Dünya’nın ilk kadın hahamı Kürdistanlı Osnat Barzani
Çetin Çeko
Dünyanın ilk kadın hahamı Kürdistanlı Osnat Barzani’yi konu alan “Osnat ve Güvercini: Dünyanın İlk Kadın Hahamı’nın Gerçek Hikayesi” çocuk kitabı, yazar Sigal Samuel ve illüstratör Vali Mintzi’nin çizimleriyle geçtiğimiz Şubat ayında ABD merkezli Levine Querido yayınlarından çıktı.
Musevi otoriteler, 1902-44 yılları arasında yaşamış Alman Yahudisi Regina Jonas’ı, dünyanın ilk kadın hahamı olduğunu 1935’de Berlin’de açıkladılar. Zamanla araştırmalar, söz konusu bilginin doğru olmadığı ve dünyada ilk kadın hahamın 16. yüzyılın sonları ile 17. yüzyılın başlarında yaşamış, Kürdistanlı Osnat Barzani (Asnat veya Asenath’da denmektedir) olduğunu ortaya çıkardı.
Yazar Sigal Samuel, “Osnat ve Güvercini” çocuk kitabını neden yazdığını tesadüfe bağlar. Bir gece internette Yahudi kadınlarla ilgili araştırma yaparken, kendi deyimiyle derin tavşan yuvasına düştüğünü ve Osnat Barzani hakkında yazılmış bir makaleye rastladığını belirtir. Samuel, makaleyi okuduğunda, “bu mistik efsaneyi çocuklarım için yazmalıyım” der ve kitap böylece ortaya çıkar.
Çocukken haham olmayı hayal ettiğini belirten Samuel, gazeteci ve yazardır. Baba tarafı Irak, anne tarafı ise Fas’tan gelmedir. Kendisi de Kanada’nın Montreal Ortodoks Yahudi Cemaati'nde büyümüştür ve Mizrahi Yahudilerindendir. Mizrahi, 'doğulu' anlamına gelir ve Ortadoğu, Kuzey Afrika, Orta Asya ve Kafkasya'daki Yahudilere verilen genel addır.
Sigal Samuel’i şaşırtan, Yahudi ve Hristiyan dininde reformcu geleneğin Avrupa’dan doğmasına karşın, dünyadaki ilk kadın hahamın reformcu geleneklere ev sahipliği 'yapmamış' Ortadoğu'dan çıkmasıdır.
Osnat Barzani’nin hahamlığı 1560-1625, -bazı kaynaklara göre ise 1635- yılları arasında yaşamış, babası ünlü haham, Samuel Nathanel Halevi Barzani'den gelir. Baba Samuel Barzani, Kürdistan'daki genç nesil erkek Yahudileri Cemaat lideri ve akademisyen olarak eğitmek ve yetiştirmek için Musul'da İbranice ‘Yevişa’, okul ve medrese anlamına gelen Yahudi dini eğitim merkezinin kurucusudur.
Samuel Barzani’nin oğlu olmamıştır. Kızını çocukluğundan beri dini eğitimle eğitir ve en yüksek vasıfta bir âlim olarak yetiştirir. Osnat, bir mektubunda yetiştirilme tarzını şöyle anlatır: “Babam ve alimler tarafından bir İsrail prensesi gibi büyütüldüm. Bana kutsal ilahi eğitiminden başka hiçbir iş öğretilmedi. Sadece gecemi gündüzüme katıp okumam gerektiği telkin edildi.”
Samuel Barzani, kızını Yeşiva'daki (okuldaki) en iyi öğrencilerinden biri olan haham Jacob Mizrahi ile evlendirir. Osnat’ın dini ve akademik çalışmalarına zaman ayırabilmesi için ev işleri ile uğraşmayacağına dair, damadı Jacob Mizrahi’den söz alır. Osnat ve Jacob'un evliliklerinden bir erkek ve bir de kız çocukları dünyaya gelir. Jacob Mizrahi, genç yaşta ölünce okulun eğitim, idari ve ekonomik tüm işleri Osnat Barzani’nin üzerinde kalır.
Mezarı Güney Kürdistan’ın Amediya kasabasında bulunan Osnat Barzani hakkında bilgi az olmakla beraber, İsrail Ulusal Kütüphanesi arşivinde kendisine ait mektuplar, muskalar ve şiirler mevcuttur. Yazar Samuel, Covid 19 salgını nedeniyle İsrail’e gidemediğini bu yüzden mektupları, muskaları ve şiirleri inceleyemediğini belirtir. Fakat kitabı yazarken, erken dönem Kürt Yahudi toplulukları hakkında uzman yazar ve akademisyenlerin kaynaklarını inceler.
Bahse konu yazılı belgeler, Osnat’ın İbraniceye hakimiyeti, Yahudi medeni kanunu Talmud, Yahudi kutsal kitabı Tevrat, sinagoglarda okutulan kutsal metinler Midraş ve Yahudi mistisizmi Kabala’ya ilişkin Osnat’ın derin bilgisi olduğuna işaret eder. Osnat Barzani’nin derin bilgeliği kendisine ve ikinci şahıslara yazılan mektup ve belgelerde de teyit edilir. Aynı zamanda Osnat, coşkulu ve ateşli bir lirik şairdir.
Yazar Sigal Samuel, 40 sayfalık resimli çocuk kitabında, Yahudi tarihindeki gerçek bir profilden yola çıkarak, mistisizmin keşfi ile feminizmin varlığını yalın ve basit bir dille işler. Dikkat çektiği önemli bir nokta ise bölgedeki Kürtlerin, Osnat’ın muskalarını saklamaları ve bu yolla günümüze kadar onun hikayelerini nesilden nesile ulaştırmalarıdır. Samuel, “yazılı muskalar geçmiş tarihin ipuçlarını veren, açıklayan ve yorumlamamıza katkı sunan belgelerdir” tespitinde bulunur.
Tarihsel doğruluk ile zamanın mekansal önemine vurgu yapan Samuel, bunun için dönemin Kürt kültürü hakkında da araştırmalar yaptığını belirtiyor. “Örneğin Osnat Barzani döneminde, bir Kürt Yahudi düğününde tam olarak hangi enstrümanların çalınacağını bilmek istedim. Bu yüzden bir etnomüzikoloğa danıştım. Osnat'ın ziyaret ettiği Amediya gibi kasabaların arkeolojik keşiflerini inceledim. İllustrator Vali Mintzi de Osnat'ın ve yöredeki insanların ne tür kıyafetler giydiği ve hangi geleneklere sahip olduğunu araştırdı ve çizimlerini ona uygun yaptı."