallûk eder; irâdesinin taallûk etmediğine kudreti de taallûk etmez.
O halde her mükellefin, Allah'ın «Kadir» olduğunu bilmesi, kendisine has kudretiyle dilediğini -ilim ve ihtiyarına uygunluk içinde- yaptığına ve yine dileyeceğini yapacağına inanması vâcibdir.
Aynı zamanda: Kula ait bir kudret vardır ki, kul onunla Allah'ın tak-dîr ettiği şeyleri -yani belli kanunlara irca edip bağladığı hususları- kes-beder. Teklîf çağına girmiş bulunan her müslümanın bunu da bilmesi gereklidir. [122]
Mü'minîn kalbi diridir. Munâfıkın kalbi ölüdür, Diri kalb hak ve hakî-katr; insan ruhuna uygun olan ve onunla uyum sağlayan şeyleri kabul eder, onu içten sever ve bu sevgiyle de başkası üzerinde müessir olur. Kalb, inat ve nifak illetine mübtelâ olunca, onda ne bir ihsas, ne temyiz kudreti ve ne de hakla bâtılı birbirinden ayırd edecek bir meleke kalır.
Diğer bir tabirle:
İlâhî vahyin ve ilhamın nurunu alan kalb, hakikî hayata, sermedî nî-met ve devlete kavuşur. Artık o, hayat üstüne hayat, nûr üstüne nûr alır
artırır. Bu nuru kaybeden kimse, çevresini aydınlatmak için ateş yakan Ve az sonra da ateşin sönmesiyle karanlıklar içinde bocalayıp kalan ya da şiddetli yağmura tutulan, şimşek, gök gürültüsü ve ardarda inen yıldırımın te'siri altında ölüm korkusuyla kulaklarını tıkayan şaşkına benzer.
Evet, ilâhî nûr imân ve irfan erbabının kalbinde ışıl ışıl parıldar, dilleri üzerine akıp iner, yüzlerinde ve alınlarında zuhur eder, dış organlarında da kendini hissettirir. Munâfıkın kalbine ise, inkâr, şüphe, kararsızlık ve nifak karanlıkları çöker, oradan taştp diline iner, katarakt halinde gözünü perdeler, kulaklarını tıkar, hakkı kabule engel olur. Artık münafığın emeli serap, gönül yurdu haraptır. Ruhu perişan, vicdan iklimi virandır.
Unutmayalım ki:
İnsan, kalbinin nuru, vicdanın cilâsı, ruhunun berraklığı nisbetinde hakikat âlemini görebilir; gerçeği anlayabilir. Yüksek duygularımız bu cisim kesafeti içinde sıkışıp kaldığında nazarlarımız çok basitleşir; kalbimiz alabildiğine katılaşır. Netice olarak, varlığımız büyük bir âlemdir ve bir çok şeyler bizde gizlidir. Gönül yurdundan,.vicdan ikliminden benlik damarını, nifak tohumunu, inat ve inkâr teressübatını söküp atmadıkça bu kesafeti yıkıp orada gizlenen hazineyi elde edemeyiz.
Gönül ne kadar hırslardan, beşerî zaaflardan, nefsânî aşırılıklardan uzaklaşır, dünyevî kirlerden -yani materyalizmin boğucu havasından- ne kadar temizlenir ve ilâhî nurla cilâlanırsa, basîretimiz o kadar açılır ve manevî füyuzata o nisbette mazhar olabiliriz.
Duâsız, ibâdetsiz, merhametsiz ve faydasız bir hayat sürmek, bir iç koma halinde yaşamak demektir, bu tam bir çöküntüdür. Diyebiliriz ki insan yalnız çalışmakla değil, kalbini, vicdanını temizlemek, ruhen gelişip maddeyle mana arasında sağlam bir denge kurmakla asil ve vekarlı bir hayat sürebilir.
İşte İslâm tasavvufu bu havayı ve bu aşkı gönüllere doldurur. Kur'-an-r Kerîm'în her sûre ve âyetinde bu havayı teneffüs etmek mümkün.
Biz, âyet-j kerîmede geçen «n û r»dan, ilâhî vahiy ve ilhamdan sâ->r olan, imân edenlerin kalbini aydınlatıp rûh ve vicdanlarını geliştiren, şer idrâkine yön veren manevî ışık anlamını kasdediyoruz. Aynı zaman-1 Nur A"ah'm isimlerinden biri olarak bilinir. Sofiyye'ye göre:
İle tecellive denir ve suver-i ekvanda (dünya sû- ya da varlık âlemi suretlerinde) zahir olan vücuttur. Mestur
olan bir şeyin Ledün ilmi ile münkeşif olmasına denildiği gibi kalbden kev-nî yani mâsivayı çıkarıp atan ilâhî varidata da denir. Yine Sofiyye'ye göre evvelâ bâsire onu idrâk eder, sonra da onun vasıtasiyie sair mubessarati (görünen şeyleri) görür. [123]
«Misi», «mesel», «mesîl»: Benzer, eş ve denk manalarına gelir. Ayrıca delil ve hüccet anlamında da kullanıldığı olur. Kıssa, haber, destan karşılığı olarak da geldiği yerler vardır.
Nâr: Ateş manasına gelen bu kelime, (nâre-yenûru) fiilinden mas-dardır. Kök manası ise, dağılmak, etrafa saçılmaktır, O halde ateşte bir harekete getirme enerjisi mevcuttur ve bu özelliğini dâima taşır.
Nar ile N û r, aynı kökten gelmektedir. Nûr, zulmetin karşıtıdır. Türkçemizde «aydınlık» ve «ışık» ile ifâde edilir. Bazılarına göre: Nûr, ışık ve onun ışınlarına denir ki «karanlığı gideren ışın» ile manalandırılır. Çoğulu «envar» gelir.
Kamus'un beyânına göre:
Ziya, nûr'dan ehasstır. Zemahşeriy'e göre: Ziya, nûr'dan daha kuvvetlidir. Kur'ân-ı Kerîm'de buna işaretle buyuruluyor ki: «Güneş'i ziya (ışık ve enerji), Ay'ı nûr (aydınlık) yapan O'dur.» [124]
Nûr, iki türlüdür: Biri dünyevî, diğeri uhrevî.. Dünyevî olanı da .iki kısma ayrılır: Biri basîret gözüyle akledilir ki, envâr-i ilâhiyeden İntişar eden nûr'dur. Nûr-i akıl, nûr-i Kur'ân gibi.. Diğeri baş gözüyle hisse dilir ki, ışık yayan cisimler gibi..
Uhrevî olanı, «O gün mü'min erkekleri ve mü'min kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşarcasına seyrederken görürsün. Bugün size müjde; altlarından ırmaklar akan, içinde devamlı kalıcıları olacağınız Cennetler vardır.» [125]
«O günde ki, Allah, Peygamberi ve O'nunla beraber bulunup îmân edenleri rüsvay etmez. Nurları önlerinde ve sağlarında yürür.» [126]
Mealindeki âyetlerde beyân edilen nurdur.
Müfessirlerden* bir kısmı «nûr»un kısımlarını şu mısra'larla izaha çalışmışlardır:
«Üç nûr gökten ışık verip etrafa saçılır;
Kalbimin sırrında benzer resimler çizilir.
İlki dolunaydır, ikincisi de yıldızlar;
Üçüncüsüdür hem nûr saçan Şems-i müdevver.
İlimleri kalb, yıldızları akıl ona bedir;
Mârifet-i Rahman değişmiyen Şems-i münîr.
İmamım Kİtabullah'dır, kıblemdir Beytullah
Dinîm diğer dinlerden yücedir, maşaaflah!.
Hem şefîimdir Resûlüllah, yarlığar Allah
AHah'dan başka Rab yoktur, ne büyüktür Allah.» [127]
Münafıkların hal ve tutumunun, ateş yakan bir kimsenin hal ve durumuna benzetilmesi geniş tefsîr ister:
Teşbîh (benzetme)den ilk hatıra gelen husus, münafıklara önce bir nûr verildiği ve sonra -onların bilgisizliği ve nankörlükleri yüzünden-o nurun kendilerinden alındığı keyfiyetidir. Halbuki münafıklar için bir nûr olabilir mî? Ayrıca ateş yakıp da etrafı aydınlatan kimse az da olsa o ateşten ve aydınlığından yararlanmış sayılır. Bu, onun hakkında bir hayır olarak düşünülmez mi? Münafıkların böyle bir hayır elde etmesi mümkün mü?
Müfessir Suddî'ye göre: Cenâb-ı Peygamber (A.S.) Medîne'yi teşriflerinde halkın bir kısmı İslâm dinine girmiş vaziyetteydi. Sonra kiminin kalbinde bir şüphe ve akabinde inkâr başladı da bir kısmı münafık oldu. Bu duruma göre, önce nûr'a kavuştular, sonra da ondan uzaklaşıp büyük bir şaşkınlık içinde kaldılar; gönüllerinde daimî bir kararsızlık baş-gosterdi.
Tabiîn'i kirâm'dan Hasan el-Basrî'ye (H: 22-110/M: 642-728) göre: Medîne'deki münafıklar hiç bir zaman nûr'a kavuşmamışlardır; onlar haddi buluğa gerginlik Çağına) girdi-gîreli münafık olarak bulunuyor-rak' t onlar kendi canlarını ve mallarını korumak için harplere iştirak etmışler ve bâzı ganimetlere bu sayede nail olmuşlardır.»
İşte bu azıcık ve o nisbette ehemmiyetsiz dünyalık onların haline uygun bir nûr olarak vasıfiandınlabilir.
O halde münafıkların biraz dünyalık elde etmeleri -yani İslâm siyâ-neti altına sığınıp Resûlüllah (A.S.)dan güleryüz görmeleri ve bu arada ganimetten kendilerine verilmesi- nûr'a, içlerindeki nifakın doğurduğu zararın büyüklüğü ise zulmete benzetilmiştir.
Diğer bir tefsire göre:
Münafıkların mü'minlere rastladıklarında «inandık» demeleri, etrafı aydınlatan bir ışığa, şeytanfarıyla başbaşa kaldıklarında «biz sizinle beraberiz» demeleri o ateşin ve aydınlığının kararıp sönmesine benzetilmiştir.
Zulmet kelimesi, (Ma zalemeke en tef'ale keza - Şu işi yapmaktan seni men'eden, gözünü perdeliyen nedir?) sözünden alınmadır. Çünkü zulmet (karanlık) da gözü perdeler, görmesine engel olur.
Münafıkların zulmeti (karanlığı) ise, küfür, nifak ve nihayet kıyamet gününde önlerine çıkacak olan karanlıklardır.
«Zehebe'llahu bi-nûrihim» Zehabın Allah'a isnadı, ya her şeyin O'nun fiiliyle olduğuna, ya da nûr'un söndürülmesi gizli bir sebebe veyahut semavî bir emre dayandığına işarettir. Bunun için (z e-hebe) «ba» harfi ile müteaddi (geçişli) olmuş da hemzeyle değil. «Ba» ile ta'diyesinden «istishab» ve «istimsak» manaları çıkar. (Zehebe's-sultanu bi'malihl = Sultan malını alıp beraberinde götürdü), buna misal teşkil eder. O bakımdan âyette (bi-nûrihim) denilmiş de (bi-dav'ihim) denilmemiştir. Çünkü birinci tâbirle yaktıkları ateşin bütün nurunun alındığı, onlara sadece bir kömür ve simsiyah duman kaldığı; ikinci tâbir ile ışığın fazlalığının alındığı ve azıcık nurun kaldığının ihtimal dahilinde bulunduğu ifâde ediliyor. [128]
Kadir: Dilerse işleyen, dilemezse işlemiyen zat demektir.
K a d î r ise, dilediğini behemahal dilediği şekilde işleyen, yapan zat demektir. Müfredat-i Râgıb'da k a d î r sıfatı şöyle tarif edilmiştir: «Dilediği şeyi, hikmeti iktizasınca artık ve eksik bırakmaksızın yapan zat demektir.» [129]
Âyette imân nûr'a, küfür karanlığa benzetilmiştir. Çünkü nûr maddî eşyayı, imân ise gönül ve vicdanı aydınlatır, ruhu geliştirir. Karanlık, eşyaya perde olur; küfür de gönül ve vicdanı karartır. [130]
Mü'min, kâfir ve münafıklardan üçüncü şahısla iigili fiillerle bahsedildikten ve Allah'ın bu üç sınıf hakkındaki hükümleri beyân edildikten sonra, akıl sahibi bütün insanlara nida ediliyor: «Ey insanlar!» buyuruluyor.
Bu ilâhî iltifatta iki Önemli hakikate işaret vardır:
1. Allah âlemlerin (varlık âleminin) yegâne terbiyecisidir. Bunun için bütün insanlara hitab eder ve hepsini de kayıtsız şartsız tevhîd (Allah'ı birlemeğe ve bir bilmeğ)e davet eder. Demek, İsfâmiyet umum beşerin müşterek en son ve en mükemmel dînidir.. Hazret-i Muhammed (A.S.) da bütün milletlere -hidâyet ve saadet yolunu göstermek üzere- son peygamber olarak gönderilmiştir.
2. İnsan ile Yaradan'ı arasında ilgi ve münâsebetler bir aracıya hacet kalmadan doğrudan doğruya ve şahsîdir. Diyebiliriz ki, insanların en büyüğü ve en üstünü olan peygamberler bile yalnız rehber ve habercidirler. Düşünüp de beğendiğini yapmak ve Allah'a karşı doğrudan doğruya mes'ul olmak insanın kendi re'yine terk edilmiştir. Bunun içindir ki Kur'ân-ı Kerîm'in onbir yerinde: «Peygambere düşen sadece apaçık tebliğdir.» buyuruluyor, [131]
İşte «Ya eyyühennasu'budû Rabbeküm» seslenişi, insan ile Yaradan'ı arasındaki münasebetin en açık ifadesidir. Ve bununla her üç sınıf da tevhîd ve ibâdete davet edilmektedir. Şu farkla ki, mü'minleri davet, ibâdete devam etmelerini hatırlatmaktır. Münafıkları davet, gönülden inanarak ibâdet etmelerini isteyip ikazda bulunmaktır Kâfirleri davet, daire-i İslâm'a girip selâmete kavuşmalarına imkân vermektir. [132]
21 Ey insanlar! Sizi de, sizden öncekileri de yaratan Rabbinize ibâdet ediniz ki, korunup sakınanlar olabilesiniz.
22 Öyle (bir Rab) ki, yeryüzünü size bir döşek, göğü bir kubbe kıldı. Gökten su indirdi ve onunla size (çeşitli) meyvelerden (türlü türlü ürünlerden) rızık çıkardı. Artık siz de bildiğiniz halde (nankörlük ederek) Allah'a (gizli ve aşikâr) denk ve benzerler koşmayın.
23 Eğer kulumuz (Muhammed)'a parça parça indirdiğimiz (Kur1-ânj'den şüphede iseniz onun benzeri bir sûre (tertipleyip meydana) getirin ve Allah'tan başka (size yardımcı olup, rehberlik edecek) şâhidlerinizi de çağırın, (eğer iddianızda) doğru iseniz.
24 Eğer (Onun bir benzerini) yapamazsanız -ki yapamıyacaksınız da- o takdirde kâfirler için hazırlanan -yakıtı insanlarla taştan olan- ateşten korkup sakının.
İlâhî teklifle yükümlü tutulacak olan üç sınıf (mü'min, kâfir, munâ-fık)dan bahsedilip her birinin inanç ve tutumu, manevî yapısı ve hakka karşı anlayışı ayrıntılarıyla beyân edildikten sonra, bunlardan İkinci sınıfın Hakk'ı inkâr edip putlara kulluğu; üçüncü sınıfın inkârla imân, hakla bâtıl arasındaki bocalayışı ve bunun neticesi olarak maddeyi Allah'tan üstün tutuşları; birinci sınıftan da bâzısının bilmeden Allah'a gizli şirk koşusu, bu âyetlerin inmesine sebep olarak gösterilir.
Şöylekî:
Cenâb-ı Hak (C.C.) bu âyetlerle bütün insanlara şâmil olan rahmeti icabı, hitaba geçip Rabbani iltifatıyla her üç sınıfın da dikkatini çekiyor:
Mü'minlere: «İbâdet ve kullukta devam gösterin; itikadınızı her türlü şüphe ve şaibeden uzak bulundurun!» diye tenbihte bulunuyor.
Kâfirlere: «Yeri bir döşek, göğü bir kubbe kılan...... Yüce Rabbinizi,
bunca açık belgeler karşısında hâlâ inkâr mı ediyorsunuz? Artık aklınızı, zekânızı ve vicdanınızı doğru yönde harekete geçirip kullanmaz mısınız?» diye kınıyor.
Münafıklara: «Siz Hakk'a biraz meylettikten sonra neden rotayı değiştirdiniz? Hakla bâtıl, maddeyle mana, Kur'ân'la başka sözler arasında neden bocalayıp durdunuz? Haydi şüpheyle ya da inkârla karşıladığınız Kur'ân'ın bir sûresinin olsun benzerini hazırlayıp dizin veya bulup getirin, göreyim sizi? Elbette getiremezsiniz! O halde aklınızı, idrâkinizi kullanarak hidâyet caddesine yeniden dönün!» diye ikazda bulunuyor.
Demek, Cenâb-ı Hak (C.C.) kullarını kahretmek istemiyor. İnat ve inkârlarına, şüphe ve tereddütlerine, saadet yolundan ayrılıp sapmalarına rağmen onlara iltifatta bulunuyor, «Ey insanlar!» diye sesleniyor; belgelerini, açık âyetlerini gösterip düşünmeye davet ediyor. Bu sebeple de yukarıdaki âyetler iniyor. [133]
Ashab-ı kirâm'dan İbn Mes'ud (R.A.) anlatıyor:
- Ey Allah'ın Resulü! Allah katında en büyük günah hangisidir? Diye sordum. Buyurdular ki:
Allah'a eş-ortak koşmandır!. [134]
Muaz bin Cebel (R.A.)den yapılan rivayete göre, Hazret-i Peygamber (A.S.) buyurdular ki:
«Allah'ın kulları üzerinde olan hakkı nedir, bilir misiniz? O'na dosdoğru ibâdet etmeleri ve hiç bir şeyi O'na eş-ortak koşmamalaridir.» [135]
«Sizden biriniz -Allah diledi ve filân da diledi de o şey (öylece oldu)- demesin. Fakat: -Allah diledi (o şeyi), sonra da falan diledi- desin.»
Çünkü birinci tâbirde gizli şirk (Allah'a ortak koşmak) manası vardır. [136]
İbn Abbas (R.A.) diyor ki: Bir adam Peygamber'e {A.S.) dedi ki:
Allah ve siz dilediniz de o şey (oldu veya olacak)! Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (A.S.):
Sen beni Allah'a ortak mı koşuyorsun?! (Böyle söylemen şirktir). Yalnız Allah diledi o şeyi, de! buyurdu. [137]
İnkarcılardan birkaç kişi toplanıp İmâm A'zam Ebû Hanîfe'ye geldiler, ondan Allah'ın varlığını delillerle İsbat etmesini istediler. Bunun üzerine İmâm A'zam onları susturur mahiyette şu cevabı verdi:
«Bırakın beni kendi halime!. Çünkü bana mühim bir şey nakledildi de hayretler içinde kaldım. Şimdi hep onu düşünüyor, düşündükçe de hayretim bir kat daha artıyor..»
İnkarcılar bu sözlerden bir şey anlıyamadılar da sordular:
«Efendim, neymiş o çok mühim, aynı zamanda hayret artıran şey?»
Bunun üzerine İmâm anlatmaya başladı:
«Bana nakledenler dediler ki: İçinde tüccar taifesinden birçok yolcusu bulunan bir gemi kaptansız ve pusulasız olduğu halde denizde normal seyrine devam ediyor; yolcu ve yük taşıyor; en ufak bir şaşma ya
anılma olmuyor! İşte bu haberdir ki beni devamlı düşündürüyor ve sebebini aramaya beni zorluyor.»
İnkarcılar bu sözleri fırsat sayarak alaylı bir şekilde güldüler ve:
__ Bu öyle bir yalan ve uydurma bir masal ki aklı başında, melekesi
yerinde olan hiçbir kimse ne söyler, ne de inanır!.» dediler.
İmâm artık taşı gediğine koyma zamanı geldiğini düşünerek şu cevabı verdi:
«Yazıklar, hem çok yazıklar olsun size! Bir gemi kendiliğinden denizde tam rotasında seyredemiyor, sahil-l selâmete çıkamıyorsa, şu muazzam kâinat ki her parçası ince bir hesap dahilinde düzenlenip yerliye-rince konulmuştur; ulvî ve süflî âlemleriyle, sağlam yapısıyla, şaşmayan düzeniyle nasıl olur da kendiliğinden var olup da varlığını böylesine mükemmel bir şekilde devam ettirebiliyor? Allah'ın varlığına, birliğine, kudret ve azametine delil olarak bu size yetmiyor mu?»
İnkarcılar bu kestirme yoldan verHen cevap karşısında susup oradan uzaklaştılar. [138]
Dut ağacının altında dinlenmekte olan İmâm Şafiî'ye, Yaradan'ın varlığından, birliğinden soruldu. İmâm dut yaprağından bir tane kopararak onlara şu cevabı verdi:
«Şu gördüğünüz yaprağı İpek böceği yiyecek olursa, ondan ipek kozası çıkar. Arı yiyecek olursa, bal çıkar. Koyun keçi yiyecek olursa, süt ve yoğurt olur. Ceylan yiyecek olursa, misk olur. Yenilen şey aynı olmakla beraber çıkan şeyler ayrı ayrıdır,
«Bu hikmet dolu sonuçları hangi kanunlarla kimin meydana getirdiğini hiç düşünmediniz mi?» [139]
Aynı soru İmâm Ahmed bin Hanbel'e sorulmuş, o da şu cevabı vermiştir:
«Şu gördüğünüz yumurta pürüzsüz, sağlam bir kaledir; kapısı penceresi yoktur. Dış görünüşü gümüş gibi beyaz, içi altın gibi sarıdır. IHıyet ve gaiyet prensiplerine göre bu kale bir gün geliyor çatlıyor, ipin-Jen bütün organları tastamam bir civciv çıkıyor. Bu yavru cins ve nev'i-nın özelliğine göre hareket ediyor: Ördek veya kaz yumurtasından çıkmışsa, hemen suya koşuyor. Tavuk yumurtasından çıkmışsa, karada rız-ı aramaya koyuluyor. Anne tavuk veya ördek bütün güç ve hassasiyetiyle yavrularını korumaya çalışıyor.
Bütün bunlar Allah'ın varlığına, birliğine, ilim ve hikmet sahibi olduğuna, her şeyi yarattığına ve yarattığı her varlığı bir takım kanunlara bağladığına delâlet etmez mi?» [140]
Varlık âlemini yaradan, yoktan var eden Allah'tır. Hiçbir şey kencji kendini yaratamaz. Bir şeyin mevcudiyetini kabul ettiğimiz takdirde bir icad edicinin varlığının zarureti kendiliğinden meydana çıkar. Bunun için Allah (C.C.): «Ey İnsanlar! Sizi de, sizden öncekileri de yaratan Rabbi-nize ibâdet ediniz.» buyuruyor.
Düne kadar ilim bu hususta şüpheciydi. Bazen de inkarcı rolüne giriyordu. Asrımızın son yarısında dev adımlarla mesafe kat'edilirken ilimdeki kesin sonuca varma prensibi kökünden yıkılmaya yüztutmuştur. Feza araştırmaları yeni yeni buluşlarla bir çok tezleri çürütüp attı; astronomi ve biyoloji üzerindeki ciddi çalışmalar bizi daha fazla Allah'a yaklaş-tırıcı oldu. Diyebiliriz ki: Atom fiziğinin meydana çıkması, fezayla ilgili araştırma ve buluşlar, hücre üzerindeki sistemli çalışmalar ve bunlardan elde edilen sonuçlar, maddeye dayalı olan fiziğin saltanatını kökünden yıkmış, Allah'ı inkâr eden şımarık materyalistleri susturmuş ve nihayet maddî diyalektikçiler içinden çıkılmaz birbirini tutmazlıkiara düşmüşlerdir.
Bugün artık onyedi ve onsekizinoi yüzyıldaki ilmî buluş ve görüşlerin çoğu değerini kaybetmiştir. Dekart'in (Rene Descartes: 1596-1650} bu konudaki ilmî ve felsefî görüşü, bizce önemli olmamakla beraber o asrın havasını ve Batılı ilim ve felsefe adamlarının bizdeki hayranlarını karşılaştırmak için anılmaya değer:
«Şüphe etmiyeceğim bir şey dünyada var mıdır? Evet, şüpheye düşmem keyfiyetinde şüphe edemem değil mi? O halde mademki şüphe ediyorum, demek düşünüyorum. Düşünüyorsam, yeryüzünde mevcudum demektir. Mevcudiyetim yakın (kesinlik ifâde eden) bir hakikattir. Diğer mev-çudlara da inanabilmek için önce Allah'ın varlığına inanmak lâzımdır. O takdirde insan kendi mevcudiyeti dışında bâzı eşyanın vücuduna inanabilir.
Çünkü Allah ne kendini ve ne de beni aldatmak istemiyeceği için, mademki dış âlemi görmeme imkân veriyor, o halde o âlem de mevcuttur. İşte bu esası kabul ile üç şeyin vücuduna inanıyorum, demektir.
1. Kendi mevcudiyetim,
2. Allah'ın mevcudiyeti,
3. Kâinatın mevcudiyeti..
Peki bu üç i'tikaddan hangisi esas olarak alınabilir? İstidlal suretiyle mevcudiyeti anlaşılan şey esas olarak alınamaz. Birçok şeylerin mevcudiyetini kendisine dayamakla isbat olunan «Mebde-i evvel == ilk başlangıç» bu önermeden tabii ki istisna edilir.»
Şimdi Dekart'ın inandığı üç esastan birincisi, kendisinin mevcudiyetidir ki bu, düşünmek ve hissetmek esas tutularak istidlal suretiyle anlaşıldığı için bunu esas saymıyor. Düşünmek, hissetmek ise Allah'ın varlığından istidlal edilerek anlaşılıyor. Bu da esas olamaz. Allah'ın varlığı bir şeyden istidlal edilerek anlaşılmıyor. O'na yalnız İnanılıyor. O halde esas budur.
Dekart bu neticeye vararak diyor ki:
«Çünkü bu i'tikad benim mevcudiyetimden çıkma bir şey değildir. O, benden önce mevcud İdi.»
Dekart'ın bu konudaki ikinoi delili biraz daha doyurucudur:
«Ben varım değil mi? Beni kim meydana getirdi. Şüphesiz ki «ben» değil. Eğer ben kendimi yaratmış olsaydım böyle noksanlarla dolu olarak yaratmazdım. Mükemmel olarak vücuda getirirdim. Bu kendi noksanımızı görebilmek ve mükemmeliyet (perfection) fikrine sahip olabilmek nereden geliyor? Muhakkak beni yaratan başka biridir. Anam babam mı? 'Evet», fakat onları, onların ana babasını kim yarattı? Bu şekilde sonsuzluğa kadar gidemez. Bir başlangıç (mebde1 -çement-beginning) lâzım de-3 da Aliah'dır. Kâinatta devam eden bir icad ameliyesiyle vücuda gelmekte bulunan bir eser ibda' (örneksiz ve benzersiz bir şey meydana getirme yaratmajdır. Bu ise bir Yaratan'ın varlığını doğrulamaktan başka hiç bir şekilde halledilemez.»
""1 Ker'm' <<Ev însanIar! Siz» de. sizden öncekileri de yaratan tıâı h! edİn<)> emriyle' Ailah'm ve9âne varatıcı ocuğunu, yarat-
kilde tPrheVl °inS Ve türünun özelliğine göre sistemli ve kademeli bir şe-nu telkîn mâ'e 9otüraüğunü; o halde ibâdete lâyık bulunduğu ve bu h"susta derinden derine düşünmemizi ilham ediyor.
«a beraber felsefecilerin- âlemin kadîm (öncesiz) olduğunu, bunun-
k'r ve nazar yapıcısınin bulunduğunu isbat sadedinde öne sürdükleri finer şeyin konri J' Vererek' âlemin sonradan olduğunu ve sonradan olan enaı kendine var olamıyacağını ve kendi yaratıcısı vasfını taşı-yamıyacağmı, bu takdirde bir yaratana muhtaç olduğunu ve o yaratanın da öncesiz ve sonsuz olması gerektiğini ilmî ve felsefî delillerle isbat eder.
Netice olarak Gazâlî'nin filozoflara karşı olan görüşünü şöyle özetli-yebiliriz: Filozoflara göre âlem (canlı cansız ne varsa hepsi) uzunluk ve genişlik bakımından sonlu (mütenahi), zaman bakımından sonsuz (ka-dîm)dir. İlletin malûl ile aynı zamanda var olması gibi, âlem de Allah'dan ezelde sâdır olmuştur. İmâm Gazâlî filozofların zaman ve mekân arasında yaptıkları bu ayırmayı reddeder. Ona göre, Allah, âlemin varlığının yegâne sebebidir demek. O, âlemi, iradesiyle ve kudretiyle yoktan yaratmıştır, demektir. [141]
Âyette «R a b b e k û m» sıfatının ikinci şahıs zamirine izafe edilmesi şu ilmî hakikati terennüm eder: «Canlı varlıkları fiziko-şimik kanunlarla izaha çalışan âlimlerden bir çoğu sonunda bunun imkânsızlığını farketmişîer ve bu alanda yeni bir olaylar âlemi, yeni bir izah karşısında bulunduğumuzu anlamışlardır.»
«O halde canlı varlıklarda gaye ve sebep araştırılmasının zarureti kendiliğinden meydana çıkmış oluyor. Burada önce hücre ilmi (Ceytolo-gie)ni ele almak lâzım. Âlimler protoplazmayı meydana getiren şimik unsurları (kimya yoluyla elde edilen maddeleri) saydılar, fakat bu unsurları bir araya getirmekle hücreyi teşkil edebileceklerini, {ona canlılık vasfı verebileceklerini) iddia etmediler. Oünkü onlardaki canlılık ve canlılıktaki cinsî ve nev'î özellik fiziko-şimik kanunlarıyla izah edilemez.» [142]
«R a b b e k ü m»
Rab sıfatı, Fâtiha-i şerîfede «âlemîn» kelimesine izafe ettiği halde burada ikinci şahıs zamiri «küm»e izafe etmiştir. Birinci şekil izafeyi, Fâ-tiha'nın tefsirinde belirtildiği gibi, varlık alemindeki var olan her şeyi kendi cins ve türünün temel yapısı özelliğine göre terbiye edip kemâle erdirmek manasına yorumlamıştık. Çünkü «ruhsun mevcud olmadığı hiç bir varlık düşünülemez. İşıklı zerreciklerin taşıdığı enerjiyi bile «foton» adı verilen özyapının meydana getirdiğini günümüzde gelişen ilim isbat-lamıştır. Ancak bu «ruh=özyapı»la insan ruhu arasında büyük fark mevcuttur. Rab sıfatı, her birisine ayrı bir tecelli ve kanunla taallûk etmekte ve her birini ayrı bir kanuna göre, diğer bir tabirle «e m r»e göre terbiye edip gayesine uygun olarak varlığını devam ettirmektedir.
İkinci şekil izafe ise, insan ruhundaki üstünlüğe işaret eder. Bir çok
yeteneklere sahip bulunan bu rûh, insan bedenindeki tedrici tekâmülü izler; perisperi (rûh-i hayvanî)nin gelişmesiyle yeteneklerini daha bariz hissettirir. «Rdbbeküm» terkibi, insan ruhunun bu tedrici tekâmülünü ve hayvanı ruhun gelişmesiyle kemâle doğru basamak basamak yükseldiğini, bir ana fikir (veri) halinde ifâde eder.
Ayrıca, insanı diğer varlıklardan, diğer bir ifâdeyle başka canlılardan ayıran «insanî rûh»un ve bu açıdan insan mahiyetinin fiziko-şimik kanunlarla izah edilemiyeceğine işaret vardır.
«Ellezî ceâle lekûmü'l-arda firaşen = Öyle (bir Rab)ki, yeryüzünü size bir döşek kıldı.»
Yeryüzünün diğer bir tabirle yerkürenin bir döşeğe benzetilmesi, ilmî gerçeklere ışık tutar mahiyette bir ana fikirdir. Bunu incelediğimiz zaman şu işaretlerin yapıldığını görmekteyiz:
a) Yerküre başlıbaşına bir yıldız, bir gezegendir.
b) İnsanların başka bir tabirle canlıların yaşamasına elverişli şartlarla yaratılmıştır. «C e a I e» fiili bu hususu ifâde eder.
c) Dünya hareket halinde olmakla beraber bizi sarsmıyacak, rahatsız etmîyecek ölçüde bir takım kanunlara bağlı olarak yaratılmıştır.
Bunun izahına gelince:
Uzay içinde baş döndürücü bir hızla hareket hâlinde olan arzın bize bir döşek kılınışı, ilâhî kudret ve hikmetin parlak bir örneğidir. Buna en açık misâl, sakin bir denizde hareket hâlinde olan gemiyi gösterebiliriz.
