This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
İngilizce'den Çeviren Jülide JErgüder
ALAN YAYINCILIK : 40 Çağdaş Edebiyat Dizisi : 13 KATALONYA'YA SELAM HOMAGE TO CATALONIA 1938 İngilizce'den Çeviren : Jülide Ergüder Birinci Baskı : Nisan 1985 Dizgi/Baskı: Can Matbaa Kapak Düzeni : PANO GRAFİK
George OrwelI
BLAİR den ORWELLe* Eric Arthur Blair, 1903 yılında, İngilizler'in hâkimiyeti altındaki Bengal'de (Hindistan) Motihari de doğdu. Richard Walmes-ley Blair ile İda Mabel Limouzin'in ikinci çocuklarıydı. Orwell doğduğunda 46 yaşında olan babası, Hindistan Sivil Servisi'nin Uyuşturucu Bölümü nde vazifeliydi. Eric Blair dört yaşında iken aile İngiltere'ye dönerek Hen-ley'e yerleşti. Babası kısa sürede Hindistan'a geri gitti ve 1912'de emekli oluncaya kadar orada çalışmaya devam etti. Dolayısıyla Orwell, daha sonraları kaydettiği gibi, babasını sekiz yaşından önce çok az görebildi. Kocasından sekiz yaş genç olan annesi, 1908'de üçüncü çocuklarını dünyaya getirdi. Böylece Blair ailesi, 5'er yıl arayla iki kız ve bir erkek çocuğa sahip oluyordu. Eric Blair sekiz yaşında iken, Sussex'deki özel bir hazırlık okuluna başladı. Orwell, beş sene müddetle tatiller dışında tüm zamanını geçirdiği bu okulun, İngiliz sınıf sistemine ilişkin fikirlerini belirlediğini öne sürmüştür. Daha sonra burslu olarak, bir dönem Wellington ve dört buçuk yıl Eton olmak üzere, iki özel ortaokula gitti. Tatil günleri dışında yine hep okuldaydı. Eton'dan ayrıldığı sırada ailesi Oxfordshire'den Suffolk'a taşındı. Hindistan İmparatorluk Polisi'ne katılan Eric Blair, 1922 ilâ 1927 yılları arasında hizmet ettiği Birmanya'da polis eğitimi gördü. İzinli olarak evine geldiği sırada, Birmanya'ya dönmemeye karar verdi. Hindistan İmparatorluk Polisi'nden istifası 1928 yılbaşında yürürlüğe girdi. Bulûğ çağından beri yazar olmayı düşleyen Orwell, İmparatorluk Polis Teşkilâtı'nın böylesi bir meslek için hiç de uygun olmadığını düşünmüştü. Daha sonra cereyan eden hadiseler, Orwell'in bu dönemde emperyalizme hizmet ettiğini (kavradığını ve bu sisteme karşı çıktığını göstermiştir. Blair'in yirmi dört yaşına kadarki hayatını, başlıca, emper5
''İspanya'da döğüşen gönüllüler, bu savaşın anılarını yüreklerinde kötü bir yara gibi taşımışlardır. Çünkü, insan, haklı olduğu halde yenilebileceğini, zorbalığın gayrete boyun eğdireceğini, bazen cesaretin kendi kendisinin ödülü olmadığını İspanya'da öğrenmiştir.'''
Albert Camus
yalist Britanya'nın yönetici orta sınıfında bir yer edinmesi için elzem eğitim belirlemiştir. Ana ve baba tarafından ailesi, Hindistan ve Birmanya'da uzun seneler yaşamış, laskerî, idarî ve ticarî alanda hizmet vermişti. Yetişkin yıllarındaki yaşantısı ta-mamiyle bu çerçeve içinde geçti. Bir anayurt üssü ve yönetici yetiştiren okullar ağından oluşan İngiltere'deki hayatı ise, olağan bir aile yaşamından mahrum yıllar anlamına geliyordu. 1927'de bu çerçeveyi kırdığında, kendini hayatının üçte ikisini geçirdiği İngiltere'de buldu. Ancak tüm bu zaman, belirli türden ilişkiler bütününün, pek,.seyrek, olarak da aile durumunun, ta-iiımladığı kurumlar içinde geçmişti. Britanya'da yirminci yüzyılın ilk yarısında, benzer', bir birikim ve maziye sahip erkeklerin siyasi ve kültürel eğemenliği öylesine belirgindi ki, Orwell'in yeyetişmesi genellikle olağan ve usulüne uygun olarak vasıflandırılabilir. Bir başka ifadeyle, Britanya'daki' çoğu insanın hayatı da dahil bir çok önemli yönden bu garip hattâ yabancı idi. Or-well'in bundan sonraki dokuz yılını incelerken, bu noktanın ha-tırlanması ve vurgulanması gerekir. Çünkü, tüm bu unsurları» baliğ olduğu şey, yeni bir toplumsal ilişkiler ağının kurulması ve önemli bir bağlamda, yeni bir toplum kimliğinin yaratılması dır. bu Blair'in Orwell'e evriminde dönüm noktasıdır. İlk İlk kopuşun nedenlerii kuşkusuz hayli karmaşık olmakla birlikte, iki unsur çok aşikârdır. Büyüme çağında yazar olma arzu-su nekadar berrak berrak idiyse, yaptığı işin uygunsuz bir meslek olduğu fikride zamanla oluşmuştu. Değişiminin sonunda, emper-yalizmin kötü bir şey olduğunu yazıyordu; işinden ne kadar ça-buk ayrılırsa o kadar iyi bir şey yapmış! olacaktı (CEJL, I, 236). Henüz emperyalizmin hizmetinde iken tepkisi daha karmaşıktı. daha sonraları gözlemlediği üzere, hizmetinde olduğu imparatorluğa duyduğu nefret ile imparatorluğa karşı olan yerli halka ka duyduğu öfke arasında sıkışıp kalıyor; ve bu, ivedi işini zorlaş-tırıyordu. Teorik olarak, tamamiyle Birmanyalılar'dan yana ve tamamiyle onları ezen İngilizlere karşı olduğunu söylüyordu. fiiliyatta ise, hem emperyalizmin kirli işlerini reddediyor hem de onun içinde yer alıyordu. Hayatının geri kalan kısmı incelendiğinde, bu karmaşık tep-kinin bazı bölümleri anlaşılabilir. Kopuş anında hâlâ can alıcı olan bir husus da, onun İngiltere ile, yani tanıdığı ve ait olduğu ancak, soyutlama hariç, başka yönlerden hiç bilmediği bir toplumla olan kararsız ve bulanık ilişkisidir. Bu yüzden, İmparator6
luk Polisi'nden ayrılması ve aynı sınıf ağı içinde yaşamak üzere İngiltere'ye yerleşmesi mümkündü. Sadece emperyalizmin açık tezahürlerine tepki gösteriyor olsaydı, böyle davranması olağan da sayılırdı. Lâkin, İngiltere ile olan ilişki meselesi daha da na-ziktl Serbest kalışının ilk altı. ayında Blair'ln fiilen yaptığı şey, Londra'nın Doğu Ucu'nu keşif seferine çıkmak, İngiliz yoksul sınıfını tanımak oldu. Notting Hill'de bir odayı hareket üssü olarak tuttu. Sonra, 1928 ilkbaharında, Paris'in işçi mahallesinde bir oda kiraladı. Notting Holl'de aynı caddede ikamet etmiş olan sevgili teyzesi Nellie Limouzin, Orwell'in on sekiz aylık kalış süresi boyunca Paris'te bulunuyordu. Doğu Ucu'na yaptığı sefer, sonraları onun sık sık yenileyeceği bir tür oldu: sıradan İngiliz'i keşfetme yolculuğu. Yeni hayatının iki buçuk senesi bir bütün olarak alınırsa, onun yazar olanak kendini tanıtmasındaki ana dürtüyü anlama imkânı doğar. Bu açıdan, Paris'in seçilmesi döneminin tipik bir özelliğidir. On yıl sonra, 1920'lerin Parisi'nin «sanatçılar, yazarlar, öğrenciler, sanat meraklıları, seyyahlar, ayyaşlar ve benzeri görülmedik basit âvâreler tarafından istilâ edilmişti..., şehrin bazı semtlerinde sözde sanatçı sayısı, fiilen, çalışan nüfustan daha çok idi»; «sonra bu tabaka yeni bir Buz Çağı misali çözülüverdi, kozmopolit sanatçı kalabalığı da yok oluverdi» diye yazdı (OEJL, I, 493). Bir zamanlar bir parçasını oluşturduğu bir olgunun horlayıcı ve yozlaşan şartlarında yazma tutkusuna, deneyiminin pek çok evresinde karakteristik olan bu alışkanlığa, dikkat etmemiz gerekir. Paris'te iken, sonradan kaybolan, iki roman yazdı; Fransızca ve İngilizce bazı makaleler yayınladı. Zatürre oldu, on hafta kadar bulaşıkçı ve mutfak hizmetlisi olarak çalıştı, sonra da 1929 yılının sonunda İngiltere'ye döndü. İzleyen iki buçuk yıl boyunca, kendisini farklı temelde bir yazar olarak kabul ettirmeye çalıştı. Yazmak için ebeveyninin Suffolktaki evini kullandı; ara sıra makale yazarak ve öğretmenlik yaparak para kazandı. Kendi seçimi olmaksızın «Down and Out in Paris and London» (Paris ve Londra'da Perperişan) adı verilen ilk kitabının çeşitli uyarlamalarını hazırladı. «Perperişan yerine bulaşıkçı'yı tercih ederdim.» diyor. (CEJL, I, 107). Kitap tecrübelerinin yazıya dökülmesiydi, ama «herkes için aynı şey geçerliyse, müsteâr adla yayınlanmasını» yeğleyeceğini belirtti. Kitabın neşri sırasında hayatım öğretmenlik ederek kazandığı için, bir yerde bu tercihi anlamak mümkün. Ancak, isim sorunu,
7
Marxizm olarak bildikleri dahil. Çünkü. Haziran'da Fransa'ya kaçtı. Haziran'da evlendi.S. Down and Out in Paris and London'u Burmese Days (Birmanya Günleri) adlı romanı takip etti. onun konumunu bir çok yönden pekiştirdi. serserilik ederken hep kullandığım P. The Road to Wigan Pier'de (Wigan Rıhtımına Giden Yol) yeni bir tasarıya girişini. Mayıs ortalarında yaralandı. Clergyman's Douggter (Papazın Kızı) 1935'te. zorluklarla dolu bir geçiş devrinden sonra. savaşmak için İspanya'ya gitmeye hazırlandı. bütün yaz ve sonbahar boyunca kitabını yazdı. tecrübî olarak Birmanya gibi çok uzak bir dünyadan taşıdığı haberlerdi. esas olarak yoksulluk ve buhran dönemi öykülerine dayanıyordu. Madrid'deki Uluslararası Tugay'a katılmaya çalışmıştı. arızî dönemlerde de olsa. görevini yerine getiriş biçimi. emperyalizme ve sınıf sistemine muhalefetini yineleyerek. I. Lancashire ve Yorkshire'a bir gezi yapmıştı. edebiyat dünyasında. yoksul ve işsizlerin dünyasında araştırma. Aynı yılın ilkbaharında.O. Orwell. İspanya buhranında yine de Uluslararası Tugay'a katılmaya gayret etti. şunlara ne dersin? Kenneth Miles George Orwell H. kesin olarak oluşmuştu. Ne var ki. Ne var ki. Cumhuriyetçi yetkililer ile POUM -arasındaki çatışmaya bulaştı ve neka-hat döneminden sonra POUM kanun dışı ilân edildiğinde. Aynı zamanda. itibar gören George Orvrell kimliği. Burada. Down and Out in Paris and London'un yayınlanmasına ilişkin meseleleri tartışırlarken. Orvvell'in ilk kitabı 1933'te neşredildi. artık özgürlük ve eşitliğe ilişkin sosyalist tanımlara bağlılığını ilâve ederken. Ama. bir vergi tahsildarının kızı. Barselona'ya vardıktan hemen sonra P. onun. Sınıf-bilinçli bir kültüre. aynı zamanda da. Giderek daha uzun dönemler baba evinden uzakta yaşamaya başladı. buhran ve oldukça değişik boyutlarda yaşanan bir değişim yılıydı. çatışmalara bizzat karıştı. POUM ile saf tutan Bağımsız İşçi Partisi'ne geçti. Daha sonra. Bunu izleyen üç yılda kendisini bir yazar olarak tanıttı. Lewis Allways Ben George Orwell'i tercih ederim. Fakat Temmuz'da İspanyol İç Savaşı patlak verdi. devrimci sosyalist oldu. Keşif seferleri ve inandırıcı haberleri ona. Nisan ayında. Önce ortodoks ilişkilerini kopardı. Sıradaki kitabı bu kesin kimlikle üstlen8 diği bir görevdi. Bu tecrübe birikimi onu antikomünist yapmadı. Görev esnasında bir yazar olarak eski kimliğini sürdürürken. Savaş ve devrimci siyaset üstüne edindiği tecrübeler. bir kitapçı dükkânında çalışarak ve eleştirmenlikle para kazandı.» (CEJL. özel bir kimlik kazandırmıştı. kitabın ilk bölümünde ondan talep edilen zaten çok iyi yapabildiği rapor türünde iken. [makaleleri için malzeme toplamak. Wellington'daki (Hertfordshire) bir köy dükkânına taşındı. bayatının geri kalan kısmında devam edecek siyasî yazarlığım işaret ediyordu.U. Sol Kitap Klübü adına. onbaşı. afyonkeşlerle işçi mahallelerinde yaşıyordu. ve belki de. Orwell. Wellington'da öğleden sonraları açtığı dükkânına yerleşmez-den önce.M. eğer uygun görmezsen. çünkü bağlanabileceği Sovyet çizgisindeki komünizmi uzun seneler önce reddetmişti. Ondan sonra iki romanı. Bu roman İngiliz yayıncının anavatanda kızgınlığa yol açabileceğinden korkması nedeniyle. Komü-nist-POUM rekabetini doğrudan yaşamasıdır. Onvell'in yazar ve gazeteci olarak bu yıllarda kazandığı şöhreti. ilk olarak ABD'de yayınlandı. çok daha önceden doğmuştu. ebeveyninin Suffolk'taki evinin güneyine düşen bir nehrin adıdır. 1932 sonlarında. bilinçli olarak ve tekrar tekrar onların dışına çıktı. 106). (Par-tido Obrero de Unification Marxista) milisine katıldı. ikinci bölüm Orwell'in siyasî konumunun ilk etkin anlatımı olan. onun bu vazifeyi kabul ettiği 1936 yılı. sonra teğmen oldu. genel bir yoksulluk ve buhran anında geri getirdiği şey. Şubat ve Mart aylarında. Burton var. izleyen ilki veya üç yıl için. Artık Eric ve Eileen Blair idiler ama. İngiltere'de keşifler olarak düşündüğü işleri hâlâ sürdürüyor. İki ay sonra. örgütlü sosyalizmin çoğu biçimlerine ve bilhassa da İngiliz ortca-sınıf sosyalistlerinin çeşitli türlerine saldırmaktadır. Keep the Aspidistra Flying (Umut Çiçeği) ise 1936'da piyasaya çıktı.daha önemlisi kimlik meselesi. Oxford İngiliz edebiyatı bölümü mezunu (1927) daha sonra psikoloji dalında Londra'da doktora öğrenimi yapacak olan (1934) öğretmen ve gazeteci Eileen O'Shaughnessy ile evlendi. Öğretmenlik yaparak. sonra da. Onun antikomıünizmini olumlu yönde bileyen şey. çoğu ortodoks İngiliz sosyalist mevzilere hücum 9 . sonbaharın sonuna doğru. sınırlı da olsa. serserilerle. 1937 yılının Ocak ayında onlarla birlikte çarpıştı. esas olarak. sınıf ve sosyalizm üzerine bir makale olarak düzenlenmiştir. temsilcisine şunları yazmıştı: «Bir takma isim bulmamı istiyorsan.
Arada sırada yazı yazma imkânları çok azaldığından. İngiltere'ye dönüşünden sonra. Eileen 1945 Martı'nda bir ameliyat esnasında öldü. Kitap eleştirmenliği gibi daha düzenli olan bir işi üstüne aldı. 1944 Şubatı'nda kitabı tarnamladıysa da. bu yüzden. Animal Farm 1945 Ağustosu'na kadar piyasaya çıkamadı. sohbet programları yapımcısı olarak girdi. 1950 yılının Ocak ayında öldü. 1943 senesi Orwell için. (Ç. bazı saldırılar arasında. 1947'de yeniden azan vereminin ilk aylarında Nineteen Eighty-Four'un (Bindokuzyüzseksendört) ilk taslağını. Bünyesi elvermediği için (CEJL. (Fontana Modern Masters. İmparatorluk Polis Teşkilâtı'ndan ayrılma kararını verdiği andan bu yana. Ray-mond 'Williams'm Onvell. en kesin ve önemli olay. İspanya'dan avdet eder etmez. bir yazar olarak çektiği malî sıkıntılara bir son verecekti. yanında kendisine bakan ablası olduğu halde. 1948'de ise. en çok tanınan bir kaç denemesini kaleme aldı: Dickens üzerine. Ancak.ettiği The Road to Wigan Pier. (4 th ed. Bir süre Sivil Koruma Servisi'nde ve yangın gözcüsü olarak hizmet etti. bu gerçekleştiğinde. Orwell çocuğu yanında alakoydu ve aynı yıl İskoçya sahilleri açığındaki Jura adasına ilk seyahatini yaptı. Ufak eklemeler için. Ablası 1946 da öldü. Haziran'da Orwell Bağımsız İşçi Partisi'ne katıldı.» sözleriyle açığa vurdu. Ve. siyasî gerekçelerle 'yayıncılar tarafından reddedildi. Sonra Ağustos ayında. Ne var ki. savaş muhalifi bir sol yeraltı hareketinin ana hatlarını çizdiği mektuplar yazıyordu. gerisin geriye Londra'ya taşındı. alt başlığı «Socialism and the English Genius» (Sosyalizm ve İngiliz Dehası) olan «The Lion and The Unicorn» (Arslan ve Tek Boynuzlu At) adlı bir deneme] yazdı. daha o cephede iken yayınlanmıştı. 1938 kışının sonunda yeniden veremi depreşti ve yaz sonuna kadar senatoryumda kaldı.. Yeni bir 'kitap yazmak için Hindistan'a gitmek istiyordu. 1943'ün sonlarına kadar kaldığı. 410) çürüğe çıkarıldı. Britanya'da giderek faşizme kayışa karşı tek etkili önlem olmak üzere. Hastalandığı için Sivil Koruma Servisi'nden ayrılmak zorunda kaldı. Ekim'de Sonia Brownell ile'evlendi. 1946'da.) 10 11 . Aynı yılın sonbaharında. Fas'ta geçirdiği kış boyunca dördüncü romanı Corning Up f'or Air'i yazdı. bir çok bakımdan bir dönüm noktası oldu. Lâkin savaş başladığında görüşlerini. BBC'nin Doğu Ser-visi'nin Hindistan bölümüne. Fakat.N. Animal Farm'ın kazandığı olağanüstü ticarî başarı yaklaşık yirmi sene önoe. 1938 Nisanı'nda yayınlandı. O yılın sonunda artık cidden hastaydı ve başka bir şey yazamıyordu. ikinci taslağını yazdı. Kışları Londra'ya dönmekle birlikte. kışı geçirmek üzere Fas'a gitti. BBC'den ayrılarak. Avrupa'da savaş nihayete ererken. kendi sıhhati ise her geçen gün biraz daha kötüleşmekteydi.H. ve ben de buna yardım etmek isterim. I. Amerikan Partisan Review için «London Let-ters»i (Londra Mektupları) kaleme almaya başladı. (*) Orwell'in hayat hikâyesini aktaran yukarıdaki bölüm. 1941'in ilk günlerinden itibaren. ve savaşın ilk aylarına kadar partide kaldı. 1937 Martı'nda. Haftalık Çocuk Dergileri üzerine. ondan sonra da Almanya ve Avusturya'ya gitti. Myers'dan (The Near and the Farın yazarı) aldığı borçla. yeniden beş parasız kaldı. 1940 Mayısı'nda. Encyclopedia of World Biography'nin (The Mc Graw-Hill) «Orwell» maddesinden yararlanılmıştır. 1979) adlı kitabının ilk bölümünden çevrilmiştir. yıl sonunda Animal Farm'ı (Hayvan Çiftliği) yazmaya başlamasıydı. hastalık ve ıztırap içinde geçecek son yıllarını yaşıyordu. Fas'ta iken. Orwell muhabir olarak Fransa'ya. L. Aneurin Bevan'ın yönetimindeki Tribune'a edebiyat editörü oldu. kazanmak mecburiyetinde olduğumuz kanlı bir savaşın içindeyiz. 1939 ilkbaharında İngiltere'ye geri döndü. ve tam savaş başlarken tamamladığı «İnside the Whale». buraya yerleşti. 1949 Ey-lülü'nde Londra'da hastahaneye yattı. Mart ayında Orwell'in annesi öldü. Kitap. ortodoks sol ile kesin »kopuşunu tamamlayan Homage to Catalonia'yı (Kata-lonya'ya Selâm) yazmaya başladı. 1944'te karısıyla birlikte bir erkek çocuk evlat edindiyseler de. «şu anda.
Gazete Yazıları ve Mektupları). HC : Homage to Catalonia (Katalonya'ya Selâm). Her halükârda. Cyprian ile Eton'da öğrenci olan Connolly. : Animal Farm (Hayvan Çiftliği). Barselona 8 Haziran 1937 Sevgili Cyril. (Sonia Orwell ile lan Angus tarafından basıma hazırlandı). New York. iki hafta içinde evde olacağım demektir. Londra. Buradaki doktorlar sesime tekrardan kavuşup kavuşmayacağım konusunda kesin bir şey söylemiyorlar. 1938. Londra.1940. RWP : The Road to Wigan Pier (Wigan Rıhtımı'na Giden Yol). IW : inside the Whale (Balinanın. Ne w Leader gibi bir kaç mütevazi yayın organının (i) Cyril Connolly (doğ. hemen eve dönmek ve doğru dürüst bir tedavi görmek istiyorum. CEJL : The Collected Essays. : Burmese Days (Birmanya Günleri). İspanya üstüne yazdığın makalelerden birini okuyordum. Orwell'in ölümüne kadar onun en yakın arkadaşlarından biri olarak kaldı. Birmanya'dan döndüğünde. NEF : Nineteen Eighty-Four (Bin dokuz yüz seksen dört). 1968. Londra. Çünkü. 1937. 1949. Orwell ile aynı tarihlerde St. İğrenç bir şekilde yaralandım. 1945. 1940. 4 Cilt. Cilt 1.. Flying (Umut Çiçeği) . : A Clergyman's Daughter (Papazın Kızı). Journalism and Letters of George Orıoell (George Orvvell'in Bütün Denemeleri. 12 Terhis kâğıtlarımı alabilirsem. "An Ase Like This". 1939. sağ kolumdaki sinirlerimi haşat etti ve bu arada sesimi de aldı götürdü. 13 . 1938.» demiştir. her şeye bir yazar olarpık yeniden başlayamazdım sanırım. düpedüz beni öldürebilecekken. sesim bazı günler eskiye kıyasla bayağı iyi oluyor. New Statesman'ııııın Şubat sayısında. 1934.ORWELL'İN KİTAPLARI : DOPL : BD CD KAF : Dow and Out in Paris in London Londra'da Perperişan). 1920 . s.. 1936. (The Collected Essays. Londra. Londra. Denys King Farlow ile bir sohbetinde. Şahsen ben. Sanatori Maurin Sama. Londra. Horizon'un editörü (1940-1950). Keep the Aspidistra Londra. yazar ve eleştirmen. 1935. 1903). CUA AF : Coning Up for Air. Orwell. (Paris ve CYRIL CONNOLLY1'e MEKTUP. Londra. 186'daki dipnotu. «Connolly yardım etmeseydi. sesimin geri geleceği kanaatindeyim. Londra. Londra. Journaligm and Letters of George Orwell. Aslında pek kötü bir yara değil: boynumu delip geçen bir kurşun. İçinde).
Burada L. çatık kaslarıyla.çok seyrek rastlamışımdır. Yüzünde yakaladığım bir şey derinden çarptı beni. Londra'da 25 Nisan 1938'de. Bir siperde sana çay ikram. kısmen az bilinen bir cephede bulunduğum için de çok memnunum. İspanya üstüne bir kitap yazmam gerektiğini ifade eden son açıklaman için de teşekkür ederim. Eric Blair4 1 Milise katılışımdan bir gün önce. hem de cahil insanların üstleri olarak kabullendikleri kişilere besledikleri dokunaklı hürmet hissini de taşıyordu. Ezik büzük deri kasketi hırsla tek gözünün üstüne çekilmişti. New York'da ise 1952'de Harcourt. 300-301. bu kitabı yazacağım3 İspanya'da harikulade şeyler gördüm. Bir yabancıya karşı böylesine mu15 (2) Liston M. yirmi beş ya da yirmi altı yaşlarında genç bir adamdı. Böylesi bir çehre olsa olsa bir Anarşiste ait olabilirdi. kuşkusuz. halbuki. 15 Mayıs 1937. bizim mevziye gelmemen ne yazık. ve daha önce hiç inanmadığım halde.» Biz dışarı çıkarken. anında bu derece ilgimi çeken birine . subaylardan birinin masanın üzerine yaydığı haritayı inceliyordu. Ara-gon'da iken. Journalism and Letters of George Orwell. (İngiltere İşçi Partisi) yerine CP'nin (Komünist Parti) tavsiyesi ile gelmiş olsaydım katılmak zorunda kalacağım Uluslararası Tugay'da değil de Anarşistler ve POUM'dakiler ile birlikte. New Statesman and Nation. Secker. İtalyan başını kaldırdı ve çabucak sordu : —• «İtaliano?» Berbat İspanyolcamla cevap verdim: «No. büyük bir ihtimalle adam Komünist değildi. «Belind Barcelona's Barricades» (Barselona Barikatlarının Gerisinde.P. Ingles. Sevgiler. bir erkeğe . Brace tarafından neşredildi. Liston Oak'ın geçenlerde yayınlanan Barselona çarpışmaları üstüne makalesi çok iyi ve çok dengeliydi2. Sonıa Brownell ve lan Angus. Hem dürüst ve vahşi bir ifadeydi bu.1940. Şu lanet olası kolum iyileşir iyileşmez. 1970. Penguin Books. ss. Kendisini yandan görüyordum : çenesini göğsüne doğru eğmişti. Cilt 1 «An Age Like This» 1920 . Kızıla kaçan sarı saçları ve kuvvetli omuzlarıyla külhanbeyi görünüşlü. Barselona'daki Lenin Kışlası'nda subayların (masasının önünde ayakta duran bir İtalyan milis gördüm.Bütünü itibariyle. Bu. Komünist versiyonun dışına çıkan görüşlere yer verişi. (3) Homage to Catalonia (Katalonya'ya Selâm).yani. Ben başından sonuna kadar olan bitenin içindeydim ve gazetelerin uydurduğu yalanlardan haberdarım. Oak.haricinde. Madrid'i göremediğim için çok üzgünüm. etmek beni çok sevindirirdi. nihayet sosyalizme inandım.bir yabancı olduğumu ortaya çıkardı. Ed. 14 . You tu?» — «İtaliano. odayı baştan başa katetti ve hararetle elimi sıktı. arada geçen bir lâf benim. dostu için gözünü kırpmadan adam öldürebilecek ve hayatım tehlikeye atabilecek bir adamın yüzüydü. New Statesman açısından taktire şâyân bir durum. Nedendir bilmem. Warburs. Onlar masanın etrafında konuşurlarken. (4) The Collected Essays. harita okumayı harikulade entellektüel bir iş saydığı besbelliydi. Haritadan hiç bir şey anlamadığı.
yapılabilecek tek makul iş buymuş gibi gelmişti. «Don» veya «Usted» dahi demiyor. Çünkü o sırada ve o atmosferde. ama uğrunda çarpışmaya değer bir şeyler yaşandığını hemen farkettiğim. hattâ bazı yönlerden hoşlanmadığım. (bunun hakiki bir işçi devleti olduğuna. Herşeyin en garibi. Şehirde edindiğimiz ilk tecrübe. 1935 yahut 1905'i olduğundan çok daha tamamiyle unutturdu. Ve söylemek (bile gereksiz. Bu manzara. (bana göre. 1936 Aralık ayının sonunda. fazladan bir anlam taşıyordu. Hatta ayakkabı boyacıları bile devletleştirilmişti. Daha sonra meydana gelen hadiseler. görünenin gerçekten olup bittiğine. devletleştirildiğini belirten bir yazı asılıydı. İspanya'da bu tür temaslar hep kuruluyordu. Onun da beni. Küçüklü büyüklü bütün binalar fiilen işçiler tarafından zapte-dilmiş ve kızıl (bayraklarla ya da Anarşistler'm kırmızı -siyah bayraklarıyla donatılmıştı. Halbuki. aramızdaki dil ve gelenek uçurumunu lâhzada aşmayı ve büyük bir samimiyetle (buluşmayı başarmıştı. çünkü hepsi müsadere edilmişti. Anarşistler Katalon-ya'da hâlâ fiilî denetimi ellerinde tutuyorlardı ve devrim henüz en canlı safhasını yaşıyordu. İspanya'ya gazete makaleleri yazma fikriyle gelmiştim. sandıkları da kırmızı ile siyaha 'boyanmıştı. otel yöneticisinden dinlediğim nutuk oldu. «Buenos Dias» (İyi Günler) yerine «Salud!» (Selâm) kullanılıyordu. şehrin ana caddesi Ramfblas'dan aşağı doğru. aniden milise katıldım. Az sayıdaki kadınların ve ecnebilerin dışında. zengin sınıfla-rın fiilen ortadan kalktığı bir şehir görünümündeydi. Hafızama çok canlı bir şekilde nakşolduğu için bu İtalyan'dan söz ettim. dağlardaki çamurlu ve donmuş siperler. bu zaman parçasını. savaşın hışmına uğramış kasabalar. Şöyle üstünkörü bakıldığında Barselona. Köle emeği ve hattâ şatafatlı hitap şekilleri giderek yok oluyordu. İşin başından beri orada bulunan birisine. Şurada buradaki kiliseler işçi çeteleri tarafından sistemli olarak tahrip ediliyordu. Pejmürde üniforması ve haşin ama dokunaklı yüzü. Kalabalığın mütemadiyen oradan oraya aktığı. ikimizin de ruhu. benim anlamadığını. Onun anısı. devrim dönemi nihayete eriyormuş gibi görünebilirdi. Bütün (bunlar tuhaf ve çarpıcıydı. Bahşiş kanunla yasaklanmıştı. Her yerde devrimci posterler asılıydı : açık kırmızı ve mavi duvarlarda dalgalanan bu posterler yüzünden öbür reklâm afişleri (birer çamur lekesi gibi görünüyordu. daha şimdiden müthiş uzakta kalmış bir zaman dilimi gibi. Hemen hemen bütün kiliseler kundaklanmış. Hiç özel binek otomobili yoktu. Ama. Ama üzerimde bıraktığı izlenimi muhafaza edebilmem için. Garsonlar ve dükkân hizmetkârları dosdoğru gözünüzün içine bakıyor ve size onların eşitiymişsiniz gibi davranıyorlardı. dosdoğru İngiltere'den gelen biri için Barselona'nın görünümü şaşırtıcı ve kuşatıcıydı. onu bir daha asla göremedim. o dönemin özel havasını temsil eder. onu bir daha hiç (görmemem gerektiğini de biliyordum. tasvirleri de yakılmıştı.çekiç ve devrimci partilerin isimlerinin baş harfleri çiziktiril16 mşti. Bu olay. cephe hattının ilerisindeki gri suratlı. benim onu sevdiğim kadar sevdiğini ümit ederim. şu satırları yazdığım günümüzden yaklaşık yedi ay önce vuku buldu. Fakat. Kimse «senör». İşçi sınıfının eyer üstünde oturduğu bir şehri ilk kez görüyordum. Her dükkân veya kahvehanede. kalabalığın arzettiği manzaraydı. herkes birbirine «Comrade» (Yoldaş) ya da «Thou» (Sen) diye hitap ediyordu. «şık-giyimli» bir Allah'ın kulu yoktu. Her duvara orak . Herkesin üstünde kaba saba işçi kıyafetleri ile mavi tulumlar veya milis üniformasını andıran giysiler vardı. hoparlörlerden gün boyunca ve gecenin geç saatlerine kadar. Bütün tramvaylar ve taksilerle öbür vasıtaların çoğu kırmızı ve siyaha (boyanmıştı. savaşın o dönemine ait hatıralarımla iç içedir. üniformaları sırtlarından dökülen askerlerle dolu halde cepheye doğru emekleyen kasvetli trenler. Aralık'ta hattâ Ocak'ta bile. asansörcü çocuğa (bahşiş vermeye kalkıştığım için. (bangır bangır devrimci şarkılar yayınlanıyordu.habbet duymak ne tuhaf! Sanki. ve 17 .Barselona'daki kızıl (bayraklar. Aynı zamanda.
Atların hepsi gasbedilmiş ve cepheye gönderilmişti. Gelin görün ki. devrime ve geleceğe imân söz konusuydu. Savaşın başında sendikalar tarafından alelacele kurulan işçi milisleri. İşsizlik yoktu. Şehir kasvetli ve derbeder (görünüyordu. kabaralı çizmelerin kışla avlusunda yankılanan tok sesini. ve ekmek (gerçekten kıttı. otuz kişilik «müfreze»den. üzerlerinde süvarilerin isimlerinin hâlâ kayıtlı olduğu taş yemliklerin altında uyuyordu. halkın mutlu ve ümit dolu olduğuna hükmedebilirdi. çakıl taşı döşeli binicilik okulunda. aniden bir eşitlik ve özgürlük çağının doğduğuna inanılıyordu. Başlıca at kokusunu. Anarşistler'in -berberlerin çoğu Anarşist idi. berberlerin artık köle olmadıklarını bildiren ilânları asılıydı. Bütün bu saydıklarımın yanısıra savaşın keder verici atmosferi hüküm sürmekteydi. uy18 gun bir nağmeyle söylemeye başladığına çok sık şahit oldum.burjuvazinin ya kaçtığına. insanların fikirleri değişmeye başlamıştı bile. Devrim zamanında pek tabii karşılanan bir şey bu. Hali vakti yerinde burjuvaların büyük bölümünün düpedüz sindiğini. Yine de insan. O günlerde ben hep Lenin Kışlası'ndaydım. ama her yer hâlâ at sidiği ve çürümüş yulaf kokuyordu. kalk-borusunun titrek sesini (bizim borazancıların hepsi amatördü -doğru dürüst İspanyol boru sedalarını. Çingeneler hariç. Faşist hatlarının ötesinde dinledim). ekmek kuyrukları sık sık yüzlerce yardayı buluyordu. güya cephe için eğitim görüyordum. kadınlar da erkeklerle omuz omuza savaşmıştı. sokaklar ve binalar bakımsızdı. Kışlada yaklaşık bir hafta kaldım. müstehzi uygarlığından gelen herhangi biri için. Et ender bulunuyordu. Kışlada muh-temelen bin erkek ile. bu idealist İspanyollar'ın harcıâlem devrimci sloganlara nasıl da harfi harfine uyduklarını görmenin dokunaklı bir yanı vardı. şeker ve akaryakıt sıkıntısı çekiliyordu. İngilizce konuşan ırkların kül yutmaz. Daha önceki çarpışmalarda. henüz düzenli ordu temeline göre örgütlenmemişti. bir süvari kışlası olan bu binalar Temmuz çarpışmaları esnasında işgal edilmişti. Kadınlar talim yaparken erkekleri binicilik okulundan uzak tutmak gerekiyordu. en sâfîyâne türden devrimci türküler. bir binicilik okulu ve kaldırım taşları döşeli muazzam avlularla tamamlanan debdebeli bir taş binalar topluluğuydu. ertesi günü cepheye gönderileceğim söylenmişti. hayat pahalılığı ise hâlâ fevkalâde düşüktü. Sayıları çok olmamakla birlikte hâlâ miliste hizmet veren kadınlar vardı. kapitalist makinanın dişli çarkları gibi değil de. Sokaklarda. kadınlara gülüyor ve 19 .vakur bir dille. Lenin Kışlası. Herşey bir yana. fukaralığı bariz şekilde görülen pek az insan vardı. Bu dönemde bile. Ne var ki. ortalıkta hiç dilenci yoktu. O günlerde hep devrimci kardeşlik ve Musso-lini'nin günahkârlığından dem vuran. yaklaşık yüz kişilik «bölük» ten (centuria) ve fiilen çok sayıda askerden oluşan herhangi bir birliği ifade eden «kol»dan ibaretti. Milise katıldığımda. dükkânların çoğu perişan durumdaydı ve yarı yarıya yok satıyordu. Çünkü. ellişer kişilik takımlarla yapılan sert futbol maçlarını hatırlıyorum. Komuta birimleri. ya öldürüldüğüne ya da gönüllü olarak emekçilerin saflarına geçtiğine inanmıştım. Berber dükkânlarında. insan gibi davranmaya çalışıyorlardı. ve şimdilik proleter görünerek kendilerini maskelediklerini idrak edememiştim. milislerin karılarından ayrı olarak. yeni bir centuria'nın (bölük) hazırlanmasını beklemek zorunda kaldım. kış güneşinin altında uzun sabah tâlimlerini. Benim centuria'm ahırların birinde. sokakta tanesi birkaç kuruşa sa-tılmaktaydı. Okuma yazması olmayan bir milisin bu türkülerden bir tane satın alıp zahmetle kelimeleri hecelediğine ve sonra sözlerin mânâsını kavrar kavramaz. ilk kez. doğal olarak. İnsanlar. Aslında. Kömür. hava hücumlarından korkulduğu için geceleri caddeler çok sönük ışıkla aydmlatılabiliyordu. yemek pişiren yirmi küsur de kadın bulunuyordu. orospulara fahişelikten vaz geçmeleri çağrısında bulunan renkli posterlere rastlanıyordu. süt bulmanın ise mümkinâtı yoktu.
Hayatınızda eğer bir defa siperde uyuduysanız. milislerin başlarına gelenleri hatırladıkça nefret ediyorum. O tarihte milis kolu denen şey. daha doğrusu milisin işgal ettiği her binada. Kasketler neredeyse kasket giyen adam sayısı kadar çeşitliydi. dolayısıyla da kimin ne aldığını kesinkes bilmek mümkün olmuyordu. Kasketin ön kısmına parti rozetini takmak âdetti. önceden Nizamî Ordu'da muvazzaf subaylık yapmış.Yiyecek. çok komik bir şekilde «talim» adını verdikleri şey başladı. israfı ürkütücü boyutlardaydı. Kışladaki ikinci günümde. cepheyi teftişten dönen bir P. Tam manâsıyla tek tip bir kıyafet ya da üniforma değildi çünkü. eğer askerin biri verilen emri beğenmezse.U. silâh tutan bir kadına gülmek kimsenin aklına gelmezdi. Hepsi devrimci şevkle doluydu ama savaşın neyin nesi olduğu konusunda tamamen cahildiler. böylesi bir ifade tüylerinizi diken diken etmeye yeter. yiğit bir gençti. İki ay öncesinin tarihini taşıyan bir gazetede. Herkesin fermuarlı bir ceketi vardı.bilhassa siviller ekmek sakıntısı çekerken böylesine bir ziyan utanç verici. Ve gariptir. şu veya bu fabrika imal ettikçe. trenin bizi cepheye götürmek için beklediği en son ana kadar verilmiyordu. devrimin yan ürünlerinden biriydi. Ama. Halbuki bir kaç ay evvel. porrön denen iğrenç bir nesneden de içiyorduk. Her köşede. Bel kayışı ve fişek kutusu gibi en ziyade ihtiyaç duyduğumuz çeşitli eşyalar. hiç de kötü sayılmazlardı. özellikle beyaz şarapla doluysa. temiz yüzlü..siyah renkli eşarp takıyordu. boş kılıç kınları ve çürüyen yiyecek yığınlarına rastlanıyordu. «çok tipli» (multiform) demek. Sadece kışlanın benim kaldığım bölümünden. şayet şartlar dikkate alınırsa. Bir milis «üniforma»sından bahsettim ama bu muhtemelen yanlış fikir veriyor. Başlangıçta dehşet uyandırıcı karmaşa sahneleri cereyan etti. elbiselerin dağıtılması gerekiyordu. Bana sorarsanız bu nesne. ebediyyen yağlı teneke tavalarda yemek yiyor. Henüz hiçbir şeyin doğru dürüst örgütlenemediği o ilk aylar zarfında.O. sağlam yapılı. Beri yandan. dudaklar şişeye değdirilmeden şarap içilebiliyor ve porrön elden ele dolaşabiliyordu. daha münasip olurdu. Bütün rütbeler arasında ka21 .işlerini geciktiriyorlardı. Orduda herkes fitilli kadifeden kısa pantolon giyiyordu ama bütün tek . Kışlanın tamamında. Kimisi dolak takıyor.M. ama burası İspanya olduğundan. samîmi ve ateşli bir Sosyalist idi. Porrön'un kullanıldığını ilk gördüğüm an. üstelik bu ceketler akla hayale gelebilecek her renkte olabiliyordu. Sehpalar üzerine kurulu uzun masalarda. bir başkasınınki ise yünlüydü. özellikle de ekmek. Herkesin giysileri aynı genel planı izliyordu ama kıyafeti birbirinin tıpatıp aynısı olan iki kişi bulmak mümkün değildi. Bu musluk sayesinde. liderinin «her milisin bir battaniyeye kavuşması» için uğraşacaklan şeklindeki bir beyanâtına rastladığımı hatırlıyorum. pislik kol geziyor ve büyük bir karmaşa hüküm sürüyordu. Barselona'nın arka sokaklarından gelmiş onbeş onaltı yaşında delikanlılardı. daha başkaları ise deri tozluklar ya da yüksek çizmeler giyiyordu. gömlekler ve çoraplar ise pek âdi şeylerdi ve soğuk havada hiç bir işe yaramıyorlardı. hemen sıradan çıkıp subayla hareretli bir münakaşaya başlıyordu. daha çok bir idrar şişesine benziyordu. Bizi talim ettiren teğmen. üzerine her basıldığında ince bir şarap huzmesi fışkırtan sivri uçlu bir musluğu bulunan bir tür cam şişeydi. ama bazısınınki deri.Bu çocukları düzgün bir sıraya sokmak bile mümkün değildi. hemen greve gittim ve bir içki kabı talep ettim. kırık eyer pirinç süvari miğferleri. parçalanmış mobilya. her öğün bir sepet dolusu ekmek atılıyordu. Şık tavırları ve gıcır gıcır üniformasıyla hâlâ parlak bir subay gibi görünüyordu. Disiplin diye bir şey yoktu. olağanüstü düzensiz görünüşlü bir güruhtu. öbürleri fitilli kadi20 feden tozluk kullanıyor. Bu porron. buna ilâveten herkes boynunda kızıl veya kırmızı . Anlaşılan hu. her şey parça bölük veriliyor.tiplik de burada bitiyordu. muhtemelen. Acemi askerlerin çoğu. Acemi askerlere kademeli olarak üniforma dağıtılmaya başlanmıştı.
'da silâh kıtlığı öylesine had safhadaydı ki. 23 . kışlada eğitim amacıyla kullanılacak silâh bulunmayışından ileri geldiğini kavramamıştım. nasıl nöbet tutulur ve nasıl istihkam siperi inşa edilir . merminin tüfeğin hangi ucundan çıktığını biliyor idiyseler. koca Lenin Kışlası'nda. başlıyordum : «Yo se manejar fusil. Her patika ve geçitte. Makineli tüfeğin nasıl kullanıldığını öğrenmeye pek hevesliydim. Bu meyanda. silâhlarını cephe hattında nöbeti devraldıkları birliklerden temin etmek mecburiyetinde kalıyorlardı. parti milislerinin. Bu arada. silâhları nasıl kullanılır. Sözüm ona eğitim dedikleri. sola dönüş. Plaza de Espana'nm ötesindeki tepede bulunan parklarda sabah yürüyüşüne çıkarmaya başladılar.O. P. üstelik çoğunun üstündeki üniformalar orasından burasından parçalanıyordu. acemi askerler 'kendilerine faydası dokunacak en ufak bir askeri eğitim dahi görmemekteydiler. Burası. Askerî eğitim diye bir şeyin mevcut olmadığını keşfedince. hattâ bir bombanın pimini nasıl çekecekleri bile öğretilmemişti. (Dikkat ettiğim kadarıyla İspanyollar. tarifsiz kederlere garkoldum. «Ne Senör mu? Bana Senor diyen de kim? Hepimiz yoldaş değil miyiz?» Bu tutumunun işini kolaylaştırdığından kuşkuluyum. manana asla gelmedi. üçlü sıralar halinde resmi geçit yürüyüşü. Çok günler geçti ve acemi askerler uygun adım yürümeyi. bölük bölük askerler dimdik halde bir aşağı bir yukarı yürüyüp duruyorlar. sıraları bozuyor ve susuzluktan ölmüş bir halde. Qviero apprender ametralladora Çuando vamos apprender ametralladora?» Teğmenin cevabı her zaman tedirgin bir tebessüm ile manana makineli tüfek eğitimi yapılacağı vaadi oluyordu. yüzün de beliren acılı hayreti hatırlıyorum. cepheye varan taze birlikler.U. Bir gerilla ordusu için pek fevkalâdeden bir eğitimdi bu. Açıktır ki. bu nedenle Carabinero subayları benden azamî derecede istifade etmeye gayret sarfedi-yorlar ve bana içki ısmarlıyorlardı. 22 Bir kaç gün sonra. Üç saat ileri geri taban teptikten (İspanyol yürüyüş nizamı küçük adımlı ve çok hızlıydı) sonra duruyor. açık arazide nasıl ilerlenir. O sırada. Bana ecnebilerin talimlere katılmak mecburiyetinde olmadıkları söylenmişti. Hepsi de silâhsızdı.M. budalaca bir yürüyüş talimiydi: sağa dönüş. Parktaki manzara tuhaf ve yüreklendiriciydi. en çok ihtiyaç duyacağı noktalan öğretmen gerekir: nasıl siper alınır. insan içine çıkacak hale geldiğimize kanaat getirmiş olmalıdır ki. daha onbeş yaşındayken öğrendiğim bir alay saçma sapan şey. No se manejar atmetralladora. nuh-i nebiden kalma.tıksız bir toplumsal eşitliğin sağlanması hususunda askerlerden daha bile ısrarlıydı. tam dönüş. nöbetçilerin kullandığının dışında bir tek tüfek yoktu. bu silâhı hiç elime alma fırsatı bulamamıştım. Her seferinde hep aynı şeyi yapıyorduk. bir askeri yetiştirmek için yalnızca bir kaç günün varsa. bizim teğmeni ne zaman bir köşede sıkıştırmaya muvaffak olsam. bizi. çiçek tarhlarının arasında.) Ama. anında çakı gibi hazırola geçmeyi öğrendiler ama. hiç birinin üniforması tamam değildi. makineli tüfeğin nasıl kullanıldığının bendenize öğretilmesi için feryat figan ricada bulunuyordum. birkaç güne kadar cepheye yollanacak bu hevesli çocuklar güruhuna bir tüfeği nasıl ateşleyecekleri.Herkes bana çok dostça davranıyordu. ve geri kalanı da. Söylemek bile gereksiz. (herhangi bir kıstasla dökülüyor sayılmamız lâzımken).ve hepsinden önemlisi. Bir İngiliz olarak dehşet merak uyandırıyordum. Hemen cebimden Hugo'nun sözlüğünü çıkarıp dünya kötüsü İs-panyolcamla anlatmaya. bütün ecnebilerin askerî konularda kendilerinden daha bilgili olduğuna inanıyorlardı. Öyle zannediyorum ki. Gelin görün ki. bunun. Câhil acemilerden biri boş bulunup kendisine Senör» diye hitap ettiğinde. gayet tabii ben öbür-leriyle birlikte talimlere katıldım. tepeden inen yolun yarısındaki ortalığı çınlatarak ucuz şarap satan dükkâna koşuyorduk. göğüslerini kabartarak umutsuzca askere benzemeye çabalıyorlardı. CaraJbinerolar'ın ve yeni oluşturulan Halk Ordusu'-na ilk kaydolan askerlerin ortak tâlim sahasıydı.
bir kaç Aragonlu ve Endülüslü hariç. Ben hariç. İspanyolca ile olağan boğuşmam devam ediyordu. çünkü. Benim duyduğum öfke. benim olduğum gibi. cephe hattındayken bazan hiddet mertebesine erişiyordu. İspanya'da insanlarla ahbap olu-vermek ne kolaydır! Bir iki gün içinde beni vaftiz ismimle çağıran yirmi küsur adam oluvermişti. İspanyollar'-ın cömertliği. Yoldaşların kendi aralarında sohbet ettiklerinde Katalan lisanını tercih ettiklerinden. onların köklü namusluluğundan etkilenmeyecek ve herşeyden ziyade dürüstlükleri ve cömertliklerinden çarpılmayacak insan düşünemiyorum. bütün paketi almanız için sıkboğaz ederdi. eşit ölçüde dehşete düşürüyordu. Lâkin. 'bütün. Her mümkün olduğunda. izinle cepheden dönen bir grup milisi hatırlıyorum. Daha o tarihte gönüllü asker yazılanların sayısında düşüş başlamıştı. bırakılıyordu. bir tüfeğin nasıl doldurulduğunu benden başka bilen olmadığı meydana çıktı. Bir ecnebinin öğrenmekten kaçınamayacağı İspanyolca kelime mânana "yarın" (sözlük mânâsı «sabah») idi. ama savaşırken asla. Aramızda her zaman belli bir nisbetle hiç bir işe yaramaz adam bulunuyordu.M. bu tür bir duyguyla hiç karşılaşmadığımdır. İspanyolların yabancı yardımı gizliden gizliye fena halde kıskandıklarını açıkladılar. İspanyol işçi sınıfının-belki de Katalan işçi sınıfı demem daha uygun olur. ecnebileri. Bu müşkülü aşmanın tek yolu.U.tüm (bildikleri de bundan ibaretti. subaylar dahil tek kelime Fransızca bilen yoktu. daha derinlere inen bir cömertliğe. bugünün işi manana'ya. dahil olduğum takımda. Bir propaganda kitabı yazmıyorum ve P. Katalanlar ile bir aradaydım. Bunun ötesinde. Fransızlar'm çok cesur olduğunu söyledikten sonra şevkle ilâve ettiler: «Mâs valien-tes gue nosotros» (Bizden daha cesurlar!) Bittabiî hemen itiraz ettim. Ancak. Kural olarak daha geç vuku bulur. Savaş sırasında İspanya'ya giden bazı gazeteciler ye öbür ecnebiler. en ümitsiz şartlarda tekrar tekrar yüz yüze geldiğim. bunun üzerine Fransızlar'ın harp sanatını daha iyi bildiğini. İspanyollar hile kendi kendileriyle alay ediyorlardı. Tüm milis sisteminde ciddî hatalar yapılıyordu. Büyük bir heyecan içinde cephe hattında edindikleri tecrübeleri anlatıyorlardı. üstelik en iyi adamların çoğu da ya cephedeydi ya da ölmüştü. çoğu ülkelerden çok daha kısa süre yabancı kalınır. koca kışlada sadece bir İngiliz vardı. Bu yüzden hiçbir şeye «nasıl 25 .O. gerçek bir ruh zenginliğine sahiptiler. bana yol yordam gösterdiler ve beni büyük bir dostlukla kuşattılar. dile getirdikleri şey çok anlamlıydı. makineli tüfekler ve benzeri konularda uzman olduğunu izah ettiler. kimi zaman neredeyse tedirgin edici olabiliyordu. İşin sonunda. Bir gün silâhlı bir Carabinero yanımıza ıgeldi ve tüfeğini incelememize izin verdi. Savaştaki ehliyetsizlikleri. Kışladan ayrılışım-dan birkaç (gün önce. Fakat İspanya'da. Adamdan bir siga24 ra isteseniz. bombalar. Onbeş yaşındaki delikanlıları milise kaydettirmek üzere ana babaları getiriyordu. arada sırada eve de kaçırabilecekleri ekmeğin hatırınaydı bu.Bütün söyleyebileceğim. Milislerin kendileri de karma bir gruptu. Bir İngiliz böyle bir şeyi itiraf etmektense parmağını kesip atmayı tercih ederdi. ve herşeyden önce çıldırtıcı gayri dakiklikleri. Bu süre zarfında. Nasıl nişan alınacağını bilen daha da azdı. İspanya'da yemekten savaşa kadar hiçbir şey kararlaştırılan saatinde gerçekleşmez. kırk yılda bir de erken oluverir. Besbelli milislerin ücreti olan günde on pesata ile milislere mebzul miktarda dağıtılan ve ihtimal. kelimenin alelade anlamıyla. işim daha da zordu. Milise katılan her yabancı ilk birkaç haftasını İspanyollar'ı sevmeyi öğrenmekle ve kendilerine has özellikleri yüzünden öfkelenmekle geçiriyordu. İspanyollar bir çok yönden harika insanlar. Bu huyları öylesine kötü bir şöhret kazanmıştı ki. Huesca'-da yanıbaşlarında savaşan Fransız askerlerinden mu -habbetle bahsediyorlardı. buhran anlarımda cebimden çıkarıverdiğim küçük bir sözlüğü her yere taşımaktı.arasına karışıp da. milisini yüceltmek gibi bir arzum da yok. ve.
Lâkin. Solmuş renkleriyle nasıl da terkedilmiş bir hali vardı! O meşhur yakışıklı boğalarla yakışıklı boğa güreşçileri acaba şimdi neredeydiler? Anlaşıldığı kada-rıyla. saat sekizi on geçiyordu. dürülmüş battaniyelerini omuz kayışı gibi göğüslerine çapraz takmış milis kümelerini. Bu tür hadiseler yorucu olabiliyor.bağrışmalar. erkeklerinin battaniyelerini dürmesine ve avadanlıklarını yerleştirmesine yardım eden bir alay kadınla doluverdi. Ramb-las'da biraz durakladık. Temmuz'daki sokak çatışmalarında yiğitçe çarpışmıştı. her bir yanda uçurulan kızıl ve kırmızı siyah bayraklar. sıkıntıdan kan ter içinde kalmış subaylar bizi kışla avlusunda bir hizaya dizmeye muvaffak olduklarında. O sırada. Ödünç alınma bir bando bir iki devrimci şarkı çalarken. O şamatayı ve heyecanı. Yeni meşin fişek kutumu nasıl takınacağımı İspanyol bir genç kızın (öbür İngiliz milis "Williams'ın karısı) göstermesi biraz gurur kırıcıydı doğrusu. bizi görebilmek için kaldırımlara yığılan dost kalabalıklar.bu aralar Barselona'da bile hemen hiç boğa güreşi 27 . Pejmürde üniformalar içinde yığınla ımilis. yedi buçukta kalkacağı tutar. Teorik olarak. bugünse ne kadar uzak ve ihtimal dışı geliyor! Tren milislerle öylesine tıka basa doluydu ki. zayıf nahif. Ancak. pencerelerden el sallayan kadınlar. Meselâ. ihtimal haftada bir de. o velveleci bağrışmayı ve çizmelerle teneke tavaların çıkarttığı takırtıyı. bizim kuzeyli zaman nevrozumuzdan nasiplerini almadıkları için. ben de zaman nevrozu yaşayanlardan biriyim. bırakın koltukları. alabildiğine iyimserlik. ama bizi şehir halkına gösterebilmek maksadıyla üç ya da dört mil tutan en uzun güzergâh seçilmişti.olsa geç olur» diye güvenemezsiniz. ve en nihayet sessizliği sağlayan o dehşetli ve ba26 şarılı ıslığı. Bu kara gözlü. hayat boyu hep beşik sallamış gibi görünüyor idiyse de. 2 Cepheden hayli uzak olmasına rağmen. emeklemeye taşladı. Son anda. Kışla birdenbire yerden bitmiş gibi. savaşın bir önceki yılına ait bir afişe tesadüf ettim. Williams'm karısı perondan koşarak geldi ve bize bir şişe şarap ile tadı sabunu andıran ve insanı ishal yapan o parlak kırmızı sosislerden verdi. Fakat. İaşe subayının ambarında dehşetli bir patırtıdır gidiyordu. harp zamanının saatte yirmi kilometreyi bulmayan süratiyle. fazlasıyla kadınsı mahlûk. Meşale tutuşturma sahnesini gayet canlı hatırlıyorum. Yıkılmış bir duvarda sekiz yakışıklı «boğa»nm arenada falanca gün öldürüleceğini ilân eden. Ardı arkası kesilmeyen rivayetlerden. dokuzla on arasında herhangi bir zaman kalkabilir. savaşın patlak verişinden tam on ay sonra doğacak ve belki de bir barikatın gerisinde peydahladığı çocuğuna hamileydi. iki saat içinde cepheye hareket etmemiz emredildi. meşalenin aydınlığında dalgalanan kızıl bayrakları. maateessüff. O gün bütün bunlar bana ne kadar doğal görünmüştü. manana'-lardan ve tehirlerden sonra daha teçhizatımızın büyük bölümü dağıtılmamışken. Sonunda. Trenin sekizde kalkması lâzımdı. sırt çantalarını omuzlarına atmış. çok sayıda milis teçhizatını tamamlamadan kışladan ayrılmak mecburiyetinde kaldı. Katalonya'dan Aragon vadisine doğru. makinistin aklına öyle estiği için. tepesinde dalgalanan muazzam bir kızıl bayrağın altında duran siyasî komiserin Katalan dilinde söylediği nutku. işin sonunda. İspanyollar'a hayranlık duyuyorum. ısınmaya çalışarak sokaklarda bir aşağı bir yukarı kaynaşıyordu. istasyona doğru yürüyüşe geçtik. Fetih ve kahramanlık edebiyatı al baştan yenilendi. Barbastro ürpertici ve budanmış göründü. zeminde bile oturacak yer yoktu. Tren. normal olarak sekizde hareket etmesi (gereken bir tren.
nedendir bilinmez ülkenin en iyi matadorları Faşist idi. köylüler ise. Köye vardıklarında genellikle kurt gibi acıkmış oluyorlardı. Ne zaman savaştaki ilk iki ayımı düşünsem. Benim de dahil olduğum bölüğü kamyonlar önce Sietamo'ya. Evlerin hiçbirinin bahçesi yoktu. Yine de İspanya'nın bu bölgesinde. sonra batıya doğru Zaragoza önlerindeki cephenin tam gerisine düşen Alculbierre'ye gönderdiler. Alcubierre hiç isabet almadığından cephenin hemen gerisindeki çoğu kasabadan daha iyi durumdaydı. Umumî hela veya lâğım türü birşey bulmak söz konusu değildi. Birisi çamur bataklarının arasından. ufalanmış saman. yukarda cephe hattında işler hayli sakindi anlaşılan. Kilise ve etrafındaki çeyrek millik saha uzun zamandan beri hela olarak kullanılmaktaydı. yalnızca arka avluda katır gübresi birikintilerinin üstünde kümes hayvanları seke seke dolaşmaktaydı.yapılmıyordu. Temiz olduğu takdirde. Şimdi deniz seviyesinden 1. cepheden köye muhafız refaketinde getirilen Faşist asker kaçaklarıydı. Eğer akrabaları Faşistler'in elinde bulunan bölgelerde yaşamasa. İki gün geçtiği halde. Cephenin karşı tarafındaki birlikler aslında Faşist falan değildi: savaş patlak verdiğinde silâh altında bulunan ve kaçmaya dünden razı. Artık cephe hattının yakınına gelmiştik -savaşın karakteristik kokusunu alacak kadar yakın. asker kaçaklarının artacağı kuşkusuzdu. Şehrin bazı kısımları şarapnelle paramparça olmuş. Aragon köylerinin alışılmadık sefilâne yoksulluğundan etkilenmeden gezmenin mümkün olmadığına inanıyorum. ama biçilmiş kuru ot kadar değil. birbiri ardına dizilmiş. Aşağı pek az yaralı taşındığına göre. Bastığınız yere dikkat etmeden yürüyebileceğiniz bir yardalık toprak parçası bile bulunmuyordu. Sietamö için.gidişleri köyü tarifi imkânsız derecede pis bir hale sokmuştu. nereden geldiği anlaşılmayan yoğun bir sis her yanı sarıyordu. Bu yollarda tekerlekleri patinaj yapan kamyonlar güçlükle ilerliyor. içinde uyumak için hayli iyi. Başlıca heyecan kaynağı. Comite de Guerra'ya gidip duvardaki sıra sıra kurşun deliklerinden -delikler tüfek salvolarının marifetiydi.baktığınızda. ufalanmış saman kümelerinde eşelenip süratle uykuya daldığımız bir katır ahırına götürdü bizi. Arada sırada birkaçı birleşip cephenin bizim tarafımıza kayma tehlikesini göze alıyorlardı. Askerden arınmış bölgede bir iki gün oradan oraya kaçtıkları için aç olmaları pek doğaldı ama hep müzafferâne bir edayla Faşist birlikleri29 . çünkü burada çok sayıda Faşist kurşuna dizilmekteydi. zaten hiç olmamıştı. kesinlikle Anarşistler'in eline geçtiği Ekim'e kadar üç defa savaşılmıştı. Yağmur ve sisin bir28 birini takip ettiği iğrenç bir hava hüküm sürüyordu. bezgin askerlerdi. Alcubierre'nin sahip olduğu tüm manzarayı görebiliyordunuz. yırtılmış gazeteler. Kamyon şoförü Sietamo ile Aleubi-erre arasında bir yerde yolunu kaybetti (bu savaşın vak'a-i âdiyyelerinden biriydi). Dar toprak yollar kimi yerde iki ayak derinliğinde birer çamur deryasına dönüşmüştü. kemikler. Haki renkli tulumları dışında. Birliklerin daimî geliş . köşeleri gübreyle kabuk bağlamış biçilmiş soğuk tarlaları hatırlamadan edemiyorum. bize hâlâ tüfek tevziatı yapılmamıştı. Biribirine sokulmuş çamur evler ve kiliseyi çevreleyen taş yığınlarıyla bir kale gibi inşa edilmiş bu köylerde. Bence bu. kazurat ve tefessüh eden yiyeceklerin çıkardığı pis kokuydu. bu yüzden siste saatlerce dolaştık durduk. samandan ise daha iyi. Bu asker kaçakları hayatımda gördüğüm ilk «gerçek» Faşistler idi.500 ayak irtifada idik. Gece geç saatlerde Alcubierre'ye vardık. kimi yerde sayıları altıyı bulan katırların çektiği hantal yük arabalarını sürüyorlardı. sıçan leşleri ve kertikli süt tenekeleriyle dolu olduğunu keşfettiğimde şafak sökmüştü. barış zamanında bile. çünkü. İçinde uyuduğumuz kümenin ekmek kabukları. bahar aylarında bile bir tek çiçeğe rastlayamazdınız. Berbat bir soğuk vardı. bizden ayırdedilecek hiçbir yanlarının olmayışı beni çok şaşırtmıştı. evlerin çoğu da yoğun tüfek ateşi yüzünden çiçek bozuğuna dönmüştü.
Ayrıca. bir köylünün evinde karnını doyururken seyrettim. uzun boylu. kendisine pitoresk pozlar takınıyordu.nin açlıktan kırıldığının kanıtı olarak (gösteriliyordu. herşeyden önce de çamur. ateşin yanına çömelmiş. soğuk beni düşmandan daha çok korkutuyordu. avadanlığımızı sırtımıza 30 bağladık ve yaklaşık üç mil ötedeki cephe hattına doğru yola düzüldük. bombalara. Ondokuz yaşında. gözleri fıldır fıldır. beş dakikalık bir «eğitim» yaptı. muharebelere iştirak edecek kadar değilse bile. bazısı daha bile beter haldeydi.bu kana susamış «Kızıllar» m yemeğini bitirir bitirmez kendisini kurşuna dizeceklerinden şüpheleniyordu. buz tutmuş bir tüfekle saatlerce nöbet bekleyişleri. başlarında beyaz ata binmiş (bir muhafız olduğu halde. katır ahırında tüfekleri dağıttı. en çok bilgi sahibi olana en iyi tüfekleri vermek gibi bir çaba da gözlenmiyordu. sonra saflar halinde dizildik. Artık cephe hattına. Aralarında yürüdüğüm insanlara bir kaç 31 . Onun biraz ötesinde. Kolun başında kızıl bayrağın yanında. onları. Tuhaf görünecek ama. Bu sahnenin. tan yeri ağarırken dondurucu soğukta tetikte duruşları. Seksen kişi ve çok. fena halde rüzgâr yanığı. Soğuk korkusu Barselona'da geçirdiğim günler boyunca. elden ele fişekler dağıtıldı. tüfek ağzından içeri şöyle bir göz atmak tüfeğin paslandığını ve asla iflah olmayacağını keşfetmeye yeterliydi.O. Şu anda cephe hattının hayli sakin olduğunu biliyordum ama çevremdeki adamlardan. Kaba koyu sarı çehreli bir çavuş. İmalat tarihi 1896 olan bir Alman mavzeriydi bu yani yaşı kırktan fazlaydı! Kir pas içindeydi. Kaçaklardan birini. İçten içe korkuyordum.U. Büyük Savaşı hatırlayacak kadar yaşlıydım. Devrim esnasında İspanyol süvari alaylarının. hayatları boyunca ellerine hiç silâh almamışlardı ve öyle zannediyorum ki pek azı nişangâhın ne işe yaradığından haberdardı. açlık ve soğuk demekti. Unutulmaz bir gün. geri zekâlı bir ufaklığa verilmişti. sayıda köpekten müteşekkil centuria düzensiz bir halde yoldan yukarı kıvrıldı. makineli tüfeklere ve çamura yaklaşıyorduk. Önümüzde ise Alcubierre ile Zaragoza arasında uzanan alçak dağ silsilesi görülüyordu. Çavuş 'bize. bir zafer nişanesi gibi köyde dolaştırıldı. eşkiya kolunu andıran milis süvarisinden bir delikanlı tepede yerden külliyetli miktarda toz kaldırarak atını ileri geri zıplatıyor. Yol geçen yılki hasattan beri hiç dokunulmamış sarı ve kıraç tarlaların arasından büklüm büklüm kıvrılıyordu. muhteşem atlarından çok sayıda ele geçirilmişti ve hepsi. bir tava dolusu güveci umutsuz bir süratle gövdeye indirirken. onbeş asker kaçağı birden çıkageldi. Tüfeklerin çoğu eşit ölçüde kötüydü. On yıllık olan en iyi tüfek. Her milis kolunun kendisine maskot seçtiği en az bir köpeği oluyordu. gümbürdeyen top gülleleri ve sıçrayan çelik parçaları. tahta namlu mafhazası çatlaktı. üstelik. Bu kafile. herkesin marıcon (ibne) diye tanıdığı on beş yaşında. damgalanmıştı ve sanki görünüşünde bir tuhaflık olduğunun farkmdaymışcasma garip yürüyordu. tüfeğin nasıl doldurulacağı ve süngünün nasıl parçalarına ayrılacağından ibaret. Bizimle birlikte gelen biçare hayvanın üstüne kocaman harflerle P. çizmemin konçlarından içeri dolan yarı donmuş çamuru düşünmekten kaç gece gözüme uyku girmemişti. hattâ siperlerdeki soğuğu. Alcubierre'deki üçüncü sabahımızda tüfekler geldi. hiç aklımdan çıkmamıştı. hiç kuşkusuz çatlatana kadar sürüp helak etmekte olan milis gücüne devredilmişti. Bana verdikleri nesneyi görür görmez resmen şoke oldum.M. Milislerin çoğu. sürgüsü sıkışmıştı. etrafından çember olmuş kendisini seyreden milisleri asabı nazarlarla inceliyorduSanırım. bit. elbiseleri yırtık pırtık bir delikanlı.Bana göre harp. yürekli Belçikalı yoldaş Georges Kopp siyah bir atın üstünde ilerliyordu. Adam başına elli adet olmak üzere. . daha sonra çaldırdığım. Onu köye getiren silâhlı adam durmaksızın omuzunu okşuyor ve emniyet telkin edici sesler çıkarıyordu. bulanık bir fotoğrafını çekmeyi becermiştim. Hayli merhamet uyandırıcı (bir sahneydi.
her bayırın tepesine oturtulan ve hep «mevzi» denen. Tepemizden o anda bir Faşist uçağı geçse. mütemadî bir siperler dizisinden oluşmuyordu. çizmeleri lime İlmeydi. sürgüyü patlatmıştı. sola kıvrıldık ve dağın yamacından dolanan dar bir katır yolunu tırmandık. kum torbalarından yapılmış sefil bir barikattan oluşan mevziinizi. her yerde kireç taşı görülürdü. Daha yakma geldiğinizde ise. Yüksek yamaçlarında bodur çalılar ile süpürge otundan başka bir şey yetişmez. duyuluyordu. pike yapar ve makineli tüfeğini ateşler miydi? Çünkü. yüzü kan revân içinde istihkâm siperinden gerisin geriye koştuğunu gördük. patlayan hartuç sandığının kıymıkları yüzünden şerit şerit yırtılmıştı. bir tür dehşete kapıldığımı itiraf etmeliyim. Gelin görün ki.O. savaşın bu döneminde daima çok pis olan solgun ve heves dolu yüzlü. Siperlerin ve iç siperin arkasında çeşitli noktalara 33 . yirmi beş yaşlarında bir delikanlıydı.U. Başımızın üstünde bir kaç mermi çatırdayıp duruyordu. çoğunun sakalı uzamıştı. Mevzi yaklaşık elli yarda genişliğinde yarım daire biçimindeydi. Üç aydır cephe hatundaydılar. insanı ürkütüyordu.basbayağı çocuk demek istiyorum. «Fascistas maricones» ve benzeri sloganları haykırmaya başladılar. tahkim edilmiş mevziler zinciriydi. adam dediklerimizin yarıdan fazlası çocuktu . Ve. nasıl kullanacaklarını bilmedikleri eski püskü tüfekler taşıyan bu pejmürde çocuklar olduğunu düşünmek. böylesi bir dağlık ülkede imkânsız olduğundan. İstihkâm siperinin önünde kayalara oyulmuş dar bir siper düzeni oluşturulmuştu. at nalının üstünde bir başlık gibi görebilirdiniz. bu düpedüz. bizim gerçek birer asker olmadığımız o irtifadan bile görülebilirdi. Tepesinde dalgalanan kızıl bayrağı ve siper oyuklarından tüten dumanıyla. sığmaktan dışarı emekliyorduk ki.M!».nazar atfettikçe de. tiksinti verici tatlımtırak kokuyu duyabilirdiniz. bir «bang» sesi daha işitildi. Acaba pilot. Dağ silsilesine vardığımızda. İspanya'nın bu bölgesindeki dağların teşekkülü bir garipti. kazurat ve paslı tenekelerden oluşmuş derin bir çöp yığını. nasıl becerdiyse. Polonya doğumlu bir Yahudi iken anadili olarak Fransızca konuşan mevzi komutanı yüzbaşı. çünkü en büyüğü on-altı yaşındaydı. Cumhuriyeti savunacak kişilerin. Wiliiams. Biz tam avadanlığımızı sırtımızdan atmış. en nihayet cepheye gidiyor olmaktan ötürü. Önümüzde bir yerlerdej kayalık tepeler arasında garip bir akis yapan tek tük tüfek ateşi. istihkâm siperi ise kısmen kum torbaları. zahmet edip. Sıçan delikleri misali toprağa oyulmuş otuz ya da kırk sığınak vardı. Bu bağırışların savaşçı ve korkutucu olması kastedilmişti ama çocuk hançerelerinden çıka çıka kedi enciklerinin viyaklaması gibi dokunaklı sesler duyuldu. en önde kızıl bayrağın yanındaki gençler. Asıl adı Levinski olduğu halde herkesin Benjamin diye çağırdığı. son derece ilkel mazgal delikleriyse kireçtaşı kümelerinden yapılmıştı. bizim bölükteki çocuklardan birinin. içinde barınılabilir intibaını veren en yakınımızdaki ilk ve boş sığmağa daldık. iki mil kadar bir mesafe katettiğimizde. ben ve Williams'ın İspanyol kayınbiraderi. Ne menem bir güruha benzediğimizi imkânı yok tasavvur edemezsiniz. «Visca P. kolun bir ucu görünmez olmuştu. burun delikle32 rimden haftalar sonra dahi bir türlü çıkmak bilmeyen. üniformaları çamur kaplıydı. Bir koyun sürüsünden çok daha gayri nizamî sürükleniyorduk. Atnalı şeklindeki yassı tepeleri ve derin ırmaklara inen çok sarp yamaçlarıyla. ne olurdu diye merak ettiğimi hatırlıyorum. Cepheye yakınlaştıkça. pek tipik bir şekilde. sığınağından çıkıp bizi selâmladı. gür siyah saçlı. Bizim varışımızdan sonra cepheyi terkedecek olan bölük avadanlıklarını topluyordu. kendi kendimize verdirdiğimiz ilk zayiat idi. Kısa boylu. Bu bizim.ekmek parçalan. Kafatası derisi. Akşamüstü ilk nöbetimizi tuttuk ve Benjamin bize mevziyi gezdirdi. kısmen de kireçtaşı topaklarından yapılmıştı. Mevzinin hemen gerisindeki yarıkta ayların süprüntüsü birikmişti . Tüfeğini ateşlemiş ve. Cephe hattının bu kısmı. son derece mutlu ve heyecanlıydılar. uzaktan.
siperlere girer girmez. üzerimden ilk kurşun geçtiğinde başımı eğmeyeceğime dair kendi kendime söz vermiştim. istihkam siperinin gerisinde. mazgal deliğinden dışarısını dikizledim. Kaza eseri olmadığı taktirde. Kısa bir süre sonra. her şey gri ve soğuktu.serpiştirilmiş oniki nöbetçi noktası vardı.) «İyide. uzakta. yiyecek. tepenin yamacı dibi görünmeyen dereye doğru kayıp kayboluyordu. Buna savaş mı diyorlardı?! Düşmanla herhangi bir temasımız bile yoktu. Ateş etmenin hiç bir yararı olmayacağı aşikârdı. hiç bir yerde hayat belirtisine. nişangâhımı yediyüz metreye ayarladım ve ateş ettim gitti. tütün. so34 lumdaki asker siperinden çıkıp pek İspanyolvarî bir edayla yanıma sokuldu ve ateş açmam için beni kışkırtmaya başladı. mum ve de düşman. düşman en sonuncusu olmak üzere. bunun hiç de hayır a alâmet olmadığını düşündüm. bir taş atılmasını bekleyen bir köpek gibi. tüfeğiyle siyah noktaları işaret edip duruyor. Kurşunun adamı sıçratacak kadar yakınına düştüğünü umarım. bazen de. kara böcekler35 . Tüm hayatım boyunca.yeşil bayrağı —Faşist mevzii— gösteriyordu. Fakat tam bu esnada. Karınca kadar minnacık Faşistler'i görebiliyordum. Siperin önünde dikenli tel uzanıyordu. Düşman. 3 Siper çarpışmalarında beş unsur önemlidir: yakacak odun. kurşunun biri şeytanî bir çatırtıyla kulağımı sıyırıp geçti ve gerideki arka siperine saplandı. Benjamin en yakınındaki adamın tüfeğini kapıp hemen nişan aldı ve tetiği çekti. hevesle sırıtıyordu. Uzaktan grimsi iki küçük heykelcik gibi görünen iki Faşist. Tarif edilemez bir sukut-i hayale uğramıştım. hiç kimsenin düşmana aldırdığı yoktu. Cephede gördüklerim bende büyük bir bezginlik yaratmıştı. Nokta gözden kayboldu. derenin öbür tarafında tam karşımıza düşen tepede hayal meyal seçilen istihkâm siperini ve kırmızı . Beklenmedik bir baskının her an olabileceği geceler dışında. Adamlara hiç de yakın değildik! Bu menzilde tüfeklerimiz kesinlikle hiç bir işe yaramazdı. önemlerine göre böyle sıralanıyorlardı. hedef gözetmeksizin dehşetli bir tüfek ateşine başladılar. arasıra oraya buraya sıçradıkları görülen. sonra. Ne var ki. ama galiba insan insiyakı hareket ediyor ve hemen herkes en az bir kez böyle bir şey yapıyor. Hayatımda bir insana ilk defa ateş ediyordum. Ama hiçbir şey göremiyordum —anlaşılan. heyecan dolu bir feryat duyuldu. Faşistler' in elli veya yüz yarda ötede olması gerekiyordu. siperleri çok iyi gizlenmişti— sonra. Tam karşımızda tek tük sarp kayalıkların görüldüğü çıplak tepeler vardı. Benjamin'in işaret ettiği noktayı hayretler içinde farkettim: en az yediyüz metre ileride. Kışın Zaıagoza cephesinde bunlar. tam karşıdaki çıplak tepede. böylesine ıızak bir menzilden ve elimizdeki türden tüfeklerle bir adama isabet ettirmenin imkânsız olduğunu izah etmeye çabaladım. Zahmet edip başımı siper seviyesinden aşağıda bile tutmuyordum. yukarıya tırmanıyorlardı. Faşist siperini bulmaya çalışarak. Sonunda. nerede?» Benim siper savaşından anladığıma göre. «Düşman nerede?» Benjamin elini coşkuyla dalgalandırdı. küstahça duralayıp bakıyordu. Ama asker daha çocuktu. «Oğada.» (Benjamin İngilizce —dünya kötüsü bir İngilizce— konuşuyordu. bir an için. bir askerin siyah bir nokta gibi görünen başı. Heyhat! Başımı eğiverdim. Yeni gelen askerler. Klik! Mermi patlamadı. bir taraftan öbür tarafa sekip duruyor. bir tek kuşa bile rastlanmıyordu.
Ne var ki. (Bir keresi yetti de. Tam karşımızdaki tepeler fil derisi gibi kırış kırış ve griydi. Faşist ya da Cumhuriyetçi. ama ben bu olaydan önce yaralanmış ve saf dışı olmuştum. Sağımızda. çok sık ağır makinalı tüfek ateşi altında kalıyordum. Kuşkusuz. Nöbet tutmak. geniş çaplı bir harekâtı olanaksız kılmış. Sağımızda.U. Ocak ile Mart'ın sonlarına kadar hemen hemen hiçbir şey olmadı. Normal olarak savaşın dehşet verici yanları diye düşünülebilecek şeylerin çok azı başıma geldi. beyhudeliğine şaşardım.S. Ovanın ortasına zarlar atılmış gibi birkaç küp serpilmişti. İki ordunun da asıl uğraşısı ısınmaya çalışmaktı. ve P. nöbet tutmak. Ocak'tan Mayıs'a kadar Aragon cephesindeydim. Faşistler genellikle kralcı bayrağı (kırmızı sarı . Zaragoza'nın çevresindeki tepelerde önemli olan. Böylesine bir savaşın sonunun gelmeyişi! Daha önce. mevzii vardı. Ekim başlarında. görünüş harikuladeydi. Sırası gelmişken. Sabahları vadi sık sık bir bulut denizinin arasından düz ve mavi olarak yükselir ve görünüş.O.C.S. tüm bu tepeler için vahşi çarpışmalar yapılmıştı.U. Huesca'nın daha ilerisinde bizimkilerle aynı düzende. Pek seyrek olarak da. Her tepede. Mart ayında Huesca çevresinde yoğun çarpışmalar başladı. solumuzda. U. âni kanat sesleri geceleyin insanı ürküten keklik sürülerinden ibaretti. siper kazmak. o da yine P. Gökyüzünde hemen hiçbir zaman kuş olmuyordu.. sivri noktalarının üstünde birçok küçük Faşist karakollarının benek benek yayıldığı mahmuz gibi bir tepenin karşısında da bir P. devriye gezmek. Teruel'deki çarpışma bir yana.C. ama bana pek az iş düştü. kırmızı. yavaşça havada süzülen kartal sürüleri görülüyordu.' lu olan küçük bir ileri karakol.M. bazen de Cumhuriyetçi bayrağı (kırınızı . arttı bile).mor) kullanıyorlardı. Anarşistler kırınızı ve siyah. bir çeşit saksağanla. Aşağıdaki ovada bile herşey ölü ve çorağa benziyordu.M. Bir ileri. ama bu ateş hep uzakça menzillerden oluyordu.O. bana elli yardalık bir uzaklığın içinde hiçbir top mermisi patlamadı ve göğüs göğüse çarpışmaya da yalnız bir kere katıldım. bir geri zikzak biçiminde uzanan. 36 silâh ve özellikle topların yokluğu. Bir şehir kâtibinin hayatı kadar olaysız ve neredeyse bir o kadar düzenli bir hayat. karın hiçbir zaman erimediği heybetli doruklarıyla Pireneler havada yüzer gibi görünüyordu. bir fotoğraf negatifine benzerdi.kırmızı). çevredeki kış manzarasına sabit gözlerle bakar. eğer her mevzide bir bayrak sallanmasa. Arasıra görülebilen kuşlar.U. Burada. hiç de kolay anlaşılır birşey olmayacaktı. Bütün gün ve gece boyunca gayesiz kurşunlar boş vadilerde vızır vızır geziyor ve yalnız pek küçük bir olasılıkla bir insan vücudunda yerini buluyordu.sarı . soğuktan titreyerek bayraklarının çevresinde dönüyor ve ısınmaya çalışıyordu. bu yüzden çevreye boş konserve kutularının karmakarışık saçıldığını ve herşe-yin bokla kaplandığını unutabilseydiniz. Cumhuriyet'e sâdık kalanların elindeki Robres şehriydi. tuhaf bir biçimde. Huesca'da bile_ insan bir parça ihtiyatlı davranırsa. sözde cephe hattı denilen şey.di düpedüz. ve bu cephede. her ordu siper kazıp kendi zaptettiği tepeye yerleşmişti. siper kazmak. 37 . durgun savaş halinin karışık can sıkıntısı ve rahatsızlığıydı.. pejmürde ve pis adamlardan bir küme. aldırış etmek tenezzülünü göstermedikleri tüfek atışlarının izlediği. biçimleri kar yüzünden günden güne değişen daha başka tepeler vardı. Haziran'da. Her dağ tepesinin birlikler tarafından işgal edildiğini. Çok uzakta. İspanya'da geçirdiğim tüm o zaman boyunca çok az çarpışma gördüğümü söylemeliyim. Bir süre sonra. Hayatımda kuşların bu kadar az olduğu başka bir ülke gördüğümü sanmıyorum. devriye gezmek. bu. Sık sık. saatin akrebinin yediyi gösterdiği yönde. Huesca'ya karşı bir tek gün içinde binlerce insanın öldüğü feci bir saldırı yapıldı. genellikle güvenli sayılırdı. dağ silsilesi güneydoğuya doğru kıvrılıyor ve geniş ebrulî bir vadi bırakarak Huesca'ya doğru uzanıyordu. Hiçbir uçak yakınlarımda bir yere bomba atmadı. asker. P.
ancak birbirini izleyen seyahatler yaparak ve her keresinde yeni işaretlere dikkat ederek bulabilirdiniz. düşman fazla atılgan değildi. beni fena halde telâşlandırarak birçoğunun tepeden aşağı. birdenbire çok küçük görünüveren bir fidanın arkasına sindim. «şaka» diye sığınağın ateşine bir el bombası attığını hatırlarım. özellikle ilk başta. devriyeler gönderiliyordu. gürültüsüzce tüfeğimi kurmaya çalıştım. Bereket. Saklandığım fidanın arkasında önceki çarpışmaların bir sürü yadigârı ile karşılaştım —bir yığın boş fişek kovanı. Faşist hatlarının yakınlarında kaplumbağa gibi sürünmek zorunda idiniz. aslında hepsi birer siyasî örgüt olan çeşitli sendikalar ve siyasî partiler tarafından toplanmışlardı. Küçük bir canavarın. Devriyelik hiç makbul bir iş değildi. 1937 başlarında. bana doğru geldiklerini duydum. eğitilmemiş bir güruhtu. Franco'nun başkaldırısının ilk günlerinde. ama bazen cephe hattına kaymayı becererek hepimiz için ortak bir tehlike oluşturuyorlardı. Bu tepelerin yamaçlarında. Monte Pocero'da onbeş yaşından küçük kimsenin bulunduğunu sanmıyorum ama yaş ortalaması kesinlikle yirmiden aşağıydı. Halk 'Ordusu kurulduğunda. parti milis güçleri ilkece bununla birleştirilmişlerdi. Dahası var. milis güçleri. Başlangıçta. korkunç soğuğa rağmen siperin duvarına dayanıp derin bir uykuya bile dalıyorlardı.Geceleri ve sisli havalarda vadiye. Bu dönemde. ense yapılacak bir İşe hiç benzemiyordu. hemen hep Faşistler'in bölgesinden göçmen olarak gelen ve bakılsınlar diye en kolayından milis kaydedilen onbir oniki yaşlarında çocuklara rastlıyordunuz. Fakat uzun zaman. Faşist hatlarına giden yolu ancak üçüncü yada dördüncü girişimde bulabildim.ön iki kişilik bir muhafız mangasının 38 komutanı. Kural olarak. Katalonya milis güçleri hâlâ savaşın başındaki esaslar üzerindeydiler. Kuş uçuşu ile en yakın Faşist karakolu bizimkinden yediyüz metre uzaklıktaydı. Bayrağı alıp mev-ziye götürdüm— insafsızca yırtıp temizlik bezi olarak kullandılar. bazı geceler. bu çocuklar cephe gerisinde hafif işlerde kullanılıyorlardı. seslerini dinlemek için dikenli telin oraya doğru süründüm. Centuria. Tepenizde serseri kurşunlar kuşlar gibi ötüşerek uçuşurken. Aslına bakarsanız. Ve çok uzun bir süre böyle kaldılar. Sonra. Faşistler'in içeride konuştuklarını ve şarkı söylediklerini işitebiliyordum. yolun girdisini çıktısını. «siyasî almayan» ve aşağı yukarı olağan kurallara göre örgütlenen. onların deyişiyle cobo olmuştum . karakolu bırakıp sığınağa süzülüyorlardı. Her nedense başka yöne gittiler ve benim görüş alanıma girmediler. Çünkü. Bu yaştaki çocuklar asla cephe hattında kullanılmamalıydılar. tüm 39 . mevzimizi hallaç pamuğu gibi ata-bilirlermiş gibi geliyordu bana. Cepheye varır varmaz onbaşı. bizimle Faşistler' in arasına. Korkudan. az bir zaman sonra. Milis gücünde sık sık. Kocaman pürüzlü uçurumlarda patika ya da dağ yolu cinsinden hiçbir şey yoktu. çatırdayan çalılar ve takırdayan kireçtaşları arasında gürültüsüz ilerlemek çok güçtü. Milisler merkezî hükümete olduğu kadar kendi partilerine de bağlıydılar. çoğu yirmisinin altında oğlan çocuklarından oluşan. Çok yoğun bir sis vardı. ama tek geçilebilir yoldan giderseniz bir buçuk mil tutuyordu. Bazen bütün gün boyunca devam eden ve tepelerin doruğuna yapışıp vadileri açıkta bırakan yoğun sis geceden daha iyiydi. karanlık vadilerde başıboş dolaşmak oldukça eğlenceliydi. dışarısı çok soğuk ve kaybolmak çok kolaydı. ne kadar istersem o kadar sık devriye çıkmak için izin alabileceğimi keşfettim. geceleri mevzide gereği gibi nöbet tutturmak hemen neredeyse olanaksızdı. Benim kesimin fırlama oğlanları ancak ayaklarından çekip sürüklenerek sığmaktan çıkartabiliyorlar ve daha sırtımızı döner dönmez. Cobo'luk. siper savaşının ayrılmaz bir parçası olan uykusuzluğa dayanamıyorlardı. hava tabancaları kuşanmış yirmi erkek izci ya da oyun labutları ile silâhlanmış yirmi kız izci. üstünde mermi deliği olan bir deri kasket ve besbelli bizimkilerden kalma bir kırmızı bayrak.
Teorik olarak bir milis birliği. 1 937 Haziranı'na kadar. bu arada milis sistemi de değişmeden kaldı. ne de selâm verme.değişiklikler yalnız kâğıt üstünde kaldı. ne topuk çarpma. bunun yanısıra anlaşılan ikinci şey de şuydu. ilk önce yoldaşlık adına ısrar edilirdi. ensesine tokat atıp bir sigara almak isteseniz. döner dolaşır gelir korkuya dayanır. Tabiatıyla katıksız bir eşitlik söz konusu değildi. bir emir verdiğiniz zaman. halihazırdaki şartlar altında milis güçleri olduklarından daha iyi olamazlardı. Halk Ordusu geride yetiştirilirken. Eğer erin biri emre uymayı reddederse ona hemen ceza verilmez. ta Haziran'a kadar. Sonraları. subaylar erlere «Yoldaş» dediği için değil. milis güçlerini yermek. bunu üstten asta değil. bu iki tip arasında bir yerdeydi.) Olağan ordularda sürüp giden zorbalık ve horlama. ne rozet. en azından. cephe hattında işlerin ne halde olduğunu ilk görüşümde dehşet içinde kaldım. Çünkü. böyle birşey yapabiliyordunuz ve hiç kimse bunu tuhaf bulmuyordu. burjuvaların askerliği zorunlu olan ordularında disiplin. En kötü milis kıtalarındaki disiplin bile zaman ilerledikçe gözle görülür bir biçimde düzeldi. Aynı şartlar altında. Subay ve astsubay ayırımı vardı. ama şimdiye kadar gördüğümden ya da savaş zamanında olabileceğini düşündüğümden çok fazla eşitlik vardı. kısa bir süre. milis güçlerinde bir an bile hoş görülemezdi. Aragon cephesine. Emirlere itaat gereği anlaşılmıştı ama. gönüllüdür. Çünkü. yetiştirilmiş birlikler emrine hazır olana kadar beklemiş olsaydı. Generalden ere kadar herkes aynı parayı alıyor. emre itaat konusunda ya da tehlikeli bir görev için gönüllü bulmakta en ufak bir güçlüğe uğramadım. bin kişi biraraya gelip cepheyi bırakmaya karar vermiş olsalardı. Milis güçlerinde. ama gerçekte uzun vadede. milis güçlerinin cephe hattını tutmak zorunda kaldıklarını pek hatırlamazlar. Milis gücüsistemini aşağılayan gazeteciler. bal gibi de «yürüyor». bir çeşit sınıfsız toplum modeli oluşturmaya kalkmışlardı. milisleri oldukları yerde tutacak sı nıf sadâkatindan başka hiçbir güç yoktu. Bu sistemin temel noktası. Gerçekten. önemsiz sayıda yeni Halk Ordusu birlikleri ulaşabildi. onları hiçbir güç durduramazdı. İşçi ordusunda disiplin. acemi birlikler her zaman disiplinsiz 40 güruhtur da ondan. ve herkes tam bir eşitlikle kaynaşmıştı. Sınıf sadâkati esasına dayanır. İnsanı yönetmekte hiç tecrübesi olmayan kuşkucu kişiler hemencecik bu usulün «yürümeyeceğini söylerler. halbuki. dolayısıyla da yetişme ve silâh yetersizliğinden ileri gelen hataların eşitlikçi sistemin sonucu olduğunu iddia etmek moda oldu. subay ve erler arasında sosyal eşitlikti. akla da aykırıydı bu. İngiliz-İspanyol karışık otuz kadar adama teğmen vekili olarak kumanda ediyordum. «Devrimci» disiplin siyasal bilince clayanır -neden emirlere uyulması gerektiğinin anlaşılmasına: bu anlayışı yaymak zaman aldığı gibi. geçici olarak işleyecek. hiyerarşi değil. Modern. demokrasiydi. bir yoldaştan bir başka yoldaşa veriyordunuz. aynı yemeği yiyor. aynı elbiseleri giyiyordu. Franco'ya karşı hiçbir zaman direnilemezdi. doğru olmakla birlikte. üstelik. zorunlu askerliğe dayanan 41 . Uygulamada. Fakat itiraf etmeliyim. yeni toplanmış bir milis birliği disiplinsiz bir güruhtu. Milis güçlerinin savaş alanında kalması bile «devrimci» disiplinin kuvvetinin bir kanıtıdır. Normal askerî cezalar vardı ama ancak çok ciddî durumlarda uygulanıyordu. ama. Tümen komutanından. Tek tek asker kaçakları kurşuna dizilebilirdi —ara sıra kurşuna diziliyordu da— ama. (Milis güçlerinin yerini alan Halk Ordusu. Ocak ayında bir düzine acemi askeri eğiteyim derken az kalsın saçlarım ağarıyordu. teorik olarak. bir adamı kışla avlusunda talim ettire ettire robota çevirmek de zaman alır. Mayıs'ta ise. Dünya yüzünde böyle bir tip ordu ile nasıl savaş kazanıl abilirdi ki? O sırada zaten herkesin söylediği de buydu. Ateş altına gireli daha beş ay olmuştu ki. ama olağan anlamında askerî rütbe hiç yoktu: ne unvan. mekanize bir ordu yerden bitmez ve Hükümet. demokratik devrimci tipi disiplin umulabileceğinden daha güvenlidir.
Yakacak arama hevesi sonunda hepimizi botanist yaptı. bir fanila gömlek. müflonlu deri eldivenler ve yün başlık vardı. Yüz kişilik bütün garnizonda. dola-yısiyle insan parmağından biraz kalın ne varsa çoktan yakılmıştı. pek az zafer kazandılar. Günler boyu. Buzlu bir gece. yakacak odun sorunundan veya daha doğrusu yakacak odun yokluğundan söz etmediğim yer olmamış. iki kazak bir yünlü ceket. aylardır soğuktan donan milisler tarafından talan edilmişti. neredeyse dimdik yamaçlarda insanın postallarını param parça eden çentikli ki-reçtaşının üstünde bir aşağı bir yukarı inip çıkmak ve minik bir dal görünce. Deniz seviyesinden iki üç bin ayak yüksekte ve. iki saat durmadan yakacak arayan üç kişi.M. onlar da nöbetçiden nöbetçiye devredilmek zorundaydılar. fakat. Isı olağanüstü denecek kadar düşük değildi. sığınağın ateşini ancak bir saat yanar tutmaya yetecek kadar ıvır zıvır toplayabiliyorlardı. Bu arada. bunlardan ikisi de hayli kesin bir olasılıkla. yakacak odun sorunu devam ediyordu -hep yakacak odun. sadece oniki tane kaput vardı. postallar. Dağın yamacında yetişen her bitkiyi yanma niteliklerine göre sınıfladık. bat42 taniyeler ve tüfekler hemen baştan aşağı çamura bulanıyordu. Karanlık gecelerde. Kireçtaşının üstündeki çok ince toprak tabakası hemen yağ gibi kayganlaşıyor. bir boyun atkısı. bazen de sis. üstelik düşmek. dolaklar. mevzinin gerisinde. yakacak odunun resmen hiçbir yerde bulunmamasıydı. insana çok soğukmuş gibi geliyordu. ben soğuğa karşı olağanüstü hassasımdır.O. Üstümde kalın bir iç fanilâsı ve don. yine milislerin çoğunda ancak bir tane battaniye bulunuyordu. hava gerçekten çok soğuk değil idiyse bile. tek tük asker kaçakları bile görülmüyordu. Bütün bu dönem boyunca günceme ne zaman birşey yazmışsam. tanrı bilir. Kafamda İngiliz Ordusu'nun ilkeleri vardı. bir emre uyulmasını sağlamak için beş dakika tartışmak zorunda olmak beni hem öfkeden kudurttu hem de dehşet içinde bıraktı. Yakacak odun gerçekten önemli bir sorundu . kalın çoraplar. siperin içine sıvı gibi doluyor ve insanın kemiklerine işliyormuş hissini veriyordu. kaldı ki. uyumadığımız.işin en can alıcı noktası da. postallar. Çoğu kez kış güneşi. Sık sık yağmur yağıyor ve çeyrek saatlik yağmur bile şartlan büsbütün dayanılmaz bir hale getirmeye yetiyordu. Ben taşıyabildiğim kadar bir sürü kalın elbise getirmiştim. inanın bana. üzerimdeki giyeceklerin bir listesini yaptım. nöbet tutmadığımız ya da angarya iş görmediğimiz zamanlar. Buna rağmen soğuktan tir tir titriyordum. çoğu kez yirmi yardalık bir yerde altı kere düşmüşümdür. coşkunlukla üstüne atılmaktır. İspanyol milisleriyse kesinlikle İngiliz Ordusu'na uymuyordu. pamuklu kadifeden golf pantolon. daha iyi idiler. genel eğitim noksanlığı. gün ortasında bir saatliğine parlıyordu da.bir ordu —savaş polisi uzaklaştırılmışa— çoktan eriyip kaybolurdu. tüfek tetiğinin çamurdan tıkanıp sıkışmasına yol açtığı için tehlikeliydi de. dengenizi korumanız imkânsız oluyordu. milisinde dört beş ay içinde sadece dört kişinin kaçtığını duydum. milise bilgi edinmek için kaydolmuş casuslardı. elbiseler. vadide yakacak topluyorduk. ama cephe hattını da tuttular. anlatılmaz bir soğuk vardı. birçok geceler hava dona bile çekmiyordu. Yemek yemediğimiz. insanın beklemeye hakkı olabileceğinden. Önceleri ortalıkta görünen karışıklık. çeşitli çalı ve otlar ateş yakmak için çok iyiydi ama birkaç dakikada. hep yamaçta yürdüğünüz için de. bektaşi üzümünden da43 . vahşi biberiye ve karaçalı dalları ateş iyice tutuşunca yanarlardı. sağlam bir trençkot. Fakat itiraf etmeliyim ki. Bizim sefil dağımız en iyi zamanında bile ağaç ve ottan yoksundu. Halbuki milisler. Bir insan bedeninin taşıyabileceği giyecek miktarını göstermesi bakımından hayli ilginç. ama adamların çoğu korkunç giyimsizdi. Fakat şartlar göz önünde tutulursa.U. Bazen insanı tir tir titreten rüzgârlar kasketinizi başınızdan çekip alıyor ve saçınızı her yönde karıştırıyordu. kış ortasındaydık. Bu zamana ilişkin tüm anılarım. sönüp gidiyordu. P. bir domuz derisi ceket.
alev elde etmek için tek çıkar yolumuz. Her sığınağa günde üç parmak uzunluğunda mum veriliyordu bu da ancak yirmi dakika yanıyordu. tüfeğinden sonra bir milisin en önemli malıydı. Ama kurşunlar bazen çok rahatsız edici bir yakınlıkta kireçtaşını çatlatır ve yontarlardı. Aragon cephesindeki durgunluğun o sırada benim hiç bilmediğim siyasî sebepleri vardı. yeteri kadar yiyecek olursa. bal gibi bulunuyor. çünkü hiçbir şey yakacaktan daha önemli değildi. Zaten bir gün yıkanıp bir gün traş oluyordum. yalnızca mevzinin solundaki tepenin doruğunda yetişiyordu. Ama pislik beni asla tasalandırmadı. sıçan ve farenin aynı yerde olmayacağı seylenir. Sonradan kibrit ve mum kıtlığı hayatı çekilmez hale getirdi. Bizim yaşadığımız olağanüstü bir hayattı. Kibrit kıtlığı had safhaya vardığında. Soğuğun yanında öbür rahatsızlıklar çok önemsiz görünüyordu. Bu su. gayet inceydi.» diyordu. Mevzi iğrenç bir şekilde pis kokuyordu. Fakat besbelli. Pislik halkın üzerinde lüzumsuz yere gürültü kopardıkları bir-şeydir. eğer buna savaş diyebilirseniz tabii. Ne var ki. ikisine birden yetecek kadar su hiçbir zaman olmazdı. durmadan neden hücum etmemize izin verilmediğini öğrenmek için gürültü patırdı ediyorlardı. Noel pastasının üstündekiler gibi. Bir çeşit kurumuş kamış ilk başta ateşi yakarken çok iyiydi. Şüphesiz hepimiz devamlı olarak pistik. ara sıra bir insanın ölüverdiği bir komik opera. Genellikle yükseğe nişan alıyorlardı ve mermiler insanın başının üstünde kuşlar gibi şakıyordu. Aslında. ama gelin görün ki. ben de beraberimde birkaç libre mum getirmiştim. ama arasıra gündüzleri elbiselerimi çıkarmayı beceriyordum. Milislerin bazısı siperde abdest bozmayı âdet edinmişlerdi. Örneğin. Bunlar. daha uzunca bir süre çarpışma olmayacaktı. Kuşkusuz. insanın gece elbiselerini ve postallarını çıkarması olanaksızdı. Faşist makineli tüfekçiler sizi görürlerse hemen koca bir şarjör dolusu fişeği üstünüze boşaltırlardı. herkes bir saldırı anında hemen ortaya çıkabilecek biçimde hazır olmak zorundaydı. bir ışık yakabilmek hayatla ölüm kadar büyük fark yapabiliyordu. bir gece alarmında. insan karanlıkta yürümek zorunda kalınca iğrenç şeyler oluyordu. Bir iki gün içinde. Hep. Başka ihtiyaçlar bakımından çok kötü durumda sayılmazdık. İnsanın mendilsizliğe ve içinde yıkandığı teneke tavadan yemek yemeğe ne kadar çabuk alıştığına şaşarsınız. Kav çakmağının en büyük avantajı rüzgârda çakılabilmesiydi. «Bu savaş değil. işte o zaman kendinizi hemen yüzüstü yere atardınız. Seksen gecenin ancak üçünde soyunup yattım. Etrafta bit olabilmesi için hava henüz çok soğuk44 tu. hiç zorluk çekmeden elbise ile uyumaya da. savaşta oluşun da olağanüstü bir tarzıydı. gün aşırı kibrit. ama yedek birliklerin yokluğunun büs45 . ben sabahları yıkanmak için hep bir matra dolusu aşırıyor-dum. oraya gitmek için de ateş hattından geçmek gerekti. sütten biraz daha berrakça berbat bir-şeydi ve teorik olarak yalnız içmek içindi. İnsan böyle şeylerin yokluğunu hissetmeden önemini kavrıyamıyor. merminin çekirdeğini çıkarmak ve kav çakmağı ile barutu tutuşturmak oldu. Sigara hâlâ günde bir paket dağıtılıyor. bunlar. ama sıçan da fare de bol bol bulunuyordu.ha küçük olan bodur meşe ağacı ise hiç yanmıyordu. Böyle olmasına rağmen yine kamış toplamaya giderdiniz. Yetecek kadar yiyecek ve bol şarap vardı. Herkesin kiliselerden yağma edildiğini tahmin ettiği bu mumlar. Bütün milisler hareketsizliğe sinirleniyor. hattâ mum bile veriliyordu. Her milis kav çakmağı ve birkaç yarda sarı fitil sahibiydi. sığmakta herkes tüfeğini kapışır ve telâşla başkalarının suratına basarken. dolayısıyle ateş yakmaya hiçbir faydası yoktu. yalnız alevsiz yanıyordu. barikatın küçük kapalı arazisinin dışında heryer kazurat doluydu. Belli aralıklarla tekrarlanan teftiş turlarında Georges Kopp bizimle çok açık konuşuyor. adam başına günde bir çeyrek galon düşüyordu. Yiyeceğimiz gibi suyumuz da katır sırtında Alcubierre' den geliyor. düşman başlatmadıkça. O sırada henüz mum satın alınabiliyordu.
Dahası var. piyade askeri ile ele geçirilemezdi. Aşağı yukarı elli kişiye bir makineli tüfek düşüyordu. Bizim mevzimizde ve etrafımızdaki mevzilerin çoğunda. Üç tip tüfek kullanılıyordu . bu yüzden makineli tüfek için saklanıyordu. on tüfekte biri fena sayılmazdı. Tabii bu mermiler ateşlenemeye46 cek kadar çok kıymetli idiler ve havan topları Alcubierre'de tutuluyordu. Winchester tüfekleri vardı. Silâhlarımızın kötülüğü ayrıntılarını kaydetmeye değecek kadar şaşırtıcıydı. Bunların ötesinde. Fakat bizim tarafta. Gerçekte. bu gerçekte bir süvari silâhıydı.bütün dışındaki salt askerî güçlüklerin herkes farkındaydı. en iyi tüfeklerde bile sıkışıklık yapıyordu.ama topçu yoktu. bir taburu asla yaklaştırmayabilirdi. top falan yoktu. dörtte üçü beş atıştan sonra tutukluk yapıyordu. Bizim ve Faşistler'in cephe hattı. cepheye her yeni gelene ancak. uçsuz bucaksız doğal bir sağlamlık içinde uzanıyordu. Acil zamanlarda kullanmak için hep cebimde Alman ya da Meksika mermisi dolu bir şarjör saklardım. nispeten daha yeniydiler ve işe yarar görünüyorlardı. Bir de. Ayrı ayrı silâhlardan çıkarılıp yeniden birleştirilen parçalardan yapılmışlardı. hiçbiri hedefini bulmuyor ve gülleler bir işe yaramadan boş uçurumlara dalıyordu. en başta ülkenin doğal durumu geliyordu. Ne madenî miğferimiz. birkaç top bataryası olmasını —oh. çoğu son derece kötü. Makineli tüfeğe karşı top olmadan ancak üç şey yapabilirsiniz: kendinizi güvenceli bir uzaklıkta. yalnızca tüfeklerimiz vardı. Almaşıklar hemen hemen. ama üç yüz dört yüz yardalık bir uzaklıkta oldukça isabetliydiler. Milislerin o sırada ne kadar kötü silâhlanmış olduklarını kavrayabilmek büyük bir çaba ister. hem de ne büyük bir iştiyakla— isterdim. Bunlar çok ender olarak yirmi yaşından genç çıkıyordu. İnsan çekiçle fındık kırar gibi kolaylıkla düşman mevzilerini birbiri arkasına yok edebilirdi. ya hareketsizlik ya da intihardan ibarettir. hemen tümü hiç bir işe yaramazdı. ezici sayıda olmadıkça. kural olarak yalnız tek yandan yaklaşılabilen. Bir kere. o anî tehlike geldiğinde tüfeğimi pek ateşleyemedim. herbir silâh için onbeş atım mermisi bulunan dört havan topundan oluşmuştu. Tepelerin doruğunda tüneklemiş halimizle nefis topçu hedefleri olabilirdik . Cephe hattının bu kesiminde bütün topçu gücü. elli atımlık fişek veriliyordu. ama dehşet isabetsiz atışlar yapıyorlardı. Bazen çevredeki manzaraya dikkatle bakar. İspanyol fişeklerinin hepsi yeniden doldurmaydı. kolay taşındıkları ve siperde daha az rahatsızlık verdikleri için beğeniliyordu. üstelik. şarjörleri olmadığı için tek seferde ancak bir atım ateş edilebiliyordu. ne süngümüz vardı. Meksika fişekleri daha iyiydi. ama bu yalnız esirlerden ve bizim tarafa kaçanlardan elde edildiği için pek bulunmuyordu. berbat şeyin sıkışmasından çok korkardım ve işe yarayabilecek bir atımlık fişeği saklamaya da fazlasıyla meraklıydım. Bunları kullanmak zevkliydi. gezle arpacığı kırık bir sürat ölçme aleti ne kadar işe yararsa o kadar işe yarıyordu ve çoğunun yiviseti ümitsizce paslanmıştı. bir modern orduya bizden daha çok benzerdi.birincisi uzun Mauser'ûi. En iyisi tabiî Alman yapısı cephane idi. hiçbir sürgü üstündeki tüfeğe ait değildi ve tüfek en iyi cinsten bile olsa. diyelim dört yüz yarda ötede sipere gömmek. Arada sırada Faşistler Zaragoza'dan bir iki top getirmeyi beceriyor ve birkaç mermi atıyorlardı -bunlar da öylesine azdı ki. İngiltere'de herhangi bir özel okulun askerlik kampındaki yedek subay taburu bile. Sonra bir de kısa Mauser veya mousçueton vardı ki. açıklıkta ilerlemek ve kalbura dönmek ya da genel durumu değiştirmeyecek küçük ölçüde gece hücumları yapmak. çoğu da hurda demirdi. Fakat uygulamada. Bu bahsettiğim silâhlar. gerçi bunlar eskiydi. her cinsten savaş malzemesi noksandı. iki makineli tüfek ve bir düzine adam. Birkaç siperin kazılmış olması şartıyla bu gibi yerler. her nasılsa. taban47 . Cephane o kadar azdı ki.
bulunabilirdi. Mills bombası ilkesine göre yapılmıştı. hiç haritamız ya da krokimiz yoktu. Tüfeğinizi temizlemek istediğiniz zaman çavuşa götürüyordunuz. kaza hariç. mermiler zarar vermeden üzerimden uçtular. bir sürü ufak tefek zorunlu savaş gereçleri çok zor bulunuyordu. siste devriye çıkmış ve mevziden ayrılmadan önce muhafız komutanına tenbih etmiştim. beş ya da on kişiye de bir el bombası düşüyordu. Fakat. Makineyi ayarlarken. zatürre idi. bir yerden ele geçirebilirseniz tabii. Hiçbir şey bir İspanyol'u.A. periskop. 48 Zaman geçtikçe ve düzensiz tüfek ateşi tepeler arasında çatırdadıkça. acaba herhangi bir şey. Başka bir keresinde. kendi silâhları ile yaralanmışlardı . İspanyollar temizleme tıkacı denen şeyin adını hiç duymamışa benziyorlardı.savaşın ilk yıllarında Anarşistler tarafından imal edilmişti. ürken nöbetçi. birçok kez tüfeğimi vazelin. Bizim karşısında savaştığımız düşman değil. Örneğin. ama muhtemelen. ateşli silâhların tehlikeli olduğuna inandıramaz. ateş etmeyiz. kaç kere hayatımı kurtarmıştır. hiç değilse genç bir İspanyol'u. nöbetçinin biri yirmi yarda uzaktan bana ateş etti. namlunun içindeki set ve yivi ka-zırdı. bu yüzden kendi elini yaralayan bir adam gördüm. Ayrıca. çünkü hem bombayı atanı hem de kendisine bomba atılanı öldürüyordu. Şeriti kopardığınızda bombadan mümkün olan en yüksek hızla kurtuluyordunuz. uzaklık ölçü aleti. Bazılarının.İspanyol nişancılığının bu düzeyde olması tanrı bilir. geri dönerken bir çalıya takılıp tökezledim.I. Bu bombalar için «tarafsız» deniyordu. dipçik hafifçe toprağa vurulduğunda ateş almak gibi iğrenç bir huyu vardı. bizim bulunduğumuz araziyi gösterenler eski askerî haritalardı —onların da hemen hepsi Faşistlerin elindeydi. belki daha ilkel ama daha az tehlikeli olanları— bombayı atan için demek istiyorum.» Hemen akabinde korkunç bir gürleme oldu ve bir 49 . teleskop. Bir keresinde. merak etmeye başladım. şu şaşı gözlü savaşa bir canlılık ya da olay getirecek mi diye. Yanlış hatırlamıyorsam. yağlı krem. ama bunların büyük çoğunluğu durdukları yerde kendi kendilerine zarar veriyorlardı. Tüfek yağı bile yoktu. «Ateş etmeyin. Tüfeğinizi zeytinyağı ile temizliyordunuz. «Oh hayır. onun uzun bir pirinçten harbisi vardı. cephenin bizim bütün kesimimiz boyunca cep feneri diye bir nesne yoktu. işaret fişeği. bazı milislerin elindeki bir iki tane dışında çiftli dürbün. akşam karanlığı daha yeni çökmüşken. yarı şaka yollu. ama bu harbi her zaman eğri büğrü olduğu için. Atılmaya değecek bir bomba gördüğümde Mayıs ayını bulmuştuk. fener ya da cep feneri de yoktu— sanıyorum bu sırada. Daha başka çeşitler de vardı. tel kesici. «F. gittikçe artan bir kuşkuyla. bu sonuncudan hayli zaman sonra. ha!» dedim. İspanya'da gördüğüm ilk beş yaralı. Barcelona'da bile binbir güçlükle. Bizim aşınmış tüfeklerimiz kendi başlarına birer tehlike idiler. bombası» diye bilinen korkunç bir nesneydi . ama bir yarda ile kaçırdı . Ben de muhafız komutanının benden tarafa hepbirden çabucak ateş açılması için emir verdiğini duymak zevkini tattım. İspanya'nın bu zamana kadar tümüyle haritası çıkarılmamıştı. birkaç makineli tüfekçinin silâhlarını bana doğrultmuş bir şekilde resimlerini çekiyordum. Silâhlar bir yana. almak isteseniz Barselona'dan yakında bulamazdınız. ben bir tane yapınca pek şaşırdılar. Siperler birbirinden beşyüz yardadan fazla uzaktaysa. silâh tamir takımlarından hiçbiri yoktu— temizlik malzemesi bile zor bulunuyordu. hiç kimse vurulmaz. ama emniyet düzeni bir pimle değil bir parça şeritle tutturulmuştu. O sırada kullanılan elbombası. Tabii derhal yere yattım.camız da pek azdı. Ayrıca acemi askerler karanlıkta durmadan birbirlerine ateş ediyorlardı. arada bazı kayıplar oluyordu. kaza ya da dikkatsizlik yüzünden. hattâ domuz yağı ile yağlamak zorunda kaldım. Kuşkusuz. Dahası var. Faşistler geliyor diye bağırmaya başladı. Bir gece.kasten demiyorum.
bir düzine de İspanyol makineli tüfekçi vardı. İngiltere'den I. şu. hâlâ da gözlüyorlar-dı. Bu hanımlar öyle pek aman aman güzel değildiler. Ordunun bu dönemde kullandığı çetrefil parolalar ikinci dereceden tehlike kaynağı oluyordu. nöbetçi isabet ettiremedi. mevzi. bu arkadaşlar bir katır sürücüsünün kaza kurşunu ile vurulduğunu göreli daha birkaç gün olmuştu: otomatik tabanca ile oyun oynayan bir siyasî delege. Yeni mevzimiz birkaç mil daha batıda. Genellikle. dizüstü bile gidemezdiniz. insanî sınırlar içinde mümkün oldukça. Bunlar.M. hem bizim Alcubierre'den gelen erzak kamyonlarının ışıklarını ve hem de Zaragoza'dan gelen Faşistler'inkini seyredebilirdiniz. apışmış bir halde bu sözü açıklamamı istedi. yemek pişiren üç hatun kişi yüzünden her milis askeri için son derece çekiciydi. içleri zifirî karanlıktı. maden işçileri sendikalarının meşhur liderinin torunu. 4 Cepheye geleli yaklaşık üç hafta olmuştu. Bu savaşta. Bob Smillie idi. Bunlar toprağın altında şaşılacak kadar uzaklara gidiyordu. sonunda katır sürücüsünün ciğerine tam beş kurşun yerleştirmişti. Alcubierre yolunun kıvrımında bir P. İngiliz ve İspanyollar'ın devamlı 51 .P. hem fizik hem zihin yönünden olağanüstü iyi bir gruptu. Dil güçlüğüne rağmen. Biraz sonra. öylesine alçaktılar ki ayakta durmak bir yana. Muhtemelen takımın en iyisi. bu mevzii öbür birliklerin askerlerinin gitmelerine izin verilen sınırların ötesine çıkarmak gerekmişti. Oysa.S. Sol tarafta. Burası tam yolun el değiştirdiği yerdi. kum kırlangıcı yuvaları gibi yarın içinde dikeyine oyulmuş sığınaklarıyla. Oniki mil güneybatıda ise. nöbetçi bağırarak parola sordu : • «Alto! Cataluna!» «Valiente!» diye bağırdı Jaime.'nin (Bağımsız İşçi Partisi'nin) gönderdiği 50 yirmi ya da otuz kişi Alcubierre'ye vardılar. tepelerin doruklarında iki tane daha P. bunlardan biri. Beş-yüz yarda sağımızda. biri söylendi mi öteki ile karşılık verilmesi gereken usandırıcı çifte parolalardı. Güm! Nasıl oldu ise. Monte Oseuro'da ve Zaragoza'dan görülebilecek bir yerdeydi. İngilizler'i bu cephede birarada tutabilmek için Williams ve ben o gruba gönderildik. ve cahil nöbetçilerin sık sık bu tumturaklı sözleri hatırlamaları imkânsız oluyordu. Hatırlıyorum bir gece. ablak yüzlü bir köylü delikanlısı.kurşun yağmuru o kadar yakından yüzümü sıyırıp geçti ki. yanağım dumansız barut kırıntılarıyla kavruldu. kireçtaşının üstüne tüneklemişti. karakolu vardı. bir geminin aydınlatılmış lombozları gibi. Cultura-progreso ya da Seremos-invencibles gibi coşturucu ve devrimci nitelikteydiler. mevzii vardı. herkes herkesi ıskalıyordu. Hükümet birlikleri. bir İspanyol (Ramön.U. 1936 Ağustosu'ndan beri şehri bu uzaklıktan gözlemişlerdi. Bir iki kaçınılmaz başbelâsmın dışında —çünkü herkesin bildiği gibi. Williams'ın kayınbiraderi) dahil olmak üzere hepimiz otuz kişi kadardık. ama makineli tüfekçiler muazzam bir şaka olarak almışlardı.C. Bir çeşit usturanın tersine benzeyen.eroica ne demek?» Ona.O. yine de. bana yaklaştı. Burada. Bu önceden tasarlanmış birşey değildi.L.U. doğru şeyi söylediğinden çok emindi. parola Cataluna-eroica idi. Jaime karanlıkta siperin üstünde tökezliyordu ki. ince bir ışık çizgisi halinde Zaragoza'nın kendisi seçilebi-lıyordu. Jaime Domenech. Geceleyin. «Eroica . bunun valiente ile aynı anlama geldiğini söyledim. savaş abur cubur kimseleri cezbeder— İngilizler. sonradan kötü ve anlamsız bir biçimde Valencia'da öldü.
mutfak ateşinden arta kalanı bir araya toplar. Biri «O. Etrafta toprağın arasından başını uzatmış susam çiçeklerini ya da yabanî çiğdemlerin yeşil gagalarını bulabilirdiniz. ama birkaç yüz yarda daha yakın bir mesafede hiç Faşist devriyesi görmedim. mazgallı makineli tüfek yuvası insanı baştan çıkarıyor. ömrümün geri kalanı boyunca göreceğim şafaklardan da daha çok olacaktır. yine onlardan daha sıktı ya da. postallar için çok fena. Hem biz hem de Faşistler gün ışığında buraya devriyeler çıkarırdık. hazır-ola geçiliyordu. Cephe hattındaki ilk üç dört ayımda. kırlık bir saha uzanıyordu. Arada sırada. Karşımızdaki birlikler İspanyol'du. sadece mermilerin rasgele çatırdıları ile. İzcilik oynamaya benzeyen bu iş hiç de fena eğlence değildi. ispanyol insanının karakteri için çok şey ifade eder. Nöbet tutma ve devriyelerden ayrı olarak.birarada çok iyi geçindiklerini söylemek. ayaklar içinse çok iyiydi. Düşman bize burada bir dereceye kadar daha yakın. Burada işlerin hepsine yetişemiyorduk. ama uzaklık sağlam sekiz yüz metreydi ve bizim tüfeklerle bu menzilden koca bir evi bile vuracağınızdan emin olamazdınız. onlara tüfekle bir salvo açıp makineli tüfekçiler yerimizi bulmadan siper tümseğinin al52 tına kayıyorduk. umarım. ve en azından üç saat daha yemek bulamamanın umutsuzluğu ile irkilip somurttuğunuzda bile. silâhtan arınmış bölgede o çevrenin en görülecek şeylerinden biri. bazen öğle üzeri güneşli oluyor. Mamafih. Bu sefer sırasında seyrettiğim şafaklar. Faşist-ler'e de bize de ait olmayan. Geceler her zamankinden daha soğuktu. Fakat bazen. ama soğuk yine devam ediyordu. En durgun bir savaşta dahi kaçınılmaz olan uykusuzluğu çekmeye başlamıştım biraz biraz. muhtemelen üç dört yüz yarda ilerdeydi. baby». tepesinde monarşist bayrak dalgalanan çiftlik evini bile görebilirdiniz. Fasistler'in tüfek ateşi açmak pek umurlarında değildi ama azıcık kendini gösterene makineli tüfekle gayet isabetli atışlar yapıyorlardı. hattâ Faşistlerin karargâh olarak kullandıkları. sonra kıpkızıl korların içinde ayakta dururduk. Daha önceleri bir zamanlar orada Faslılar da bulunmuştu —fukaracıklar. bu manzara seyredilmeye değerdi. aralıksız gece alarmları veriliyor. aralarında birkaç Alman astsubayı vardı. Sabahın ilk saatlerinde nöbetten döndüğümüzde. bu da daha uzun nöbetler ve daha fazla yorgunluk demekti. şarapnellerin hangi tepelerde patladığım görmek için herkesi tepedeki sipere koşturan Faşist havan topunun tarrakası vardı. toprağa oyulmuş felâket bir delikte ayaklarınız soğuktan titrerken adam gibi uyuyamazdınız. Bütün gece yatmamış olsanız. sonra büyüyen aydınlık ve insan aklının alamayacağı uzaklıklara yayılan lâl rengi bulutlar denizi oluşuyordu. ama pek yavaştı bu geliş. Bütün İspanyol-lar'ın yalnızca iki söz bildiklerini keşfetmiştik. ölü bir Faslı'nın cesediydi. Göbeğinizin üstünde sürünerek Faşist hatları arasında kısmen yolunuzu bulabilir. ömrümde daha önce seyrettiklerim bir araya konsa. pek gösterişli olsalar bile. En yakın mevzileri tam bizim karşımıza düşüyor. Bütün bunlar olmasa bile her halükârda. yirmidört saat üstüste hiç 53 . Besbelli bahar geliyordu. alçak uzanan ve sık ağaçlıklı. kimbilir soğuktan neler çekmişlerdi!— çünkü. bacaklarınızın dizden aşağısı uyuşmuş olsa. seher vakti arkamızdaki dağlarda. on beş gün sonra oldu. Bu. Dağlardan nefret ederim. Bir iki mil solumuzda cephe hattı artık düz bir çizgi biçiminde uzanmıyordu. öbürü ise Barselona'daki orospulann İngiliz denizcileriyle pazarlık ederken kullandıkları bir kelimeydi— korkarım matbaacılar bunu basmazlar. ilk kazamız on. Hava çoğunlukla açık ve soğuktu. durmaksızın fişek israf etmemize yol açıyordu. ama asker kaçaklarından öğrendiğimize göre. K. Fakat öyle sabahlar oluyordu ki. karanlığı yaran kılıçlar gibi ilk beliren incecik altın ışınlar. dağların doruklarından doğan güneşi seyretmek için sabahın köründe yataktan kalkmaya değerdi. Cephe hattı boyunca hâlâ hiçbir şey olmuyordu. çok seyrek olarak da.
boş bir mermi şarjörü ve bir çaput parçasından nasıl zeytinyağı lâmbası yapılacağını öğrettiler. pek sık olmuyordu ya. Bizim taraftan. «Evine dön İngiliz! Burada yabancıları istemiyoruz!» Hükümet tarafından. bir mumun dörtte biri kuvvetinde ışık veriyordu. İtiraf edeyim. Genellikle. çok muhtemelen kendi isteği dışında askere alınmış bir Sosyalist ya da Anarşist sendika üyesi olan zavallı nöbetçi. Gerçekten asker kaçakları size cesetten daha çok faydalı olur. hababam tekrarlanıyor. Belirli sayıda askeri kaçırtarak hareketten alıkoyabilirdiniz. bu işin yapıldığını ilk gördüğümde çok şaşırmış ve utanmıştım. anlatan devrimci sözlerle dolu önceden hazırlanmış parçalar haykırıyorlardı. ne demek efendim! Şimdi ise. düşmanı vurması son derece güç bir işti. bazen de bütün gece devam ediyordu. bu ne kadar çok olursa o kadar iyidir. Faşistlerin tarafından: «Viva Espana! Viva Franco!»— ya da karşılarında İngüizler'in de olduğunu öğrendiklerinde. herhalde onun üzerinde ergeç bir etki yapar.aman yarab-bi. devamlı bir siperden sipere bağırma dalgasıdır gidiyor54 du. tepelerde aşağı yukarı tırmanmak kolaylaşacağına zorlaşıyor. açıklamak gerek. insanın.s. Tüm uygun mevzilerde askerlere. v. «Fascistas—maricanesf». İspanyollar bize. eşeklerine ise çok kötü davranıyorlardı. Her nedense. olağan siper savaşında. ancak yanınızda tüfeğinizi arayıp bulmaya yetecek kadar. damla damla artan Faşist asker kaçaklarının. Belki de bu. Bir eşek yürümemekte direnince.. Suyumuz. gerçek silâh. Aslında. ama insan kendini gayet iyi ve devamlı aç hissediyordu . Monte Oscuro'da hatlar daha yakın ve ateş daha sıktı. megafonla haykırma nöbeti veriliyordu. Haftada yirmi otuz saat uyku oldukça normaldi. kendi sınıflarına ihanet ettiklerini v. Bir düşünün. hangi açıdan bakılırsa bakılsın. bu hesaba göre benim ilk Faşist'imi öldürmem yirmi sene alacak demekti. Öte yandan. parti milislerinde ise.s. ve baktım ki. ama birisini vurmuş olabileceğime kesinlikle aklım yatmıyor. hayvanın husyelerini tekmelemek son derece olağandı. Faşist askerlere düpedüz milletlerarası kapitalizmin satın alınmış adamları olduklarını. bir düzineden fazla olmadı sanırım. Bunun etkileri sanıldığı kadar kötü değildi. insan gittikçe aptallaşıyor. Aragon köylüleri katırlarına çok iyi.uykusuz kaldığım. İspanya'da herkesin en sonunda görünüşünden nefret etmeyi öğrendiği demirbaş kuru fasulye bile. Bütün bunların etkili olduğuna hemen hiç şüphe yoktu. Bir adamı öldürmek için bin mermi gerek derler. (çoğu kere makineli tüfekçiler seçiliyordu bu iş için). hem de ne aç! Bütün yiyecekler iyi görünüyordu. Biraz zeytinyağımız olduğu zaman. Düşmanı vurmak yerine kandırmak fikri. Düşmanı öldüremeyince. kulübesinde donarken. Ortalıkta gerçek bir çarpışma umudu görünmüyordu. çünkü bol bilgi verebilirler. Bu savaş biçimi o kadar olağan dışı ki. neredeyse üç hafta içinde düşmana sadece üç kere ateş etmişim. küçük bir konserve tenekesi. millerce öteden katır sırtında ya da çok eziyet edilen küçük eşeklerle geliyordu. Monte Pocero'dan ayrıldığımızda fişeklerimi saymıştım. o su denilen şey her ne idiyse. Bu haykırış. kısmen de olsa haykırma propagandalarının sonucu olduğunda herkes hemfikirdi. kulaklarında tekrar tekrar çınlayan «Kendi sınıfına ihanet etme!» sloganı.. bizim tarafa kaçmakla kaçmamak arasındaki farkı yaratacak bir etkiydi. bu cephede ve savaşın bu döneminde. Topçu gücü olmadığı zaman. böyle bir hareket tarzı İngiliz savaş kavramına sığmazdı. Kuşkusuz. düşmanın moralini temelinden çürütmek için bağırarak propaganda yapma işi düzenli bir teknik olarak geliştirilmişti. kibritler de gittikçe azalıyordu. bu lâmbalar dumanlı bir alevle. Hatlar nerede karşılıklı seslenecek kadar yakınsa. Fakat başlangıçta bu durum hepimizin cesa55 . Mum dağıtımı durmuştu. onun yerine karşınızdakine bağırıyordunuz. tüfek değil. bu yapılan. adam gibi uyuduğum geceler de kesinlikle bir düzineyi geçmez. kendisine aynı oranda zarar vermeden. haklı bir düzendi diye düşünüyorum. megafondu.
insan ateş altında iken hep aynı şeyi hissediyor— o dehşet korku insana vurulacağından değil. o anda bana arkadan kuşatılmışız gibi geldi. Bunlar bir Faşist gazetenin. O akşam Faşistler başarısız bir saldırı yaptılar. İspanyol makineli tüfekçiler siper almaya bile tenezzül etmediler. namlusu dikilmişti.S. ama çevremizde bir yere isabet etmedi. Çok koyu bir karanlık ve şeytanî bir gürültü vardı. ama buzlu gecelerde kızarmış tereyağlı ekmeğin haberi pek çok Faşist'in ağzını sulandırmıştır. sağımızdaki P. dehşet korktuğumu utanarak keşfettim. İspanyollar bu savaşı yeterince ciddiye almıyorlar sandık. bu iğrenç fişeklerle hep başıma geldiği gibi. yolu düşen birkaç Faşist uçağı. Önemsiz olmasına rağmen. Tüfeğimi kaptım ve kayarak mevzinin tepesinde makineli tüfeğin yanındaki yerime gittim. ben tam döşeğime giriyordum.retini kırdı. Yalan söylediğini bildiğim halde. Dikkat ettim. Bizim kesimde. Hükûmet'in çıkardığı tayını anlatışı azıcık hayal mahsulü olmaya yatkındı: «Tereyağlı kızarmış ekmek!» ıssız vadide baştan başa yankılanan sesini duyabilirdiniz. bir de üstelik kasten kendilerini teşhir ettiler. herkes iyi nişan alabilmek için sırtüstü yattı. yaklaşan bir Faşist uçağı gördük. ama güvenli bir uzaklığı muhafaza etmiş. uçaktan bomba. Başımızın üstünde yoğun bir kurşun nehri akmaya başladığı ve birisi sığınaktan içeriye «Saldırıya geçtiler!» diye bağırdığında. Mermiler karanlıkta. Bazen. ve (bu savaşta olağan olduğu üzere) çoğu da patlamadı. Bir iki gün sonra. Bütün bunlar olup biterken sadece bir kayıp vermiştik. U. üstelik. bizim makineli tüfeğin mekanizması sıkıştı ve mili gözgözü görmez karanlıkta kayboldu. Birkaç tanesi mevzinin içine düştü. gazetelerdeki savaş haberlerini daha bir inanmaz gözle okumayı öğretmesiydi. karakolunda. Bizim tecrit edilmiş mevzilerimiz bombalanmaya değmezdi. yalnız fişek harcıyor ve Malaga'nm düşüşünü kutluyor. ayakta durup vurulmaktan başka yapacak hiçbir şey kalmamıştı. Bu sefer uçak dümdüz üstümüze geldi. Bir iki saat sonra ateş yavaşladı ve giderek söndü. «Şimdi burada kızarmış tereyağlı ekmeğin başına oturuyoruz! Kızarmış tereyağlı ekmeğin nefis dilimleri!» Bu arkadaşın tıpkı öbürküler gibi haftalar ve aylardır tereyağı görmediğinden hiç kuşkum yoktu. Vadinin aşağısında solumuzda. Ortalık alabildiğine karanlıktı. Bu olayın en önemli tarafı. yerine havada dönen beyaz parıltılı birşeyler çıktı. sayılarıydı. Besbelli. O sırada. benim doğru dürüst ateş altında ilk bulunuşumdu. haykırma işini gören arkadaş olağanüstü sanatkârdı. dağın tepesinin ön tarafında bir başka makineli tüfek ateşe başladığında bir an fenalık geçirdim . küçük bir grup Faşist'in tüfeklerinin yeşilimsi alevlerinin aydınlığını görebiliyordum. Olağan olarak makineli tüfek açıklığa çekilmiş. devrimci sloganlar yerine. ben de aynısını yapmak zorunda kaldım. kural olarak.C. ne yapayım. Bizden aşağıya doğru. gazete57 . Faşistler askerden arınmış bölgeye bir çift makineli tüfek sokmuşlardı. bana. Bütün olan bitenler arasında acaba kurşun neremi yakacak diye merak ediyorsunuz ve bu vücuda hiç de hoşa gitmeyecek bir hassaslık veriyor. ateş etmek için çok yüksekteydi. Birkaç fişek ıslık çalarak geldi. tecrübe bütünüyle hayli ilgi çekiciydi.aslında bu bize destek olsun diye getirilmişti ama. makineli tüfek ateşinden korunmak için daireler yaparak uçarlardı. neresinden vurulacağını bileme-yişinden ileri geliyor. benim bile ağzımın suyu aktıktan sonra. Gerçekte Faşistler saldırmıyor. Sanırım beş makineli tüfek üstümüze kurşun yağdırıyordu ve Faşistler'in en budalaca bir biçimde kendi koruyucu duvarları üzerine hızla attıkları bombaların marifetiyle bir seri yoğun yıkılmalar 56 oluyordu. bizim koruyucu duvarımızı hallaç pamuğu gibi atmaya kalkışmamışlardı. çevrenizde çatırdayarak vınlayarak uçuşuyordu. şen şakrak gürültü ediyorlardı. muhtemelen bir devriye kolunun toprağı kazdığı yerde. Bu. Faşistler'e bizim nasıl onlardan daha iyi beslendiğimizi anlatıyordu. Şubat ayında bir gün. Malağa 'nın düştüğünü bildiriyorlardı. Heraîde de Aragon'un.
biçare sivil halk üstüne yağdığı.U. Sürüp giden bir savaş olduğunu biliyordum. general yanılmıştı. Faşistler bize Malaga'nın düştüğünü haber verdiklerinde bunu bir yalan olarak kabul ettik. Hükümet hatlarının gerisinde olup biten parti . Huesca' yi kuşatan orduya katılmak üzere gönderiliyordu. Ancak. bu yüzden. bazılarının yüz mil boyunca kovalanıp makineli tüfek ateşine tutulduğu. süvari ve tankla takviyeli korkunç saldırının raporlarını neşrediyorlardı. Bu haberler. Düşmandan bin ikiyüz metre uzaklıktaydık.içi çatışmalar hakkında bir miktar fikre sahip olmadıkça anlaşılamaz. cephe boyunca bir çeşit serin hava estirdi. zihnimizi tek işgal eden şey. milis gücünde herkes Malaga'nın kaybının ihanetten ileri geldiğine inanıyordu. bu hikâyenin siyasî kısımlarını ayrı ayrı bölümlerde anlatmaya çalışıyorum. «Dürüstlük uğruna» derdim. Aylarca önce Sietamo alındığında. Savaşın ilk yılındaki hiçbir olay. Herşey bir yana. Bu kesimdeki bütün P.O. 58 5 Mart sonlarına gelinceye kadar Huesca'nm doğu tarafında hiçbir şey olmadı —hemen hemen hiçbir şey. gerçek ne olursa olsun. O günden sonra «Kahvemizi yarın Huesca'da içeceğiz!» sözü bütün orduda en çok tutulan şaka oluverdi. İspanyol İç Savaşı siyasî bir savaştı. Şimdiye kadar doğruların ve yanlışların çok güzel bir biçimde basit göründükleri bir savaşa ilişkin. İspanya'ya geldiğim zaman ve ondan bir süre sonra. Bu düşüşün yüz kızartıcı öyküsü. olayların birbirini izleyiş sırasına daha sâdık kalmış olurum. İtalyanlar'ın gazabının. ama ne biçim bir savaş olduğuna dair en ufak bir fik-ıim yoktu. kış arpalarının ince yaprakları yumru topraktan henüz başlarını uzatıyorlardı. ama ertesi gün ortalıkta daha inandırıcı söylentiler dolaşıyordu: Bir iki gün içinde. çünkü. Başta savaşın siyasî yanını önemsememiştim. Bana milis gücüne neden katıldığımı sorsay-dmız. ısınmak ve yeterince yiyecek bulmaktı. Ovada budanmış asmalar yeni tomurcuklanmıştı. ilk defa. Daha sonraları ordu ilerlemek zorunda kalacaktı —ateş altında gayet nazik bir iş— ama şimdiki durumda ortalıkta düşman falan yok gibiydi. Faşistler Huesca'ya geri püskürtüldûkleri günlerde. Eğer bir daha İspanya' ya dönersem. siyasî duruma karşı yalnızca ilgisiz değil. Hükümet tarafındaki iç politika durumundan burada biraz söz edersem.M. Huesca'da bir fincan kahve içmeyi ihmal etmeyeceğim. ancak bu sıralarda dikkatimi zorlamaya başladı. cephenin bu kısmını elinde tutan Cumhuriyetçi Ordu ilerlemekte aşırı bir heves göstermemişti. (dimdik bir tepenin yamacında) kahraman İngilizler'in püskürttüğü. üstelik habersizdim de. Malaga'nın düştüğü resmen açıklandı. en azından. Donuk ovayı kamyonla geçiş elli millik bir yolculuktu. lütfen buraları hemen atlayın. Şubat ayının ortasında Monte Oscuro'dan ayrıldık. bunlardan bazılarını ilerde anlatacağım. derece derece sızıyordu: şehrin nasıl bir tek kurşun bile atılmadan boşaltıldığı. Öte yandan. kukla evlerden yapılmış bir şehir gibi küçük ve aydınlık. nasıl şehri terkeden birlikler üstüne değil de. İlk kez. ihanetten ve bölünmüş gayelerden söz edildiğini işitiyordum. Çok kanlı bir saldırı yapılmış ama şehir düşmemişti. İspanyol İç Savaşı'nı tümüyle askerî açıdan yazmak olanaksızdır. Yeni siperlerimizden dört kilometre ötede. bu dönemde hayli ilgimi çeken şeyler oldu. Ve neyin uğruna savaştığımı sorsaydmız. News Chronicle gazetesiyle New 59 .ler ve radyo. «Faşizme karşı döğüşmek için» diye cevap verirdim. Aslında. cephe cebe benzer bir biçim aldı. Parti siyasetinin dehşet verici yönleri sizi ilgilendirmiyorsa. Huesca. belli belirsiz kuşkular. zihnimde yer ediyordu. Hükümet birliklerine komuta eden general neşeyle şöyle demişti: «Kahvemizi yarın Huesca'da içeceğiz!» Nasıl olduysa. birlikleri topluca. parıldıyordu.
Habeşler'i bombalamıştı.O.I. bir taraf tutuyordu..M. Bir milis olarak. benim tavrım her zaman «Neden bütün bu siyasî saçmalıklardan vazgeçip savaşın üstüne gitmiyoruz?» yönündeydi. Eninde sonunda herkes.C. Ispanyollar'ın musibet bir baş harfler hastalığı varmış gibi geliyordu. Önceki yıllarda sözüm ona demokratik ülkeler her adımda faşizme teslim olagelmişlerdi. İspanyol halkı. Onun yaptığı. faşizmin karşısına dikiliyordu.U. Bu bana.N. «demokrasi» ve status quo adına Franco'ya karşı direnmemişti. bir adım geriden polisin adımlannı duyarak İspanya'dan kaçarken bütün bunlar.. işin içine kişinin kendi kaderi karışıyordu.'da değil de. ona karşı çıktı. Barselona'daki ayaklanma60 da Komünist makineli tüfeklerinin ateşinden sakınmak için yerlere yatarken ve en sonunda.. modern biçimi ile ortaya çıktığında faşizmin en büyük destekleyicileri olan liberal burjuvazinin çeşitli kesimlerini de bulması anlamına geliyordu. Franco ılımlı bir sol kanat hükümeti düşürmeye çabalayınca. ama aynı zamanda iki siyasî teoriden çıkan büyük bir mücadelenin aracı oluyordunuz. anlamına) dedikleri zaman. Fakat İspanya'da. P.M.T. özellikle başında.U. savaşın nasıl başladığını hatırlamak zorunludur. ama siyasî partiler arasında belli birtakım farklar bulunduğunu anlayamamıştım. aristokrasi ve Kilise'nin desteklediği bir askerî isyandı ve işin aslında.— bunlar yorucu isimleriyle.S.C. A. Hitler ya da Mussolini ile bire bir oranlanabilecek biri değildi. acaba bu gerçek bir savaş mı yoksa News Chronicle'ın uydurması mı diye merak ederken. özellikle Katalonya'da. Siyasal parti ve sendikaların renkler dizisine gelince —P. ama bunun neyin nesi olduğunu anlamak için hiçbir çaba göstermedim.U. Bu kuşkusuz.S.U.O.C. J. Fakat herkesin dikkatinden kaçan birçok nokta vardı. bu bana bilmece gibi gelmiş.I. denilen birşeyde görev aldığımı biliyordum (bir başkasına değil de.. J.C.'de görev aldığım için geldi. devrimci bir patlayış ile bir-likte gelmişti —hattâ neredeyse bu patlayıştan ibaretti 61 . sırf Barselona'ya vardığımda elimde Bağımsız İşçi Partisi'nin kâğıtları olduğu içindi).M. Adına P. başıma hep P. bu biçimiyle. Hitler tarafından parayla tutulmuş Albay Blimpler ordusunun manyakça başkaldırmasına karşı uygarlığın savunması olduğu yolundaki yorumunu kabul etmiştim. C. besbelli ki. yalnızca.A.. her düzeydeki siyasî muhaliflerini katletmesi izlemişti. istemese de. halkın mücadelenin gerçek niteliğini kavramasını önlemek için İngiliz gazetelerinin dikkatle yaydıkları. elliüç devlet (sanırım elliüçtü) «off» diye sofu sesler çıkarırken. Temmuzun 18'inde çatışma patlak verdiğinde.T. tüm beklenilenin aksine. Bir kere. İspanyol işçi sınıfı. onarın direnişi.U.I.. muhtemelen Avrupa'da faşizme karşı olan herkes yüreğinde bir umut kıpırtısı hissetmişti. mutlak.S. Franco'ya karşı savaşan bir askerdiniz. en sonunda.. Bundan daha önemlisi. faşizmi zorlamaktan çok feodalizmi yeniden canlandırmaya yönelik bir girişimdi. Bu. P.M. Franco'nun karşısında yalnızca işçi sınıfını değil. Monte Pocero'da solumuzdaki mevziyi göstererek «Bunlar Sosyalistler» (P. «Hepimiz Sosyalist değil miyiz?» diye sormuştum.U. Dağ yamaçlarında yakacak odun aşırır ve bir yandan da. talihin dönüşü — muhtemelen öyleydi— gibi göründü. İki takım baş harf arasındaki fark.U. P. Çünkü bu noktada demokrasi. milisine girişim. Mussolini.O. Japonlar'ın Mançurya'da canlarının istediğini yapmalarına izin verilmişti. aynı şey başımıza gelseydi muhtemelen bizim İngiltere'de yapabileceğimiz gibi. Canları pahasına çarpışan insanların ayrı siyasî partilerden olmasını çok budalaca bulmuştum.' Franco.S. Hitler iktidara gelmiş ve bunu. İlk bakışta insana. Çünkü. doğru «anti-Faşist» tutumdu. insan siyasî partileri ve onların çatışan «çizgi» lerini hiç takmasa bile. Fakat.U.Statesman dergisinin savaşın. bu kadar büyüktü işte! Hükümet safındaki dizilmeyi anlayabilmek için. hiç kimsenin tutmadığı ya da koruyamadığı bir tutumdu. sabrımı tüketiyorlardı. Barselona'nın devrimci havası beni çok derinden çekmişti.O. F.
dair hiçbir şey bilinmese bile. İsyanın çeşitli merkezlerinde bir tek günde. kiliseler yıkılmış. kurulu düzenden daha iyi birşey için çarpıştıklarına inanarak— çarpışan insanların gösterebileceği bir çabaydı.) Faşizm yanlısı büyük toprak ağalarının pek çok yerde arazileri ele geçirilmişti. o kadar ki. Hernehâl ise. Yerel hükümetin kurumlarına hemen hiç dokunulmadan kaldığı yerler vardı. Belâ başladığında Hükû-met'in tutumu çok zayıf ve çekingendi. Faşistler'in stratejik noktalara yerleştirdikleri makineli tüfek yuvaları. doğu İspanya'nın büyük şehirlerinde Faşistler.bile denilebilir.b. İlk ikisi. Kuşkusuz. Barrios ve Giral. Katalonya'daki Anarşist . giderek «Demokrasiye karşı Faşizm» e indirgendi ve devrimci yönü olabildiğince gizlendi. sendikalara silâh dağıtılmasını reddettiler. yerel Sovyetlerin kurulduğuna v. Birkaç yerde bağımsız Anarşist komünler kurulmuştu. Basının daha çok merkezîleştiği ve halkın başka herhangi bir yerden çok daha kolay aldatıldığı İngiltere'de. Franco'yu Katolik rahiplerin alkışları arasında. durumu kısa vadede kurtarabilecek olan tek adım. bir genel grev çağrısı yaparak. Savaşın ilk birkaç ayında Franco'nun asıl düşmanı Hükümet değil. kapitalist demokrasinin savunması için— yapıldığına inanmak zor olurdu. (Bir yıl sonra bile. bu aşamada onları teslim etmediler. Bu ancak. Daily Mail. Kuşkusuz. çok önceden sezilegeldiği halde ayaklanmanın önüne geçmek için çok az çaba gösterdi ya da hiç göstermedi.000 tüfeği olduğu hesaplanmıştı. ülkesini zâlim «Kızıl» sürülerinden kurtaran bir yurtsever olarak gösterebiliyordu. ama hiç olmazsa böyle düşünmek için nedenler var. yerel komiteler. Toprağı işçilerin işgal ettiğine. Dava. öbür bölgelerde ise bu kurumlar. büyük bir olasılıkla Franco'ya karşı hiç direnilmeyecekti. İspanyol 63 . Aslında İspanya'da olan şey. bu süreç tek biçimli değildi ve Katalonya'da heryerden daha çok ileri gitti. (*) Dahası var. devlet depolarından silâh talep ederek ve kısa bir mücadeleden sonra da bunları elde ederek cevap verdiler. bir tek gün içinde İspanya'nın başına üç tane başbakan geldi geçti. örgütlenmiş şehir işçileri buna. Katalonya'da ilk birkaç ay. bütün kilit endüstriyi denetimleri altında tutan Anarşist .b. silâhlar dağıtılmıştı. devrimci komitelerle omuz omuza yaşıyorlardı. işçilerin ellerinde silâh vardı. gerçek devrimci niyetiyle -yani. İşte. iktidarın çoğu.) yardımı ile başlıca işçi sınıfının muazzam çabaları sonunda bozguna uğratılmışlardı. Erkekler ve kadınlar ellerinde yalnızca dinamit çubukları ile açık meydanları geçip ma(*) Quiroga. bir devrim başlangıcıydı. sırf şiddetli halk yaygarasına cevap olsun diye ve isteksizce gerçekleştirilmişti. bunların. İspanya dışındaki anti-Faşist basın. yalnızca bir iç savaş değil. tüm direnişin belkemiği olan Anarşistler ve Sosyalistlerce —hele Anarşistler'in gözünde merkezileşmiş bir madrabazlık makinasından başka birşey olmayan. birçok fabrika ve taşıma araçlarının çoğu da sendikalarca ele geçirilmişti. bunların bazıları. Kendiliğinden ve bir miktar da bağımsız hareket etmemiş olsalardı. Hükümet bir yıl sonra zorla ortadan kaldırana kadar devam ettiler. sendikalara dayalı işçi milisleri gibi yollarla kurulacak bir işçi hükümetinin ilkel başlangıcını yaratmak için çaba harcanıyordu. Hükûmet'e sadık kalan bazı silâhlı kuvvetlerin (Hücum Taburları v.Sendikalistler'in 30. eski kapitalizm yanlısı polis kuvvetinin yerini alacak işçi devriyeleri. 62 kineli tüfeklerle donanmış eğitimli askerlerin elinde bulunan taş binalara saldırmışlardı. gerçekten. sendikalardı. sokaklarda üçbin kişinin öldüğü sanılıyordu. Ayaklanma başlar başlamaz. bu konuda kesin olan bir şey yoktur. yani işçilerin silahlandırılması. papazlar ya kovulmuş ya da öldürülmüştü. Endüstri ve ulaşımın kollektifleştirilmesinin yanısıra. üzerlerinden saatte altmış mil hızla taksiler geçirilerek ezilmişti. Hükümet. Bu arada.Sendikalistler'in ellerindeydi. Toprak köylülerce. özellikle bu durumu örtbas etmeyi kendine iş edinmişti.
yabancı ülkelerdeki Komünist gazeteler hiçbir yerde herhangi bir devrim belirtisi görülmediğini haykırıyorlardı. Valensiya Hükümeti üyelerinden Juan Lopez. İşçiler. kuşkusuz. Ortaya çıkan durum. arkasında Sovyet Rusya olmak üzere. durum ya sosyalist yönde gelişebilir ya da eskisi 65 . her ülkede görülen küçük devrimci gruplar dışında. İspanya'da çok fazla yabancı sermaye yatırımı vardı. bir devrim için döktüğü»nü ilân etti. v. işçi komitelerinin kurulması. kiliselere yalnızca Faşist müstahkemi olarak kullanıldıkları zaman saldırılmıştır diye yalan uyduracak kadar bile alçaldılar. her olayın gerçek anlamı örtülebilir. kiliseler heryerde yağma edilmiş ve zaten İspanyol Kilisesi'nin kapitalist dolandırıcılığının bir parçası olduğu gayet iyi anlaşılmıştı. fabrikaların işgal edilmesi. Devrimin bu aşamada ölüme mahkûm olduğu dolayısıyla İspanya'da işçi sınıfı egemenliğini değil. sendikalardan merkezî Hükûmet'e her güç kayması. bunu yapamayacakları apaçıktır. bunun asıl nedeni. halbuki kapitalist cumhuriyet hüküm sürseydi yabancı yatırımlar güvence altında kalacaktı. Komünist Partisi. 6 Ağustos 1936 tarihli Daily Worker'a göre. Bunun pek çok nedenleri vardı. ya da burjuva demokrasisinden başka birşey uğruna döğüştüğünü söyleyenler «düpedüz yabancı hain»lerdi. Yabancı anti-Faşist gazetelerin bazıları.U. hiçbir tazminat alma olanağı kalmayacak ya da çok az olacaktı. hiç olmamıştı —ya da olmuştu. olan biten yalnızca bir devrimin başlangıcıydı. 1937 Şubatı'nda «İspanyol halkının kanını. İspanya'da geçirdiğim altı ay içinde tahrip edilmemiş yalnızca iki kilise gördüm. İspanyol Hükûmeti'ne yardım ettiklerini sanıyorlardı. Asıl merkezî sorun başarıyla gizlenmişti.b. Barselona Demiryolu Taşıma Şir-keti'nde on milyon sterlin İngiliz sermayesi yatıyordu. düpedüz tümden yabancı hainlere. «Liberal» kapitalist bakışın da neden aynı çizgide olduğuna ayrıca işaret etmeye hemen hiç gerek yok. hiç devrim mevrim olmamış gibi davranmak birçok şeyi basitleştiriyordu. ama bunların «herhangi bir siyasî önemi» yoktu. İspanyol Halkı'nın bir toplumsal devrim. Bu yolla. Komünist denetiminde bulunan ve devrimci olmayan bir politikaya bir hayli bağlanan P. bütün dünyanın İspanya'daki devrimi önlemeye azimli olmasıydı. iyi niyetli propogandacılar da İspanya'nın «kızıllaştığı»nı inkâr ederek. Bu arada. İspanya'nın içinde 64 ise bundan kuşku duyan yoktu. gazeteleri bile. bir burjuva demokrasisini hedef almak gerektiği Komünist teziydi. Gerçekte. uğrunda savaşmamız istenilen Hükûmet'in üyeleri de dahildi. Özellikle. Katalonya'-da kesinlikle ve muhtemelen başka yerlerde de. sendikalar Katalonya'daki tüm ulaştırma işlerini ellerine geçirmişlerdi.savaşının kamuoyunda geçerlik kazanan yalnız iki türlü yorumu vardı: bunu. Görülüyor ki. Örneğin. Faşizm yanlısı gazeteler dehşet verici zulümlere ilişkin yalanlar yayıyorlardı. hiçbir kilisenin yeniden açılmasına ve âyîn yapılmasına izin verilmemişti. Ülke tam bir geçiş dönemindeydi. adamakıllı tuhaf görünüyordu. tüm ağırlığını devrime karşı koymuştu. İspanya'nın dışında çok az insan bu ülkede bir devrim olduğundan haberdardı. Fakat. istediklerini yapabilecek güce sahip oldukları zaman bile Hükû-met'i devirmediler ya da tümüyle değiştirmediler. 1937 Temmuzu'na kadar Madrit'teki bir ya da iki protestan kilisesi dışında. bu arada. Fran-co'nun kapıları yumruklamaya başladığı ve orta sınıfın bazı kesimleri kendi taraflannda olduğunda. «şanlı devrimimiz»den söz ediyorlardı. ellerinden kan damlayan Bolşevikler'e karşı Hristiyan yurtseverlerin savaşı olarak gösteren Sağ-kanat yorum ve askerî bir ayaklanmayı bastıran efendi Cumhuriyetçiler'in mücadelesi olarak gösteren Solkanat yorum.C. tamamı değildi. Fakat herşey bir yana. Devrim nasıl olsa bastırılacağına göre.S. yeniden bir askerî örgütlenme için gerekli bir adım olarak gösterilebilirdi. Bir kere. Öte yandan. Devrim ilerlemiş olsaydı. demokratik Cumhuriyet ya da onun kâğıt üstünde kalan Anayasa'sı için değil.
savaşın ve devrimin patlak verişinden bir yıl sonra.C.N. Hükû-met'in başı. İlk önce P. «Devrimin önünü alın.U.S. baş eylemci olduğu inkâr edilmemektedir.'a. Örneğin. Generalite'den kapı dışarı edildi. fiilen sendikalardan gelen delegelerin oluşturduğu Anti-Faşist Savunma Komitesi (*) geçti.U. Fakat ondan sonraki her hükümet değişikliği sağa doğru bir kayma oldu.G. 67 . ama bu nokta öyle çok önemli değildir.S.T. çeşitli Marksist partileri temsil ediyordu.M. Sonradan Savunma Komitesi feshedildi ve Generalite. Bu şartların.S. devrimci unsurlara karşı ilk hareket olarak P. Yerel Katalan Hükûme-ti'nin yerine bir süre sonra.M. P. S.gibi olağan bir kapitalist cumhuriyete dönebilirdi. bir hafif makinalı tüfekti.U. 1937 Nisanı'na dek. birkaç Rus uçağının (belki bunlar bile Rus uçağı değildi) dışında. S. yoksa size silâh yok» olduğundan pek az kuşku duyuluyordu.N. kısa bir süre sonra C.'un Katalan Genera-lite'sinden çıkarılması. altı ay içinde Cabellero'nun yerine sağ kanat Sosyalist Negrin getirildi. Çünkü. Meksika. Anarşistlerin kolektifleştirme politikasına karşı. devrimci olmayan bir politika isteyerek. işçi sendikalarını ve çeşitli sol kanat partileri temsil etmek üzere yeniden kuruldu. eninde sonunda denetimi kazanan gruba bağlı olacaklardı. Hükûmet'ten atıldı. Rusya ve Meksika hariç. Toprağın çoğu köylünün elindeydi ve Franco kazanmadığı sürece.. Rus Hükûmeti'nce doğrudan baskı yapıldığı inkâr edilegelmiştir. arkasından C. 66 na rastlar. Bütün büyük endüstri kolları kollektifleştirilmişti. işe karışınca Komünist Partisi'nin zaferi garanti edilmişti.T.T. Konıü nistler ve öbürleri gibi. Başlangıçta.'nin emirleriyle yapılmıştı. tümüyle sağ-kanat Sosyalistler. Bunun yanısıra. Merkezî Hükümet ile Generalite de Cataluna'nm.G. Bu komitenin delegeleri.'nin Hükûmet'e silâh yardımına girişmesiyle iktidarın Anarşistler'den Komünistler'e geçmesine. (Anarşistlerin denetimi altındaki sendikalist işçi birlikleri) temsilcisi bakanlardı.O. İkincisi. Rusya'ya duyulan şükran ve özellikle Enternasyonal Tugaylar'm gelişinden sonra Komünist Partisi'nin savaşı kazanacak yetenekte görünmesi Komünistlerin prestijini dehşet yükseltti. Rus silâhları Komünist Partisi ve onunla anlaşmış partiler aracılığıyla sağlanıyordu. zengince köylüleri kendilerine çekmeleri bayağı kolay oldu.O. Dokuz delege sendikaları. çok sayıda silâh yardımı yapamadığı için. genellikle devrimci bir politikaya karşı. Sonra U. Generalite'den çıkarıldı. cephede gördüğüm tek silâh.B. İspanyol Komünist Partisi'nin de P.C.O. kollektifleştirilmiş kalsalar ve kapitalizm yeniden sokul-sa da. Sağa doğru genel kayma. en sonunda. hiçbir ülke Hükümetin yardımına koşacak kadar namuskârlık göstermedi.B.T. Bir kere. Partinin üye sayısında muazzam bir artış vardı ve bu akın (*) Çoğunlukla Anarşist birliklerin çarpıştığı Aragon cephesinde çok az Rus silâhı olmasının nedeni de buydu. S. ama.. bunu ellerinde tutmaya niyetli görünüyorlardı. Liberaller ve Komünistler'den oluşmuş bir Hükümet kaldı. tüm Komünist ülkelerin partileri aynı politikanın izleyicileri diye düşünülebilir. kendi örgütlerinin üyelik paylarına göre seçilmişti. (yarı özerk Katalan Hükümeti) her ikisinin de işçi sınıfını temsil ettiği söylenebilirdi. Ruslar istedikleri şartları kabul ettirmek durumuna geldiler.N.C. Üçüncüsü.O.U.M. sol-kanat bir Sosyalist olan Caballero idi.M.T. özetle. kabine üyeleri U. onlar da siyasî karşıtlarının ellerine olabildiğince az silâh geçmesine çalışıyorlardı (*). 1936'nın Ekim-Kasım ayları(*) Comite Central de Milicias Antifascistas. 3 delege Kata-lan liberal partilerini ve 2 delege de. ortada. apaçık ortada olan nedenlerle.B. (Sosyalist sendikalar) ve C. daha önceleri aşırıların ödünü kopardığı unsurları kendi çevrelerinde toplamayı becermişlerdi. sonra aynı biçimde Anarşistler'e ve Sosyalistlerin Caballero kesimine ve giderek.
Sosyalizm ve Anarşizm anlamsız sözler olacaklardı. Kolektifleştirme süreci durdurulmuştu. çünkü buradaki dev68 rimci partiler en güçlüleriydi. Ortalıkta olup biten. yerel komiteler dağıtılmış. askerî zorunluluk olarak ihtiyaç duyulan şey her durumda. her keresinde kendilerini sanki başka başka ülkelere gelmiş gibi hissettiklerini belirtmişlerdi. değişikliğin temel nedeni. bir dizi ufak hamlelerle— birisinin dediği gibi. Göründüğü kadarıyla. gerçekten. vb. Dahası var.O. bununla beraber Hükûmet'in aynı anda nişan aldığı bir başka hedef de. 1937 Mayısına kadar da kuvvet kullanmak pek gerekmedi.ve savaşın başında faşizme sempati duyduklarından kuşkulanıldığı için kaçmak zorunda kalan Cortes üyeleri İspanya'ya dönüyorlardı. sendikalara dayalı işçi milisleri giderek parçalanmış ve üyeleri. ama bu adım Katalonya'da herhangi bir başka yerdekinden daha geç atıldı. eskiden sendikaların denetimi altında olan çeşitli kilit endüstri kolları Hükûmet'çe devralınmıştı. insanın gözünün önünde olağan fakir-zengin ayırımı ile sıradan bir burjuva cumhuriyetine dönüşüyordu. yüzeyde ve çok kısa bir an için bir işçi hükümeti gibi görünen şey. memurlar. Ortada genel ve apaçık devrimciliğe karşı bir eylem yoktu. derece derece gerilemek zorunda kaldılar. acı bir dille P. Bu hedef. Bu gelişmelerin faşizmin belli kalıplarda burjuvazi ve işçi sınıfı üstüne baskı yaparak kurduğu geçici bir ittifaktan ileri geldiği hatırlanırsa. ile yanburjuva çizgisinde bir siyaset dışı bir ordu olan yeni Halk Ordusu arasına dağıtılmıştı. işçi devriyeleri lâğvedilmiş. genel bir «burjuvalaştırma» hareketi ve ilk birkaç aylık devrimin eşitlikçi ruhunun bile bile yıkılmasıydı/Herşey o kadar çabuk oluyordu ki. demokrasi ve devrim. (Mayıs ayındaki çarpışmalara yol açan Barselona Telefon Santrali'nin zorla alınması. hiç kimse esaslı bir yeniden askerî örgütlenmeye ihtiyaç olduğunu inkâr etmiyordu. subaylar. vb. dur durak bilmeden. çünkü savaşın kaybedilmesi partilerin en son istedikleri şeydi. ayrıcalıklı subay kastı. «Bunları. * «Sosyalist» Negrin 1937 sonbaharında yaptığı resmî konuşmalarda «özel mülkiyeti tanıdığımızı» ilân ediyor . bir ortağın öteki69 . İspanya'yı birkaç ay arayla ziyaret edenler. Esasında savaş. işçilerin kazandıklarını elden kaçırmamak için sahip olabilecekleri tek güvence. üç köşeli bir mücadeleydi. sendikaların elinde kalan iktidarı yeniden ele geçirmekti. şunları ya da ötekileri yapamazsanız savaşı kaybederiz» demeye bile gerek kalmaksızın. Halk Cephesi diye bilinen bu ittifak temelinde bir düşmanlar ittifakıydı ve öyle görünüyordu ki. Anarşistler. işçilerin 1936'da kendileri için kazandıkları her ne ise onun teslimiydi besbelli. bir yandan milis güçlerini yeniden örgütlemek ve daha etkili duruma getirmek.gerçekleştirildi.geniş ölçüde orta sınıftan kaynaklanıyordu —bakkallar. kendi denetimleri altında bir miktar silâhlı kuvvet tutmaktı.U. İçinde bulunduğumuz özel durumda bu. Apaçık görülüyordu ki. fakat bu iddianın etkisiz kalması zordu. öte yandan da milis güçlerini sendikaların doğrudan denetimi altında tutmak pekâlâ mümkündü.M. bir iğne batırma (pin-pricks) politikasıyla. tüm süreci anlamak kolaylaşır. Franco'ya karşı yürütülen savaş sürmeliydi.'a ve tüm rütbelere eşit maaş ödenmesini isteyen Anarşist ilkesine sövdüler. eğer savaş kaybedilirse. Her zaman olduğu gibi. işçileri her zaman yola getirmek olanaklıydı. Ne var ki. milis güçlerinin demokratik ruhu onları devrimci fikirlerin doğum yeri yapmıştı. Bu eylemler tümüyle hayli kurnazcaydı. milis güçlerinin parçalanması da askerî etkililik adına yapılmıştı. geniş ölçüde takviye edilen ve çok iyi silâhlandırılan savaş-öncesi polis gücü yeniden kurulmuştu. bu süreç içindeki olaylardan biriydi! En sonuncu ve en önemlisi. Etkili olabilecek ölçüde büyük tek devrimci parti. hali vakti yerinde köylüler. farklılaştırılmış maaş. Anarşistlerin kendilerine özgü bir orduya sahip olmamalarını güvenceye almaktı. Komünistler bu durumun gayet iyi farkındaydılar. kesin sonucu belirleyen adım oluyordu.
herhangi bir andaki durumu daha kolay anlaşılır hale getiriyor.P. (*) Fransız işçilerinin hiçbir zaman kanıp da Alman yoldaşlarına karşı savaşa sokulmayacaklarını ilân edeli üç yıldan az oldu. Sonradan.L.S. çünkü bunu bilmek. çatışan «parti çizgi» (*) Hükûmet'i oluşturan partiler arasındaki etkileşimi en iyi Franz Borkneau'nun The Spanish Cockpit adlı yapıtında anlatılmıştır.B. Ve onun için de. yeniden silahlanmaya karşı.S.S. İngiltere'de İngiliz Komünist Partisi hâlâ Millî Hükû-roet'e düşman ve görünüşte. çünkü başka yerlerdeki.C.L. yakınlık duyduğum şeyler de şimdikilerden bir bakıma farklıydı. sığmakların havasız küflü karanlığında gece yarısının dondurucu soğuğunda koruyucu duvarın arkasında. S. demek istemiyorum. o ülkenin S. resmî komünizmin devrime-karşı bir güç olarak göz önüne alınması gerektiğini apaçık ortaya koymuştu. Rusya'nın müttefiki Fransa'nın devrimci bir komşuya şiddetle karşı olacağı ve İspanyol Fası'nın bağımsızlığını önlemek için dünyanın altını üstüne getireceği gerçeği. kapitalist emperyalist bir ülke olan Fransa ile ittifak halindedir.B. Örneğin. Fransız Komünistleri artık üç renkli bayrağın arkasında geçit resmi yapıp Marseillaise söyleyecekler anlamına gelmeyip. Aslında. Gerçekse. üyesiydi. Ispanya'daki Komünist «parti çizgisi»ni kuşkusuz çok etkilemişti. I. durum belirsiz. İspanya dışında korkunç yanlış anlamalara yol açmıştı Hükümet yanlısı partiler arasında.B. birkaçı da Komünist idi ve bunların çoğu siyaset alanında benden çok daha bilgiliydiler.B. Fransız Komünist Partisi gibi İngiliz Komünist Partisi'nin de iyi bir vatansever ya da emperyalist olmak(*) Millet Meclisi. Mart 1935.'yle gerçek ya da gizli askerî ilişkilerinde saklıdır. kendimi haftalar boyu hiç bitmeyen bir siyasal tartışmanın tam ortasında buldum. hiç değilse şimdilik. aşırı solun ilerisinde değil de aşırı sağın ilerisinde durmasıydı. İspanyol İç Savaşı üzerine uzun bir süredir yayınlanmış en yetkili kitaptır. bu ittifakın Rusya'ya çok az faydası olacaktı. Konakladığımız çiftlik evinin kötü-kokan rüzgârlı ahırında. Fransız kapitalizmi güçlü olmadıkça. İlk yıl boyunca İspanyol devriminin genel gidişini kabataslak vermeğe çalıştım. Fransız Komünist Partisi Sekreteri Thorez.P.C. Büyük Britanya. Şimdi Komintern politikasının tümü. Aralarında olduğum İngilizler'in çoğu I.O. ile ittifak ya da askerî anlaşmaya girerse. Bir kere. Fransız kolonilerindeki bütün etkin kışkırtmalarını da yüzüstü bırakacaklar demekti.'-nin savunmasının gerekleriyle bağlantılıdır. Nitekim şimdiden bunu haber veren belirtiler görülüyor. herkesten önce Komünistler'di. Bu yalnızca. daha Şubat ayında yukarıda değindiğim bütün kanılara ulaşmıştım.ni yutmasıyla her an sona erebilirdi. 71 . İspanya'da devrimi önleyenler. devrimci önderleri avlamakta Liberaller'den çok daha ileri gitmeye istek gösterdiler (*). 70 tan başka çıkar yolu yoktur.U. görüşüne— doğal olarak tepki gösteriyordum. en çok işittiğim görüşe de —yani P. sağ-kanat güçleri tüm denetime sahip olduklarında Komünistler. şimdi ise kendisi Fransa'daki ciğerleri en güçlü vatanseverlerden biri. Moskova'nın paraca desteklediği kızıl devrim masallarıyla her zamankinden bile daha çılgınca gerçek-dışıydı. Bu. bu nedenle. bu hiç hayret uyandırmamak. beni en çok aydınlatan şeyler henüz ortada yoktu. Özellikle S. Bu kısmen savaşın siyasal yönünün beni sıkmasından ileri geliyordu. İspanya'nın durumunda beklenilmeyen tek nokta bu. Huesca dolaylarında hiçbir şeyin olmadığı kasvetli dönem de.M. özellikle Fransa'daki Komünist Partisi'nin taktiği. Herhangi bir ülke Komünist Partisi'nin tutumunu açıklayan anahtar. dünyanın durumu gözönüne alınırsa —mazur görüleceği üzere— bir askerî ittifaklar sistemine dayanan S. S.C. Komünistler'in. Fransa'daki Komünist politikası devrimci olmayan bir çizgi izlemek zorundaydı. Daily Mail. her nasılsa. Fakat. daha da önemlisi..C.
U..S.'un verileri73 .S.S.U.C.M. bütün noktalarda ayrılıyordu. Savaşın başında Katalan Komünist Partisi de dahil olmak üzere çeşitli marksist partilerin birleşmesiyle kurulmuştu. T. Üye sayısı açısından küçük bir partiydi (*). (Partido Obrero de Unificacion Marxista).C. beden işçilerinin birçok kesimlerini içlerine almışlar.'ye katılmayı faydalı bulmuşlardı.S. Kabaca söylendikte.U.N. kuşkusuz savaşın önemi dışında. kısmen de İşçiler ve Köylüler Bloku denen daha eski bir partinin üyelerinden kurulmuştu. çünkü ilk «devrimci» günlerde her çeşit insan U. P. gerçekte ihanet halindedir. ya da C. İspanya'nın bir başka yerinde Sosyalistlerle Komünistler arasında hiç böyle resmî bir birleşme olmamıştı.C.P.G.T. P. ancak savaşın patlamasından beri geniş orta sınıf üyelerinin akışı ile de şişmişlerdi. (Union General de Trabajadores)'in.T.U.U. en önemlisi olduğundan P.C. Bundan ötürü bu an. kısmen işçilerin kısmen de küçük burjuvazinin —bakkalların.N.bu parti en sonunda zafere ulaştı. Bundan ötürü. 72 Komünist ve komünist yanlısı basının bütün dünyaya yaydığı P. ve kabataslak Anarşistler diye tanımlanan C. kesinlikle bir işçi sınıfı örgütüydü. Herşey bir yana.S. P.000. komünist denetimi altındaydı ve Üçüncü Enternasyonal'e bağlıydı.M. güçlü bir merkezî hükümetimiz.U. P. yalnızca ilerlemeye engel olmakla kalmayıp. son birkaç yıl içinde birçok ülkede «Stalinizm»e. Yerel komiteler yerine.U.T. Ancak. Bu aşamada biz.U. proletarya diktatörlüğü için değil. memurların ve zengince köylülerin— partisiydi. ama şimdi tümüyle.'un çeşitli tarihlerdeki üye sayısı şöyleydi: Haziran 1936'da 10. bu işçi birliklerinin bir baştan bir başa İspanya'daki üyeliklerinin sayısı birbuçuk milyon kadardı. P.S.» P. İspanyollar arasında da durum hep aynıydı ve alabildiğimiz gazetelerin çoğu partilerarası çatışmayı konularının en önüne almışlardı.O. yukarıdaki açıklamalardan.G. Aralık 1936'da 70. Siyasal teori açısından önemli olan yalnızca üç partiydi.000.C. P. devrimi ileri götürmekten söz etmenin zamanı değildir.leri durmadan tartışıyorlardı. gerçekte bunun Komünist Parti «çizgi» si anlamına geldiğini açıklamak gerekir. (Partito Socialista Unificada de Cataluna) Katalonya'nın (Birleşmiş) Sosyalist Partisi idi. karşı-devrimci bile olabilir. savaşta zafer olmayınca herşey anlamsızdır. yani —sosyalist sendikaların. ama komünist görüşü ile sağ-kanat Sosyalist görüşü her yerde aynı sayılabilirdi. yani komünist politikasındaki görünür ya da gerçek değişmeye karşı muhalefet sonucunda ortaya çıkmış. Kolektifleştirmeyi zorla uygulamaya kalkarak köylülerin yabancılaşmasına göz yumamayız ve bizim safımızda çarpışan orta sınıfları ürkütmenin sonuçlaınna da. Katalonya (*) P.P. devrimci kargaşalığı dağıtmak zorundayız. katlanamayız.'yi ilk önce anlatmalıyım .I. parlamenter demokrasi için çarpışıyoruz.A.U.O.U. Her kim iç savaşı toplumsal devrime döndürmeye çabalıyorsa Faşistler'in ekmeğine yağ sürüyordur.S. P.U.000. niyeti bu olmasa bile. Ben.O. «çizgi»si. çünkü Faşistler'ce bize karşı kullanılabilecek bölünmelere yol açar. «çizgi»si aşağı yukarı şuydu : «Şimdiki halde savaşı kazanmaktan başka hiçbir şey önemli değildir. siyasal organıydı. Şimdi.U. İşçilerin denetimi edebiyatına ve papağan gibi tekrarlanan devrimci sözlere sıkı sıkıya bağlanmak faydasızda değil.N.C. Sendikaların iki bloğu içiçe geçmişti ama bu ikisinden C. esas çizgiden ayrılan komünist partilerden biriydi. . Haziran 1937'de 40.S.M. düpedüz kötüdür.M. sağır ya da budala olması gerekirdi. o sırada bile gözle görülür bir biçimde yükselme yolundaydı.C. Kısmen sabık komünistler. etkili olabilmek için.O. gereği gibi yetiştirilmiş ve birleşik komuta altında baştan aşağı silâhlandırılmış bir ordumuz olmalıdır. Bunlar.M.U.C.T. U.O. . bu sayılar P. «çizgi»sinden söz edildiğinde. İnsanın çeşitli partilerin neyi savunduklarını bir nebze anlamaması için.
N. (2) Yerel komitelerle idare ve her türlü merkezî otoriteciliğe karşı direnme. P.M. İşçiler silâhlı kuvvetleri denetimleri altında tutmazlarsa.U.U. ama fiilî parti üyeleri genellikle U. En son nokta.'ye bağlıydılar. sözüm ona devrimcilerin çoğuna ters düşüyorlardı. Savaş ve devrim birbirinden ayrılamaz. .U. koşullar onları merkezî idarede görev almaya zorlamış.N.O. Hiçbir sendika bloğunu temsil etmiyordu. yine onun her an birincisine dönüvermeye yatkın olan başka bir biçimi adına savaşmak demektir. milisleri çoğunlukla C.A. katıksız anlamında. Uygulamaya ilişkin olarak. gibi.vb. bütün İspanyol kuvvetleri arasında en iyi savaşçılardı.'yi (Confederation Nacional de Trabajodores) oluşturan.I. muhtemelen tüm İspanyollar'ın olduğu gibi. gibi endüstri kollarında çalışan işçilerin bütün endüstri üstünde denetim sahibi olması. anarşist vurgusu ise özgürlük ve eşitlik üzerindedir.N. tekstil fabrikaları . Katalonya'daki kalesi Lerida'ydı. Rus nüfuzu çekildiğinde komünizmi söndüreceğe benzer. Faşizme karşı tek gerçek seçenek işçi denetimidir.M. P. bu gerçek bir anarşist örgüttü. F. M.U. herkesten çok. P. komünizm ve anarşizm iki kutup gibi ayrı şeylerdir.N. «demokrasi» adına faşizme karşı savaşmak. Bu arada işçiler.O.G. Karşıt bir tahmin yukarıdaki sayıların. kandırılacaklarına emin olabilirler. Faşizm de öyledir. Felsefece. olsa olsa faşizmi arka kapıdan içeri almış olursunuz. ya zaferi Franco'ya kaptırırsınız. yani toplumun hedef aldığı biçim bakımından bu ayrılık. adları dillere destan olarak. Bundan çok sonra da Anarşist milis gücü.M. çok çeşitli kanılara sahip bir sürü kişiyi kapsayan bir biçimde kullanılıyordu. Anarşistler ve P.M. Ne var ki.F. Savaşın ilk iki ayı boyunca durumu kurtaranlar. toplam iki milyon üyesiyle mudir. 1937 Şubat'ından itibaren. Hükûmet'e girmekle de tüm ilkelerine karşı gelmişlerdi.M. en önemli olanıydı. «çizgi»si de aşağı yukarı şuydu : „ «Faşizme burjuva «demokrasi» si yoluyla karşı koymaktan sözetmek saçmadır.T. her partinin üye sayısını çok abarttığıdır.O. üyeleriydi. savaşın başından beri olağan Sosyalizm yönünde hareket etmişlerdi. Anarşizm İspanya'da derinlere kök salmıştır. disiplinsizliklerine rağmen. ama bağdaştırılacak gibi de değildir. kazandıkları her hakka sıkı sıkıya yapışmalı-dır. Komünistler'den temelli olarak ayrılıyorlardı. dörtte birini doğru kabul ederdi. (3) Burjuvazi ve Kilise'ye karşı taviz kabul etmez bir düşmanlık. üyeleri bile. C. ilkeleri hayli belir-siz olmakla birlikte. Burjuva «demokrasi»si yalnızca. İşçi milisleri ve polis güçleri şimdiki durumlarında tutulmalı ve bunları «burjuvalaştıracak» her çabaya karşı direnilme-lidir.A.» Anarşist görüşü tanımlamak daha da zordur. silâhlı kuvvetler işçileri denetimleri altına alır. Özellikle.U. herhalde. (Federation Anarquista Iberica) idi ki.. Ve. o kadar ki.dışında fazla etkili değildi ve başlıca önemi üyelerinin siyasal bilincinin olağanüstü yüksek olmasından ileri geliyordu..O. Anarşistler'di. ya da. zorunlu olarak. kapitalizme verilmiş başka bir addır. İspanya'daki siyasal partilerin üye sayılarına ilişkin olarak kesinlikle söylenebilecek tek şey. muhtemelen. Anarşistler daha az dogmatikçe olmakla birlikte. kapitalizmin bir biçimine karşı. Yine de P.I. herhangi bir şeyi yarı-burjuva Hükûmet'e teslim ederlerse. idi. ana hatlarıyla şunları savunuyordu: O Ulaştırma. ayrıcalığa ve adaletsizliğe olan nefretleri tümden gerçekti.U.O.T.T. 75 . her zaman bir parça Anarşist felsefeye bulanmış olmakla birlikte. en az belirgin olmasına karşın. parlamenter demokrasi yerine işçi denetimini hedef aldıkları için. 74 azzam sendikalar blokunun siyasal organı F.T.O.T. anarşist değildiler.A. Komünist vurgusu daima merkeziyetçilik ve etkililik. P.'un sloganını kabul etmişlerdi. bir kerteye kadar biraraya gelebiliyorlardı. bir vurgu davasıdır. Gevşek bir terim alarak «Anarşist» sözü. Bundan daha aşağı bir amaca razı olmanız halinde. Anarşistler.. C.I.'un bir miktar etkili olabildiği örgüt yalnızca C.
O.U.M.U. Daha geniş halk kitlelerine yönelik büyük renkli afişleri (okuma yazma bilmeyenler çok olduğu için İspanya'da duvar ilânları önemlidir) partilere saldırmıyor. onu savunmak için seslerini yükseltmeye cesaret edenler yalnızca Anarşistler olmuştu.'yi desteklemeleri bir iç güdüden ileri gelmiş ve sonradan P.U.'un günü birliğine kararlaştırılan politikası. ve komünist basını yakından incelediğimde. afişlerde.M. karşıtlarına oranla P. kendi ülkelerinin dışındaki basında hiçbir destekleyicileri yoktu. P.I. sahip olmuş olsalardı. gazetelerinin.C. bu da. «Stalinizm»e pek yeğinlenecek birşey değildi.'un devrimci arıklığı.A.M.M. P.T. bu söylediğim şeyler herkeste ortak bir duyguydu.U. Bu sırada. C.O.U. Herşeyi bastıran. gazeteleriydi. öte yanda merkeziyetçi hükümet ile silâhlı orduyu savunan sağ kanat Sosyalistler. Komünistleri İspanya'nın kahramanları haline getirmişti. bunların devrim üstüne sonsuz söylevler çekmelerine ve Le-nin'den ad nauseam (uyutuncaya kadar) parçalar vermelerine rağmen. 77 . yıkıcı sayılan her-hangibir şey yazdıklarında. P. devrimci partilerin oyunu ellerine almış göründükleri ilk dönemde bu olanaksızdı.O. aynı zamanda katıksız anarşist görüş açısından P.U. La Batalla ve Adelante adlı P.U. mantığını anlamama rağmen.U.O.M. O sırada. güçlerin sıralanması şöyleydi: Bir yanda.O. genellikle kişisel iftiralara girişmediklerini söylemek gerekir. komünist saldırı çizgisi hakkında kısa bir fikir verebilirim. bunların «karşı-devrimci» P..O.C.U. Anarşistler ve biz iş yapmazken — bana öyle geliyordu— Komünistlerin savaşı sürdürmeleri oldu. Burada yalnızca. onların olanakları çok daha dardı.U. kitaplarda. P.O. bundan önce de böyle olmuş olmalıydı. Hem. benim sık sık gördüklerim.O.O. Mayıs'ta Barselona' daki çarpışmaya katıldığı zaman. Sonradan.N. Kısacası. P. P. polemiklerini başlıca gazete makalelerine saklıyorlardı.M. F. fakat kısmen de yalnız bu insanlar savaşı ka zanmaya yetenekli göründüklerinden çok genişlemişti. Komünistlerin tersine. Ne de olsa.U.O. ve Sosyalistlerin sol kanadı. Bunlardan bazılarına bu kitapta daha sonra değinmek zorunda kalacağım. P.M. ancak düpedüz anti-faşist ya da soyut düzeyde devrimci oluyordu. kısmen devrimcilere karşı orta sınıflara başvurarak. Üstelik.M.T.'un «Troç-kizm»i de. ve Sosyalistlerin bir kesimi.'un neredeyse kusursuz olduğunu anladım. propagandası vb. Herbirşey bir yana. Milislerin söyledikleri şarkılar da böyleydi. işin başında birleşecek ve gerçekçi bir politikayı dirençle yürütecek sağduyuya.U. Liberaller ve Komünistler.M.M. tepemizde uçan her Rus uçağı bir Komünist propogandasıydı.'un hakkını yememek için. Komünistlerin kesin pratik bir politikaları vardı ki. broşürlerde. bana ukalâca ve usandırıcı geliyordu. heryerde menhus bir partilerarası düşmanlık sürüp gidiyordu. aksi takdirde daha büyük bir kitleyi peşlerinden sürükleyebilirlerdi. Anarşistlerle Sosyalistler arasında nuh-u nebiden kalma kıskançlıklar vardı. bu besbelli. Bu arada.' unkine yeğinlediğimi anlamak çok kolaydır.N.S. gazetelerde.'ye durmadan kusur bulmaları.M. Fakat. Maamafih. savaşın tarihi başka türlü olabilirdi. marksist olduğundan. asıl önemli olan savaşı kazanmaktı.U.M. kapatılmak ya da para cezasına çarptırılmak tehdidiyle karşı karşıya bulunmaları demekti.Anarşistle^ P. İspanya içinde de çok zarar gören bir durumdaydılar.M. tepelendiğinde. kabaca söylendikte. sözü edilemeyecek kadar kötüydü. Komünistlerin saldırıları ise çok farklıydı.U. işçi denetimini savunan C.O. P.S. Birisinin söylediği gibi. bana hayli abes görünüyordu.O.O. komünist taktiği iki tarafı biraraya getirmeye eğilim gösteriyordu. Rus silâhları ve başlıca komünist denetimi altındaki 76 birliklerin yaptığı muhteşem Madrit savunması. çünkü basın sansürü başlıca komünist denetimi altındaydı.U. birkaç ay ilerisini gören sağduyu açısından daha iyiydi. anarşizme kuşku ile bakıyordu. Bu sırada benim komünist görüşü neden P. Komünistler güç kazanmışlardı ve üye sayısı.
'un. baştan aşağı sol basının da sağ basın kadar sahteci ve dürüstlükten uzak olduğunu öğrenmek oldu. faşist davaya yardım olsun diye sahte-devrimci bir politikada direnen. duvar ilânları. esrarkeş ve süp-rüntü sürülerinden oluştuğunu söylüyordu. haydi bilemediniz. kahramanlık şişirmeleri. P. P. Bu kitaba ilişkin olarak. Bizim büyük gazetelerimiz içinde Manchester Guardian. Fakat. Faşist hain.U. Bu savaşın benim üstümdeki en müthiş etkilerinden biri. «Troçkist» bir örgüttü ve «Fran-co'nun Beşinci Kolu»ydu. İşte bizim için hep bunlar söyleniyordu.O. vb.O. Demek ki.O. özellikle insan bazı kişilerin bundan sorumlu olduğunu düşünürse. Valencia'daki gazete idarehanelerindeydiler.Yüzeyde. Faşist-ler'in kılık değiştirmiş bir çetesinden başka birşey olmadığı ilân edildi. bangır bangır öten yalanlar ve nefretten oluşan tüm savaş propagandasının. bu gibi şeyleri gerideki gazetecilere bırakıyorlardı.M.. yoluyla bütün İspanya'ya yayılmıştı ve tüm dünyanın komünist ve komünist taraftarı basınında da durmaksızın tekrarlandı.S.U. işçi sınıfından yirmi bin kadar kişi düpedüz düşmandan para alan hainlerdi. Üstelik.M. Buraya kadarı iyiydi ve her iki taraf için de söylenecek çok şey vardı. düşmanın kötülenmesi .O.M.O. beyaz kadın taciri. İlk önce yavaş yavaş deneyerek. Komünistler P. (*) Bütün içtenliğimle bizim tarafımızda —yani Hükümet tarafında— savaşın olağan. sonra daha yüksek sesle. böylece savaşı tehlikeye soktuğunu iddia ediyorlardı.M. ama savaş propagandasının niteliği yüzünden bunu hiçbir zaman anlayamazdınız.bütün bunlar hep döğüşmeyen ve çoğu kez savaşmaktansa yüz mil koşmaya razı olacak kimseler tarafından yapılıyordu. Bunun pek hoş birşey olmadığını itiraf etmeliyim.M.. Savaşın insanı en çok dehşete düşüren özelliklerinden biri. Bize karşı risaleler yazan ve gazetelerde bize kara çalanlar. gerilmiş bembeyaz bir yüzle battaniyeler arasından bakışını görmek. Ben nihai olarak aynı kanıda olmamama rağmen. bile bile böldüklerini iddia etmeye başladılar. Onbeş yaşında yaralı bir İspanyol çocuğunun tezkere üstünde cephe gerisine taşınışını. dürüstlüğü ile. casus ve böyle şeylerdik. bende büyük bir saygı uyandırdı. P.O.. faşizme karşı çarpışmak için İspanya'ya gelip hayatlarını ve milliyetlerini feda eden yüzlerce yabancı da dahil. bütün o bilinen savaş-edebiyatı. Toplamaya kalksam. dosyalar dolusu İngiliz gazetesini incelemek zorunda kaldım. hemen devrim taraftarıydı. P. Çarpışma daha başlar başlamaz. cart curtlar. bu türlü alıntılarla bir düzine kitap doldurabilirdim. Daily Mail'in duvar ilânını hepimiz hatırlarız: «Kızıllar Rahibeleri Haça Geriyor».C. kaatil. sonra Londra ile Paris'te gayet inandırıcı birtakım kişilerin. Sağ ve Sol gazeteleri aynı anda aynı kötülemelerin bok çukuruna dahverdiler. işin içine komünist taktiklerinin niteliği girdi. korkak. Bu masal.U. emperyalist savaşlardan farklı olduğunu hissediyordum.U. Enternasyonel Tugay'dan zaman zaman karşılaştığım Komünistler bana hiçbir vakit Troçkist yahut hain demediler.'un Hükümet kuvvetlerini yalnız yanlış düşünmekten ötürü değil. biz. arasındaki kavga taktik konusundaydı. Cephede tanıdığım P. ön cephe siperlerinde donmakta olan sekiz on bin asker. Komünistler'le P. 79 . 1937 Ekim'(*) Manchester Guardian'ın bir istisna olduğunu belirtmeliyim. Partiler-arası çatışmanın iftiraları bir yana. propagandasının Hükümet kuvvetlerini böldüğünü ve zayıflattığını. Komünistler ise değildi. Franco ve Hitler'den para alan. Troçkist. öte yanda Daily Warker de Franco'nun Yabancılar Lejyonunun her Avrupa ülkesinin katil. bu çocuğun kılık değiştirmiş bir Faşist olduğunu ispatlamak için risaleler yazıp durduğunu düşün78 mek hiç de güzel değildi. şamatalar. mermilerden ve çamurdan yüzlerce mil uzakta. hiç değişmez bir biçimde doğrudan doğruya savaşmayanlardan gelmesidir.U.U. bundan Komünistler'i haklı gösteren kanıtlar çıkarılabilirdi.U. milisleri.M. kendi vatanlarında güvenlik içindeydiler.
Gazetecilerin ilgilendiği kadarıyla bu savaş bütün öbür savaşlar gibi bir üç kâğıtçılıktan ibaretti. Mr. uşak takımı. cephedeki siperlere yanaşmaz bile. Bu. gazeteciler bağrışır ve palavracı yurtseverlerin hiçbiri kısacık propaganda gezilerinin dışında. onu ilk tanıdığım zamanki gibi kaldı.'un haklı. savaş karşısında salt askerî bir tavır alınamayacağını. Partilerarası düşmanlık herkesin canını sıkıyordu. işçileri üstün bir 81 . Bunun için iyi bir nedenim vardı. bunu iyi niyetle önerdiklerine inanmayı güçleştiriyordu. Mamaafih. başka kesimlerde olup bitenlerden soyutlanmış olduğumu idrak etmemiştim.O. içimden yüzlerine gülmek gelmişti.O. tersine böyle bir şeyin hiçbir zaman olmamasını güvenceye almaktı. görüşünü değil. bu bahane hep hazırdı. ama bana bir iç ağız kavgası gibi görünmüştü. Bazen. ancak. gerçekteki davranışları. aynı elbiseleri giyiyor.U. sonra devrim» sloganı. bir göz boyamadan başka bir-şey değildi. bundan sonraki ilk büyük savaşta. Devrimci atmosfer. rahip. Sonradan P. bir ölçüde bir rastlantı sonucu. Belki de. Arthur Bryant «Muhafazakâr bir tüccarın bacaklarını testereyle kesip atmanın» Hükûmetçi İspanya'da «olağan» bir şey olduğunu ilân ediyordu. zamanında bunu fazla ciddiye almamıştım. olağan olarak.M. «savaşı kazanana dek devrimin sözünü edemeyiz» demeğe gelen komünist görüşünü kabul etmiştim. herkes aynı parayı alıyor. Kâğıt üzerinde Komünistler'in görüşü iyi birşeye benziyordu. Fakat ortada şu fark vardı: gazeteciler en öldürücü sözlerini. devrimin ilerlemesine karşı direndiklerini kavramıştım. düşman için söylerler. bunun bütün İspanya'da da varolduğunu hayal edecek kadar safdildim daha İspanyol işçi sınıfının aşağı yukarı en devrimci kesimi arasında. denetimi altındaki Aragon cephe şeridinde. General ile er. muhtemelen. Komünistler'in uğraştığı şey.O. Barselona'dan Ocak başlarında ayrılmış ve Nisan'a kadar izine çıkmamıştım. ama etkisi. hiç olmazsa dış görünüş bakımından. çizme yalama. dilenci.U.S.O. Eşitlik havasını teneffüs ediyordum. savaş kazanıldığında devrimin devam edeceğine dürüstçe inanan ortalama P. bunu yazmanın savaşmak yerine geçtiğine inanırlar. Bütün olarak ele alındıkta. biribirleri hakkında Faşistler için kullandıklarından daha acı sözler yazmaya başladılar. bütün bu zaman —gerçekten. köylü ile milis hâlâ eşit olarak biraradaydılar. aynı ko80 şullar sürdü gitti. aynı yemeği yiyor ve herkese «sen» ve «yoldaş» diye hitap ediyordu.. Zaman ilerleyip iktidar işçi sınıfının elinden giderek daha çok sıyrıldıkça ve her renkten devrimciler daha çok kodese tıkıldıkça. bu kanıya teorik bir noktadan gelmemiştim. Bunları yazanlar asla savaşa gitmezler. bu tutum gitgide belir-ginleşiyordu. bütün savaşlarda böyledir. Sık sık tekrarlanan «Önce savaş. tarihte daha önce eşine rastlanmamış bir manzara görebiliriz: gövdesinde kurşun deliğiyle bir savaş taraftarı.M. askerler çarpışır. oysa bu olayda. za-man geçtikçe Komünistler ve P. milisleri tarafından sofuca kabul edilmesine rağmen.inde bile hâlâ New Statesmen bize Faşistlerin canlı çocuk gövdeleriyle yaptıkları barikat hikâyelerini (barikat yapmaya en yaramayacak şey) anlatıyordu. cephede toplumsal ve siyasal hava değişmiyordu. «İleri gitmek zorundayız yoksa gerileriz» diyen P.M. Bu husumetin birşeyleri değiştireceğine ya da gerçekten bağdaştırılamayacak bir politika farklılığı olduğuna inanmıyordum.U. orospu.C.M. Komünistler'in ve Liberallerin. patron-smıfı. Siyasî yönden benden daha bilgili arkadaşlarım bana. İspanya'da devrimi uygun bir zaman kadar ertelemek değil. Bütün bu zaman süresince cephedeydim. uçağın savaş koşullarını değiştirdiğini düşünerek rahatlıyorum.U. daha doğrusu Komünistler'den daha haklı olduğuna karar verdiğimde. topuk vurup selâm verme hiç yoktu. ama devrimi geri itmeye yetenekli olabileceklerini kavrayamamıştım. avukat.U. Her eylem askerî gereklilik adına yapılıyordu. daha sonralarına kadar da— Anarşistler ve P. seçimin devrimle faşizm arasında yattığını söylediklerinde.
durumdan geriye almak ve savaş sona erdiğinde kapitalizmin yeniden sahneye girmesine karşı direnemeyecekleri bir duruma itmek oluyordu. Lütfen, sıradan Komünistlerin, hele hele Madrit dolaylarında kahramanca can veren binlerce Komünistin aleyhinde hiçbir şey söylemediğime dikkat ediniz. Fakat parti politikasına yön verenler bu adamlar değildi. Daha yukarıdakilere gelince, gözleri açık hareket etmediklerine inanılamaz. Fakat, devrim kaybedilse bile savaş kazanılmaya değerdi. Ne var ki, işin sonunda, komünist politikasının uzun vadede zafere yöneldiğinden de kuşkulanmaya başladım. Çok az kişi, savaşın değişik dönemlerinde farklı politikaların uygun düşeceğini düşünmüş gibidir. Anarşistler, muhtemelen, ilk iki ayda durumu kurtardılar, ama belirli bir noktanın ötesinde direnişi örgütlemeye yetenekleri yoktu. Komünistler, muhtemelen, Ekim-Aralık aylarında durumu kurtardılar, ama savaşı kazanmak ayrı bir davaydı. İngiltere'de komünist savaş politikası hiç kuşkusuz kabul edilmişti, çünkü bununla ilgili eleştirilerin basında yayınlanmasına pek izin verilmemişti, ayrıca, devrimci kargaşaya son vermek, üretimi hızlandırmak, orduyu etkinleştirmek diye özetlenen genel çizgisi, gerçekçi ve yetenekli bir izlenim yaratmıştı. Bu politikanın iç zayıflıklarına işaret etmek yerinde olur. Her devrimci eğilimi denetim altına almak, savaşı imkânlar elverdiği ölçüde olağan bir savaş yapmak için, fiilen var olan birtakım stratejik fırsatları fırlatıp atmak gerekli hale gelmişti. Aragon cephesinde nasıl silâhlandığımızı, ya da silâhtan yoksun olduğumuzu anlatmıştım. Silâhların, bunları sonradan devrimci amaçlarla kullanacak olan Anarşistlerin eline geçmesinler diye kasten alıkonulduğunda çok az kuşku vardır. Bu yüzden, Franco'yu Bilbao ve muhtemelen Madrit'ten geri çekilmek zorunda bırakacak büyük Aragon hücumu hiçbir zaman gerçekleşmedi. Fakat bu nisbeten küçük bir davaydı. Daha önemlisi, bir kere savaşın amacı «demok82
rasi için savaş» olarak daraltılınca denizaşırı işçi sınıflarının yardımı için geniş ölçüde çağrıda bulunmak imkansızlaşmıştı. Eğer gerçeklerle yüzyüze geleceksek itiraf etmek zorundayız ki, dünya işçi sınıfı İspanyol Sava-şı'na benimsemeden bakıyordu. Bunların onbinlercesi döğüşmek için geldi, ama milyonlarcası da duyarsız kaldı. Savaşın ilk yılı boyunca tüm İngiliz halkının çeşitli «İspanya'ya yardım fonları» na çeyrek milyon sterlin kadar bağışta bulunduğu hesaplanmıştır —muhtemelen, bir tek haftada sinemaya giderek harcadıkları paranın yarısından azını. Demokratik ülkelerde işçi sınıfının gerçekten İspanyol yoldaşlarına yardım edebilecekleri yol, endüstriyel eylemlerdi— grev ve boykotlar. Bunun gibi şeyler hiç olmadı değil, başlamadı bile. İşçi ve komünist önderleri her yanda, bunun düşünülemeyecek birşey olduğunu ilân ettiler. Kuşkusuz haklıydılar, şunun için ki, seslerinin en yüksek perdesiyle «kızıl» İspanya'nın «kızıl» olmadığını haykırıyorlardı. 1914-18'den beri «demokrasi için savaş» kötü bir söz olagelmişti. Yıllardır Komünistlerin bizzat kendileri militan işçilere «demokrasi» nin kapitalizme verilmiş kibar bir isimden başka birşey olmadığını öğretmişlerdi. Önce «demokrasi üç kâğıtçılıktır» demek, sonra da «demokrasi için çarpışın» demek iyi bir taktik sayılmaz. Arkalarında Sovyet Rusya'nın büyük prestijiyle, dünya işçilerine «demokratik İspanya» adına değil de, «devrimci İspanya» adına seslenmiş olsalar da, karşılık bulamayacaklarına inanmak güçtür. Fakat hepsinin en önemlisi, devrimci olmayan bir politikayla Franco'yu arkadan vurmak olanaksız değilse bile, zordu. 1937 yazında Franco, aşağı yukarı aynı sayıda birliklerle, Hükümetin tuttuğundan daha geniş bir nüfusu denetim altında tutuyordu. —kolonileri de sayarsak bu nüfus çok daha fazlaydı. Herkesin bildiği gibi, geride düşman bir nüfus varsa, haberleşmeyi korumak, sabotajları önlemek v.s. için eşit sayıda asker olmadan, savaş alanında orduyu ayakta tutmak olanaksızdır. Onun içindir ki, besbelli Franco'nun gerisinde hiçbir
83
gerçek halk hareketi olmuyordu. Bölgesindeki halkın, en azından şehir işçileri ve fakir köylülerin, Franco'yu sevmeleri ya da istemeleri akıl almayacak birşeydi, ama sağa doğru her kaymada Hükûmet'in üstünlüğü daha az belirgin hale geliyordu. Herşeyi apaçık ortaya koyan, Fas örneğidir. Fas'ta neden hiç ayaklanma olmuyordu? Franco kepaze bir diktatörlük kurmaya çalışıyordu ve Faslılar, onu, Halk Cephesi Hükûmeti'ne tercih ettiler. Kolay anlaşılacak gerçek şudur ki. Fas'ta bir ayaklanmayı yüreklendirecek hiçbir atılım yapılmamıştı; çünkü böyle bir hareket, savaşa devrimci bir nitelik vermek demek olacaktı. Faslılar'ı, Hükûmet'in iyi niyetine inandırmak için ilk yapılması gereken şey, Fas'ın bağımsızlığını ilân etmek olurdu. Fransızlar'ın bundan nasıl hoşnut olacaklarını tasavvur edebilirsiniz! Savaşın en iyi stratejik fırsatı, Fransız ve İngiliz kapitalizminin gönlünü etmek gibi boş bir umutla fırlatılıp atılmıştı. Komünist politikasının tüm eğilimi, savaşı, Hükûmet'in yoğun bir biçimde engellendiği olağan ve devrimci olmayan bir duruma indirgemekti. Böyle bir tür savaş ise, mekanik unsurlarla kazanılmak zorundadır, yani sınırsız bir silâh stokuyla! Hükûmet'e silâh verenlerin başında gelen S.S.C.B., İtalya ve Almanya ile karşılaştırıldığında coğrafî yönden çok elverişsiz bir konumda bulunuyordu. Belki, P.O. U.M.'un ve Anarşistler'in «savaş ve devrim biribirinden ayrılamaz» sloganı, ilk bakışta sanıldığından daha az hayalciydi. Komünistler'in devrim aleyhtarı politikasını yanlış saymakta hangi nedenlere dayandığımı gösterdim, ama savaş üstündeki etkisine gelince, yargımın doğru olmadığını umuyorum. Bu savaşın, ne gibi araçlar kullanılırsa kullanılsın kazanıldığını görmek isterim. Kuşkusuz, henüz neler olacağını söyleyemeyiz. Hükümet yeniden sola kayabilir. Faslılar kendiliklerinden ayaklanabilirler, İngiltere İtalya'yı rüşvetle buradan uzaklaştırmaya karar verebilir, savaş işe hile karışmadan askerî araçlarla ka84
zanılabilir, bilinmez ki... Yukandaki fikirleri olduğu gibi bırakıyorum, nereye kadar haklı ya da haksız olduğumu zaman gösterecek. Fakat 1937 yılının Şubat ayında olayları bu ışık altında görmüyordum. Aragon cephesindeki eylemsizlikten hasta olmuştum, henüz çarpışmada kendi payıma düşeni yapmadığımın belirgin bilinci içindeyim. Bazı bazı Barselona'da asker toplamak için —yoldan geçenleri suçlayarak «Sen demokrasi için ne yaptın?» diye soran— asılmış duvar afişini hatırlar ve yalnızca «Ben tayınlarımı yedim» diye cevaplayabileceğimi düşünürdüm. Milise katıldığımda, kendi kendime bir Faşist öldüreceğime söz vermiştim —ne de olsa, hepimiz bir tane hakla-sak kısa sürede tükenirlerdi— oysa daha kimseyi öldürmemiştim, hemen hiç bir fırsat elime geçmemişti. Ve kuşkusuz, Madrit'e gitmek istiyordum. Orduda, siyasî fikirleri ne olursa olsun, herkes, hep Madrit'e gitmek isterdi. Bu da, Uluslararası Tugay'a geçmek demekti; çünkü şimdi P.O.U.M.un Madrit'te pek az birliği vardı, Anarşistler'in birlikleri de eskiden olduğu kadar çok değildi. Şimdilik, cephe hattında kalmak zorunluydu kuşkusuz; ama herkese izne çıktığımızda Uluslararası Tugay'a geçeceğimi söylüyordum —bu da, kendimi komünist denetimi altına sokmak istiyorum demekti. Birçokları beni caydırmayı denedi, ama hiç kimse işime karışmaya kalkışmadı. Hakçası, P.O.U.M. da pek az sapık —düşünce avcılığı vardı, içinde bulunduğu özel koşulları düşünürsek, yeteri kadar yoktu bile; faşizm taraftarı olmadıkça hiç kimse yanlış siyasî fikirlerinden ötürü kovuşturulamıyordu. Milisdeki zamanımın çoğunu P.O.U.M. «çizgi»sini acı bir dille eleştirmekle geçirdim, ama bu yüzden hiç başım belâya girmedi. Milislerin çoğunun böyle olduğunu sanmama rağmen, partiye siyasî üye olsunlar diye hiç kimseye baskı bile yapılmıyordu. Ben, kendim hiçbir zaman partiye katılmadım— sonradan, P.O.U.M. lâğvedildiğinde buna hayli üzülmüştüm.
85
6
Bu arada, günlük daha doğrusu gecelik devriye ortak görevimizdi. Nöbet, devriye, siper kazma, çamur, yağmur, acı acı öten rüzgârlar, ve arada sırada kar. Gecelerin fark edilecek kadar ısınması Nisan ayının ortalarını bulmuştu. Burada vadide, Mart günleri, parlak mavi gökyüzü ve durmadan uğuldayan rüzgârlarıyla İngiltere'deki Mart aylarına çok benziyordu. Kış arpası bir ayak yükselmiş, kiraz ağaçlarında kızıl tomurcuklar açmaya başlamıştı. Cephe hattı burada, çoraklaşmış meyve ağaçları ve sebze bahçeleri arasından geçiyordu, eğer hendekleri araştırırsanız menekşeler ve zavallı mostralık bir sümbüle benzeyen bir çeşit çiçek bulabilirdiniz. Hattın hemen berisinde, fevkalâde yeşil köpüklü bir ırmak akıyordu— bu, cepheye geldiğimden beri gördüğüm ilk şeffaf su idi. Bir gün, altı haftadır ilk banyomu almak için dişimi sıkıp ırmağa daldım. Sizin kısa banyo diyeceğiniz cinsten bir banyo idi bu, çünkü su esasında kar suyuydu ve donma noktasından da pek yukarıda değildi. Bu dönemde hiç bir şey olmadı, zaten olup biten hiç bir şey yoktu. İngilizler bunun bir savaş olmadığını, kanlı bir pandomim olduğunu söylemeyi huy edinmişlerdi. Faşistler'den gelecek doğrudan bir ateş altında hemen hiç kalmıyorduk. Tek tehlike, her iki tarafta da hatlar ileriye doğru kıvrıldığı için her yönden gelen serseri mermilerdi. Bu arada verdiğimiz tüm kayıplar bu serseri kurşunların marifetiydi. Arthur Clinton'a sol omuzunu parçalayan ve kolunu hareket edemez hale
86
getiren esrarengiz bir kurşun isabet etmişti. Korkarım, hiç bir zaman iyi olmayacaktı. Çok az top ateşi vardı, ama fevkalâde tesirsizdi. Şarapnel parçalarının çığlığı ve çarpışı gerçekten vahşi bir eğlence gibi görünüyordu. Faşistler güllelerini bizim koruyucu duvar üzerine hiç bir zaman atmadılar. Bizim bir kaç yüz yarda arkamızda, çevresindeki büyük çiftlik müştemelâtı, cephenin bu kesimi için dükkân, genel kurmay ve mutfak, olarak kullanılan, La Granja isimli bir kır evi vardı. Faşistler'in asıl vurmaya çabaladıkları yer burası idi, ama beş altı kilometre uzaktaydılar ve iyi nişan alamadıklarından pencereleri çatır çatır parçalamaktan ve duvarları yontmaktan başka bir şey yapamıyorlardı. Yalnızca, ateş başladığı ve şarapnel parçaları her bir yanınızda yere saplandığında, tesadüfen yoldan yukarı geliyor iseniz, tehlikede sayılırdınız. İnsan güllenin sesine kulak vererek, aşağı yukarı ne yakına düşeceğini çıkarmanın esrarengiz sanatını hemencecik öğrenirdi. Faşistler'in bu sırada ateşledikleri gülleler felâket kötü şeylerdi. 150 mmlik olmalarına rağmen yalnızca altı ayak genişliğinde ve dört ayak derinliğinde bir krater açıyor ve hiç olmazsa dört tanesinden bir tanesi patlamıyordu. Faşist fabrikalarmdaki sabotajlar ve içinde barut yerine 'Kızıl Cephe' yazılı kâğıt parçaları taşıyan patlamamış mermilerle ilgili her yerde anlatılan hikâyeler vardır, ben böyle bir şey hiç görmedim. Gerçek şudur ki top mermileri artık hiç ümit kalmamışçasma eskiydi; birisi, üzerine tarih damgalanmış pirinç bir demir başlık buldu, tarihi 1917 idi. Faşist tüfekleri bizimkilerle aynı çapta ve aynı değerdeydi; patlamamış mermiler sık sık tamir edilip yenileniyor ve yeniden ateşleniyordu. Kendi kendine özel bir takma ad edinen eski bir güllenin, her gün bir o yana bir bu yana seyahat ettiği ve bir türlü patlamadığı anlatılıyordu. Geceleri, silâhtan arınmış bölgeye, Faşist hatlarının yakınlarındaki hendeklere yatıp Huesca'daki faaliyetlerini gösteren sesleri dinlemek için (düdük sesleri,
87
Faşistler bizi dehşet kızdıran bir biçimde topluca gelip bütün tarlayı temizlediler. Bazen bir takım adamlar parti parti silâhtan arınmış bölgeye patates toplamaya gidiyordu. milis gücünün geri kalan kısmından çok farklı bir düzeyde idiler— gerçekten.O. Her zaman olduğu gibi saldırı berbat olmuştu. Sırasında bütün bunlara değecek bir iş gibi görünüyordu. ama yine de hiç kuşkuya yer vermiyecek biçimde döğüşmek istiyorlardı. Merak ediyorum. her nasılsa. Daha ilerde bir tarla daha bulduk. Bu. Batallion de Choque adı verilen özel bir tabur halinde örgütlenmişlerdi.M. mısır koçanları taş gibi olmuş. Biz şimdi. derece derece süngüler.U. daha önce olduğundan daha iyi silâhlanmıştık. pencereleri yumruklayıp açtığınızda içerisi yakılmış bir kibritle araştırılmaya elverişliydiler. bir mil ötede. Bir gece. Bir çuval dolusu bulursanız. bir şey oluyormuş gibi bile görünmüyordu. Tarlaların ve yemiş bahçelerinin arasında çamur duvarlı kulübeler. hâlâ hiç bir şey olmuyordu. Ve. İspanya'da gördüğüm herhangi bir kimseden daha çok askere benziyorlardı. herhangi bir esaslı eylemin olmayacağını görebilmek için fazlaca bir askerî bilgiye ihtiyacım yoktu. hatların bir birine daha yakın olduğu yerde hem Faşistler'in hem de bizim dadandığımız küçük bir patates tarlası vardı. Sonradan. ortalıkta siper alınacak hiç bir şey olmadığından patatesleri göbeğinizin üstünde çalmak zorundaydınız— yorucu bir iş. Hücum Birlikleri ve Enternasyonal Tabur'un bir kısmı hariç. Her zaman kilise çanlarını haber vermemiz emredilmişti. ama bu araştırma dört ayak üzerine yerde sürünerek yapılmak zorunluğun-daydı. Anlaşılan Faşistler çarpışmaya girmeden önce hep ayin yapıyorlardı. Bazen küçük bir balta ya da bir Faşist matarası (bunlar bizimkilerden iyiydi ve hararetle aranıyordu) gibi değerli ganimet parçasına rastgelirdiniz. P. Jaca'ya giden yoldu. tarla bizim makinalı tüfeklerin hâkimiyeti altında olduğundan Faşistler yalnız gece gelebiliyorlardı. ve bir haftalık izin. acaba bu savaşta Hükümet tarafındaki harekâtın 89 . hayvan pancarı ve şeker pancarları aşırı büyüyerek muazzam odun yığınları haline gelmişlerdi. Sağımızda. Askerî görüş açısından. Faşist birlikleri devamlı olarak gidip geliyordu ve bunların sayıları dinleyicilerin raporlarıyla belli bir uzaklıktan kontrol edilebiliyordu. Çarpışmanın ne demek olduğunu düşünürseniz askerlerin döğüşmek istemesi tuhaftır.'da görevli bir kaç yüz Alman mültecisi vardı. aşağı mutfağa götürebilir ve bir şişe dolusu kahveye trampa edebilirdiniz. Benim sırf birliklerin çarpışma ruhunu ayakta tutmak için önceden tasarlanarak yayıldığını düşündüğüm gelecek çatışma söylentileri ortalıkta dolaşıyordu. cephe hattının bizim kesimimizde yalnız bir tek hareket görüldü. yamyassı etmek zorundaydınız. Biz oraya gündüzleri giderdik. Stratejik nokta. Geçen senenin ürününe hiç dokunulmamıştı. Her şeyin tam harman zamanı durdurulduğu bu bomboş verimli tarlalarda sürünerek ilerlemek çok tuhaf oluyordu. Budanmamış asmalar toprağın üzerinde yılan gibi uzanıyordu. çünkü patatesler gittikçe azalı88 yordu. Her askerin elli atımlık cephanesi vardı. Huesca'nın bu tarafında. «Ne zaman saldıracağız? Niçin saldırmıyoruz?» soruları. Eğer Faşist makinalı tüfekçiler sizi farkederse bir kaç tarla berinizde kurşunlar toprağı keserken kendinizi bir kapının altında solucan misali kıvrılan sıçan gibi. Anarşistler Jaca yoluna saldırıya geçtiklerinde bizim görevimiz «tutma saldırıları» yapmak ve Faşistleri birliklerini öteki taraftan boş yere çevirmeye zorlamak olmuştu. hiç olmazsa şimdilik. Bütün bu altı haftalık süre boyunca.daha çok sigara.otomobil kornaları ve bunun gibileri) devriyeler gönderiliyordu. çelik miğferler ve az miktarda bomba dağıtılıyordu. Gündüz vakti de aynı şekilde araştırma yapabilirdiniz. İspanyollar ve Ingilizler'den gece gündüz işitilen sorulardı. Durgun savaş halinde askerlerin istedikleri üç şey vardır: çatışma . Baskın Birlikleri'miz Monicomio'ya —Faşistler'in tahkim ettiği metruk bir tımarhaneye— saldırdığı sırada oldu.
Bu sırada hepimiz bitliydik. Savaşta bütün askerler bitlidir. ama hiç olmazsa onlar vücutta yerleşmiş haşereler değildir. ama' böyle ufak tefek bir yara için beni Sietemo'ya göndermeye değmezdi. Savaşın Görkemi. şeker çok seyrek bulunmasına rağmen. Bütün gece boyunca . özellikle tütün. gerçekten!. Hey gidi Army and Navy Stores!. baskın hareketi artık baskın olmaktan çıkmıştı. Askerlerin onu hemen oracıkta öldürdüklerini söylemekten çok hoşnudum. tütün. Army and Navy Stores'-du. Londra'da her-gün gördüğümüz bir şeyi hayatımda ilk defa. Bu sırada karım Barselona'daydı ve bana. Manicomio'ya komşu hâkim tepeleri ele geçirerek Baskın Birliklerini desteklemekle görevlendirilmiş birlikler çok kötü oyuna gelmişlerdi. bundan ötürü Monflorite'deki sözüm ona hastaneye gittim. Herşey gittikçe azalıyordu —postallar. Nihayet hiç tütün dağıtılmadığı on ölümcül gün geçirdik. Biz yumurtalarını yakmak ve katlanabildiğimiz kadar sık yıkan90 mak yoluyla. Hiç sütümüz olmamasına. günde bir paket sigara veriliyordu. zeytinyağı. çay bir tanrı nimetiydi. Verdun. azalıyordu. sonradan da beş taneye düştü. Hastane hademeleri 91 . Çeşitli vücut haşereleri üstüne büyük bir tecrübe edindim. Başlangıçta. bir ocak ateşini iki gün aralıksız yalnızca ve yalnızca postallarla yaktık— hiç de fena yakıt değildi. İngiltere'den buradaki İngiliz askerlerine devamlı olarak paketler gönderiliyor. ama belki de. milisler yoğun ateşle biçildiler. giyecek.sıra sıra cankurtaranlar Sietamo yoluna dizildiler. ama Barselona'da bile herşey. ortalıkta bulunabildiği zaman. Waterloo. adamların çoğunun postalları yoktu. hattâ puro gönderirdi. İspanya'da gördüm— yerden izmarit toplayan insanlar. sabun. Pasifistler savaş aleyhtarı bildirilerini büyütülmüş bit fotoğraflarıyla süslemeyi hayli yararlı bulabilirler sanırım. yumurtadan çıkınca korkunç bir hızla kendi ailesini üreten. ağır yaralıları da sarsıntıdan öldürdüler. giyim eşyaları. Mart sonlarına doğru elim iltihapladı ve yarılıp boynuma asılması gerekti. postal yığınlarına rastgeliyordunuz. İlginç olan şu ki. çay. tepeden püskürtüldüler ve gece inerken Baskın Birlikleri Manicomio'yu bırakmak zorunda kaldılar. ama hangi milisten olduğunu unuttum. Öteki böcekler. sigara. parıltılı minik pirinç tanelerine benzeyen beyaz yumurtalarını bırakırlar. Fakat. Tütün kıtlığı hepsinden kötüydü. her şey ya oradaki pcstahanede reddediliyor ya da bunlara Fransa'da el konuluyordu. kendilerini daha mutlu hissederlerdi. İnsan biti bir bakıma küçük bir İstakoza benzer ve başlıca mekânı pantolonlardır. muvazzaf ordu subaylarından biriydi—sadakatlerinin derecesi kuşku götürür olduğu halde Hükümet bu subayları hizmete almakta İsrar etmişti. çikolata. Bir keresinde. yalnızca tabanları ip örgülü sandallar giyiyorlardı Her yerde hurda. karıma çay paketleri — unutulmayacak bir keresinde de bir teneke bisküvi— göndermeyi başaran tek firma. ama hiç bir zaman yerlerine ulaşmıyorlardı. hiç olmazsa hava yeterince ısındığı zaman. iki yüz yarda uzaktayken bir bomba fırlatarak Faşistler'i uyardı. kibrit.. tütün barikadın Franco tarafına gidiyor olsaydı. Bir kısmını yatakta geçirmek üzere orada on gün kaldım. örneğin sivrisinekler insana daha çok sıkıntı çektirir. hâlâ soğuk olmasına rağmen hava bitli olmaya yetecek kadar ısınmıştı.kaç tanesi berbat olmamıştı? Baskın Birlikleri Manicomio'yu şiddetle hücum ederek zaptettiler. Bütün giydiklerimizi yakmanın dışında bilinen bir başka kurtuluş yolu da yoktur. yiyecek. Görevlerini soyluca yerine getirdiler. Bunları idare eden yüzbaşı. Bitten başka hiç tür şey beni o buz gibi soğuk ırmağa girmeye zorlayamazdı. Yüzbaşı. Üniformalarımız lime lime olmuştu. ani bir korku ya da hiyanet yüzünden. Senlac ve Thermopylae'de döğüşmüş insanlardan herbirinin husyelerinde ağır ağır gezinen bitler vardı. Hastaneye gitmek zorundaydım. bu alçak hayvanları en aşağı bir kertede tutmayı becerdik.. Pantolonunuzun ek yerlerine. sonra günde sekiz taneye. mum. namussuzlukta hiç birisi bitin eline su dökemezdi. Flodden.
O. bir İtalyan denizaltısmın batırdığı bir gemiyle Enternasyonal Tabur'a katılmaya gelen bir Amerikalı bana. burasını sistematik olarak tahrip etmek üzere. muhtemelen. bahar gerçekten gelmişti. La Granja'daki fareler hani neredeyse kedi kadar büyüktüler gerçekten. fareler. Bu durum. Bütün çevrede yalnızca iki tane şöyle böyle durumda çiftlik -Torre Lorenzo ve Torre Fabiân. Ahçılarm kepçe ile karavana dağıttıkları büyük avluda paslı teneke. İspanya'nın bu bölgesindeki kır evleri mimarî yönden hiç de ilginç değildir. tahtadan un oluklarının yakacak odun diye kopartılıp alındığını görmek çok ha-yıflandırıcıydı. katır gübresi ve çürüyen yiyecek döküntüsünün dünya kötüsü bir görünüşü vardı. doğru dürüst keşfedemedim bile. ama hastanedekiler her zaman hepsinin en kötüsüydü. Köydeki katırların yararlandığı su birikintisinin çevresinde bir peni büyüklüğünde gayet hoş yeşil kurbağalar buldum. Hendeklerin içinde kurbağalar gürültüyle çiftleşiyorlardı. Levazımcının deposunda. Köylü delikanlıları canlı canlı saç levhalar üzerinde kızartacakları salyangozları avlamak için kovalarla araziye çıkıyorlardı. eski bir ordu şarkısını doğruluyordu : Fareler var.. İçinde otuz kırk kadar at barındıran bir ya da daha fazla dönümlük kocaman avlulara ve müşte-melâta sahipti. Kilise çok kötü harap olmuştu ama askerî depo olarak kullanılıyordu.(practicates). olan iki tane büyük bina vardı. Bizim depo ve mutfak olarak kullandığımız La Granja. kendisine bitişik bir çiftlik eviyle kocaman un değirmeni vardi.M. hava aniden daha bir huzur verici olmuştu. fotoğraf makinem ve bütün resimlerim de dahil. Cephede herkes çalıyordu. kamyonlar dar dolambaçlı yollarını ayın kriterlerine dö-nünceye kadar aşındırıp durmuştu. kamyonlarla parti parti adamlar gönderilmişti. Monflorite. Kolum askıdayken kırlarda gezip dolaşarak bir sürü mutlu gün geçirdim. sahip olduğum her türlü kıymetli nesneyi çaldılar.. buradaki toprak kollektifleştirilmiş mi yoksa düpedüz köylüler toprağı kendi aralarında mı paylaşmışlar.besbelli bir zamanlar bu araziye hükmetmiş toprak sahiplerinin evleri. bunların. ama kireçle badanalanmış taşdan yuvarlak kemerli ve muhteşem çatı 92 kirişleri olan çiftlik binaları —muhtemelen yüzyıllar boyunca değişmemiş bir plân üzerine inşa edilmiştir— soylu şeylerdir. pislik yığınları arasında badi badi gezinen göbeği yağ bağlamış koca koca canavarlar. bu evlerin eski Faşist sahiplerine karşı sinsi bir sempati duygusu veriyordu. köylülerin sefil kulübelerine yansıyan zenginliklerini görebilirdiniz. Hava düzelir düzelmez. yani Anar93 . bir zamanlar manastır idi.. Gökyüzünün mavisi daha yumuşak. Odaların döşemelerini içerde el bombası patlatarak parçalıyorlardı. milislerin ellerine geçirdikleri evleri nasıl kullandıklarını görmek. öylesine parlaktılar ki berilerindeki taze çimen donuk görünüyordu. Nehrin hemen berisinde. Sonradan. o alışılagelmiş çamur ve taş evler karması kasabalardan biriydi. döşemesi de birkaç karış kalınlığında bokla kaplı idi. Ona bitişik küçük kilisenin duvarları şarapnel oyuklarıyla eleğe dönmüştü. bu da kıtlığın kaçınılmaz bir sonucuydu. Burası P. çamur. La Granja'da kullanılmayan her oda apteshaneye dönmüştü —korkunç bir parçalanmış mobilya mezbahası ve kazurat. Nihayet. köylüler ilk bahar için çift sürmeye çıktılar. Bazan. İspanyol toprak reformunun bürün-düğü aşırı belirsizliğin tipik bir örneği şuydu ki. Kediler kadar fareler. yaralı olarak kıyıya nasıl taşındığını anlattı— cankurtarana taşırken bile. teskereciler kol saatini aşırmışlar. üzerlerine ateş etmedikçe kaçmıyacak kadar arsızdılar. cephe hattının yakınında. daha gerilerdeki birliklere yakacak bulmak için. büyük ve pahalı makinenin bir işe yaramadan paslanmış öylece durduğunu. insana. Sonradan Barselona'daki hastanede.U.
elinde. Hiç olmazsa toprak ağaları ortadan kalkmıştı. Toprak ağalarının geri gelmesini biz önlüyorduk. Sabanları pek zavallı şeylerdi. Tırmık ve çatallar tahtadan yapılmıştı. tarlalar işleniyor ve halk hoşnut görünüyordu. baştan ayağa yamalı olana dek tekrar tekrar yaman94 mıştı. arada dikenli tel ve makineli tüfekten yapılmış geçilmez bir engel uzanıyordu. hemen tüm mezar taşlarının her türlü dinî yazıdan yoksun olmasıydı. neredeyse dehşete benzer duygulara kapıldığımı hatırlıyorum. Burası bir İngiliz mezarlığından tuhaf denecek kadar farklıydı.şist bölgesi olduğuna göre. üzerine yüzlerce delik açılmış ve her deliğe de insanların onbin yıl önce yonttuklarının tıpkısı yontulmuş taş parçaları sokulmuştu. ama saban izi diyebileceğimiz bir biçimde yarmıyordu. hayatları boyunca her hafta tavuk ve sebze satmaya gitmişlerdi. «Bunun gibi bir kandili nereden satın alabilirim?» dedim. Savaş. «Huesca'dan» diye cevap verdi. Böyle bir nesne ortaya çıkarmak için yapılması zorunlu çalışmayı ve çelik yerine çakmak taşı kullanmayı gerektiren yoksulluğu düşünmek beni hasta etti. Fakat gerçekten şaşırtıcı olan şey. dört beş mezardan birinde küçük bir haç ya da Tanrı'ya ilişkin baştan savma bir işarete rastlanıyordu. Herşeyi dallar ve âdı çayır otu örtmüş. Düşünmeden. Düven olduğunu kavrayana dek uzun bir süre bunun üzerinde kafa yormak zorunda kalmıştım. geniş kenarlı hasır şapkalı adamlar. hepsinin tarihi devrimden önce olmasına rağmen. Bütün tarım araçları Nûhî nebiden kalma idi. Yine de bize. Hindistan'da yaptıkları gibi kartal çapalarla kazıyorlardı. çift sürüyorlardı. biz. Bir iki kere. erkeksi tavırlı mükemmel canlı yaratıklardı. Taş Devri'nin sonlarından kalmışa benziyen bir çeşit düven de kullanılıyordu. Huesca beş milden daha yakındı. toprağı yalnızca karıştırıyor. madenlerin pahalılığı herşeye hâkimdi. bunlardan birini askerden arınmış bölgede terk edilmiş kulübede gördüğümde. Yalnız bir kere «Bilmem kimin ruhu için dua ediniz» diye Katolik mezarları için olağan sayılan bir yazı gördüm sanıyorum. iki tane zamana uygun çiftlik traktörü de vardı. herhalde devrimin bir yan ürünü olan. Fakat köyde. kırık bir sabanın uç demiri yamalıydı ve kimi yerde. aralarındaki bazı yaşlılara mutlaka anlamsız görünüyordu. değişmez bir biçimde dostça davranıyorlardı —sanıyorum. İç savaş tuhaf bir şeydir. Partal mavi gömlekli. teorik olarak kollektiıleştiril-diğini sanırım. çevresi alçak bir duvarla çevrilmiş mezarlığa doğru gezintiye çıktım. kulakları ahenkle inip kalkan katır sürülerinin gerisinde. köylülerle onların eski toprak ağaları arasında yer alıyorduk. orası bu insanların pazar yeri idi. hiç kuşkusuz büyük toprak sahiplerinden kaldırılmış. siyah fitilli kadifeden kısa pantolonlu. Normal olarak cepheden gelen ölüler Sietamo'ya gönderilirdi. toprağı. O zamandan beri sanayileşmeye karşı daha yumuşak hislerle doluyum. İlk defa. hepsinin akrabaları vardı. ancak bu da çoğucası gayretkeş bir dinsizin çelik keskisiyle yontulup çıkartılmış olurdu. Köylü kızları kömür gibi kapkara saçlı. 95 . Belki. düşündükçe başka bakımlardan ne kadar çekilmez olsak da. Beller nadiren postal sahibi olan bir halk arasında bilinmiyordu. Merhumun erdemlerine dair gülünç şiirlerle dolu kitabelerin çoğu hâlishâne bir biçimde dünyevî idi. Örneğin. Köylülerin bize gösterdikleri dostluk beni sürekli şaşırtıyordu. sonra ikimiz birden güldük. Bu araç bir mutfak masası büyüklüğünde levhalardan yapılmıştı. köyden bir mil kadar uzaktaki. Bir keresinde. salına salına yürüyen. dürüst. Ölülere saygı diye birşey yok burada!. Ve şimdi sekiz aydır. çünkü gözle görülür bir biçimde her şeyde kıtlık ve herkes için kasvetli iç karartıcı bir yaşam demekti ve en iyi zamanlarda bile köylüler askerî birliklerin kendi sırtlarına yerleştirilmesinden hiç hazet-mezler. insan kemikleri her yere dağılmıştı. bunlar köyün ölüleriydi. İspanyollar'ın içinde zeytinyağı yaktıkları ufak kandillerden taşıyan yaşlı bir kadınla konuşuyordum. Bu engel arada sırada belleklerinden uçup gidiyordu.
hayretten ağzımız açılmış. Yalnızca yüz yarda berimizde bir iş bölüğü sıkı sıkıya çalışıyordu. kurbağaların kulakları tırmalayan vıyaklayışları. şafağın söküşüyle birlikte Faşistler'in bir. dediğine göre. daha derinleştiriyor ve yanlarda küçük sığmaklar oyuyordu. kapkara gökyüzünde hiç kımıldamayan yıldızlar. ikiyüz yarda ötede olmasına rağmen. iş tamamlandığında içine brendi katılmış kovalar dolusu şarapla aniden geliveren mutfak hizmetlilerine bile. düpedüz bir dolandırıcılık şebekesiydi. Ve sonra. ama orada oturup kitap okurken neler hissettiğimi çok iyi hatırlıyorum. faşist hattmında da bir kaç yüz yarda ilerisiydi. İspanya'da olduğum sürece. Faşist cephe hattının bir parçası olan Casa Francesa adlı tahkim edilmiş çiftlik evinden yüz yarda uzakta. altımda siper zemininin nemli kili. genellikle kabul edilen fikirleri kastediyorum— yoksun olmaları beni çok çarptı. Hepimiz. Korkunç bir bataklıkta yedi saat yatış. Kuşkusuz. Sonra. herkes kendini hızla dizlerinin üstüne atmıştı. insanın vücudunun giderek daha derine indiği sazlık kokan su: sazlık kokusu. Nisan ayı olmasına rağmen bu. siperi çılgınca kazıyor. Konusunu hatırlamıyorum. Faşistler'in bizi neden göremediklerini merak ederek. felâket bir kurşun yağmuru başladı. bu işlerin hepsi öyle bir sessizlik içinde oldu ki Faşistler hiç bir şey işitmediler. Ve muhtemelen. Kilise gerçekten. Altmış yetmiş saat süren uykusuzluk anılarımı bir çeşit maviliştiriyor ya da daha çok bir seri resim arasında yutuluyordu. adamlar aceleyle gelip gittikçe devamlı olarak bacaklarımın yerini değiştirişim. Hastahaneden geri geldiğim gün. kum torbaları konulmuş yukarı pencerelerindeki makineli tüfekler doğrudan doğruya siperin içini hedef almış gibi görünüyordu.İspanya'nın bu bölgesindeki halkın kesinlikle dinsel duygulardan —dinsel duygu deyince. Bütün gece boyunca yalnızca bir tek kayıp verdik. den bizim orada olduğumuzu farkedişleri. İspanyollar'm nasıl olup da arasıra parlak bir örgütçülük başarısı gösterebildikleri tuhaftır. tepemizde kule gibi yükseliyormuş. etkisi çok yaygın ve hiç kuşkusuz bir çala dinsellik kokan anarşizm tarafından yerinden edilmişti. Tüm gece boyunca yalnızca bir tek ses —kürekle düzlenen bir kum torbasının tanıdık sesini— duydum. ama devrimin patlayışının onu çökerttiğine ve bir dereceye kadar —benzer şartlar altında Anglikan Kilisesi için dahi düşünülemiyecek ölçüde— parçaladığına hiç kuşku yok. Thomas Parker kalçasının üst kısmına bir kurşun yedi. Hrıstiyan inanışı bir dereceye kadar. hiç olmazsa Ka-talonya ve Aragon'da. bin yarda kadar ilerideki bir küçük ırmak boyunca uzanıyordu ve. Kolum hâlâ sargılı olduğundan ben siper kazamadım ve o günün büyük bir bölümünü bir dedektif hikâyesi okuyarak geçirdim— adı «Kaybolan Alacaklı»-idi. bir iki karış yukarıda mermilerin çatırtısı. Casa Francesa'nm kare biçimindeki beyaz bloku. İspanyol halkının gözünde. böylesine bir hareketin içgüdüleşmiş olacağı düşünülebilir. İspanyol kilisesi geri gelecek besbelli. devrim olsun ya da olmasın. gece ve Cizvitler her zaman geri dönerler). cephe hattını gerçekten uygun bir yere getirmişlerdi. Şu anda cephe hattımız. bir kere bile haç çıkaran birini görmedim. Yedi saat içinde altıyüz adam— faşist hatlarından yüz ya da yüzelli ilâ üçyüz yarda uzaklıkta— binikiyüz metre uzunluğunda siper ve korunma duvarı inşa ettiler. Bütün harekât gayet güzel planlanmıştı. Bu hareket aylarca önce yapılmış olmalıydı. silâhtan arındırılmış bölgede dinleme nöbetindeydik. 96 ama kurbağaların korosunun dışında tam bir sessizlik vardı. (meşhur deyimiyle. Herkese görev dağıtımı yapılmıştı. uyuşturucu soğuk. İspanya'da hatırladığım en soğuk geceydi. bu yara onu madalya almaya kendi istediğinden da97 . Şimdi yapılmasının amacı Jaca yoluna doğru hücuma geçen Anarşistler'in bu tarafa ilerleyebilmek için birlikleri bizimle karşı karşıya getirmiş olmalarıydı. alık alık orada durup makineli tüfeklere bakıyorduk. ertesi gün daha fazla kayıplar oldu.
insan ve sığır kemikleri karışımı kemik tabakalarının üzerini örten bir saman katından oluşmuştu ve fırıl fırıl sıçanlarla doluydu. beş Faşist nöbetçisi görevi ihmal nedeniyle kurşuna dizilmişti. Bir gülle arkaya. bunu izleyen günler boyunca Huesca tarafında Anarşist saldırılarının gürültüleri duyuldu. Hayatta en nefret ettiğim şey. Ve sonra. son anda telsizle iptal edilmesi.O. ama yeterince çabuk kıvıramadık.. Toprak zeminin her yanından pis hayvan kokuları kaynıyordu. koruma duvarına uyuşuk uyuşuk yaslanmak için kendimizi sipere atacaktık. Faşistlerin koruma duvarından elli altmış yarda ötede saldırı emrini bekleyiş. öbür beşi ise karanlıkta sürünerek kaçmayı becerdiler. Dizleri kanla kararmış bir zavallıyı sedyesinden fırlamış. belki de iş görenler Alman topçularıydı. millerce uzaktan bile kulağa şeytanî ve yırtıcı gelen. Hep aynı ses. Her neyse. isabet ettirmesini istersiniz. Kopp ve Benjamin arkamızda. ancak bir devin bıçakla yapabileceği kadar düzgün bir biçimde. şist koruma duvarından yalnızca kırk yarda ötede iken. Faşistler Torre Fabian'ı güzelce makasa âldılar. sesleri duyulurdu Bunu. Yaralıları dar ve kalabalık siper boyunca taşımak sıkıntılı bir işti. Bir asker kaçağının sonradan bize söylediğine göre. bazı zamanlar aynı anda patlayan yirmi librelik bombalarının. tüfek ve makineli tüfeklerin aralıksız gürleyişi izledi. Faşistler bunlara ateş açmayı adet edinmişlerdi— haklı olarak.. Öyle de yaptık. karanlıkta gözlerinin akları parlıyor. sonra bir vızıltı ve boru! Çatının parçalanmış tahtaları yükseliyor ve bir uralit levhası. Ateş alanı Huesca'-yı çevreleyen cephe hatlarına derece derece yayılacak ve biz.C. üyesi bir düzine zavallı çocuk (P. Ve sonra. saçılmış bir dizi iskambil kâğıdı gibi. ansızın şafak bastırıverdi —kaçmalarına olanak yoktu. çünkü yol olsa bile cankurtaranlar hiçbir zaman cephe hattının çok yakınma gelemiyorlardı. bombardıman edilmiş ve kısmen yıkılmıştı. süngüleri dışarı çıkmış.'nin J. Batı ufkunda muazzam patlamalar saniye aralıklarıyla ardınca gül rengi top alevlerinin aydınlıklarını izledi. O sabah Faşistler çok iyi ateş ediyorlardı. Tuhaftır.I.. Ansızın. Yeni mutfağımız Torre Fabian. bir gülle öne. P. Yaralıların bir iki mil taşınması gerekiyordu. birine bir yumruk yapıştırmak ve havada uçurmak mutluluğuna erdim. unutulmaz bir başarı. Şimdi bile. yuvarlanan bir sesti. Toplar gündüzleri ahenkle gürlüyordu..M. Bundan sonraki gülle bir binanın köşesini.ha fazla yaklaştırmıştı. 99 . her-bir kımıldayışlarında Faşistler ateş açıyordu. birkaç havan topu getirecek kadar girişken olsaydılar. heyecandan nefes nefese gördüm. U. Tuhaftır.'na karşılık). bizi gece harekât esnasında yakalamış olsalardı vereceğimiz kaybın yanında hiç bir şeydi.U. düzensiz ve anlamsız bir ateş yağmuru tepemizi sıyırıp geçerken. aldı götürdü. topçunun hedefine.C. Bütün cephe hattı boyunca kayıplar oluyordu ama bu. Bütün gün orada.U. Ve sonra. omuzlarına kayışla bir telsiz alıcısı bağlı bir adamla çömelmiş oturuyorlar. uzun bir sıra halinde doluşmuş bir sürü adam. İçinde beklediğimiz ahırın tabanı. bizi toptan imha etmeleri işten değildi. Tarlaları sulamak için açılmış bir hendeğin içine. çünkü modern savaşlarda cankurtaranları cephane taşımak amacıyla kullanmaktan kimse çekinmez. havadan süzüle süzüle iniyor. topçu ateşini güvenceli bir uzaklıktan seyrettiğiniz zaman. üzerlerini doğru dürüst örtmeyen kırtipil ot tutamlarıyla yerde yatmak zorunda kaldılar. fa.S. bu gürleme.C. kısa sürelerle. Torre Fabian'da bir hücum beklerken. bir sıçanın karanlıkta. hedefte akşam yemeğiniz ve bazı yoldaşlarınız da olsa. ertesi gece.'un gençlik kolu. Gece indiğinde yedisi ölmüştü. J. üzerimde dolaşmasıdır. Fakat ahcılar akşam yemeğini zamanında yetiştirdiler— hayranlık uyandırıcı. Sonra telsizden gelen pip-pip-pip sesi ve her şey iyi giderken bulunduğumuz yerden çıkmamız gerektiğini bil98 diren fısıitılı emir. sürekli trampet çalmışına benzeyen yoğun. Cankurtaranlar çok yakına gelse bile.
Gülleler. Daha yukarıda Mount Aragon'da (söylendiğine göre tarihinde ilk defa olarak) Hükümet birliklerinin geçen yıl ele geçirdiği orta çağdan kalma bir kalede (bu kale. Hemen berimizde çok yakından ateş eden ve her nedense belleğimde golf topuna vuran şişko bir adamı çağrıştıran iki tane 75 mm. vızıltıyı ve güllenin patlamasını neredeyse aynı anda duyuyordunuz. Bazan bizim uçaklarımız tepemizde uçar ve düşman hedeflerine hava torpidoları atardı. Alçak bir mahrekleri ve çok yüksek bir ivmeleri vardı . Felâket saçan ufak gülleler tepede vızıldıyordu— asfalt yola kondukları zaman iki kat şeytanî bir ses çıkararak zınk edip patlamalar. Mermileri gerçekten kanatlı bir çeşit torpidoydu. İki yüz yarda sağımızda. iki makineli tüfek ve bir sahra topu mazgalıyla barikat. kötü bir sulu-boya tablosunun bulutçukları gibi göğü noktalardı. Her birimize üçer tane bomba dağıtıldı. siper havanlarının sesi hepsinin en kötüsüydü. Fakat kayıplar beklendiği kadar çok olmadı. Şeytanî bir madenî patlamayla. Geçen kere iptal edilen faşist palankasına yapılacak saldırı bu gece gerçekleştirilecekti. Barlarda elle hedefe atılan ucu iğneli arkası tüylü oklar gibi. bir puroyu paket ettim. birlikte koşup yetişeceğinize emin olabilirdiniz. Faşistler'in daha yukarıda kaldığı yerden ateş eden gizli nişancılar birkaç yoldaşımızı vurdular. Köprünün çevresindeki zavallılar günün büyük bir kısmını siper tarafında oyulan küçük insan çukurlarında saklanarak geçiliyorlardı. 7 Bir akşamüstü Benjamin onbeş gönüllü istediğini söyledi.) geçmişi mutlaka ondokuzuncu asra uzanan büyük bir top vardı. güvenceli bir uzaklıktan. Faşist uçaksavar toplarının attığı mermiler. İspanyol Hükümeti nihayet adama benzer bir bomba imalinde başarıya ulaşmıştı. aşağıdan kuşların kanat sesleri gibi gelir. Huesca'ya giden yollardan birini koruyordu. karımın Barselona'dan gönderdiği. köprü üstünde bir beton barikat kuranlar arasında bir çeşit düello sürüp gidiyordu. gözle görmediğimiz fakat seslerini işittiğimiz toplar farklı bir kişilik kazanmaya başladılar. bu. Bu topun kocaman gülleleri ıslık çalarak öylesine yavaş giderdi ki. lik Rus bataryası vardı. zınk edip patlamalar! Yüz yarda ötede. ama ben bunlardan birinin bir uçağa bin yardadan fazla yaklaştığını hiç görmedim. Monflorite'nin arkasında. Meksika yapısı on fişeğimi yağladım. betondan yapılmış iki kadem kalınlığında sağlam bir duvardı. ırmağın üstündeki köprüde. Cephenin bizim tarafımızda kalan kısmında fazla 100 bir şey olmuyordu. İkiyüz yarda solumuzda. süngümü kirlettim (fazla parlak olursa derhal yerinizi belli eder) ve iri bir ekmek parçası. sihirli ağaçlar gibi havaya yükselen toprak sütunlarını ve kara dumanları seyredebilirdiniz. faşist havan toplarıyla. ufak bir şişe büyük!üğündey-diler. Bu. yükseldi. tıpkı kocaman bir çelik bilya bir örsün üstünde dağılıyormuş gibi infilâk ederlerdi. Bunlar gördüğüm —ya da daha doğrusu seslerini işittiğim— ilk Rus toplarıydı. milis bombası 101 . Küçük olmalarına rağmen. Beton eski karyola kirişleriyle pekiştiriliyordu— bu amaç için bulunabilecek tek demir oydu besbelli. üç parmak kalınlığında sucuk ve uzun zamandan beri sakladığım.Günler geçtikçe. günde birkaç kez zincire vurulmuş ejderhaların uluması gibi boğuk bir gürlemeyle ateşlenen iki top bulunuyordu. bunların yankılanan gümbürtüleri iki mil uzaktan bile toprağı titretirdi. bisikletine binmiş ıslık çalarak giden bir adam gibi ses çıkarıyordu.onun için fişeğin infilâkini. Bir uçak pike yapıp makinalı tüfeklerini kullanmaya başlayınca mermilerin tıkırdısı.
hendeklere her düşüşünüzde. Biz bu işleri kıvırırken. Heyhat! Kahve falan yoktu. Kahve verecek yerde bizi biraraya çağırdılar.esasına göre yapılmıştı. Kopp bize önce İspanyolca sonra İngilizce hitap ederek saldırı planını açıkladı. Oraya varabilmemiz sessiz hareket etmemize bağlıydı. Bu yüzden iki şeyden birini yapabilirdiniz: ya her iki pimi de yerde bırakmak ve acil bir durumda sıkışık olanı çıkaramamak ya da sıkışık olanı çıkarmak ve cebinizde ha patladı ha patlayacak diye ecel terleri döke döke dolaşmak. sonra Jorge ve Benjamin karanlığa daldı. En büyük kötülüğü. karanlık avluda kahvenin nerede olduğunu araştırdık durduk. Faşist korunma duvarı yüzelli yarda kadar ötedeydi. Pimleri' çektikten sonra bomba patlayana dek. Foşş!? Yeniden yarı belimize kadar suya girmiştik. geri kalanımız da onları izledik. hayâl meya' seçilen bir insan topluluğu çiftlik avlusunda bekliyordu. balçık çamur sızıyordu. doktor ve bir dizi sedyeci bekliyordu. Tam bu sırada. Katır ahırının üzerindeki zahire anbarı şarapnel ateşiyle öylesine harap olmuştu ki. belinize kadar su içinde kalıyordunuz. Sulama hendekleri taşmıştı. dı-şarda otların üstünde hepimiz çıkana kadar bekledi. bir haberci hiç beyaz pazubent bulunmadığını bildirmeye geldi. bizim saldırmamız gereken korunma duvarı ise. L kıvrımının köşesinde yükselen arazi üzerinde uzanıyordu. Jorga atacak. geri kalanımız Faşistler'i bomba yağmuruna tutarak koruma duvarının dışına sürecek ve yeniden toparlanmalarına fırsat vermeden koruma duvarını ele geçirecektik. ikiyüz yarda ötede uzanan ve öbürüne bir haberleşme siperiyle kenetlenmiş bir sonraki faşist «mevzii» ne aniden saldıya geçeceklerdi. tek sıraya dizdiler. Korunma duvarındaki gedikten sırayla çıktık ve başka bir sulama hendeğinde yürümeğe başladık. ama bir yerine iki pimi vardı. Fakat yine de atmaya elverişli. Pancar tarlaları arasından geçen patikalar yağlı bir direk gibi kaygan bir dizi bataklığa dönüşmüştü. postallarımızın tepesinden pis. etraf koyu karanlıktı ama rüzgâr durmuştu. Karanlığın içinden yırtınırcasına bir ses yükseldi: «Bizim 102 yerimize Faşistler'in beyaz pazubent takmalarını sağlayamaz mıyız?» Bu işe daha bir iki saat vardı. ele yatkın küçük bir bombaydı. Tabur komutanımız (milis gücünde tabur aşağı yukarı dört yüz kişi kadardı). ışık olmadan içeride hareket etmek olanaksızdı. ileriye doğru iki büklüm emeklemeye başladı. tüfeklerimiz çamurla kaplanmıştı. pimlerden birinin çok sert. Sonra. öbürünün çok gevşek olmasıydı. birkaç dakika içinde ateşimiz tutuşmuştu. Konyaklı sıcak kahve dağıtılacağına dair bir söylenti —savaş sırasında devamlı salgın halinde olan o esrarlı söylentilerden biri— aramızda do-laşıverdi. aşağıdaki taşlara kadar yirmi ayak bir boşluk oluşturmuştu. sırılsıklam olmuş elbiselerimizden buharlar çıkıyordu. yedi saniyelik bir süre geçiyordu. Sıraya girip çökmek üzere olan merdivenden dolanarak hevesle aşağıya indik. Koruma duvarında aracı olarak küçük bir küme adam. 103 . Jorge Roca ve Benjamin'in komutası altında. Gece yarısından az önce Benjamin topumuzu alıp Torre Fabian'a götürdü. sözü edilemiyecek kadar berbattı. Buraya düşen bir gülle zeminin yarısını koparmış. yarısı İngiliz yansı İspanyol otuz kadarımız yukarı doğru tırmanacak ve Faşistler'in telgraf tellerini kesecektik. Bulunduğumuz yere gelmeden çok önce. herkes daha koruma duvarımızdan ayrılırken birçok kereler düşmüş. Bir başkası bir iskambil destesi çıkarıverdi. Her yerde kocaman havuzlar oluşmuştu. Birisi sivri bir kazma buldu ve kaldıraç gibi kullanarak yerden parçalanmış bir kalas söktü. Jorge. Çamur. aynı zamanda yetmiş Baskın Birlikçisi. Faşistler'in buradaki cephe hattı L biçiminde bir kıvrım yapıyor. Akşamdan beri bardaktan boşanırcasma yağmur yağıyordu. İlk işaret bombasını. Yağmur hâlâ yağıyordu. Zifirî karanlık ve ortalığı çarşaf gibi örten yağmurun altında. Bizim karanlıkta birbirimizi vurmamızı önlemek için beyaz pazubent takılacaktı.
Bir teneke kutuya çarptım. millerce uzaktaki Faşistler'in bu sesi mutlaka duyacaklarını düşünerek ölümcül anlar yaşadım. zifiri karanlıkta hani nerdeyse her adımda daha yavaşlayarak dört ayak üzerinde emekliyorduk. Oraya varmak için nasıl derin bir arzu duyduğumu size ifade edemem. bunun olanaksız olduğunu bildiren aynı rü104 yamsı kesinlik!! Uzaklık nasıl da büyüyordu! Araziyi çok iyi tanıyordum. sonra dinlemek için duracak ve bir adım daha atacaksınız. Orada burada yumuşak otların parlak tarhları.. Nefes alışlarımız bile bizi ele vermeye yeterliydi. her adım atışınızda şap şap sesler çıkınca ne yapabilirdiniz ki. yirmi adımdan daha yakında olmadıkça hiç kimsenin görülemiyeceğini tecrübelerimle biliyordum. tasalanmasına gerek olmadığını söyleyebilirdim. kaçınmanız gerekli hışırdayan uzun sazlar. böyle bir durumda kaçmak ya da vurulmaktan başka yapılacak bir-şey yoktu. Benjamin elini enseme koyarak başımı aşağı çekti. Ayaklarınız çamura saplanmış. Biraz daha çabuk hareket ederek dört ayak üstünde geçtik. rüzgâr durmuştu ve yağan yağmura rağmen gece çok sakindi. Şimdi yayılacak 105 . Her başımı kaldırışmıda. Durmadan ileriye. Jorge geridekiler yaklaşsınlar diye bekledi. iyice kapkara birşeyden belli belirsiz paralel çizgiler göründü. İçteki telin koruma duvarından ancak yirmi yarda uzakta olduğunu biliyordum. Kırt. hem de iki büklüm! Hırsızlama sinsi bir adım. Yağmur inceden inceye yüzümüzü dövüyordu. nerdeyse insana umudunu kaybettirecek taş yığınları. Gitgide yavaşlıyarak durmadan ileriye doğru ilerliyorduk. ileriye doğru kayan kocaman siyah mantarlar gibi bir takım kambur şekiller halinde görebiliyordum. Şimdi herhalde faşist korunma duvarına elli yarda uzaklıktaydık. Bütün yapacakları. Bir kere bizi duyarlarsa işimiz bitikti. Ona. Faşist koruma duvarı artık seçilebiliyordu tepemizde bir karaltıya benzeyen silik siyah bir tümsek. kırt! Bu nesneyi ses çıkarmadan kesmenin yolu yoktu. sessizlik. makineli tüfekleriyle karanlığı taramaktan ibaretti. Dışdaki tel örgü olacaktı (Faşistler iki sıra tel kullanıyordu). Sonra karanlıkta. dünya kötüsü yapışkan küçük çamur gölcükleri. Jorge bir kere daha dizlerinin üstünde eğildi ve beceriksizce teli kesti. Kırt kırt! Uzanan nesne itinayla bir yana kaldırıldı. Bir vahşi hayvanı sinsi sinsi izlerken de tam tamına aynı şeyi hissetmiştim. Karanlık bir gecede. bir karınca gibi. arazideki eğri büğrü-lüklerin ne kadar büyük olduğunun farkına varırsınız. Geriye baktığımda. Otuz adamın duyulmadan oraya kadar gidebilmesi bana akıl almaz görünüyordu. faşist hatlarında bir hareket yoktu. İşin kötü tarafı. «Başını aşağıda tut! Başını aşağıda tut!» diye fısıldıyordu. ancak yüzelli yarda kadardı ama bana bir milmiş gibi geliyordu. Menzile girebilmek için aynı işkenceden kıvrandı-ran arzu. Dörtayak üstünde süründüğünüz zaman. Asırlar kadar uzun gelen bir zamandır sürünüp duruyorduk. herhangi bir ses çok uzaklara gidebilirdi. Fakat vıcık vıcık çamur olmuş toprakta ses çıkarmadan hareket etmek nerdeyse olanaksızdı.Ben. Jorge dizlerinin üstüne çökerek beceriksiz bir tavırla cebini aradı. gürültü etmeden üzerinden aşılması olanaksız görünen. bana en yakından emekleyen adamları. Gelenler korkunç gürültüler çıkarıyorlar gibiydi. yalnızca araya giren uzaklığı aşmak ister. Yine de. Sessiz ilerlemek çok daha önemliydi. cevap veren bir atış. nasıl olduysa hedefe vardık. bir fare yuvasına yaklaşan kedinin becerebileceği kadar nazikâne ayağınızı alçaltacak. Jorge ve Benjamin ile önde gidiyordum İki büklüm ama kafalarımız kalkık. Onlar sizi duymadan bir bomba atılabilecek kadar yakına gelebilmek!! Böyle zamanlarda korku duymazsınız bile. artık yanlış yola girdiğimizi düşünmeye başlamıştım. Fakat hayır. Demek içteki tele varmıştık. haddi hesabı olmayan umutsuz bir özleyiş duyarsınız. çok yakınımdan gelen Benjamin kötü bir İngilizceyle bana.. Tek tel makasımız ondaydı. Bir keresinde başımı kaldırdım. bir ses.
Karanlıkta üstünüze ateş açılması her zaman Allahm belâsı bir şeydir —her tüfek alevi dosdoğru size nişan alıyormuş gibi gelir. tam makineli tüfek yuvasının yanında patladı. Bomba koruma duvarının dışında sağda bir yerde patladı. «İleri! Hücum!» diye bağırdı. bizi bekleyen hiçbir Fa107 . oluktan fışkıran bir alev fıskiyesi gibi görünüyordu. Nereye gittiğini hatırlamıyorum. tam bu anda faşist koruma duvarından bir şimşek çaktı ve bir patlama oldu. bombanın birinin pimiyle yırtınırcasına güreşiyordum. çevremdeki pek çok insanı yaralamıştı. bombayı fırlattım. yine de. O şamatanın arasından usul usul «vuruldum» diye İngilizce konuşan birinin sesini duydum. Nöbetçi. Faşistler ateş ediyordu. Benjamin ayağa sıçradı. Jorge ilk atışta yaralı düşmüş. krikette top atan oyuncu gibi kolunu kıvırdı. Çok gerideki adamlar bombalarını fırlatıyor. öylesine ya-kmımdaydı ki infilâkin sıcaklığını duyabiliyordum. Budalaca bir hareket. bana doğru kımıldadığını gördüm. bana dokun106 mayan bomba. Benjamin'nin arkasında diz çöktüm ve üçüncü bombayı fırlattım. yalnızca süngüyle üstüme geleceğini düşünüyordum. sırılsıklam ıslandığınız ve baştan ayağa çamur içinde olduğunuzda ağır bir tüfek. Jorge dizlerinin üstünde pozunu aldı. Bir bombanın çok yakınınızda patlayışını görmeden bunların ne dehşet verici şeyler olduğunu kavrayamazsınız. şeytanî bir ifadeyle tek dizinin üstünde eğilmiş. her nedense . en sonunda bizi duymuştu. başka bir bomba önümde patlayıverdi. Adam bu menzilden ateş ederse. Aniden Faşistler'in ateşi durgunlaşmış gibi görünüyordu.onun bana ateş edeceğini hiç beklemiyor. Bomba. tam aralarında kaldığımın bilincindey-dim. kendimi tekrar yere attım. yüzümü çamura hızla çarpınca boynumu incittim ve yaralandığımı sandım. düşünülemiyecek kadar büyük bir hızla. İlk ateşte kendimi yere atmıştım. Ayağa kalkıp adama bağırdım: «Bana ateş etmesene aptal herif!» O anda on onbeş yarda sağımda Benjamin'in kolunun. köşede. Ona doğru koştum. Ama en kötüsü bombalardı. Benjamin yüzünde hoşnut. ama yaralandım diye dehşet duyuyordum. «Atıldık» diyorum. Pimi dışarı çekerek dizlerimin üstünde doğruldum. En sonunda pimi yanlış yöne çekiştirdiğim kafama dank ediverdi. beni ıskalayamazdı. bir türlü dışarı çekilmiyordu. Bir yerde. korku hedefimi şaşırtmıştı. peşinen süngülerimizin çarpıştığını hissediyor ve onun kollarının benimkinden güçlü olup olmayacağını merak ediyordum. Gündüz vakti yalnızca infilâkin patlama sesi duyulur. Bu işler olur biterken yapış yapış çamurun içinde yan yatıyor. Bir patlama! Attığı bomba koruma duvarı üzerinde bir yerlerde patladı. alev püskürten mazgal şeridini bir baştan bir başa geçmek demekti. herşey iyi gidiyordu. Tam bu anda. Jorge ve Benjamin sürüne sürüne sağa doğru gittiler. ortalıkta görünmüyordu— bir yerlerde olmalıydı. Her nedense. Lanet şey. Patlamaların kızıl ışığında kum torbaları teker teker görülüyordu. otomatik tabancasıyla tüfek alevlerine dikkatle ateş ediyordu. geride bizimkiler ateş ediyordu ve ben. faşist koruma duvarından on yirmi tüfek gürlemesi geldi. Bir atışın ani patlayışını duyunca hemen arkamda bir adamın ateş etmekte olduğunu farkettim. koşarken sol elimi yanağıma yapıştırdım —sanki bir insan eli kurşunu durdurabilirmiş gibi. Ah! Bu kere kuşkusuz yerini bulmuştu.zamanımız olursa. Fakat geride yayılmış olanlar. Demek ki Faşistler bizim yolumuzu gözlüyorlardı. bir süngü ve yüzelli fişekle aşağı cloğru çekilirken hızlı hareket edemezsiniz. Tepede mutlaka bir Faşist beni bekliyordu. Bu. karanlıkta ise bir de insanı kör eden kamaştırıcı kızıl ışık vardır. Her mazgal. Kendimi yere yapıştırdım. gerçek şu ki. Gerçekten. mümkünü yok. teldeki küçük gedikten geçebilmek için tek bir sıra olmak zorundaydılar. Koruma duvarının yükseldiği alçak yamaca doğru atıldık. koruma duvarının içinde. «hantal hantal yürüdük» demek daha doğru olurdu. bunların bazıları koruma duvarına kadar yetişemiyordu. Dizlerimin üstünde doğruldum ve ikinci bombayı fırlattım. Birden.
Tüfeklerimizin yarısı çamurla dolmuştu ve kullanılmaz haldeydi. adam araziyi benden daha iyi biliyordu. Kuşkusuz. ama bunlar yüz ikiyüz yarda kadar gerilerde kalmışlardı. Başı açıktı. bana Çanakkale Boğazı'nda bir Türk'ü nasıl süngülediğini canlandırarak gösteri yapan. Yerde bir sürü ölü 109 . hiçbir zaman tam olarak yetişemiyor. Ateş etsem adamı biçivermem işten bile değildi. kirişler ortalığa dağılmış. «Biz tüfek istiyoruz. harap olmuş kulübelerden birinin tepesinden aşağı zıpladı ve sola doğru atıldı. Kıl payı farkla kurtuldu. adamın kürek kemiklerini ancak dürtüştürüyordum. ben de peşinden kovalıyordum. elinde sargı bezleriyle gidip geliyor ve tabiatıyla. Sağ koldaki koruma duvarının üstünden baktığınızda karanlığı delen yeşilimsi sayısız tüfek alevlerini görebilirdiniz. Sonra yarı ışık altında gölgeli bir siluet. Cevap yok. İlk yardım konusunda bir miktar eğitim görmüş Belfastlı bir İrlandalı. Fakat birbirimizi vururuz korkusuyla koruma duvarına girdiğimizde yalnızca süngü kullanmamız emredilmişti. yine kurtuldu. onaltı kişiydik. Kulübenin köşesini dönünce bir adam gördüm— önceden gördüğüm adam mıydı bilmiyorum— ulaşım siperinden öbür faşist mevziine kaçıyordu. Neden bir buçuk saati uygun gördüğümü bilmiyorum. Aklım yirmi yıl geriye dönerek. İyi tüfekli birkaç kişi uzaktan rasgele ateşe başladılar. okuldaki boks öğretmenine gitti. bir adam. ama karanlıkta tüfeğin mekanizmasını çekip çıkarmak tehlikelidir. daha azalmıştı. Karımın Barselona'dan becerip aldığı bir ufak elektrik feneri de olmasa. Tüfekler temizlenebilirdi. Hiç kimse çok süratli ateş etmeye cüret edemiyordu. Benjamin. en iyi tüfek bile çok ısınınca sıkışmaya yatkın olurdu. bu olay benim için oldukça komik bir anı. sonra da kaybedersiniz. Bombalarımız bütün kulübeleri ve sığmakları tahrip etmişti. Süngümü karanlığın içine gelişi güzel sallayarak peşinden koşmaya başladım. daha fazla değil. İngilizce olarak (o anda tek kelime bile İspanyolca düşünecek halde değildim) «Dışarı çıkın! Teslim olun!» diye bağırdım. omuzlarına sardığı battaniyeden başka üstünde bir şeyi yok gibiydi. adamı açık seçik görebiliyordum. Ateşin gürültüsü. Mevziye döndü108 ğümde ortalık bir sürü bağnşan adamla dolmuştu. bir cephane sandığının ipten sapını çekerek heyecanla seslendi. bunların üstünden aşmak pek zordur. o sipere doğru kaçıyor.» Doğruydu bu. Kural olarak. ama onun için daha az komiktir.» dediğimi hatırlıyorum. Koruma duvarının içinde. Başka bir hamle daha yaptım. Şimdilik onları geri püskürtmüştük. İçerde herşey paramparça olmuş. Herhalde pek yakın olacağım ki. Zaten ateş etmeyi aklıma bile getirmedim. Benjamin ve birkaç kişi daha. kısa zamanda elimden kaçıp kurtuldu. ama bu çok uzaktan geliyordu. Faşistler hâlâ üç yandan bize ateş yağdırıyorlardı. içimizde hiç kimsenin buna benzer bir ışığı olmayacaktı. her nasılsa. «POUM» diye feryat etmesine rağmen üstüne ateş açılıyordu. «Yoldaşlar! Cephane! Burada çok cephane var!» «Cephane istemiyoruz» dedi birisi. mevzinin ortasındaki büyük kulübe sığmaklarını eşelemeye başlamışlardı bile. Kehanette bulunurmuş gibi «Burasını bir buçuk saat elimizde tutabiliriz. büyük uralit parçaları her yere yığılmıştı. hâlâ ortalıkta in cin top oynuyordu. Tüfeğimi dipçiğinden tutup adamın sırtına doğru salladım. Belli belirsiz bir rahatlama duygusuyla koruma duvarının alçak olduğunu ve kum torbalarının ayak basacak iyi bir destek verdiğini keşfettim. İngiliz ve İspanyol karışık birkaç yaralı dışarıda yatıyordu. mekanizmayı tutar bir yerlere koyar. Bizim işimiz mevziyi araştırmak ve yağmalanmaya değer herşeyi yürütmekti. Küçük aralarla ayni şeyi yapmaya devam ediyorduk. Patrick O'Hara. sanıyorum. Toprak altında bir yerde gizlenmiş olduklarını sanıyordum. Mevziyi araştırmaya başladık. koruma duvarına her geri gelişinde. bir ikisi de yaralı olmak üzere. Şimdi geriye baktığımda.şist yoktu. Ve.
özel eşya gibi pılı pırtı yığınları hiç yoktu. girdik ama bulduğumuz nesne makinalı tüfek değil. Orayı burayı araştırdık. 110 Bu sırada birisi bağırarak Faşistlerin yaklaştıklarını haber verdi. Ne yapmamız gerektiği apaçık ortadaydı. ama makinalıyı götürmek budalaca ve korkakça birşeydi. her tarafta görülen alevlere bakarak. Feneri pencereden içeri doğru tuttuk. altı • parmak çapında. Kum torbaları pek büyüktü. ama dişe dokunur fazla birşey bulamadık. Tepemizden bir kurşun yağmuru akıyordu. böylelikle bizi soldan ateş altına alabilecek başka bir koruma duvarı vardı. Ben asıl. Yanımda. sığmaklar ortada olmak üzere. Kuşkusuz. Faşist sığmaklarının açık sefaleti karşısında çarpılmamak olanaksızdı. Baskın Birlikleri burasını ele geçirmemişlerdi. Makinalı tüfek yuvasında elektrik fenerini yaktım. Bir makinalı tüfek ele geçirmeyi içtenlikle istemiştik. katlanır sehpası olan kocaman bir sahra dürbünüydü. deri bir kılıf içinde duvara dayalı duruyordu. yiyecek. bu zavallı maaşsız kur'a askerlerinin battaniye ve ıslak birkaç ekmek parçasından başka birşeyleri yoktu anlaşılan. Bu besbelli bir makineli tüfek namlusuydu. Acı bir düş kırıklığı! Makinalı tüfek falan yoktu! Sehpası. Bu yönden yoğun bir ateş geliyordu. Hattın yukarısmdaki öbür faşist mevziinden geliyor olmalıydı. Hızla sığmağın çevresini dolaşıp kapısından içeri girdik. kısa mesafeden duymağa alıştığım kesintisiz. En azından altmış yetmiş büyüteçli. ikinci derecede bombalardı— bir ikisini hatıra eşya diye alıp cebime koydum. lâhzada bir yaşa sesi yükseldi. bize karşı yüz ikiyüz kişi kadar olduklarını anlıyabiliyordum. Dışarda yattığımız sürece. Bu seferki. davul gürle-mesini andıran bir tüfekler yığınının gürlemesiydi. doğrudan hiçbir siperin olmadığı ön cephedeydi. Bu cins teleskoplar cephenin bizim tarafında yoktu ve bunlara şiddetle ihtiyacımız vardı. yirmi yarda ileriye taşıyor ve kabaca üstüste yığıyorduk. böyle bir şeyin ilk olarak tam ortasında kalıyordum. küçük pencereli ufacık bir sığınak vardı. Şimdi ateş. Sığmakların öte tarafına gittim. çünkü bu. bir ipi çekince emniyet tertibatları açılan. Kum torbalarını yerinden kaldırmaya başladık. Tüfeği sıkışan bir başkası da onun tüfeğini dolduruyordu. Ve bu işleri çok çabuk yapmak zorundaydık. Bu tarafta dört beş kişi kadardık. Fakat bu kere gürültü sağır ediciydi. ama gerçekte pek büyük bir dert değildi. silâhtan arınmış bölgeyi geçmek ve kendi koruma duvarlarına saldırmak demekti. Ve sonra. Tehlikeli nokta. ama durup incelemedim. Hâl-i hâzırda ateş geliyordu.yatıyordu. kısmen toprağın üzerinde kalan. Yerde bir sürü faşist elbombaları vardı— bunlar. bir işe yaramadan sarkan yaralı koluyla Douglas Thompson koruma duvarına dayanıyor ve tek eliyle alevlere ateş ediyordu. silâhsızlıktan canı çıkmış ordumuzda ondan bile daha kıymetli birşeydi. Mevzi. kitap. kabaca atnalı biçimindeydi. ama her an ateşi indirebilirlerdi. makinalı tüfeğin neden ateşlenmediğini merak etmiştim. İlk alarmda söküp götürmüş olmalıydılar. Fakat Faşistler'in sağdan karşı saldırıya geçmeyecekleri besbelliydi. Cephedeki duvardan kum torbalarını sürükleyerek savunmasız tarafa yığmalı ve orada bir barikat kurmalıydık. her biri elli kilo ağırlığmdaydı ve bunları kaldırmak gücünüzün her dirhemini alıp götürüyordu. birkaç millik çevreye yayılıyordu. Dört ayak uzunluğunda. Eğer az buçuk akılları varsa. çünkü makinalıyı yerinde tutsalar topumuzu biçmeleri işten bile değildi. ama makinalı tüfek yoktu. ateşin gürültüsü daha da artmıştı. belirsiz bir biçimde. Bizim sığınaklarda görülen yedek elbise. cephe hattının içinden üstümüze gelirlerdi. bir sürü cephane sandıkları ve yedek parçaları oradaydı. çürümüş çuval yırtılıyor. Emir üzerine hareket ettikleri kuşkusuzdu. makinalı tüfeğin peşindeydim. kuşkusuz. hayli âdî. En uçta. Teleskopu bir zafer alayıyla getirdik ve sonradan taşınmak üzere koruma duvarına dayadık. Korkunç öfkelendik. Berbat bir işti bu. silindir biçimde bir nesne. üstünüzden başınız111 .
«Ne Allanın belâsı şey değil mi?» diye bağırdım bile. öldü mü ölmedi mi bilmiyorum. birisiyle sendeleye sendeleye yürürken «Buna savaş diyorlar!». Baskın Birlikleri'nin başına gelenleri sonradan duyduk. Zavallı adam.) Elimde faşist bombalarından başkası kalmamıştı ve bunların nasıl işlediğini iyice bilemiyordum. Birini yakalamıştık. ama hiç kuşkusuz çok kötü yaralanmıştı. (Bu bombaların en azından dörtte biri işe yaramazdı. Topu topu yirmi yarda ötede bir alev gördüm. geçici bir süre için onları geri püskürtmüştük. Yüz ikiyüz yarda öteden. Şimdi. korkudan yarı yarıya hasta olmuştum. ve hemen sonra şeytani çığlıklar ve iniltiler duyuldu. Uzaklık yirmi yarda olunca bomba atacak kadar yakına gelmiş olacaklardı. çamur içinde kayarak gidiş gelişler. Araziyi iyi bilmiyorlarmış ve karanlıkta yanlış yere yönelip faşist tel örgülere yapışmışlar . alevlere ateş açan adamlarımız. sekiz dokuz kişi biraraya toplanmıştık ve bir tek. Daha yakma geldikçe. Yani sonunda. karanlık. Bombayı fırlatıp kendilini yüzüstü yere attım. Herkes lanet okumaya ve neden destek kuvvetleri öndermediler diye söylenmeye başladı. yaklaşan alevler. muhtemelen daha az tehlikede iken. mevzinin bu tarafındaki birkaç adam yere yatarak ateş edebilsinler diye. Arada bir torba. Başka bir çığlık daha. o dünya kötüsü kum torbalarıyla güreşi bitirmiştik. karanlık. Almanlar tek kelime İngilizce. Dışarıda. kaos. Bir hafif maki113 . bir bağırış Faşistler'in yeniden bastırdığı haberini verdi. korkutucu şamata. Hani şu insana senede bir kere rastlayan talih vardır ya. Tüfeğimi doğrulttum ve ateş ettim. Douglas Moyle cebini yokladı ve elden ele geçirerek bir bomba yolladı. zavallı! Çığlığını duyunca belirsiz bir hüzün duydum. gelenler yalnızca dört kişiydi. Ondan sonra gördüğümüz tüfek alevleri yüz yarda hattâ daha da ötedeydi. Çok geçmeden. bu gelenler ise bir şans eseri kaybolan dört tanesiydi. Besbelli ulaşım siperinden yol bulup geliyorlardı. tüfeğin daha önce ateş aldığı yerde. Herşeye karşı derin bir dehşet duyduğumu hatırlıyorum. Bu da hayli tehlikeliydi ama onlar bizim menzili bulana kadar epeyi zaman kaybedeceklerdi. Güçlükle ve bir sürü el kol işaretleriyle ne yaptığımızı açıkladık da. Ne var ki. Bombanın fitili havada uçarken kırmızı kırmızı fıs diye ateş aldı ama bomba patlamadı. çünkü kaybederim korkusuyla bir yere bırakamıyordum. Fransızca ya da İspanyolca konuşmuyordu. alçak bir siper kurmak için yeterince kum torbası çektik. çünkü tüfek alevleri çok yakındaydı. Azıcık düşünecek kadar bile zaman bulunuyordu. Baskın Birlikçileri-nin üniformalarını giymiş olduklarını gördük ve destek kuvvetleri diye düşünerek tezahürat yaptık. ama halâ bombanın etkisi devam ediyordu sanıyorum. adam gibi atılmış bomba topumuzu paramparça edebilirdi. Daha başka bir sürü bombalar atılmıştı. Faşistler şimdi bir makinaiı tüfek getirmişlerdi. gürültü. Acaba korkuyor muyum diye merak 112 ettiğimi ve korkmadığıma karar verdiğimi hatırlıyorum. bize yardım etmelerini sağlayabildik. Birden bire koruma duvarının cephesinden ardarda bir takım uzun boylu şekiller atladı. Bir infilâk gümbürtüsü. Fakat aynı anda. Ötekilere fazla bombanız var mı diye bağırdım. Bir havan mermisi tepemizde vızıldadıktan sonra silâhtan arınmış bölgede bir yerlerde patladı. Bu kere kuşkuya hiç yer yoktu. Aniden. onun sayesinde bombayı tamtamına tüfeğin ateşlendiği yere düşürmeyi becerdim. Onların arkasında dizlerimin üstüne çökmüştüm. üç Alman ve bir de İspanyol. ayakta duran bir şekil gördüm. patlayan kum torbalarıyla boğuşma— bütün bu zaman süresinde tüfeğimi taşıyordum. Yüzündeki küçük bir yaradan boylu boyunca kan akan Bop Smillie.birçokları vurulmuş. kestane fişeği gibi tükürüşünü görebilirdiniz -—mermileri üstünüze devamlı ve ayaz bir çatırdamayla geliyordu. Bir yerde fena eğlence değildi hani. Patlamayı beklerken hepimiz siper aldık. dizlerinin üstüne kalkarak bir bomba fırlattı.dan —ensenizden kıçınıza kadar— nemli topraklar dökülüyordu.
en sonunda «Atrâs!.M.nalı tüfekle ya da temiz tüfekli yirmi adamla burasını bir tabura karşı tutabilirdik. bizimkilerden geliyordu. Kopp koruyucu duvarın içinde bir kaç İspanyol ile bizi bekliyordu. Jorge ile Hiddlestone adında bir adamımız hariç bütün yaralılar götürülmüşe benziyordu. öbürlerini de geri getirdi. İspanyol olan dediğimi anladı. Bu sırada Benjamin'in muavini ve emir vermek için geriye gönderilmiş olan Paddy Donovan cephe duvarından atladı. ayağa fırladık.» Millet cephe duvarının ön tarafına tırmanmaya başlamıştı bile. bir kere daha sulama hendeğine daldık —Şap— ve artık emniyetteydik. 112 librelik kutulardan biri— bir bomba kutusu ve bir çok faşist tüfeğini de sürüklemek hiç kolay olmuyordu. Atrâs!» diye bağırdım.» Duvarın dışına çıktık. bir koruyucu duvar ile öteki arasmdaki uzaklık ikiyüz yardadan az olmasına ve de çoğumuzun araziyi tanımasına rağmen. ama ötekiler buna karşı çıktılar. Faşistler'inki de. hepimiz yolumuzu kaybetmiştik. Kopp mırıldanıyordu. «P. Aniden bize dönerek kaybolan115 . şeytanî bir ateş altında kalıyorduk. Bir kaç dakika içinde. Hangi yana dönsek yeni bir mermi akını tozumuzu alıp geçiyordu. Bir çok kereler yönümüzü değiştirerek ve cephane sandığını sırayla yedekte çekerek daha ilerilere doğru süründük. kendimizi çamurlu tarlada yılan gibi sürünür bulduk. Koruyucu duvarın yolunu bulduk.U. Kuşkusuz bunun bîr kısmı. Karanlığın içinde kaybolmak üzereydiler. Kendi hattımıza koşar adım geri çekilin. her halde düşündüğüm anlama geliyordu.» «Benjamin dışarda bekliyor. kimsenin ne yöne gittiğimiz konusunda en ufak bir fikri yoktu. bütün cephe boyunca herkes ateş ettiği için.O. «Haydi çabuk olun. koruyucu duvarın karanlıkta önümüzde hayâl meyal. ama gökyüzü azıcık aydınlıktı. «Merhaba! Haydi çıkın buradan! Herkes hemen geri çekilsin!» «Ne?» «Geri çekilin! Çıkın buradan!» «Neden?» «Emir böyle. Mermilerin her iki yandan yağışından başka birşey düşünemez halde. 114 Üstüne üstlük.» «Ama teleskop!» «Boşver teleskoba. Çoğumuz sığınmak için koruyucu duvarın gerisinde çömelmiş oturuyorduk. Bizim hatlarımız Huesca'nm doğusunda uzanıyordu. Müthiş birşey bu! Müthiş!» Jorge onun yakın arkadaşı ve en iyi subaylarından biriydi. çok solgun görünüyordu. İspanyolca «ricat» nasıl denilir diye düşünürken arkalarından koştum.eğer oraya varırlarsa tabii-kuşkusuz ölüme _ gidiyordu. korunma duvarına yaslı bıraktığım teleskoba uçtu gitti. önceden aldıkları bir takım esrarlı emirlere göre hareket ettiklerini sandığım dört Baskın Birlikçisi'nin haberleşme siperinden yukarı doğru koşmaya başladıklarını gördüm. her yönden geliyormuş gibi görünen. seçilen alçak çizgisini gördük. Bizimki de olabilirdi. Doktor ve sedyeciler gitmişti. Benjamin göbeğinin üstünde . ben şafağın ilk ışıkları bize nerenin doğu nerenin batı olduğunu gösterinceye kadar olduğumuz yerde kalmak istedim. Bu yol öteki faşist mev-zine. Bir kaçı ağır bir cephane sandığıyla boğuşuyordu. Kopp bir aşağı bir yukarı adımlıyor. alçak koruyucu duvarın üstünde uçuşan ve başının çok yakınında çatırdayan mermilere hiç aldırış ettiği yoktu.otlarm arasından koruyucu duvara yirmi yarda kalana kadar süründü ve parolayı denedi. ele geçirilen bir cephane sandığıyla —hani şu 1750 atımlık. Birden belleğim mevzinin öte tarafında.» diye bir haykırış cevap verdi. «Jorge! Cagno! Jorge!» sonra işi İngilizceye döküyor: «Jorge gittiyse felâket. Bize yol gösterecek ayışığı da yoktu. Paddy korunma duvarında bekliyordu. koyun sürüsü gibi karanlıkta bir o yöne bir bu yöne sürükleniyorduk. Faşist korunma duvarının barınağından uzaklaşır uzaklaşmaz. En sonunda. Fakat bu sırada. Paddy geçebilmem için teli yana çekti.
Koruyucu duvarı bırakmış üstümüze geliyorlardı. birbirlerine destek ola ola koruyucu duvara geldiklerini anlattı. Şimdi. Fakat. Artık ortalık aydınlanıyordu. siperlerin dibindeki kirli sarı su ve insanların traşsız. Apaçık ortada olan şey şu ki. ben de onlara yetişebildim. yolun bir kısmını sırt üstü giderek katettiğini. Her neyse. Olsa olsa bir gök taşı sağanağına denk olabilecek gibi bir şeyler hızla beni geçip gitti. Doğruydu bu — gökyüzü bulanık maviydi. Tel örgüye kadar gelmeyi becerdim ve elimden geldiğince iyi bir biçimde araziyi araştırdım— göbeğimin üstünde yatmak zorunda kaldığım için. Ve Tanrı için. sonradan iyileşti. ama bir asker kaçağı bize altıyüz olduğunu söyledi. ama zamanında gerçek görünüyordu). çamurlu tüfeklerine sımsıkı sarılmış bir halde kendilerini yere atıvermişlerdi. Faşist palankasından gelen heyecanlı seslerin muazzam gürültüsü duyuluyordu. Hepimiz yüzü koyun yere kapandık. Jorge ve Middlestone daha önceden sargı yerine götürülmüşlerdi. Anarşistler'in yeniden saldırıya geçtikleri Huesca'nın öteki tarafından bu yana kaydırmaktan başka bir şey değildi. Sığmağın içi de dışı gibi şırıl sıklamdı. arkadan kovalayan silâhlı elli yüz adamı düşününce her ahval ve şerait altında. üzerinden sular damlayan salkım söğütler. sığınağa döndüğümde burasını paylaştığım üç arkadaş derin bir uykuya dalmış bulunuyordu.. başkaları benden daha hızlı koşuyordu. Middlestone ise korkunç bir yara almıştı— bir kurşun kemiğini bir çok yerden kırarak sol kolunda ta tepeye kadar tırmanmıştı. Uzun süren araştırmalardan sonra ufak bir ateş yakmaya yetecek kadar kuru odun parçaları toplamayı becerdim. nasıl da koştum! Gecenin daha önceki saatlerinde insan tepeden tırnağa kadar sırılsıklamken ve fişeklerle tüfek ağırlık yaparken nasıl koşar diye düsunmuştum. Jorge omu-zundan hafif yaralanmıştı. çamur batakları. Jcrge ve Middlestone'dan hiçbir iz yoktu. Faşistler'in karşı saldırıya yüz ya da iki yüz adam sürdüklerine hükmetmiştim. Gerçek şu ki. sonra da yaralı bir İspanyol'a abanarak. Yalan söylediğini sanıyorum— asker kaçakları bes117 . ben hızlı koşabildiysem. baskının amacı Faşist birlikleri. Sonra öğrendik ki. çamur ve dumanla gözlerine kadar kapkara kesilmiş haşat suratları. Aradan zaman geçince bana. böylece gerisin geriye döndüm. Sevinerek söyleyeyim. mutlaka bizi görmüş ya da duymuş olacaklar ki.şaşılacak şey: bütün gece boyunca üstümde olduğu halde kırılmamıştı.iki İngiliz üç İspanyol. Önde gidenler üç İspanyol'du. Bir kaç millik çevrede. Herşeyin meyus ve perişan görünüşünü hatırlıyorum. ilerlemek için fırsat kollayarak otların üstünde yatıyorduk. yarı aydınlık ışıkta beş kişi görülebilir ama tek kişinin görünmeyeceğini biliyordum. Üç İspanyolla birlikte Moyle ve ben talip olduk. Sonra ne zamandır bir yerimde sakladığım puroyu içtim . Zaten. Biri koruyucu duvar üzerinden bir bomba fırlattı — paniğe kapıldığının açık bir işareti. İspanyollar ortalık tehlikeli olacak kadar aydınlanıyor diye mırıldanıyorlardı. Biz dışarı çıkarken. nasıl her zaman koşulduğunu iyice öğrenmiş oluyordum. bu işi çok da iyi yapamadım. bulundukları yeri eskisinden daha büyük bir güçle yeniden ele geçirmişlerdi. Faşist seslerinin daha yakından geldiğini duyduğumuz ya da duyduğumuzu sandığımızda (düpedüz hayâl gücü olduğuna hiç kuşkum yok.. Hiç durmadan bizim koruyucu duvara geldiler. üstümüze yoğun bir ateş açtılar. hat boyunca düzensiz ve anlamsız ateş sesi fırtınadan sonra hâlâ devam eden yağmur gibi gürüldüyordu. Moyle'a «Koşun!» diye bağırıp ayağa fırladım. toprağın üstünde hiç yardımsız yatarken bombanın biri yanında patlamış ve vücudunun çeşitli kısımlarını hallaç pamuğu gibi atmıştı.lan aramak için beş gönüllü istedi . sinirlerimiz laçka olmuştu. Üzerlerinde bütün techizatlarıyla. Sonradan öğrendik ki harekât başarılı olmuş —bu gibi harekâtlarda başarı her ne demek oluyorsa. Koruyucu duvardan altmış yetmiş yarda ötedeydik. emekliyerek 116 geri döndüm.
dahası. Şimdi artık cephe hattında. İki İngiliz güneş çarpmasından serilmiş yatıyordu. geceler bile hayli ılınıyordu. Tadı çok kötü değildi. Ağı otların üstüne yayar. Irmakta yıkanmak bir işkence olmaktan çıkıp nerdeyse bir zevk olmuştu. ama o kadar kuruydu ki. sonra yere yatıp dişi bıldırcın gibi ses çıkarırdınız. Cephe hattının gerisinde. O sıra yapılan açıklamaya göre. 8 Gün geçtikçe hava ısınıyor. yeni yeni eyleme geçen sivrisinekler ve herkesin başına belâ olan. kulaklarına yabanî güller takmış köylülere rastlıyordunuz. Bu zamana ilişkin anılarım şunlar. bu söylenti. ama arada sırada Monflorite'de —görünüşü ve dokusu kırpılmış samana benzeyen— en ucuzundan tütün paketleri satın alma olanağı vardı. yarı çıplak bir halde. İspanya'da herkesin mutlaka bildiği şeyden bile haberleri olmadığı görülüyordu— kendilerinin hangi 118 partiden olduklarını bilmiyorlardı. Bizim koruyucu duvarın önündeki kurşunlarla delik deşik olmuş ağaçta çitlenbikler biçimleniyordu. ağın altına girince ürkütmek için taş atardınız. Akşamlan yeşil ağlar ile bıldırcın avlamaya dışarı çıkıyorlardı.belli nedenlerden ötürü karşı tarafa yaranmaya çalışırlar. belki de Komünist idiler. Çarpık çurpuk. Fakat aradaki uzaklık bir kilometreyi buluyordu ve 119 . bu güzel ganimeti aşıramadığımızı düşünmek şimdi bile beni kederlendiriyor. tek tük topçu ateşi ve Huesca'ya yapılan hava baskınlarından başka bir şey olmuyordu. Anarşistler ağır kayıplar vermişler ve Jaca yolunu kesmeyi başaramamışlardı. Bu cepheye nasıl geldiklerini kesin olarak bilmiyorum. tayınımızı getiren ve tüfek sesine aldırmayan. Anarşist olduklarını sanıyorlardı. yalnızca erkek bıldırcınlar yakalanıyordu. Gerçekten Endülüslüler çok câhildiler. Bu sesi duyacak kadar yakında olan her erkek bıldırcın koşarak üstünüze doğru gelirdi. Sahra dürbününe yazık olmuştu. Aralarında pek azı okuma biliyordu. ama çok emin değildiler. deri kemerlerle fişek torbalarını bile kemiren fareler. Sigara dağıtımı sona ermişti. Torre Fabian çevresindeki gülle oyuklarında koca koca yabanî pembe güller açmıştı. Kurutulmuş İspanyol tütününden sigara sarmakta olağan üstü bir beceriye sahip olduklarından bize çok yararlı oluyorlardı. Huesca'-nm öte yanındaki saldırılar yavaş yavaş azalıyordu. Sigaraların uçlarını içlerine tıkmak için özel bir teknikleri vardı. Valencia'da durmayı unutmuşlardı. sigarayı sarmayı başardığınızda hemencecik dökülüyor ve geriye boş bir kâğıt silindir bırakıyordu. tam anlamıyla lime lime olmuş dökülen elbise ve pantollanmızın sefilliği. Anlaşılan. Endülüslü-ler'e yarıvahşi bir ırk diye yukardan bakmayı adet edinmiş Katalanlar'dan çıkıyordu. öğle güneşinin sıcaklığı. bize komşu bir Endülüslü taburu vardı. bu da bana büyük bir haksızlıkmış gibi geldi. zaten güneşten derisi soyulmuş omuzlarımızın iflahını kesen kum torbalarıyla uğraşmak. Kuşkusuz. köylü gibi adamlardı! Güneyin yırtıcı güneşi yüzünden koyu koyu lekelenmiş yüzleriyle ya çobanlık yapıyorlar ya da zeytinliklerde işçi olarak çalışıyorlardı. fakat şarapnel havada patlayınca korkup kaçan katırla boğuşmalar. Endülüslülerin sigara sarışları hayranlık uyandırıcıydı. Ma-laga'dan öylesine hızlı kaçmışlardı ki. bıldırcın havaya sıçrar ağa dolaşırdı. Her iki yandan da yeterince yanaşıp Jaca yolunu devamlı makineli tüfek ateşi altına alarak gidiş gelişi imkânsız kılmayı becermişlerdi. Nişancıların yuvalarını cephe kenarındaki kavak ağaçlarının ardına kurduk. Arada sırada bir gizli nişancının kurşunuyla verilen kayıp. Ağaçlar şimdi baştan ayağa yapraklarla dolmuştu.
Fakat şimdi. ben aşağı yukarı bir rastlantıyla düşmüştüm. ama kişisel bir açıdan —benim kendi gelişmem açısından— bakıldığında. Bu aylar yaşamımda. Canalıcı nokta şu ki.Faşistler içinden belli sayıda kamyonun gidip geleceği bir çeşit uzun siper gibi bir yol kurmuşlardı. sosyalizmin eşitlik ile uzaktan yakından bir ilişkisi olduğunu inkâr etmenin moda haline geldiğini pekâlâ biliyorum. Batı Avrupa'daki. ülkedeki en dev120 rimci duyguları bir araya topluyordu. patrondan korkmak v. Faşizme karşı savaşmak için milise girmiştim.b. İzne çıktığımda yüz onbeş gündür cephedeydim. İngiltere'nin para kokan havasında neredeyse düşünülemiyecek bir dereceye inmişti. aldığı tayının karşılığında soğuk ve uykusuzluktan çekmediği kalmayan bir çeşit pasif nesne olarak yaşamaktan başka bir şey yapmamıştım.— düpedüz sona ermişti. Uygar yaşamın bir çok normal etkenleri— züppelik. Sahiden eşitlik havası teneffüs edilmişti. Bu. «Yoldaş» sözünün çoğu ülkelerde olduğu gibi zıpırlık için değil. sosyalizmin mal edinme dürtüsüne hiç dokunulmamış plânlı bir devlet —kapitalizminden başka bir şey olmadığını harıl harıl «kanıtlamak»la uğraşıyorlar. devrimci diye tanımlanabilecek insanlar arasında yalıtılıp kalmıştım — çünkü. Fakat anlaşılan şehir düşmeyecekti. ama şehir hâlâ düşmüyordu. bu devre o zaman bana tüm hayatımın en boş yere geçen kısmı gibi görünmüştü. Sıradan 121 . düpedüz tüm yeryüzünde oynanmakta olan bir oyunun içinde. Haziran ayında. Bir anlamda SOSYALİZM'in gelecekteki mutluluğu şimdiden tadılıyordu demek doğru olur —böyle söylemekle. bundan çok farklı bir başka sosyalizm görüşü de yaşıyor. Bu. Kuşkusuz. İspanyol Hükümeti'ne daha etkili bir biçimde hizmet edebilmiş olmayı isterdim. Elimizdeki doğru dürüst silâhlandırılmamış onbeş bin adamla bu şehri almak. bu döneme şöyle bir uzaktan bakıyorum da. böyle bir durum devam edemezdi. Karşı tarafın asker kaçakları Huesca'da bir sürü cephane ve çok az yiyecek olduğunu rapor etmişlerdi. Her biri aşağı yukarı aynı siyasî fikirlere sahip insanların oluşturduğu sendikalarına dayanan işçi milisleri. ve bana başka bir yolla öğrenemeyeceğim şeyler öğretti. geçici ve yerel bir aşamaydı. gerçekten yoldaşlık anlamında kullanıldığı bir toplulukta bulunulmuştu. para peşinde koşmak. Gerçekten. uyuşukluk ya da herşeyde kötülük görmekten. Hükümet Madrit cephesinden birlikler gönderdi ve Huesca'ya muazzam miktarda uçakla birlikte otuz bin asker yığıldı. kabaca ama çok yanlış olmayan bir biçimde. tümü değilse bile çoğu işçi kökenli onbinlerce kişi arasındaydı. Aragon cephesinde 1937 Haziranı'na kadar temelden bir değişiklik geçirmeden kalan milis sisteminin sonucuydu. Sonradan. tümüne birden pişman olamıyorum. Her neyse. bütün bu zaman içinde. Kuramsal planda bu eşitlik mutlaktı ve uygulamada dahi bundan çok uzaklaşılmıyordu. Aragon'da insan hepsi aynı düzeyde yaşayan ve birbiriyle eşit ilişkiler kuran. daha normal sayıldığı. cephede insan her zaman dış dünyadan yalıtılır: Barselona'da bile ne olup bittiğine dair yalnızca bulanık bir fikrimiz olurdu. Şu sıralar. Umudun. siyasî bilinçle kapitalizme inanmazlığın karşıtlarından daha olağan olduğu biricik topluluğa. Neyse ki. hüküm süren manevî havanın Sosyalistçe bir hava olduğunu anlatmak istiyorum. henüz hemen hiç çarpışmadığım gibi. Dünyanın her ülkesinde. bizden ve köylülerden başka kimse yoktu ve kimse kimsenin efendisi değildi. Toplumun olağan sınıf ayırımı. Belki de böylesi. garip ve değerli birşeylere dokunmuş olduğu sonradan kafasına dank ediyordu. kocaman bir kiralık kalemler ve besili küçük profesörler güruhu. daha önce olmuş ve belki daha sonra olacak her şeyden çok farklı bir ara dönemi oldu. insan zamanında ne kadar sövüp saysa da. Fakat onu yaşayan bir kimse üzerinde etkisini bırakmaya yetecek kadar uzun sürdü yine de. çoğu savaşlarda pek çok askerin kaderidir. muhtemelen imkânsızdı. şu cephede geçirdiğim üç dört ay düşündüğümden daha az beyhude geçmişti.
Çünkü varlıklarını devam ettirdikleri sürece İspanyol milisleri sınıfsız toplumun bir çeşit küçültülmüş örneğiydiler. belleğimde dönüp dolaşıp üstünde durulacak aydınlık bir bölüm oluşturuyor. bir yandan dengemi bulmaya bir yandan da topraktan yabanî biberiye kökünü sökmeye çalışıyorum. sosyalizmin şimdiye kadar olduğundan çok daha elle tutulabilir bir biçimde kurulduğunu görmeyi istemek oldu. sıcak. birisi şarkı söylüyor. Cephe yakın.. eğer fırsatını bulurlarsa. sidik ve çürüyen ekmek kokusu. Yandaki masada. Dağın yamacında bir tümseğin yarısına kadar tırmanmış. eğer bu değilse başka hiç bir anlamı yoktur. faşist hatlarından bir boru sesi ortalığı çınlatıyor. Çevremdeki herkes gibi. milislerin li122 me lime olmuş üniformaları. onunla kavga ettim ve sonradan Huesca'nm dışında vuruldu. soğuk. bu deney beni hayâl kırıklığına uğratacak yerde çok derinden çekmişti. Bop Edvards ve üç İspanyol ile küçük köknar ağaçlarının arasında saklanmış yatıyorum. Fareler var. Ve. bit. Arkamda Cockney lehçesiyle. Sağımızdaki gri çorak tepenin üstünde bir sıra halinde Faşistler karınca misali tırmanıyorlar. Üstümdeki etkisi. Bu bakımdan. belki de insan. Tüm bunlar kışın soğuğu. Size o zamanın havasını olduğu gibi aktarabilmeyi çok isterdim. yaşamımın geri kalan kısmından çok farklı. sosyalizmin başlangıç devrelerinin nasıl şeyler olacaklarına dair kabataslak bir ön fikir ediniyordu.. alelacele temizlenmiş saç tabaklarda aç kurtlar gibi yutulan fasulye plâkisinin teneke tadı olarak belleğimde çakılıdır. her şeyin kıt olmasına rağmen hiç bir ayrıcalık ve ayak yalayıcılığmın bulunmadığı bu toplulukta. Bili Chambers bu. Çevremde bir anafor gibi dolanan sis. Belleğimde hatırlamaya değmeyecek kadar ufak tefek olayları yaşıyorum. yine Genç Ramon kürek kemiklerime dayadığı yamyassı olmuş burnuyla durmadan horluyor. Monte Oscurö'nun batı tarafındaki alçak arazide Kopp. beyzî İspanyol yüzleri. Ama bunlar bugün. Başımın üstünde bir yerlerde anlamsız mermiler şakıyıp duruyor. kural olarak ancak iyice yıllanmış anıların büründüğü sihirli niteliği şimdiden kazandı. Milletin sıkıştırdığı şişko ahçı herkesi kepçeyle kovalıyor. Olaylar olup biterken çok berbat görünüyordu.insanı sosyalizme çeken ve hayatını bu yolda tehlikeye atmaya hazır kılan sosyalizmin «mistiği» -eşitlik fikri-halkın büyük çoğunluğu için sosyalizm sınıfsız bir toplum demektir. kemerine kayışla koca bir otomatik tabanca bağlanmış sakallı bir adam ekmek somunlarını beş parçaya bölüyor. Şimdi ise durum çok farklı O zaman pek boş ve olaysız görünen bu dönemin şimdi benim için çok büyük bir önemi var. fareler Kediler kadar fareler Levazımcının. pislik. sosyalizmin başlangıç devrelerini bile dayanılabilir bir dönem yapacaktı. Bu dönem. soğuk bir buhara benzemesine rağmen. Belki de. onbeş yaşında çocuklar kendilerini yüzüstü yerlere atıyorlar. Kopp'a gözüm ilişiyor. yoksunluk ve arada sırada gelen tehlikenin bilincindeydim. çamurlu bir sipere doğru sürünüyorum. Monte Pocero'da bir siperde yatak diye kullanılan kireçtaşının raf gibi yerinde yatıyorum. Kuşkusuz. milis gücünde geçirdiğim bir kaç ay benim için çok değerliydi. Şimdiye kadar anlattıklarımla kitabın ilk bölümlerinde bunu birazcık başarabil-diğimi umarım. ben de başlıca sıkıntı. her şey bir yana. ne göreyim okul çocukları gibi nanik yapmıyor mu? La Granja'da yahni kazanının çevresinde teneke tavalarıyla boğuşan adamların arasında. Onların yaratılıştan dürüstlükleri ve her zamanki anarşist eğilimleri. Tüm bu dönem benliğimde tuhaf bir canlılıkla yaşıyor. İspanyollar arasında olmak şansından ileri geliyordu. çamurlu bir avludayım. o sırada kendi zihnimdeki değişikliklerin hiç farkında değildim. bu duygum kısmen. telsiz telgraf gibi fıkırdayan makinalı tüfekler. Güllenin biri haykırarak geliyor. Hiç kimsenin ne yapıp yapıp zengin olmaya çalışmadığı. Ahçı kazanın ar123 .
tüfeklerimizi onlara devrettik. Silâhtan arınmış bölgede yüz ya da iki yüz yarda ötede. her yanda vıcır vıcır kara tenli insanlar— bu görünüşe çok alışık olduğunuz için havasını da öylece olduğu gibi vagonunuzda taşırsınız. Barselona'ya kadar yol boyunca. yüzünde süklüm püklüm ifadeyle yattığı yerlerden doğruluyor. Gülle yüz yarda ötede bir yere saplanıp gürlerken.kasma kaçıyor. Barbastro'-dan ayrıldığımızda tren milislerle zâten tıklım tıklım dolmuştu. Bir de. —kavurucu güneşi. Barbastro'da saat beş trenini yakaladık. Pantalonumdaki bitler. Yine o aynı. Shan yaylasının kenarındaki. trende. her yeni istasyonda durmadan binen köyiülerce işgal ediliyordu. sepetlerle çilek satan pembe yanaklı dağlı kadınlar görürsünüz. Birden bire İngiltere'de olabilecek kadar serin. bu yüzden hemen hemen yalınayak yürüyor gibiydim. hatırı sayılır büyüklükte bir koyun sürüsünün kompartımanlara sokulmasıyla geriye kalan en ufak boşluk ta doldurulmuş oldu. Maymyo'da durduğunda aklınız hâlâ Mandalay'da kalır. Yolunuz tipik bir doğu kentinin havasıyle başlar. Maymyo'124 ya trenle gidilebilir. vagonun karşı köşesinde oturan arkadaşınızın ağzına şarabı fışkırtabiliyordunuz.siyah mendillerini sallıyor ya da elleriyle öpücük gönderiyorlardı. Nöbetçi şeridi boyunca kavakların karanlık gövdeleri altında bir aşağı bir yukarı yürüyorum. hat boyunca gördükleri her güzel kıza kırmızı . Faşist nöbetçinin de şarkı söylediğini işitebilirsiniz. Anason katılmış şişeler dolu pis bir Aragon içkisi elden ele dolaşıyordu. İspanyollar'ın keçi derisinden su matralarıyla. benim onları katletmemden çok daha büyük bir hızla ürüyorlardı. Tren deniz seviyesinden bin dörtyüz metre yükseklikte. Lerida'da iyi bir şans eseri bir eksprese aktarma yapmamız sayesinde. Hemen yanımda. eşya torbalarımızı topladık ve gerisin geriye. ince bir çizgi halinde. olağan manana'lardan sonra. rahatsızlık. ânî ve çarpıcı atmosfer değişikliğini yaşadım. baharat ve sarımsak kokusu. yumuşak ve sulu tropikal meyvalar. harmaniyesine sarılıp sarmalanmış Endülüslü nöbetçi şarkı söylemeye başlıyor. Hayli tuhaf bir tecrübedir bu. Nisanın yirmibeşinde. Asıl dertler ondan sonra başladı. başaşağı devrilip taşman dehşete uğramış tavuklar. sabaha karşı bir kamyona dolmuştuk bile. başka bir yarı küreye inmiş olursunuz. bir başka tabur yerimizi aldı. yoksunluk duygusu yoldaşlık ve eşitlik. Fakat vagondan dışarı adımınızı attığınız anda. pas. Nisan'ın yirmialtısında öğleden sonra üçte Barselona'ya vardık. Monflorite'ye doğru yürüyüşe geçtik. Tanyeri arkamızda ağarırken. postallarımın tabanından geriye pek bir şey kalmamıştı. bu da insanı bir sürü zahmetten kurtarıyordu. cephenin havası sürdü gitti —kir. Sıcak bir banyoda yıkanmayı. balık. onbeş yaş125 . uygar bir yaşam sürerken hiç bir şeyi bu kadar tutkuyla isteyemezsiniz. sebze çıkınları. eyaletin tek dağ istasyonu. Cephe hattından ayrıldığım için üzgün değildim. tozlu hurma ağaçları. büyük serhas ve köknar ağaçları. yere yayılmış sonradan canlı tavşanlarla dolu olduğunu keşfettiğimiz kıpır kıpır oynayan çuvallar— son olarak. Cephede geçen üçbuçuk aydan sonra Barselona'ya dönüş bana hep bunları hatırlattı. tatlı bir havayı teneffüs eder ve çevrenizde yeşil çimen. Milisler haykır arak trenin takırtısını bastıran devrimci şarkılar söylüyor. temiz elbiseler gimeyi ve çarşaflar arasında bir gece geçirmeyi öyle çok istiyordum ki! Normal. lime lime olmuş elbiseler. 9 Yukarı Birmanya'da Mandalay'dan. gürültü. Monflorite'de bir ambarda bir kaç saat uyuduk. bir aydan fazla bir zamandır ayağımda çorap yoktu. Dışarıda taşmış hendeklerin suyunda sıçanlar hani su samurları gibi büyük bir gürültüyle oynuyorlar.
haki üniforma giyiyorlardı. ama işçi sınıfı egemenliğinin hiçbir belirtisi kalmayan alelade bir şehire dönüşmüştü. İnsanların görünüşündeki değişme ürkütücüydü. Kuşkusuz. köylüler çıkınlarını açtılar ve koyu kırmızı yapışkan şaraplarından verdiler. ilkin Ağustos'ta. işler tersine dönmüştü. bir de üstelik kirli ve traşsızdık. Milis üniforması ve tulumlar neredeyse büsbütün ortadan kalkmıştı. her on askere bir subay düşecek biçimde donatılmıştı. Biri: halk. Tuhaf olan şey şu ki. Halk 126 Ordusu. kendisine ait heyecan verici ve hiç kuşkum yok. Barselona hiç kuskusuz. Caddenin yukarısına doğru yürüdüğümüzde dikkat ettim. onu ağızları bir karış açık dinleyen meşin suratlı iki köylüye anlatıyordu. Şehrin üstüne derinliğine bir değişiklik çökmüştü. ama çoğunluğu milise katılmak yerine Harp Okulu'na gitmeyi yeğlemiş gençlerdi. Bu subayların bir kısmı miliste görev almış ve teknik eğitim için cepheden alınıp getirilmişlerdi. Fakat tren Sabadell'den geçerek Barselona'ya girdiğinde. söyledikleri hep aynıydı: devrimci hava kaybolmuştu. Barcelona yeniden. yünlü kepim şeklini şemalini kaybetmiş.larında kara gözlü bir çocuk. Bu subayların emrindeki adamlarla ilişkileri bir burjuva ordusundakinin aynı olmamakla birlikte. bir kaç aylık aralıklarla giden herkes burada olup biten olağanüstü değişikliklere dikkat etmiştir. Sokaklarda kan lekelerinin yeni kuruduğu ve milis askerlerinin şık otellere yerleştirildiği Ağustos ayında orada olan bir kimseye. İçlerinde her yirmi kişide birinin bile cephenin şöyle kenarına dahi gittiğini sanmıyorum. içi dışına çıkmış yüzü dışında pek az şey kalmıştı. şaşırtıcı ve hayli tik127 . aldıkları para ve giydikleri üniformaların belirlediği kesin bir toplumsal farklılık görülüyordu. Ama gelin görün ki. Fakat bu bakışlar içime azıcık korku düşürmedi değil. sivil nüfus.) Yeni Halk Ordusu'nun subayları —ben Barselona'dan ayrıldığımda ortalıkta hiç böyle tipler görünmüyordu— şaşılacak sayıda çoğalmışlardı. Savaşa karşı genel ilgisizlik. yine de «adam olan» herkes bir arabadan yararlanmam fırsatını elde ediyordu. Her yerde göbekli zengin adamlar. Bostan korkuluğuna benzediğimin bilincindeydim. mümkün olduğunu düşünebileceğim herhangi-bir şeyden çok daha fazla bir işçi şehri gibi görünmüştü. millet bizim kirli görünüşümüze dik dik bakıyordu. Bütün değişikliklerin temelinde iki gerçek yatıyordu. Bize ikram olsun diye. savaş yüzünden biraz yıpranmış ve sıkıntı çekmiş. Erler bir çeşit kaba kahverengi tulum. Şimdi. son üç aydır tuhaf şeylerin olageldiğini anlamama yardım etti. postallarımdan geriye. sayısız belirtiler sayesinde ilk izlenimimin yanlış olmadığını keşfettim. dolayısıyla milletin bize dik dik bakmasında pek şaşılacak birşey yoktu. Herkes son derece mutluydu. aylarca cephede bulunmuş bütün insanlar gibi korkunç bir manzara arzediyorduk. Sonraki birkaç gün boyunca. herkes İspanyol terzilerinin özellikle ustası olduğu şık yaz takımları giyiyordu. İngiltere'den yeni gelmiş olan bana ise. subaylar ise zarif. ikincisinde Ocak'ta ya da benim yaptığım gibi ilk kere Aralık'ta ve sonra Nisan'da gitmiş olsunlar. Britanya Ordusu'nun subayları gibi beli oturan. Öbürü: toplumun zengin-fakir ya da yukarı sınıf-aşağı sınıf biçimindeki normal ayırımı yeniden kendisini gösteriyordu. Aralıkta burjuva görünürdü. oysa biz cephede bir tek tabancayı ne para ne de hatır için bulamıyorduk. Hepimiz aşağı yukarı aynı durumdaydık. Barselona'ya karşı sırasında. tamamıyle gerçek dışı kahramanlık hikâyelerini. bize ve bizim soyumuza Paris ya da Londra'dan daha az yabancı ve daha az düşman olmayan bir ortama adımımızı attık. artık savaşı takmıyordu. hepsinin kemerlerine kayışla bağlanmış otomatik tabancaları vardı. Deri ceketim lime lime olmuştu. zarif hanımlar ve pırıl pırıl arabalar görülüyordu. yalnız onlardan biraz daha sıkı oturan. hiç durmadan bir gözümün üstüne kayıyordu. (Özel otomobiller yok gibiydi. öylesine mutluydu ki size anlatamam.
U. Dış ya da iç savaş olsun her savaşta safları doldurmak durumunda olan sokaktaki adam. Savaşın kaybedilmesini kimse istemiyordu. ama asker toplama açısından bu. Tümenler yarı yarıya Halk Ordusu birlikleriyle milis gücünden oluşan «karma-tugay» lardan yapılmıştı. belli bir uyuşukluk içinde diye ayıplanamazdı doğrusu. Milisler kötü eğitilmiş. 128 efsanevî bir yerdi. dönmedikleri ya da üç dört ay sonra ceplerinde büyük miktarda paralarla geri geldikleri. ile Halk Ordusu düzeni içinde yeniden kurulmuştu. ilk atılımda bir coşkunluk dalgası olmuştu. diye gösteriliyordu. her zamanki şık sahil şehri yaşantısının hemen hiç bozulmadan devam ettiği Tarragona'-da da dikkatimi çekti. işçi sınıfı egemenliğinin güme gitmiş bir amaç olduğu gittikçe daha belirginleşiyordu. cepheye dönmeme birkaç gün kala avadanlığımı satın alırken keşfettiğim gibi. cephede şiddetle ihtiyaç duyulan belirli bazı eşyaları bulmak hayli zordu. Şubat ayında. Yiyecek kıtlığı büyük halk kitlesi için önemli sorundu. uzak. Som Browne kemerleri. Oysa şimdi. ama savaş ansızın arka plâna itilivermişti. Nereye gitseniz. v. Ocak ayından beri İspanya'nın her yanında gönüllü asker kayıtlarının giderek azalması oldukça anlamlıydı.b. Katalonya'-da. genç adamların kayboldukları. fermuarlı ceketler. Burada durum hayli tuhaftı. Örneğin. birlikleri şimdi 29. Halk Ordusu her zaman «kahraman»di. gelenleri dehşete düşürüyordu. özellikle de proletarya. zorunlu asker almaya başvurmak gereğini duyduğunda. Bütün bu değişimlerin yanısıra parti milislerine karşı ve Halk Ordusun'dan yana sistemli bir propaganda yürütülüyordu. Franco'ya karşı yürütülen mücadeleden çok.muhakkak ki. bir dış savaşta doğal karşılanabilecek.M. Milis gücü olarak örgütlenen ve savaşın ilk bir kaç haftasında Faşistler'i Zarago-za'ya kadar kovalayan sendika üyeleri. Bütün bu propagandadan.sindiririydi. âdet yerini bulsun kabilinden bir ifadeyle soruyordu: «Şu savaş —korkunç birşey değil mi? Ne zaman bitecek dersiniz?» Siyasî bilince sahip kişiler. resmî rütbe v.b. tabanca kılıfları teşhir ediliyordu. «Cephe». milisler kendilerine özgü yapılarını ve özel karakterlerini korumaya olanak buldular. milislere karşı radyo ve komünist basında kesintisiz ve bazan çok menhus bir kötüleme kampanyası açmıştı. v. Barselona'ya ilk gelişimde. çoğunluk bir an önce bitmesine taraftardı. Bu.b. savaş daha altı ayını ancak doldurmuştu. Şubat ayından itibaren bütün silâhlı kuvvetler teorik olarak Halk Ordusu ile birleştirilmiş ve milis güçleri kâğıt üstünde bozularak farklı ödeme dereceleri. İspanyol Hükümeti.. ama bir iç savaşta çok kuraldışı kaçan. Savaşla birlikte başlayan devrimci fikirlerde herkesin hayâl kırıklığına uğraması .O. Sonradan. disiplinsiz. aynı şey bir ay sonra. bundan ötürü. yoksun ve külüstür şeyler olmalarına rağmen. matralar. (Milisllere paralan izne çıktıkları zaman ödenirdi. çok büyük bir artışa yol açmadı. av-bıçakları. Tümen diye biliniyordu. cepheye gönüllü gitmenin hoşa gitmeyecek bir yanı varmış da as129 . Dükkânlar şimdi besbelli daha şıktı. dükkânlar özellikle milis donanımında uzmanlaşmışlardı. Fakat Hükümet ajanları her buldukları duvara «Halk Ordusu isteriz» diye çiziktiriyorlardı. Fakat.Her vitrinde yumuşak asker kasketleri.) Yaralılar koltuk değnekleriyle tek ayak üstünde seke seke dolaşsalar bile özel bir ilgi görmüyorlardı. hâttâ Valenila'-dan. kısmen Barselo-na'nın fiilî savaştan uzakta olmasından ileri geliyordu. Barselona'ya Madrit'ten. bunda büyük rol oynamıştı. Her karşılaştığınız kişi. bu hava dikkatinizi çekiyordu. Milis gücüne katılmanın modası geçmişti. önceleri Lenin Tümeni'nden P. Fakat fiilî tek değişiklik isimlerde olmuştu. Haziran ayma kadar pek az Halk Ordusu birliği Aragon cephesine gönderilmişti. Halk Ordusu'na asker yazılırken. Halk zevkinin herdaim barometresi olan dükkânlar bunu açıkça gösteriyordu. Anarşistler ile Komünistler arasında süren öldürücü boğuşmanın bllincindeydiler. geniş ölçüde işçi sınıfının egemenliği uğrunda çarpıştıklarına inandıkları için bu işleri başarmışlardı.
böyle sıkıntılar her zaman zenginden çok yoksulu vurur. Bunun daha çok bir umut ve gizleme karışımı olduğunu kavrayamamıştım. çalışan nüfusun. Dükkândaki adam yirmi otuz yıl önceden kalma. caddelerde kıyılmış meyanköküyle sarılmış sigaralar sa(*) İşçi devriyelerinin. Yerilecek ne olsa milislerin üstüne yıkılırken övülecek herşey hemen Halk Ordusu'na yakıştırılıyordu. bu gerçek ise olabildiğince az duyuluyordu. Görünüşe bakılırsa lokantalar ve oteller neye ihtiyaçları varsa güçlük çekmeden buluyorlardı. sırf postu kurtarmak için sırtlarına işçi tulumları giyerek devrimci sloganlar haykırmışlardı. Barselona'ya ilk vardığımda burasını. İşçi devriyelerinin dağıtılması emredilmişti. burjuvazi ise korkuyor ve geçici bir süre için işçi kılığında dolaşıyordu. Bu dönemde yabancılar size pek seyrek olarak «tü» ve «oamarada» diye hitap ediyorlardı. «Buenos dias» da «salut» un yerini almıştı. Yiyecek fiatları. bayraklar dalgalandırarak resmi geçit yapmıyorlardı. Devrimin ilk aylarında binlerce insan. şimdilik Halk Ordusu geride eğitilirken milisler cepheyi ellerinde tutuyorlardı. şık oteller ve lokantalar pa130 halı yemekleri aç kurtlar gibi yutan zengin insanlarla doluydu. fakat işçi sınıfının oturduğu mahallelerde ekmek. Ne var ki. fakat anlamlı bir örneği tütün kıtlığıdır. garsonlar. Kesinlikle. Halk Ordusu'nun bazı askerleri cepheye gitmeye başlamışlardı. Milis birliklerinin de artık kâğıt üzerinde Halk Ordusu birliklerine dönüşmesi Basın Propagandasında beceriyle kullanılıyordu. Ram-las'nın tepesindeki ince zarif dükkânların dışında bir yalın ayaklı çocuklar güruhu devamlı olarak her çıkanın çevresinde kümelenmek için bekliyor. bunların yerini her zamanki «senor» ve «ustet» almıştı. bazı maddelerin kıtlığı da çekiliyordu. ücretlerinde herhangibir parelel yükselme olmaksızın. caddelerde polis kuvvetleri yeniden arz-i endam ediyordu. Geniş halk kitleleri için tütün kıtlığı öylesine umutsuz birşeydi ki. Karım ve ben birkaç çorap almak için Ramblas'da bir çorapçıya girdik. Herşeyin parlaklığından başka. Devrimci tarzda konuşmalar artık kullanılmıyordu. korkunç fırlarken. herşey böyle gözüküyordu. büyük mağazalardaki tezgâhtarlar yine alışık olduğumuz köpekleşen tavırlarını takınıyorlardı. bir başkasıyla ise yerildiği oluyordu. Bazan. zeytin yağı ve öbür ihtiyaç maddeleri için oluşan kuyruklar yüzlerce metre uzayıp gidiyordu. hiç kuşkusuz. Önceleri Barselona'da dilenci bulunmayışı çok çarpıcı gelmişti. savaşa duyulan genel ilgisizlik yüzünden görece daha az bir coşkuyla karşılandılar.kere alınmayı beklemek takdir edilmesi gereken bir şeymiş gibi bir izlenim çıkarabilirdiniz. Cepheye dönen milis askerleri artık caddelerde trampet çalarak. Sabahın beşinde tren ya da kamyonla uzaklara kaçırılıveriliyorlardı. ama tabiatıyla. şimdiyse sürü ile dilenci vardı. herkes bahşiş vermekten sakınıyor ya da hiç kimse bahşiş almıyor. önceden olduğu gibi caddelerden törenlerle geçiyorlardı. Bunun sonucunda. çiçekçi kadınlar ve ayakkabı boyacıları gözlerinizin içine bakarak size «yoldaş» diyorlardı. kaçamaklı bir yolla geri geliyordu. Bahşiş verme usulü el altından. ama asla pekiştirilmemiş bir devrime inanıyor. aynı birliklerin bu sıfatlardan biriyle övüldüğü. sınıf ayrılıkları ile büyük farklılıkların varolmadığı bir şehir olarak düşünmüştüm. Ne var ki. şimdi İngiltere'de bile yapılmayan bir biçimde başını eğdi ve ellerini oğuşturdu. 131 . çoğu işçi devriyelerince kapatılmış kabareler ve yukarı sınıf genelevleri çabucak açılıverdi (*). bu geçit törenleri bile. İşçi sınıfı başlamış. Fakat bütün bunların yanısıra toplumun havasında ürküntü veren bir değişim vardı —insan bizzat kendi yaşamadıkça kavranması güç birşeydir bu. genelevlerin % 75'ini kapattığı söyleniyordu. «Şık» elbiseler anormal görülüyor. Şimdi her şey normale dönüyordu. yaygaralar kopararak yiyecek artıkları istiyorlardı. Garsonlar yeniden kolalı gömleklerini giyiyorlar. Bu askerler. Herşeyin şimdi daha zengin olan sınıfın yararına nasıl yerleştiğinin küçük.
Bütün bunların yanısıra P. Madrit'te. kendimi olabildiğince rahat ettirmek derdindeydim. Sokak çarpışmaları başlamadan önceki bu ilk hafta boyunca tuhaf bir biçimde birbiri üzerinde etki yapan çeşitli uğraşılarım vardı. Bunları denedim bir kere. dışarıdan tütün satın alınmasına izin vermezdi. milislerinden ayrılarak. Tabanca almayı şiddetle arzu ediyordum —siper çarpışmalarında. kuyrukta saatlerce bekledikten sonra. Hükümet bunları polislere ve Halk Ordusu'na dağıtmış fakat milislere vermeyi reddetmişti. Bu ancak Bond Street ya da Rue de la Paix'de göreceğiniz cinsten bir dükkândı.M. Yeterince paranız olduktan sonra. Kendimi biraz kötü hissedince günün yarısını yatakta geçirir.O. dolayısıyla Hü-kûmet'in elindeki bütün tütün stokları savaş öncesinden kalanlardı.N. yalnızca dörtte üç onsluk bir tütün paketi.'ye üye 133 . Anarşistler'e katılmak istiyordum. kokteyl.T. Lucky Strikes ve bunun gibi daha pahalı cins sigaralar kaçakçılık yoluyla devamlı elde ediliyor bu da tatlı kârlara fırsat yaratıyordu. Madrit'te bulunan herkes. alabiliyordunuz. Amerikan sigarası ve bunun gibi şeylere karşı doymak bilmez bir arzu duyuyordum. sonra kalkar yeniden yemek yer ve yeniden hasta olurdum. cadde üstünde ise pek açık etmeden. Zenginlik ve fakirlik arasındaki bu açık karşıtlığı. ortak tehlike her cinsten insanı bir çeşit yoldaşlık duygusuna itmişti. herhangi bir kişisel üstünlük iddiasında bulunmuyorum. Kaçak sigaraları şık otellerde açıktan açığa. Teorik olarak Hükümet. İlk önce. Aylarca süren rahatsızlıktan sonra doğru dürüst ekmek.tıhyordu. tüfekten çok daha yararlı oluyordu— bulması da hayli güçtü. P.O.lik otomatik bir tabanca bulmayı becerdi —beş yardadan öteye işe yaramıyordu. En katıksız kişisel tercihlerim göz önüne alınırsa. muhtemelen. Fakat bu değişikliği yalnızca iktidarın el değiştirmesine atfetmek hakbilirliğe sığmaz. İkinci olarak. vitrini. Bunlar haftada yalnız bir kere açılan tütüncü dükkânlarında azar azar satılıyordu. haddinden fazla yemek içmek yüzünden. çünkü bu altın rezervlerinin azalması demek olurdu. belli belirsiz bir dehşet duygusuna kapıldığımı ve ağzımın hayretten açık kaldığını hatırlıyorum. canınızın istediği kadarını bulamıyacağınız hiç bir şey yoktu —adam başına düşen miktarı sıkı sıkıya karneye bağlandığı için. işçi sınıfının hâlâ iktidarda olduğu ya da öyle gözüktüğü birkaç ay önce görmek olanaksızdı. sosyetik caddelerin birinden geçerken. Ayni zamanda bir tabanca satın almak için gizli görüşmeler yapıyordum. ufacık 26 mm. paket başına on pesetayı toslaymca (bir milisin günlük ücreti) alabilirdiniz. Kaçakçılığa zengin halkın yararına olduğu için göz yumuluyordu. tabancaları Anarşistler'in gizli dükkânlarından kanunsuz yollardan satın almak zorundaydmız.) İspanya'nın tüm tütününün yetiştiği Kanarya Adaları Franco'nun elindeydi. Ama hâşâ. paramın yettiği her çeşit lüks maddeyi satın almaktan geri durmadım. Bir sürü telâş ve sıkıntıdan sonra bir Anarşist arkadaş bana. ama silâh sesleri arasında böyle bir şeyi görme olasılığı daha azdır. Madrit cephesine gönderilmemi sağlıyacak başka bir birliğe katılabilmek için de hazırlık temasları yapıyordum. Sokak çarpışmalarında bir ya da iki gün sonra.'dan ayrılacağımı çok önceden herkese söylemiştim. altın rezervleri silâh ve öbür ihtiyaçlar için saklanmalıydı.U.M. Açlıktan kıvranan. C. daha evvel de söylediğim gibi. o da şansınız varsa. savaşın darbesini yemiş bir ülkede bu gibi şeylere para harcandığım görünce. ekmek hariç olmak üzere. ama hiç yoktan iyiydi. seyrek hava akınları dışında insana savaşı hatırlatacak pek az şeyin olduğu Barselona'da hayatın güvenlik içinde oluşunun bir sonucuydu bu. Çocuklar bir dilim ekmek için dilenirken şişko bir herifin bıldırcın tıkınması tiksindirici bir manzaradır. (Pek çok kimse bir kere denemiştir. insanı afalla132 tacak derecede pahalı ve en nefis cinsinden pasta ve bombomlarla dolu bir şekerci dükkânına raslamıştım. Kısmen de. durumun orada tamamıyla farklı olduğunu söylüyordu. bütün o hafta boyunca sağlığım biraz bozulmuştu. şarap.U.
savaş öncesinin silâhlı polis kuvvetleri olan Güvenlik Askerleri ve benzeri örgütler yeniden kullanılmaya başlanmış. güçlü olan C. ve onun liberal müttefikleri dışında hiçbir iktidar yoktu. Çok muhtemelen Barselona çarpışmaları başlamadan önce Albacate'ye gönderilmiş olacak. mülk sahipleri sınıfının özel muhafızları olarak iş gören Güvenlik Askerleri.U. Beni kaydetmeğe pek hevesli göründü. Komünist disiplini altında olacağım. Katalonya'da P. ama P. Bu ancak bir anlama gelirdi. Tabiatıyla. daha az iyi silâhlanmış.A. çok güçlendirilmiş ve silahlandırılmıştı.'nın beni Madrid'ten çok Teruel'e gönderme ihtimali olduğunu söylemişlerdi. söylentiler dolaşıyordu.'nin belirsiz kuvveti vardı. bir kâhin edasıyla. Bir çok yerlerde silâhlı polis kuvvetleri Anarşist üslerine saldırılarda bulunmuşlardı.olunursa F. Bütün bu dönem! boyunca Katolon-ya'mn her yerinde görülen ufak tefek çatışmalara dair. lüks ve büyüyen fakirliğin. Karımla ben.I. Her türlü fi134 kirden bir sürü insan.L.S. olaylar için yayınlanan resmî bildiriyi baştan aşağı doğru diye kabullenecektim. M. P. Madrid'e gitmek istiyorsam Enternasyonal Kol'a katılmalıydım. denetimi altındaki Generalite'nin görüş açısından.C. durumlarını güvenli kılmak için ilk yapılması gereken.U. ama F. Hem üstelik —her zaman kişilerin geleceğine yön veren bir ufak ayrıntı— ayakkabıcının bana bir çift yeni postal yapmasını beklemek zorundaydım. böylece çarpışmaları yakın bir bölgeden izleyemeyecek. Güçler böyle konulunca aralarında bir çatışma çıkması zorunluydu.'li öbür İngilizleri de benimle birlikte gelmeye ikna edip edemeyeceğimi sordu. Tehlikenin varlığının anlaşılması çok basit ve kolaydı. mümkünse I.T. cepheye dönmeden sağlığımı düzeltmeyi çok istiyordum. çarpışmalar sırasında Barselona'da bulunsay-dım. gözden kaçmayacak korkunç bir siyasî rekabet ve nefret vardı.I.A. yani dönüp dolaşıp. Öte yandan. Bu arada. bu da bir Komünist Parti üyesinden tavsiye mektubu almam demek oluyordu. Fransa sınırındaki Puigcerda'da bir Cara-bineros birliği. Aynı zamanda . her zaman belirsiz ve gazete sansürü yüzünden biri ötekiyle çelişen. iki üç günlüğüne deniz kenarına bile gidebiliriz sanmıştım. ama sayıları ve kilit endüstriler-deki üstünlüklerinden ötürü. milisine girmek olanağı vardı. (Bütün İspanyol ordusunda ayağıma gelecek kadar büyük bir çift postal bulunamamıştı.) Komünist arkadaşıma kesin anlaşmayı daha sonra yapacağımı söyledim. devrimi daha ileri götürmek isteyenlerle durdurmak ya da önlemek isteyenler.N. işçilerinin silâhlarını ellerinden almaktı. bu emre uyulmamıştı.T. parti milislerini bölmek temelde bu amaca yönelmiş bir manevraydı. bu sıra böyle şeyler yapılamıyacağmı bana anlatmış olmalıydı. Anarşistlerin ellerinden silâhlarının ancak zor kullanılarak alınabileceği açıktı. Anarşistlerin denetimi altındaki Gümrük Dairesi'ni ele geçirmek için gönderilmiş ve tanınmış bir Anarşist olan Antonio Martin öldürülmüştü. hemen orada anlaşacaktım herhalde. Fakat iznimin bitmesine daha bir hafta vardı.N. Aman ne fikir! Siyasî atmosfer. Daha önce de değindiğim gibi. Avrupa tipi olağan bir jandarma örgütüydü. Şehrin yüzeydeki görünüşünün. Sağlığım azıcık iyi olsaydı. Özellikle yüz yıla yakın bir süredir. Ben135 . Fakat buna karşılık. Siyasî açıdan.C. düşmanlarına göre ne istediklerinden daha az emin.O. Bu arada dinlenmek istiyordum.S. İspanyol Sağlık Yardım Orgütü'ne bağlı bir Komünist arkadaşı arayarak derdimi ona açtım.U. özel kişilerin ellerinde bulunan tüm silâhların teslim edilmesi gerektiği yolunda bir kararname yayınlandı. çiçek sergileri. propaganda ilânları. Bütün dava. çok renkli bayrakları. C. «Çok geçmeden bir gürültü kopacak!» demekte birleşiyorlardı.'deki yoldaşlarıma da bir çeşit kişisel bağlılık duyacağım için durumum iyice içinden çıkılmaz bir hâl alacaktı. Komünistlerle Anarşistler arasındaki karşıtlıktı. Bunun neleri değiştireceğini söylemek şimdi hayli güç.P. dolup dolup taşan kalabalığı ile caddelerin görünüşteki neşesinin altında.
T. İnsanın heyecanını kabartıcı sloganlar çizilmiş kırmızı bayrakların ardından sokaklarda resmi geçit yapmak ve de elindeki hafif-makineli tüfeğiyle sanki bana tümüyle yabancı biri tarafından vurulmak— benim yararlı bir yolda ölmekten anladığım bu değildi.T. Nisan sonlarında.T.O. hiç önem vermemiştim. Her şeyin tuhaf olduğu bir durumdu bu. Gerçekten de politikalarının kilit noktası. üyeleri bir süredir şu ya da bu biçimde öldürülüyorlardı. C.T. rıyla bazı gençlerin yan sokaklardan birinin köşesini döndüklerini ve Ramblas'nın kuzeyine doğru koşarak gezden kaybolduklarını gördüm.G.N.T. Dönüp baktığımda ellerinde tüfekler. Ertesi gün. her halde C.N. faşist olmayan Avrupa şehirleri içinde. ve U.N. C.'nin birlikte yürümesi ve dayanışmalarının gösterilmesiydi. ve U. Kısa bir süre önce bir C. Plaza de Cataluna'dan gelen ardarda silâh sesleriyle uyandık.T. bir iki yüz metre ötede. Bu sözüm ona cenaze töreninin aslında bir kuvvet gösterisinden başka bir şey olmadığı apaçıktı. hiç bir kutlama töreni yapılmayan tek şehirdi. boyunlarına dolanmış kırmızı —siyah Anarşist fularla.N. Mayısın birinde hiç bir olay çıkmadı. önderleri. ile U. Bir otel penceresinden olan biteni hiç heyecan duymadan seyrettim. öldürüldü. Böyle bir 136 yürüyüşün sonunda bir ayaklanmaya yol açacağı gün gibi ortadaydı.T.LP.T. Tarragona'da da olmuştu.T. arkamda birçok tüfek atışları işittim. Fakat son dakikada bu gösteri yürüyüşü iptal edildi. iki sendika blokunu büyük bir koalisyonda birleştirmekti. yan sokağa hakim sekiz köşeli yüksek kuledekilerle —bir kiliseydi 137 . Fakat ben bir hayli rahatlamış olduğumu itiraf etmeliyim. li biri tarafından. uzun zamandan beri. C. bütün bu cinayetlerin «ajan provokatör»lerce işlenmiş olması pekâlâ mümkündü. Aynı gece karım ve ben. üçle dört arasında.T.G.'nin ileri gelen üyelerinden Roldan. Anlamsız bir sokak çarpışmasına katılmak kadar istemediğim bir şey yoktu.G. muhtemelen. kesiminde katılması gerekiyordu. o gün. Bunu duyduğumda.T.'nin birlikte katılacakları devâsâ bir gösteriden söz ediliyordu.G. 10 Mayıs'm üçünde öğle üzeri otelin holünden geçerken bir afkadaşım rastgele teklifsiz bir tavırla: «Duyduğuma göre Telefon Santralı'nda karışıklıklar çıkmış» dedi.T.M. çoğunluğu Halk Ordusu birliklerinden oluşan muazzam cenaze kortejinin belirli bir noktadan geçmesi iki saat sürüyordu.N.'den cenaze alayını izleyenler binleri buldu.N. Sözüm ona devrimci şehir Barselona. Düşünülen. pek çok keresinde katil olaylarından sonra siyasî husumeti kışkırtmak amacıyla muazzam cenaze törenleri düzenlenmişti.N. ve C. U. Roldan'm katline geniş yer verirken karşı katil olayını hiç üzerinde durmadan geçiştirmesinden belirlenebilir. Böylece. Besbelli.N.'li biri tarafından. Mayıs'in biri yaklaşıyordu. Barselona'ya varışımdan az sonra. ve herkes bir patırtı çıkmasını da bekliyordu. bir C. Barselona'daki işçi-smıfı banliyölerinde de aşağı yukarı gayri resmî nitelikte bir çatışma olagelmişti.G. I. üyesi öldürülmüştü.'linin vurulmuş olduğunu öğrendik. muhtemelen U. bölye bir olayda azıcık daha ileri gidilse işin sonunda kan dökülebilirdi. Ramblas'-nın yarı yolunu inmiştim ki. O günün akşam üstü.T. Hükümet bütün dükkânların kapatılmasını buyurdu.zeri olaylar Figueras'da ve sanıyorum.G. İzleyicilerinin çoğundan daha ılımlı olan C.T.'den gelen işçilerin yürüyüşe P. U. Kuşkusuz. Dış kapitalist basının Komünist-Anarşist düşmanlığı karşısındaki tutumu. nedense. ile uzlaşmak için uğraşıyorlardı.U.
heyecanla konuşuyordu.'lu arkadaşlar orada toplanıyorlar. iyisi mi biz buralarda olalım» diye belirsiz bir fikir kafamda dolaşıyordu. «Haydi gel. Sonra bazı Anarşistler yetişmiş. hayli yakışıklı bir adam düzeni korumaya çabalıyor ve köşedeki yığından kemerler. çat! kepenklerini indirdikleri duyuluyordu. devamlı binayı korumakla görevli Hücum Muhafızlarından başka kimsede silâh yoktu.U.» «Bu Allanın belâsı şey de ne demek oluyor?» dedim. Otuz yaşlarında . orada imiş. izindeki milisler tarafından kullanılırdı.» (Hotel Falcon P. ufak Anarşist topluluğu halkı geriye itiyor. fişek kutuları dağıtıyordu.'un Comite Local'ine gittim. Öbür İngiliz'le ben. Biz caddeden aşağıya yürürken karşı yönden bir kamyon hızla gelip geçti. Fakat bunu düşünürken çok büyük bir hayrete kapılmadım— çok uzun zamandan beri herkes «bu»nun her an başlamasını bekliyordu. Şimdi. Doktor beni kolumdan tutmuş biryerlere sürüklüyordu.N. başka bir kalabalık kaynaşıyordu. Doktor gözden kaybolmuştu —öyle sanıyorum ki bazı yaralananlar olmuş ve doktorlar çağrılmıştı bile— ama başka bir İngiliz geldi. dehşete düşmüş halk panik içinde Ramblas'dan aşağıya. Anca beraber kanca beraber olmak zorundayız.U. Hotel Falcön'a gitmeliyiz. ama «Comite Local'e her an bir baskın olabilir.) «P. Bütün cadde boyunca dükkân sahiplerinin çat!. hiç kimsede ne yapması gerektiğini bilirmiş gibi bir hal yoktu. Binanın her yanında. Güvenlik Askerleri hâkim noktalardaki binaları ele geçirmişler. Herkes Ramblas'ya gitmenin imkânsız olduğunu söylüyordu. genel bir arbede olmuş. Hükûmet'in Telefon Santralı'nın kendisi138 ne devredilmesi talebi yüzünden çıktığını anlayıverdik. Üstelik. içerdeki bürodan.O.U. Bunu göze alıp otele gidecektim. kucak dolusu tüfekler getirilmeye ve dağıtılmaya başlanmıştı. Hemen «Başladı!» diye düşündüm.sanıyorum— biribirlerine karşılıklı ateş ediyorlardı. Anlaşılan. merdivenlerde ve dışarda kaldırımda halk ufak ufak kümelenmiş. ihtiyatla ağaçtan ağaca gerilediklerini gördüm Önümdeki kalabalık sığınak olsun diye dalga dalga Ramblas'nın orta yerindeki metro istasyonuna doğru atılıyordu. Kamyon. Ramblas'nın sonundaki Hotel Falcön'a geldiğimizde. Kargaşalığın daha erken saatlerde. Sonra. Daha ortalıkta tüfek falan yoktu. Hiç kimse 139 .'li işçilerin çalıştığı Telefon Santralı'na ânî bir baskın yapmak için Plaza de Cata luna'dan geçerken. Otele gidip karıma birşey olup olmadığına bakmam gerektiğini düşünüverdim. bir çuval yığınının üstüne pejmürde kılıklı bir delikanlı uzanmıştı.M. Üstüste gelen silâh atışları ortalığı çınlattı. kalabalığı izlememeye karar verdim. Yukarıda. Önde bir hafif makinalı tüfeğin arkasında. cephede arkadaş olduğum bir milis geldi ve beni tanıdı— bize ondan sonra biraz da istemiyerek tüfek ve birkaç fişek verdiler.uzun boylu. Uzaktan silâh sesleri geliyordu ve caddeler tamamiyle boştu. bizimle birlikte cephede bulunmuş bir Amerikalı doktor yanıma koştu.M. Hemen orada. Tam binanın karşısına düşen P. sivil elbiseli. tabiî reddedilmişti.T. normal olarak milislerin ücretlerini almaya gittikleri odada. ateşin uzağına doğru akın ediyordu. giriş holünde bir kalabalık kaynaşıyordu. elimden yakaladı.O.O. korkunç bir kargaşalık vardı. Halk Ordusu'ndan iki subayın elleri tetikte. Kulenin tepesinden gelen mermiler caddeyi uçarak geçiyor. Fakat yan sokağın caddeye açıldığı yerde. Meramını açık seçik anlatamıyacak kadar heyecanlıydı. başlıca. Tam bu anda. her geçene ateş ediyorlardı. ateş hattını geçmemeleri için haykırıyorlardı.M. yabancı olarak azıcık kuşku altında olduğumuz için önceleri kimse bize tüfek vermeye hevesli görünmüyordu. ellerinde tüfeklerle tıka basa Anarşist doluydu. Kargaşalık başlıyor. Saatlerce yeraltında kapana kıstırılmış kalmak gerekebilirdi. silâhlı Güvenlik Askeri dolu bir sürü kamyon başlıca C. bu istek.'un işlettiği bir çeşit pansiyondu.
öte yanda polis vardı. Pencerelerin çoğuna silâhlı nöbetçiler yerleştirilmişti.N. Bana her şeyin yolunda olduğunu. Geri döndüğümüzde Telefon Santralı'nm çalıştığını öğrendim ve yukarı ofise çıkarak karıma telefon ettim.U. bir saat boyunca o da senin bu oda benim arandıktan sonra numarayı veren bir rehber bulabildim. Karımla bağlantı kuramadım. minicik tabancamı saymazsam. kendilerine hiç tüfek kalmadığı söyleniyordu. bir de pejmürde küçük oğlan çocuklar kalabalığı. Silâhlarla donanmış bir Anarşist devriye arabası cad141 . Mesele yeterince açıktı. kimlik soruyorlardı.M. Continental Oteli'nin telefon numarasını bilmiyordum. Bu küçük ama yiğitçe hareketini hiçbir zaman unutmayacağım. Bütün bu olanlara sanki piknikmiş gibi bakan genç milis delikanlıları sinsi sinsi 140 ortalıkta geziyor ve kimde tüfek varsa dil dökerek kandırmaya ya da aşırmaya çabalıyorlardı. Bizi. Güvenlik Askerleri'. Böylece. Onun da bir tek şarjörü vardı. Otele telefon ederek karımın iyi olup olmadığını sormak hiç aklıma gelmedi.O. gerçek bir çatışmada görünce. ama etiyle ve kanıyla somut işçileri doğal düşmanlarıyla. bazısı kucağında bebeklerini taşıyordu. Genel izlenim. Anarşist devriyeleri kendisini iki kere durdurarak tabancaları burnuna dayalı bir halde kâğıtlarını incelemişlerdi. Bu aşamada hiç kimsenin Hükûmet'i suçlamadığı dikkati çekiyordu. Barselona'daki yoksul sınıf Güvenlik Askerleri'ne İrlanda Polisleri gibi bir şey gözüyle bakıyordu. ben acıkmaya başlamıştım. hiç kimsenin vurulmadığını söyledi. elinde iki Lucky Strikes paketiyle boy gösterdi. Uzun bir zaman geçti. ama henüz barikatlar kurulmamıştı. Comite Local'de nasıl olduğumuzu sordu.P. herhalde. Bir yanda C.L. aralarında birkaç kadın vardı. temsilcisi John Mc Nair'i yakalamayı becerdim. ne var ki yarım saat sonra Mc Nair. kentin bizim tarafında hiçbir şey olduğu yoktu. İzne çıkmış birkaç milis ve bir yabancılar serpintisi de vardı. Zifirî karanlık caddeleri cesaretle geçmiş. ve genel olarak işçi sınıfının «peşinde» olduğuydu. kendi kendime hangi yanda olduğumu sormam gerekmiyordu. Sigaralar bizi çok hoşnut etmişti.N. Burjuva komünistlerinin kafasında belirdiği biçimiyle idealleştirilmiş «işçi» tipine özel bir sevgim yoktu. Karakteristik olan şey.T. nin Telefon Santralı'na saldırdığı. göründüğü kadarıyla da Falcon'da hiç yiyecek yoktu. Yukardaki ofis. işçilere ait çeşitli binalara hâkim olan öbür binaları ellerine geçirdikleriydi.T. kapıları kilitlenmiş ve kol demiri vurulmuş otele almadan önce bir sürü gürültü patırdı ettiler. Çok geçmeden açıkgöz bir madrabaz benim de tüfeğimi yürüttü ve ortalıktan toz oluverdi. Ben «azıcık sigaramız olsa daha iyi olacağız» diye cevap verdim. Bunu şaka niyetine söylemiştim. yani polisle. Bu saldırıyı daha çok kendi girişimleriyle başlattıklarını veri olarak kabul ediyorlardı. dur durak bilmeden tüfek isteyen kalabalık tarafından kuşatılmıştı. binasına sırf sığınmak için geldiklerini tahmin ediyordum. Güvenlik Askerleri'nin C. Bütün kavrayabildiğim şey. Her şeyin nasıl yürüdüğünü bir kere öğrendikten sonra zihnim daha bir ferahladı. binada hiç telefon rehberi bulunmamasıydı. Bütün dükkânların vitrinlerindeki çelik kepenkler indirilmiş.olan biten hakkında açık seçik bir fikre sahip görünmüyordu. Tahmin edebildiğim kadarıyla hepimizde topu topu altmış kadar tüfek bulunuyordu. Çoğunun ne olup bittiğinden haberi olmadığını ve P. ama Barselona'daki I. Caddeler aşırı karanlık ve sessizdi. artık Telefon Santralı'nın çalışmadığından kesinlikle emindim —ama işin aslını ararsanız. ortalıkta. Ben ve arkadaşım azıcık yiyecek bulmak umuduyla onun pek uzakta olmayan oteline sıvıştık. yine silâhsız kalmıştım. bir tek canlı yoktu.. İki binada toplanmış üçyüz kişi vardı. çalışmayı yalnızca birkaç saat için durdurmuştu. aşağıda caddede Hücum Muhafızlarından bir grup gelip geçen birkaç kişiyi durduruyor. Hava kararıyordu. Hâkim çoğunluk rıhtımın yanındaki şehrin arka sokaklarında oturan en yoksul sınıftan gelmeydi.
görevinden alınmıştı o kadar. ne bunların ne de berikilerin fişeği vardı. bir ileri bir geri gidip geliyorlardı.O. Aylardan Mayıs olmasına rağmen gece gitgide serinliyor142 du. odalardan birinde bir bebek ağlıyor. tepelerine bir çeşit kibrit sürülerek tutuşturuluyordu. Her yerde. Kabare sahnelerinden birinin perdesi hâlâ yukarı çekilmiş duruyordu. Yine tüfeğimi elimden almışlardı. Anarşistlerin devriye arabalarından birinin bize getirdiği birkaç kutu bomba bulunuyordu. Uzaklardan yoğun ateş sesleri geliyordu.I. Burası P. Nihayet.U. holde kırık bir kanepenin üzerinde şehrin kenar mahallelerinden iki fukara kadın barış içinde horluyorlardı. merkezî iki P. devrinin kaçınılmaz ürünleri gibi görünen. haberler Güvenlik Askerleri'nin emir almadan kendiliklerinden eyleme geçtikleri yolundaki genel izlenimi doğruluyordu. yapılacak yararlı bir iş de yok gibiydi.O. erkekler yağda yumurta pişiriyorlardı. Millet her yana uzanmış uyuyordu.M. Öbür İngiliz arkadaşımla birlikte Continental Oteli'ne dönmeye karar verdik. Bütün bulabildiğimiz. Girdisini çıktısını öğrenmek olanağı bulunmayan bu düzensiz binada dolaşarak hayli zaman geçirdim. ufak saplı iki düzine tüfekle birkaç çifteden ibaretti. barikatlardan birinin gerisinde ateş yanıyor. biryerler-den bulunmuş bir el arabasına dolduruyor ve kum torbaları altında iki büklüm. kaldırımların altında da kum-torbalarının doldurulduğu bir çeşit çakıl taşı vardır. Millet baştan başa yerlere serilmiş uyuyordu. Comite Local'in kapı ağzında bir Alman Yahudisi (Yidiş) kız. Bunlar ilkel bombalardı.'nin hepsinin Barselona'da silah istif ettiklerine dair söylentiler duymuştum. herkese emir verir görünen uzun boylu yakışıklı bir adam beni uyandırdı. kendi keyiflerine göre patlamaları da pek muhtemeldi.U. Telefon Santralı'na yapılan baskının sorumlusu olan Polis Şefi Salas'ın tutuklandığını söyledi. Yukarıya doğru yürürken yiyecek pazarına bir göz attık. Mamaafih. elime bir tüfek verdi.'nin. kırık mobilya parçaları ve yırtık kâğıtlara rastlanıyordu.S. aradığımı buldum —silâh deposunu.C. Tezgâhlardan pek azı 143 . Şoförün yanında. P. bıçağımla söküp indirdim. Barikatların kurulma ameliyesi tuhaf. Üstlerine sertçe abanırsam beni havaya uçurabilecek bombaları düşünmekten hayli rahatsız uyuduğumu hatırlıyorum.T.'un. modeli nuhnebiden kalma.deden yukarı geldi.) Barselona caddeleri barikat örmeye elverişli arnavut kaldırımı taşlarıyla döşenmiştir. dizlerinin üstünde bir hafif makinalı tüfek tutan onsekiz yaşlarında koyu-renk saçlı güzel bir genç kız oturuyordu.U. pencerelerden birine nöbetçi olarak dikti. olağan karmakarışıktık. Silâh deposu yerine kullanılan odada nöbetçi yoktu. İçeriye girince bize söylenenin doğru olduğunu keşfettik —daha başka silâh yoktu.'-un eline geçmeden önce bir kabare tiyatrosuydu. Bir iki tanesini fişekliklerime yerleştirdim. Sabahın üçünde. kapısı da pek entepüftüdendi.N. Yukarı ofise çıkarak yedek tabanca mermisi olup olmadığını sordum— hiç kalmamıştı. gülümseyerek çevreyi seyrediyordu. C. Bütün rakip partilerin— P. Bunun bir resmini çekebilmek için çok şeyler verebilirdim. ona sarındım ve birkaç saat uyudum. Her nasılsa. İspanyollar herhangi bir işe başlamaya kesinlikle karar verdiklerinde tutkulu bir enerjiyle erkek. kadın ve minnacık çocuklar uzun sıralar halinde arnavut kaldırımı taşlarını söküp. bunlardan birinde de kırık dökük bir kuyruklu piyano vardı. M.U.M. fevkalâde bir görünüm arzediyordu.O. ama göründüğü kadarıyla Ramblas'da birşey olmuyordu. F. gözetleme deliklerine tüfekçiler yerleştirilmişti. (Gerçekte.A. ayağına —diz düğmeleri bileklerine gelen— bir milis pantolonu geçirmiş. öbür İngiliz ile ben açmakta hiç güçlük çekmedik. Bu olayın nasıl bir yol tutturacağını bilemediğim için silâh bulmayı dehşet istiyordum. Odaların çoğunda yükseltilmiş sahneler. sonradan öğrendiğimize göre. durmadan ağlıyordu. Bir iki saat içinde barikat bir adam boyu yükselmiş. binasında topu topu elli altmış silâh görüp de bütün silâhlar bunlar dedikleri zaman inanamamıştım.
Hücum Muhafızları da Güvenlik Askerler'ini yeniden binanın içine sokmak için üstlerine bomba fırlatıyorlardı. üstü otel olarak işletilen Cafe Moka diye bir kahve vardı. garanti biri bize sahra topuyla ateş ediyor. sopasını sırtına dikti. Gerçekte bunlar yalnızca. herşeyin yolunda olduğuna kanaat getirdim.açılmıştı.kulakları sağır edici bir gümbürtüyle patlıyorlardı. Tam Kopp'u bulmuş ne yapmamız gerektiğini soruyordum. «Haydi. Gerçekten neler olup bittiğini neden sonra öğrenebildim.'un Yürütme Kurulu Binası'na döndüm. Güvenlik Asker.O. bize birkaç dilde. çeşitli yönlerden gelen tüfek ve makineli tüfek sesleri nerdeyse bir muharebenin gümbürtüsüyle kıyaslanabilir hale gelmişti. 144 Kopp pencereden dışarıya bir göz attı.M. birkaç tezgâh açık kalmıştı. (ben caddenin öteki tarafında duruyordum) bana dikkatli ol diye bağırdı.O. dışardan yoğun bir tüfek ateşinin çatırtısı duyuldu. ben de onu izledim.O. kan dökülmesine engel olmak zorunda olduğumuzu söyledi. Aradan birkaç gün geçince bu peynirden çok hoşnut kalmıştım. Continental Oteli'ne gittim. leri'nden biri de ölmüştü. bir baş çıkıp duruyordu.U. bir Hücum Muhafızı ağır yaralanmış. gazete kulübesinin gerisinde. Her zamanki umursamaz tavrıyla merdivenlerden ferah fahur indi. ileri doğru atıldı ve o sırada dişlerinin ucuyla elindeki bir bombanın iğnesini çeken. karşılıklı ateş açılmış. yüzümü yıkadım ve yeni emirler almak için gerisin geriye P. (İspanya'da bu tip caddelerin ortasında hep geniş bir refüj uzanır.U. Herkesin kapı ağzından çekilmesini haykırdı.M. Hücum Muhafızlarından bir grup.) Bu sırada. kapı ağzında duran Hücum Muhafızlarının bazılarından —o anda ne olduğunu hiç anlamadığım— uyarıcı bağırış-malar geliyordu. tüfeklerin sesine karışan korkutucu . Her nasılsa. çatıdaki bazı camlar şangırdadı. kızıl saçlı bir Alman Hücum Muha-fızı'nı geriye itti. Sonra.U. Caddenin ortasında bir yerde. Önceki gün yirmi otuz kadar silâhlı Güvenlik Askeri kahveye gelmişler. çarpışmalar başlayınca hemen binayı ele geçirmiş ve tahkim edivermişlerdi. Güvenlik Askerleri hiç adam ayırımı yapmadan caddeden geçen herkese ateş ediyorlardı. iki İspanyol milis subayı da aynı şeyi yaptılar. bir kurşun rahatsız edecek kadar yakından vınladı. Gümbürtü öylesine kuvvetliydi ki. taş binalar arasında patlayınca olağanın iki katı gürültü çıkaran el bombalarıydı. bir araştıralım bakalım» dedi. —gayet iyi tanıdığım Amerikalı bir milisin başıydı bu— tıpkı bir panayırda nişan hedefi diye dikilen Hindistan cevizlerine benziyordu. Sabahın erken saatlerinde kahveden çıkmaya teşebbüs etmişler.'a yapılacak baskına hazırlık olarak kahveyi işgal etmeleri kendilerine emredilmişti. Tam kapı ağzının iç tarafında. Güvenlik Askerleri gerisin geriye kahveye kaçmışlar. Bina ile aramda ağaçlar ve bir gazete kulübesi duruyordu.M. Güvenlik As. binasının yanında. kaydırak oynar gibi aşağılara doğru bombalar yuvarlıyorlardı. kerleri'nin gözü önünde kaldırıma çıktı ve herkesin görebileceği bir biçimde tabancasını çıkararak yere bıraktı. bunlar da Ramblas'nm güneyine düşen işçilerin oturduğu mahallelerden sökün eden bir halk kalabalığı tarafından kuşatılmıştı. aşağılardan ürkütücü bir seri patlama sesleri geldi. kalabalık uçar gibi çıkış kapısına seğirtti.'un Yürütme Kurulu Binası'na yaklaştığımda hâlâ caddenin öteki yanındaydım. P.) o yüzden neyi gösterdiklerini anlayamıyordum. Önceki gün Anarşistlerim ateşe başladıklarını gördüğüm caddenin köşesinde şimdi bir barikat yükseliyordu. dedim. Kendimize birer fincan kahve bulabildik ve bombaların yanına tıkıştırdığım keçi sütünden yapılmış biraz da peynir satın almayı becerdik. sonradan P. ama Amerikalı sığınmak için kendisini gazete kulübesinin arkasına atmıştı. M. Tam oraya vardığımızda. Bir an durdum ve açıklığı bir koşuda geçtim. üçü ağır ağır Güvenlik Askerleri'nin sığındıkları kapı ağzına doğ145 . P. Kopp olan biteni bir bakışta kavradı .U. Arkamdaki adam. Bunlar yirmi yarda ötede. (Otelden yüz metre ötedeydi.O. Muhtemelen.
Hemen karşımızda Poliorama denilen bir sinema. Bu. Ramblas boyunca orada burada.M.M. Kopp beni yine yukarı çıkardı ve durumu açıkladı. eğer önlemek olanağımız olursa.U. bütün karışıklıklar boyunca benim yaptığım tek atıştı.kısa sürelerle karşıdaki otele yemek yemeğe sıvışmak dışında. yirmi sterlin verseler bile benim yapmayacağım birşeydi. ellerindeki tüfekleri dolu adamların üstüne yürüyorlardı. Heyecan içinde. bunu baştan keşfetmek pek zordu. üyeleriydi. bizim geliş gidişlerimize izin veriyorlardı. Kopp geri gelerek bombaları patlatmamızın iyi olacağmı söyledi. daha hayal kırıcı ya da en sonunda daha sinir bozucu çok az tecrübe olabilir sanıyorum. Barikatlardan ve kum torbaları yerleştirilmiş pencereler arasından gelen kurşun yağmuru dışında hiçbirşey olmuyordu. Bunu izleyen üç gün üç geceyi . Kopp. Rasatevine gözcüler yerleştirmişti bile. Cafe Moka'daki Güvenlik Askerleri'ne gelince. Tehlikede değildim. ama P. ellerinde tüfeklerle oraya yerleşecek birkaç adam P. sonra ötekine ateş etti ama tutturamadı. Bombaların öyle yerde durması herkes için tehlikeliydi. bütün bu işlerin anlamsızlığına şaşar dururdum. sürüyor. Rasatevinin küçük pencerelerinden kilometrelerce çevreyi görebilirdiniz —ardarda tabaka tabaka gelen yüksek ince binalar. Saldırıya geçerlerse P. verilen emirlerin. yaşamaktan ve bizi yaşatmaktan pek hoşnut olacaklardı. iki milyonluk koca şehir vahşi bir uyuşukluk içinde kapalı kalmıştı — hareketsiz bir gürültü kâbusu gibi.U. kaldırımın üstündeki hâlâ patlamamış iki bombayı işaret edip duruyordu. Barselona halkı sokak çarpışmalarına ve ma. Sinemadaki hademeler C.U. Ve. binlerce taş binaya çarparak yankılanan şeytanî gürültü. Hücum Muhafızlarından biri tüfeğini ateşleyerek bombalardan birini patlattı.'un önderleri savunmada kalmamız. yine de bütün yaşamımın en dayanılmaz dönemlerinden biri oldu. Bütün bu zaman boyunca. ama gün ışığı devam ettiği sürece hiç dinmiyor ve ertesi gün tam zamanında şafakla birlikte gene başlıyordu.O. korkudan ödleri patlamış. Silâhsız olarak. Caddelerde bir tek motorlu araç kımıldamıyor. Üzgünüm.ru yürüdüler. açlık ve can sıkıntısından başka çekilecek çile yoktu.M. ama ben de tutturamadım. bize ateş edilmedikçe ve binalarımıza saldırılmadıkça ateş açmamak olduğunu tekrarladı.T.O.O.N. çarpışmak istemiyorlardı. bazan de kulakları sağır edici bir ateş yağmuru gibi hızlanıyor.N. camları ise patlayan bombalar yüzünden parçalanmıştı. damların genel düzeyinin çok üstünde de ikiz kubbeleri yükselen küçük bir rasatevi vardı.U. takır-takır. Tüfeğini bana vermesini söyledim. korkudan titriyordu. tropik bir kasırga gibi sürüyor. P. cam kubbeler ve parıltılı yeşil bakır renkli kiremitleriyle fantastik süslü damlar. binalarına yapılacak herhangibir saldırıyı önleyebilirdi. 147 . Onun söylememesine rağmen.T. Kubbeler caddeye hâkimdi. dizlerimin üstüne çöktüm. ateş açmamız yolunda talimat göndermişlerdi. Bu. binalarını savunmak zorundaydık.M. Çatır-çatır. ikinci bombaya ateş ettim. doğu yönünde ışıldayan mavi deniz— İspanya'ya geldiğimden beri gördüğüm ilk deniz görüntüsü. Güneş altında pırıl pırıl caddeler bomboştu. mermilerle delik deşikti. önderlerinin bu olaya sürük146 lenmiş olmaktan dolayı son derece öfkelendiklerini ama C. güm bazan tek tük atışlara kadar sönüyor. onlarla başımız artık belâya girmeyecekti. Damda oturur. devamlı olarak Poliorama'nın damında geçirdim. bu üç gün. sürüyordu.O. Kısa kollu gömlek giymiş bir Güvenlik Askeri. kim kiminle çarpışıyorsa ve kim kazanıyorsa.'yi desteklemek zorunluluğunu duyduklarını kavrayabildim. üzerinde bir müze. çarpışmalar başlayınca vatmanların bırakıp kaçtıkları tramvaylar hareketsiz duruyordu. Sokak çarpışmalarının şu kötü günlerinden daha hasta edici. Kaldırımın üstü Cafe Moka'nın tabelâsından yayılan kırık camlarla kaplanmıştı. dışarıda park etmiş biri Kopp'un resmî aracı olan iki araba. Olan biten ne Allanın belâsı ise.
Baksana aşağıdakine!» Tüfeğiyle bizim binanın dibinden geçen yan sokağa doğru işaret etti. karşılık veririz!» «Hayır. Kopp'da onlara.C. bir çeşit içgüdü ile hangi siyasî partilerin hangi caddeleri ve hangi binaları tutacağını biliyordu. Otelin ön cephesini boylu boyunca kaplayan kocaman «Hotel Calön» yazısının son o'suna yakın bir pencerede.biz de onlara ateş etmeyecektik. bizim tüfeklerden birini verdi. Tabiatıyla. Bir yabancı ise. Hotel Calön idi. oradaki! Bize mi ateş ediyorsun?» «Ne?» «Bize ateş ediyorsan. Tüfeğimi ona doğru kaldırarak bağırdım: «Hey.'nin ingiltere'deki Komünist Gençlik Birliği'nin muadili Gençlik Derneği) kum torbalarıyla kaplanmış yan pencereleri bizim rasatevinin önüne gelen büyük mağazalardan birini elinde tutuyordu. Bizim mevzi tuhaf bir biçimde sessizdi. ama sözlerine sâdık kalacakları kesin değildi ki. Rasatevinden dışarı bakarken. solundaki dolambaçlı sokak aralarında karışık bir çarpışma devam ediyordu.U. Bu arada Kopp Güvenlik Askerleriyle ahbaplığı ilerletiyordu. damdaki Güvenlik Askerleri'ne ateş etmişti 149 . Ramblas'nın sağındaki işçi mahalleleri koyu Anarşist'ti. Size ateş etmiyordum. Orada bir çeşit uzlaşmaya varılmıştı. Gerçekten de. Ramblas'nm yukarı ucunda. Cafe Moka'daki Güvenlik Askerleri çelik kepenkleri indirmişler. cehennemi gürültüye metelik vermeden..U. Güvenlik Askerleri'nin her an telefonla alacakları bir emir üzerine ateşe başlayabileceklerini pekâlâ biliyordum. Kendimi biraz da yeniden siperdeymişim gibi hissediyordum. kahvedeki eşyaları yığıp barikat yapmışlardı.U. pek çok kereler Cafe Moka'da ziyaretlerine gitmişti. (P.S. santral kesintisiz çalışıyor ve binadan hiç ateş açılmıyordu. Bazan. bir talih eseri birkaç gün önce satın aldığım Penguin dizisi kitaplarıyla geçiriyordum.S. Besbelli. belâ başlıyormuş gibi oldu. Kopp onlarla kesin 148 bir anlaşma yapmıştı.'nin Plaza de Cataluna'ya hâkim olan karargâh binası. Mamaafih. torbalarla bir başka barikat daha kurdular. Yalnızca bir keresinde. bazan. onlara oranla umutsuz bir durumdadır. Genellikle yukarıda altı kadar adamımız oluyordu. bize ateş açmazlarsa . geri kalanlarımız taş bir çıkıntıdan başka sığmağın olmadığı alttaki kurşun damda oturuyorduk.C. birçok kereler kendimi alışkanlığın etkisiyle Güvenlik Askerleri'nden «Faşistler» diye söz ederken yakaladım. Böyle bir işe girişmeden önce bizi uyarmayı kabul etmişlerdi. Fakat bir çatışma başlatmaya hevesli olmadıkları apaçıktı. o damda pineklemek insana tuhaf bir duygu veriyordu. her binada ait olduğu partinin bayrağı dalgalanmasa ne olduğunu kavramak hayli güç olacaktı. saatlerimi. Rasatevinin her kulesine bir adam yerleştiriyor. önceki gün her nasıl olduysa kaybettikleri tüfeğin yerine. Buradaki asıl nirengi noktası.hallî coğrafyaya öylesine alışkındı ki. Bütün bu belâların başladığı yer olan Telefon Santralı'nda Katalan ulusal bayrağıyla Anarşist bayrağı omuz omuza dalgalanıyorlardı. şehrin ana caddelerinden biri olan Ramblas'nın ayırıcı bir hat oluşturduğunu anlayabiliyordum.C. Kırmızı bayraklarını direkten indirmiş. Bu sırada ben rasatevinde nöbette idim.U. Biraz sonra yarım düzine kadarı tam karşımızda dama çıktılar. Plaza de Cataluna çevresinde durum öylesine karmakarışıktı ki.S. P. Güvenlik Askerleri'nden biri eğilerek barikatın öbür tarafına ateş etmeye başladı. ama bu yanda P. Karşılık olarak. Ramblas'dan aşağı doğru. elinde tüfeğiyle mavi tulum giymiş genç bir çocuk köşeden sıvışıyordu. hayır. meydanı öldürücü bir etkiyle silip süpürebi-lecek bir makineli tüfekleri vardı.S. J. kahvehanede içecek cinsinden ne varsa tümünü yağma etmişler ve Kopp'a onbeş şişe bira hediye etmişlerdi. bütün bu dava beni sıkıyor. Katalan ulusal bayrağını çekmişlerdi.. ve Güvenlik Askerleri aşağı yukarı kontrolü ellerine almışlardı. üstüne de Katalan ulusal bayrağını diktiler. beni elli metre öteden gözetleyen bir takım adamların olduğu bilincine varıveri-yordum. Bizim yüz metre sağımızda.
barikatlarında görmüştüm. birey olarak taraf tutmalarına karşın. bütün 151 . Uluslararası Tugay'dan yaralı iki üç adam. P. cadde ortasında ateşlenen bataryalara dair vahşî hikâyeler çıktı.T.N. bu yönden gelen gürültü dehşet vericiydi. ama bu yiyecek hepimize yetişmiyordu pek. otel misli görülmemiş bir insan kolleksiyonuyla ağzına kadar dolmuştu. G. Daha çarpışma başlar başlamaz.O.U. ilk önce o ateş açtı. teur'ler yığınlarla patlayıcı maddeyi. tüfek atışı ve makineli tüfek seslerini el bombalarının patlaması noktalıyordu. karşısındakilere alev saçıyordu.M. Ve uzun aralarla.» Aynı gün. tarafından değil. genel gürültü ve paniği çoğaltmak için kasten infilâk ettirmişlerdi Ma150 maafih.G. Tüfek ateşinin şeytanî cümbüşü devam ediyordu. İşin başında. uğursuz görünüşlü bir Rus da dahil (bu herifin kemerine bir tabanca ile zarif bir bomba bağlıydı) çeşitli komünist ajanları. Bizden yarım mil kadar uzakta. Duyduğum ve gördüğüm kadarıyla. Ve. Yönetim Binası'ndaki onbeş yirmi milis için Hotel Falcon'-dan yiyecek getiriliyordu. Cumhuriyet Hükümeti'nin hizmetinde bir Amerikalı havacı.T. her çeşidinden siyasî zanlı kişiler. caddenin hayli aşağısmdaki evinden tüfeğini doğrultarak. kulağı alışkın olan biri topçu ateşinin sesini hiç yanılgısız tanır. çünkü toplar ateşe başlarsa.» Bana anti-faşist selâm yaptı. camlarına kurşun çarptığında parça parça olmasın diye vitrinlerine çaprazlama kâğıt yapıştırıyorlardı. Millet düpedüz binaların içinde ya da barikatların arkasında pinekliyor.M.G. (Barselona'daki dükkâncıların çoğu. Bu bina-dan bana pek çok kereler ateş edildi.T. Ogpu'nun ajanı olduğu söylenen. öbür otellerin çoğu gibi C.U. Bazan. çünkü ortalıkta uçak yoktu. Sonradan bana söylendiğine göre. ortada hiç belli bir neden yokken. Çarpışmalar sona erdikten bir gün sonra bu caddeden geçtim. infilâk anında ne olduğunu anlayamadığım muazzam yoğun patlamalar oluyordu. ama birisi çıkıp da şarapnelle tahrip olmuş bir bina gösteremiyordu. Herzaman olduğu gibi. Fransa'ya portakal götürürken çarpışmalar yüzünden burada bağlı kalan kocaman Fransız kamyonlarının bir sürü şoförü. ama bu olanaksızdı. birkaç askerin kışladan tüymesine. Sonradan gazetelerde. ya da U. ben de karşılık verdim. Binadan binaya bağırdım: «Daha biranız var mı?» «Hayır.«Ben ona ateş ediyordum. belki hepsi on. Hotel Continental.) «Biz sizi vurmak istemiyoruz. çarpışma boyunca tarafsız kalmıştı. ve U.T. J. binasından bir adam. Acaba duyar mıyım diye kulak kabartıyordum. Ateşe karşılık vermedim. Belki de tahrik edici bir hedef teşkil ediyordum.S. vitrinlerin camları kalbura dönmüştü.U. mümkün olduğu kadar çoğumuz yemek için Hotel Continental'e gidiyorduk. doğrudan doğruya Generalite'ce «kollektifleştirilmiş»ti ve tarafsız bölge sayılıyordu. Hemen işin başından beri yiyecek azdı.'nin merkez binalarının neredeyse tam karşı karşıya oldukları bir cadde vardı. Faşist sempatizanı görünen bazı iyi halli İspanyol aileleri. Her halükârda.N. hiç top sesi yoktu. işin giderek ciddiyet kazanması demekti —topçu sokak çarpışmalarında sonucu etkileyen unsurdur. Adam yalnızca yüz yarda ötede olmasına rağmen. kurşun öyle açıktan geçti ki rasatevinin damına bile isabet etmedi. çarpışma her iki yanda da savunma halindeydi. Biz de sizler gibi işçiyiz. birkaç da Halk Ordusu subayı. Halk Ordusu bir bütün olarak. şişman.» (Söyledikleri doğruydu sanırım.O. takma adı Charlie Clan olup. Büyük zorluklarla ve karanlıktan yararlanarak (Güvenlik Askerleri Ramblas'a devamlı ateş ediyorlardı). Havadan atılan bombalar gibi ses çıkarıyorlardı. salı sabahı bunlardan bir ikisinin P. bana ateş etti. on iki kere. bu. —çok muhtemelen doğrudur— agents provoca. yiyecek kıtlığı henüz vahim bir hal almadan ve gazeteler nefret kışkırtıcılığına başlamadan önce. Yabancı gazeteciler. hepsi bitti. İspanyollar'ın nişancılıktaki ustalıkları hayatımı kurtarmıştı.
Şu ya da bu nedenle sokağa çıkmak zorunda kalmış bir iki yaya. «Barselona'daki kaldırım taşlarını numaralamak gerekir» dediğini hatırlıyorum: barikatları kurar ve yıkarken bu bizi bir sürü sıkıntıdan kurtarırdı. bir de.T. Anarşist gazetesi Solidari-dad Obrera.U. Bu söylentilerin yalnız ilki doğruydu. barikatların iki saat gibi kısa bir sürede kaldırılacağından hiç kuşku yoktu. Ben herkesi barikatların gerisinde kalmaya teşvik ediyordum.U. oysa izin günlerimi damda nöbet tutarak geçirmeme benimle birlikte üzüldüler. O sırada çevremdekilerin söylediklerinden toparlanabildiği kadarıyla.'un gazetesi La Batalla'nın savunmasız çalışma yeri Güvenlik Askerleri tarafından Telefon Santralı ile aynı günde ele geçirilmişti.bu olanlara şaka diye bakmak eğilimi vardı. Çarşamba (5 Mayıs) günüydü sanırım. Anarşistlerle polis arasındaki bir toz-alma hikâyesinden başka bir anlamı yoktur. resmî bildirinin olayı plânlanmış bir ayaklanma olarak göstermesinden daha çok gerçeğe yaklaştığına inanıyorum. kendilerini rahatsız hissediyor ve bu Allanın belâsı şeyin nasıl sonuçlanacağını merak ediyordu. Halkın söylediğine göre. kaldırımda yatan yaralı bir adama yardım ederken. üyelerinin istediği. bu düşüncemin. ama doğru dürüst bir sonuca varamayacağı besbelli olan bu anlamsız çarpışma herkesi hasta ediyordu. Anarşist 152 önderleri de. pantalonu kana bulanmış bir halde içeri girdi. radyodan aynı çizgide çağrılar yayınlıyorlardı. bu çarpışmaların Franco'ya karşı savaşı kaybetmek anlamına gelebilecek tam bir iç savaş biçiminde gelişmesini istemiyordu. Valencia Hükûme-ti'nin Barcelona'yı işgal etmek için altıbin asker gönderdiği. Eğer sıkı partili olsalardı. Fakat Generalite'nin taviz vermeyeceği de apaçıktı. Gerçekten de İngiliz destroyerleriymiş. sanıyorum. Hâl ve tavırları tamamiyle tarafsızdı.» Çarpışmaların geniş bir alana yayılmasına ve kayıp sayısına rağmen. ceplerimdeki bir dolu bombaları almaya kalkışırlardı. Çünkü hiç kimse. aç bilâç ve kir pas içinde içeriye girdiğimde odamda yangelmiş oturur bulduğumu hatırlıyorum. silâhlarını verdiklerini duyduk. Rasat-evinin kulesinden çevreyi seyrederken limana yanaşan savaş gemilerinin gri şekillerini gördük. neyse ki bomba çocuğu ciddi biçimde yaralamamış ti. askerinin Aragon cephesinden ayrıldığı söyleniyordu. ama çarşamba günü havasını değiştirerek herkesin işine dönmesini istemeye başladı. Salı günü. birtakım adamlar da boş caddelere avaz avaz bağırarak gazete satıyorlardı. beni taraf değiştirmeye zorlarlar ya da en azından. Halk fikir olarak bölünmüş.O. beyaz mendiller sallıyarak sürüne sürüne o yana bu yana gidiyor ve Ramblas'-nın ortasındaki mermilerden korunmuş bir yerde. banliyö153 . C. fakat gazete başka bir adreste yine basılıyor ve birtakım sayıları dağıtılıyordu. biri oyun olsun der gibi üstüne bir elbombası atıvermiş. herşeyi bir değişiklik sarmaya başladı.M. P. Dışarda neler olup bitiyor diye bakınmaya gitmişti. Generalite bu iki şeyi yerine getireceğine ve yiyecek vurgunculuğunun önünü alacağına bir söz verse. Genel tutum şuydu: «Bunun.M. Daha önce denizcilik yapmış Douglas Moyle bunların İngiliz destroyerlerine benzediğini söyledi.N.O. Plaza de Cataluna'da Güvenlik Askerleri'nden dörtyüzünün Anarşistler'e teslim olduğunu. Kepenkleri örtük caddeler korkunç gözüküyordu. Ortalıkta çirkin söylentiler dolaşıyordu. Bu korkunun ifade edildiğini bütün taraflardan işitiyordum. Ve Uluslararası Tugay'dan bir iki adam da bir nöbet gecesinin ertesinde. bunlara karşı durmak için de beşbin Anarşist ve P. O günün akşamı. Onun. ama biz bunu çok sonra öğrendik. ve başındanberi istediği. Bizim iyi arkadaşımız olan bir İtalyan gazetecisi. Henüz hiç kimsenin barikatlarını terkettiğini sanmıyorum. böyle şeyler Barselona'da her yıl olurdu. yorgun. George Tioli. yalnızca iki şey vardı: Telefon Santralı'nın geri verilmesi ve nefret edilen Güvenlik Askerleri'nin silahsızlandırılması. Telefon Santralı'na yapılan saldırıyı «canavarca kışkırtma» diye (ya da buna yakın kelimelerle) tasvir ediyordu.
boş böğrüme batan tabancanın verdiği felâket rahatsızlığı hatırlıyorum. Ama. Herkes telâşla oraya buraya koşuşturuyor ve yiyecek satın 155 .O. Görünüşe bakılırsa.M. kendimizi savunmaktan başka bir seçeneğimiz olmayacaktı. ne tentürdiyot ne de sargı bezi bulunmadığını keşfettik. ilk önce bizim onlara saldırmamızdı. bana ilk ışık tutan bilgi bu olmuştu. birdenbire sarsılarak uyandığımda karımı başımda dikilmiş bulduğumdu. Aşağıdaki barikatların gerisinde. Cafe Moka'-ya baskın yapmak için gönüllü çıktılar. Ateş sesleri yavaş yavaş söndü ve şaşırtıcı bir hızla halk caddeleri dolduruverdi.O. Birkaç dükkân kepenkleri-ni kaldırmaya başladı.) Teker teker tuvaletlerdeki yıkanma yerlerini.M.U. şimdi boşalmış olan. Çoğu Alman bir düzine kadar adam. yaygara ile yiyecek isteyen muazzam bir kalabalık pazara toplanmıştı.'nin denetimi elinde tuttuğuna dair belirsiz haberler sızıyordu. buradaki İdare Binası'nda komşumuz Güvenlik Askerleri'nin bize saldırmak yolunda emir alacakları muhakkaktı.'un kesinlikle yasa-dışı bırakıldığını duyarsak. ama bizim moralimiz daha iyiydi ve kahvehaneyi hallaç pamuğu gibi atacağımıza emindik. Fakat aynı akşam Kopp beni çağırttı ve çok ciddî bir yüzle. Kemerime kayışla bağlanmış. birkaç düzine de bombamız vardı. olabilirdi . sargı yeri olarak kullanmayı düşündüğümüz sedirli küçük bir oda vardı. hemen şimdi aldığı haberlere göre.'un üstüne atılacağını şimdiden belli belirsiz seziyordum. Ortalık iyice aydınlanmıştı. hiçbir şey olmamış.O. P. Ondan sonra hatırladığım şey ise. Hiç kuşkusuz. yarım saatcik dinlenmek için sedire uzandım. elimize geçirdiğimiz her kovayı ve son olarak da. Tek çıkar yol. Hükümet P. söylemesi gereksiz. her tüfek için elli atımlık cephanemiz. biz kazanıyorduk.'u lağvetmek ve ona karşı savaş açmak üzere olduğunu söyledi.M. saldırıda pekâlâ öldürülebilirdim.T. hemen Cafe Moka'yı ele geçirmek için hazırlık yapmalıydık. iki tarafın da tahkim edilen binaları daha boşaltılmamıştı.O. Yukarıda. Karım. Ancak.T. gece yarısından sonra damdan saldırarak onları gafil avlayacaktık. bunların dışında bir iki tabancadan başka birşey yoktu. arada birtakım insanlar ister istemez ölecekti.kimse bilmiyordu.'a savaş ilân etmemiş. millet yerlere serilmiş uyuyordu. «onlar»ın suyumuzu da 154 kesecekleri yolunda bir söylenti dolaşıyordu. partilerin içinde en zayıf. Su işlerini idare eden Hükümet ya da C. su kesilmemiş.U.N.U. Binayı tahkim etmekle geçirdiğimiz uzun kâbûslu geceyi hatırlıyorum. Binada birkaç çikolata diliminden başka hiç yiyecek kalmamıştı. Çelik kepenkleri öndeki giriş kısmına çaprazlama taktık. beni uyandırmaya kıyamadığını. Ama. Belki hemşireye ihtiyaç duyulur diye karım otelden kalkıp buraya gelmişti.N. sayıca bizden fazlaydılar. Silâh stokumuzu gözden geçirdik.lerde (özellikle emekçi sınıfı mahallelerinde) C. Çarpışmalar sona erdiğinde. (Hiç kimse «onlar» ın kim olduğunu bilmiyordu. Karşıda Poliorama'nm damındaki altı tüfeği de sayarsak. tramvayların çalışmaya başlamadığı dikkati çekiyordu. olayların tüm sorumluluğunun. caddelerdeki tek tük ateş dışında herşey normale dönmüştü. O günün akşamüstü bir çeşit ateşkes anlaşması yapıldı. Hükümet bize karşı savaş açtığı takdirde. Moka'ya saldırmadan önce. Uykusuz geçen altmış saat yüzünden korkunç bir ruh hâli içinde ve köpekler gibi yorgundum. arkasına binada bazı değişiklikler yapmakta olan işçilerin geride bıraktıkları taşlardan bir barikat kurduk. Güvenlik Askerleri hâlâ Moka'daki barikatlarının gerisindeydiler. Hükûmet'in P. dolayısıyla en uygun günah keçisi olan P.U. Şimdi artık gece ilerlemişti. biri bozuk yirmi bir tüfeğimiz. Kopp telefonda emir bekliyordu. Bu arada. M. bizim yerel tarafsızlığımız da sonuna gelmişti. sergiler neredeyse bomboş olmasına rağmen. onbeş bira şişesini doldurmak için hayli zaman harcadık. gerekirse. Sonradan meseleye nasıl bir yorum getirileceği konusunda. Güvenlik Askerleri'nin Kopp'a verdikleri. ön odalardan birinde bir koltuk üstünde uyuduğunu söyledi.
Barselona'ya azıcık dinlenebilmek ve rahat etmek için hevesle gelmiştim. hiçbir zaman herkese yetecek kadar masa bulunmayan arkadaki leş odaya doluşmuşlardı. en azından benim kadar canları sıkılan ve zaman zaman bana el sallayarak kendilerinin de birer işçi olduğunu söyleyen. ama yemek servisleri hâlâ yapmacık bir tören görüntüsüyle devam ediyordu. (onlara ateş etmeyeceğimi ümit ettiklerinden yapıyorlardı bunu) ama emir geldiğinde kesinlikle ateş açacak olan Güvenlik Askerleri'nin karşısında. konuklar. hemen arkasından —aslında bırakışma birkaç saat sürdü sanıyorum. O perşembe akşamı. yüzlerce mil uzaktaki gazeteciler bu işi parlak bir biçimde yaptıkları halde. Yüzelli gün cephede bulunmuş. Troçkistler'in. Garsonlar geniş ölçüde azaltılmıştı. Adamı biraz ilgiyle seyrettim. inandırıcı bir biçimde. gazetecileri saymazsanız. Anarşistlerin ya da bilmem kimin casusu olduğunu fısıldayarak ortalıkta dolanıyordu. çok kötü bir döneme benziyordu. Otelde günlerdir ekmek bulunmuyordu. ne olup bittiğiyle hiç ilgilenmeyerek yalnızca olduğunuz yerde oturmanız gereken. ortalıkta yenecek pek birşey yoktu. Yiyecek kıtlığı. bütün bu oyunu Anarşistler'in düzenlediğini îzâh ediyordu. bir kasırga ya da deprem gibi düşünülüyordu. hazan uykudan başı önüne düşerek.almaya uğraşıyordu. yemek olarak adam başına bir tek sardalya düşüyordu. Her yerde aynı soruları duyuyordunuz: «Durdu mu dersin? Yeniden başlar mı acaba?» Çarpışma.T. Yoğunlaşmış bir tiksinti ve öfkeyle damdaki mevziime döndüm. ama bunun yerine. çünkü. şarap öylesine azalmıştı ki. öyle sanıyorum ki. Şişko Rus ajanı. bazıları C. Otelde. küçük çapta da olsa tarih yapıyorsunuz-dur. bu her iki taraf için de öldürücü rezil kavganın doğru ve yanlış yönleri değil. şimdi hepimizin başına gelen ve durdurmaya gücümüzün yetmediği bir çeşit doğal âfet. Bu düşünce beni çileden çıkarıyordu. hesapça kendinizi tarihî bir karakter gibi hissetmeniz gerekir. ekmek ve içecek birşey yoktu. mesleği yalan söylemek olan birini görüyordum. hayatımda ilk defa. Öndeki yemek salonu. hiç de öyle bir 156 duygu vermiyordu. çarpışmalar sona erdikten birkaç gün sonra da devam etti.N. Fransız kamyon sürücüleri otele bir sürü por157 . kahramanlık etmek yerine. Çarpışmalar boyunca. Tüfek takırtılarının ortasında ve kepenkleri kapalı pencerelerin berisinde sürüp giden bu küçük otel hayatında iğrenç birşeyler vardı. barikatların gerisi adamlarla doldu ve çarpışma yeniden başladı. gitgide daha eski şarapları daha yüksek fiatlara içiyorduk. çünkü bu zamanlarda maddî ayrıntılar başka herşeye ağır basar. Fakat hiç böyle yapmazsınız. gittikçe kötüleyen açlıktı —pazartesi gününden-beri hiçbirimiz adam gibi yemek yememiştik. Daha çok cephede az adam olduğu. çarpışmalar boyunca burunlarını kapı ucundan uzatmaya korkan karmakarışık kalabalığın arasında korkunç bir kuşku havası doğmuştu. Bütün bu süre içinde. milletin kulağına başka herkesin Komünistler'in. ama saatten çok dakika gibi gelmişti— Haziran ayında göğün gürleyişi gibi âni tüfek sesleri üzerine herkes bir yerlere kaçıştı. ben durumun doğru dürüst bir «tahlil» ini yapamadım. damda oturarak vakit geçiriyordum. Üç gün boyunca karım ve ben bir parça keçi peyniriyle kahvaltı ettik. sırayla bütün yabancıları bir yana sıkıştırıyor. Gerçekten de. Çoğu kimse casus görme deliliğine tutulmuş. sıkıntı içinde. bu yüzden anormal uzunlukta sürelerle nöbet tutmanız gerektiği. Aslında. şu Allanın belâsı damda gece gündüz oturmanın verdiği rahatsızlık ve sıkıntı. üyesi oldukları için genel greve katılmışlar ve şimdilik beyaz kolalı gömleklerini çıkarmışlardı. kafamda. Bol miktarda bulunan tek şey portakaldı. çelik kepenkler hemen indirildi. Başlıca düşündüğüm. bu iş biter bitmez cepheye dönmem gerekeceği fikri dolaşıp duruyordu. Bu gibi olaylara karıştığımız zaman. pencereden gelen bir kurşun sütunlardan birini yonttuktan sonra terkedilmiş. Eğer tarih dedikleri buysa. caddeler sihirli bir değneğin ucuyla dokunulmuş gibi boşalıverdi.
şehirlerde yiyecek olduğu sürece tayınlarını alacaklarını bilen Güvenlik Askerleri yerlerinde kalabiliyorlardı. o gece birlikler geldiler.» Öte yandan. Güvenlik Askerleri'ne ve Carabineros'a benzer (yani. yarı tehdit edici bildirilerle herkesin eve gitmesini isteyen. belli bir saatten sonra üzerinde silâhla yakalananların tutuklanacağını söyleyen yayınlar yapıyordu. Bunlar. sol omuzumuza birer tüfek astık. biraz yiyecek satın alarak. Bütün bildiğim. asıl tehlike. onların herkesin otlanmaya çabaladığı özel bir ekmek stokları vardı. beni tanımıştı. o akşam caddelerde ilk kez göründüklerinde vakit hayli ilerlemiş olmalıydı. Yarı yarıya soyunduk. Birinin yanından geçerken göz kırptım. yalnız Katalan bayrağı dalgalanıyordu. düşmanlıktan hayli uzak bir sırıtmayla karşılık verdi —hiç kuşkusuz. Hükümet radyodan yarı yatıştırıcı. Çok anîden. Tek sorun. azıcık dinlenip huzur bulabileceğimdi. yeniden dönüp çalışmak zorundayız.O. züppe otel müdürü bunları rahatsız etmek için elinden geleni ardına komaz. grup başına da bir makineli tüfek. Bu durumun belli başlı sorumlusunun yiyecek kıtlığı olduğuna eminim. barikatlarını yıkmamışlardı ama bazısı kaldırıma sandalye çıkarıp dizlerinin üstünde tüfeklerini yatırmış oturuyorlardı. Hiç kimsenin.M. rasatevinde tüfeklerimiz olduğunu gayet iyi bilen Moka'daki Güvenlik Askerleri'nin bizim caddeden karşıya tüfek taşıdığımızı görünce işi bozmalarıydı. O gün —Cuma günü— çok ateş açıldığını sanmıyorum. Valencia' dan birliklerin gerçekten gelip gelmediğinden haberi yoktu —aslında. Rasatevinin kulelerinde nöbet tutarken kullandığımız altı tüfek hâlâ oldukları yerde duruyordu ve ne yapıp yapıp onları P. ertesi gün çarpışma sona erecek gibi görünüyordu. ama caddeye çıkarmak Hükümet emrine karşı gelmek demekti. dükkânların hemen hepsi açıktı ve —hepsinin en güven vericisi— uzun süre donmuş kalıplar halinde duran tramvaylar harekete geçtiler. Her yanda aynı sözler işitiliyordu: «Hiç yiyeceğimiz kalmadı. kendini daha güvenli hissettiği zaman hesap sormaya kalkacağını anlamıştım. kızıl saçlı bir İspanyol çocukla ben tüfekleri dışarı kaçırmaya başladık. Bunlar olurken bizim yapılacak gayet nâzik bir işimiz vardı. altısını kaybetmeyi göze alamazdık. bu tüfekleri caddenin bir yanından öbür yanma geçirmekti. Ramblas halkla dolmuştu. En uygun yolu bulmak için. ellerimizde bunlarla yakalanırsak tutuklanacağımız kesindi— daha kötüsü. işçilerin kesinlikle yenildikleri anlamına ge158 liyordu— siyasî bilinçsizliğim yüzünden kafamda yeterince açıklık olmamasına rağmen— Hükûmet'in. Bu şoförler kaba görünüşlü bir güruhtu. Fakat o sırada. Güvenlik Askerleri hâlâ Cafe Moka'yı ellerinde tutuyorlardı. Telefon Santralı'ndan Anarşist bayrağı indirilmişti. Akşamüstü olduğunda. tüfeklere de el konurdu. yanlarında birtakım çok boyalı. Başka zaman olsa. Bu. binasına geri götürmek zorundaydık. Bunlar. terkedilmiş barikatlar hâlâ yerlerinde durduğu halde. binadaki silâh deposuna aittiler.U. uzun boylu. Binada yalnızca yirmibir tüfek varken. onar kişilik gruplar halinde caddelerde devriye gezdikleri görülüyordu —kocaman tüfekleri omuzlarından aşağı sarkan. uzun tartışmalar yapıldıktan sonra. namluları da 159 . Hükümet yayınlarını kimsenin taktığı yoktu. takmış takıştırmış İspanyol kızları ve siyah gömlekli pek iri bir hamal vardı. nereye baksanız. caddeler hemen hemen normale dönmüş. Valencia'dan gelen birlikler. ama millet heryerde barikatlardan yavaşça toz oluyordu. şeytanî silâh seslerinin sona ermesinden derin bir rahatlama duyduğum ve cepheye dönmeden önce. ama şu anda pek itibâr görüyorlardı.takal getirmişlerdi. başlıca polis görevlisi) bir başka sınıf olan Hücum Muhafızları ve Cumhuriyet'in seçme birlikleriydi. O son geceyi damda geçirdim. —bizim hiç yokken. dipçikleri koltuk altımıza sıkıştırdık. gri ya da mavi üniformalı adamlar. hattâ daha başından otele kabul etmezdi. adeta yerden bitercesine ortaya çıkmışlardı. olayların bu yönleriyle ilgilenmiyordum. Hücum Muhafızları'm uyutmak çok kolaydı.
İşçi milisleri dağıtılacak ve Halk Ordusu birlikleri arasında yeniden paylaştırılacaktı. Hepsi. Ama çok kısa bir süre sonra. gerçekten Haziran sonu geldiğinde pek çoğu hâlâ duruyordu. Güvenlik Askerleri stratejik noktalan ellerinde tutmaya devam ediyorlardı. Fakat.T. Beni asıl şaşırtan. görünüşlerinden hoşlanmaktan kendimi alamıyordum. Benim gibi uzun boylu bir adam bile uzun bir Mavzeri rahatsızlık duymadan pantolonunun paçasında taşıyamazdı. emir aldıkları için— kışkırtıcı bir tavırla davranışlarda bulunmaya kalkınca birkaç yerde kargaşalık çıktı.C.N. ellerindeki silâhlardı. mer161 . İspanya'da gördüklerimin en iyisiydiler ve bir anlamda «düşman» olmalarına rağmen. bizden çok daha iyi giydirilmişlerdi. lonya bölgesinin tüm denetimini eline almak için uzun zamandır aradığı bahaneyi vermişti. barikatlarda tutulurdu. gerçek şuydu ki. bizimse cephede aşağı yukarı elli adamımıza bir makeneli tüfek düşüyordu. Bunlar pek mükemmel birliklerdi.C. Bazısı gruplar halinde tramvayları basmış. tarafından gönderilmişti. Her neyse. direnme göstermeyeceğini önceden bildiği halkı dehşette bırakmak için kuvvet gösterisi yaptığına hiç kuşku yoktu. ilk burada görmüş oluyordum. «Rus tüfeği» denilen (bu tüfekler İspanya'ya S. ağzı yayvan korkunç karabinalardan kat kat iyiydi. Hücum Muhafızları her yanı kaplamıştı. üyelik kartı çıkanların kartlarını parça parça etmişlerdi. Bir tanesini inceledim. Hücum Muhafızları muzaffer istilâcı havalarını bıraktılar ve ilişkiler daha dostâne bir hale geldi. Acaba ne derdim olduğunu düşündüler diye merak eder dururum. bu heryerde böyleydi. Hücum Muhafızları küçük mangalar halinde caddelere dağıtılmaz. pek kötü silâhlanmış milislere alışmıştım. dizlerimizi bükmeyecek kadar yavaş yürümek olduğunu keşfettik. bazı patlamalar olacağından herhangibir korkuları olsa. bütün tüfekler kazasız belâsız karşıya geçirildi. İşçi mahallelerinde barikatlar yıkılıyor. çünkü barikat kurmak taşları gerisin geri yerine koymaktan çok daha kolaydır. bunları yalnızca kanunsuz yollardan elde edebilirdiniz. kaplumbağa hızıyla cadde boyunca yürüyüşümü büyük bir ilgiyle seyrettiklerini gördüm. ama C. herbirine de bir otomatik tabanca düşü160 yordu.U. Hükûmet'in. Rasatevinin kıvrım kıvrım merdivenlerinden aşağı kütük gibi bir bacakla inmek dayanılmaz bir işti. Bu. tabancalara gelince. Şimdiye kadar farketmemiş olmama rağmen. Sinemanın önünde bir grup adamın. bir iki kişi öldü. bunların seçilmiş adamlar olmaları değil. Savaşta yaralanmıştır demişlerdi belki de. Amerika'da imâl ediliyorlardı) yeni bir cins tüfekle donatılmışlardı. bir iki gün sonra Hücum Muhafızları halkla gayet iyi geçinmeye başladılar.T. Cumhuriyetin böyle birlikleri olduğunu bilmiyordum. ama sanıyorum. caddelerde fâtih edasıyla yürüyorlardı. Çoğunun bir iki gün içinde kendilerine birer kız arkadaş buluverdikleri dikkati çekiyordu. cebinden C. Valencia Hükûmeti'ne Kata. hiç de cepheye gönderilmek niyetiyle yetiştirilmemiş olan Güvenlik Askerleri ve Cara-binero'lar daha iyi silâhlandırılmış. hareket etmek için tutulacak tek yolun. P. ama bu iş pek yavaş oluyordu.S. İlk günü. Bir kere caddeye çıkınca. Barselona çarpışmaları. Aragon cephesindeki pejmürde.N.paçalarımızdan aşağı sarkıttık.B.S. onların ileri geri gezinmelerine bir çeşit şaşkınlıkla bakıyordum. binalarının önündeki barikatların yerlerinde kalmasına izin verilmişti. Ben. Esaslı bir miktarının kaçırıldığından hiç kuşkum yok. yolcuları aramış. Barselona üzerinde Cumhuriyetçi bayrağı dalgalanıyordu —Cumhuriyetçi 'bayrağını faşist siperlerinin dışında. Hücum Muhafızlarının on adamına bir hafif makineli tüfek. Bu Mavzerlerin uzun olması ayrı bir talihsizlikti. Ertesi gün. sanırım. Bunun her savaşta böyle olduğunu sanıyordum —gerideki besili polis ile cephe hattındaki pejmürde askerler arasındaki tezâd! Tüm olarak alındıkta. silâhlı Anarşistler'le kavgalaşmaya yol açtı. bazıları —herhalde. Mükemmel bir tüfek olmaktan pek uzaktı ama bizim cephedeki eski püskü.
