Histerosalpingografi (HSG) - İlaçlı rahim ve tüp filmi
Daha önce de belirttiğimiz gibi erkekte yeterli sperm olması, kadında yumurtlama olması gebelik oluşumu için yeterli değildir. Yumurtalıktan yumurtlama esnasında serbestleşen oosit (yumurta hücresi) Fallop tüpünün fimbriyaları ("saçakları") tarafından alınmalı ve tüpün içine gönderilmelidir. Burada da yumurta hücresi spermlerle karşılaşmalı ve döllenme gerçekleştikten sonra döllenen zigot tüpteki yolculuğuna devam etmeli ve endometriumda (rahim iç tabakasında) kendine uygun bir yer bularak implante olmalıdır.
Histerosalpingografi (HSG) veya türkçe tanımıyla ilaçlı rahim ve tüp filmi jinekolojide rahimağzı kanalının, rahim içinin ve Fallop tüplerinin yapısal ve işlevsel özelliklerini incelemede yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir.
Rahim içine verilen özel bir sıvı, bu yapıların yandaki röntgen filminde olduğu gibi görüntülenmesine olanak verir.
Rahimağzından endometriuma, endometriumdan da Fallop tüplerine, Fallop tüplerinden karın boşluğuna uzanan yol tümüyle açık olmalıdır. İşte histerosalpingografi ("ilaçlı rahim ve tüp filmi") bu yolu değerlendiren önemli bir incelemedir ve gebe kalamama değerlendirmesinin ilk basamağında yapılmalıdır.
Fallop tüplerinin açık olup olmadığının yanında, rahim boşluğu yapısı hakkında da bilgi veren HSG, rahim içinde septum (perde), rahim içi polipler, çift rahim gibi doğuştan gelen yapısal rahim bozuklukları, Asherman sendromu (kürtaj sonrasında rahimiçi yapışıklıklar) gibi durumlar hakkında detaylı bilgi verebilir.
HSG yapılan kadınların bir kısmı hemen incelemeden sonraki ay hamile kalabilmektedir. Bunun muhtemel nedeni bu inceleme esnasında rahim içine verilen basınçlı sıvının kanallardaki ufak, ancak hamile kalmaya engel olabilen yapışıklıkları açmasıdır.
Histerosalpingografi adetin tümüyle bitmesinin hemen sonrasında yapılan bir incelemedir.
İyi bir merkezde tecrübeli bir Radyoloji uzmanı tarafından yapıldığında çok hafif ağrı veren bir incelemedir ve incelemeden sonra günlük işlere devam edilebilir.
HSG incelemesinin adet kanamasının hemen bitiminde uygulanmasının nedeni (her ne kadar inceleme yapılan kadın hamile kalamama sorunundan başvurmuş olsa da) rahim içindeki muhtemel bir gebeliğe zarar vermemektir.
Endoskopik yöntemler (Laparoskopi ve histeroskopi)
Birinci basamak tedavi cevap vermediğinde, HSG'de tüpler tıkalı bulunduğunda veya jinekolojik değerlendirmede kitle, endometriyosis gibi bulgular saptandığında laparoskopiye başvurulması söz konusu olabilir.
Laparoskopi çoğunlukla genel anestezi altında yapılan bir işlemdir. Göbek deliğinin hemen altından açılan bir delikten 10 mm. çapında bir boruyla karın boşluğuna girilir ve içeriye gaz verilerek organların birbirinden uzaklaşması sağlanır. Daha sonra bu delikten bir kamera yerleştirilerek tüm iç genital organlar gözlenebilir (yandaki resme bakınız). Gerekli durumlarda karnın alt kısımlarına açılan daha ufak deliklerden bistüri, koter, makas gibi aletler yerleştirilerek çeşitli operasyonlar da laparoskopiyle gerçekleştirilebilir.
Laparoskopiyle endometriyozis, pelviste yapışıklıklar rahim ve diğer yapılardaki yapısal anormallikler tanınabilir.
Laparoskopi esnasında rahimağzından verilen boyanın (kromopertubasyon) tüplerden geçişi, varsa nerede tıkanıklık olduğu daha net olarak görülür. Laparoskopi tanı dışında aynı seansta ya da farklı bir seansta tedavi için de kullanılabilir. Laparoskopiyle yumurtalık kistleri çıkartılabilir, tüplerdeki tıkanıklıklar giderilebilir ve pelvisteki yapışıklıklar temizlenerek yumurtalıklarla fimbriyalar arasındaki engel kaldırılabilir. Bu amaçla lazer, koter ya da basit bistüri tekniği kullanılabilir.
Aşağıdaki resimde laparoskopik gözlem altında normal kadın iç genital anatomisi görülmektedir.
HSG incelemesinde rahimiçinde "septum" (perde) bulunduğunda tedaviye geçmeden önce laparoskopi yapılarak bunun gerçek bir septum mu olduğu, yoksa bikorn uterus ("çfit rahim") adı verilen doğumsal kusurdan mı kaynaklandığının ayırıcı tanısı mutlaka yapılır (HSG'de hem septum hem de uterus bicornis çok benzer bulgular verir).
Histeroskopi ise rahim ağzından rahim içine girilerek rahim içinin incelenmesi yöntemidir. HSG'de anomali bulunduğunda histeroskopi yapılarak tanı doğrulanır. Bu aşamada uterus septumu ("perde") cerrahi bir işlemle çıkarılabilir, hamile kalmaya engel olduğu düşünülen polipler varsa temizlenebilir (Endometriyal polip (rahim polipleri) rahim içinde bulunan selim tabiatlı olduğu kabul edilen "et parçası" oluşumları olarak tarif edilebilir). Asherman sendromunda oluşan yapışıklıklar giderilebilir.
Histeroskopi genel anestezi altında yapılan bir inceleme ve tedavi yöntemidir. Çoğu durumda 15-45 dakikalık bir sürede tamamlanır ve hastanede bir kaç saat kaldıktan sonra eve dönen kadın günlük işlerini çoğu durumda rahatlıkla sürdürebilir.