Birinci Dünya Savaşı, 1914 yılında Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand’ın öldürülmesinden sonra başladı. Cinayeti 1918’e kadar süren bir savaşa dönüştü. Çatışma sırasında Almanya, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan ve Osmanlı İmparatorluğu (Merkezi Güçler) İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, Romanya, Japonya ve ABD’ye (Müttefik Güçler) karşı savaştı. Yeni askeri teknolojiler ve savaşlar sayesinde I. Dünya Savaşı eşi görülmemiş düzeyde katliam ve yıkım gördü. Savaş sona erdiğinde ve Müttefik Güçler zafer kazandığında, 16 milyondan fazla insan-asker ve sivil- ölmüştü.
Arşidük Franz Ferdinand’ın Suikastı
Birinci Dünya Savaşı başlamadan önce, başta Güneydoğu Avrupa’nın sorunlu Balkan bölgeleri olmak üzere tüm Avrupa’da gerginlikler tırmanmıştı.
Avrupalı güçler, Osmanlı İmparatorluğu, Rusya ve diğer partilerin yer aldığı bir takım ittifaklar yıllardır var olmasına karşın, Balkanlar’daki siyasi istikrarsızlık (başta Bosna, Sırbistan ve Hersek) bu anlaşmaları yok etmekle tehdit etti.
Birinci Dünya Savaşı’nı ateşleyen kıvılcım, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun varisi Arşidük Franz Ferdinand’ın 28 Haziran 1914’te Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip tarafından eşi Sophie ile birlikte vurularak öldürülmesiyle başladı. Princip ve diğer milliyetçiler Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek üzerindeki egemenliğine son vermek için mücadele ediyorlardı.
Franz Ferdinand suikastı hızla tırmanan bir olaylar zincirini başlattı: Avusturya-Macaristan, dünyanın pek çok ülkesi gibi, saldırıdan Sırp hükümetini sorumlu tuttu ve olayı Sırp milliyetçiliği sorununun bir an önce çözülmesi için gerekçe olarak kullanmayı umut etti.
Kaiser II. Wilhelm
Güçlü Rusya Sırbistan’ı desteklediği için Avusturya-Macaristan liderleri, Alman lider Kaiser Wilhelm II’den Almanya’nın davalarını destekleyeceğine dair güvence alana kadar savaş ilan etmediler, bir Rus müdahalesi durumunda Rusya’nın müttefiki Fransa ve Büyük Britanya’nın da savaşa müdahil olacağından korkuyorlardı.
5 Temmuz’da Kaiser Wilhelm, Avusturya-Macaristan’a sözde açık çek veya Almanya’nın savaş durumunda desteğinin “boş çek” garantisi vererek desteğini gizlice verdi. Bunun ardından Avusturya-Macaristan Çifte Monarşisi, Sırbistan’a kabul etmeyi neredeyse imkansız hale getirecek sert terimlerle bir ültimatom (kesin uyarı) gönderdi.
Birinci Dünya Savaşı Başlıyor
Avusturya-Macaristan’ın savaşa hazır olduğuna inanan Sırp hükümeti, Sırp ordusuna seferberlik emri verdi ve Rusya’dan yardım çağrısında bulundu. 28 Temmuz’da Avusturya-Macaristan Sırbistan’a savaş ilan etti ve Avrupa’nın büyük güçleri arasındaki zayıf barış kısa sürede çöktü.
Bir hafta içinde Rusya, Belçika, Fransa, İngiltere ve Sırbistan Avusturya-Macaristan ve Almanya’ya karşı sıraya girdiler ve Birinci Dünya Savaşı başladı.
Birinci Dünya Savaşı ve Batı Cephesi
Schlieffen Planı (adını alman Mareşal Alfred von Schlieffen’in adıyla anılan) olarak bilinen agresif bir askeri stratejiye göre, Almanya Birinci Dünya Savaşı’nı iki cephede savaşmaya, batıda tarafsız Belçika üzerinden Fransa’yı işgal etmeye ve doğuda Rusya’ya karşı koymaya başladı.
4 Ağustos 1914’te Alman birlikleri Belçika sınırını geçti. Birinci Dünya Savaşı’nın ilk savaşında Almanlar, 15 Ağustos’a kadar şehri ele geçirmek için cephaneliklerindeki en güçlü silahları (muazzam kuşatma topları) kullanarak, ağır tahkim edilmiş Liege şehrine saldırdı.
