Kadın Felsefeciler: Mary Warnock
Julian Baggini & Jeremy Stangroom
Mary Warnock belki de
Britanyadaki en şöhretli felsefecidir. İkinci Dünya Savaşı sayesinde erkek
meslektaşlarının gölgesinden sıyrılabilen kadın felsefeciler kuşağının bir
üyesi. Oxfordda öğretim üyesi oldu, sonrasında Cambridgedaki Girton
Kolejinin müdiresi oldu. Ama kendisine sorarsanız kendisini felsefe şöhreti
olmaktan ziyade çalışkan bir insan olarak görüyor. Şöhreti genel okuyucuya
yazdığı kitaplara ve daha da önemlisi kamusal yaşamına dayanıyor.
Kamu yaşamı boyunca
edindiği görevleri arasında; Independent Broadcasting Authority üyeliği,
özel bakım gereken çocukların eğitimine ilişkin bir araştırmaya başkanlık
yapmak, insan döllenmesi ve embriyoloji etiğine ilişkin hükümetin araştırma
komitesine başkanlık yapmak vardı. 1985te Lady ilan edildi ve böylelikle
Birleşik Krallığın avam kamarasında oturma şansına erişti ki çok az
felsefeci bu şansa erişebilmiştir.
Warnock ayrıca
akademinin dışına çıkan çok sayıda kitaba imza attı. Intelligent Persons
Guide to Ethics adlı kitabı oldukça ilgi gördü, bunun yanı sıra bir hatırat
ve kadın felsefecilerin yazılarında oluşan bir antoloji hazırladı.
Warnock hala erkek
hakimiyeti altında görülen bir alanda oldukça başarılı bir kadın olarak göze
çarpıyor. Ama yine de onun adını, felsefede cinsiyet eşitliği ihtiyacını en
çok dile getiren insanlar arasında telaffuz ettiğinizde büyük ihtimalle
olumlu yanıt veren çok az insanla karşılaşırsınız.
Kendisi
karşılaştırmalardan pek hoşlanmasa da Warnockun durumu Margaret Thatcherı
hatırlatıyor. Thatcher kendi alanındaki en başarılı kadındı ama feministler
onu kıyasıya eleştirmişti. Her iki kadına da yöneltilen eleştiri aynıydı:
İkisi de başarılı olmuş ama feminizmin önemini küçümsemişlerdi. Beverley
Clack, The Philosopher' Magazine adlı dergide küçümseyici bir tonda
Warnockun feministlerin kadınların konumuna ve deneyimlerine yönelik
ilgisinin abartılı olduğunu söylediğini yazdı. Gerçi böylesi yorumlar
Thatchera yönelik nefretten pek pay almasa da çoğu feministin bu iki
kadında ihanetin izlerini görmesi pek şaşırtıcı sayılmaz.
O halde Warnockun
ilk aşamada felsefedeki kadınlar hakkında konuşmakta gönülsüz oluşunu
yadırgamamak gerekir. Warnock konuya ilişkin ilgisizliğini gizlemiyor. Ne
var ki onunla yaptığımız konuşmada felsefede kadınların konumuna ilişkin
söyledikleri bildiklerimizin büyük bir kısmının yanlış olduğunu gösteriyor
ve etraflıca incelenmeyi hak ediyor. Tartışmamız boyunca feministlerin
neredeyse büyün iddialarına sırasıyla itiraz etti.
İlk önce kadın
felsefecilerin görmezden gelindiği iddiasına itiraz ediyor: İhmal edilmiş
çok sayıda kadın felsefeci olduğuna hiç inanmıyorum. Warnock, modern
felsefenin on yedinci ve on sekizinci yüzyıllardaki erken dönemlerine atıfla
felsefenin daha o zamanlarda kendine özgü bir alan olduğunu ifade ediyor.
Felsefe o dönemler bilimlerin içine girmiş bir parazit gibiydi ve neredeyse
hiçbir kadın bilimler alanında basit bir ilgiden ötesine gidemiyordu.
Kadınlar bilimlerin temeline kadar gidip erkekler gibi bilimsel alanda
gerçekleşen devrimleri inceleyemiyorlardı.
