Kelebek Etkisi diye bilinen olay, matematikçi, meteorolog ve kaos teorisine büyük katkıları olan Amerikalı Edward Norton Lorenz tarafından 1963’te hava durumu tahminleri yapılırken dile getirildi.
Kelebek etkisi en anlaşılabilir; bir sistemin başlangıç verilerinde ufak değişiklikler yapılırsa sonrasında öngörülemez ve büyük sonuçlar meydana gelecektir şeklinde tanımlanabilir. Örnek vermek gerekirse Amazon Ormanları‘nda bir kelebeğin kanatlarını çırpması, ABD’de bir fırtınanın kopmasına sebep olabilir. Başka bir ifade ile kelebeğin kanatlarından çıkan hafif bir esinti, dünyanın yarısını dolaşabilecek bir kasırganın oluşmasının nedeni olabilir.
Kelebek Etkisi hayatımızı nasıl etkiler?
Edward Lorenz hava tahmini hesaplamalarında ilk tahminlerini yaparken 0,506127 sayısını başlangıç sayısı olarak kabul etti. Sonraki hesaplamasında başlangıç sayısını 0,506 olarak aldı. Bu farklılık iki sayı arasında binde bir oranındaydı. Bu ufak değişikliğin meydana getirdiği sonuç, Lorenz’in kafasında bir düşünce oluşmasına neden oldu. Sonuçlar tahmin edilemez ve kaotikti.
Lorenz hava durumu tahmininde, başlangıç koşullarını bilmenin olanaksız olduğunu, ufak bir değişimin tahmin sonuçlarını çok fazla etkilediğini ve belirsizlik sebebiyle yalnızca kısa vadeli hava durumu yapılabileceğini anladı.
Belirsizlik ilkesi nedeniyle başlangıç şartlarını bilmek imkansız
Lorenz hava durumu tahmini modelinin hatalı olduğunu farketti. Başlangıç şartlarını bilmenin imkansızlığı ve küçük bir değişimin bile sonuçları çok fazla değiştirebileceğini gördü. Bu yüzden hava tahminin kısa süreli zaman aralığında yapılabileceğine kanaat getirdi.
Başlangıç koşullarının tahmin edilememesi belirsizlik ilkesi ile açıklanmaya çalışılmaktadır. Belirsizlik İlkesi, sistemdeki bütün küçük parçacıkların davranışlarının kesin olarak belirlenemeyeceği ifade etmektedir. Bu ilke kaos teorisinin temel ilkelerinden birisidir.
Belirsizlik İlkesi ve Kaos Teorisi
Belirsizlik ilkesi, karmaşık bir sistemin başlangıç şartlarını kusursuz bir şekilde detaylarıyla bilmemizin olanaklı olmadığını söyler. Bundan dolayı karmaşık bir sistemin sonucunu tahmin etmeyi beklemek de manasızdır.
Hava tahmini ölçümünde olduğu gibi meydana gelen küçük hatalar bile, çarpıcı bir şekilde büyük bir farklılaşmaya, herhangi bir tahminin faydasız kalmasına sebep olmaktadır. Dünyadaki tüm kelebeklerin atmosferde oluşturduğu etkiyi ölçmek mümkün olmadığı için, doğru ve uzun süreli hava tahmini yapmak daima olanaksız bir hedef olarak önümüzde durur.
Lorenz yukarıda görülen model ile kaos teorisine büyük bir katkı sağlamıştır. Çekerler kaotik sistemleri anlamamızda bize yardımcı olmaktadır. Bu model Kaos Teorisi için matematiksel bir ifadedir. Çekerlere yakından baktığımızda kaosta bir düzenin olduğunu görürüz. Bu modeli kaos teorisini açıklamak için sıklıkla kullanmaktayız.
Kelebek Etkisi hayatımızın içinde olmaya devam edecektir
Kelebek Etkisi’ni günlük yaşam için uyarladığımızda bilindik biz söz aklımıza geliyor: “Bir çivi bir nalı, bir nal bir atı, bir at bir süvariyi, bir süvari bir bölüğü, bir bölük de bir ülkeyi kurtarır.”
Başka bir örnekle yazımızı sonlandıralım. Tarih sahnesinde Spartaküs diye bilinen bir köle, Roma İmparatorluğu‘nda büyük bir ayaklanmayı örgütlemiştir. Toplumsal mücadeleler tarihi açısından benzersiz bir değişime yol açması nedeniyle bu örnek muhteşemdir.
Kelebek Etkisinin hayatımızdaki önemine vurgu yapan bu videoyu izlemenizi de öneririm!
İlginizi çekebilecek içerikler