Agorafobi, belirli bir yerde kapana kısılma ya da kaçamama gibi irrasyonel ve yoğun bir korku ile karakterize edilen ciddi bir anksiyete bozukluğu türüdür. Agorafobi kaçışın zor olabileceği veya erişilmesinin zor olabileceği durumlarda yoğun korku ve endişeyi tetikleyebilir. Korku ve endişe yaratan durumların veya yerlerin yaygın örnekleri arasında bir bankada veya süpermarket kasasında sıra beklemek, bir tiyatro veya sınıfta uzun bir sıranın ortasında oturmak ve otobüs veya uçak gibi toplu taşıma araçlarını kullanmak yer alır.
Agorafobili kişilerde korkuyu tetikleyebilecek durumlar şunlardır:
- Kalabalık veya kapalı alanlar
- Açık ve uzak alanlar
- Evden uzakta olmak
AGORAFOBİYE NE SEBEP OLUR?
Agorafobiye neyin neden olabileceğine dair bir takım teoriler mevcuttur. Agorafobinin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörlerin etkileşiminden kaynaklandığına inanılmaktadır. Örneğin aşırı içe dönüklük, agorafobi teşhisi olasılığının artmasıyla ilişkilidir. Kaçınan, bağımlı ve ilgili kişilik özelliklerine sahip kişilerde de agorafobi gelişme olasılığı daha yüksek olabilir.
İnsanların içsel duygusal çatışmalara nasıl tepki verdiklerine odaklanan ruh sağlığı teorisi (psikanalitik teori), agorafobiyi, çözülmemiş bir Oidipal çatışmadan kaynaklanan bir boşluk hissinin sonucu olarak tanımlar. Agorafobi, bazı zihinsel bozukluklar gibi, bir dizi psikolojik ve çevresel risk faktörüyle ilişkili olsa da, bazı bireyler için genetik bir bileşen nedeniyle ortaya çıkabilir.
AGORAFOBİ İÇİN RİSK FAKTÖRLERİ NELERDİR?
Agorafobi her yaşta gelişebilir; ancak semptomlar genellikle 25-35 yaşlarında ortaya çıkar ve kadınları erkeklerden daha sık etkiler.
Ayrımcılığa uğradığını hisseden kişilerin, agorafobi de dahil olmak üzere bir dizi kaygı bozukluğundan muzdarip olma riskinin daha yüksek olduğu düşünülmektedir.
Kişide panik atak öyküsü olması da agorafobi gelişimi için bir risk faktörüdür. Agorafobik bireylerde de panik atak görülme riski vardır. Agorafobi ile birlikte ortaya çıkma eğiliminde olan diğer anksiyete bozuklukları arasında sosyal anksiyete bozukluğu ( sosyal fobi ) ve yaygın anksiyete bozukluğu yer alır.
Agorafobi için risk faktörleri özetle şunları içerebilir:
- Panik atak olan kişiler
- Endişeli / gergin bir mizaca sahip olan kişiler
- Ailede agorafobi veya panik bozukluğu öyküsü olan bireyler
- İstismar, bir ebeveynin ölümü, saldırıya uğrama veya bir çocuğun zorbalığa uğraması gibi stresli yaşam olayları
- Travma (fiziksel veya duygusal), işsizlik ve düşük sosyoekonomik durumu içeren çevresel stres faktörleri
- Diğer fobilerle mücadele
AGORAFOBİ BELİRTİLERİ NELERDİR?
Agorafobinin birincil semptomu, kaçışın zor veya kaçınılmaz olabileceği belirli durumlarla ilgili duyulan endişedir. Agorafobisi olan kişilerde kaygıya neden olan yaygın durumlar şu şekilde sıralanabilir:
- Sırada beklemek
- Kalabalıklar
- Restoranlar
- Sinema salonları
- Randevular
- Toplu taşıma kullanmak
Kaygı, vücudu çeşitli şekillerde etkileyebilir ve her insan kaygıyı çok farklı şekilde deneyimleyebilir. Nitekim agorafobi ile ilişkili birçok semptom mevcuttur. Semptomlardan bazıları şunları içerebilir:
- Yüksek kalp atış hızı
- Bir korku veya dehşet duygusu
- Uyku bozukluğu, yorgunluk hissi
- Konsantrasyon bozukluğu
- Aşırı terleme
- Ağız kuruluğu
- Nefes almada zorluk
- Göğüs ağrısı
- Titreme
- Mide bulantısı ve ishal
- Mevcut durumdan kaçma dürtüsü
- Baş dönmesi
- Yutma güçlüğü
- Bayılacağı hissine kapılmak
- Ölüm korkusu
AGORAFOBİ NASIL TEŞHİS EDİLİR?