Denizde sakin bir gün, bir denizci, gemi limanda dururken rahatça tıraş olur ve çorbasını içer. Gemi 15 ya da 25 mil sür'atle gitsin, el yıkama legenındeki suda, tabağındaki çorbada hiç bir çırpıntı görülmez. Denizci dışarı denize bakmadan gemisinin ne hızla gittiğini veya hareket ıp etmediğini bile anlamaz. Tabiî deniz bozarsa ya da gemi birden bire asını değ.ştırirse, denizci hareket hâlinde olduğunu hisseder. Fakat " QrŞaf 9'bİ °İU?U' gemide de n'Cbir ses olmayışı şartları kabul vf' Qmbarda ne olursa olsun -yQni geminin içinde ne kadar mü- ? mekanik tecrübe yapılırsa yapılsın- geminin hızı hiçbir su-saâiamnktT0 çıkmıyacaktır- ° halde umumî cazibe kanunu bu dengeyi maktadır yerküreyi bir dö?ek aibi bize dinlenme yeri olarak hazırlan-ı Kerîm, bundan ondört asır önce bu konuda bir.takım ana fikirler verirken, İmâm Gazâlî onbirinci asırda. Şeyh Muhyiddin Arabî on-üçüncii asırda bu meselenin az-çok izahını yapmışlardır. Bu izah ve görüşlerin yol açtığı fizik prensibini Newton ancak 1687'de bulup ifâde edebilmiştir. Nevvton bu vadide umumî câzîbe (genel çekim) kanunundan bahsederken bunun delâlet ettiği «âlem sistembne mekânı, zamanı ve maddeyi yaratan Allah'la başlar.
«Ve's-semâe binâen = Göğü bir kubbe kıldı.»
Varlık âleminde câri olan ve tamamen ilâhî kudrete dayanan çekim kuvvetiyle her cisim bir diğerini kendisine doğru çekmeğe zorlamaktadır. Bununla beraber her gezegen kendine has yörüngesinde hareket etmekte ve başka bir cisimle çarpışmamakta, diğer bir gezegenin yörüngesine koymamaktadır. Sonsuz olmayan bu kâinat devamlı genişlemekte, fakat asıl kuruluşundaki düzeni bozulmamaktadır. Bu sayede gök bir kubbe gibi dünyamızı çevirmekte ve gizli - aşikâr birçok nîmetleri üzerimize indirmektedir.
Şeyh Muhyiddin Arâbî, Füsûsü'l-Hikem adlı eserinde İdris bahsinde «M e k â n» ve «M e k â n e t» yüceliğinden bahsederken genel çekim kanununa işaret eder ve güneşin merkez olduğunu söyler.
Muhyiddîn Arabi'den 477 yıl sonra dünyaya gelen Nevvton (1642-1727) bu kanunu şöyle tarif eder: «İki maddesel noktanın birbirine uyguladıkları çekim kuvveti, kütleJeriyle doğru orantılı, uzaklıklarının karesiyle ters orantılıdır.» [143]
Âyette geçen «ceâle» fiilinin «e v c e d e = icâd etti» manasına geldiğini, «bina» ise «mebniy» te'viliyle, evin tavan ve duvarları, kubbe, çadır ve deriden mamul örtü gibi anlamlar taşıdığını dikkate aldığımızda: «Binâ»dan, dünyayı her tarafından kuşatan ve tam bir kubbe görüntüsünde olan atmosferin kasdedildiği anlaşılır.
Bu tefsîre göre: Âyetle hem dünyanın yuvarlak olduğuna, hem de etrafında çepçevre belli ölçü ve kalınlıkta bir hava tabakası bulunduğuna işaret ediliyor ve bunun insanlar için büyük bir nîmet olarak hazırlandığı belirtiliyor.
Kubbe, altındaki yeri ve eşyayı dış te'sirlerden korumaya yaradığı gibi, dünya etrafındaki hava tabakası da dünyayı ve üzerinde yaşıyan bütün canlıları, bitkileri güneşle diğer gezegenlerin te'sirinden koruyor. Öyle ki, ne donacağımız kadar kalındır, ne de yanıp kavrulacağimiz kadar incedir.
İşte yeryüzünün bir döşek, göğün bir kubbe kılınışı, hem bir takım ilmî hakikatlere ışık tutmakta, hem de Allah'ın varlığını, birliğini, kudretini ve ibâdete lâyık bulunduğunu en açık bir kesinlikle meydana koymakta ve insanları O yüce kudretin önünde eğilmeğe davet etmektedir. Düşünüp de anlayanlara ne mutlu!
<Ve enzele mine's-semâi mâen = Gökten su indirdi.»
Fiilin Cenâb-ı Hakk'a isnadından yağmurun ancak O'nun emir ve iradesiyle vücud bulduğu, kâinattaki câri kanunlarıyla atmosferde teşekkül ettiği anlaşılıyor. Dikkat edecek olursak inen yağmur ve kar tanelerinin havada çarpışmadan rahatça yere indiğini görürüz. Şüphesiz ki bu da ilâhî kudretin ve bu kudrete dayalı olan kanunun varlık âleminde mutlak hükümran olduğunu, her şeyin -en ufak parçasına varıncaya kadar- bu kudret ve irâdeyle hedefine ve yaratıldığı gayesine doğru yönelip ayak bastığını ifâde eder.
Bu husustaki sünnetüllah (ilâhî kanun) şöyledir:
Yeryüzünden yükselen su buharları atmosferde toplanıp bulutları meydana getirir. Bulutlar bir milimetrenin yüzde birinden daha küçük su taneciklerinin bir araya toplanmış biçiminden başka bir şey değildir. Yoğunlaşarak yeryüzüne inen suların topraktaki yolculuğu birkaç dakika ile birkaç yıl arasında değişir. Bitkiler kökleriyle bu suları emerek beslenirler. Geri kalan su da yerkabuğunun derinliklerine iner.
Cümlede geçen «semâ» ve «inzal» kelimeleri kök mana olarak belirtilen kanuna delâlet etmekte, bulutlardan yağmurun teşekkül edip inmesini ifâde etmektedir. Çünkü «semâ» yükselip gölge yapacak özellikte olan şeye denir. «İnzal» ise, kendiliğinden değil de bir kuvvet, bir irâde ya da kanunla yukarıdan belli ölçüde indirmek manasına gelir.
I ioylece yeryüzündeki suların sürekli olarak buharlaşması ve bulut-mu'rT 9etirmesî sonucu yeniden filitreden geçmek suretiyle yağ-
nus'İar01'^? d°'U °larak dökQlmesiy|e' Yani yere inmesiyle denizler, okya-lah'm 'in |f bÜtÜn bÜtÜn kuruY"P vok olmaktan kurtulur. Bu olay Aldevam ^tZ° bÜyÜk b'r nîmetidir ki dunva kuruldu kurulalı hep böyle
-2. âyet bu hususu beyânla asıl maksadı şöyle ifâde ediyor:
«Artık siz de bildiğiniz halde (nankörlük ederek) Allah'a (gizli ve aşikâr) denk ve benzerler koşmayın.»
Şükretmesini bilen, ilâhî kudret ve kanunu idrâk eden kullara bu belgeler yeter de artar, [144]
Âyet-i kerîme ile bütün insanlar tevhîde ve tevhîdin hedefi olan ibâdete çağrılıyor. Çünkü «Tevhîd Akidesi»ni en uygun faziletler, hayırhahlık-lar, âlicenaplıklar takip eder. Allah'ın varlığını ve birliğini tasdîk eden mü'-miri doğrudan doğruya hesabının Allah ile olacağını, yani Onun huzuruna çıkarılıp hesap vereceğini bilir de bütün hal ve davranışlarını ancak O'na arzeder. Mevcut nimetlerin nereden ve nasıl geldiğinin, hangi irâde ve kanunlarla tecelli ettiğinin idraki içinde kulluk resmiyetini yerine getirir. Küçük olsun, büyük olsun hiç bir günah işlememeye gayret eder.
İşte bu idrâk ve gayret insanı olgunlaştırır, kemâl mertebesine yükseltir. İyilik, hakşinaslık, yalnız Hakk'a kulluk, merhamet gibi ulvî hasletlerin gönüllerde kökleşmesine; ruhun ilâhî nurla cilâlanmasına yol acar. Bu seviyeye yükselen kimse, artık yalnız kendisi için değil, din kardeşleri için de yaşar. Diğer bir tâbirle «Lâ ilahe illâ'llah» akidesi dünyanın dört bucağına ulaşsın diye ömür sermayesini harcar.
Beşer ruhunu bu derece şer ve fesattan, kötülük ve nifaktan temizleyen «Tevhîd = Allah'ı bir bilip birliğine inanmak» ve bu inanç havası içinde O'na gerektiği gibi ibâdet etmek, sadece insanı nankörlükten kurtarmaz, aynı zamanda akla ışık tutar, zekâyı geliştirir, insanı sağduyu sahibi yapar. O kadar ki, yerlere ve göklere ve bunları tam bir düzende tutan Sünnetüllah'a bakınca bütün mevcudiyetiyle Hakk'ın ibâdete lâyık olduğunu idrâk ederek secdeye kapanır.
İşte cemiyetler ve milletler böyle fertlerle yükselebilir, varlığını ve düzenini bu gibi kâmil insanlarla devam ettirebilir. Bu nedenle Allah: «Ey insanlar! Sizi de sizden Öncekileri de yaratan Rabbinize ibâdet ediniz kî korunup sakınanlar olabilesiniz.» buyuruyor. [145]
Eşi, dengi, benzeri olmayan Allah'a dosdoğru imân ve gerektiği gibi ibâdet; dünya ve âhiret saadetine davetin en yüksek hedefidir. Bunun hikmeti ise açıktır: İnsanların güven, salâh ve dayanışma içinde yaşaması, aynı zamanda hayatın hakikî huzurunu her yönüyle teneffüs etmesi, ancak «Tevhîd Akidesi»yle gerçekleşir. Öyle ki, dinîn dağınık kısımları, içtimaî hayatın kopuk bağları, millî ruhun ihmâle uğramış perişanlığı bununla bir araya gelip tamamlanır. Dinde ve sosyal düzende «Tevhîd»in yeri, bedende olan rûh gibidir. Ruhun ayrılmasıyla nasıl beden hareketini kaybedip yıkılmaya ve çürümeye yüztutarsa, «Tevhîd»in unutulması ile de dîn ve cemiyet asıl hüviyetinden uzaklaşır ve bütün bütün ölçüsünü kaybetme noktasına gelir.
İşte bunun içindir ki, eşi, dengi ve benzeri olmayan bir Allah'a imân insanlar arasında bir hadd-i fâsıl'dır. Bunun harcı ise ibâdettir. Fâsıl'ın kalkması, zulüm ve tecâvüze, adaletsizliğe imkân verir. Çünkü zulüm, tuğyan, tahakküm ve imtiyaz şirkten ayrılmadığı gibi; adalet, eşitlik, ha-yırhahlık, merhamet ve fazilet de «Tevhîd» ve «İbâdet»den ayrılmaz. Öyle ise, ey insanlar Rabbinize ibâdet ediniz! Bilin ki saadet ve kurtuluş huzur ve esenlik bundadır. [146]
İbâdet, Allah'a karşı saygıyı en olgun mertebede İfâde eder. Allah (C.C.) vardır, birdir. Yaratan ve merhamet eden O'dur. Rızık veren ve bağışlayan yine O'dur. O halde en üstün sevgi ve ta'zîme lâyıktır. Her şeyin Yaratanı O olduğuna göre, her şeyin -ya lisan-i hal, ya da lisan-i kal ile-O'na saygı göstermesi, O'nc kullukta bulunması kadar tabii bir şey düşünülemez.
Bütün bunların insan aklının alacağı, insan zekâsının kavrayabileceği ölçüde tertiplenmesi de Allah'ın kullarına olan rahmeti icâbıdır. O halde aklını kullanabilen, zekâsını işletebilen her insan Allah'ın varlığını, birliğini, ibâdete lâyık olduğunu anlayabilir. Bu bakımdan Kur'ân insanlara seslenerek hepsini ibâdete davet ediyor.
3 nedenle aklını bu yolda kullanmayan insanlar mes'ul tutulacaktır. Bâzı âlimlere göre:
ında kalır Cünkü önce imânla emrolunurlar,
âum. J»,. caârılırtar- imân etmeden ibâdete davetin lüzumsuz oldu-me'mur d "T^ ekSerİyetİ teşkil eder" ° bakldan inkarcılar ibâdetle
den tan.rln^ ? ernro'unmak Allah'ı bilmeğe, tammaya bağlıdır. Bilmesonucu ŞeVe inanmakta ne faVda vardır? B" mantıkî yolun mjn. kâfir ibâdetle me'mur değildir. Halbuki âyette mü'munafık ayrımı yapılmadan tüm insanlara hitap edilmiştir. O halde bir şey ile emretmek, o şeyin kaçınılmaz olan cihetleriyle (levazi-miyle) de emretmek demektir. İbâdet ancak marifet (Allah'ı bilmek) ile hâsıl olur. Yani marifet, ibâdetin zaruriyetindendir. İbâdetle emretmek, marifetle de emretmek demektir.
«Felâ tec'âlü lillahi endaden = Allah'a (gizli ve aşikâr) denk ve benzerler koşmayın!»
Ashab-ı kirâm'dan İbn Abbas (R.A.) diyor ki:
Endad, «en gizli şirkler» demektir. Bazen insan bilmeden Allah'a eş-ortak koşar. Cenâb-ı Peygamber (A.S.) buna işaretle buyurdular ki: «Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey, gizli şirktir.» [147]
Meselâ: «Evdeki köpek engel olmasaymış hırsız evimize girecekmiş!» «Allah'la sizin dilediğiniz olur.» gibi sözlerde bir nev'i gizli şirk vardır.
Resûlüllah (A.S.) Efendimiz bir kavme hitaben:
«Ne iy! kavimsiniz siz, ama eğer Allah'ın dilediğiyle falanın dilediği olur, demek suretiyle Allah'a eş-ortak koşmamış olsaydınız,.» [148]
Yukarıda hadîs bölümünde mealini yazdığımız dört hadîs-i şerîf de konumuzun i'tikadî kısmına ışık tutmaktadır. [149]
Cenâb-ı Kibriya (C.C.) bütün insanları «tevhîd»e davet ediyor. Tev-hîdin ilk mertebesi «tevhîd-i ef'al»dır. Bunun içindir ki âyette ubudiyyet Rububiyyete bağlanmıştır. Tâki insanlar nîmeti görmekle tevhide karşı ünsiyet peyda etsinler de Allah'ı sevip saygı duymaya koyulsunlar. Çünkü Allah (C.C.) halkı yaratmış ve nîmetini onlara çeşitli yollardan, ve kanallardan ulaştırmakla sevgisini izhar etmiştir Kullara düşen ödev, bu nîmet ve sevginin şükrünü ibâdetle edâ etmektir. Zira ibâdet şükürden ibarettir. Ve ancak nîmet karşılığında olur. O halde ibâdetsiz şükür, kuru laftan ibaret kalır.
Şeyh Muhyiddin Arabî'ye göre;
«Allah «R a b» sıfatının tecelliyatım kullarına tevcih edip has kılmıştır; tâki kulları da ibâdet-u taati O'na has kılsınlar.. Hem Allah (C.C.)
kendisinden başkasına ibâdet edilmesin diye yerleri, gökleri ve bu ikisinin taşıdığı bîr nice eşyayı insanların hizmetine sevketmiştir.»
Bâzı mutasavvıflara göre:
Bu makamda ayrıca ince bir temsîl var: Beden yeryüzüne, nefs gök-kubbeye, akıl suya benzetilmiştir. Feyezan eden amelî fazîletler ve akıl ile hâsıl olan nazarî üstünlükler hislere teşbih edilmiştir. Nefsanî ve bedenî kuvvetlerin izdivacından da -Fâil-i Muhtar'ın iradesiyle- nice nice semereler vücut bulur.
İmâm Kuşeyrî'ye göre:
«Tevhîd, Allah'ın bir olduğuna hükmetmektir; eşyanın da (Hakk'ın halk-u İcadı ve O'nun san'atı olması cihetiyle) bir olduğunu bilmektir.»
Tahkîk ehlinden bazısına göre, Tevhîd, üç kısma ayrılır:
1. «Cenâb-ı Hakk'ın kendisini tevhidi.» Bu, Hakk'ın kendisinin Bir olduğunu bilmesidir.
2. «Cenâb-ı Hakk'ın, halkı tevhidi.» Bu, kulunun (kulluk mertebesi ve bu mertebenin imkân âlemine çıkarılması cihetiyle) bir olduğuna hükmet-mesidir. Çünkü Allah kullarının hepsini, «Tevhîd-i Bârî»den tecelli eden merhametiyle yaratmıştır.