Almanlar, Belçika’dan Fransa’ya doğru ilerlerken, sivilleri vurarak ve sivil direnişi kışkırtmakla suçladıkları Belçikalı bir rahibi infaz ederek arkalarında sadece ölüm ve yıkım bıraktılar.
İlk Marne Muharebesi
6-9 Eylül 1914 tarihleri arasında yapılan Marne Savaşı’nda Fransız ve İngiliz kuvvetleri, Paris’in 30 mil uzağında kuzeydoğu Fransa’nın derinliklerine nüfuz eden işgalci Almanya ordusuyla karşı karşıya geldi. Müttefik birlikler Almanların ilerleyişini kontrol ettiler ve başarılı bir karşı saldırı düzenlediler ve Almanları Aisne Nehri’nin kuzeyine geri gönderdiler.
Yenilgi, Almanya’nın Fransa’da hızlı bir zafer kazanma planlarının sona ermesi anlamına geliyordu. Her iki taraf da siperleri kazdı ve Batı Cephesi üç yıldan fazla sürecek korkunç bir yıpratma savaşına hazırlanıyordu.
Bu seferdeki özellikle uzun ve maliyetli savaşlar Verdun’da (Şubat-Aralık 1916) ve Somme Muharebesi’nde (Temmuz-Kasım 1916) yapıldı. Alman ve Fransız birlikleri sadece Verdun Muharebesi’nde bir milyona yakın kayıp verdi.
Birinci Dünya Savaşı ve Doğu Cephesi
Birinci Dünya Savaşı’nın Doğu Cephesi’nde Rus kuvvetleri Doğu Prusya ve Polonya’nın Almanların elindeki bölgeleri işgal etti ancak Ağustos 1914 sonlarında Tannenberg Muharebesi’nde Alman ve Avusturya kuvvetleri tarafından durduruldu.
Birinci Dünya Savaşı’nın Doğu Cephesinde, Rus kuvvetleri, Doğu Prusya ve Polonya’nın Alman kontrolündeki bölgelerini işgal etti, ancak Ağustos 1914’te Tannenberg Muharebesi’nde Alman ve Avusturya kuvvetleri tarafından durduruldu.
Bu zafere rağmen Rusya’nın saldırısı Almanya’yı Batı Cephesi’nden Doğu’ya iki kolordu taşımaya zorladı ve Marne Savaşı’nda Almanların kaybına katkıda bulunmuştu.
Fransa’daki şiddetli Müttefik direnişiyle birleştiğinde, Rusya’nın devasa savaş makinesinin doğuda nispeten hızlı bir şekilde harekete geçebilme yeteneği, Almanya’nın Schlieffen Planı’nda kazanmayı umduğu hızlı zafer yerine daha uzun ve daha yorucu bir çatışma sağladı.
Rus Devrimi
1914’ten 1916’ya kadar, Rusya’nın ordusu Birinci Dünya Savaşı’nın Doğu Cephesi’ne birkaç saldırı düzenledi, ancak Alman hatlarını kıramadı.
Savaş alanındaki yenilgi, ekonomik istikrarsızlık, yiyecek ve diğer temel ihtiyaçların kıtlığı, Rusya nüfusunun büyük bir kısmı, özellikle de yoksulluk çeken işçiler ve köylüler arasında hoşnutsuzluğun artmasına yol açtı. Bu artan düşmanlık, Çar II. Nicholas ve onun sevilmeyen karısı Alexandra’nın imparatorluk rejimine yönelikti.
Rusya’nın kaynayan istikrarsızlığı 1917 Rus Devrimi’nde patlak verdi, Vladimir Lenin ve Bolşeviklerin öncülüğünde çarlık yönetimi sona erdi ve Rusya’nın I. Dünya Savaşı’na katılımını durdurdu.
Rusya, 1917 Aralık ayının başlarında İttifak Devletleri ile ateşkes sağladı ve Alman birliklerini Batı Cephesi’nde kalan Müttefiklerle yüzleşmek için serbest bıraktı.
Amerika Birinci Dünya Savaşına Giriyor
1914’teki çatışmanın patlak vermesiyle, Amerika Birleşik Devletleri I.Dünya Savaşı’nın dışında kaldı ve Başkan Woodrow Wilson tarafından tercih edilen tarafsızlık politikasını benimserken, çatışmanın her iki tarafında da Avrupa ülkeleriyle ticaret ve denizcilik faaliyetlerine devam etti.