Bence haksız yere
görmezden gelinmiş kadınların izini sürmek son derece güçtür. Bu dönemin
ardından felsefe üniversitelerde profesyonel bir uğraş haline geldi ve
kadınlar uzunca bir dönem erkeklerle rekabete giremedi. Warnock kadınlara
erkeklerin sahip olduğu fırsatların verilmediğini öne sürmüyor. Bu durumun
sadece kadın felsefecilerin felsefe kanonu içindeki sayısının azlığım
gösterdiğini düşünüyor. Bu anlamda bu kanonun seçiminde cinsiyet temelli bir
ayrım söz konusu değildir. Kadınların yaptığı felsefe görmezden gelinmiş
değildir, sadece temelleri itibarıyla zayıf kalmıştır.
Warnock bu durumun
tersini gösteren prima facie kanıtların önemli olmadığım ifade ediyor.
Örneğin Women Philosophers [Kadın Felsefeciler] adlı kendi hazırladığı
antoloji kitabına Moore ve VVhiteheadin çağdaşı olan L. Susan Stebbing ve
Susanne K. Langer adlı kadın felsefecilerin yazılarından örnekler koymuştur.
Gelgelelim bu iki erkek felsefecinin yazdıkları hala üniversitelerin okuma
listelerindeyken diğer iki kadın felsefeci bu listelerde yer alamamıştır.
Bu, onların cinsiyetleriyle ilgili bir durum mudur?
Hiç de öyle olduğunu
sanmıyorum. Belki daha sonra tekrar ortaya çıkacak ama şimdilerde artık
kimsenin okumadığı yığınla erkek felsefeci var.'
Warnock, kadın
felsefeciler antolojisi üzerinde çalışırken derlemeye girmeye aday bazı
kadın yazarların yazılarının felsefe adını hak etmeyecek kadar dinsel
doktrinlere bulaşmış olduğunu fark ediyor. Warnocka göre kadın felsefeciler
felsefelerini dinsel inanışlarından ayırt etmeyi başaramamışlardır. Bunun
sebebi ne olabilir?
'Çoğu kadın, en zeki
olanları bile, yardımsever ve inançlı olma ve evi çekip çevirme gibi
geleneksel rollerin içerisine kilitlenip kalmışlardır. Üstelik açıkça dinden
vazgeçmek onlar adına çok sarsıcı etkilere neden olacaktı. Tabii ki bunu
yapabilmiş kadınlar vardır ama bunlar son derece cesurdular. Bir bütün
olarak ele alındıklarında kadınlar için dini unutabilmek çok güçtü.'
Kadınların daha iyi
bir dünya istemiyle dini içerikli yazılar yazmaları kabul edilebilir bir
şeydi. Bu, kendi düşünce ve duygularını yayımlatmak için uygun bir yoldu.
Kadınlar bu erken tarihlerde farklı bir alan olarak ortaya çıkmış felsefe
alanında eğitim görmedikleri için sahip oldukları felsefi görüşleri dini bir
içerikle kaleme almışlardı. İşte bu yüzden bence basit bir tarihsellik
meselesi var karşımızda.
Warnockun feminizm
kuşkuculuğu kendi kariyerini erkek merkezli bir sistemde savaşan bir kadın
gibi göstermekteki isteksizliğinde de ortaya çıkar. Genelleştirerek
konuşamam ama Oxfordda ve az bir düzeyde de Cambridgede olmak üzere
kadınlar çok iyi şartlarda işe başladılar. Çünkü kız kolejleri yalnızca
kadınları işe alıyordu ve kadın felsefecilerin zorunlu olduğu kolejler
vardı. Bu yüzdende bir konuda çok iyi olmaksızın güzel akademik işleri elde
edebiliyorlardı ve bu alan neredeyse onlara kalmıştı. Kız kolejlerinin erkek
öğrenci kabul etmeden önce erkek akademisyenleri işe almalarının
nedenlerinden biri de buydu. Bu açıdan da Oxfordda kadın olmak dezavantaj
olmak şöyle dursun tam bir avantaj bile sayılabilirdi.
Kız kolejleri karma
eğitime geçtiklerinde ki bu çoğumuzun karşı çıktığı bir şeydi ayrıcalıklı
bir alan darbe yemiş oldu. Tabii ki erkek kolejlerin de eşit derecede başka
alanları açtığını söyleyebilirsiniz. Fakat bu belli bir düzeye kadar
yapıldı, yoksa istenilen oranlarda gerçekleşmedi. Artık eşitlikten söz
edilemez.
Warnock ayrıca açık
tartışma yapılan seminerler gibi belli akademik pratiklerin özellikle
erkeklere uygun olduğu düşüncesini reddediyor.