3. «Halkın Hakk'ı tevhîdi.» Bu, kulun, Allah'ın Bir olduğunu bilmesi ve O'nun Bir olduğunu yine O'ndan haber alıp haber vermesi ve tevhîdle hükmetmesidir. [150]
«Yâ eyyühe'n-nâs!»: «Yâ» harfiyle yapılan nida,
insanlardan hazır, gâib, âlim, câhil, gafil, meşgul, dost ve düşman gibi ;ok gruplara şâmildir. Hazır olana dikkatli olmayı; gaibe hazır olmayı; 3 bilgisini derinleştirmeyi; câhile tarifi; gafile tenbîhi, dosta teşvîkî, auşmana tevbîhi ifade eder.
Ayrıca cümlede, uzakta olana seslenilen «yâ» harfinin getirilmesinde ç önemli nükteye işaret vardır:
desi.
a) Teklîf edilen ibâdetin büyük bir emânet olduğuna dikkati çekmek,
b) Kulluk derecesinin ulûhiyet derecesinden pek uzak bulunduğunu hatırlatmak,
c) Çok uzaklardan (lâhuttan) mühim bir haberin verileceğine bakışları çevirmek, bu cümledendir.
«U'büdû = İbâdet edin!» İbn Abbas (RA), İbn Kesîr ve Kur-tubî'ye göre, bütün insanları «tevhîd»e davet eöen bir emirdir.
Leâlleküm tettekun) : İmam Sibveyh'e göre, «Leâlle» ile «Asâ», İnsanlar tarafından ise, terecci (ümit) içindir. Allah tarafından ise, vücub içindir.
Endad, nidd'in cem'idir. Bu kelime mana cihetiyle «Gecenin karanlığında kaygan siyah taş üzerinde karıncanın hareket etmesinden» alınmadır. Bu manayla «nidd» en gizli şirk demektir. Meselâ : «Falan adamın hizmetçisi olmasaydı evimizi sel basacaktı» demekte gizli şirk vardır. (Bak; İ'tikadî yönüne)
«Leküm» İkinci şahıs zamirinin başında gelen «lam» ihtisas İçin değil de fiilde sebebiyet içindir. Öyle ki, yeryüzünün şu uçsuz kâinatta bir döşek kılınışına sebep, insan nev'idir. Bu uğrağın yokluk karanlı-ğıyla ebediyet yurdu arasında kurulmasına sebep İnsan olunca, mes'ull-yet de ona râci'dir. [151]
Nezzele fi'ilinin «inzâbdan değil de «tenzîl»den getirilişi, Kur'ân'ın parça parça indirildiğini ifâde etmek içindir. Çünkü «inzal» bir şeyi bir defada indirmek, «tenzil» parça parça indirmek manasını taşır. [152]
Abd kelimesi, Hazret-i Muhammed (A.S.)ın Allah'ın kulu olduğunu, kendisine ulûhiyet sıfatı atfetmenin doğru olmıyacağını hatırlatmak içindir.
Sûre, şehir etrafını kuşatan hisar ve duvara denilir. Bu manayla birkaç âyeti içine alan kısma isim olmuştur. Ayrıca mertebe ve şeref manasına da gelmektedir, şu iki mısra'da kullanıldığı gibi..
«Harrâb ile Kadd kabilesinin şerefte öyle bir sûresi (mertebesi) var ki, onun çevresinde en yüksek uçan karga bile dolaşamaz.» [153] deki üçüncü şahıs zamirinin Kur'ân'a mı, Hazret-i Muhammed'e mi râci' olduğunda görüş farkı vardır. Tabiînden Mücâhid, Ka-tade, müfessirlerden İbn Cerîr et-Taberî, Zamahşerî, Râzî ve İbn Ke-sîr'e göre Kur'ân'a râci'dir. Sahabeden İbn Mes'ûd, İbn Abbas, Tabiînden Hasan el-Basrî ve bir çok muhakkiklerden de böyle rivayet olunmuştur. Diğer bâzılarına göre, zamirin mercii Hazret-i Muhammed'dir.' Fakat birincilerin görüş ve tefsîri maksat ve matlûba daha uygun kabul edilmiştir.
Abbas'a 9ore< «şühedâ» a'van (yardımcılar) demektir. Suddî'ye göre «şürekâ» yani puta tapınmakta putperestlere kolaylık göstermek suretiyle fi'le iştirak edenler, demektir. Mücâhid'e göre, dâvalarını isbat için kendilerinden olan edip ve füsahâyı çağırmaları kas-dediliyor.
Elbette yaparmyacaksınız. Zira «Len» harfi, te'kid-i nefyi istikbal içindir ki, bu da Kur'ân-ı Kerîm'in ebediyyen bir benzerinin getirilemiyeceğine dair ayrı bir mu'cizedir.
Yakıtı insanlar ve taş olan ateşten bahsediliyor. Âyette cehennem yakıtı olarak sözedilen taş, hangi taştır? Belle taşlaşmış karbon kütlesi kömürler olabilir. Ancak kömürler, gerek şum ağları, gerek bileşimlerindeki karbon miktarı yönünden birbirin-betiayr"'r!ar- Olu?'an e" eski olan taş kömürlerin ısıtma değeri de o nisne yüksektir. Ve belki nisbeti en yüksek olan taşlar kasdediliyor. Putperestlerin tapındıkları taştan mamul putlar da olabilir. Geniş bilgi ayrıca Tahnm Sûresi 6. âyetin tefsîrine bakılması tavsiye olunur. Kur'ân'ın Tarifi kritiâinTvnn K®rîm'in Allah ^rafından indirilen bir kitap olduğunun ilmî yapmadan önce onun tarifini vermek konuyu daha iyi aydınlatır.
3 n: Allah tarafından Cibrîl-i Emîn vasıtasıyla Hazret-i Muhammed'e (A.S.) parça parça indirilen, mushaflarda yazılı olan ve Peygamber (A.S.)dan şüphe götürmiyen bir tevatürle naklolunan Kitab'ın adıdır.
Bu tarîf efradını cami', ağyarını mâni' olduğu için diğer semavî kitaplar ve bilumum hadîsler buna girmemektedir. Ayrıca tilâveti nesholunan,
ahkâmi baki kalanı âyeti ile mütevatir derecesinde olmayan Ubey bin Kâ'b'ın kıraati ve şöhret derecesinde sabit olan İbn Mes'ûd'un kıraati bu tarifin dışında kalır.
Usûlculara göre, Kur'ân, nazım (söz dizimi) ve mananın tümünün ismidir. Ne yalnız nazım, ne de yalnız mana Kur'ân sayılır. Öyle ki biz ancak manaya delâlet eden nazme Kur'ân diyebiliriz.
Sadece mananın Kur'ân olduğunu veya sayılacağını iddia edenler eksik değildir. İmam A'zam Ebû Hanîfe'nin mezhebinin de böyle olduğunu söylerler. Bu zayıf görüş ve rivayete dayanılarak, «Namazda, hiç bir özür yokken farsça kıraat caizdir» diye fetva verenler de olmuştur. Çünkü onlara göre İmam A'zam nazm-ı Kur'ân'ı namazda bir rükün saymamış, sadece mana üzerinde durmuş ve farsça ibarenin nazım yerine geçeceğini söylemiştir. İmam Muhammed ile İmam Ebû Yûsuf'un da aciz hâlinde namazda başka dile terceme edilmiş kıraatin cevazına fetva verdikleri rivayet edilir.
Fakat rivayetler üzerinde yapılan ciddi tetkik ve araştırmalar neticesinde. İmam A'zam'ın bu sözünden rücû1 ettiği kesin olarak anlaşılmıştır. Zira herhangi bir müctehidin hatâ yapmaması imkânsızdır. İmam A'zam'ın hatâ yaptığı ve birkaç meselede kendi görüşünden rücû1 ettiği rivayet yoluyla sabittir. Hem bu kadar kuvvetli deliller dururken zayıf ve aynı zamanda rücû' edilmiş bir kavi ile amel etmek doğru değildir. Biz bu zayıf rivayet ve görüşleri düşünmeden kabul edecek olursak üç büyük mahzurla karşı karşıya kalırız:
1 Ya Kur'ân'ın bütün usûlcularca kabul edilen tarifini ibtal etmek, 2 Ya da namazın kur'ân okumaksizm caiz olduğunu söylemek, 3 Her iki takdirde de Kur'ân'daki: «Onun benzeri bir sûre getirin,» âyetiyle hasımları acze düşürmeye yönelik emri me'lûf mananın hilâfına te'vîl etmek gerekir. O halde her üç takdir de mahzurludur. Çünkü Kelâmullah'ı tahrife yol açmakta ve buna âdeta cevaz vermektedir.
Merhum Muallim Naci (M. 1850-1893) bu hususa temasla en uygun cevabı nazmen vermiştir:
Elfdz maanî için âyine-i sândır. Elfaza bakılmaz mı diyorlar, hezeyandır. Bir sönihanın olması hakkiyle mübeccel, Olmağla olur sebku müeddası mükemmel.
Kur'ân-ı Kerîm'in vahy-i ilâhî olduğuna hem lafzı, hem manası şahadet etmektedir. Başka delil aramaya ne hacet? Arapların belagat, edebiyat, şiir ve hitabete karşı aşırı sevgisini kim inkâr edebilir? Her yi! muayyen mevsimlerde «Ukaz» denilen yerde toplanırlar; şâirler ve edibler şiir ve hitabet yarışına katılırlardı. Orada, şiirin zirvesine çıkmış üstadlar hakemlik yapardı. Edebiyat Araplar arasında en meşhur ve sevilen bir meslek hâlini almıştı. Şüphesiz ki onlan edebiyat vadisine sürükleyen iki sebep vardı:
1 önce, Arapların çoğu çölde bulunurlardı. Cöl yaşaytşı insanı düşünceye, bir sürü hayaller peşinde koşmaya, câhiliyet atıfetlerini dizi hâlinde hatırlamaya çağırır ki bütün bu saydıklarımız şairliği, güzel söz söylemeyi ilham eder.
2 Arapların kabile hayatı övünmeye, düşmanlaşmaya, öcalmaya, aralıksız savaşlara pek uygun düşüyordu. Bunun için de kendi kabilesinin mevkiini yükseltecek, sânını, şerefini artıracak, hasım sayılan kabilenin kıymetini sıfıra düşürecek yetenekli şâirlere çok ihtiyaç hissediliyordu. O sebeple Araplar edebiyat ve şiire çok ihtimam gösterir, dâhi şâirlerin, belîğ hatiplerin kıymetini bilir ve kadrini yüceltirlerdi.
Arabistan bu hava içindeyken Kur'ân-ı Kerîm halkın son derece karışık ve ıztıraplarla dolu olan kalblerine yol bulmak için en fasîh bir söz ve en belîğ bir üslûp ve manayla indirildi. Arapları manen istilâ edebilmek için bu sahada onlardan daha kuvvetli olmak ve ediplerin, hatiplerin âciz ve zayıf olduklarını ilân etmek gerekiyordu. İşte Kur'ân bu evsaf ve bu özellikte gönderilmiştir.
İnsan yaratılışı icabı en büyük iftihar vesilesi saydığı, en iyi bir iş o arak kabul ettiği ve üstün bir himmetin eseri olarak gördüğü konuda yenilerek yardımsız ve zayıf kalacak olursa, derhal manevî yıprantılara
grar ve bu halet-i ruhiye içinde ümitsizlenmeye başlar. Artık bundan sonra pek az şey onu takviye edebilir.
de K^'an'mnUa«einddüs,iMe"bU?Ük ÖVSÜ kaynakları °'an ^at vadtolıım°Ştı. Onların füMh«>OÜK^?kln MUP kC"dlran başka bir âmil kal" tusaha ve bulegâsı. Kur'ân'ın fesahat ve belâğatini görünce yerlere kapanıp secde etmekten başka yol bulamamışlardı. O kadar ki, şâirlerin nefesi daralmış, dilieri tutulmuş, ilhamları kesilmiş ve be-lâğatlerinin tamamı kendi dalgaları arasında kaybolup gitmişti.
Kelâmüllah'ın benzeri bir sûre getiremiyeceklerini kesin bir hükme bağlayan şüphesiz ki Kur'ân'm kendisidir, beşer tarafından verilmiş bir hüküm değildir ve olamaz da. Çünkü akl-i selîm sahibi böyle şartlı bir iddiada bulunamaz. Öyle ki, az çok düşünebilen herkes, yeryüzünde kendisi kadar kuvvetli, dirayetli kimselerin bulunduğuna inanır. O halde böyle bir hüküm ancak Kelâm sıfatıyla muttasıf, ilmiyle her şeyi kapsayan ve her şeyden gereği gibi haberdar bulunan Allah'a yaraşır. O, bunu Haz-ret-i Muhammed'în (A.S.) diliyle ilân etmiş ve bir benzen daha getiri-lemiyecek özellikte olan Kur'ân'ı merhameten bütün insanlara göndermiştir.
Ebû'l-Alâ el-Maarrî (M: 973-1057/H: 363-449) gibi müstehzi ve şaşkın bir Arap hakîm ve şâirinin «el-Fusûl ve'l-Gayat» adlı eseri Kur'ân'a nazire olarak gösterilmiş ve Kur'ân'm asırlardır mâbedlerde cilalandıktan sonra bu parlaklığı kazandığı ileri sürülerek Ebû'l-AIâ'nın da eseri asırlar sonra bu değer ve parlaklığa kavuşabilir, diye iddia edilmiştir. Fakat bu eser üzerinden dokuz asır gibi uzun bir zaman geçtiği halde, ilerlemek, parıldamak şöyle dursun büsbütün tazeliğini kaybetmiş ve okunmaz bir hâle gelmiştir. Allah'ın Resulünün buyurduğu gibi, «Kur'ân-ı Kerîm çok tekrarlanmakla eskimez ve onun acayipleri bitmez, tükenmez.» [154] Zira onun bu yüksek cazibesi Allah'tan gelmedir. Demir işledikçe ışıldar, Kur'ân tekrarlandıkça parıldar, ziya saçar. Te'siri her gün biraz daha artmakta ve her asra yeni yeni kapılar açmaktadır. Başka eserleri onunla kıyaslamak büyük bir hata ve safdillik olur. [155]
Allah dillerin sımrıyla bağlı değildir; O her çeşit dilin, sözün ve kelimenin üstündedir. İnsanoğluna, anlaşıp hayatlarını düzenli ölçü ve biçimde sürdürebilmeleri için konuşma, uyum, anlaşma ve bağdaşma yeteneğini veren, ilk yarattığı insana eşyanın ismini öğreten O'dur.
Kur'ân'dan önceki kutsal sahifeler ve üç büyük kitap, hangi kabile veya millete gönderilmişse, onların dili üzerine indirilmiştir. Çünkü İlâhî Kelâm'dan maksat, insanların anlayıp amel etmesidir. Tevrat ve İncil'in ilk inen asıl nüshalarının İbranice olduğu bilinmekte, Âdem ile Şit Peygambere indirilen sahifelerin Süryanice olduğu sanılmaktadır. [156]
Allah'ın insanlara fizik ötesinden, diğer bir deyimle mekânsızhktan seslendiğini ve onlara o yüce âlemlerden haber gönderdiğini düşünürsek, son kitabın bütün milletler tarafından her çağda iyice anlaşılabilmesi, üzerinde geniş etüdler yapılabilmesi, ilmî araştırmalarla çağa ve çağın insanına hitap edebilmesi için çok zengin kabul edilen ve insan ruhunun, düşüncesinin bütün inceliklerini kelime kalıbına dökme özelliğine sahip bulunan Arapçayı niçin seçtiği rahatlıkla anlaşılır. Bir ilim adamının da dediği gibi, inen vahy-i ilâhîyi, cereyana -mecaz yollu- benzetirsek, Peygamber onun ampulü, dil d ampulün rengi sayılır. İnen cereyan ampulün rengine göre ışık verir. Arapçanın akıcılığına bir de ilâhî ahenk ve üslûp karışınca onun ne kadar çekici, okşayıcı, yürekleri yufkalaştırıcı, ruhları heyecandan heyecana sevkedici olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. Böylece ilâhî olma vasfına yakışır bir ihtişam arzeder. Öyle ki manasını anla-mıyanlar bile bu lâhutî ahenk ve kudret karşısında kendilerinden geçerler. Ruhlar birer mıknatıs misâli o ahengi büyük bir iştiyakla kendine doğru çeker, çektikçe zevk ve gıda alır.
Kur'ân'daki ilâhî düzen ve dizi ner türlü ölçünün üstünde bir mükemmellik taşır. Arapçanın en fasihini konuşan Bedevîlerden biri Kur'ân âyetlerini bilmediği halde hafızın AZİZÜN HAKÎM yerine AZİZÜN GÂFÛR okumasında bir ahenksizliğin meydana geldiğini farketmiş ve hafızı uyarma ihtiyacını duymuş olması, Kur'ân'm ilâhî ahenk ve üslûbunun kesinlikle
diğerlerinden ayrıldığına ve benzerlik kabul etmediğine bir delil sayılmaz mı?
