Ruanda Soykırımı, insanlık tarihindeki en korkunç ve yıkıcı olaylardan biridir. 1994’te sadece 100 gün boyunca, ülkeyi kasıp kavuran bir etnik şiddet kampanyasında tahminen 800.000 insan vahşice öldürülmüştür. Kurbanlar, soykırımı yöneten aşırılık yanlısı Hutu hükümetine karşı çıkan Tutsiler ve ılımlı Hutulardır.
Ruanda Soykırımının kökleri, ülkenin sömürgeci geçmişine kadar uzanıyor. 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında, Ruanda, nüfusu Tutsiler, Hutular ve Twa’ya bölen bir ırksal sınıflandırma sistemi getiren Belçika tarafından kolonize edildi. Belçikalılar, görünüşte daha Avrupalı görülen ve iktidar pozisyonları için daha uygun görülen Tutsileri tercih etti. Ruanda’nın 1962’de bağımsızlığını kazanmasının ardından, Tutsi ağırlıklı hükümet tarafından uzun süredir marjinalize edilen Hutular, bir devrimle iktidarı ele geçirdi. Başkan Juvénal Habyarimana liderliğindeki yeni kurulan hükümet, Hutu çoğunluğu arasında Tutsi karşıtı duyguları körüklemek için etnik gerilimleri propaganda amacıyla kullandı. Tutsiler, hükümet görevlerinde bulunma hakkı da dahil olmak üzere temel haklardan mahrum bırakıldı ve ayrımcılığa ve şiddete maruz bırakıldı.
1990’da Tutsi liderliğindeki bir isyancı grup olan Ruanda Yurtsever Cephesi (RPF), Hutu hükümetini devirmek için bir kampanya başlattı. Hükümet, binlerce Tutsi ve ılımlı Hutu’nun öldürülmesini içeren acımasız bir baskıyla karşılık verdi. RPF ve hükümet sonunda 1993’te iki grup arasında güç paylaşımı çağrısında bulunan bir barış anlaşması imzaladı.
Uluslararası medya ve otoriteler, sahadaki gözlemcilerin uyarılarına ve Ruandalıların yardım ricalarına rağmen soykırıma müdahalede büyük ölçüde başarısız oldu. Birleşmiş Milletler’in Ruanda’da bir barışı koruma gücü olsa da yetersiz finansman, yetersiz personel ve şiddete müdahale etmek için net bir yetkiye sahip değildi. ABD ve diğer Batılı ülkeler, bölgedeki stratejik çıkar eksikliğini ve Somali benzeri başka bir çatışmaya saplanma riskini gerekçe göstererek müdahil olma konusunda isteksiz davrandı.
RPF’nin Hutu hükümetini yenip ülkenin kontrolünü ele geçirdiği Temmuz 1994’e kadar uluslararası toplum harekete geçmeye başladı. Birleşmiş Milletler, soykırımın sorumlularını yargılamakla görevli Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesini kurdu. Mahkeme sonunda aralarında üst düzey hükümet yetkilileri ve askeri yetkililerin de bulunduğu düzinelerce kişiyi mahkum etti.
Soykırımın sonuçları yıkıcıydı. Ülke, şiddet nedeniyle yerinden edilmiş ve travma geçiren binlerce insanla harabeye döndü. Başkan Paul Kagame liderliğindeki Ruanda hükümeti, ülkeyi yeniden inşa etmek ve Hutular ile Tutsiler arasında uzlaşmayı desteklemek için çalıştı. Hükümet ayrıca failleri sorumlu tutarak ve toplum düzeyinde soykırımın mirasıyla uzlaşmayı teşvik ederek bir tür geçiş dönemi adaleti sağlamayı amaçlayan ve toplum temelli bir adalet programı başlattı. Hayatta kalanların çoğu hâlâ fiziksel ve psikolojik travma yaşıyor ve ülkenin sosyal dokusu şiddet nedeniyle derinden yaralanmış durumda. Başkan Kagame’nin hükümeti altında Ruanda’da insan hakları ihlalleri, siyasi baskı ve ifade özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar hakkında devam eden endişeler de var.
Soykırımdan bu yana geçen yıllarda ne olduğunu ve neden olduğunu anlamak için çok sayıda çaba gösterildi. Akademisyenler ve araştırmacılar şiddetin temel nedenlerini, propaganda ve nefret söyleminin rolünü ve uluslararası toplumun müdahale etmedeki başarısızlığını incelediler. Hayatta kalanların deneyimlerini ve bakış açılarını tanımak ve seslerini soykırım tartışmalarına odaklamak için büyüyen bir hareket de var. Ruanda Soykırımı’nın en önemli derslerinden biri bu tür vahşetlerin tekrar olmasını önlemenin önemi oldu. Soykırımın ardından Birleşmiş Milletler tarafından Koruma Sorumluluğu doktrininin benimsenmesi de dahil olmak üzere, kitlesel mezalimlerin önlenmesine yönelik uluslararası normları ve kurumları güçlendirmeye yönelik çabalar oldu. Yoksulluk, eşitsizlik ve siyasi marjinalleşme gibi şiddetin patlak vermesine katkıda bulunabilecek yapısal faktörleri ele alma çabaları da olmuştur.Ruanda Soykırımı’ndan alınacak bir başka ders de sömürgecilik ve ırkçılığın mirasını kabul etmenin ve bunları ele almanın önemidir. Belçikalılar tarafından getirilen ırksal sınıflandırma sistemi, soykırım sırasında Hutu hükümeti tarafından istismar edilen etnik bölünmelerin yaratılmasında kilit rol oynadı. Bu sistemin mirası, birçok Ruandalı’nın etnik kimliklerini ülkenin bölünmüşlük ve şiddet tarihiyle uzlaştırmaya çalıştığı bugün hala hissediliyor. Son yıllarda, dışlanmış topluluklardan gelen Ruandalı öğrencilere eğitim fırsatları sağlayan Ruanda Anma Bursu gibi girişimler aracılığıyla bu mirasları ele alma çabaları olmuştur. Topluluk diyalogları ve anma etkinlikleri gibi tabandan inisiyatifler yoluyla uzlaşma ve iyileşmeyi teşvik etme çabaları da olmuştur.
Nihayetinde Ruanda Soykırımı, ırkçılık, propaganda ve siyasi şiddetin birleşiminden kaynaklanabilecek korkunç sonuçların kesin bir hatırlatıcısı olarak hizmet ediyor. Ayrıca, gelecekte bu tür vahşetlerin önlenmesinde tetikte olmanın ve eyleme geçmenin öneminin ve sistematik eşitsizlik ve ayrımcılık da dahil olmak üzere şiddetin temel nedenlerinin ele alınması gereğinin altını çiziyor. Soykırım aynı zamanda sorumluların hesap verme gerekliliğini ve hayatta kalanları iyileşmeleri ve iyileşmeleri için desteklemenin önemini de vurgulamaktadır. Ruanda Soykırımı’nın derslerinden ders alarak ve şiddet ile çatışmaya katkıda bulunan temel faktörleri ele almaya çalışarak, daha adil ve barışçıl bir dünya inşa etmeye yardımcı olabiliriz.
Kaynakça:
https://www.nytimes.com/2019/04/06/world/africa/rwanda-genocide-25-years.html
https://www.magnumphotos.com/newsroom/conflict/gilles-peress-silence-25-years-since-rwandan-genocide/
https://www.history.com/topics/africa/rwandan-genocide
https://www.britannica.com/event/Rwanda-genocide-of-1994