Bununla birlikte, Almanya’nın yolcu taşıyan gemileri de dâhil olmak üzere tarafsız gemilere karşı kontrolsüz denizaltı saldırısı karşısında tarafsızlığı sürdürmek giderek zorlaşıyordu. 1915’te Almanya, Britanya Adaları’nı çevreleyen suları bir savaş bölgesi olarak ilan etti ve Alman U-botları, bazı ABD gemileri de dâhil olmak üzere birçok ticari ve yolcu gemisini batırdı.
Mayıs 1915’te Yüzlerce Amerikalı yolcuyla birlikte New York’tan Liverpool’a giden İngiliz okyanus gemisi Lusitania’nın U-botları tarafından batırılmasıyla, Amerika ile Almanya’nın ilişkileri birbirine ters düştü. Şubat 1917’de Kongre, Amerika Birleşik Devletleri’ni savaşa hazır hale getirmek için 250 milyon dolarlık silah tahsisi tasarısını kabul etti.
Almanya ertesi ay dört Amerikan ticaret gemisini daha batırdı ve 2 Nisan’da Woodrow Wilson Kongre’nin huzuruna çıktı ve Almanya’ya karşı savaş ilanı çağrısında bulundu.
Gelibolu Savaşı
Birinci Dünya Savaşı’nın Avrupa’da bir çıkmaza girmesiyle Müttefikler, 1914’ün sonlarında Merkezi Güçler tarafında çatışmaya giren Osmanlı İmparatorluğu’na karşı bir zafer elde etmeye çalıştılar.
Çanakkale Boğazı’na başarısız bir saldırıdan sonra, İngiltere önderliğindeki müttefik kuvvetler Nisan 1915’te Gelibolu Yarımadası’na büyük çaplı bir kara harekâtı başlattılar. İşgal aynı zamanda Müttefik Kuvvetler için büyük bir başarısızlık oldu. Ocak 1916’da Müttefik kuvvetler 250.000 kayıp verdikten sonra Çanakkale yarımadanın kıyılarından çekilmeye başladılar.
İngiliz önderliğindeki kuvvetler Mısır ve Mezopotamya’da Türkler ile savaşırken, Kuzey İtalya’da Avusturya ve İtalyan birlikleri iki ülke arasındaki sınırda bulunan Isonzo Nehri boyunca 12 savaşla karşı karşıya kaldılar.
Isonzo Muharebeleri
Birinci Isonzo Savaşı, İtalya’nın Müttefikler tarafında savaşa girmesinden kısa süre sonra, 1915 baharının sonlarında gerçekleşti. Caporetto Muharebesi (Ekim 1917) olarak da bilinen Onikinci Isonzo Muharebesinde, Alman takviyeleri Avusturya-Macaristan’ın kesin bir zafer kazanmasına yardımcı oldu.
Caporetto’dan sonra, İtalya’nın müttefikleri daha fazla yardım sunmak için devreye girdi. İngiliz ve Fransız – ve daha sonra Amerikan – birlikleri bölgeye geldi ve Müttefikler İtalyan Cephesini geri almaya başladı.
Birinci Dünya Savaşı’nda Denizler
Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki yıllarda, Britanya Kraliyet Donanması’nın üstünlüğü başka bir ulusun filosu tarafından itiraz edilmemişti, ancak Alman İmparatorluk Donanması iki deniz gücü arasındaki boşluğu kapatmak için önemli adımlar atmıştı. Almanya’nın yüksek denizlerde ki gücü, ölümcül U-boat denizaltı filosuyla da desteklendi.
Ocak 1915’te İngilizlerin Kuzey Denizi’ndeki Alman gemilerine sürpriz bir saldırı düzenlediği Dogger Bank Muharebesi’nden sonra, Alman donanması bir yıldan uzun bir süre boyunca Birinci Dünya Savaşı’nda Britanya’nın kudretli Kraliyet Donanması’na karşı koymamayı tercih etti ve deniz stratejilerinde büyük bir rol oynayan U-boat gemilerini dinlendirmeye karar verdi.
I. Dünya Savaşı’nın en büyük deniz çarpışması olan Jutland Muharebesi (Mayıs 1916) Kuzey Denizi’ndeki İngiliz deniz üstünlüğünü sağlam bıraktı ve Almanya savaşın geri kalanında Müttefik deniz ambargosunu kırmak için başka bir girişimde bulunamadı.