O nedenle Kur'ân ancak Kur'ân'dır, başka bir sözle kıyas edilemiye-cek kadar müstesna bir özellik taşımaktadır. [157]
Şanı yüce Allah tevhîd ve nübüvvetin öneminden ve bu ikisiyle ilgili mı ve mant.kî delîllerden bahsettikten sonra dönülecek günde kâfirlerin baâîı r-9'-rZC!bin Şİddetine dikkatleri çekti. 25. âyetle de tevhîd akidesine nanları h h' Muhammed'yye'ye, Kur'ân'm lâhutî olduğuna dosdoğru ina-nu nnLT SQadet yurduvla müideliyerek mutlak adalet sahibi olduğunu anlayabilen kalblere rahmet havas, estiriyor.
bahsettîkten sonra jy'ler Mn va'dettiği, hazırladığı ıaı- kulakların duymadığı, gönüllerin idrâk edemediği- nî-metleri sıralamak âdet-i nahiyedendir.
İlk nazarda birkaç yıl küfr-ü tuğyanda bulunup kâfir olarak ölen bir insanın ebediyyen azap görmemesi hâtıra gelirse de, hakikat hiç de öyle değildir. Çünkü öncesi ve sonu oimıyan Allah'a karşı tuğyan etmek veya O'nun indirdiği esasları red ve inkâr etmek en büyük bir cinayettir ki bunun cezası ancak ebedî bir azap olabilir.
Prof. Dr. Muhammed Hamidullah İslâm'a Giriş adlı eserinde bu konuya temas ederek aynen şöyle diyor: «Acaba cehennem kâfirler (inanmı-yanlar) için ebedî midir? İslâm din âlimlerinin bu husustaki reyleri birbirinden farklıdır. Onlardan büyük bir çoğunluk, bir Kur'ân âyetine istinaden Allah'ın, Allah'a inanmamak hâriç her suçu, her günahı afvedeceğini, fakat inanmiyanların cezasının Allah'ın lûtfu ile bir gün sona ereceği mütalâasında bulunurlar. Bu âlimler bu mütalâalarını da Kur'ân'ın bâzı âyetlerinden çıkarırlar.» (Nebe' Sûresi: 23. ayet tefsirine bak)
Böyle bir yorumda daha çok tasavvuf erbabı bulunmuştur. Nitekim Muhyiddin Arabî Fütuhat-i Mekkiyye adlı kitabının üçüncü cildinde bu anlamda fakat değişik bir ifadeyle konuya geniş yer vermiştir. [158]
25 Dosdoğru imân edip iyi-yararli amellerde bulunanlara müjde ver ki, onlara altlarından ırmaklar akan Cennetler vardır. (Oraya girdikleri zaman) kendilerine oradaki meyvadan ne kadar bir rızık verildiğinde, «bu daha önce de rızıklandığımız şeylerdendir» diyecekler. (Evet) onlara
/renk ve çeşit bakımından az da olsa dünyadaki veya kendilerine az önce sunulan meyvalara) benzer (fakat lezzet ve nefaset bakımından çok farklı ve üstün meyvalar) verilecek. Hem onlar için orada (dünyada kadınlara arız olan her türlü kusurlardan arınmış) tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalıcılardır.
«Cennet ırmakları misk tepelerinin veya misk dağlarının aitından kaynayıp çıkar.» [159]
«(Cennettekilerden) birine (içinde yiyecek bulunan) tabak getirilir. Ondan bir miktar yedikten sonra başka bir tabak getirilir. O, bu, biraz önce bize verilen (değil mi)dir? der. Melekler: Sen ye de (bak). Renkleri birdir, fakat tat(ları) ayrıdır derler.» [160]
«Cennet ehli (cennet nimetlerinden) yerler, içerler (fakat) idrar ve dışkı yapmazlar. Sümkürmez ve tükürmezler. Nefes ile ilham olundukları gibi hamd ve teşbihle de ilham olunurlar. Yediklerinin tortusu (posa) geğirmektir ve misk kokulu terdir.» [161]
Ebû Hüreyre (R.A.)den Resûlüllah (A.S.)ın şöyle buyurduğu rivayet olunmuştur:
Allah Teâlâ: «Sâlîh kullarım için Cennet'de hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin gönlünden geçirmediği bir takım nimetler hazırladım» buyurmuştur. [162]
İmân ve amel, elektriğin ( + ) ve () yüklü iki teli gibidir. Biri diğersiz akım sağlayamaz ve ışık vermez. Her birinin elektrik yükü ve ışığı ken-iinde gizlidir. İmân amelle birleşince asıl semeresini verir. Amel de îmân-)irleşince asıl değerini kazanır. İmânı pozitif elektrik yüklü bir cisme, ıeli de negatif elektrik yüklü başka bir cisme benzetecek olursak, cimler birbirine dokundurulunca, elektrik akışkanı iki cismin, çok yüklü undan az yüklü alanına akar ve arzulanan netice elde edilir, ışık ve-
rir. Yalnız «inandım» diyen ve fakat bir türlü amele yaklaşmayan kimsenin kalbinde dış varlığıyla etrafını aydınlatmıyan bir nûr vardır. Amelle birleşmezse hep öyle kalır. Bunun içindir ki Eş'arîler «amel îmândan bir cüz'dür» demişlerdir. Kur'ân-ı Kerîm'de îmândan bahsedilince akabinde amelden söz edilir. İkisi birbirinden ayrılmayan ikizlerdir. Hem kâinatta her şey çift yaratılmıştır. İmânla amel bu ilâhî kanunun dışında düşünülemez. [163]
Cennet ve cehennem ebediyete doğru uzanan hilkat ağacının mey-valı iki dalı, kâinat silsilesinin sonsuzluğa doğru akıp giden ırmaklarının döküldüğü iki büyük havuzdur. Cenâb-i Allah ibtilâ ve imtihan için bir çok hikmetlerle dolu şu âlemi yaratmak istedi. Haytr ve şerri birbirine karıştırarak, beşer aklı bunları birbirinden ayırsın diye imkân sahasına yerleştirdi. Âlemin bir gün yaratıldığı gibi, bir gün de değişmesini, tahavvüle uğramasını irâde etti. Sonsuz gayeler için hayır ve şerri, iyilik ve kötülüğü karışık bir şekilde -cennet ve cehenneme tohum olmak üzere- kâinat tarlasına serpti. Sonra da peygamber ve kitabı akla rehber olarak gönderdi.
O halde bu âlem insan için bir imtihan meydanı ve müsabaka stadyumudur. Burada iyilikle kötülüğün birbirine karıştırılması, insanların tef-rîk kabiliyetini ölçmek, nâm ervahla, olgun ervahı tâyin etmek içindir. İmtihan müddeti bitince kâfirler şer ırmağının akıntısında cehennemi, mü'minler de hayır ırmağının akıntısında cenneti boylarlar.
Bunun içindir ki Allah kâfirlerin ebedî yurdundan bahsederken oranın yakıtının insanlarla taş olduğunu beyân ediyor ve mü'minleri de sonu gelmeyen ebedî saadet yurdu eennet ile müjdeliyor.
Ebedî saadet, imtihan alanında iyilikle kötülüğü birbirinden ayırmakta ve ruhu sonu gelmiyecek bir hayat için hazırlayıp olgunluk mertebesine yükseltmektedir. Bunun için de göklere ve yere bakıp Allah'ın mutlak terazisinin ^adaletten başka bir şey tartmadığma akıl erdirmek ve hayatı bu adalet ölçülerine göre programa almak gerekir. [164]
Ası1 saadet zâtullah ve sıfatullah'ı bilmektedir. İnsan Allah'ı bildiği ve O'nun kudretini sezdiği nisbette mes'-uttur. Bu bilgi ve sezgiye sahip olan mü'min kulun ruhu âlem-i kudse çevrilmiş bir ayna gibidir. O âlemden aldığı ışığı iç varlığından dış varlığına yansıtmasıyla mârifet-i Nahiyenin lezzetini bütün heyecanıyla tadar.
Fakat bununla beraber lezzet ve sürürün kemâlini bu dünyada ekte edemez. Çünkü bedenî ve nefsânî ilgiler buna engeldir. İlgi ve bağlar kopun-ca beden ara yerden kalkınca büyük saadet ve üstün gıpta hâsıl olmaya başlar.
Hulâsa: Bütün ruhanî saadetlere insan öldükten sonra kavuşabilir. Ve o âlemde kendisine bir nîmet takdim edilince, bu, dünyada da bize rı-zık olarak verilmişti, der. Bu, âhirette hâsıl olacak nefsânî kemâlâtın dünyada da mevcut olduğunu, ancak lezzet bakımından aralarında büyük farklar bulunduğunu ifâde eder. [165]
Beşşîr, emri, ya doğrudan doğruya Resûlüllah'a (A.S.), ya da Kur'ân'ı okuyan her rnüslümanadır. İkincisi daha uygun görülmüştür. [166]
(Vav) harfi ile, Kur'ân'a dosdoğru inanan kalbi ve yüzü pâk zümrenin güzel hâli, küfür bataklığında kalan bedbaht güruhun kötü hâli üzerine atıf yapılmıştır.
«Amel-i salih», Muaz bin Cebel'e.göre: Bilgisi, iyi niyete, sabır ve ih-iâsa dayanan her iş demektir.
«Cennât», cennetin cem'idir. Cennetin İûgat mânâsı, içinde sık ve koyu gölge yapan ağaçlar ve gönül açıcı bitkîler bulunan bahçe demektir, İsim olarak, ebedî saadet yurduna delâlet eder. İbn Ab-bas (R.A.), yedi cennet olduğunu söyler ve isimlerini şöyle sıralar: Firdevs, Adn, Naîm, Dârü'l-hüld, Me'vâ, Dârü's-seiâm, İlliyyîn. Her cennette de nice makam ve mertebeler vardır. [167]
İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve diger bâzı sahabeye göre : Cennet ehline meyva getirilince, onlar ona bakarlar da «Biz daha önce dünyada iken bununla rızıklanmıştık» derler. İbn Cerır et-Taberî de bu âyeti böyle tefsir etmiştir.
Ikrıme'ye göre: «Biz daha dün bunun benzeriyle rızıklandık,» derler.
vzâı ve İbn Ebî Kesîr'e göre : Cennette mü'minlere sunulan mey-arın renkleri bir, tatları ayrıdır. Bu sebeple cennet ehline meyvalar su-unca, «Biz daha biraz önce bununla rızıklandık!» derler. Melekler: «Hayır, bunların renkleri birdir, ama tat ve lezzetleri değişiktir,» derler.
Süfyan es-Sevrî'ye göre : Cennet meyvaiarı renk ve şekil itibariyle dünya meyvalarına benzerler.
İ'bn Abbas'a (R.A.) göre: Kir ve cefâdan temizdirler. Mücâhid'e göre : Hayız, dışkı, bevil, sümük ve tükürükten, meni ve çocuk doğurmaktan temizdirler. Katade'ye göre : Ezâ ve günahlardan temizdirler. İbn Cerîr'e göre : Hayızdan temizdirler.
«Hulûd» aslında uzun süreli devamlılıktır.
Bu mânâ ile ocak taşlarına «Havâlid» denilmiştir. «Te'bîd» ile kayıtlandığı zaman, sonsuzluk ifâde eder. [168]
Geçen âyetlerde temsilin bir kaç nev'ine yer verilerek inkarcı sapıkların ve karıştırıcı münafıkların hâlinden ve hakka karşı menfî tutumlarından bahsedilmişti. Bundan sonraki iki âyetle de temsilin hisse hitap ettiği ve bu bakımdan halk üzerinde geniş te'sirler yapacağı ve esasında bunun bir imtihan olduğu akıl sahiplerine hatırlatılıyor.
Hem önemsiz şeylere küçük fakat kavranması kolay misaller, önemli şeylere düşündürücü büyük misaller getirmek semavî kitapların uslû-bundandır. Hükemâ ve büleğânın sözlerinde de buna sık sık rastlanır.
Kur'ân-ı Kerîm'de de -halkın daha iyi anlayabilmesi için- bu üslûp tâkib edilmiştir. Câhillere göre ehemmiyetsiz sayılan bir misalin, erbab-ı kemâli derinden derine düşünmeye sevkettiği için büyük bir değer taşıdığını unutmamak lâzımdır. [169]
26 Allah şüphesiz ki bir sivrisineği ve ondan (hilkat ve san'at inceliği bakımından) daha büyüğünü, (yapı itibariyle daha küçüğünü) misâl getirmekten çekinmez. İmân edenlere gelince, onlar bunun Rabları tarafından hak olduğunu elbette bilirler. Küfre saplananlar ise, «Allah bununla misâl olarak neyi murad etmiştir?» derler. (Allah) bununla (insanları imtihan ederek) bir çoğunu (bilgisizlikleri ve nankörlükleri yüzünden) şaşırtır. Bir çoğunu da (bilgili oldukları ve akıllarını hayra kullandıkları için) doğru yola iletir. (Fakat) bununla fâsıklardan başkasını şaşırtmaz.
27__ O fasıklar ki, Allah'ın (Elestu bi-Rabbiküm = Ben sizin Rabbıniz degıl miyim? hitabındaki veya semavî kitaplarda geleceği haber ve en son peygambere inanmaları hususundaki) ahdini tevsik ettikten son-
lâkî °2°rlar; Allah'm (biraraya getirilip) bitiştirilmesin i emrettiği (dinî, ah- keserler ve yeryüzünde fesat çıkarırlar. İşte zararda ilanlar ancak onlardır.
İbn Abbas (R.A.), İbn Mes'ûd (R.A.) ve diğer bâzı sahabîlere göre: Cenâb-ı Allah münafıklar hakkında ve 17, 18. âyetlerle misal verdiğinde Medine'deki münafıklar, Peygamber'e ve Kur'ân'a iftirada bulunarak: «Allah bu gibi basit misalleri vermekten çok yücedir» dediler. Yahudiler: «Allah bu gibi değersiz, âdi şeyleri anmaktan neyi murad ediyor?» diyerek Kelâmüilah'ı küçümsediler. Bâzı müşrikler de: «Bu gibi değersiz şeylerden bahseden bir tanrıya biz tapmayız» diye inatlarını bir kat daha artırdılar. Bunun üzerine 26, 27. âyetler indirildi.
Abdurrezzak Kemalüddîn bin Abdülganâim (H. 727/M. 1326) in İmam Katade'den yaptığı rivayete göre: Allah müşriklerin hâlini örümcek ve sineği misal vererek belirttiğinde, inkarcılar dediler ki: «Örümcek ve sinek... İki değersiz şey, bunlar da ne oluyormuş ki Muhammed'în Tanrısı bunlardan bahsediyor!»
Bunun üzerine yukarıdaki âyetler inmiştir.
Rebî' bin Enes'den yapılan rivayete ve İbn Cerîr et-Taberî'nin beyânına göre: Allah Teâlâ bu iki âyeti dünyaya misal olarak vermiş. Sivrisinek aç kaldığı zaman daha iyi uçar, doyunca zor hareket eder. Hallerine uygun getirilen misalden de anlaşılacağı gibi inkarcılar da dünyalığa iyice dalıp tuğyanları artınca Allah hareketlerini keser de yeryüzünde onları perişan kılar.
İbn Cerîr et-Taberî böyle bir tefsirde bulunmakla beraber İbn Abbas ve İbn Mes'ûd'dan yapılan rivayeti ihtiyar ettiğini söyler. [170]
Küfrün sarhoşluğuyJa gözleri dönen ve bu yüzden Allah'a dosdoğru inananların kanına susayan kâfirler bu konuda sivrisineğe benzetilmiştir. Ne uygun bir benzetme!
İnsanlığın en korkunç düşmanı, komünizm ile ateizmdir. Bu doktrinin kurtarıcı olduğuna inananlar amansız bir inkâr hastalığı mikrobunu etrafa saçmakta ve girdikleri her topluluğu zehirlemeğe çalışmaktadırlar. Asr-ı saadette olduğu gibi bugün de yirminci asrın icap ve metodiarıyla beşeriyetin, bilhassa mü'minlerin huzurunu kaçıran bunlar icrâ-yi faaliyet etmektedirler.
Kur'ân-ı Kerim bunları sıtma sivrisineğine benzetmektedir. Şöyle ki: Sıtma sivrisineği (Anopheles maculipennis) yeryüzünde yaşayan en tehlikeli böcekler arasında geniş bir saha kaplamaktadır. Malarya adı verilen ve insanlığın en korkunç düşmanlarından biri olan amansız hastalığın te'sirlerini taşırlar. Bu hastalığı meydana getiren asalak tipten hayvancıkların ömrü ikiye bölünmüş gibidir. Ömürlerinin bir bölümünü bu sivrisineğin vücudunda, geri kalan bölümünü de insan vücudunda geçirirler.