Kadın felsefeciler
kadar tartışmayı seven insanlar görmedim açıkçası. Üstelik kadınların
seminerlerde konuşamayacak kadar ürkek canlılar olduğunu hiç sanmıyorum.
Ürkek olmak bir yana çoğu zaman tüm sahneyi onlar kaplıyor. Aslında durum
kadınların iddia ettiğinden farklı. Seminerlerde çeneleri daha çok düşü
veriyor Erkeklerin baskın olduğuna dair hiçbir emareye rast gelmedim. '
'Benim durumumu
düşünün bir kez daha. Hiçbir ayrımcılıktan muzdarip olmadım. Şayet
yaptıklarıma mütevazi bir değer biçilirse bu en yerinde tavır olur. Zaten
hiç kimse de çalışmalarımı haksız yere sert bir şekilde eleştirmedi. Çok
fazla iş çıkarmadım ve yaptıklarım öyle çok matah işler değil. Kendimi
mesleğin üçüncü, dördüncü sınıf bir üyesi gibi görüyorum. Bence çoğu kadın
da aynı durumda. Şu ya da bu sebepten, hiç de haksızlık sayılmaz, ama ait
oldukları yer orası.
Warnock kadınların
dezavantajlı oldukları alanların varlığını kabul etse de bu durumun kurumsal
bir cinsiyetçilikten kaynaklandığım kabul etmiyor. Artık akademik görevler
adayların yayımladıklarının sayısı He belirleniyor çünkü akademik alan çok
çetin bir yer oldu. Ne yazık ki kadınlar ev işleriyle daha meşgul oldukları
için erkeklere göre daha az makale yayınlatıyorlar. Bu durumu ileride
düzeltebilirler, ama tam da iş aradıkları bir dönemde yayın performansları
çok parlak olmuyor. Warnock buradan iş olanaklarının farklı kriterler
üzerine oturtulması gerektiği ya da akademinin daha şefkatli olması
gerektiği sonucuna varmıyor. Warnocka göre kadınlar ve erkekler üzerindeki
farklı talepler kariyerlerinde farklı yollan izleyecekleri anlamına geliyor.
Kadınlar bölünmüş
yaşamlarından ötürü her işi aynı zamanda görmek istediklerinden daha az
zaman ve daha az yoğunlaşma gerektiren alanlarda sivrilme eğilimi
gösteriyorlar. Kendi hayatımdan hareketle konuştuğumun farkındayım.
Felsefedeki hafif konular la ilgilenerek epeyce bir konudan paçayı
yırtarsınız. Böylelikle kütüphanede saatler geçirmek zorunda kalmazsınız.
Üstelik bir mantık ya da matematik problemiyle saatlerce uğraşmak zorunda da
değilsiniz.
Warnock felsefi konum
ve savların özünde cinsiyet temelli olduğunu iddia eden feminist
felsefecilere ateş püskürüyor. Postmodernist felsefecilerde olduğu gibi
feminist felsefecilerin önermeleri kanıtlanacak ya da çürütülecek türden
değil. Kendi kendini çürüten ve çelişkili önermeler oldukları söylenebilir.
Çünkü hem bu görüşü herkesin doğru bulduğu bir hakikat olarak öne sürüyorlar
hem de herkesin kabul edeceği bir hakikat olmadığını söylüyorlar. Üstelik
bir de ifade ettikleri bakış açısının belli bir bakış açısı feminist bir
bakış açısıolduğUnufsöylüyorlar ki bu bana göre hiç de ilgi çekici bir
önerme değil.
Gök yerinden düşse
de ben buna inanırım. Sadece felsefeden bahsetmiyorum. Diğer tüm entelektüel
alanlar için geçerli az önce söylediklerim. Erkek ve kadın yaklaşımları
arasında farklılıklar bulabilirsiniz ama entelektüel etkinliğin amacı
hakikati bulmaktır. Bu yüzden tek bir hakikat olduğunu yadsıyan
postmodernist yolun yolcusu olmayacağım. Bu konuda çok kararlıyım.
O halde kadınların ve
erkeklerin konuları ele alma biçimlerinde ortaya çıkan ampirik farklılıklar
hakikate giden yolda esaslı engeller olmaktan ziyade küçük aksilikler olarak
görülebilir mi?
Kesinlikle.
Amaçladıkları şeyler aynıdır. Asu önemli olan da budur. Hem erkekler hem de
kadınlar için önemli olan meseleleri doğru bir biçimde ele almaktır.
Dışarıdan birisi, diyelim bir sosyolog ya da feminist olsun, farklı bir
yaklaşım geliştirebilir ama sadece kadınlara ait olan bir şey ortaya koymak
bana entelektüel olarak son derece zararlı görünüyor.
Warnockun kendi
antolojisine yazdığı önsözde felsefeye farklı bir şekilde bakan erkek ve
kadınların varlığından söz etmiş ve savaş sonrası kadın felsefecilerin
çoğunun uygulamalı felsefe alanında, özellikle etik alanında uzmanlaştığına
dikkat çekmiştir.
Elizabeth Anscombe
dışında, savaşın hemen ertesinde kadın felsefeciler tarafından yapılan
çalışmaların büyük bir kısmının ahlak felsefesi alanında olduğunu görüyoruz.
Ahlak felsefesi alanında çalışan kadın felsefeciler gerçekçi bir tutum
sergilediler çünkü ahlaki değerlerin gerçek hayatta nasıl dile getirildiğini
ve bu alanın neyle ilgili olduğunu masaya yatırdılar. Bunları söylerken
aklıma özellikle Phillipa Foot geliyor. Hoyratlık üzerine birkaç makale
kaleme almışlığı vardır ki çoğu erkek felsefeci bu tür konularla pek
ilgilenmez.'
Burada gerçek yaşama
ilişkin hiçbir şey söylememek için elinden gelen her şeyi yapan, hayattan
kopuk bir etik biçiminden, kürtaj ve ötenazi gibi gerçek yaşamı ilgilendiren
etik sorunlarla meşgul olan felsefecilere doğru radikal bir dönüşüm söz
konusuydu. Neden kadın felsefeciler ahlak felsefesinde ortaya çıkan bu
devrimci yaklaşımla birlikte anılır oldular?
Bence kadınlar bütüne
bakarken erkeklere göre daha fazla sağ duyulu olabiliyorlar ve saçmalık
düzeyine kadar varabilen teorik konularda bitip tükenmez tartışmalara dahil
olmayı sıkıcı buluyorlar. Aslında Oxfordda bir anlamda gerçekçi
sayılabilecek bir felsefe ekolü vardı. Bu ekol dünyaya bakıp neyin doğru
neyin yanlış olduğunu görmenizi salık veriyordu, fakat bu ekole mensup
felsefecilerin ele aldıkları örnekler sapma sapan türdendi. Savaş öncesi
Oxfordda oldukça etkili bir felsefeci olan Pritchardı örnek verebilirim.
Ahlak felsefesi üzerine yazdığı kitapları, aile arasındaki mektupların
içeriğini öğrenme hakkinizin olup olmadığını, mektubu postaya vererek mi
yoksa sadece öteki tarafa ulaşması koşuluyla içeriğine bakarak mı görevinizi
yerine getirdiğinizi soran sorularla dolu. Phillipa Foot gibi insanlar böyle
bir felsefeden fena şekilde sıkılmış ve gerçekte ne olup bittiğine "
bakalım demişlerdi. Bence bu çıkışları son derece yerindeydi.'
Warnock kadınların bu
tür bir felsefede çok iyi olduklarını seve seve kabul ediyor. Bunun sadece
bir huy ve eğilim farklılığından ibaret olduğu iddiasını reddediyor.
Özel olarak kadın
felsefecilerle ilgilenmeyi gerektirecek bir şeyler olabileceği iddiasına
böylesine radikal bir şekilde karşı çıktığım göz önüne aldığımızda Warnock
neden özellikle kadın felsefecilerle ilgili bir antoloji derlemiştir?
Bu antolojiyi derlemem istenmişti, ben de evet dedim çünkü paraya ihtiyacım
vardı. Kitap yazmaktaki ve derlemeler hazırlamaktaki temel motivasyonum
paradır. Kapsayıcı bir şey hazırlayamayacağım konusunda yayınevini
uyarmıştım. Ama bu yüzden de tüm feminist felsefeyi ki bana çok sıkıcı
geliyorlardı dahil etmediğim için çok suçlandım. Çok büyük bir hedefim
yoktu. Üstelik işin sonuna varıncaya dek felsefedeki cinsiyetle ilişkili
sorunlara kesin bir çözüm bulmanın bu denli zor olduğunu düşünmemiştim.
Sadece erkeklerin iş gördüğü bir alanda yani ahlak felsefesinde vaziyet pek
hoş değildi. Ama tüm mesele de bundan ibaretti, başka bir şey göremedim
doğrusu.'
Sorun Warnockun
kadın felsefecileri kayda değer bulmaması değildi. Örneğin Arın Comvay
parlak bir kadın felsefeciydi.
Arın Conway çılgın
birisiydi, insanların ne düşündüğünü umursamazdı. Leibniz gibi baş döndürücü
fikirleri vardı, hatta kim bilir Leibnizin kendisini bile etkileyecek
kadar. Yine de bu fikirlerin tamamıyla kendi kafasından çıktığını biliyoruz.
Eşi benzeri yoktu onun.
Gelgelelim bütün
olarak baktığımızda Warnock incelediği kadınları felsefi açıdan çok da kayda
değer bulmamıştı. Kadın hakları için kampanyalar düzenleyen ve polemiklere
girişen Mary Wollstonecraftı ele alalım isterseniz.
Wollstonecraft
gerçekten deyeni bir yol açmıştı, ama bu ortalığı kırıp dökmek pahasına
oldu. Bir hakikat teorisine sahip değildi, gördüklerini anlatmıştı bize.
Bunun sonucu olarak da eğitim sorununa kendini adamıştı. Wollstonecraft
taki birçok şeyin, erkeklerin ve kadınların eşit bir şekilde muamele
görmesi niyetiyle yazıldığını gördüm. Bence bu tümüyle tarihsel bir
meseledir. Öngördüğü toplum herkesin eşit şekilde eğitim gördüğü bir
toplumdu. Böylelikle yeni ortaya çıkacak eğitim sistemi kadınlar için olduğu
kadar erkekler için de devrimci bir nitelik taşıyacaktı. Kadınların eğitimi
belli açılardan kusurluyken erkeklerin eğitimi de başka açılardan
kusurluydu. Bu yüzden de sosyal eşitlik ve eğitim eşitliği öngörüsü yaptığı
toplumu her iki cinsiyet için de devrimci bir sonuç doğuracaktı.'
Eğer felsefecilerin
gördükleri şekliyle hakikati dile getirme görevleri varsa ve Warnock da
feminist felsefenin büyük bir kısmında hiç hakikat bulmadıysa erkek
felsefecileri çok fazla kayırdığı eleştirisini hak etmiş olmaz mı? En
tanınan kadın felsefecimiz olarak Warnockun feminist metinlere daha fazla
yer vermesi beklenirdi. Ama dile getirdiği görüşlerinin tek gerekçesi kendi
ifadesiyle kayda değer hiçbir şey bulamamış olmasıydı.
Yine de Warnockun
reddettiği görüşlerden ziyade vardığı sonuçlara odaklanmak daha doğru
olacaktır. Kendisi Lordlar Kamarasındaki üç felsefeciden biridir. Bu üç
felsefeciden ikisi kadındır. Diğer kadın üye Onora ONeilldir. Bu durum
akademide avantajlı bir konumda olmasalar da kendi kuşağının kadın
felsefecilerinin elde ettiği başarıların göstergesidir. Bu felsefeci kuşağı,
kamu yaşamında daha başarılı olmuştur.
Onora O Neill
felsefede benden daha başarılı olsa da ikimizde aynı kuşaktan yetişmiştik,
ikimiz de bile isteye kamuda çalışmaya yöneldik. Ahlaki konuları araştıran
komite ve komisyonların içerisinde yer alan bir tür resmi felsefeciler
olduk. Sağlık etiği oldukça revaçta ve her ikimiz de sıramız geldiğinde
pratik felsefeciler olarak sahneye çıkıyoruz. Onorayı varisim olarak
görüyorum. Kariyerimiz boyunca aynı yolları takip ettik; o, Newnham ın
müdüresi oldu ben, Girtonın. Bu yüzden de birisi bizim yaptıklarımızı elli
yıl sonra araştırdığında ikiz olduğumuz sonucuna varacaktır.
İşte karşımızda iki
kadın felsefeci...erkek meslektaşlarıyla karşılaştırdığımızda başarının ne
kadar farklı yollardan geldiğinin çarpıcı birer kanıtları.
Seçilmiş Kaynakça
Ethics Since 1900,
3rd edn (Oxford: Oxford University Press, 1978)
Imagination and Time
(Oxford: Everyman, 1994)
Women Philosophers,
ed. (London: Duckvvorth, 1998)
An Intelligent Person
s Guide to Ethics (London: Duckworth, 1998)
A Memoir: People and
Places (London: Duckvvorth, 2000)