Bu sefer işleyeceğimiz yalan haberin üç örneği, aşağıdan görülebilir:
Bu yalan/çarpıtılmış haber, kısa sürede popüler bilim dahilinde ünlenmiş sözde "Kuş Evrimi Teorisi" diye bir teoriyi çürüten bir fosil hakkındadır. Daha işe başlamadan, bu saçmalık kolayca fark edilebilir, zira Evrim Teorisi içerisinde "Kuş Evrimi Teorisi" gibi ayrı bir teori bulunmamaktadır. Kuşların evrimine dair açıklamalar vardır elbette, ancak bunun ismi asla "Kuş Evrimi Teorisi" olmamıştır. Zira bu teorinin özel alt birimleri bulunmamaktadır, evrim teorisinin kendisine ait unsurlarını kullanarak, diğer tüm türlerin evrimi açıklanabildiği gibi, kuşlar sınıfının evrimi de açıklanabilmektedir.
Haberin 2 büyük hatası bu sonucu doğurmaktadır. İlki, popülerlik ve prim uğruna, başkalarından duyulan söz ve haberlerin abartılarak çarpıtılmasıdır. Bulunan kuş olan Eosinopteryx brevipenna türünün haberi ilk olarak Nature dergisinin bir eki olan Nature Communications tarafından duyurulmuştur. Bu haberin içeriğinde kuşların nasıl evrimleştiğiyle ilgili açıklamaları "zora sokan" hiçbir argüman ileri sürülmemektedir. Sadece özet kısmında şu sözlere yer verilmektedir:
"Eosinopteryx Jurasik Dönem'de yaşadıyan küçük vücutlu dinozorların bilinen çeşitliliğini arttırmıştır ve hem benzer vücut planlarına sahip canlıların farklı nişlere sahip olabileceğini göstermiş, hem de uçuşun kökenleriyle ilgili daha karmaşık bir resim çizmiştir."
Görüldüğü üzere burada "zora sokma" ile ilgili herhangi bir unsur bulunmamaktadır. NTV ve Radikal gibi sözde-bilimsel kaynaklar ise, haberin orjinalini değil, 3News isimli kanala röportaj veren, makalenin de yazarları içerisinde yer alan Southampton Üniversitesinden Dr. Gareth Dyke'ın şu sözlerini baz alarak abartı bir haber yapmıştır:
"Keşfimiz ünlü fosil Archaeopteryx'in, ya da bazen isimlendirildiği gibi 'ilk kuş'un, modern kuşların evriminde ilkin rol oynadığına dair teoriye şüphe düşürmektedir."
Sonrasında ise Dr. Dyke şunları söylemiştir:
"Bulgularımız göstermektedir ki uçuşun kökeni önceden düşünüldüğünden çok daha karmaşıktır."
Burada, evrim kuramını ya da sözde "kuş evrimi teorisi"ni zora sokan durum nedir, bilemiyoruz. Bahsedilen tek şey, 150 milyon yıl önce yaşamış ve "ilk kuş" türü olarak kabul edilen Archaeopteryx'e, kuşların evrimine bilgi sağlayacak bir "kuzen tür" geldiği ve eski kabulün daha doğrusuna ulaşıldığıdır. Elbette, ülkemizde halen Orta Çağ tartışmaları döndüğü için, evrim teorisinin içeriğinin güçlenmesine yönelik bu veriler değil de, evrim teorisinin kısmen "çürüme ihtimali"ne vurgu yapan haberler para getirmektedir. Çünkü halk, bilimden anlayan bir zihniyet ve eğitime sahip değildir.
Bu haber kaynaklarının ikinci hatası ise, gerçeği anlamadan haber yapma merakıdır. Yani kaynağı doğru düzgün okumadan, başka haber kaynaklarının okumasından yola çıkarak habercilik yapma merakıdır. Bu, Türkiye halkının haberlere 2. elden değil, 3. ve hatta 4. elden ulaşmasına neden olmaktadır. Basit bir "kulaktan kulağa oyunu" akla gelmektedir.
Habere göre bulunan fosilin "kuş evrimi teorisi"ni zora sokmasının nedeni, bulunan fosilin kuşların atası konumunda olan Theropoda ("canavar ayak") kladının yaşadığı ilk zamanlardan daha öncesine gidiyor olmasıdır. Habere göre Theropoda, 120 milyon yıl önce yaşamıştır. Dolayısıyla fosili 160 milyon yıl öncesine dayanan Eosinopteryx cisninin varlığı, kuşların Theropoda'dan evrimine dair açıklamaları çürütmektedir. Ancak elbette, bu iddia tamamen yanlıştır. Zira Theropoda kladının kökeni, günümüzden 231.4 milyon yıl öncesine, yani Geç Jurasik Dönem'e (Jura Dönemi'ne) kadar gitmektedir. Dolayısıyla bulunan fosilin, kuşların Theropoda'dan evrimiyle ilgili hiçbir sorun taşımadığını rahatlıkla söyleyebiliriz.
Evrim, hiçbir zaman düz bir zincir olmamıştır. Dolayısıyla Archaeopteryx'ten farklı, onunla aynı dönemde ve hatta daha önceden yaşamış bir kuş-benzeri Theropod'un varlığı, kuşların evrimiyle ilgili hiçbir teoriyi "zora sokmaz". Evrim, bir "evrim ağacı" şeklinde, dallanarak ve birbirine paralel kollardan ilerleyen bir süreçtir. Dolayısıyla günümüzdeki herhangi bir canlı grubu (taksonu), tarihteki tek bir türden evrimleşmiş olmak veya sadece onunla temsil edilmek zorunda değildir. Haber kaynaklarının hatası buradadır ve duygusal yorumlar katarak konunun bilimsel yönü baltalanmaktadır.
Durum bu. Kuşların evrimiyle ilgili detaylara girmeden bile, haberin yalan değerini anlamak mümkündür.
Size tavsiyemiz, Evrim Kuramı ile ilgili (ve hatta bilimsel diğer teorilerle de ilgili) "çürütülme" ve "zora sokma" haberlerini okuduktan sonra, orjinal kaynaklarını da kontrol edin ve kaynağın güvenilirliğini 5-10 defa sorgulayın. Zira eskiden güvendiğiniz kaynaklar bile, dürüstlüklerini yitirmiş olabilirler.
Kaynaklar ve İleri Okuma: