DİE'nin 1999 yılının ilk altı ayına ait milli gelir rakamlarını açıklamasının ardından 1 Eylül 1999 tarihinde bu sütunda yayınlanan yazıda Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYIH) ve Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) rakamlarını verirken GSMH ile GSYİH'nin farkını da kısaca özetlemeye çalışmıştım.
Bu anlatımda "Dış alem faktör giderleri ve gelirleri" tanımına girmeden özet ile "Yurtiçindeki mal ve hizmetlerden yurtdışına çıkanlar ve yurtdışından girenler" seklinde yanıltıcı bir ifade kullanmışım. Bu ifade "ihracat" rakamının çıkarılacağı, "ithalatın" ekleneceği gibi bir yanlış anlamaya yol açıyor.
Okuyucularımdan Sayın Necati Arıkan'in uyarısı üzerine, genelde pek bilinemeyen "Dış alem faktör gelir ve giderleri" konusunda ufak bir açıklama yapmanın yararlı olacağını anladım.
Aşağıdaki anlatımlarda Hazine Müsteşarlığı’nın Ekonomik Kavramlar ve Göstergeler Kılavuzu’ndaki anlatımdan geniş ölçüde yararlanılmıştır.
• GSYI Hasıla bir ülkede belli bir dönemde üretilen mal ve hizmetlerin parasal değerini gösterir. Üretimde kullanılan faktörlerin yerli veya yabancı olmasının önemi yoktur. Önemli olan üretimin ülke içinde yapılmasıdır.
• GSYIH'ya, yurtdışından elde edilen "Net faktör gelirleri" eklenince, GSMH rakamına ulaşılır.
Faktör gelirlerinin ne olduğunu özetlemeden önce, Milli Gelir hesabının nasıl yapıldığı hakkında kaba bir açıklama vereyim.
Yurtiçi hasılanın oluşmasındaki temel prensipleri anlayabilmek için bir ülkede sadece buğday, yün, demir, seker, ekmek, kumaş, elbise, sigara ve otomobil üretiminin yapıldığını varsayalım. Bütün bu üretimler nasıl değerlendirilir? Buğday un yapımında kullanılırken, yün ise elbise üretiminde kullanılmaktadır. Her bir malin üretimindeki değer ele alınırsa çift kayıt söz konusu olacaktır. Bunu önlemek için her bir malin üretiminde girdi değerlerinin düşmesi gerekmektedir. Eğer bir mal diğer bir malin üretiminde girdi olarak kullanılıyorsa, girdi değeri düşülerek nihai malın değeri bulunabilir. İşte bu değer katma değerdir. Yani buğdayın değeri yazıldıktan sonra, girdi olarak kullanılıp un elde edilirken buğdayın değeri bu son değerden düşülmelidir. Mal ve hizmetlerin toplam katma değerlerinden GSYIH ve GSMH'ye ulaşır. Gayrisafi denilmesinin nedeni, üretimde kullanılan basit sermayenin tüketimi nedeniyle bir indirim yapılmamış olmasıdır. Girdi ve çıktı arasındaki fark toplam katma değere eşittir. Bu ayni zamanda piyasa fiyatları ile GSYIH değeridir.
• Simdi de gelelim, genelde ne olduğu pek bilinmeyen "Dış alem faktör gelir ve giderleri "ne.
Açik ekonomilerde işgücü, müteşebbis ve sermaye seklinde çeşitli üretim faktörlerinin diğer ekonomilerde belli bir dönemde yaptıkları ekonomik işlemler sonucu elde edilen kazançlarının o ülke yurtiçi hasılasına ilavesi gerekmektedir.
Bunlar gelir yöntemi kullanılarak hesaplanmaktadır. Bunlara ilişkin veriler T.C Merkez Bankası Başkanlığından üçer aylık dönemler itibariyle derlenmektedir. Faktör gelirleri kalemleri şunlardır:
1) İşçi dövizleri,
2) Müteşebbis gelirleri,
3) Kâr transferleri,
4) Dış borç faiz ödemeleri,
5) Faiz gelirlerinden oluşmaktadır.
İşçi dövizleri: Yurtdışında çalışanların yurda gönderdiği dövizler, askerlik bedeli olarak alınan dövizler, bedelsiz ithalat tebliği çerçevesinde gümrük bedeli olarak alınan dövizler, yurtdışında hizmet yapan girişimcilerin sağladıkları isçi dövizleri kapsamaktadır.
Kâr transferleri: Türkiye'de yatırım yapmış olan yabancıların söz konusu yatırımlardan elde ettikleri gelirlerin yurtdışındaki şirketlerine olan transferleri kapsanmaktadır. Eski kalem olarak sektörde yer alır.
Faiz ödemeleri: Bu veriler Hazine, Kamu İktisadi Teşebbüsleri, döviz pozisyonu tutan bankalar ve yurtdışından kredi alan diğer kuruluşlara ait borçların faiz ödemeleridir. Eski kalemdir.
Yurtdışında inşaat, teknik hizmet vb. girişimcilerimizin sermaye ve faiz gelirleri ise girişimci hizmet gelirleri ve faiz gelirleri kalemleri seklinde sektöre artı kalem olarak ilave edilir.
Dış alem net faktör gelirleri "dış alemden gelen" ve "dış aleme giden" olmak üzere biri "artı", biri "eksi" iki kalem halinde GSMH tablolarımızda yer almaktadır.