Marks’ta eleştiri, toplumdaki “yanlış”ları gösterip onların yerine konması gereken “doğru”ları vaaz etmek değildir. Marks’ta eleştiri, toplumsal olguları saran mistik sisleri süpürerek sislerin arkasındaki gerçeği ortaya çıkarma yöntemidir.
Marks’ın teorik eleştirisi, felsefenin, ekonomi politiğin, hukuk ve devlet teorilerinin akla uygunmuş gibi gösterdiği dünyanın aslında akla aykırı olduğunu açık etmek içindir. Marks, insana aykırı karakterini ortaya çıkardığı mevcut dünyanın pratikte eleştirilmesi yoluyla insana yaraşır bir dünyanın yaratılmasını hedefler.
Marks’a göre, toplumu saran mistik sis perdeleri insana aykırı dünyayı maskelemektedir. Marks, insana aykırı dünyayı teşhir etmek ve kurtuluşa giden bir yol açmak için, toplumdaki “var olan her şeyin gözü kara eleştirisi”ni yapar:
“(Gelecek – YZ) dünyanın dogmatik bir öngörüsünde bulunmuyoruz, fakat yeni dünyayı eski dünyanın eleştirisi yoluyla bulmak istiyoruz. …
“Var olan her şeyin gözü kara eleştirisini kastediyorum. Hem eleştirinin varacağı sonuçlardan hem de iktidarlarla çatışmaktan korkmamak anlamında gözü kara eleştiriden konuşuyorum.” (K. Marks, “Arnold Ruge’ye Mektup”, Eylül 1843, Seçme Yazılar, çev. David McLellan, İng., s. 36.)
Marks’a göre, eğer din eleştirisinde tutarlı olunacaksa eleştiriyi dini doğuran akıl dışı koşulların eleştirisine doğru ilerletmek gerekir. Bu nedenle Marks, eleştiriyi din eleştirisinden hareketlendirerek ekonomi politiğin, sivil toplumun, hukukun, siyasetin, devletin eleştirisine doğru her cephede saldırıya dönüştürür. Marks toplumu bir muammaya çeviren mistik toplumsal ilişkilerin tamamına ve onları mazur gösteren bütün teorik sistemlere taarruz eder:
“Tarihin hizmetindeki felsefenin acil görevi, insanın kendinden yabancılaşmasının kutsal biçiminin maskesi düşürülünce, yabancılaşmanın kutsal olmayan biçimlerinin de maskesinin düşürülmesidir. Böylece, cennetin eleştirisi yeryüzünün eleştirisine, dinin eleştirisi hukukun eleştirisine, teolojinin eleştirisi siyasetin eleştirisine dönüşür.”
Aydınlanma, dine hurafe teşhisi koyduğu için çareyi pozitif bilimin yol göstericiliğinde aramıştır: “Hayatta en hakiki mürşit, müspet ilimdir”. Maarifçi reçeteye göre, bilimsel eğitim yaygınlaştıkça toplum hurafelerden, dinsel bilinç biçimlerinden kurtulacaktır.
Oysa maarifle, aklî delillerle, argümanların gücüyle zihinlerdeki mistik bilinç biçimleri ortadan kaldırılamaz. Çünkü, zihinlerdeki mistik bilinç biçimleri, zihinsel bir yanılsama olarak değil, fakat gerçek dünyadaki mistik toplumsal ilişkilerin zihne akması olarak vardır.
Zihinlerin mistik sislerden arınması, aydınlatma faaliyetine değil, fakat mistik toplumsal ilişkileri fiilen ortadan kaldırmaya yönelen kurtuluş mücadelesinin gelişmesine bağlıdır. Gerçek yaşam fiilen dönüştürüldükçe, insana aykırı toplumsal ilişkiler adım adım ortadan kaldırıldıkça zihinlerdeki mistik sisler de dağılmaya başlayacaktır.
İnsanları tahakküm altına alan özel mülkiyet, meta, değer, para, pazar, ücretli emek, sermaye, devlet gibi mistik toplumsal ilişkiler evrensel bir devrim süreci içinde tamamen yok edilince, insan faaliyeti doğrudan doğruya insanların ortak denetimine girecektir. Evrensel insanlığın kendi faaliyetini ortak denetime almasıyla, sahici insan faaliyeti ortaya çıkacak, böylece saydamlaşan gerçek dünyanın zihinsel yansıması da anlaşılır ve akla uygun olacaktır:
“Günlük yaşamdaki pratik ilişkiler insanın insanla ve insanın doğayla ilişkilerini mükemmelen anlaşılır ve makul bir ilişki olarak sunduğu zaman, işte ancak o zaman, gerçek dünyanın dinsel yansıması tamamen kaybolup gidecektir.
“Özgürce birleşmiş insanlar saptanmış bir plâna uygun olarak ve bilinçli bir biçimde üretimi düzenlenmedikçe, maddi üretim sürecine dayanan toplumun yaşam süreci kendini saran mistik tülü (özel mülkiyet, meta, değer, para, pazar, ücretli emek, sermaye, sınıf, siyaset, devlet gibi mistik toplumsal ilişkileri ve onların zihinsel yansımaları olan mistik bilinç biçimlerini – YZ) sıyırıp atamaz.” (K. Marks, “Metaların Fetişizmi ve Bunun Sırrı”, Kapital, 1867, İng., c. 1, s. 84.)