İşte komünistlerle ateistler de böyledir. Ömürlerinin bir bölümünü komünizm eğitim merkezlerinde, diğer bölümünü de mukaddes mefhumları, dinî akideleri altüst etmek, gönüllerdeki îmân ışığını söndürüp yerine maddeyi yerleştirmek için insanların arasında geçirirler. Bunların az veya görünüşte zayıf olduğuna hiç bir zaman aldanmamak lâzım. Sivrisinek de küçücük bir böcektir; fakat taşıdığı zehir ve soktuğu iğne hayvan derisini delecek kudrettedir.
Sivrisinek konduğu yüzeyde eğik olarak durur. Komünistle ateist de bulunduğu cemiyetin bünyesinde eğik durur.
Şurada bir hususa daha işaret etmek yerinde olur: İnsanları ısıran ve zehirliyen dişi sivrisineklerdir. Dinsizler de böyledir; kadını bir ifsat meta'i olarak hazırlar ve şehvete hitap eden, aklı perdeleyen bu varlığı her türlü neşir ve eğitim vasıtalarıyla insanlar arasına sevkederler.
Allah ne güzel misal veriyor! [171]
Kur'ân'a ve onu tebliğ eden Hazret-i Muhammed'e (A.S.) bir türlü inanmıyan ve inanmak istemiyen kalbi kara bir sürü müşrik ve münafıklar, Allah'ın Kur'ân'da büyük hikmetler, ilmî ve ahlâkî gerçekler taşıyan misallere yer vermesini, özellikle kâfirlerin tutum ve hallerine uygun ola-ak örümcek ve sinekten bahsetmesini yererek İslâm dininin kadrini düşürmeğe, Kelâmüllah'a nakîse getirmeğe bir delîl ve şahit saydılar ve durmadan bu konuda şüphe havasını estirmeğe başladılar. «Bu gibi basit \eo kadar âdi misaller Allah'dan nasıl sâdır olabilir? Biz bunu O'nun yüceliğine yakıştıramayız», dediler.
Bu münâflklarm îmân kafasına karşı giriştikleri hamlenin bir tara-imân '. !lâhî hikmetleri üstün bir misalle açıklıyarak mü'minlerin mini artırdl ve aynı zamanda onların hamlesini de zararsız hâ-ıe yetirdi.
Allah bir sivrisineği ve onun üstünde daha küçük, fakat ilâhî san'atın inceliğini belirtmekte daha büyük bir böceği misal getirmekten çekinmez. Çünkü O, küçücük varlıkların da, büyük varlıkların da Rabbisidir. Sineği de fili de yaratan O'dur. Sineğin yaratılışındaki ilâhî mu'cize ne ise, filin de, yaratılmasındaki mu'cize odur. Bu mu'cize fiziko-şimik kanunlarla bir türlü izah edilemiyen hayat mucizesidir ki onun muğlak sırrını Allah'dan başka kimse bilmez.
Demek ki, misalde olan ibret, hacim ve şekilde değildir. Misaller ten-vîr ve tebsîr edevatıdır. Akledip düşünebilen bir topluluk için ilâhî misallerde ne büyük hikmetler vardır. Her şeyden önce lüzumlu bir imtihandır. Aklını kullanan hakikî mü'minler bu misallerin Allah'tan olduğunu bilirler. [172]
Dinden idlâl etmenin lügatçe mânâsı: Dini terketmeye çağırmak ve dini her vesîleyle gözden düşürmeye çalışmaktır. Allah'ın Kur'ân'da şeytana ve Rr'avn'a izafe ettiği «Fir'avn, kavmini (doğru yoldan) saptırdı ve onlara (bir türlü) doğru yolu göstermedi.»«şüphesiz ki o, apaçık saptırıcı bir düşmandır.» idlâl bunu ifâde eder.
İdlâl'ı bu mânâyla Allah'a izafe etmek caiz değildir. Çünkü Allah ne insanları küfre ve sapıklığa çağırır, ne de onları bu yola tahrik eder. Bilâkis bundan men'eder ve dinlemeyerek inat edenler için acıklı bir azabı va'deder.
Bu bakımdan icmâa göre de: Kur'ân'da Allah'a izafe olunan idlâl'ı zahiri üzerine hamledip mânâlandırmak asla doğru olmaz. Te'vîl etmek lâzımdır. Cebriyye ve Kaderiyye bu nisbeti, «Allah küfrü ve dalâleti on^ larda yaratmış ve böylece onları îmândan men'ederek onlarla îmân arasına bir perde germiştir» şeklinde te'vîl etmişlerdir. Mu'tezileye göre: Bu te'vîl ne lügatin aslıyla, ne de aklî delâletle bağdaşabilir. Zira bir kimseyi bir yoldan cebren men'etmeğe (adallehu) denilmez de (menaâhu) denilir. Sonra Allah iblis ile Fir'âvnJı «idlâi edicilikle» vasıflandırıyor ki ne iblis, ne de Fir'âvn dalâletin yaratıcılarıdır.
Aklî yönden bağdaşamadığına gelince, Allah'ın hem dalâleti insanlarda yaratması, sonra da onu îmân ile mükellef kılması iki zıddı cem'edip teklifte bulunması demektir ki, bu, zulüm ve adaletsizliğin tâ kendisi olmuş olur.
O halde «idlâl» Allah'a nisbet edildiği yerlerde «ibtHâ» ve «imtihan», «tenkil» ve «ukubat» ile te'vîl olunur. Diğer bir görüşe göre «idlâl», dalâletle adlandırma, demektir veya «dalâl» ile «idlâl» azap ve ta'zîb, demektir. Ayrıca «ibtâi» ve «ihlâk» mânâlarında da kullanılmıştır. [173]
Hakk'ı inkâr eden bir kâfir ve sapık, Allah katında bir sivrisinekten daha değersiz ve daha aşağıdır. Çünkü sivrisinek ne için yaratılmışsa, onu aksatmadan yapmakta ve ölünceye kadar bunu terketmemektedir. Kâfir ve münafık ise, yaratıldığı gayenin hilâfına hareket eder, bulunduğu mertebe-i insaniyenin mihveri dışına çıkar.
Allah'ın verdiği misalleri küçümseyen câhillere «fâsikîn» deniliyor. Çünkü onlar kalb makamından nefs makamına inmişler; Rahmân'a itaati bırakıp şeytana uymuşlardır. O kadar ki Allah'ın «Elestü bi-Rabblküm» hitabına verdikleri müsbet cevabı ve bu cevabın taşıdığı ahdi bozmuşlardır.
Bu sebeple beşeriyetin hayat muvazenesini altüst etmeğe âlet olmuşlar, ebediyete uzanan nûrânî cevherleri, fâni zulmetler içinde yitirme bedbahtlığına düşmüşlerdir. [174]
fiili, İbn Kesîr'e göre, «lâ-yestenkifu = çekinmez» mâ-"înâsına; Medârik'e göre, «terketmez» manasınadır. Çünkü terk, hayanın levazımındandır. Hayanın asıl mânâsı, kötü bir şeyi -yerilir korkusuyla- yapmaktan vazgeçmektir. Diğer bir tarifle: Nefsin sıkılmasıyla yüzde beliren kızartı demektir. O halde haya, kötülüğe cür'et ile hacalet arasında ortalama bir haslet-i hasenedir.
Bu mânâyla hayanın Allah'a nisbeti asla doğru değildir. Bununla beraber nisbet edilmiştir. Çünkü, temsili terketmeye başlıca sebep haya )labıhr. Haya ise Allah hakkında muhaldir. O halde temsili terke bir se-ep yoktur. Bunun için «Lâ-yetrükü» değiİ de «lâ-yestahyi» buyurulmuş-
inkârı caiz olmayan zihin hâricinde sübût bulmuş şey demektir.
Cehlin sapıklığa, ilmin doğruya ve iyiye yo' açacağın! beyân eder.
Fösîk, îmân sınırından dışarı çıkan kimsenin sıfatıdır. Şeriâtîe ise, büyük günah işlemekle ilâhî emirden dışarı çıkan kimse demektir. Bunun üç derecesi var: 1 Büyük günahları hoş görmediği halde bâzan onu işler... 2 Günahın büyüklüğüne aldırış etmeden işlenmesini i'tiyad edinir... 3 Tasvîb ederek onu işler...
Üçüncü derecede bulunan kimse imândan sıyrılır, küfür kaftanına bürünür. Asıl tehlikeli olanı da budur. [175]
Darb, bir şeyi diğer bir şeye vurmak manasınadır. Burada «Darb-ı mesel» terkibi, mesel (misal} getirmek, mânâsında kullanılır. [176]
Sânı yüce Allah varlığıyla, birliğiyle ilgili delilleri, Hazret-i Muhammed'-in (A.S.) risâletine, dönülecek günün hak ve gerçek olduğuna dair hüccetleri vecîz bir üslûpla bir bir beyân ettikten sonra, bütün mükellefleri (ergenlik çağına girmiş insanları) kapsayan büyük nimetlerinden bahsediyor ve bunca delâil ve belgeler karşısında küfre sapıp, saplanmanın hayret uyandırıcı bir hal olduğunu, hele aki-i selîmle asiâ bağdaşamıyacağını hatırlatarak buyuruyor. [177]
28 Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?! Halbuki siz ölüler (gibi) idiniz de O sizi diriltti. Sonra sizi yine öldürecek, sonra tekrar diriltecek. Sonra da (âhirette) yalnız O'na döndürüleceksiniz.
29 Yeryüzündeki bütün şeyleri sizin yararınıza yaratan, sonra gökyüzüne iradesiyle, saltanatıyla yönelip onları yedi gök hâlinde sağlam bir (sistem ve) düzene koyan O'dur. O her şeyi hakkıyla bilendir.
Allah Teâlâ buyurdu ki. «Âdemoğlu beni yalanlamak istedi. Halbuki bu hakkı değildir, ona asla yaraşmaz. Âdemoğlu bana küfrediyor, noksan fâmlf nâdA,!dİyor' Bu da hakkl deÖtoHr» ona yakışmaz. Onun beni yalan-amasi: «Allah İlk defa beni yarattığı gibi, öldükten sonra da tekrar di-"trnege kadir değildir» demesidir. Halbuki, ilk yaratılış tekrar diriltmekten daha kolay değildir.
Bana küfretmesî ("oksan sıfatlarla beni vasıflandırması): «Allah evlat edindi demesidi Halbuki ben her türlü
kendisine m"htaç olduğu tek bir mabudum ki, doğurmadım, adım, hiç bir şey bana denk ve benzer olmadı ve olamaz da.» [178]
Diğer bir hadiste yerin ve göklerin tam bîr düzen içinde yaratıldığı belirtilerek buyuruyorki.
«Cenâb-ı Allah toprağı (yerküreyi) cumartesi günü yarattı., Ondaki dağları pazar günü yarattı. Ağaçları pazartesi günü yarattı. Mekruh şeyleri salı günü yarattı. Nuru, çarşamba günü yarattı ve perşembe günü de yeryüzünde yürüyen ve hareket eden hayvanları yarattı. Âdem'i de cuma günü İkindiden sonra cuma saatlarından en son saatte yani ikindiyle akşam arasında yarattı.» [179]
Açıklama : Hadîste belirtilen her gün, süresi çok uzun olan bir döneme eşittir. Çünkü Kur'ân'da «yevm» tâbirinden çoğu yerde bu mâna kasdedilmiştir. [180]
Ölü iken dirilmek, sonra yine ölmek ve sonra yine dirilmek ve hakikî bir hayata kavuşmak, bize neleri ilham ediyor?
Âyet, insanların henüz belirgin bir hayata ulaşmadan önce ölü olduklarını söyler. Ölüm bir hayatın sona ermesiyle vuku bulacağına göre ilk hayat diye bir Kaaeme var mıdır? Varsa bunun keyfiyeti tesbit edilebilmiş midir?
Ceninin oluştuğu nutfenin, alınan gıdalardan, meydana geldiğinde, bu gıdaların da menşeinin topraktan çıkan ürünler olduğunda din ile ilim müttefiktir. İnsanın bu ilk hâli ölü bir devredir. Demek ki ölmek, tamamerf yok olmak demek değildir. İnsan için ebedileşme doğrultusunda tekâmü-ie doğru atılan adımlardan biridir.
Ölü bir vaziyette olan insanın ilk devresi, eşsiz bir kudretin varlığına kuvvetli delillerden biridir. İnsanî ve hayvanı ruhun bu canlı madde (sperma, pıhtılaşmış kan ve nihayet et parçası) içine girmesiyle yarı bir hayat başlar. Buna «Ölümden dirime gerçek intikal» denir. Rûh bu canlı maddenin içinde bulunmakla beraber -diyebiliriz ki- zaman ve mekânın dışındadır. O kadar ki ilmî salahiyetin ulaşamiyacağı ve tesbit edemiyeceği bir mertebe ve niteliktedir. Elimizde onun varlığını ve keyfiyetini tesbit edecek hiçbir âlet ve vasıtamız da yoktur. Sadece dinin verdiği ipuçları ve ruhun kendi tezahürleri vardır.
Ve yine ruhun canlı maddeden ayrılmasıyla ikinci, fakat daha başka bir ölüm başlar. Ancak din burada ölümü ilimden daha ayrı ve daha doyurucu bir şekilde tefsîr eder. Ölüm -az yukarıda da belirttiğimiz gibi- bir
son değil, ölümsüz bir hayata başlangıçtır; insan için zarurî bir tekâmüldür. Rûh bedenle beraber dağılacak yerde; yükselmeğe devam eder ve şahsiyetini kaybetmeden Allah'a ulaşır. Allah'a ulaşılan sahanın eşiğini geçmeğe muvaffak olan mutasavvıflar daha bu dünyada iken Allah'ın cemâl sıfatına nail olmuşlar ve Allah'a lâyık kul olanlara ölümden sonra bahşedeceği -tarif edilmesi imkânsız- sevinci duymuşlardır.
Bedenle kaynaştırılan rûh, ondan nasıl ayrılabilir ve ebediyen ondan uzak kalabilir mî? Buna cevap verebilmek için önce ruhun ebediliğine inanmak lâzımdır. Din bu konuda mü'minleri tatmin edecek kadar etraflı bilgi vermiştir. Bunun yanısıra ilmin de bize verdiği bir ipucu vardır: Elektrik ampulünün içindeki tungsten telinin etrafa yaydığı ışığı tekmil eden fotonlar lambanın dışına fırlayarak boşlukta bitmiyecek bir seyaha-ta girişirler. Lamba söndüğü vakit etrafa yaydığı fotonlar yok olmaz. Astronomlar bundan belki 400 milyon ışık senesi evvel sönmüş olan yıldızlardan gelen fotonların negatiflerini tesbit etmişlerdir. Böylece maddeden ayrılan ruhun sonsuzlukta ilerlemeğe devam ettiğine inanmak daha mâkul olmaz mı?
Tekrar dirilme, canlı maddeyle kaynaşan ve asıl onunla zevkli bir hayat sürebilen ruhun ilâhî emirle tekrar maddeye dönmesiyle mümkündür. Canlı maddenin çürüyüp şekil değiştirmesinden sonra tekrar ilk yaratılış gibi ilâhî irâdeyle eski şekline -son derece mukavim olarak- bürün-mesi, ilk yaratılışından daha zor olmasa gerek. O halde inkâr etmek büyük bir şaşkınlıktır.
«Yeryüzündeki bütün şeyleri sîzin yararınıza yaratan, sonra gökyüzüne iradesiyle, saltanatıyla yönelip onları yedi gök halinde sağlam bir (sistem ve) düzene koyan O'dur.» Bahsedilen bu yedi semâdan murat nedir? Eski ve yeni müfessirler çeşitli ihtimaller yürütmüşler. Bâzıları güneş sistemi olduğunu söyler. Muhyiddîn Arabî de aynı kanaattedir. Bugün astronomların keşfettiğine göre güneş sistemi, güneş ve dokuz gezegenden meydana gelmiştir. Biz bunların her birini Kur'ân-ı Kerîm'in tabiriyle bir semâ (gök) kabul edecek olursak, yedi gök değil de dokuz < olması gerekir. Ancak dünya (üzerinde yaşadığımız için) ve bir de
lerkür'ü (güneşe çok yakın ve en küçük gezegen olduğu için) çıkaracak olursak, ne derece isabetli bir tefsîr yapmış oluruz?... Zira kâinat o kadar
uyüktür ki, güneş sistemi gibi nice sistemler vardır. O halde ikinci bir h-|im!fe\vedi 9°kten maksat, sayılmıyacak kadar çok yıldızın, kümeler
alinde bir araya getirilerek « g a I e k s i » adı verilen yedi grup mudur?
stronomide bu yedi grup yıldız şu isimlerle belirtilmiştir: 1 Büyük ma-1 Nebula'sı, 2 Duman halkası {Saka takım yıldızı), 3 Spiral Galeksi (Başak takım yıldızı), 4 Andromeda Nebula'sı, 5 Güneş sistemi, 6 Samanyolu, 7 Herkül yıldızlar kümesi.