Agorafobi, tek bir durumdan kaygı duymak değildir. Agorafobisi olan bir kişi aşağıdakilerden en az ikisinden aşırı derecede kaygı duyar:
- Toplu taşıma araçlarını kullanmak (Taksiler, otobüsler, trenler, tekneler, uçaklar vb.)
- Otoparklar, pazar yerleri, köprüler vb. yerlerde bulunmak
- Asansör, tiyatro ve sinema gibi kapalı alanlarda bulunmak
- Uzun kuyruklarda ve kalabalıklar içinde bulunmak
- Yanında başkası olmadan evden çıkmak
Doktorunuz muhtemelen teşhise yardımcı olabilecek bir takım sorular soracaktır. Doktora aşağıdakilere benzer sorular sorabilir:
- Sizi endişelendiren hangi belirtileriniz mevcut?
- Bu belirtileri ilk ne zaman fark ettiniz?
- Belirtilerin şiddeti en çok hangi durumlarda artış gösteriyor?
- Belirtilerin şiddetini artıran ya da azaltan faktörler nelerdir?
- Belirtilerinizi tetikleyeceğinden korktuğunuz için herhangi bir durumdan veya yerden kaçınıyor musunuz?
- Belirtileriniz sosyal hayatınızı nasıl etkiliyor?
- Herhangi bir tıbbi durum teşhisi konuldu mu?
- Daha önce psikolojik rahatsızlıklarınız için tedavi gördünüz mü?
- Kendinize zarar vermeyi hiç düşündünüz mü?
- Alkol veya eğlence amaçlı uyuşturucu kullanıyor musunuz? Ne sıklıkta?
Agorafobi özetle aşağıdakilere dayanılarak teşhis edilebilir:
- Belirti ve bulgular
- Doktorla derinlemesine görüşme
- Belirtilerinize neden olabilecek diğer koşulları ekarte etmek için detaylı muayene
- Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayınlanan Mental Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabında (DSM-5) listelenen agorafobi kriterleri de teşhiste yardımcı olabilir.
AGORAFOBİ TEDAVİSİ NASILDIR?
Agorafobide tedavi seçenekleri bir kişinin yaşadığı spesifik semptomlara ve bunların ne kadar ciddi şekilde etkilendiğine bağlıdır. Tedavide basit yaklaşımlar; egzersiz, gevşeme teknikleri, gelişmiş uyku hijyeni, stres faktörlerini belirleme, ortadan kaldırma ve doğal destek gruplarıyla (aile ve arkadaşlar) zaman geçirmeyi içerir. Tüm bunlar semptomları hafifletebilir ve kişinin yaşam kalitesini artırabilir. Çoğu hasta, bilişsel davranışçı terapi de dahil olmak üzere bir psikolojik terapi unsurundan faydalanacaktır.
Genel olarak agorafobi tedavisinde antidepresanlar, anti-anksiyete ilaçlarından daha etkilidir. Bununla birlikte, bu tedaviye başlamadan önce etkilenen bireylerin farkında olması gereken bazı istenmeyen yan etkiler vardır.
Örneğin bazı antidepresan ilaçlar, bazıları aşağıda listelenen bir dizi istenmeyen yan etkiyle ilişkilendirilmiştir:
- Mide bulantısı
- Kilo alımı
- Yorgunluk hissi
- Baş dönmesi, sinirlilik
- Kaygı
- Yetişkinlerde cinsel dürtü azalması
İlaç tedavisine alternatif olarak bilişsel davranışçı terapinin agorafobiden muzdarip bazı bireyler için etkili olduğu gösterilmiştir. Bilişsel davranışçı terapi yoluyla agorafobiden etkilenen bireyler, kaygıyla ilgili semptomları daha iyi yönetmeye ve bunlarla başa çıkmalarına yardımcı olacak önemli beceriler geliştirmeyi öğrenebilir.
Maruz bırakma terapisi ile en çok korktuğu şeylere tekrar tekrar maruz kalan kişiler, sonunda bu durumlara karşı duyarsızlaşacak ve onlarla daha güvenle yüzleşebilecek hale gelebilecektir. Maruz kalma terapisi, agorafobisi olan hastalar için popüler bir terapidir. Maruz kalma terapisinde, kişi yavaş yavaş korkularla yüzleşir. Örneğin, evden yalnız çıkmaktan korkan bir kişi, evinin dışına adım atarak ya da evinin etrafında yürüyerek başlayabilir.
Hastaların korkuları nedeniyle randevularına gitmekte zorlanmaları nedeniyle tedavi karmaşıklaşabilir. Bundan dolayı bazı terapistler ilk seansları yapmak için agorafobik bir hastanın evine gidebilir.