Birinci Dünya Savaşı’nda Uçaklar
I. Dünya Savaşı, uçakların gücünü kullanan ilk büyük çatışmaydı. İngiliz Kraliyet Donanması veya Almanya’nın U-botları kadar etkili olmasa da, I. Dünya Savaşı’nda uçakların kullanımı, dünyanın dört bir yanındaki askeri çatışmalarda önemli roller oynadı.
Birinci Dünya Savaşı’nın başlangıcında, havacılık nispeten yeni bir alandı; Wright kardeşler ilk sürekli uçuşlarını on bir yıl önce 1903’te yaptılar. Uçaklar başlangıçta keşif görevleri için kullanıldı. Birinci Marne Muharebesi sırasında, pilotlardan aktarılan bilgiler, müttefiklerin Alman hatlarındaki zayıf noktalardan yararlanmasına izin vererek Müttefiklerin Almanya’yı Fransa’dan çıkarmalarına yardımcı oldu.
İlk makineli tüfekler, 1912 yılının Haziran ayında Amerika Birleşik Devletleri’nde uçaklara başarıyla monte edildi, ancak kusurluydu; yanlış zamanlanırsa, bir mermi çarptığında uçağın pervanesini kolayca tahrip edebilirdi. Bir Fransız uçağı olan Morane-Saulnier L bir çözüm sundu: Pervane, mermilerin çarpmasını önleyen saptırıcı takozlarla zırhlandırılmıştı. Morane-Saulnier Type L, Fransızlar, İngiliz Kraliyet Uçan Kolordusu (Ordunun bir parçası), İngiliz Kraliyet Donanması Hava Servisi ve İmparatorluk Rus Hava Servisi tarafından kullanıldı. İngiliz Bristol Type 22, hem keşif çalışmaları hem de savaş uçağı olarak kullanılan bir başka popüler modeldi.
Hollandalı mucit Anthony Fokker, 1915’te Fransız deflektör sistemini geliştirdi. Uçağın çarpışmasını önlemek için silahların ateşlenmesini uçağın pervanesiyle senkronize etti. Birinci Dünya Savaşı sırasında en popüler uçağı tek koltuklu Fokker Eindecker olmasına rağmen, Fokker Almanlar için 40’tan fazla uçak türü yarattı.
Müttefikler, ilk iki motorlu bombardıman uçağı olan Handley-Page HP O / 400’ü 1915’te piyasaya sürdüler. Hava teknolojisi ilerledikçe, Alman Gotha G.V. (ilk olarak 1917’de tanıtılan) gibi uzun menzilli ağır bombardıman uçakları Londra gibi şehirleri vurmak için kullanıldı. Hızları ve manevra kabiliyetleri Almanya’nın daha önceki Zeplin baskınlarından çok daha ölümcül olduğunu kanıtladı.
Savaşın sonunda Müttefikler, Almanlardan beş kat daha fazla uçak üretiyorlardı. 1 Nisan 1918’de İngilizler, donanmadan veya ordudan bağımsız ayrı bir askeri kol olan ilk hava kuvveti olan Kraliyet Hava Kuvvetleri’ni veya diğer deyişle, RAF’ı kurdu.
İkinci Marne Savaşı
Almanya, Rusya ile ateşkesin ardından Batı Cephesinde gücünü artırabildiğinden, Müttefik birlikler, ABD’den söz verilen takviye kuvvetleri gelene kadar başka bir Alman saldırısını durdurmak için mücadele etti.
15 Temmuz 1918’de, Alman birlikleri, İkinci Marne Muharebesi’nde Fransız kuvvetlerine (85.000 Amerikan askerinin yanı sıra bazı İngiliz Seferi Kuvvetlerinin de katıldığı) saldırarak, savaşın son Alman taarruzu olacak olan şeyi başlattı. Müttefikler, Alman saldırısını başarılı bir şekilde geri püskürttüler ve üç gün sonra kendi karşı saldırılarını başlattılar.
Almanya, büyük kayıplar verdikten sonra, Fransa ve Belçika arasında uzanan ve Almanya’nın en büyük zafer umudu olarak öngörülen Flanders bölgesinde, planlanan bir taarruzu iptal etmek zorunda kaldı.