Kimbilir, ilim ileride daha ne mesafeler kat'edecek ve Kur'ân-ı Ke-rîm'i daha iyi tefsir etmek için ne kapılar açacaktır? Mülk sûresi 5. âyette : «And olsun ki biz, Dünya semâsını (veya en yakın semâyı) kandillerle süsledik.» buyuruluyor. Bu, üzerinde durulmaya değer bir ipucudur. Âyetin açık delâletine bakılınca görülebilen yıldızların ve sistemlerin dünya semâsı veya en yakın semâ olduğu, Onun ötesinde altı semâ daha bulunduğu anlaşılıyor.
«Allah her şeyi hakkıyla bilendir.»
İmam Gazali bu konuda kelâmcıların görüşünü şöyle belirtmiştir; Var olan şeyler ya kadîm veya hadistir {sonradan olmadır). Allah ve sıfatları kadîm (öncesiz), geri kalan şeyler hadîs (sonradan olma)dir. Hadis olan şeyler Allah'ın iradesiyle hadis olmuşlardır, murîd muradı, (irâde ettiği şeyi) bilir.
İbn Sina'nın : «Allah maddeden münezzehtir, sırf akıldır, o halde mâkuller ona acıktır» demesi uygun değildir. Zira aklın mânâsının kendi kendini idrâk etmek olduğu kabul edilse bile, maddeden münezzeh olmanın akla delâlet ettiği kıyasın öncülerinden çıkmamaktadır. Filozofların iddiaları şartlı önermeye çevrilebilir: Eğer bir şey maddede ise eşyayı idrâk etmez; maddede değildir, o halde eşyayı idrâk eder. Bu istisna, öncülün karşıtının istisnasıdır. Halbuki onun karşıtının istisnası ittifakla elde edilen bir sonuç değildir.» [181]
Allah'ın sonsuz kudret ve rahmetinin tecellisiyle hayat lutfuna erişen şuurlu bir varlık nasıl O'nu inkâr edebilir? İlk yaratılışını inkâr edemiyen insan, ikinci yaratılışını neden inkâra kalkışır? Hayret edilecek şey!
İşte kısa bir âyetle hayat deften açılıyor ve duruluyor. Ruha konak olan beden Rahmânî kudretin kabzesinde can verip ilk geldiği yere intikal ediyor. Sonra tekrar dirilip Rûh ile birlikte Allah'a bir dönüş yapıyor.
Bu tarz bir itikat, ferdi ısiâh etmekle beraber, cemiyeti hak ve adalet ölçülerine uygun bir temel üzerine oturtur.
Doğumdan huzurullaha varıncaya kadar birkaç merhaleden geçen insan, aslında kâinatın sırrı ve merkezidir. Yeryüzünde olan, göklerden inan her şey insan için yaratılmış ve onun emrine sevkedilmiştir. Çünkü o "bütün varlıklar arasında en muhtar olanı, yâni irâdesini kullanabilendir Onun bitki ve hayvana üstünlüğü buradan gelir. Bundan dolayı insan şahsî tecrübe ve bilgisi yardımıyla- kendisine ve çevresine te'sir edebilir. İlâhî nîmetin bolluğu ve sonu gelmiyen azameti karşısında kendine gelerek mutlak bir düzen içinde bulunduğunu idrâk edebilir. Cenâb-ı Hak, insanın bu idrâk melekesine bir kapı açmak ve ilâhî nurundan ona bir ışık tutmak için onun hissine ve aklına seslenerek en büyük nîmetlerin-den bahsediyor ve her birisinin -anlayabilenler için- başhbaşına bir delîl olduğunu bilhassa hatırlatıyor. Yeryüzündeki her şeyin insanın faydalanması için yaratıldığını belirterek hiss-i selîmi harekete getiriyor. Ölü iken dirilttiğini, sonra tekrar öldüreceğini, sonra tekrar dirilteceğini beyân edip, aklın îmândan ışık alarak Halik (Yaratan)a yol bulmasını parlak bir ifâdeyle telkîn ediyor. Göğe yönelerek yedi gök hâlinde onları düzenlediğini bildiriyor; aklın ilimle elele verip kâinatın hakikî sahibini tanımasını ve O'nu inkâra kalkışıp küfrân-i nimette bulunmamasını tenbîh ediyor.
Aksi halde nîmetin büyüklüğü, nimete erişenin günahının büyüklüğünü icap ettirir.
O halde nîmetin verdiği geçici zevkle ebedî zevki unutmamak, İki dünya mutluluğuna yol açar. Zira geçici zevke dalıp nereden geldiğini,, niçin gönderildiğini unutmak hissi köreltir, aklı perdeler; imânla akıl, ilimle akıl arasındaki manevî bağları koparır. Bu takdirde de insana üstünlük vasfını veren irâde kötüye kullanılmış olur ki bu hal insanı, insanlık mertebesinden düşürür ve bayağılaştırır.
Bunun içindir kî, ilgili âyette insanların aklına ve idrakine seslenilerek şöyle bir hatırlatmada bulunuluyor: «Bunca nîmetler ve açık belgeler karşısında Yaradan'ı nasıl inkâr edebilirsiniz? Çünkü size irâde, hiss-i selim, ve akl-i selîm verilmiştir.» [182]
Allahı nasıl inkar edip ara yere kesif perdeler girmesini istersiniz? Halbuki siz babalarınızın sulbunda ölüler idiniz. Ni-;ın halk ile Hâlik'in varlığına istidlal etmiyorsunuz? Aklınız bu kadar kö-reimış midir? Sonra O sizi tabii bir ölümle öldürecek, sonra tekrar diriltip, adâIet-i nahiyesini gösterecek. Sonra siz mücâzat için O'na döndürüleceksiniz.
O öyle bir yaratandır kisüfli" cihette unsurlar iminin hepsini sizin Y°rat.hş,nErn mebdei de o âlemdendir. Sonra Allah mutlak bir düzenleyici olarak ulvî cihete yöneldi. Onu, bilindiği ve müşahede edildiği gibi yedi gök yaptı. Sekiz ve dokuzuncusu, Arş ile Kürsü'-dür. [183]
Hakikatte ise sufiî cihet, cismânybedenler ve uzuvlar) âlemidir. Süf-lî oluşu, ruhanî âleme nîsbetledir. (:j ) «sümme», yaratmak ile emir arasındaki farklılığı beyân içindir. Yedi gök olarak düzenlemesinin ikinci bir mânâsı, rûhânî âlemin mertebelerine işarettir. Birincisi; Arızî olan me-lekût âlemidir ki nefsanî kuvvet ve cinler bu âleme dâhildir, ikincisi: Nefis âlemi, üçüncüsü : Kalb âlemi, dördüncüsü : Akıl âlemi, beşincisi: Sır âlemi, altıncısı: Rûh âlemi, yedincisi: Hıfâ âlemidir (ki bu, ruhî sırdır, kal-bî sır değildir). [184]
«Keyfe» kelimesi burada, içinde inkâr ve taaccüb mânâsını taşıyan istihbarı ifâde eder. [185]
«Leküm» sizin için, menfaatiniz için, demektir. İradesiyle, saltanatıyla göğe yöneldi. İstivâ'nın
aslı, düzeltmeyi taleb etmek, kısım ve parçaları düzeltip doğrultmaktır. Fahreddin Râzî'ye göre: Arap kelâmında «İstiva», İntisab veya İstivlâ mânâsına gelir. İstiva bu mânâyla cisimlere sıfat olur. O halde Allah hakkında bu mânâyla kullanılması caiz değildir; te'vîle muhtaçtır. «Kasd» ve «irâde»yle yorumlanıp mânâ verilebilir.
«Sümme» ulvî âlemle süflî âlem arasındaki büyük farkı belirtmek içindir. İki yönelme arasındaki zaman ölçüsünü bildirmek için değildir. Bu itibarla yer göklerden önce yaratılmıştır, denilemez. Ama «süm-me»yi bu iki kasd arasındaki zaman farkına işaretle tefsir edenler de vardır.
Cümlesindeki (b) harfi, ilsâk içindir. Bu, ilmin malûmattan ayrılmadığına işarettir. [186]
Cenâb-ı Hak, 28 ve 29. âyetlerle iki büyük nimetinden bahsederek, beşer aklına ışık tutacak mahiyette belgeler getirdi ve o belgeler karşısında Allah'ı inkâr etmenin hayreti mucîp bir basîretsizlik olduğuna dikkati çekti. Şimdi otuzuncu âyetle de üçüncü büyük nîmetini kaydederek, Âdem'in yaratılışını, ilâhî ikrama mazhar kılındığını ve bu mazhariyet içinde meleklerden üstün tutulduğunu, o kadar ki meleklerin ona secde etmekle emrolunduklarını ve bu büyük nimetin sâdece Âdem'e değil, onun zürriyetinden sâlih olanlara da şâmil olduğunu hatırlatıyor.
Âyette diğer mühim bir noktaya işaret edilerek, Âdem'in, yaratılmadan önce -şerefine uygun- Mele-i a'lâ'da, Melekût âlemi'nde anıldığı ve yeryüzüne halîfe olarak gönderileceği meleklere müjdelendiği «iz» kelimesiyle ifâde ediliyor.
Ayrıca bu âyetle geçen âyetler arasında iki bağlantı daha var:
1 Geçen âyetlerle canlı varlıkların karargâhı olan yeryüzünden ve göklerden bahsedilmişti. Bu âyetle, o karargâhın sahipleri olan insan ve meleklerin mevkiine ve mertebesine işaret ediliyor.
2 Geçen âyetlerde hılkattan maksat beşer olduğu ve Halik (Yara-tan)ın katında insanın kayda değer bir mevkii buiunduğu belirtilmiştir. Bu âyette ise, insanın bütün varlık alemindeki mahlûkata faik olduğu izah ediliyor ve anoak insanın bir baş olma ihtirası onu bozgunculuk yapmağa ve haksız yere kan dökmeğe sevk ettiğine ve edeceğine temas edilerek onlardan bir kısmının nefis karanlığında kalacağına işaret buyurulu-yor. [187]
30__Rabbin (ezelî irâdesi Âdem'i var kılmayı mürad ettiğinde) meleklere: «Ben yeryüzünde mutlaka (emirlerimi yerine getirecek, Benim adıma konuşacak) bir halîfe var kılacağım» demişti. (Melekler de) «Orada fesat çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın?! Oysa biz Seni hamdinle tesbîh ve Seni takdîs ediyoruz» demişlerdi. (Allah), «Şüphesiz ki Benîm bildiğimi siz bilmezsiniz» demişti.
(Allah) Âdem'i yeryüzünün her tarafından aldığı bir avuç (toprak)tan yarattı. Bu bakımdan âdemoğulları yeryüzünün (rengine ve bâzı özelliklerine) göre (renk ve huy alıp) geldiler. Kimi kızıl, beyaz ve siyah, kimi bu renkler arasında (bir renk) ve üzüntüsüz (hoş tabiatlı), üzüntülü (sert tabiatlı), kimi iyi, kimi kötü (huylarla mücehhez). [188]
«Allah Teâlâ Âdem Peygamberi -boyu altmış zira' uzunluğunda- yarattı. Sonra ona: «Git de meleklerden şu bir gruba selâm ver ve sana nasıl saygı İle mukabelede bulunacaklarını iyice dinle! Çünkü o saygı ve selâm hem senin, hem de zürriyetinin selâm ve saygısıdır» buyurdu. Bunun üzerine Âdem (A.S.) o meleklere : «es-Selâmu aleyküm!» dedi. Onlar da: «Ve aleyke's-selâm ve rahmetü'llahi» dediler. «Rahmetü'llahi»yî ilâve ettiler. Cennete girecek olan herkes Âdem'in sureti üzere (yani altmış zira' uzunluğunda) girecek. Ve halk Âdem'den bu yana hep küçülmektedir, (kısalmaktadır).» [189]
Cenâb-ı Peygamber (A.S.) meleklerin tesbîh ve takdisine temasla buyuruyor ki:
«Benim gördüğümü siz görmüyorsunuz, işittiğimi işitmiyorsunuz! Gök (yükünün ağırlığından) ıhlayarak seslendi ve hakkıdır onun ıhlamak. Onda dört parmak kadar bir yer yok ki bir melek orada alnını koyup Allah'a secde etmiş olmasın.» [190]
Ayrıca meleklerin teşbihine işaretle buyuruluyor ki:
«Resûlüllah (A.S.)dan :
Hangi söz daha üstündür? diye soruldu. Buyurdu ki:
«Allah'ın kendi melekleri ve kulları için seçip beğendiği «Sübhâ-nellehi ve bi-hamdihi»sözü...» [191]
Âdem (A.S.), yeryüzünde üstün bir varlık olarak inanan, değerlendiren, uzvî hayatını aşan ve kendi arzularına mukavemet eden, etrafına değerler, kaideler, gaye ve vasıtalardan ibaret bir âlem meydana getiren, kendi kendini -aldığı vahiy ve ilhamla- kemâle erdiren insanların ilkidir,. Bu kadar manevî değerlere sahip olan insanı hayvana bağlamak, en hafif tabiriyle hayvanlaşmak demektir. Âdem (A.S.), hayvanın tekâmül etmiş şekli değildir. Az yukarıda da belirttiğimiz gibi, materyalistlerin bunun aksine olan iddiaları artık bütün bütün değerini kaybetmiştir. Marx'ın ze-, hirli görüşleri, Charles Darvvin'in varsayımları çürütülmüş, Allah'ın buyurduğu gibi Âdem yeryüzünde bir halîfe olarak var kılınmış ve ona her şeyin ismi, sıfatı, özellikleri öğretilmiştir.
O halde yeryüzünde ilâhî kemâlata mazhar olmuş ve Ebü'l-beşer (beşerin ilk babası) unvanını almış ilk insan mükemmel olarak yaratılmış ve ilahı tâlimle bir çok bilgilerle teçhiz edilmiştir. Tarihî Maddeciliğe Reddiyede de işaret edildiği gibi «insan, değerler yaratan ve keşfeden ve bu maliyetini ilkel içgüdülerine karşı mukavemetle, kendi kendini kurban ederek gerçekleştiren üstün bir varlıktır. Bu üstünlük Âdem'le (A.S.) baş-ı kıyamete kadar devam eder.»
İnsan hayvandan yalnız manevî varlığı olduğu için değil, bedeni ve 9' eşya ile- birlikte tamamen farklı ve yeni bir bütün olduğu için ayrılıyor. İnsan âlet yapan hayvan değil, değerler vücuda getiren ve bu yüzden maddî ve manevî bütünlüğü ile varlık âleminde yeni bir varlık derecesi teşkil eden mevcuttur.»
Demek ki, Ulvî meşîet (ilâhî irâde) henüz kirlenmemiş bu yepyeni kâinatı bütün tezyinatıyla, yeryüzünün dizginini taşıdığı bütün hazineie-riyle ilk yarattığı Âdem'e (A.S.) ve onun nesline teslîm etmiş ve ilâhî kanunlarının sırrını çözme ve bu kanunların taallûk ettiği her şeyden faydalanma imkânlarını bu üstün hılkatta olan mahlûkun akıl ve irâdesine terketm iştir. [192]
«Ben yeryüzünde mutlaka (emirlerimi yerine getirecek, Benim adıma konuşacak) bir halîfe var kılacağım.» Mealini verdiğimiz bu âyetten çıkarılan neticeler:
a) İnsan yeryüzündeki bütün canlıların üstünde bir azizliğe sahiptir.
b) Bu üstünlüğüyle beraber Allah'ın naibi, O'nun adına konuşan tek yetkili olarak bulunuyor.
c) Allah'ın naibi olduğuna göre, yalnız Allah namına hükmetmekle ve ancak O'nun buyruklarını ve irâdesini tatbik etmekle yükümlüdür.
O halde insan varlık âleminde diğer mahlûklara nisbetle hilkat şerefine yakışır bir mevki almalı ve kendisinden aşağı olan yaratıklar seviyesine düşmemelidir. İmam Gazâlî bu hususa temas ederek diyor ki: «Ey insaniyet mertebesinde bulunan ve diğer mahlûkata faik olan âdemoğlu! Senin iç âleminde ehlî ve yabanî hayvanların sıfatlarıyla meleklerin bir nice sıfatları toplanmıştır. Fakat senin hakikî varlığın (cevherin) ruhtur; ondan başkası senden gariptir ve emânet olarak sana verilmiştir.