C. İspanyol emekçi sınıfına karşı kullanılabilirdi. ajanları tarafından kentin dört bir yanma yayılmıştı. olaylar için uydurulan yorumlar karşısında hayretten dona kalıyorlardı.M. yabancı komünist gazeteleri elimize geçmeye başlamıştı. tarafından ustaca düzenlenen bir faşist «beşinci kol» ayaklanmasından başka bir şey değil. Thompson yakalanmış. «farklı kalmakta anlaşıp» aslında siyasî hasmımız olması gereken birisiyle içki içemiyordunuz. mutlaka siyasî bir zanlı olmalıyım. Durmadan ortaya atılan suçlamalar karşısında tarafsız kalmak olanaksızdı.U. Salı sabahı ona sokakta rastladım. P. orak ve çekiç işaretli bir maskeden sıyrılarak ortaya çıkan iğrenç. Her zaman olduğu gibi. Fakat bütün hava değişmişti.U. diye kararlaştırılmıştı. sanırım.U. «P. Sonra onunla temasımızı kaybettik.S. tabiatıyla kendi taraflarına sıkıca bağlı kalmak durumundaydılar. Böyle bir patlamanın bir daha ne zaman olacağı bilinemezdi ve ben bir daha böyle bir 162 davada tüfeğimi elime almak durumunda kalırsam.O.O. fakat hiç kuşkusuz. emekçi sınıfın yararına kullanacaktım. o da herkesin ağzındaki soruyu sordu : «Nedir bu Allahm belâsı şey?» Elimden geldiği kadarıyla anlattım herşeyi. bu mesele değil canım.U. Tompson hemen.O. aylarca hapiste tutulmuşlardı. Artık. Oteline döndü. Hayli şaşırmıştım.'a bağlı olduğum için. biri yaralandı mı zaten hep böyle olurdu. onu emekçi sınıfa karşı değil. «Sizin gazeteleriniz benim faşist olduğumu yazıyor. Çarpışmaların bittiği şu sırada. ama ilk sayfası hemen neredeyse bomboş kalacak derecede sansür edilmişti. Eninde sonunda.M. çarpışmalar başladığı sıralarda gerisin geriye Barselona'ya gönderilmişti. P.» dedim.» dedi.U.M. Aslında Tarragona hastanesindeydi.'un lağvedilmesini talep eden. Ne de olsa siz yalnızca verilen emri yerine getiriyordunuz. «Ben bu işin dışında kalacağım.O. Douglas Thompson'-un Nisan başında yaralandığından söz etmiştim. hiç kuşkusuz. gamalı haç işaretli manyak bir yüz olarak gösteren bir karikatür. U. P. bu olaydan sonra Komünistler'in denetimi altındaki hiçbir birliğe katılamayacağımı söylemek zorunda kaldım. P. çarpışmalara ilişkin haberleri yalnızca azılı partizanca değil.O. Anarşistler esirlerini salıvermiş. peşlerinde polis ve devamlı ele verilme korkusuyla saklanıyordu. hapishaneler dolup taşıyordu. yalnız P. her yanda uğuldayan tüfek ateşinden hayli tedirgindi.U. ama Güvenlik Askerleri kendi esirlerini bırakmamış ve bunların çoğu hapse atılmış. polisin beceriksizliği yüzünden tamamen suçsuz zavallılar tutuklanıyordu.S.C.'nı. Kolum hâlâ kötü. birçokları muhakeme edilmeksizin. çünkü yaralılar sık sık bir hastaneden öbürüne yer değiştirirlerdi. Çarpışmalar sona erdikten sonra. gazeteleri sansüre uğramıyor. Postahaneler yeniden çalışıyordu. ama.kezlerinde muazzam sayılarda silâha el konuyordu.» Ona. La Batalla hâlâ ortalıkta gözüküyordu. hapse tıkılmış ve sekiz gün süreyle. ama ne yazık ki kaldığı otel şehrin Güvenlik Askerleri'nce denetim altında tutulan kesimindeydi —sokak çarpışmalarında yerel coğrafyayı bilmek ne kadar önemli! Otel basılmış. Otelin holünde bazı çirkin ağız dalaşmaları yapılıyordu. Pasaportsuz olan ve genellikle kendi ülkelerinde gizli polisçe aranan İtalyan ve Almanlar'ın durumu en kötüsüy163 . Besbelli. oteldeki korkunç kuşku ve düşmanlık havası daha da kötülemişti. hiç kimse için uzanacak bir yer bulunmayacak derecede ağzına kadar dolu bir hücrede tutulmuştu.M. Çok sayıda siyasî zanlı yabancı. Komünist arkadaşımız bana bir kere daha yanaştı ve Uluslararası Tugay'a transfer olmayı isteyip istemediğimi sordu. P. Bunlar olurken. Daha önceden. bu.M. Buna benzeyen daha bir sürü olay oluyordu. ortalığı alevlendirici makaleler yayınlıyorlardı. Otelime dönüp orada oturacağım. Neyin nasıl olduğunu gerçekten gören Komünistler'in bazıları.'un gizli bir faşist örgütü olduğu ilân edilmiş.» «Oh. Adam bu konuda çok dürüsttü. Barselona çarpışmalarının resmî ifadesi. gerçeklere de aykırıydı. önceden olduğu gibi.
vb. ama benim onu öyle sandığımı düşünmüştü. bütün davanın kendilerine anlamsız bir gürültü gibi geldiği savaşın dışında kalanların bir anlık görüntüleri. bir ilgi kayması olmadan. bunların bir cenaze alayı olduğunu düşündüm.U. sansürlü gazeteler. kız adamın metresi falan değildi. Bir türlü sona ermemesi ne yazık! Cephede olanlar yetmiyormuş gibi» vb. siyasî açıdan karşı tarafın adamlarıydı ve benim P. tıka basa doldurulmuş hapishaneler. Hiç kimlik belgesi olmayan bir Alman kızı günlerce bir adamın metresi pozuna girerek polisi uyutmuştu. Poliorama'nm üstündeki müzede kapıcı olarak çalışan ve bütün bu olanlara toplumsal yaşayışın gereği olan şeyler diye bakan küçük adam. her kapı çarpışında tabancama sarılıyordum. Oraya. kadının sağır olabileceğiydi. belki de Barselona'da oturanların çoğu bütün çarpışmaya. modaya uygun giyinmiş bir kadını koluna alışveriş sepetini takmış. Bir iki yabancı kadın İspanyollar'la «evlenerek» durumlarını çabucak usulüne uydurdular.'lu olduğumu biliyorlardı. caddeye koştuğumda birkaç Güvenlik Askeri'nin kudurmuş bir köpeği vurduklarını öğrendim. Baştan aşağı siyahlar giyinmiş büyük bir kalabalığın da bir saat boyunca Palaza de Cataluna'dan geçmeye çalıştıklarını ve hep başarısızlığa uğradıklarını hatırlıyorum.O. zavallı kızın yüzündeki utanç ve sefalet ifadesini hatırlıyorum. bu. İngilizler'i çok simpatico bulduğunu söyledi. çarpışma sona erdikten sonra ve birkaç dakika için 5 Mayıs'dakine kısa süreli ateşkes sırasında gittim. Tek akla gelen. Bütün bu zaman boyunca. Öyle bir noktaya gelmiştim ki.'nin adamlarıydı. bir arkadaşınızın şimdiye kadar sizi polise gammazlamış olabileceği gibi nefret uyandıran bir duygu taşıyordunuz. Çarpışmanın uzun süren kâbusu. Cumartesi sabahı caddeden bir silâh gümbürtüsü koptu. Bir iki sokak ötede tüfeklerin çatırtı ve gümbürtüsü duyu164 lurken. korku.C. Adamın yatak odasından çıkarken kazârâ çarpıştığımızda.M. T. Pahalı bir dükkândı. herkes «yine başladı» diye bağrışıyordu.U. 165 .U.S. ama zamanın tuhaflıklarından birçoğunu aktarmakta başarılı olduğumu sanmıyorum. Bu belâ sona erdiğinde hepimizin yeniden onu görmeye geleceğimizi umuyordu— gerçekten de onu görmeye gittim. yoksa bir başkasını mı vurmak zorunda kalacağım diye ölesiye sıkılmak. çarpışmadan önce. gürültüsü. «Böyle şeylerin olması çok kötü değil mi? İş için de çok kötü. damda oturup acaba bir dakika sonra vurulacak mıyım. yiyecek ve uykudan yoksunluk. O zaman. hattâ aradan aylar geçtikten sonra Barselona'da bulunmuş bir kimse. Temmuz'un 19'u geldi yine» diyen öbür küçük adam. Kuşkusuz. Ramblas'dan aşağı doğru yürüyüş yaparken gördüğümü hatırlıyorum. tamamen boş Plaza de Cataluna'da aceleyle karşıdan karşıya koşarken her iki elinde beyaz mendiller sallayan bir adam. çünkü silâhsız oldukları açıkça görülüyordu. Yakalandıkları takdirde. sınırdışi edilerek Fransa'ya gönderileceklerdi ki. Sonradan.S. Halk arasında bir sürü insan. çalışanlar da U. İngilizler'in kendisini ziyarete gelmesinden çok hoşnut olmuştu. köşedeki Hotel Colon'dan P. Barselona çarpışmalarının ortasında olan bitenlerin neye benzediğine dair bir fikir vermeye çabaladım. P. içinizde. makineli tüfekleri ateş açıyor ve onları geri püskürtüyordu— neden bilmiyorum. Ne zaman yan sokaktan başlarını uzatsalar. İtalya ya da Almanya'ya geri yollanmaları demekti. Ayakkabı dükkânında postallarımı yapan adamlar. nefret. Tanrı bilir onları ne korkunç olayların beklediği. Geriye baktığımda belleğime takılan şeyler o sırada rastgele yapılan gözlemler.C. Bir de.dü. karmakarışık gerginlik sinirlerimi sonuna kadar zorlamıştı. Yine de davranışları tümüyle tarafsızdı. Başıyla Plaza de Catuluna'daki cehennemi ateşe doğru işaret ederek (sanki bu sabahın çok güzel olduğunu söylüyormuş gibi) «Eh. muazzam yiyecek kuyrukları ve sinsi sinsi gezinen silâhlı adamların yarattığı korkunç havayı hiç unutamayacaktır.G. önünde kıvırcık tüylü beyaz bir köpekle. üyesi de olabilirdiler— her_ neyse. kuşku.
T. bütün özel silâhların teslim edilmesine ilişkin Hükümet emri idi. ben de yalnızca kendi mahallemde neler olup bittiğini gördüm. ayrıca resmî görüşmelerin dinlendiği ve banda alındığı gibi gerekçe167 166 . Ayrıca. Her şeyden önce. Barselona çarpışmalarının tümüyle doğru ve tarafsız bir öyküsü hiçbir zaman yazılamayacaktır. 1 Mayıs'ta hiçbir baş kaldırma hareketinin olmayışı herkesi sevindirmiş ve şaşırtmıştı. elimden geldiğince iyi bir biçimde daha kapsamlı konuları tartışmam gerekiyor — gerçekte olan nedir. Her zaman olduğu gibi. Bundan sonraki bölümde. Uzak bir şehirdeki bu sefil dalaşma. ilk bakışta sanıldığından daha büyük bir önem taşımaktadır. Böyle olmakla birlikte. bunun dengeli bir görünümünü vermeye çalışmak önemli birşey-dir. Şimdiden bu konu üstüne bir çok kitabı doldurmaya yetecek miktarda yazı yazılmıştır. O sırada yayınlanan gazete haberlerinin hemen hepsi savaştan uzaktaki gazeteciler tarafından uydurulmuştu.T. Barselona'daki herkes gibi. bunların onda dokuzunun gerçek dışı olduğunu söylersem abartmaya kaçmış olmam sanıyorum. siyasî çatışmalarla (tıpkı bir Çin savaşındaki generallerin adları gibi) insanın aklını karıştıran partiler ve alt-partilerin isim kalabalığıyla ilgilenmiyorsanız. artık büyük bir patlayışa kaçınılmaz gözüyle bakılıyordu. Bundan sonraki adımın. savaşın başından beri çoğunlukla C. yalnızca yanlış haber vermekle kalmayıp.ya da bir hava baskınında duyacaklarından zırnık fazla olmayan bir ilgi ile bakıyorlardı. lütfen bu bölümü atlayın.N. Bu bölümde yalnız kendi kişisel gözlemlerimi anlattım. ama ortalığa yayılan yalanların pek çoğunun tersini kanıtlayacak kadar çok şey duydum ve olaylara tanık oldum. Bu örgüte sendika üyeleri alınmayacaktı. bunun yanısıra. O sırada. Gelecekteki tarihçiler. gerçekten olan neydi? Uzun bir süreden beri Katalonya'nın her yanında gerilim yükseliyordu. lâğım çukuruna dalmaya benziyor Fakat gerçeği olabildiğince ortaya çıkarmaya çabalamak ve kurmak gereklidir. halka geniş olarak yansıtılmasına izin veriliyordu. bazı sunturlu yalanların aksini kanıtlayabilir ve bu olayın belirli bir perspektife sokulmasına yardımcı olabilirim. kötü yönetildiği. Ben bile. Partiler içi polemiğin ayrıntılarına girmek korkunç bir iş. olayın doğru ve yanlış yönleri nelerdi. 11 Gerekli kayıtların olmaması yüzünden. C. işçi sınıfı saflarında servetle sefalet arasındaki karşıtlığın gittikçe artmasından ileri gelen belli bir kırgınlık ve devrimin sabote edildiği yolunda genel ve muğlak bir duygu da vardı. Önceden olduğu gibi. iyi silâhlarla donanmış «gayrı siyasî» bir polis kuvveti kurulmasına da karar verilmişti. ve ne gibi sonuçlar doğurmuştur. denetimindeki kimi kilit endüstrilerin ele geçirilmesi olacağı herkesçe apaçık biliniyordu. 3 Mayıs'ta Hükümet.'li işçilerin çalıştırdığı Telefon Santralı'nı. üzerinde çalışmak için bir yığın suçlama ve parti propagandasından başka birşey bulamayacaklar. Sürtüşmenin bardağı taşıran nedeni. 1937 Mayısı'nda herşey öyle bir noktaya ulaştı ki. eğer sorumlusu var ise bu sorumlu kimdi? Barselona çarpışmaları pek çok siyasî tartışmaya sermaye edildiği için. okuyucuları maksatlı olarak da yanlış yöne çekiyorlardı. gözlerimle gördüklerimin ve sözlerini güvenilir saydığım başka görgü tanıklarından öğrendiklerimin ötesinde pek az malzemeye sahibim.N. Bu kitabın daha önceki bölümlerinde Komünistler'le Anarşistler arasındaki çatışmaları bazılarına anlatmıştım. sorunun tek bir yönünün.
İkinci olarak. Savaşın patlak vermesinden bir yıl sonra Kata-lonya emekçileri iktidarlarını büyük ölçüde yitirmişlerdi. Barselona Telefon Santralı'nın ele geçirilişi. ayrıca çok sayıda Güvenlik Askeri teslim olmuştu.T. 169 .'ye karşı Güvenlik Askerleri ve P. ama bu rakamı çürütecek delillerden yoksun olduğumuz için. hiçbir plân yapılmamıştı. Bildiğim kadarıyla. herkes bunun C. daha iyi durumdaydı sayılır. milis güçlerinin dağıtılmasına. .C. silâhlı polis kuvvetleri ve P. Fakat.U. Asıl dava. yiyecek gitgide azalıyordu. Katalonya'nın Valencia denetimi altına girmesine.M. daha da büyük kayba uğramış olabilirlerdi. Aşağı yukarı aynı saatlerde. Asıl niyetleri her ne idiyse.C. O akşam deniz 168 yoluyla Valencia'dan gönderilen altı bin Hücum Muhafızı Barselona'ya vardı ve şehrin denetimini eline aldı. Çarpışıp da yenilmenin.N.O. sürecin hızını herhalde azaltmıştır. resmî bildirilere göre. manevrayla sendikacıların ellerinden kaydırılmıştı.U.T.'un ilgasına bahane edilirken.N. ama biraz daha uzasaydı etkisi olacağı kuşkusuzdu. Bu patlama.M. sokaklara dökülen C.N. doğru kabul etmek zorundayız.T. her iki tarafta da savunma niteliğindeydi.F.N. O gece ve ertesi gün. merkezî denetime. muvazzaf kuvvetlerin elindekiler dışında bütün silâhların teslim edilmesine ilişkin bir emir yayınladı ve ertesi birkaç gün içinde çok sayıda silâh ele geçirildi. Durum kabataslak şöyleydi: C. Ölü sayısı abartmalı verilmiş olabilir. ertesi sabah millet kendiliğinden barikatları farketmeye başladı.I. 6 Mayısîta ateş kesildi.S. Çarpışmalar sırasındaki kayıplar. düpedüz uzun bir süreç içindeki tek bir olaydı. çarpışma sonrasının etkilerini herhangi bir kesinlikle söylemek de imkânsızdır.N. hiç kuşkusuz.S. İşçilerin binalarına bir saldırı olacak diye bir söylenti şehri dolaştı. Bununla birlikte. Sivil giyinmiş silâhlı polisler caddelerde yol açılırken.T. emekçilerinin bu çarpışmada pes dememekle birşey kaybedip kaybetmedikleridir. anlaşıldığı kadarıyla. Güvenlik Askerleri'ne karşı direnmeyi öngören belirsiz bir kararın dışında. caddelerde silâhlı Anarşistler belirdi. Cabellero Hükûmeti'nin düşürülmesinde de etkili oldu. (Komünistler ve Sosyalistler) tarafından yapılacak bir saldırının işareti olduğuna inanıyordu.T. binalar kuşatılmış ama hiçbiri zapdedilmemiş ve hiç topçu da kullanılmamıştı. (kendisine verilen emirlerin sınırını aşıyor muydu aşmıyor muydu bilinmez) binayı ele geçirmeleri için üç kamyon dolusu silâhlı Güvenlik Askeri gönderdi. Genel eylemin yönü. bunlar zaten olacaktı diye düşünebiliriz. Ne türlü kışkırtma olursa olsun yan gelip yatacaklarını açıkça belirtmiş olsalardı. işçileri üstüne. Gerçek şudur ki. takım takım Güvenlik Askerleri stratejik noktalardaki başka birçok binaları da zaptetti-ler.ier öne sürerek devralmaya karar verdi.U. dört yüz ölü ve bin kadar yaralı idi. bu noktada direnmenin varlığı. 5 Mayıs gecesine kadar C.A. Hükümet. de şehrin merkez ve resmî kesimlerini tuttular. kesinlikle. ani saldırısı yüzünden yeniden bozuldu. C. devlet kapitalizmine ve muhtemelen. P. özel kapitalizmin yeniden sunuluşuna doğruydu.N. Ne var ki.P. önderleri ile birlikte herkesi işlerinin başına dönmeye çağırıyorlardı. Fakat genel olarak kabul edilmiş bir önderlik ve belirli bir plân yoktu —gerçekten. ama.T. çarpışma. . kuvvetleri emekçi banliyölerini.O.T. şehrin her yanında barikatlar kurulmuştu ve çarpışmalar 6 Mayıs sabahına dek aralıksız sürdü. Bu koşullar içinde hiç kimse çarpışmaya devam etmeyi göze alacak kadar davaya güvenemiyordu 7 Mayıs öğleden sonra şartlar hemen hemen normale dönmüştü. hiç savaşmamaktan daha iyi sonuç verdiği örnekler vardır. Bu patlamanın savaşa doğrudan bir etkisi olup olmadığı konusunda bir delil yok.'nin resmî önderleri U. Polis Şefi Salaş. işler durdu ve hemen ardından çarpışma patlak verdi. Doğrudan iktidar geçen yıldan beri. ama nispeten hâlâ iyi durumdaydılar. emekçi sınıfın denetiminden çok uzakta. Herşey bir yana.U. muhtemelen Güvenlik Askerleri'nin silâhsız C.G.
daha iki gün önce kendiliğinden başlamış olan çarpışmayı onların başlattığı söylenemez. Üçüncü olarak. önceden düşünülmüş ve tasarlanmıştı. Bu noktada kesin bir şey söylenemez.M. emekçiler sokağa dökülmüşlerdi.T.O. önderlerinin tutumları tereddütlüydü.Leninist-ler) 4 Mayıs'ta çıkardıkları bildiriydi. emekçiler sokağa döküldü mü. siyasî önderleri de onları istemiyerek izlemişler ya da hiç izlememişlerdi.N.N.U. bir marksist çizgiyi tutarak hareket ettiler. çarpışma ise hiç değilse şimdilik. La Batalla'nın bildiriyi nereye kadar kabul ettiğine gelince. ile ittifak kurmaktı.U.M.'nin hâlâ Hükûmet'te ve Generalite'de temsil edilmesi. şehrin her yanma yapıştırılmış «ortalığı alevlendirici bir afiş» olarak tanımlanmıştı. (3) Güvenlik Askerleri'nin silahsızlandırılması için çağrıda bulunduğunu söyleyebilirim. aynı hükümeti kendi emekçi sınıfından kurtarmak için yeterince çabuk müdahale edecekti. yalnızca Durruti Dostları —F. «Herkes barikatlara gitsin —savaş sanayii dışındaki bütün sanayi kollarında genel grev yapılsın» idi. İspanyol Hükûmeti'ni Franco'dan kurtarmak için parmağını kıpırdatmayan İngiliz Hükümeti.M. önderleri de. hattâ izleyicilerini barikatlarda kalmaya teşvik ettiler ve Durriti Dostları'nın yayınladığı aşırılık yanlısı bildiriyi bile onayladılar (6 Mayıs. T. önderlik etmiyor. Ama gerçek şuydu ki. La Batalla). Bunlar da yine. izliyorlardı. Göründüğü kadarıyla hiç kimsenin elinde bir kopyası bulunmayan bu bildiri hakkında büyük belirsizlikler vardır. Bir İngiliz kruvazörü ve iki İngüiz destroyeri limana girmişlerdi.O.I. çünkü bu başlıbaşma sıradan adamların çıkardığı bir olaydı.N.T.U. hayli ukalâca.U. Bir başka deyişle. C.G. Bunun da başlıca söylediği şey.T. emekçilerin şehre egemen olması halinde.'un önderleri bu olayda mesuliyet taşımadıklarını söylemediler.T. Durruti Dostları bir çeşit devrimci bildiri dağıttılar. Herkes sokağa fırlamış. önderlerinin asıl gayesi U.) Fakat gerçekte P.A. Franco'ya karşı sürdürülen savaş kazanılmadan önce asla ayaklanmaktan yana değildiler. O. gemiler bunu gerçekleştirmek için hiçbir eylemde bulunmadılar. P. Her iki tarafta da hiçbir belirli plân işareti yoktu. İkinci olarak. belki 5 Mayıs'ta yaklaştıkları gibi. Kimi yabancı gazetelerde bu bildiri. Çarpışmalar sırasında gördüğüm tek el ilânı. arasındaki ayrılığı zorunlu olarak genişletecekti. Çeşitli kaynakları karşılaştırdıktan sonra. C. bu patlamanın gerisinde ne gibi bir gaye —herhangi bir gaye var idiyse tabii— vardı? Bu bir çeşit coup d'etat ya da ihtilâl girişimi miydi? Gerçekten Hükûmet'i düşürmeyi mi hedef almıştı? Önceden tasarlanıp üzerinde karar verilmiş miydi? Benim fikrimce.T. Devrimci bir çizgide konuşanlar. Kesinlikle böyle bir afiş falan yoktu. İngiliz gazeteleri bu gemilerin Barselona'ya «İngiliz çıkarlarını korumak için» gittiğini ilân etti. önderlerin izleyicilerinden daha tutucu olmalarını sağlıyordu. P. çarpışma yalnızca herkesin onu beklemesi anlamında. küçük bir grup Troçkist'in (Bolşevik . ile U. onlarla birlikte olmak devrimci partilerin görevidir diyen. Anarşist önderleri —o sırada herkesçe bilinmemekle birlikte— olaylar belli bir noktanın ötesine sıçrar da. kuşkusuz yakınlarda daha başka savaş gemileri de vardı.'un içinde küçük bir aşırı grup— idi.M. karaya hiç 170 asker çıkarmadılar ya da hiçbir mülteci kabul etmediler. Ne var ki. orası da meçhuldür.G. bu bildirinin (1) İhtilâlci bir konseyin (cunta) kurulması.Üçüncü olarak. ve P. Bu nedenle «19 Temmuz'un ruhunu yeniden uyan171 .N. ama hiç değilse içten içe muhtemeldir ki. zaten olan şeylerin yerine getirilmesini istiyordu. C. ama bu bildiri 5 Mayıs'tan önce çıkmadı. Ben kendim ne bildiriyi ne de o tarihli La Batalla'yı gördüm. C. dolayısıyla. (2) Telefon Santralı'na yapılan saldırının sorumlularının bulunması. yabancı bir müdahale yapılmasından korkuyorlardı. yani. Bunun birçok nedeni vardı En başta.O.'nin resmî liderleri daha başından olayla ilgileri olmadığını açıkladılar. Anarşistlerin safında eylem nerdeyse kesinlikle kendiliğinden oluşmuştu.
çok küçük bir örgüt ve genellikle P. tarafından yürütülmüş bir çeşit ayak(*) Inprecor'un (International Press Correspondence'ın kısaltılmış adı — Komünist Enternasyonalin gazetesi. zâten Komünist basının her halükârda böyle söyleyeceğine kesinlikle inanabiliriz. Kestirilebileceği kadarıyla P. insanı şaşırtan bir çabuklukla stratejik noktalardaki binaları işgal ettiler.dırmak» ve benzeri sloganlara rağmen.' un sorumluluğunun.G. her iki tarafında ellerinde ateşli silâhlar vardı ve bunları kullanmaya istekliydiler. bu çarpışmanın yalnızca P. Şehrin çeşitli kesimlerinde takımlarla Güvenlik Askerleri ve C.'un yasaklanmadan önceki kısa dönemde üye sayısı bir dereceye kadar artmıştı. C. hep yapıldığı gibi.U. Propaganda açısından. Genel heyecan ve her iki tarafta da söylenen şeyler düşünülecek olursa.T.O. Ama Anarşist gazetesi Solidaridad Obrera buna karşı çıkarken. bu da.N. önderlerinden biri olan Gorkin. saldırgan eylem ve belirli bir plân demektir.O.M. ama fırsat çıkar çıkmaz hem Hükûmet'ten hem Generalite'den atıldılar. Ne var ki. adı geçen tarihli La Batalla'ya bakılarak kolaylıkla tespit edilebilir. Buna çok benzer bir olayın (Barselona'dan gelen emirlerle hareket eden silâhlı polislerin Telefon Santralı'nı ele geçirmelerine çok benzeyen) iki gün sonra Tarragona'da da cereyan etmesi çok manidardır. çünkü. Zaten Barselona'da da Telefon Santralı'na yapılan baskın tek başına soyutlanmış bir eylem değildi. yalnızca taraftarlarının uyanık kalmasına ve son bölümde değindiğim gibi. Hükûmet'i devirmek değildi. siyasî bir sermaye haline getirilmişti.T. muhtemelen. önderleri tedbirli tutumlarından fazla birşey kazanamadılar.M. haklı çizgi bu olabilirdi. Taktik açısından.U.M. Üstelik bu. O sırada P. Barikatların gerisindekiler muhtemelen. Bu nokta. herhangi bir yerde gerçek bir ihtilâlci niyet yoktu.T. herkesi teşvik etmekten ve muhtemelen bir kısım ahaliyi orada kalacaklarından daha uzun süre kalmaya ikna etmiş olmaktan ibaret bulunduğunu söyleyebilirim. ama bazı şeyler insanı kuşkuya düşürüyor. bağlılıklarından ötürü övündüler. P.N.N. doğru ya da yanlış olarak polisten gelen bir saldırı diye gördükleri harekete karşı direnmekti.'un düşmanı olan Durriti Dostları'nın bildirisini destelkemek. Fakat hatır173 172 . karşı tarafın niyetleri neydi? Eğer bir Anarşist «Coup d'etat» sı değil idiyse. daha az delille gerek önceden gerek sonradan yapılan suçlamalarla oranlanırsa hiçbir şey değildi. yani La Batalla'nın P.O. emekçilerin eylemlerini savunma ile sınırlamak için ellerinden geleni yaptılar.M. Sonradan hiç kuşkusuz. herhangibir bina üzerine saldırı emri asla vermediler. alelade C.M.O.O. eğer gerçekten çarpışma başlamadan önce değilse bile. U.'nin gücünü yerle bir etmek için plânlı bir çaba? Böyle olduğunu sanmıyorum.M. lanma olduğunu yazmalarını kolaylaştırdılar.O. işçileriydi. acaba bir Komünist Coup d'etat'sı olmasın — bir vuruşta C.O. O zaman insanların söylediklerinden anlaşılabileceği kadarıyla. birliklerinin cepheden ayrılmasını emrettiğini söylüyor. önderlerini benimser gibi görünmekle. taraftarları.M. kalkıştıkları şey. P. aralarında bir tutam da U.M.U. T. bildirinin «Barikatlarda kalınız» demekten fazla bir tesiri olmadı. La Batalla ayrıca hiçbir birliğin cepheden aynlmaması yolunda talimatlar da yayınlandı (*). sonradan «Mayıs'ın görkemli günleri» nden bile dem vurdu.O.U. önderleri ile kişisel ilişkileri olanlar (benim ilişkim yoktu) bana gerçekte bu işten tümüyle hiç hoşlanmadıklarını.N.U. kuşkusuz P. işçileri olan. önlemek imkânı oldukça ateş açılmamasını emrettiler. Daha doğrusu buna bir kalkışma denebilirdi— çok kanlı bir kalkışma. Meselâ. Ayaklanma. Fakat.U. ama katılmak zorunluluğunu da duyduklarını söylediler.) son sayılarından tam tersini. Eylemleri temelde savunma niteliğindeydi ve hemen neredeyse bütün yabancı gazetelerde yapıldığı gibi.T. bir hata olur. bir «ayaklanma» diye tanımlanması gerektiğinden kuşkuluyum.U.
175 . Bunun altında da. Son olarak. Anlaşıldığına göre. bir iki haftalık sokak çarpışması ve genel grevi uzun uzun düşünüp de önceden yiyecek stok etmemiş olmaları akla çok aykırı geliyor. çoğu Franco'ya karşı savaş kazanılır kazanılmaz Anarşizm'i «tasfiye etmek» niyetlerini açıkça ifade eden binlerce yabancı Komünist de İspanya'ya gelmişti. Telefon Santralı'nm işgalinden sorumlu olanlar (belki bu ölçüde değil. zâten mevcut olan bombayı ateşleyen kibrit oldu. Her iki tarafın da geniş ölçüdeki bir çarpışma plânladığına inanmayışımın iki nedeni var: (1) Her iki taraf da Barselona'ya önceden birlik göndermedi. Barselona çarpışması. Sonuç olarak. Fakat. bu işin sorumlularının bir belâ çıkacağını düşünmemiş olmaları akla yakındır. Kuşkusuz. İspanyolların yüzlerini ak çıkardıkları tek savaş harekâtı. cephede pek makbule geçecek bir sürü silâh caddelerde açıkça görülüyordu. Katalonya'nın en büyük gücü olan P. Fakat. İş bu kadar basit değildi. Anarşistler kendi silâhlarını teslim etseler bile. Hem Anarşistler hem de P. İngiliz basınında bu. düpedüz. Telefon Santralı'nm işgali. hizipler hazırdır. bütün bunlar İngiltere'de değil İspanya'da oluyordu. Anarşistler'in ne olursa katlanacaklarını söylemişti (*). birliklerinin beslenmesidir. Her iki tarafın. Savaşın başından beri İspanya Komünist Partisi üye sayısı bakımından muazzam büyümüş ve siyasî iktidarın çoğunu ele geçirmişti. Komünistler'le Anarşistler arasındaki.S. sadakatsiz Anarşistler ve Troçkistler tarafından yapılmış bir ayaklanma olarak gösteriliyordu. (*) New Statesman (14 Mayıs). ama bunlar gerideki «siyasî-olmayan» polis güçleri için alıkonuyordu.'nin silâh istif ettiğini herkes biliyordu. ama) belâ çıkacağını beklemişler ve ona göre hazırlanmışlardı.N. Belki de. bu daha da açığa kavuşmuştu. Bunlar olurken.lamak gerekir ki. doğal olarak. Aylardan beri İspanya'nın çeşitli kesimlerinde Komünistler'le Anarşistler arasında uzun silâhlı çatışmalar olageliyordu. Hükûmet'in Anarşistlerin ellerindeki silâhlarını teslim etmelerini emretmesinden 174 doğmuştur.'nin silâhlarını elinden bırakmayacağını gayet iyi biliyorlardı.U. bir yangın alarmında olduğu gibi herkes yerini alıverir. birkaç gün önce gülerek.U. başlıca da sivil halkla polis arasında geçti (2) Çarçabucak yiyecek kıtlığı baş gösterdi. amansız bir düşmanla savaşırken kendi aramızda çatışmaya başlamamak çok iyi olur. Bu koşullar altında Anarşistler'in 1936 yazında elde ettikleri silâhları teslim etmesi pek beklenemezdi .S. Çarpışma yalnızca hâlihazırda Barselona'da olanlar arasında.C. nitekim çarpışmalar nihayete erdikten sonra. olayın doğru ve yanlışlarına gelelim. Böyle yerlerde herşey çabucak oluverir. kavganın en az iki kişiyle yapıldığını ve ahalinin kışkırtma diye bakacakları bir şeye hedef olmadan barikat kurmaya başlamayacakları da hatırlanmaya değerKargaşalık. Katalonya ve Barselona. İspanya'da orduda hizmet görmüş olan herkes bilir ki.C. ve Barselona'da çatışma patlak verdiğinde. Bunu böyle koymak İspanya'da gerçekten mevcut şartları dikkate almamak olur. aynen böyle olmuştu. her iki taraf bol bol silâh çıkardılar. T. er geç bir çeşit boğuşmaya varacak ayrılık vardı. bundan C. İngiliz terimlerine çevrilmiş ve ortaya şu ifade çıkmıştı: Aragon cephesinde silâha şiddetle ihtiyaç vardı ve vatanseverlikten yoksun Anarşistler silâhlarını alakoyduklarından. Katalonya Cumhurbaşkanı Companys. Barselona sokak çarpışmaları konusunda uzun tarihi olan bir şehirdir. silâhlar ateşlenmeye başladığında. «İspanya Hükûmeti'ni arkadan bıçaklayan» vb. oraya silâh sevkedilemiyordu. herkes yerel coğrafyayı bilir. Anti-Faşist yabancı basında bu konu müthiş bir mesele yapıldı ama her zaman olduğu gibi davanın sadece tek yönü duyurulabildi. Fakat bu kesinlikle akıllıca bir davranış değildi.doğrusu. üstüne genel bir saldırı plânladıkları anlamı çıkmaz.
C. çünkü dünyanın herbir yanında yayınlanmış. Anarşistleri savunan bir yazınızı basacak birini bulmak neredeyse olanaksızdı.T. Dahası var. yalnız burada değil. bu bir yana. Komünist ve komünist taraflısı basında. kendiliğinden oluşan bir patlama değil de. Güvenlik Askerleri'nin emekçi kitle tarafından sevilmediğini hatırlamak gerekir. Güvenlik Askerleri'nden iki kat nefret edilirdi (*). Gene de dürüst olmak için elimden geleni yaptım. geride bir iç savaş başlatarak Hükûmet'in felce uğratılmasi177 176 . o zamandan bu zamana kısa aralıklarla eklemeler yapılmış ve muhtemelen en fazla kabul görmüş olan tarihi budur.N. artık biz devralıyoruz» anlamına gelen bir hareketti. Komünist basın organlarında verilen biçimini ayrıca incelemek gereklidir. Eğer bir oran duygusu muhafaza edilirse. Tek yönlü bir açıklamanın kabul görmesinin nedeni. işçilerin temmuz çarpışmasında ele geçirdikleri ve çok büyük duygusal önem atfettikleri binalara silâhlı adamların saldırmakta olduğu haberi dolaştı. İnsan taraf tutmak zorunda kalır. yerel Güvenlik Askerleri topluca Faşistler'den yana geçmişlerdi. Objektif açıdan Barselona çarpışmalarını yazmaya çalıştım. Propaganda niteliği taşımayan belgelerin eksikliği yüzünden. bu anlama gelsin diye yapılmıştı.N. sürüp giden bir savaş vardı ve cephe gerisinde çatışma çıkartmamalıydılar. Faşistler'e karşı hükümete sadakatsizliklerinden hayli haklı olarak kuşku duyulduğu için.M. Daha doğrusu şöyle söylenebilir.U. böyle bir sorun üzerinde hiç kimse tümüyle objektif olamayacağı apaçıktır. Hikâyenin. İspanya savaşını doğru olarak anlatmak çok güç. Daha sonra. İçimizdeki herhangi bir kargaşalık. zâten. bir meselede olamayacağı kavranabilir. Bu noktada bir kimsenin fikri. savaşın herhangi bir döneminde İspanyol Anarşistleri lehinde bir söz bulabilmek için çok uzun zaman araştırma yapmak zorunda kalırsınız. bu isyan.'un üstüne yıkılmıştır. İlk saatlerde milleti sokağa döken heyecan. hatanın tek bir yanda olmadığı. Olay. Bunlar sistematik olarak kötüleniyorlardı ve kendi tecrübemden bildiğime göre.O.U. benim hangi yandan olduğum yeterince açık olmalıdır. suikastler ve bunun gibi olaylara yol açan bir gerilim yaşıyordu. Faşist buyrukları altında yürütülmüş. Direnmeden başka birşey beklemek sağduyuya sığmazdı. Barselona çarpışmalarının bütün suçu P. Tekrar söylüyorum. bütün bütün P. herşey bir yana. önemli olan şurası ki. merkezî hükümet işçj sınıfı denetimi sorununa ilişkin tutumuyla belirlenecektir. Hiç kuşkusuz. gerçekten çarpışmayı kim çıkarmıştı? Hükûmet'in Telefon Santrali'ni ele geçirmeye hakkı vardı ya da yoktu. Fakat. Anîden şehirde. muhtemelen.M. herhalde. yabancı ve özellikle Komünist basında çıkan haberlerden tümüyle farklı olduğu görülecektir. meselâ Santander'de.O. savaş sırasında da birçok kereler. böyle (*) Savaş başladığı zaman.T. savaşın başında halkı isyancı generallere karşı direnmeye götüren heyecana herhalde çok benziyordu. Bu. Hükûmet'e karşı yanlış yola yöneltilmiş birkaç «ele avuca sığmaz»ın yardımıyla. Franco'ya yardım olurdu. davasında haklıydı. düpedüz İspanyol devrimci partilerinin yabancı basınla herhangi bir teması olmamasıydı. kesinlikle. C. tarafından önceden ustaca düşünülüp plânlanmış ve uygulanmış bir isyan alarak gösterilmişti.)) Buna baştan sona tümüyle katılıyorum. böyle bir davranış o zamanki koşullarda zorunlu olarak bir çatışmaya götürecekti. Fakat benim anlattıklarımın.şimdiden sokak arbedeleri. «Evet. kendi ön yargılarıma ve yanılgılarıma karşı uyarıyorum. «sizin iktidarınız sona erdi. Kuşaklar boyunca la guardia ağa ya da patronun düpedüz kuyruğu olagelmişti. Özellikle İngiliz basınında. Herkesi. emekçilerinin Telefon Santrali'ni hiç karşı koymadan devretmeleri gerektiği de tartışılabilir. kışkırtıcı bir eylemdi. Fakat. öykümün öbür kısımlarında da gerçeği iletirken kaçınılmaz olarak hatalar yapmışımdır. buna rağmen. Güvenlik Askerleri heryerde güçlü olan tarafa katılmışlardı.
P.U.M.U. Önceden söy lediğim gibi.U.U.O. olarak Alman ve İtalyanlar için ha. Başka türlü söylendikte. İngi liz Komünist Partisi'nin Glasgow'da bir genel grev baş latması ne kadar zor bir işse. bu tasarının tarihi Temmuz ayına —iki ay sonraya— konmuş ve daha bir tek delege gelmemişti.O.O. «Dördüncü Enternasyonal Kongresi» ve «Alman . zırdı. Sendikalarda hiçbir be lirgin tabanı olmayan bir siyasî örgüttü.. 11 Mayıs tarihli (İngiliz Komünist Partisi'nin yayın organı) Daily Worker'a göre : Sûretâ [ Troçkist ] «Dördüncü Enternasyonel'in Kongresini «hazırlamak» için Barselona'ya akın eden Alman ve İtalyan ajanlarının büyük bir görevi vardı. tüm olanların so178 rumlusuydu ve Faşist buyruklarıyla hareket ediyordu. Bu görev şuydu : Yerel Troçkistler'le işbirliği yaparak kargaşalı ve kanlı bir ortam hazırlayacaklar. ama hiçbir Alman ya da İtalyan çıkartma gemisi kıyıya yanaşmadı.'un bu büyüklükte bir kargaşalık kış kırtabilecek sayıda adamı ve etkisi yoktu. İspanya'ya «akın» etmeye gelince. (II) Bu işin bir Faşist oyunu olduğu ise.O.L.O. P..M.P.U. Alman ve İtalyan Hükümetleri nin Barselona'ya asker çıkartması olduğu söyleniyor.M. ama bu kadarı da yeterince açık sanıyorum. saldırısı» haline geliyor ve aynı sayıdaki bir başka makalede «Katalonya'da kan dökülmüş olmasının sorumluluğu P. ama isteselerdi bile bu karışıklığı kendileri oluştura mazlardı..O. üyeleri» olduğunu söylüyordu.U. Alman S.U.O. vb. 179 . Troçkist bir örgüt görünümündeki P. P. girmek kadar çıkmanın da) ne denli kolay (!) bir iş olduğunu bilir.M. önderlerinin tutumu kapışmala rın uzamasına bir dereceye kadar yardım etmiş olabilir di. vb. Bildiğim kadarıyla «Dördüncü Enternasyonalin Kongresi» diye bir şeyin lâfı bile edil memişti. Alman ve İtalyan Hükümetlerinin Katalonya kıyılarına açıktan açığa kuvvet çıkarabileceği ve bunu «düzeni korumak için yaptığını» ilân edebileceği bir ortam hazırlanıyordu. o zamanlar sınırı geçen herkes bunun (aslına bakarsanız. «Alman ve İtalyan ajanları» Daily Wcrker'in sayfaları dışında hiçbir yerde varolmamışlar dı. cephe gerisinde..M.U. Bütün dalaverenin aracı. İyi bilinen cani unsurlarla ve Anarşist örgütlerdeki belli öbür kandırılmış kişilerle işbirliği içinde hareket eden P. o da bütün Barselona'da bir grev çıkarmaya o ölçüde yeteneksizdi. Plânın. Daha bir sürü ayrıntı verebilirm..) için bir kongre toplanması yo lunda belli belirsiz plânlar vardı. tarafından uygulandığı yolundaki yorumun niçin inanılmaza yakın bir iddia olduğunun çeşitli a priori nedenlerine değinmekte yarar vardır.O.U. Mayıs çarpışmalarının Faşistler'ce düşünülüp P.U. Fakat buna girişmeden önce.İtalyan ajanları»na gelince — bunların hepsi hâlis muhlis efsâneydi.A.U. desteksiz bir iddiadan ibarettir ve bütün kanıtlar tam tersini gös termektedir.M. cephede Bilbao'ya yapı. Makalenin sonlarına doğru Barselona çarpışması «P. 29 Mayıs tarihli Inprecor [Komünist Enternasyonal Haber Bülteni) Barselona'da barikat kuranların «Parti içinden sırf bu amaçla örgütlenmiş P.M.'a aittir» deniliyordu. (I) P. Franco'-nun «beşinci kol» uydu — Faşistler'le birlik olup çalışan bir «Troçkist» örgüttü.O.M.O.nı amaçlayan bir Faşist dümeniydi. diyelim.M. ve onun kardeş partileri (İngiliz I. P. Hele genel bir grev başlatacak gücü hiç yoktu.M.M.. vb. Şimdi Komünist basında görülen haberlerden daha başka bir takım alıntılar vereceğim — bunların toptan değersiz sayılacak kadar kendi içlerinden çelişkili olduğu görülecektir. lan hücumla aynı zamana getirilen bir saldırı plânlamış ve örgütlemiştir vb.O. P. Alman ve İtalyanlar da Barselona'da hüküm süren karışıklıklar yüzünden «Katalonya kıyılarını deniz egemenliği altında tutmaya olanakları kalmadığını» ve bu yüzden «Barselona'ya asker çıkartmaktan başka çareleri olmadığını» ilân edivere-ceklerdi.
bin ikibin adamı çeşitli bahanelerle Barselona'da toplamak çok kolaylıkla yapılabileceği halde. Görevini ifa ederken polise ateş açıldı.M.O. Bu.U. kendi milislerine cepheyi terketmelerini emredip Faşistler'i içeri salıverirdi. yeterince açık olarak anlaşılmak gerekir.U.T. Faşistler'e yardım etmek isteseydi. Öte yandan 11 Mayıs tarihli Daily Worker şöyle diyor : Solcu Katalan Kamu Güvenliği Bakanı Aiguade ve Birleşik Sosyalist Kamu Düzeni Genel Komiseri Rod-rigue Salas. o sırada birisinin bunu farketmesi beklenirdi.U.M. İlk önce «Anarşistler» in bu işle ilgili oldukları belirtilsin. diyelim.T.O. Başlangıç olayına. böylece C. ne de düşünülüdü.U.U. 22 Mayıs tarihli Inprecor. provakatörlerin bütün şehirde sokak arbedelerini başlatmaları için bir işaretti.N. Bu hayli tuhaf görünüyor. Telefonica binasına silâhlı devlet polisi gönderdiler. üç dört hafta sonra keşfedildi. çünkü olan bitenin sorumluluğunu karşı tarafa yüklemekten başka hiçbir konuda uyuşmuyorlar.O. ilk ifade ile fazla uyuşur gibi görünmüyor.O. Bu olgulara bakarak. sah günleri telefon ve telgraf binalarım işgal ettiler ve ellerinde tutmaya kalkıştılar. önceden fazla sayıda asker cepheden çekildi. Fakat böyle birşeyin ne herhangi bir belirtisi ne de söylentisi vardı. Lâkin bu. ancak sonradan P. Cephede dolaylı bir sabotaj girişimi bile olmadı. Ve ne de.M. çoğunluğu C.N. cephane ve bunun gibi şeylerin sevkiyatı her zamanki gibi devam ediyordu. dikkat çekecek bir şeydir. ön yargılar için uygun bir hava yaratılsın. Bunun oldukça bariz nedenleri vardır. üyesince işgali.U.O. C. cephede de hiçbir şey olmadı. İngiliz basınında suçun önce Anarşistler' in.M. "Troçkizm"in adını İngiltere'de herkes duymamışken. 11 Mayıs tarihli Daily Worker. bu çeşit plânlı bir ayaklanmanın aylarca süren bir hazırlığı. bildirilerin çarpışmadan önce Mayıs'ın 3'ünde meydana çıktığını belirtiyor ve «bu gerçeklerin (çeşitli bildirilerin ortaya çıkması) ışığında» diye ekliyor : Bizzat Polis Müdürü'nün önderliğinde polis kuvvetleri 3 Mayıs öğleden sonra merkez Telefon Santralını işgal ettiler.N.O. Fakat böyle birşey ne oldu. 6 Mayıs tarihli Daily Worker şöyle başlıyor: 180 Ufak bir Anarşist grubu pazartesi. Ve işte 29 Mayıs tarihli Inprecor: Öğleden sonra saat 3'te Kamu Güvenliği Komiseri Yoldaş Salas. Yiyecek. sendikaları üyesi olan görevlilerin silâhlarını almak üzere.'un elli üyesi ve birkaç ipini koparmış kimse tarafından işgal edilen Telefon Santralına gitti. Cephedeki milisin «ayaklanma» da hiç rolü olmadığı kesindir.O.T.U.'un Faşist buyruğuyla nayaklandığı» yolundaki Komünist tezinin delilsizllkten de daha kötü durumda bulunduğu. maamafih Daily Worker'da ilk ifadenin yanlış olduğunu kabul eden birşey de yok. gerçekten bir coup d'etat plânlıyor olsaydı. P. Komünist basından birkaç alıntı daha ekliyeceğim. bunun doğruluğunu sonradan araştırmalar yaparak saptadım.T. caddeye ateşe başladılar. Eğer P. besbelli ki.(III) P. bundan sonra suç kolaylıkla «Troçkistler»e aktarılabilir. Inprecor'un başka bir sayi181 . Bu. Bir hikâyeyi rolleri tersine çevirerek anlatmak gibisi yoktur.'un başlıca üssü olan Lerida'da da. Güvenlik Askerleri C.M.M. çarpışma sırasında Mayıs'm 4'ünde ve 5'inde meydana çıktığını söylüyor. yani Telefon Sant-ralı'na yapılan baskına ilişkin Komünist haberleri bu bakımdan aydınlatıcıdır. tarafından benimsenmeyen Durruti Dostları bildirisinin.'nin elinde bulunan bir binaya saldırıyor.'un üzerine yıkılması dikkati çekicidir. ellerindeki tek vurucu güç olan onbin kadar adamı kullanamamaları düşünülemez. kendi binalarına —yani gerçekte kendilerine— saldırmış olarak gösteriliyordu. «Anarşist» sözünden her İngiliz ürperir. bir gece önce P. Telefon Santralı'nın elli P. milis gücü arasında yıkıcı bir propagandayı ve daha bilmem neleri gerektireceği düşünülürdü. Herşeyden önce.M. P.N.
sında. olayın sonucu oluyor. milisleri Barselona'daki Lenin kışlasını hatırı sayılır sayıda Halk Ordusu birlikleriyle paylaşıyorlardı.O.M. Barselona'da bir Monarşist bayrak! Karşılıklı savaşan güçleri bir anda biraraya toplayacak tek şeydi.U.M.M.'un Halk Ordusu'nun göz yummasıyla tankları çaldığına inanmamızı istiyor. üyesi oluyorlar. Daily Worker'ın daha sonraki (3 Haziran) sayısında da.M. 29 Mayıs tarihli Inprecor da diyor ki: Mayıshn 3'ünde P. P.'un «ayaklanma» sırasında kullandığı farzedilen silâhlar konusunda da Komünist basının hikâyelerinde aynı şey oluyor. Ayrıca.'un yüzlerce makineli tüfek ve binlerce tüfek sahibi olduğunu söylemiyor bize. P. üyesi oluyorlar ve daha neler. aylarca önce çalınan.O. olayın nedeni oluyor ya da mümkün olan ikinci şık olarak. P. adamların mahallî koşulları hiç bilmedikleridir. J. Parti milislerine doğrudan doğruya asker kaydedilmesi sona erdiğinden.. tüm siyasî partilerin kendi binalarına yerleştikleri muhafızlara ancak yetecek kadar silâhları bulunuyordu. Bir anda. bize Hükûmet'in yalnızca barikatlar çoktan kurulmuş olduğu için Telefon Santralı'nı ele geçirdiğini haber veriyordu! Çok yer tutmaması için. ayaklanmaya katılanların duruma hâkim oldukları inancından ileri geliyordu. Mr.M.M. Yüzlerce makineli tüfekle binlerce tüfeğin hâlâ onların ellerinde olduğu açıkça bellidir.U. Örneğin. saklanan silâhlardı. öyle. ben yalnız bir tek olayın üstünde durdum. C.'ye Telefon Santralı'nda saldırılıyor. Pitcairn bizim. 182 inanabilirdiniz. Mr. Bütün bunlara.'un üç ana binasında ne kadar silâh olduğunu belirtmiştim — tahminen 80 tüfek. lağvedildiği ve bütün binaları ele geçirildiği zaman. Plaza de Espana'-da Troçkistler Aragon cephesi için ayrılmış olan milis gücünün kendi kışlalarında büyük gizlilikle sakladığı «75»lik top bataryalarını harekâta soktular. bu. Telefon San-tralı'na saldırıyor. üyesi. milisi olmuştur.U. Bu «kendi kış183 . iyi niyetle yeniden basmıştı. bazı öyle ifadeler vardı ki. bildiri sonradan ortaya çıkıyor ve bu. Bu silâhlar.U. o sırada. Yukarıdaki iki ifadenin ortaya koyduğu gerçek.M. Frank Pitcairn şöyle söylüyor : Gerçekte saldın sırasında her çeşit silâh kullanıl.M. Paris'teki İspanyol Büyükelçiliği'nce yayınlandığı rivayet edilen yazı: Ayaklanmanın önemli bir özelliği Barselona'daki birçok evin balkonlarında eski Monarşist bayrakların dalgalanmasıydı.O.N.M. «kışla» dan tanklar çalmış? Hangi kışla olduğunu söylemiyor.U.O.O.M.O.T. ama bu işin İspanyol büyükelçiliğindeki sorumluları kasıtlı olarak adamakıllı yalan söylüyorlardı.O.O.U.U. U. Hangi İspanyol olsa ülkenin iç durumunu bundan iyi anlardı. yani demek ki. düpedüz uydurmaydı. bunlar arasında ayaklanmanın başında kışladan çaldıkları tanklar da vardı.U. Daily Worker bu ifadeyi. 75 mm'lik topların kendi kışlalarında saklanmasıyla ilgili hikâye de. Bu birkaç kısa parçadaki kadar çok çelişkiyi bir araya toparlamak hayli güçtür.U. ama aynı tutarsızlıklar başka olaylar hakkında da bütün Komünist basında kol geziyordu.O. Pitcairn'in dediğine bakılırsa P.. Telefon Santralı'ndakiler bir C. Oradaki Komünistler bile bunu okuduklarında gü-lümsemek zorunda kalmışlardı P. Aradan zaman geçince. birkaç bomba vardı ve hiç makineli tüfek yoktu.'un emrinde yüzlerce ma. Telefon Santralı'nın ele geçirilmesinden önce bir bildiri çıkıyor ve bu.T.T. bu. ikinci anda öyle değil.UM. işte Daily Worker'ın 7 Mayıs tarihli sayısından alınmış. sayıları şimdi daha bile az olan. mıştı.N.O.O.R. kuşkusuz. Dolayısıyla. C. bu sözü edilen binlerce silâhın özellikle bacaya saklanabilecek cinsten şeyler olmayan tankların ve saha toplarının gün ışığına çıkmaması çok tuhaf görünüyor. 17 Mayıs tarihli Daily Worker'da Mr.N. Campbell. bir P. Mr. Mr. P. kineli tüfek ve binlerce tüfek vardı. Pitcarin nasıl ve ne zaman P. elli P. elli P. ancak gerçeklerden hiçbir haberiniz yoksa. muhtemelen.
.N. Fakat Halk Ordusu çarpışmalar sırasında tarafsız kaldı.O. hiçbir topun görünmediğini belirtti. Onun makalesinden bir bölümünü burada alıntı olarak veriyorum : TROÇKİST BİR AYAKLANMA Bu başındanberi bir Anarşist ayaklanması değildi. Her iki iddiayı birden inanılır hâle getirecek tek çare. Yine.Trajedi. tahminleri ikiyle çarptığı gibi. Mr. pazartesi sabahı Hükûmet'in. gazeteci de sonradan bunu bir haftalık gazetede iyi niyetle yazmıştı.. «yalnızca birkaç bin kayıtlı üyesi» olan taraftarsız ve önemsiz bir parti olduğunu iddia etmek gerekliydi. bu hikâyeyi tanınmış bir İngiliz gazetecisine o anlatmış. Şafakla birlikte bütün Barselona ateş altındaydı. İspanyol Komünist Partisi genel sekreteri Diaz.N. Burada amaç. Antonov-Ovseenko o zamandan bu yana «tasfiye» edildi. Rus Baş-konsolosu Antonov Ovseenko'dan çıkmış olabilir. sahra topları v. Demeçlerine Komünist basında geniş yer verilen.U. (Çalınmış toplar hikâyesi. çarpışma sırasında hiç top ateşi duymadım. Hem P.U. Caddeler silâhlı adamlarla doldu.T. hedef aldığını ve önyargılar oluşturmaktan başka bir amaçları olmadığını farketmeden okumak olanaksızdır. kayıpları 900 ölü ve 2500 yaralı olarak açıkladı. şarapnel izlerini gösteren hiçbir bina bulamadım. Düşük tahmin yapması hiç beklenemeyecek olan Katalonya Propaganda Bakam ise kayıpları 400 ölü. riliyerek karşı dururken. Pitcairn'-in 11 Mayıs tarihli Daily Worker'da «ayaklanma»nın Halk Ordusu tarafından bastırıldığım yazması.' un az sayıda oluşuyla Barselona çarpışmalarını bağdaştırmak güç olacağı için bulunup buluşturulmuştu.b. o sırada muhabiri Mr. Barselona'daki herkes bunu biliyordu. Çarpışmanın başından sonuna kadar oralarda bulunan bir görgü tanığı. Bunlardan biri. P.T. üyesi olan işçilerin silâhlarını almak için Telefon Santral'ına silâhlı polisler göndermesiyle başladı.'nin üyeleri binanın tepesine kadar bir kattan öbür kata ge. Birkaç gün sonra Plaza de Espana. buna bir örnektir. yabancılara. Komünist basının haberlerini. çoğu C.'un. Katalonya'nın «Troçkistler'e tümden karşı olduğu izlenimini verebilmekti. kamuoyunun gerçeklerden habersiz bırakmayı bilinçli olarak. «Troçkist» P. iş olsun diye birkaç yüz de ekliyordu. Plaza de Espana benim bulunduğum yerden yalnızca bir mil kadar ötede olduğu halde. Komünist Partisi. P. kezinin ve Hükümet binasının önüne barikatlar kurulmuştu. Olay oldukça bulanık bir durumdaydı. Servisteki bazı vahim düzensizlikler bir süredir skandal yaratıyordu. Plaza de Cataluna'da. 185 . 1000 yaralı olarak verdi. C. büyük bir kalabalık toplanmıştı.. Bu olayın onun güvenilirliğini ne ölçüde etkiliyebilece-ğini bilmiyorum. Mr. karışıklıkların önemini abartmak için Komünist basında ölü ve yaralı sayılarıyla oynanmıştı. fakat Komünist çizgiyi izleyen birkaçı da vardı. 184 Pitcaim'in bunu bilmediğine inanmak da hayli güçtür.. Hava kararırken her işçi mer.'un çarpışmadan başlı başına sorumlu olduğunu. hem de Inprecor'a göre.O. saat onda ilk ateş açıldı ve ilk cankurtaranlar siren sesleriyle caddelerde kendilerine yol açmaya başladılar.U.) Kuşkusuz gerçek şudur ki. Yabancı kapitalist gazeteler genellikle çarpışmanın kabahatini Anarşistler'in üstüne yıkıyorlardı. En azından.O. ile ilgili masallar. ama Hükûmet'in Anarşistler'e karşı harekete geçtiği biçiminde bir söylenti dolaştı.M.M. Plaza de Espana'da ateşlenen şu meşhur top bataryalarından pek çok gazete haberinde söz edildi. dışarıda. ama böyle bir şeyin kesinlikle mevcut olmadığını söyleyebiliriz sanırım.O.laları» nın nerede olduğuna dair hiçbir şey söylediği yok. kendi denetimi altındaki "Du-ruti Dostların ve Özgürlükçü Gençlik aracılığıyla giriştiği başarısız bir putsch'te (darbe teşebbüsüydü). yalnızca.M.U. . John Langdon-Davies Barselona' da bulunan İngiliz News Chronicle gazetesi idi.yı incelediğimde de..'un mekanize bir modern ordunun tüm silâhlarına sahip olduğunu uydurmak idi.M. tanklar.. Daha önce değindiğim gibi.
'nin içinde küçük bir örgüttü. sonra Telefon Santralı'na yapılan baskın ve Hükûmet'in Anarşistler'e karşı harekete geçtiği yolundaki genel kanıdan doğmuş gibi gösteriliyor.çelişki-lerle dolu olduğunu farketmişsinizdir. Düpedüz. kendisine söylenenleri tekrar ediyor ve resmî açıklamaya uyduğu için doğruluğundan hiç kuşkulanmıyordu. ile Sosyalist U.U. Caddelerde boy gösteren silâhlı herkese ateş etme hakkını da içeren bir tavırdı bu. Langdon-Davies.M. tabiatıyla. Anarşist C. ce çevreyi gözetleyerek bekliyorlardı..'nin J. Mr.U.O. ama şurası bir gerçektir ki. her ikisine birden üye olan hiç kimse yoktu.T. ların damlarından rastgele ateş eden. Herhalde damlara tırmanıp da sormamıştır.C. bu yıkıcı örgütleri kullanan agents provocateur'ter tarafından kana bulanmıştı. Durruti Dostları. genel patlamalar.M. Langdon-Davies bu adamların Faşist olduğunu nereden bildiğini açıklanmamaktadır. makalesinin başında Propaganda Bakanı'na bir imâda bulunmakla. ama kendi başına bile iç. Verilen izlenim sanki barikatların kuruluşu ile açılan ilk ateş arasında birkaç saat zaman geçmiş gibidir..'un azılı düşmanıydı.N. İspanya'daki yabancı 187 . Özgürlükçü Gençlik. ama P. Şehirde barikatlar kurulmuş ve C. yani. çarpışma biter bitmez. F. Sosyalistliğin İngiliz Liberal Partisi'nin «denetimli örgüt»ü olduğunu söylemek. Bütün duvarlara hemen devrime geçilmesi ile Cumhuriyetçi ve Sosyalist liderlerinin vurulması yolunda çağrıda bulunan. damların tepesinden ateş eden «genellilke Faşist». P.U. değişmez bir biçimde bina. İspanya'nın birinci şehri olan Barselona.A. yani. ortalığı alevlendirici duvar ilânları yapıştırılmıştı.O.S. Langdon-Davies bunun farkında değil miydi? Haberi yok idiyse.N. Oysa. U.T. Böyle olmakla birlikte çarşamba akşamı ayaklanmanın gerisinde kimin olduğu açıklığa kavuşmaya başladı.Gün ilerleyip ölü sayısı yüzün üstüne çıkınca.U. tek tek adamlar var. bu karmaşık konuyu daha bir ihtiyatla yazmış olması gerekirdi.S. yukarıda verdiğim Komünist yorumlu alıntılarla pek aynı çizgide değil. bu besbellidir.T. sonuç nedenden önde gidiyor.O. bildiriyi en yüksek övgüyle yayınladı. haberlerini baştan sona okuyunca yeterli bir doğrulamaya başvurmadan resmî «Troçkist ayaklanma» yorumunu kabullendiği görülüyor. Aktardığım parçada. yan. Keşfedebildiğim kadarıyla. ve U. ile hiçbir bağlantıları yoktu.O. Perşembe sabahı Anarşistler'in günlük gazetesi bu bildiriden hiç haberi olmadığını ve kesinlikle bunu desteklemediğini açıkladı. Bir kere olay «Bir Troçkist Ayaklanması» olarak niteleniyor.U. bunlar genellikle Faşistler'di. gerçek anlamında sokağa dökülmüş değillerdi.G. 186 Bunların ikisi de Anarşist örgütlerdi ve P. Bu bakanlığın isminin etkili bir uyarma için birebir olacağı düşünülebilirse de.I. «Durruti Dostları»nı ve Özgürlükçü Gençliği. P.M. Langdon-Davies'in iyi niyetine saldırdığım falan yok. aşağı yukarı aynı doğrulukta bir söz olurdu.'nin her ikisi de barikatların gerisindeymişler. olan biten. Ben ve daha birçokları ilk yaylım ateşinin hemen öğleden sonra başladığını gördük Sonra.. gizlenmiş tek tek adamlar (paeos) tarafından daha vahim hale getiriliyordu. elde ettiği bilginin çoğunun muhtemel bir kaynağını ortaya koymuş oluyor.'un «denetimindeki örgütler» olarak anmaktadır. Bu. Mr. ve genellikle P. Barikatların gerisinde kaldıkları süre. «Hava kararırken» barikatlar kurulmuş ve «saat onda» ilk ateş açılmış. Bunlar «Durruti Dostları» nın imzalarını taşıyordu.G.'us gibi Anarşistler'in gençlik birliğiydi. tam ciddî birtakım araştırmalara girişebileceği bir anda Barselona'yı terketti. Mr. insan ne olup bittiği hakkında bir tahmin yapabiliyordu. Bunlar bir görgü tanığının sözleri olamaz. Bu ifadeden ateşe başlamadan önce düşmanın barikat kurmasını beklemenin olağan birşey olduğu çıkartılabilir. Fakat burada ciddî olarak yanlış gösterilen bir nokta var. bunun tam tersineydi. Zaten. iki gün sonra bunun tüm davayı başlattığı imâ ediliyor.M.'un gazetesi La Batalla.T. Mr. ama genel paniğe birşeyler eklemek için ellerinden geleni aralarına koyma.
M. bir gazetenin sütunlarında verilebilecek. önce Mad-rid'te.O. Valencia Komünist gazetesi Frente Rojo'ya göre. U.O. isyan patladığında. P. Faşistler ve «Franco'nun Beşinci Kolu»-nun bir kısmı ile birlik kurmuş «Troçkist» bir örgüttü.U. resmî Komünist Partisi'nin «Troçkizm» e karşı dünya çapında açtığı kampanyanın bir parçasıydı. bu cinsten bir nesnenin savaş zamanında ortalıkta dolaşmasına izin vermezdi. birçok Komünist yazarın askerî sırların açığa vurulmasını önemsiz diye düşündükleri görülür. P. sonra Barselona'da dağıtılan habîs bir karikatür P. Savaşın patlak vermesinden biraz sonra. Bu sağduyuya aykırı olduğu gibi. Bu.M. Bu yüzden Winifred Bates ve Daily Worker. «Troçkizm bir siyasî doktrin değildi.U. Franco'nun gerisinde direnme hareketleri örgütlemeye çabalarken Faşistler'ce hapse atılmıştı.U.O.O.'un cephedeki kendi kesiminde. çoğunluğunu Faşist ülkelerden gelmiş mültecilerin teşkil ettiği bir sürü yabancı yardımcı ve sempatizanlar. P.'un Franco ve Hitler'den para alan gizli bir Faşist örgüt olduğu yolundaki genel suçlama hakkında da birşeyler söylemem gerekir. 1936'dan bu yana önderlik yapan. mütevaffa Lord Carson 1916'daki Dublin Ayaklanması'nı ne kadar objektif olarak anlatabilecek idiyse. P. Bu doğru değildi. bunun altından gamalı haç belirmiş alarak gösteriyordu. ama muhtemelen bayan yazar doğru olduğuna inanmıştı. P.. kesin bir otorite havasıyla öne sürülüyordu. milislerinin değil. P. tümden sorumsuzlukla yapılmıştı. önderlerinin gerisinde devrimci bir geçmiş uzanıyordu. Bu suçlama. hiç kuşkusuz.U. da «Troçkizm» in temsilcisi sayılıyordu.'un geçmiş tarihi bu iddiayı inanılmaz kılmaya yeterdi.M. tesadüfen onların yakınında olan. Saldırı. 188 Ralph Bates. Joaquin Maurin.U. bu suçlamayı destekleyen hiçbir kanıtın ortaya çıkarılmamış olmasıydı. yüzünden orak çekiç işaretli bir maske düşerken.U. Daily Worker'in Şubat'ta çıkan bir sayısında bir yazarın (Winifred Bates).'a karşı yöneltilen onbinlerce suçlama özetle şuna geldi dayandı: hemen tümü emekçi sınıftan onbinlerce kişi. en aşırı bir kişisel iftira ve.U.M.O. birlikleri çok ağır kayıplara uğrar ve 'benim bazı yakın arkadaşlarım ölür ya da yaralanırken. Buna ek olarak. Bazısı 1934 ayaklanmasına karışmıştı ve çoğu sosyalist eylemlerinden ötürü Lerrout Hükümeti ya da Monarşi idaresi altında hapis yatmışlardı. Propaganda Bakanlığı da Barselona belâsını o ölçüde objektif verebilir.O. ve binlerce milis.O. bunun sorumluları siyasî nefreti. aleyhinde iftirada 'bulunma kampanyasında.U. Diyelim.O.'u.M. Bu. 189 .U. şey olmaz) kasdî bir darbe indirmişti. düpedüz.M. bunun yanında. milisinin moralini bozduğundan şüpheliyim. savaş üzerindeki etkileri söz konusu olduğunda.M.O.M. P. Bütün P. New Republic'de Mr. Fakat bu.O. Cortes'de Franco'nun yakında gerçekleşecek isyanı için uyanda bulunan milletvekillerinden biriydi. halka karşı sabotaj ve cinayet ile uğraşan bir Faşist terörcü çeteydi. askerlerinin «silâhtan arınmış bölgede Faşistler'le futbol oynadıklarını» yazdı. Hükümet gerçekten Komünist denetimi altında olmasaydı. özellikle 1937'nin başından bu yana defalarca tekrar edilmiştir. en önemli bilgileri teslim etmeye dünden razıydılar. Barselona çarpışmasının Komünist yorumunun neden ciddiye alınamayacağının nedenlerini gösterdim.U. Komünist basında. düpedüz Faşistler'den para alan geniş bir casus örgütüydü. faşizme karşı birleşik cepheye yeğlemiş olmaktan suçludurlar. söylenenin yalnızca yarısı kadar birlik bulundurduğunu bildirmesine izin verilmişti.M.» P. Başından beri dikkati çeken şey. Gerçekte. Troçkizm.U.O.M. Yine.O.U. öbür birliklerin de moraline (çünkü komşu birliklerin hain olduğunun söylenmesi fazla teşvik edici bir. resmî kapitalist bir örgüt. Örneğin. böyle bir etki doğuracağı hesaplanarak yapılmıştı.M. P.M. cephe gerisinden gelen bu iftira yığınının P. yalnızca P.gazeteciler amansız bir biçimde propaganda bakanlığının merhametine kalmışlardı. düşmana.M.O.