İkinci Marne Muharebesi, savaşın gidişatını, sonraki aylarda Fransa ve Belçika’nın çoğunu geri kazanabilen Müttefiklere doğru çevirdi.
Ateşkes’e Doğru
1918 sonbaharında, Merkezi Güçler tüm cephelerde yeniliyordu.
Osmanlı’nın Gelibolu zafer almasına rağmen orduya harcadığı para ülkenin ekonomisini büyük ölçüde çökertmişti. Buna rağmen çıkan Arap ayaklanması Osmanlı’nın ekonomisini yerle bir edince 1918’de Osmanlı, Müttefik Devletleri ile antlaşma imzalamak zorunda kaldı.
Çeşitli nüfusu arasında artan milliyetçi hareketler nedeniyle içeriden dağılan Avusturya-Macaristan, 4 Kasım’da ateşkese ulaştı. Savaş alanında azalan kaynaklar, iç cephedeki hoşnutsuzluk ve müttefiklerinin teslim olmasıyla karşı karşıya kalan Almanya, nihayet ateşkes aramaya zorlandı 11 Kasım 1918’de Birinci Dünya Savaşı sona erdi.
Versay Antlaşması
1919’daki Paris Barış Konferansı’nda Müttefik liderler, savaş sonrası bir dünya inşa etme arzularını dile getirirken, bu tür yıkıcı ölçekte ki gelecekteki çatışmalara karşı kendini koruyacaklarını belirttiler.
Hatta bazı umutlu katılımcılar Birinci Dünya Savaşına “Tüm Savaşları Bitirecek Savaş” demeye başlamıştı. Ancak 28 Haziran 1919’da imzalanan Versay Antlaşması bu yüce hedefe ulaşamayacaktı.
Savaş suçluluğu, ağır tazminatlar ve Milletler Cemiyeti’ne girişi reddedilen Almanya, Başkan Wilson’ın Ocak 1918’deki ünlü On Dört Puan konuşmasında öne sürüldüğü gibi, herhangi bir barışın “zafersiz barış” olacağına inanarak antlaşmayı imzalamaya kandırıldığını hissetti.
Yıllar geçtikçe, Versay antlaşmasına ve onun yazarlarına duyulan nefret, Almanya’da yirmi yıl sonra İkinci Dünya Savaşı’nın nedenleri arasında sayılacak olan için için yanan bir kızgınlığa dönüştü.
Birinci Dünya Savaşı Kayıpları
I. Dünya Savaşı 9 milyondan fazla askerin canını aldı; 21 milyon kişi daha yaralandı. Sivil kayıpların sayısı 10 milyona yakındı. En çok etkilenen iki ülke Almanya ve Fransa’ydı ve bu iki ülke 15-49 yaş arası erkek nüfusunun yaklaşık yüzde 80’ini savaşa gönderdi.
Birinci Dünya Savaşı’nı çevreleyen siyasi kargaşa, dört saygıdeğer imparatorluk hanedanının düşüşüne de neden oldu: Almanya, Avusturya-Macaristan, Rus Çarlığı ve Osmanlı İmparatorluğu.
Birinci Dünya Savaşı, milyonlarca kadının savaşa giden ve geri dönmeyen erkeklerin yerine iş gücüne girmesiyle büyük bir toplumsal kargaşaya yol açtı. İlk küresel savaş aynı zamanda dünyanın en ölümcül küresel salgınlarından biri olan 1918’de yaklaşık 20 ila 50 milyon insanın ölümüne yol açan İspanyol gribi salgınının yayılmasına da yardımcı oldu.
Birinci Dünya Savaşı, tarihte “ilk modern savaş” olarak da geçiyor. Şu anda askeri teknolojilerinin çoğu – makineli tüfekler, tanklar, hava muharebesi ve telsiz iletişimi – Birinci Dünya Savaşı sırasında birçok kez sahnede rollerini aldı.
Hardal gazı ve fosgen gibi kimyasal silahların, Birinci Dünya Savaşı sırasında askerler ve siviller üzerinde yarattığı şiddetli etkiler, halkı buna karşın harekete geçirdi. 1925’te imzalanan Cenevre Sözleşmesi anlaşmaları, savaşta kimyasal ve biyolojik ajanların kullanımını kısıtladı ve bugün yürürlükte kalmaya devam ediyor.
Kaynakça
Daha fazla içerik için buraya tıklayınız.