İmdi sana vâcib olan, bunu iyice bilmen ve bunlardan her birinin ayrı bir gıdası ve ayrı bîr saadeti olduğunu anlamandır. Hayvanların saadeti; yemek, içmek, uyku ve çiftleşmektir. Eğer sen kendini onlardan sayıyorsan, mide ve şehvetin için durmadan çalış ki onlara ulaşabilesin. Yırtıcı hayvanların saadeti; vurup parçalamaktadır. Şeytanların saadeti, hile, şer ve aldatmaktadır. Eğer sen kendini onlardan biri kabul ediyorsan, onların meşgul oldukları şeylerle meşgul ol! Meleklerin saadeti de, Haz-ret-i Rububiyetin cemâlini seyretmektedir. Gazap ve şehvetin meleklere doğru yolu yoktur.
Yok eğer sen meleklerin cevherinden isen, aslını anlamaya çalış ki Hazret-i İlâhiye'ye giden yolu bilip O'nun celâl ve cemâlini müşahedeye erişerek nefsini şehvet ve gazap kaydından kurtarasın!»
d) Halîfe'yi «nâib» ile tefsîr etmiştik. Nâib, «vekîl» mânâsına gelir. Vekîl, müvekkilden tasarruf yetkisi alan ve malûm olan hususlarüa müvekkili namına tasarrufta bulunan kimse demektir. Ayrıca vekîl olacak kimselerin akdin yollarını bilmesi, hür ve reşîd olması şarttır.
O halde yeryüzünde Allah'ın has vekili sayılan insanın bu şerefli vazifeyi gerektiği gibi yerine getirebilmesi için, tasarrufuna yetkili kılındığı şeylerin ve onlarla ilgili ilâhî buyrukların hepsini bilmesi ve yerli yerince kullanmasına akıl erdirmesi lâzımdır Saniyen, ilimde üstün bir payeye yükselmesi ve nefsle şehvet esaretinden kurtulup imân ve irfan hürriyetine kavuşması şarttır. Aksi takdirde bu göreve ehil olamaz.
Nâib oluşun en hassas ciheti ise, Allah namına Allah'ın buyruklany-la hükmetmek ve adâlet-i ilâhiyeyi noksansız, ivazsız ve garezsiz onun mahlûkatına tevzi etmektedir. Âdem'den (A.S.) bugüne kadar gelip geçen bütün peygamberler bu yolda hareket etmişlerdir. Cenâb-ı Peygamber (A.S.)dan sonra da bunun en güzel misalini Ebûbekir Sıddîk (R.A.), Ömer Faruk (R.A.) ve diğer halîfeler, Emevîler devrinde bilhassa Ömer bin Ab-dülazîz vermiştir. Selçukîler ve Osmanlılar devrinden de örnekler vermek mümkündür. [193]
Meleklerin: «Orada fesat çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın!? Oysa biz Seni hamdinle tesbîh ve Seni takdis ediyoruz!»
demeleri, ilâhî irâdeye karşı bir isyan veyahut itiraz olarak tefsîr edilmemelidir. Çünkü melekler isyandan ve günah işlemekten korunmuşlardır. [194]
Meleklerin daha evvel yeryüzünde fesat çıkaran, kanlar döken Cân kavmiyie alâkalı bir takım tecrübe ve bilgileri de vardı. Ayrıca melekler, basiretlerini açan ilhâmat-i ilâhiyeye mazhar bulunduklarriçin insanlardan bir kısmının yeryüzünde fesat çıkaracaklarını keşfedebiliyorlardı; ay-ı zamanda, Allah onlara «Yeryüzünde...» buyurarak, Âdem'in (A.S.) mad-e aleminde ruhla bedenin bir araya gelmesiyle vücut bulacağına işâret-e bulunarak bilgi vermiştir. O bakımdan yaratılışları icabı mutlak hayır-3n, taat-ü ibâdetten başka bir şey tasavvur etmiyen melekler, Allah'ı hamdıyla tesbîh ve O'nu takdisin tek gaye olduğunu ve hilkatten maksat bundan başka olmadığını ve bunun dâ bizzat kendilerinin var kılınmasıyla gerçekleştiğini düşünerek demişler ve ayrıca Adem'in (A.S.)
yaratılmasının sirr-u hikmetini öğrenmek istemişlerdi. Diğer bir yorumla diyebiliriz ki:
Melekler ruhanî, nûranî mahlûklar olarak ilâhî ikrama mazhar olmuşlardır. Allah'a asla karşı gelmez ve hiç bir kelimeyle O'nun önüne geçip saygısızlık göstermezler. Ancak O'nun emr-u fermânyıla hareket ederler.
O halde meleklerin : «Yeryüzünde fesat çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? Oysa biz Seni hamdinle tesbîh ve Seni takdis ediyoruz» demeleri, az yukarıda belirttiğimiz gibi, Allah'a karşı bir i'tiraz ve kendi bilgileriyle böbürlenme değil midir? Veyahut henüz şuhud âleminde vücut bulmamış âdemoğlu hakkında delilsiz bir gıybet sayılmaz mı?
Bizce bu iki ihtimal de vârid olamaz. Zira melekler yeryüzünde halîfe kılınacak kimsenin şehvet, gazap ve akıl kuvvetleri üzere bulunduğunu, ilk iki sıfat (kuvvet)ın fesat çıkarmaya, kanlar dökmeye yol açacağını, üçüncü sıfatın ise, ilâhî marifeti, taat ve ibâdeti, iyilik ve hakşinaslığı iktiza edeceğini bildikleri için bunun hikmet ve sırrını öğrenmeye çalıştılar ve yukarıda belirtilen şekilde açıklanması isteğinde bulundular. Allah da: «Şüphesiz ki Benim bildiğimi siz bilmezsiniz», hayrı şerrine galip gelecek şeyin icat ve yaratılmasında büyük bir hikmet var, buyurdu.
Çünkü az serden dolayı çok hayır terkedilmez. Terketmek bizatihi serdir,
İbn Cerîr Taberî'nin (H: 224-310-M: 838-922) İbn Abbas iie İbn Mes'ud (R.A.)dan yaptığı rivayete göre: Allah daha önce âdemoğlunun karakter yapısını ve bir kısmının yeryüzünde fesat çıkaracağını, kanlar dökeceğini meleklerine bildirmişti. Melekler bu bilgiye dayanarak «Orada fesat çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın?» demişlerdi.
Ayrıca büyük müfessir İmam Kurtubî (Şemsüddîn Muhammed - H : 671/M: 1272) bu âyetle, insanlar arasındaki ihtilâfı halletmek, kamu düzenini sağlamak için ekseriyetin tasvibiyle bir başkanın, bir liderin seçilmesinin vücubunu istidlal etmiştir.
ibn Kesîr İsmail bin Ömer {H: 701 - 774/M: 1301 - 1372), Müslümanların kendilerine bir önder seçme konusunu inceliyerek diyor ki: Başkan seçimi, ehl-i sünnetten kuvvetli bir grubun Ebûbekir Sıddîk'i (R.A.) halîfe seçerken takip ettikleri usûle uygun olmalıdır. Veyahut başkan ehl-i hall-
ü akdın (söz sahibi, umur bilen ve meseleleri çözebilenler) icmâiyle i'ş başına gelmelidir.
Âyetle yapılan istidlal: Resülgllah (A.S.) Efendimizin kendi yerine bir halîfe tâyin etmeyip durumu Müslümanların kendi aralarından en çok güvenebildikleri birini seçmelerine bırakması ve dört büyük halîfenin de seçimle iş başına getirilmesi konuyu daha iyi aydınlatmaktadır. [195]
cümlesi, ilâhî irâdenin melekût alemindeki kudsî ve ceberûtî zatlar olan mukarrıb melekler ve mücerred ruhlar arasında Âdem'i icat etmeye taalluk ettiğini ifade eder. Zira âlem-i kevn'de var olacak her şeyin önce ruhlar âleminde sonra âlemü'l-kalb (= Levh-i mahfuz)da, sonra âlem-i nefsde (ki buna âlemü levhi'l-mahvi ve'l-isbat ve âlem-i se-mâ-i dünya da denir) birer sureti vücut bulur. Demek ki, Âdem Peygamber âlem-i kevn (var olma âlemi)nde henüz vücut bulmadan önce melekût âleminde temsili bir şekilde sureti belirmiştir.
Yeryüzünde halifelik şerefini ihraz eden insanın organlarında zahir olan söz ve fiil onun âlem-i kevn ve şehadetidir ve onun bir vücudu da gaybü'l-gayb ötesinde olan ruhunda, sonra gaybü'l-gaybında, sonra se-mâ-i dünyası sayılan nefsinde mevcuddur ve sonra da uzuvları üzerinde zahir olur.
Yeryüzüne tek bir Âdem mi gönderilmiş, bir çok âdemler mi gönderilmiştir?
Alemin sonradan var kılınmasıyla beraber tarihi de meçhuldür. O takdirde Ebû'l-beser (beşerin ilk babası) sayılan Âdem Peygamber'den evvel başka âdemler gelip geçmiş midir? Bu hususta sahîh bir rivayet
var mıdır? Büyük ilim adamlarının bununla ilgili görüş ve düşünceleri nelerdir?
Şeyh Muhyiddîn bin Arabi (H: 560-635/M; 1164-1237) Fütuhat-i Mekkıyye adlı eserinin 390. babında Âdem bahsinde diyor ki: «Ben, Kâbe-i Muazzamayı tavaf ederken bir grubun Beytü'Ilah'î tavaf ettiklerine ve ta-
vat esnasında şöyle söylediklerine şahit oldum: «Sizin tavaf ettiğiniz gibi ize nice yıllar bu Beyt'i böylece tavaf ettik!» Onların bu sözlerini duyunca saı aleminden olduklarını hatırlıyarak yanlarına yaklaştım. Onlardan bî-
senin h * ı hQtirlavı?ima uygun bir bakışla baha teveccüh etti ve: «Bennm a, selerınden biriyim!» dedi. Ben, ona ölümünün üzerinden kaç yıl sordum. «Kırk bin seneden fazla!» diye cevap verdi. Hayretler içinde kaldım ve : «Nasıl olur? Âdem babamızdan Peygamberimiz'© (A.S.) kadar yedi bin yıl bile olmadı» dedim. O, «Hangi Âdemden bahsediyorsun? Senin bahsettiğin âdem son yedi bin yılın başında gelen âdemdir!» dedi. Bunun üzerine hatırıma Cenab-ı Peygamber (A.S.)ın şu hadîsleri geldi: «Allah Teâlâ şüphesiz ki Âdem'den önce yüzbin âdem yaratmıştır.»
Şeyh Muhyiddin (K.S.) büyük bir ilim adamıdır. Gok değerli eserler vermiştir. İlmine, fazlına hiç diyeceğimiz yok. Yalnız bütün araştırmalarımıza rağmen onun naklettiği hadîsin senedini tesbit etmek mümkün olmadı. Eski ve yeni birçok tefsîrlerin hiç birinde böyle bir hadîse rastlıya-madık.
Muhyiddîn bin Arabî (K.S.)nın bu mükâşefesi İmam-ı Rabbani Ahmed Farukî (İkinci bin yılın müceddidi) Hazretlerinden sorulduğunda şu cevabı vermiş : «Allah'ın inâyetiyle bu meselede ben fakire zahir olan şudur ki: Hz. Âdem'den önce gelip geçen âdemler Misal Âleminde vücut bulmuşlar, şehadet âleminde değil... Şahadet âleminde var olan ve yeryüzünde halîfe kılınan, meleklerin secdesine nail olan, beşerin ilk babası Hazret-i Âdem'dir. Başka âdem yoktur.
Bunun tahliline gelince: Âdem (A.S.) cami' bir sıfat üzere yaratılmıştı. Onun birçok latâif ve vasıfları vardır. Şahsıyla vücut bulmadan önce onun bu latâif {= cisimle ilgili olmayıp ruhla ilgili olan vasıflar) veya niteliklerinden biri her vakit mevcut olma isti'dadındaydı. Yeryüzünde şahsen mevcut olmadan önce Misal Âleminde onun yüzbin defa temsili verilmiştir. İbn Arabî (K.S.) bu temsillerden bahsetmiş olsa gerek. Yoksa ben Misal Âlemi'ne dikkatle baktım, aradım taradım Hazret-i Âdem'den başka âdem göremedim. Hem Âdem hakkındaki bütün âyet ve hadîsler tek bir âdemden bahseder ve ona «Ebû'l-beşer» der.»
Abdulazîz Debbâğ (K.S,) ve belli başlı birçok ilim adamları da aynı kanaattedirler. [196]
Melekler, lâtif ve nûrânî varlıklardır. Muhtelif şekillere girme özelliğinde yaratılmışlardır. Genel olarak iki kısma ayrılırlar: 1 Mârifet-i Hak'-da istiğrak hâlinde#olan melekler. Bunlar mâ-sivayle meşgul olmazlar.
«Gece gündüz durmadan, dinlenmeden tesbîh ederler.» [197] Bunlara «İlliyyûn-Mukarribûn» adı verilir. 2 Allah'ın ezelî ilmiyle sabit olan, kalemle son ifâdesini bulan ilâhî buyrukları gökten yere indiren melekler. Bunlara «Müdebbirûn» deniiir. Emrolundukları şeylerde Allah'a asla isyan etmezler. Ayrıca cümlede zarfiyet ifade eden ardarda iki «fiha» kullanılmasının sebebi; birincisi âdem-oğlunun yeryüzüne nüfuz edip orayı bayındır hâle getireceğine, ikincisi, kanlar dökerek orayı ifsat edeceğine işarettir.
Tesbîh ile takdîs arasındaki mânâ farkı: Tesbîh; şirk, acz ve noksanlıktan tenzîhe delâlet eder. İkincisi yani takdîs, infial duyup boyun eğmekten, fiili kabullenmekten beri almaya ve zatında, sıfatında birkaçlıktan tenzîhe delâlet eder. [198]
Cenâb-ı Hak meleklerine yeryüzünde kendi buyruklarını uygulayacak bir halîfe yaratacağını bildirdikten ve onların bu husustaki açıklamada bulunma isteğiyle ilgili sorularını cevaplandırdıktan sonra, halîfe olacak zâtın özelliğini, sair mahlûkata olan üstünlüğünü isbat etmeyi ve bu isbatı meleklere takrir etmeyi, meleklerin tereddüdüne mahal bulunmadığını, daha doğrusu Âdem'in birçok ilâhî esrar ve lûtuflara lâyık bir evsafta yaratıldığını ve nihayet ona verilen ilim rütbesinin bütün rütbelerden yüksek olduğunu beyânla ( V^t£^\^\^j; ) âyetini indirdi. [199]
31 Allah, Âdem'e (gerekli olan) bütün (eşyanın) isimlerini öğretti. Sonra o eşyayı meleklere göstererek, «(iddianızda) doğrular iseniz, bunların isimlerini Bana haber verin» buyurdu.
32 (Melekler de): «Seni tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz ki Sen her şeyi bilensin, yegâne hikmet sahibi de Sensin!» dediler.
33 (AHah): «Ey Âdem! Bunlara onların isimlerini haber ver» buyurdu. Âdem onlara sözü edilen eşyanın isimlerini haber verince (Allah meleklere): «Size demedim mi, Ben göklerin ve yerin gaybını (görünmeyen, sizlerce bilinmeyen şeylerini de) elbette bilirim ve sizin açıkladığınızı da, gizli tuttuğunuzu da bilirim.» buyurdu.
Cenâb-ı Peygamber (A.S.) Âdem'e her şeyin isminin öğretildiğini beyânla buyuruyor ki:
«Mü'minler kıyamet günü toplanıp: «Rabbimîz katında şefaat dileyecek bir yol arasak ya» derler ve Âdem'e gelerek: «Sen insanların baba-
sısın. Allah seni kendi eliyle yaratmış, meleklerini sana secde ettirmiş ve her şeyin ismini sana öğretmiştir. Ne olur bizim için Rabbin katında şefaatçi ol, tâ ki O bizi şu bulunduğumuz yerde rahata kavuştursun» derler. Âdem: «Ben size bu makamda faydalı olamam!» der ve günahını hatırlayarak utanır.» [200]
İnsana -kesbî olsun vehbî olsun- verilen ilmin hayır olduğuna temas edilerek buyuruluyor ki:
«Allah Teâlâ kimin hakkında hayır ve iyilik murat ederse, onu dinde bilgili ve anlayışlı kılar.» [201]
«İki haslet gıpta edilmeğe değer: Allah'ın kendisine ihsan buyurduğu malı hak uğrunda sarf ve infaka muvaffak kıldığı kimse ile Allah'ın kendisine vermiş olduğu ilim ve hikmetle hükmeden ve onu halka öğreten kimse.» [202]