Çünkü Nin.M.'un Yürütme Kurulu hapse atıldığında. hepsinin benzer biçimde suçlu olduğu varsayımına dayanarak P.U.O. üyelerinin karılarını ve bazı durumlarda çocukları bile tevkif ettiler. gibi bir partiyi baş belâsı gibi görmekte haklıydı sanıyorum. (21 Haziran tarihli Daily Worker çeşitli İspanyol Komünist gazetelerini özetliyor): İSPANYOL TROÇKİSTLERÎ'NİN FRANCO İLE ÇEVİRDİKLERİ ENTRİKA Barselona ve başka yerlerdeki birkaç ileri gelen Troçkist'in yakalanmasını isleyen.M. «Faşistler'den para alanlar sıradan P. Paris ve New York'daki gazetecilerden çok.U. sekiz on bin adam 193637 kışının dayanılmaz şartları altında cephede önemli yerler tutuyordu. Fakat bu. P.O. Mayıs ayında işbaşına gelen Negrin Hükûmeti'nin ilk eylemlerinden biriydi. ellerini atabilecekleri herkesi. hiyanetten tümüyle farklı bir mevzudur. sol eğilimli her partide oldukları gibi P. Her zaman böyle bir-şeyi yapmak ellerindeydi. Komünist basında yer alan bazı saldırıların. Bu adamların neden doğruca cepheden ayrılmadıklarını ya da düşman tarafına geçmediklerini anlamak hayli güçtür. Fakat. Bir süre bütün dünya Komünist basını bu çeşit şeylerle alevlendi. binlerce insanın bir iki gün içinde öldüğü.O. bazı anlarda da etkisi sonucu kesinlikle bağlayabilirdi.U.. onlarla bağlantı halinde bulunan kendi izleyicilerine düşerdi.O. böyle bir belirti de yoktu. hayli zoraki de olsa.M. gerçekten bir Faşist örgüt ise.. Bu. yaralıları.M. Bunları. Fakat bu. reformist nitelikte herhangi bir Hükümet P. Pek çoğu hiç aralıksız dört beş ay siperde kalmışlardı. üyeleri değil. Besbelli.U.M.M.O. Buna rağmen döğüşmeye devam ettiler. Her halükârda. Huesca'nın doğusuna yapılan öldürücü saldırıya katıldı.U.'la ilişkisi olan. bunu bilmek Londra. Faşistler'den para alan bir parti olsaydı. Burada.O. insan faşist yanlısı propaganda yapılmasını «bozgunculuk» ve bunun gibi birşey olmasını beklerdi.O. milisi —henüz Halk Ordusu safları arasında dağıtılmadan— olay herkesin belleğinde hâlâ taze iken. P. hastanedeki hastabakıcıları. milislerin vb. Savaş içinde faşizm taraflısı eylemlere gelince.O.O.U. P. Gorkin ve öbürleri gerçekten Faşistler'den para alıyor idiyseler.M.'un daha devrimci bir politika yürütülmesi konusunda baskı yapmasının Hükümet güçlerini böldüğü ve dolayısıyla Faşistler'e yardım ettiği konusu — sonunda aynı kanıda olmamama rağmen— tartışmalıydı. savaş tarihinde şimdiye kadar görülmemiş bir casusluk olayının en korkunç parçaları ve Troçkist ihanetinin bugüne kadarki en çirkin ifşaatının ayrıntıları hafta sonunda ortaya çıktı.M. P..U.» dediği doğrudur. sırf üyeleri önderlerinden koparmak için başvurulmuş bir teşebbüstü. lağvedildiğinde Komünist yönetimindeki gizli polis. Katalonya ve Madrid'de milis kolları kurulması için çalışan ilk örgütlerden biriydi.U.M. En son olarak. P. fakat burada başka yerlerde olduğundan daha fazlasının bulunduğuna dâir hiçbir kanıt gösterilemez.O.O... Gelin görün ki. hepsinin bu entrikaya dahil olduklarını içeriyordu. sıradan üyelerin. Faşist-ler'den para alan bir partinin eylemleri olarak açıklamak bana neredeyse olanaksız görünüyor. önderleridir. düpedüz karşı tarafa katılırdı. 191 190 .O.O. P. Komünist basın çok büyük bir Faşist entrikası masalı yarattı. Yine. düşmanla birleşmeleri ya da devamlı asker kaçakları olması beklenirdi. P. daha önde belirttiğim gibi. birliklerinin neden sâdık kaldıklarını açıklamanın bir yolu yoktur.' un içinde de Faşist casusları ve agents provocateur'leri vardı. buna karşı direnişte seçkin bir rol oynamıştı.M.U M. P. lağvedilmiş ve yasa dışı bir örgüt ilân edilmişti.U.M.O.U. Haziran'm 15-16'sında.P. siyasî parti olarak lâğvedildikten kısa bir süre sonra. özellikle Madrid'de.M.M. U. P.U. Suçlamanın niteliği. sokak çarpışmalarında pek çok üyesi öldürüldü.U. askerden kaçmalar özellikle çok azdı. böyle bir nesneye dâir hiçbir belirti yoktu. En azından.
Berlin ile ilişkide bulunduğu. Paris) ve Mc Govrn'ın Terror in Spain adlı kitapçığında yayınlandı. P. Madrid'deki gizli Faşist örgütüyle işbirliği yaptığı idi.O. N harfi ile (Nin anlamına) imzalanmış esrarlı bir belge ve bunun gibi şeylere dâir heyecan verici ayrıntılar vardı. Prieto. Ve ekledi. yazdığım gibi.M. böyle birşey var idiyse.U. Son günlerde.O. İkiyüz «tam itiraf» a gelince. Ruslar silâh verirken Hükûmet'in Komünist Partisi 'ni gücendirmeye kalkışamayacağını bildirdi. P. Bu kadarı sorunu aydınlatmaya yeterlidir. olayın dosyalarını incelediğini. Bunun sorumluları polisin başında olan kişiler değil. 193 . Baş Savcı Ortega y Gasset. bu tutuklamalar polisin kendi otoritesini kullanması ile yapılmıştı. ama asla mahkemeye çıkarılmamışlar ve Franco ile radyo aracılığıyla haberleşme iddiaları açık ve kesin bir biçimde ifade bile edilmemişti. sanırım. Benzer biçimde Irujo polisin yarı bağımsız bir hâl aldığını ve gerçekte yabancı Komünist unsurların denetimi altında bulunduğunu bildirdi. önderlerinin telsizle Franco'ya askerî sırları aktardığı.'a ileri sürülen bütün suçlamalara inanmadıklarını açıkladılar. görünmez mürekkep ile iletilen gizli mesajlar. Bunlar.U.. yani uydurma olduğunu sözlerine ekledi. ama onun da bir daha adı sanı duyulmadı.O.Polisin elinde bulunan belgeler tutuklu bulunan 200'den fazla kişinin tam itirafları kanıtlamaktadır ki. bir haftada muhakeme edilir ve kurşuna dizilirlerdi. P. İngiliz Milletvekili James Maxton'm başkanlığındaki uluslararası bir delegasyon. La Fleche'e (18 Eylül). (*) İki heyetin raporlar için Le Populaire'e (7 Eylül).O. Fakat son olarak işin özeti şuydu: olaydan altı ay sonra. Prat Garcia ve ötekiler.M.. bakınız. önceden bir sürü Faşist casusunda olduğu gibi.M.M.U. herhangi bir kişiyi suçlamaya yeterli idi. P. İspanyol Hükûmeti'nin üyelerinin çoğu.U. Fakat Komünist basındaki dayanıksız ifadeler dışında bir kanıt kırıntısı bile ortaya çıkarılamamıştı. önderlerini Earselona'daki Mayıs çarpışmalarından sorumlu saydığını belirtti. olağan gelenekleri uyarınca Komünistler tarafından gizlice yanlarına sokulan. John Mc Govern başkanlığında başka bir delegasyon Aralık ayında İspanya'ya gittiğinde öncekilerin hemen hemen aynı cevapları aldılar.U. Bu ifşaatın «kanıtladığı».M.O. P.O. Adalet Bakanı Irujo. önderlerinin tutuklanması kararını Hükümet vermemişti. İlâve olarak.M. Irujo. P.'a karşı ileri sürülen iddiaları ve Andres Nin'in ortadan kayboluşunu araştırmak üzere İspanya'ya gitti.O.» Polisin bağımsız hareketlerini gözler önüne sermek için.O. ama onlann Faşist casusu oldukları fikrini benimsemedi. kabine. beşe karşı iki oyla. önderlerinin casusluk suçlusu olduğu kanısını hep reddettiler.'a yöneltilen hiyanet suçlaması yalnızca Komünist basında yayınlanan makalelere ve Komünist denetimindeki gizli polisin eylemlerine dayanıyordu.O.M. güyâ adına kanıt denen şeylerin hiçbirinin sağlam olmadığını ve Nin tarafından imza192 landığı söylenen belgenin «değersiz». «işin en vahim yanı şu ki P.U. Dahası var. Prieto delegasyondakilere hayli geniş bir biçimde. onların çevresindeki adamlardı.U.M. U.M. önderlerinin çoğu hâlâ hapisteydi. Maxton heyetinin raporu. Hapishaneler Müdürü ve Adalet Bakanı'ndan imzalı bir emir geldiği halde bile Mc Govern ve öbürlerinin Barselona'daki Komünist Parti-si'nin elindeki «gizli hapishanelerden» birine girmek için izin elde edemediklerini bilmek hayli ilginçtir (*). İçişleri Bakanı Zugazagoitia. Ağustos ayında. Independent Nevos'da (219 Rue Saint-Denis.» Prieto polisin öteki kanunsuz tutuklama olaylarından da söz etti. P. faşizme karşı olan siyasî tutukluları serbest bırakmaya karar verdi —iki azınlık oyunun sahipleri Komünist bakanlardı. Bu adamlar gerçekten hıyanet suçlusu olsalardı.U. Savunma Bakanı Prieto. P. İçişleri Bakanı Zugazagoitia bu durumu daha da yakın terimlerle dile getirdi: «Rusya'dan yardım aldık ve beğenmediğimiz bazı eylemlere göz yummak zorunda kaldık. gerçekte hayalgücü kuvvetli 'birinin uydurmalarıydı.
Fakat aynı zamanda. P. agent provocateur demek oluyordu.U. İngiliz Komünistleri bu suçlamayı tekrarlamaktan dikkatle sakındılar.M.M. Irujo. Bu söz gittikçe daha büyük bir serbestlikle ortalıkta dolaşıyor ve aşırı derecede yanıltıcı bir yolda kullanılıyor ve sık sık böyle olması isteniyor.O.O. devrimci bir aşırılık taraftarı olan kimse. (II) Troçki'nin başkanlığını yaptığı gerçek bir ör gütün bir üyesi.O.'un gerçekten Troçkist olduğunu göstermek için kullanılmıştı. Fakat P. muhtemelen Faşist diye tasvir edilebilir. Alman S.'un önderi olan Nin.O. her kim Komünist Politikası'nı Sol-kanat açısından eleştirmeye kalkarsa «Troçkist» diye nitelenebilirdi. Savaş patlak verdiğinde. hiç kuşkusuz.'un politikasına saldırmalarını emretti.O. birçok sivri denemelerle İngiliz Ko195 .. Fransa'daki Sol Sosyalistlerin ve daha birçoklarının Faşist sayılabileceği gibi. çünkü Komünistler' in çoğunluğu tarafından ikinci şıktaki Troçkizm ile üçüncü şıktaki Troçkizm.'un gerçekten Faşistler'e casusluk eden bir örgüt olduğuna inanmak çok güçleşiyordu — meğer ki.O. Buna rağmen.U. diye şiddetle saldırdılar.U. ama hiç biri partiye üye olmadı.O. P.S. İspanya'ya gelen yabancı Troçkistler (onbeş yirmi kadarlardı) kendi fikirlerine en yakın gelen parti olduğundan önce P. ama onu çok seneler önce bırakmış ve çeşitli muhalif komünistleri daha eski bir parti. yukarıda söylediklerimin karşısında.'nin. Bu arada.M. Üzerlerindeki baskı düşünülecek olursa.' un Troçki veya Troçkist (Bolşevik-Leninist) örgütle hiçbir ilişkisi yoktu. «Troçkizm» yalnızca Ruslar'ın sabotaj mahkemeleri sırasında halkın gözüne çarpmıştı. Hal böyle olunca.U.A. Mc Govern.'un «Troçkist» aldığı hikâyesine gelince. John Strachey'in bir zamanlar (İngiliz Nazi Partisi önderi) Sir OswaId Mosley ile işbirliği yapmış olmasından hareketle İngiliz Ko'münist Partisi'nin gerçekten bir Faşist örgüt olduğu da gösterilebilir. Zugazagoitia ve geri kalanların hepsinin birlikte Faşistler'den para aldıklarına inanılsın. (III) Genellikle Sol kanat güçlerini ayıran ve giz li entrikalarla zarar veren ama özellikle S. Fakat Negrin ve öbürleri başlarını dik tutarak «Troçkisf-ler»in toptan katlini tezgâhlamayı reddettiler. Maxton yukarıda değindiğim delegasyonla birlikte İspanya'ya gittiğinde. P.M. M.önderleri ve onların yüzlerce binlerce izleyicileri hâlâ hapisteydiler. Birinci anlamında P. U.P. elverişli bir belirsizliği vardı. İkinci anlamda. P. Gestapo ajanı.M. vb. yani kelimenin tek ve biricik tanımlanmış anlamında. ve Komünist basın «hainleri» suçlamada şamata yapmaya devam edeliberi altı ayı geçmişti.'u kurmuştu.M. Troçkist sözü üç ayrı anlamda gelmektedir: (I) Troçki gibi «tek ülkede sosyalizm» e karşı "dünya devrimi"ni savunan. böyle yapmış olmaları takdire değer.'da çalıştılar. Bu ayırımı yapmak önemlidir. kesinlikle Troçkist değildi. Verdad.U. sonradan Troçki kendi izleyicilerine P. tüm Troçkist örgüt düpedüz Faşistler'in casusluk aygıtıdır. Başka bir tartışma çizgisiyle Mr.M. o sırada Troçki'nin sekreteriydi.. bir adama Troçkist demek ona fiilen katil. Maurin'in Faşistler'in eline geçmesinden sonra.'de sa botaj yapan devrimci pozunda gizli bir Faşist. «İşçi ve Köylü Bloku» ile karıştırıp birleştirerek P. İngiliz Komünist basınında Maxton «emekçi sınıfının reaksiyoner düşmanı» haline geldi —bu sözün. Prieto. Frente Rojo ve öteki İsyanyol Komünist gazeteleri ona hemen «Troçkist-Fa-şist».M. Bunların birkaçı milis gücünde 194 kaldıysa da Troçkistler parti bürolarından tasfiye edildiler. Bunun nedeni hiç kuşkusuz. daha serbest bir terimle.O.U.M.U. Maxton.O. İngiliz Bağımsız İşçi Partisi'nin.U. Bunu tanımlamak için azıcık duraklamaya değer. Nihayet. yerine göre öyle olabilirdi de olmayabilirdi de. devrimci aşırılığı savunan herkesin Faşistler'den para aldığını mı ileri sürmek gerekiyor? Uygulamada. Nin'in bir zamanlar Troçki ile işbirliği etmiş olması Komünist basında P.U.O.B.C. ayrılmaz olarak kabul edilmektedir —yani.
'a karşı ileri sürülenler gibi birkaç iftira daha derken bu çatlama 196 uzlaştırılamaz hale gelebilir. Komünistler'le. bir Komünist Partisi üyesi ile Barselona çar-pışma'arımn doğru ve yanlış yönlerini tartışmak benim için imkânsızdır.U. Komünistler'in siyasî muhalifleriyle düzmece suçlamalarda bulunarak uğraşmasının hiç de yeni birşey olmadığını bilir. Fakat. Bir iç savaşın muazzam sefaleti ile oranlandığında kaçınılmaz haksızlıkları ve yanlış suçlamalarıyla.'a yöneltilen suçlamaları gereğinden fazla tartışıyorum gibi gelebilir. Bir ömür boyu kendilerini bu davaya vermiş olan. İftira hiçbir şeyi halletmiyor. dünya emekçi hareketinde tehlikeli bir çatlamanın başlangıcı var. Eğer parti «çizgisi» ni izlerse. Buna rağmen. Maxton gibi adamların Faşistler'den para aldığını söylemekten ne gibi bir amaç güdülebilir? Böyle bir iddianın ciddi tartışmayı olanaksız kılmaktan başka bir amacı olamaz. tarikatçı görüş açısından bile olsa. Meseleye bir göz atan herkes. Gerçek tartışma konusu olan nokta değinilmeden kalıyor. faşizmin kapitalist sınıfın kesimleriyle ittifak yaparak alt edilebileceğine inanırlar (Halk Cephesi) .O.B. niteliğindeki partiler ise yalnızca anti Komünist olmak gibi korkunç bir duruma itildiler. hiçbir tartışma olamaz. işe yarayabileceğini sanmıyorum. yalan söylediğimi ya da. olayların geçtiği yerlerden binlerce mil ötede Barselona'da neler olup bittiğini benden iyi bildiğini belirtmek zorunda kalacaktır.O. dünkü de «Sosyal-Faşist» idi. Bu sorun bir çözüme bağlanmak zorundadır. P. benim umutsuz bir biçimde yanlış yola itildiğimi ve Daily Worker'in başlıklarına bir göz atan herkesin. Komünist partilerinin üyeleri her yerde «Troçkistler»e karşı anlamsız bir cadı avının etkisine kapıldılar. Hâlihazırda. Bu tıpkı satranç oyununun ortasında yarışmacılardan birinin anîden karşısındaki için bu herif kundakçıdır ya da iki karılıdır diye bağırmasına benzer. anti -faşizm davasına en öldürücü zararı verdiği kanısındayım.M. ve P.C. 197 i . asgarî bir müştereğe bile ulaşılamaz. bunların karşıtları. bugün Fransız Komünistleri Blum'u önder olarak kabul etmekten yeterince memnun görünüyorlar. meselâ Leon Blum ve İngiliz İşçi Partisi'nin belli başlı üyeleri de dahil olmak üzere. Bugünün modası »TroçkistFaşist» demekse. Rus Devlet Mahkemeleri'nde. Örneğin. bu suçlamanın doğruluğunun yalan olduğunun ispat edilmesinin gerekli olabileceği bir ülkede tekrarlanmaması. daha Sol'u tutan ya da tuttuklarını iddia edenler arasında gerçek bir fark vardır. Bu cinsten birşeyin. S. yeterli bir itirazıydı. yanlış bir karara varmak belki de bizi yüzyıllar boyu yari-köleliğe koymak demek olabilir. Gerçek şudur ki. İkinci Enternasyonel önderlerinin.'nin askerî işgali için devâsâ bir kumpas kurduklarının «ispatlanması»ndan bu yana yalnızca altı yedi yıl geçti. tartışma başlayamaz bile. en iyi ihtimalle. Bu şartlar içinde. hiçbir «iyi» Komünist demek istiyorum— benim olayları doğru anlattığımı kabul etmeyecektir. Bu cinsten iftira ve ba-sm-kampanyaları ve gösterdikleri kafa yapısının. ve İngiliz Komünistleri İşçi Partisi'ne girebilmek için dünyanın altını üstüne getiriyorlar.O. Kazın ayağı öyle değil aslında.U M. çünkü hiçbir Komünist —yani. ya görev nedeniyle. Sosyalistler'e P. «Troçkist-Faşist» suçlamasının nefret ve anlaşmazlık doğurduğu kesindir. S. bu manevranın düpedüz Faşistler'e yeni üreme alanları verdiğini söylerler. Size.münist basınının düpedüz iftira kanunundan boylarının ölçüsünü almış olmalarıydı.M.U. Komünistler. «Troçki-Faşist» çığlığından başka bir iddia ortaya konmadıkça. partiler arasında her iki taraf için de bu tür öldürücü dalaşmalar. siyasî karşıtlığı sonuna kadar tartışmanın mümkün olacağı bir düzeyde tutmaktır. Tek umut. Ve bu arada. çok önemsiz görünebilir.
Öbür yanda Franco sırf İtalya'nın ve Almanya'nın kuklası olmadığı ölçüde büyük feodal toprak ağalarına bağlıydı ve kafası küflü bir dinî-askerî tepkiye dayanıyordu. Kiliseyi en azından bir süre denetim altında tutacak ve ülkeyi modernleştirecekti. geleceğin görünüşü can sıkıcıydı. ama gittikçe daha doğru hâle geliyordu. Meselâ. bizim İngiltere ya da Fransa'da düşündüğümüz anlamıyla bile demokrasinin yaşayabileceğini aklı başında hiç kimse umamaz-dı.12 Cepheye dönüşümüz Barselona çarpışmaları sona erdikten üç gün sonra olmalı. İspanya'nın yeniden örgütlenmesinden doğacak muazzam sorunlar bir yana. bu faşizme daha kibar bir ad takılacak ve bu. daha sağcı bir hükümetin geçeceği (bu. Dahası. her savaş devam ettiği her ay gittikçe artan bir çeşit yozlaşmaya uğrar. Barselona'daki ilk günümde tanıştığım. ama Franco bir anokronizmaydı. Diktatörlük olması zorunluydu ve bunun bir emekçi sınıf diktatörlüğü olma şansı geçmişti. Gerçek şudur ki. Şimdi artık insan neler olacağına dâir bir tahminde bulunmaya başlayabiliyordu. yollar yapacak. Bu da genel hareket. şehir proletaryası— için en sonunda kimin kazandığı belki pek farketmeyecekti ama İspanya en başta bir tarım ülkesiydi. bir iki yıldır kâbus gibi peşini bırakmayan. Savaşın sonunda ipleri ellerinde tutacak olan Hükümet herhalde kiliseye ve feodaliteye karşı olacaktı. Ve sonra. Caballero Hükûmeti'nin düşeceği ve yerine daha çok Komünist etkisinde kalacak. Topu topu iki imkân vardı: Franco'nun idaresi altında çok daha kötü bir diktatörlük ya da savaşın İspanya'nın gerçek sınırlarla veya ekonomik bölgeler biçiminde bölünmesi ile sonuçlanması— bu her zaman düşünülebilecek bir ihtimaldi. İspanya'da birkaç hafta geçirip de hayal kırıklığına uğramayan kimse yoktur sanırım. 198 —burası İspanya olduğundan— Almanya'da İtalyan türlerinden daha çok insancıl ve daha az etkin olacaktı. Savaş bitince İspanya öyle bölünmüş ve yıpranmış olacaktı ki. böyle bir ülkede. bu hükümetin sendikaların gücünü hemen ve temelli olarak kırmaya yöneleceği apaçık görülüyordu. şimdi Mayıs ayında bile doğru değildi. Yalnızca milyonerler ve romantikler onun kazanmasını isteyebilirdi. Zihnim. işgal ettikleri toprakların en azından bir kısmı ellerinde kalacaktı. Hükûmet'in zaferinde köylülerin kesinlikle büyük yararları olacaktı. Bu söz beni derinden sarsmıştı ve o sırada doğru olduğuna inanmıyordum. 1930' dan beri Faşistler bütün zaferleri kazanmışlardı. eğitim ve halk sağlığını yükseltecekti. Hiç olmazsa. bana «Bu savaş da tıpkı öbürleri gibi üçkâğıtçılıktan ibaret» diyen gazete muhabirine gidiverdi. bir çeşit faşizm yönünde olacak demekti. şimdi tepelenmelerinin zamanıydı. Gazetelerin «Demokrasi İçin Savaş» tan bahsetmeleri basbayağı göz boyamacılıktı. Savaştan önceki Hükûmet'in hataları her ne olursa olsun. bu savaşı daha önceleri olduğu gibi. Franco tepelense bile. bu takdirde Franco'nun bölgesindeki topraklar da dağıtılacak ve İspanya'nın bazı kısımlarında yaşayan fiilî serflik kolay kolay yeniden kurulamayacaktı. Halk cephesi bir sahtekârlık olabilirdi. çünkü kişisel özgürlük ve doğru haber veren bir basın gibi unsurlar askerî etkinlikle düpedüz bağdaşmaz. bir iki hafta sonra oldu). İşçiler —yani. gelişme olanakları hiç de gülpembe değildi. faşizmin uluslararası prestiji sorunu vardı. Hiç kuşkusuz. kimden dayak yiyecekleri pek önemli değildi Franco ve yabancı paralı askerlerini 199 . Fakat Franco ve Hitler'in daha çıplak ve daha gelişmiş faşizmine karşı artık bu Hükümet için çarpışmaya değmeyeceği sonucu çıkarılamazdı. zâten savaş sırasında bile bu yönde birtakım şeyler yapılmıştı. Çarpışmadan —hele gazetelerdeki küfürleşme maçından— sonra. Nasıl bakarsanız bakın. safdil bir idealist açıdan görmek güçleşmişti. Franco'nun rejimi kesinlikle bundan daha kötü olacaktı.
M. savaşın başında kullanılan türünden ilkel tipli iki el bombası patlayıcı maddeleri ve patlama mekanizmaları çıkarılmıştı —sâdece çelik silindirlerden ibaret kalmışlardı ve tümüyle zararsızdılar. artık. dünya ahvâlinde. Şimdi Negrin Hükümeti hakkında ilk başa geçtiği zamankinden daha iyi düşündüğümü söylemeliyim. İngiltere'ye yapılacak bir propaganda turuna katılmadan önce üç ay cephede bulunması gerektiğini düşünerek. Hâlâ Huesca'day-dık. tugay ve tümen komutanlarının hepsinin binbaşı olması gibi. Jaca yolu dolaylarındaki çarpışma sönüp gitmişti. karşı tarafın nişancıları bize orada devamlı kayıplar verdiriyorlardı. İspanya'da —en azından. Bir kez daha kanımı söylüyorum. Hükümet milis subayları olmadan yapamıyordu. Daha önceleri. Bob Smillie'nin İngiltere'ye dönerken sınırda tutuklandığını.U.U. Smillie'yi birkaç gün alakoymaktı. Faşist siperleri yüzelli yarda ötemizdeydi. ile ilişkisi bilindiği için tutuklandığı besbelliydi. birkaç hafta önce geçici olarak ele geçirdiğimiz Faşist mevzilerinin tam karşısına yerleştirmişlerdi.O. P. Kendisini bir avukat bile göremesin diye incommunicada olarak tutuluyordu (ihtilâttan men edilmişti). derslerinde göstermek için eve götürdüğü. böyle bir durumda ne gibi sonuçlar ortaya çıkacağı önceden kestirilemez— savaş-sonrası hükümetinin faşist eğilimli olma zorunluluğuna inanıyorum. Kuşkusuz. milis subayları. bizim cephe hattı çıkıntılı bir dik açı oluşturuyordu. Üstün bir cesaretle çarpışmayı sürdürmüş ve herhangi bir kimsenin beklediğinden daha çok siyasî müsamaha göstermişti. Sonuç olarak. Barselona çarpışması daha yeni sona ermişti. Smil'ie geçen Ekim ayından beri İspanya'daydı. serbest bırakılan bir mahkûmdan Smillie'nin «silâh taşımak» suçuyla tutuklandığını öğrendik. «Silâh» dedikleri şeyin ne olduğunu biliyordum: şarapnel ve daha başka bir takım hatıra eşyayla birlikte. Beni resmen subay olmam için aday göstermişlerdi. Haziran'ın ortasına kadar da yeniden başlamadı. uygulamada— habeaş cor-pus diye bir şey yoktu. Fakat ben hâlâ —İspanya bölünmedikçe ki. Kopp da binbaşı olma yolundaydı. Nihayet. muhakeme olsun olmasın orada kahverirdiniz. hiçbirisine de binbaşıdan yüksek rütbeleri vermiyorlardı. Yalnız bunun için dahi savaş kazanılmaya değerdi.M ofisinde çalışmış. Tam cepheye vardığımız sırada. Şimdi İngiliz ve İspanyol otuz kadar adamın komutanı olarak teniente görevi yapıyordum — bu rütbe asteğmene tekabül eder sanıyorum. tuhaf bir geçici durum vardı. katı bir diktatörlük ile yönetilen ve en iyi adamları hapiste olan bir İspanya için bile çok büyük bir gelişme sağlanabilirdi. Fakat belâya bakınca İspanya'da bir kere hapse girdiniz mi. fazladan ödeme yapılması anlamına gelen ve milis gücünün eşitliği fikirleriyle çatışan resmî subay tayinlerine karşı çıkmışlardı. Benjamin şimdiden yüzbaşı olmuştu. tabur.denize dökebilsek. bizim 29 uncu tümende (başka milis birliklerinde de öyle olduğuna hiç şüphe yok). ama bu kere bizi daha sağa. O sırada olaylardan anladıklarım bunlardı. İşin başında adamların niyeti. biz keşfedinceye kadar hayli zaman geçti. Zaman zaman Faşistler üstümüze tüfek-bom201 . ifadeniz bile alınmadan aylarca hapis yatabilirdiniz. zamanın çoğu kâhinlere gösterdiğini bana da göstermesini rastlantıya bırakacağım. yetkili makamlar o sırada resmi bildirilerin tersini söyleyecek durumdaki hiç kimseyi İspanya dışına bırakmamaya aşırı bir dikkat sarfediyorlardı. Neden tutuklandığını.O. ama a canip atanmayacağım belli değildi. Açının köşesi tehlikeli bir noktaydı. ama onlar iki yanımızda daha yüksek bir arazideydiler. Cephede fazla birşey olmuyordu. çok muhtemelen. öbür Bağımsız İşçi Partisi üyeleri geldiğinde milis gücüne girmişti. ama. Bunun sonucunda millet her an olur olmaz bahanelerle tutuklanabiliyordu. Bunun sadece bir 200 bahane olduğu. Valencia'ya getirildiğini ve hapse atıldığını duyduk. muhtemelen Ordu subaylarına ve Harp Okulu'ndan yeni çıkanlara ayırmak için. ama şimdi kabul etmek zorundaydılar. muhakeme edilmek bir yana. Aylarca P.
Millet çevremde toplandı. başımı yere vurdum. dikenli telin hemen dışına teneke kutular serpiştirmişler. sonra onunla birlikte aşırı bir zayıflık. ama sağ kolumun felce uğradığını keşfettim. Yüzlerce yarda sürünerek. Hendekte bir tüfek dayanağı yapmıştık. Fakat Faşistler ateşin ne yandan geldiğini kestiremedikleri için bu oyun hayli eğlenceli oluyordu— ve ergeç birini yakalayacağıma kesin kanaat getirmiştim. Cebimde bir bıçak olduğunu biliyordum. Geceler hoş bir ılıklıkta geçiyordu. Faşistler'in koruyucu duvarındaki bir yarığa hakim bir hendeğe geliniyordu.basıyla yada buna benzer bir silâhla ateş açıyordu. Gündüzleri silâhtan arınmış bölgedeki gizli bir yerden ateş ediyorduk. sabahın beşinde. çıkarmaya çabaladım.tüfek konusunda çok kötü bir atıcıyım. Bütün bunlar bir saniyeden daha az bir zaman aralığında oldu. Barselona'dan getirdiğimiz temiz giyeceklere rağmen hemen bitlenivermiştik. sivrisinekler can sıkmaya başlamıştı. Muazzam bir şok hissettim —acı falan yoktu. bunu ayrıntılarıyla anlatmaya değer sanırım. Nöbet değiştirmeye hazırlanan askerlerle konuşuyordum. Böyle durumlarda hep olduğu gibi telâş içindeydiler —«Kaldırın! Neresinden yaralanmış Gömleğini açın!» vb. gündüzleriy-se cehennem gibi sıcaktı. Karımın sevinmesi gerekir diye düşündüm— büyük muha203 . Geceleri herzamanki gibi devriye geziyorduk —bu iş. ama bangırtı ve patlama yüzünden yanıbaşımda bir tüfeğin kazayla ateş alarak beni yaraladığını sandım. onu en aşırı bir canlılıkla hatırlıyorum. Bizim bölüğe bir havantopu vaad etmişlerdi. Bu iş. Ağrılı sızılı olmadığım için belli belirsiz bir tatmin duydum. uzun otlarla saklanmış. Hemen arkasından dizlerim büküldü. Gürültülü bir bangırtı ve bütün çevremde gözkamaştırıcı bir ışık parıltısı oldu gibi geldi. Vurulmadan önce konuşmakta olduğum Amerikalı nöbetçi ileri doğru atılarak «Hay Allah! Vuruldun mu?» diye sordu. Birini vurup vurmadığımı bilmiyorum— çok muhtemelen vurmamışımdır. Yeterince beklerseniz genellikle haki giyimli bir şeklin çabuk çabuk yarığın bir yanından öbür yanma koştuğunu görürdünüz. Şafak arkamızdan geldiği için. Çünkü Faşist siperlerinde daha çok adam vardı ve artık daha uyanık olmuşlardı. koruyucu duvar bir ayak kadar suya battı: bundan sonra günlerce hiç sapı olmayan ve teneke kaşıklar gibi bükü-lüveren İspanyol kürekleriyle yapışkan çamuru eştik durduk. Silâhtan arınmış bölgedeki meyva bahçelerinde kiraz çiçekleri ağaçları bembeyaz donatmaya başlamıştı. başınızı koruyucu duvardan çıkarınca dış çizgileriyle olduğu gibi gökyüzünde belirleniyordu. bir çatırdı duyduklarında makineli tüfekleriyle veryansın ediyorlardı. Vurulduğum zaman cepheye geleli on gün kadar olmuştu. Aniden. sözümün ortasında birşeyler hissettim— ne hissettiğimi aktarabilmek çok güç olmasına rağmen. İki gündür sağanak halinde yağmur yağıyordu. o saatler her zaman tehlikelidir. Birçok kereler ateş ettim. hiçliğe doğru bir itilme duygusu. yalnız elektrik çarpmış gibi şiddetli bir şok. ava giden avlandı— bir Faşist nişancı vurdu beni. Bir mermiy202 le zımbalanma tecrübesi hayli ilginç olduğundan. Dört gözle bunu bekliyordum. Kendimi uyuşuk ve sersemlemiş hissediyordum. vb. Gelin görün ki. ağır yaralandığımın bilincindeydim ama olağan anlamında hiçbir ağrım sızım olmadı. Bu korkunç bir patlama sesi çıkarıyordu —geldiğini duymadığımız için sinir bozucuydu ama gerçekte tehlikeli değildi çünkü yerde açtığı çukur ancak bir çamaşır leğeni kadardı. Kabaca. koruyucu duvarın köşesinde oldu. eskiden olduğundan daha tehlikeli bir hâle gelmişti. Önümdeki kum torbaları benden taa uzaklara doğru çekildi gitti. siperlerimiz suyla dolup taştı. Amerikalı gömleğimi kesip açmak için bir bıçak istedi. Vurulduğumu hemen anladım. Buna çok benzer bir hissi yıldırım çarpmasında duyabileceğinizi tahmin ediyorum. bir patlamanın tam ortasında olmaya benzer bir duyguydu bu. ama neyse ki canım acımadı. düşüyordum.
Bu budalaca talihsizlik beni öfkeden deliye çevirdi. Beni kaldırdıklarında ağzımdan bir dolu kan boşandı. «Aortum parçalanmış olmalı» diye düşündüm. Konuşmaya çabalayınca sesimin olmadığını farkettim. muhtemelen birkaç dakikadan fazla değil. bir morfin iğnesi yaptı ve beni Sietamo'ya gönderdi. Fakat bir yandan da kolumdaki sancı şeytanî bir ıstırap halini almıştı. eğitim görmemiş hemşirelerin nizamî hastane yemeğini— çorba . Anlayışla karşılanacak şey: ilk aklıma gelen karım oldu. küfrediyor. sonra küfretmemeye çabalıyordum. ama onu esir alıp şu anda kaışıma getirseler yalnızca iyi nişancılığını kutlardım. Herşey gözüme bulanık görünüyordu. ama hâlâ korkunç canım acıyordu —hareket etmekten âcizdim ve durmadan kan yutuyordum. birkaç saat alakonuldukları alelacele inşa edilmiş tahta kulübelerdi. O sırada kolumu düşerken kırmış olabileceğim aklıma geldi. Felce uğrayan kolum yeniden canlanıp acımaya başladığında beni sedyeye daha yeni yatırmışlardı.yumurta. yağlı yahni ve bunun gibi şeylerden oluşan— muazzam bir yemeği boğazımdan aşağı zorlayarak yedirmeğe kalkışmaları ve ben yutamayınca da pek şaşırmaları. bana çok iyi uyan bu dünyadan ayrılıyor olmanın şiddetli üzüntüsüydü. Boğazından. İnsanın başına kan götüren iki ana damardan biri kesildiğinda daha ne kadar yaşayacağını merak ettim. Bazı yerlerde siperlerimizi saçak gibi kaplayan kavakların yaprakları yüzüme sürtünüyordu. Normal zamanda domuzuna can yakan alkolün yaraya su gibi gelen hoş serinliğini duyuyordum. Bunu bütün canlılığıyla duyacak kadar zamanım vardı. Cankurtaran arabasına kadar eğri büğrü kaygan keçi yollarından birbuçuk mil ile dünya kötüsü bir yürüyüş yapmak gerekiyordu. Adama karşı hiçbir kızgınlık duyamıyordum. dediler. Ben bu durumdayken. Sietamo'daki hastaneler kural olarak yaralıların Barbastro ve Lerida'ya gönderilmeden önce. Nasıl da anlamsızdı! Siperlerin köşesinde. Kesinlikle öleceğimi düşünmem iki dakika kadar dürmüş olmalı Bu da çok ilginç oluyor -yani böyle bir durumda insanın aklına neler geldiğini bilmek hayli ilginçti demek istiyorum. sedyeyi ter dökerek omuzlarında taşıyan zavallı dört arkadaş için üzüntü duymaya başladım. sargı beziyle. Kan ağzımın kenarından sızıyordu. ilk yardım işlerinde kullanılsın diye bize verdikleri küçük alkol şişelerinden birini getirmişti. Sedye getirilirken beni tekrar yere yatırdılar. Doktor yarayı yeniden sardı. Sedye taşıyıcımız Hanry Webb. çünkü her sıkı nefes alışımda ağzımdan köpük köpük kan geliyordu. tam İspanyollar'a 205 .rebe geldiğinde ölmekten kurtulayım diye hep yaralanmamı isterdi. bir saniyelik dikkatsizlik yüzünden vurulmak. Ne var ki. İkinci düşüncem. Merminin boğazımı delip geçtiğini öğrenir öğrenmez işim bitik diye düşünmeye başlamıştım. Boğazımın ortasına kıuşun yiyip de canlı kalan bir insan ya da hayvan hiç işitmemiştim. ama sancının varlığı içime güven getirdi. gerçekten ölmekte olan birinin aklından geçenler daha farklı olabilir. ağzımdan yalnızca zayıf bir mırıltı çıktı. gümüşî kavakların yetiştiği bir dünyada yaşamanın ne iyi bir şey olduğunu düşündüm. her ne denirse densin. Bir iki gün önce bir yaralı aşağı taşınırken yardım ettiğim için o zahmetin nasıl birşey olduğunu biliyordum. beni zımbaladığını biliyor muydu 204 ve daha bunun gibi sorular aklıma geldi. Gitgide kendimi daha iyi hissetmeye. Ancak bundan sonra neremden ve ne derecede yaralandığımı merak etmek aklıma geldi: hiçbir şey duymuyordum ama merminin vücudumun ön tarafında bir yere saplandığının bilincindeydim. ama ikinci bir denemeden yaralandığımı sormayı becerdim. arkamda bir İspanyol'un «kurşun boğazından girip ensesinden çıkmış» dediğini işittim. çünkü insanın ölürken duyularının daha keskinleşmediğini biliyordum. İspanyol mu yoksa yabancı mıydı. üstelik çarpışmada bile değildik! Beni vuranın ne biçim bir adam olduğunu da düşündüm. herhalde. Faşist olduğuna göre ben de cnu vurabilirdim diye düşündüm. Morfinin etkisiyle sersemlemiş bir haldeydim.
yaralanışıma çok üzüldüklerini göstermenin bir yolu olsun diye anîden. büzülen bacaklarından biri benim koluma kadar incelmişti. bana Aragon cep207 . bir yolunu bulup Lerida'daki hastaneye yerleşmeyi becermiş ve hemşirelerden biriyle evlenmişti. içinde küçük kırmızı ve gri renkli balıklar bulunan bir havuz vardı. Tam İspanyollar'a yaraşır bir davranış! Şehrin hiçbir yerinde tütün bulunmadığını ve bana verdikleri tütünün bir haftalık istihkakları olduğunu sonradan öğrendim. Ekim çarpışmalarında korkunç yaralanmış. Ne yapacağını bilmez bir tavırla yatağın yanında ayakta durarak birşeyler söylemeye çabaladılar. «Merhaba! Hayattasın ha? İyi. Lerida'da beş altı gün kaldım. ama öteki biçare asker yerde oradan oraya savruluyordu. çentikli şarapnel ya da bomba kıymıkları muhtemelen insanın canını domuzuna yakar. Bir zaman. Saatlerce orada oturur. bir kısmımızı bir trene doldurdular ve Lerida'-ya gönderdiler. in-san el ayak gibi bir yerinden yaralanışa iyileşir. yaralının avadanlığı içinde elden ele gönderilirse yarı yolda bir yerde çalınacağı da garantiydi. İngilizce konuşan Hollandalı bir Komünist. Tanrı bilir nasıl ıstırap çekti. düşerken kendi kendime verdiğim hasardan ötürü iç ağrıları duydum. tabancalar ve bunun gibi şeyler cephede çok ender bulunuyordu. bu doğru bir şeydi de: çünkü kol saatleri. birkaç saat için cepheden ayrılma izni almış iki arkadaş yanıbaşımda belirdi. Bam. Yanımdaki yatakta siyah saçlı genç bir çocuk. İç kanama geçiren hiç kimse. Sıkı sıkı tutunmak için benim sol kolumda yeterince kuvvet vardı. beni ilk çocukluk yollarımın Beyaz Şehir Sergisi Lunaparkı'ndaki bugi-vugi denen korku verici şeye geri götürdü. bilmediğim bir hastalıktan yatıyordu. Bütün taşınabilir mallarımı alarak çekip gittiler. Neden böyle olduğu şimdi kafama dank etti. İkisi de onsekiz yaşlarında birer çocuktu. ceplerindeki bütün tütünü çıkarıp verdiler ve ben daha geri vermeye fırsat bulamadan da kaçıp gittiler. Birkaç gün sonra. her zaman daha yavaş bir hızla çarpan. Biri yaralandığında hep böyle oluyordu —üzerindeki bütün eşyaları hemen bölüştürülürdü. Barbastro'daki hastane çok kalabalıktı. ama sigaranın kıt olduğu bir dönemdi ve oralarda hiç sigara yoktu. gelip benimle arkadaşlık etti ve bana ingiliz gazeteleri getirdi. senin saatini. Merminin yarattığı büyük şok. bir kolum askıda olduğu halde. bıçağını». verilen ilâç idrarını zümrüt gibi yemyeşil yapmıştı. Yarası yüzünden. duyuyu yerel olarak yok ediyor. Lerida'da işlerin nasıl yapıldığı. sesim neredeyse tümüyle kaybolmuştu ama asıl merminin açtığı yara yüzünden bir an bile acı duymadım. Çok geçmeden. Cepheye gelişimin haftasına tanıştığım iki milis . tabancanı ve elektrik fenerini istiyoruz. Ertesi sabah. Anlaşılan mermi yaraları hep böyle oluyor. Her nedense kolum aşağı sarkık olduğunda daha çok canım yanıyordu. Onun sidikşişesi koğuşun görülecek şeylerinden biriydi. Biz. Hastane alanı içinde bir bahçe ve bu sevimli bahçede. Akşam olurken. yatağımdan kalkabiliyor ve ortalıkta dolaşabiliyordum. O ne seyahatti! Bu savaşta. Hasta. varsa. yaralı ve normal sivil hastaları karmakarışık büyük bir hastaneydi. Bir de. güm. birkaç cankurtaran arabasını dolduracak sayıda yaralı ve hasta adam toplanınca bizi Barbastro'ya yolladılar. Cankurtaranın köşesinde oturan bir başka yaralı her tarafa kustu. Bizi sedyelerimize bağlamayı unutmuşlardı. kurtulamaz ölür denirdi. ağır kamyonlar tarafından delik deşik edilmiş ve savaşın başındanberi hiç tamir görmemiş millerce yol boyunca çalkalandıktan sonra bu işten sağ çıkamazdı. ama karından vurulursa hep. balıkları seyrederdim. yaralılar biribirine değecek kadar yakındı. hastanede bir İngiliz olduğunu duymuş. Benim koğuşumdaki yaralılardan bazısının varaları in206 sana korku veriyordu. Bir sigara istedim.göre bir davranıştı.yaralı bir arkadaşlarını görmeye geldiklerinde beni tanıdılar. dan! Bu yolculuk.
hastayı tıka basa ağır yiyeceklerle doldurma geleneği vardı. ama ulaşım zorlukları yüzünden oraya varana kadar bir hafta on gün geçiyordu. Fakat iki kötü hata vardı ki. Öteki hata ise. Lerida ve taşka yerlerde sürünüyorlar ve bütün bu zaman boyunca sargı bezi yenilemek dışında hiçbir tedavi görmüyorlardı. yaralıların çoğu hiç durmadan doğruca Barselona ya da Tarragona'ya gönderilirdi. bazısı da sargı sarmayı biliyordu. Sağlam insanlara verdikleri yemeğin aynısını. bana her zaman büyük bir şefkat gösterdiler. asıl İspanyollar'a en yakışanı. Karıma. Yarısı çok geçmeden. alelade üçüncü sınıf vagonlara bindirmişler di. başka bir yerde olduğundan daha çok. Bunun sonucunda. birçoğu yerlere kustu. öğle yemeği daha da çoktu— bu. zannederim. çorba. ama korkunç câhil olduklarına hiç kuşku yok. yaranın bir tarifi de dışına kurşun kalemle yazılıyordu. hastane treninin manana (yarın) Barselona'ya hareket edeceğine dâir söylentiler dolaşıyordu. yahni. Hastane emireri elinde keçi derisinden yapılmış su dolu büyük bir tulumla şunun bu209 . hattâ bazen hiç olmuyordu. Tam tren hareket ederken bizimle birlikte yolculuk eden hastane emireri Barselona'ya değil de Tarragona'ya gideceğimizi lâf arasında söylemez mi! Makinist fikrini değiştirmişti. Bazı yönlerden hastaneler çok iyiydi. Teorik olarak. adamların çoğu ağır yaralıydı. kendi kendine yıkanamayacak kadar zayıf olanlar pek seyrek yıkanıyorlardı. 208 cunda. Fakat. İspanyollar'm hafif yemek (perhiz) denen şeyden haberleri yoktu anlaşılan. İspanya'da eğitim görmüş hemşire yoktu. çekilen telgrafın hiçbir zaman yerine ulaşmaması oldu. Yaralılar haftalarca abdeste çıkamadan bırakılıyor. Besbelli. bir kimse yerinden oynatılamayacak kadar kötü yaralanmadıkça hiç bir bakım yapılmıyordu. İspanyol hemşirelerinden şikâyetçi değilim. benim koğuşumdaki yaralıların Barselona'ya gönderileceği duyuruldu. bu kere de treni bekletmeleri yine İspınya'nın şanına lâyıktı. Lerida'da yemekler müthişti. İspanya'da. ama bütün bildikleri hemen hemen bu kadardı. evet. şimdi hayatta olabilecek yüzlerce ya da binlerce insanın bunların yüzünden öldüğüne hiç kuşkum yok. hastalara da veriyorlardı. Bunun sonu. Birinin yolda yarayı muayene etmesi hemen hemen olanaksızdı Birkaç doktor işle başa çıkamıyordu. sırf ben durumu açıklamak için ikinci bir telgraf çekeyim diye. Bir sabah. o da arada sırada yapılıyor. ekmek. Sietamo. Kendi kendime Tam İspanyollar'ın yapacağı bir iş!» dedim. hep zeytinyağıyla vıcık vıcık aynı ağır. Bizi toparlayıp otobüslere doldurdular ve istasyona götürdüler. savaştan önce hemşirelik işini başlıca rahibelerin görmesinden ileri geliyordu. yataklarından ilk bu sabah çıkmışlardı. yağlı börekleri. üç haftadır yüzünün yıkanmadığını söylediğini hatırlıyorum. Hepsi nasıl dereceye bakılacağını. Kolu ezilmiş bîçâre bir çocuğun bana. beyaz şarap ve kahveden meydana geliyordu. «Evet. Kural olarak yaralı ongün sonra Barselona ya da Tarragona'ya varıncaya kadar alçı yerinden oynatılmıyordu. Her zaman ortalıkta. belki de bu. cephe hattına yakın olan bütün hastanelerin aşağı yukarı sevkıyat merkezi gibi kullanılmasıydı. ilâç ve araç kıtlığı da pek yoktu. omlet. Korkunç şarapnel yaraları almış kemikleri yamyassı olmuş kimseler ve benzerleri alçıyla sargılanıyor. geleceğimi bildiren bir telgraf çekmeyi becerdim. size Barselona'da bakacaklar» diye söylenerek hızla yatağınızın yanından geçip gidiyorlardı. sivil halkın çoğunun kâfi derecede beslenemediği bir zamanda oluyordu. kendi başının çaresine bakamayacak derecede hasta olanlar sık sık utanç verici bir biçimde ihmal ediliyorlardı.hesindeki hastane sistemini kavramak olanağı verdi —öteki cephelerde de durum aynı mıydı bilmiyorum. Doktorlar becerikliydiler. Barbastro Monzon. sıcak ve sarsıntının etkisiyle haşat oldular. oturacak yerleri tahtadan. Bizi. Birisi. Hastanelerde yiyecek çok iyiydi— gerçekten fazla iyiydi. yeterli hemşire noksanıydı. Kahvaltı sabah altı sularında veriliyor.
köprücük kemikleri ve daha bilmem nereleri parçalanmış adamların cephe gerisindeki sargı yerlerinde yapılmış alçıdan zırhlarını kesip atıyorlardı. ağzı kapalıydı. korkarım. ama böyle yaralara bakmak özellikle dehşet vericiydi. deniz banyosu yapanlardan birinin boğulduğunu gördüm. birgün yavaş yavaş hareket ederek kumsala kadar yürümeyi becerdim. İtalyan oldukları besbelliydi. bir süredir izindeydiler ve şimdi Aragon cephesine transfer oluyorlardı. açık yük vagonları üstünde her zamanki gibi insanın yüreğini yerinden oynatan toplar. tadını hâlâ hatırlarım. «Extranjeros . sargılı kollar kızıl selâmı verdiler. bu sığ ve ılık denizde imkânsız diye düşünülse de. Tülbentin altından yarı iyileşmiş yaranın kırmızı pelte gibi etini görüyordunuz. kurtulması çok güç olan bir duygunun yeniden yaşanması. İnsan orada ne yaralar görür! Belli bir takım yaraların tedavisinde en son tıb buluşlarına uygun olduğunu sandığım bir yol kullanıyorlardı. Yüzünden ve boğazından yaralanmış bir adam vardı. başı tülbentten yapılmış bir çeşit küremsi miğfer içindeydi. yavaşça gözümüzün önünden kayan sakat adamlar ve bütün bunlar olurken.» dedi. gururla cepheye giden bir tren dolusu taze adam. dudaklarının arasına yerleştirilmiş küçük bir tübün arasından nefes alıyordu. Yeni gelen yaralıların muayene edildiği ameliyathanede ellerinde kocaman makaslarla doktorlar. Tarragona'da üç dört gün kaldım. Otuz yaşlarında canlı ve yakışıklı bir doktor beni iskemleye oturttu. Gücüm yerine geliyordu. denizden bir taş atımı uzaklıkta kıyıya paralel uzanıyordu.Yabancılar. kalabalığın selâmlarına böylesine zarif bir biçimde karşılık veremezdi — trendeki adamların yarısı şarap şişelerini kafalarına dikmiş olmalarına rağmen.nun ağzına su fışkırtarak. Yarayı tümüyle açık ve sargılanmamış bırakıyor. böyle soyunmadan. Bizim katardan ayakta duracak kadar iyi olanlar. kirli suratlı bir kafanın çıktığını görüyordunuz. Sarı akşam ışıkları altında geçip giden trenin manzarasını hafızamda özel bir canlılıkla saklıyorum. gözlerini bir sağa bir sola oynatarak tülbentin arasından bakıyor ve hiç konuşmuyordu. Bizim tren istasyona girerken Uluslararası Tugay'dan adamlarla dolu bir asker treni ayrılıyor. ancak teller üzerine gerilmiş tülbentten bir ağla sineklerden koruyorlardı. Bîçâre çok yalnız görünüyor. Cephe. köprünün üzerinde halk da onlara el sallıyordu. açık yük vagonları üstüne sahra topları sıkı sıkıya bağlanmış ve öbek öbek bir sürü adam bunların çevresinde toplanmıştı. koskoca bir göğüs zırhının boyun deliğinden çevresine endişeli gözlerle bakan. heryere yayılmış cesede benzer şekiller arasından kendine yol açıyordu. Pencereden bir koltuk değneği sallandı. 210 Tarragona'daki hastane çok büyük ve bütün cephelerden gelmiş bir sürü yaralıyla doluydu. uçuşan kızıl boyunbağları — bütün bunlar masmavi denişin önünden yavaşça kaydı gitti. Mamafih. Başka hiçbir milletin insanları kendi aralarında böyle güzel gruplaşa-maz. «İtalyan bunlar». kaburgaları. dilimi kaba bir 211 . yine de zariftiler.tıklım tıklım da doluydu. Dünya kötüsü bir suydu bu. gülümseyen yüzler. cepheden ayrılışımdan sekiz dokuz gün sonra yaramı muayene ettiler. Bu çok uzun bir trendi . sanki birkaç mil ötede insanlar savaşmı-yorlarmış gibi denize giren ve açılır kapanır sandalyelerinde güneşlenen o yörenin tombul burjuvazisi. ne de olsa savaş görkemli bir şeydir. Deniz kıyısındaki hayatın neredeyse eskiden olduğu gibi aynı biçimde sürüp gittiğini görmek tuhafıma gitti: şık kahvehaneler boyunca piyasaya çıkmalar. Sonradan bunların Mart ayında Guadalajara'-daki büyük zaferi kazanan birlikler olduğunu duyduk. Tarragona'ya güneş alçalırken vardık. İtalyanlar geçerken tezahüratta bulunmak için vagonun öbür yanma yöneldiler. Birisi. bir haftalık sakalı uzamış. pencerelerde birbiri ardınca esmer. silâhların uzun namluları eğilmiş. Bu adamların çoğu topu topu birkaç hafta sonra Huesca'da öldü. allegorik savaş tablosu gibiydi. Nihayet. Bu.
Nevralji gibi feci bir ağrıydı. sesim hızla normale döndü. gırtlağıma bir dişçi aynası soktu ve «Ee!» dememi buyurdu. Caballero Hükumeti'nin düşmesiyle Komünistler mutlak olarak iktidara gelmişler. Neşeli bir tavırla. sanki gizli bir örgüte dahilmişsiniz gibi hissetmeye zorluyordu. Hükümet ise durumu kurtarmak için gözle görülür bir çaba harcamıyordu. belirsizlik ve üstü kapalı nefret havası. Şimdi bile. Bunlardan biri Negrin -Prieto Hükumeti'nin savaşı uzlaşma yoluyla bitireceği yolundaydı. ben de neler olabileceğini henüz kafamda bile canlandıramıyor-dum. Ama ben hiç yaralanmamış olmanın daha bir talihlilik sayılabileceğini düşünmekten kendimi alamıyordum. yine de. şehrin havasında kötü bir duygu dolaşıyordu —bir kuşku. korku. iç düzeni sağlama görevi Komünist bakanlarına verilmişti. Şehrin her yanında Bask bayrakları dalgalanıyor. ama Basklılar elle tutulur hiçbir yardım almıyorlardı.bez parçasıyla yakaladı. merminin kırmızı kan damarının «bir milimetre kadar» ötesinden geçtiğini söyledi. bütün zamanınızı kahvehane köşelerinde fısıl fısıl konuşarak ve yan masada oturan adamın polis ajanı olup olmadığını merak ederek geçiriyordunuz. ama. ellerine fırsat geçse siyâsî hasımlarını ezeceklerinden hiç kimsenin kuşkusu yoktu.» Neyse ki. hastalar bana. silinmez etkiler bırakmıştı. doktorlar. Mayıs çarpışmaları. çıkabileceği kadar dışarı çekti. Practicantes. çünkü Faşistler Bilbao'ya yaklaşıyorlardı. zaman doktorun yanıldığını gösterdi. Bu durum insanı Hükümetin ikiyüzlü 213 212 . 13 Barselona'da bu son haftaları geçirdiğim sırada. kötü birşeyler olacağı bilinci vardı. acısı sonradan çıkan. «Sesin mi? dedi. Bilhassa geceleri canımın acısından bir türlü uyuyamadım. merminin ensem-deki bir sinir demetini delip geçmesinden ileri geliyordu. Basın sansürü yüzünden. Bunu nasıl anladığını bilemem. Âdeta. radyoda her zamanki «kahraman koruyucular» yayını yapılıyordu. Henüz birşey olmuyordu. Sağ elimin parmakları da yarı yarıya felce uğramıştı. «Ne zaman yeniden sesime kavuşacağım?» diye sordum. aradan beş ay geçmiş olmasına rağmen. Bir tanesi büyük bir otorite havasıyla bana. «Que süette! Que suerte!» diyerek incelemişlerdi. bir ay boyunca devam etti. kızlar kahvehanelerde bağış toplama kutularını şangır-datıyor. hemşireler. Sesin hiçbir zaman geri gelmeyecek!. her çeşit habis söylentiler ortalıkta dolaşıp duruyordu. Kolumdaki ağrı. çeşitli doktorlar dillerini şaklatarak. O sırada bu fikre inanma eğilimindeydim. ortam sizi. Gerçekte böyle şeylere hiç karışmamış olsanız da. O sırada rastladığım herkes. belli belirsiz bir tehlike duygusu. İki ay kadar bir süre sesim fısıltıdan öteye gidemedi. Dilim kanayıp gözlerim yaşarıncaya kadar boğazımdan içeri bakmaya devam ettikten sonra bir ses telimin felce uğradığını söyledi. baş parmağım hâlâ uyuşuk — bir boyun yarası için hayli tuhaf bir etki. geride. ama sonradan öbür ses teli durumu «telâfi» edince. Yaram hafiften merak konusu olmuş. boynundan yaralanıp da hayatta kalan birinin dünyanın en talihli yaratığı olduğunu temin etmekten geri durmadılar.
isterse terhis kağıtlarını alıp gidebilirdi. La Batalla hâlâ çıkıyor. I. Hapishaneler. bana P. Solidaridad ve öteki Anarşist gazeteleri de ağır bir biçimde sansür ediliyordu. Cephenin bazı kısımlarında resmî makamlar hâlâ isteyenleri terhis ediyorlardı. kışlada askerlere verilen ekmek tayını dünya kötüsü bir nesneydi. çekingen kimseler bodrumlara dalıyordu. Herkes. Katalonya'nın işgal edileceği yolunda yaygın bir korku da vardı.M. Gazetenin.M. temsilcisinin olsun.O. ordusunun bir kısmını oraya aktarmak zorunda kalacaktı. sizi düpedüz hapsediyor ve genellikle orada inccmnunucado olarak tutuyorlardı. Aragon cephesinde saldırıya geçil-seydi. Carabinero'ların Güvenlik Askerleri yoldan geçenleri durduruyor ve belgelerini soruyorlardı. cephe hattının millerce gerisinden itibaren kuvvetli savunma düzenleri alındığını ve Barselona'nın heryerinde bombadan koruyucu sığınaklar kazılmakta olduğunu görmüştüm. milis kartımı kesinlikle göstermememi. öbürleri de kuşkusuz —hep Anarşist ve P. milisinde bulunduğumun bilinmesi bile tehlikeli olabiliyordu.U. «Hazır olun» diye bildiriler dağıtıyor ve «belirli bir parti»nin (Komünistler kastediliyor) bir coup d'etat hazırladığı îmâ ediliyordu.S. ama her siren düdüğü öttüğünde —çoğu zaman bunlar yanlış verilen alarmlardı— ışıklar saatlerce karartılıyor. Birkaç ay önce milis gücüne gelip kaydolan herkes gönüllü 214 diye bilinir ve izin zamanı geldiğinde. Sık sık hava ve deniz baskınları olacağından korkuluyordu. Gelin görün ki Hükümet.O. Bunları. Fakat bu noktadan bile. Bir süre sonra.P. P. önlerine barikat kurulmuş duruyordu. iş işten geçene —hattâ Bilbao'nun düşüşüne— kadar hiçbir savunma eylemine girişmedi C. Silâhlı Hücum Birlikleri gruplar hâlinde caddelerde devriye geziyor. sansür edilen kısmının boş bırakılmayıp yerinin başka haberlerle doldurulması yolunda yeni bir kural çıkarılmıştı— bunun sonucunda neyin kesilip atıldığını kestirmek olanağı da kalmıyordu.O. Şehrin çeşitli noktalarında. binalarının çoğu da hâlâ kum torbalarıyla tahkim edilmiş. hapisteki yabancı «asker kaçaklarımın sayısı yüzleri bulmuştu. ne bir kimse yargılanmış ne de itham edilmişti. Güvenlik Askerleri hâlâ kahvehaneleri ve stratejik noktaları ellerinde tutuyorlardı: P.M. evine gitmeye kalkarsa asker kaçağı sayılıyordu. Polis casusları heryerde kol geziyordu. Yaralı ya da izindeki P. bazan olmuyordu. T.M. milisleri ufak ufak vesilelerle cezalandırılıyordu —örneğin. asker kaçağı diye tutukluyor-lardı. Süt ve 215 . Bunlar sınırda bazan geçerli oluyor. hiç kimse emin değildi.bir oyun oynadığına inandınyordu.U. ama azıcık daha çaba harcanmış olsaydı.U. Kimsenin. acaba milisler gönüllü asker mi yoksa muvazzaf mı oldukları konusunda kesinlikle birşey bilmemesi. geçerli saymazlarsa hemen sizi hapse atıyorlardı. Bilbao'nun kurtarılması olanağı yitirilmeyecekti. Uluslararası Tugay ve öteki milislerdeki yabancılar gitgide daha büyük sayılarda hapse atılıyorlardı. Savaş boyunca dalgalanıp duran yiyecek kıtlığı çok kötü devrelerinden birindeydi.C. Sonraki olaylar benim bu noktada çok yanıldığımı ortaya koydu. taraftarları— birer ikişer hapse atılınca ortadan yok oluyorlardı.L. Mayıs çarpışmalarından kalan mahpuslarla doluydu. milise kaydolan herkes muvazzaf asker oluyor. Bob Smillie hâlâ Valencia'da hapisteydi. Görüldüğü kadarıyla. Ekmek çok azdı ve ucuz çeşitlerine pirinç karıştırılıyordu. Daha önceden. yalnızca pasaportumu ve hastane belgemi çıkartmamı ihtar ediyordu.U.O. tutulan avukatın olsun Kendisini görmesine izin verilmeyişinden başka birşey öğrenemedik. ama öylesine sansür ediliyordu ki neredeyse var olmaktan çıkmıştı. hattâ «Troç-kizm» gibi mutlak bir suçlama bile yapılmamıştı. saldırı başarısız olsa bile Franco. paralarını alırken kendilerine güçlük çıkarıyorlardı. cepheye döndüğümüzde. ama çoğu kendi ülkelerinde bir şamata yapılır yapılmaz vatanlarına gönderiliyordu.U. genel durumun karakteristik bir yönüydü. Anlaşılan Hükümet şimdi fikir değiştirmişti.N. genellikle.
Tımarhaneye benziyor. patronun beni komünist bellemesine aldırmazdım. Gümüş piyasadan kaldırılmış ve henüz yeni para basılmamıştı. her «Troçkist»in tehlikede olması eşyanın tabiatı gere(*) Pesatanın satın alma gücü 4 peni kadardı.'un sanatoryumlarından biri olan Maurin Sanatoryumumda kalıyordum. Bu sanatoryumda kalanların çoğu ya cepheden çürüğe çıkarılmış ya da kol-bacak kesilmesi gibi onları sonuna kadar sakat bırakan bir yara almışlardı. Çeşitli yollardan ufak tefek siyâsî baskılar yapılıyor —bir maden kömürü işçisi olsaydım. yarım düzine değişik amaçla kullanırlar. Can sıkan küçük bir nokta bozuk para bulunma-masıydı. bu yüzden. O zamanın kâbuslu atmosferini aktarmak kolay iş değil — devamlı olarak değişen söylentilerin. Zeytinyağı almak için kuyruklarda ağaç olan kadınlara gözcülük etsinler diye dikilen atlı Güvenlik Askerleri bazan atlarını gerileterek. Herkesin bunu aynı sözlerle ifade etmesi çok tuhafıma gidiyordu: «Buranın havası -korkunç. Madrid ve Barselona'daydım. bakkalın önünde kuyrukta saatlerce bekleyebilir ve sonunda da hiçbir şey alamıyabilirdi — bakkalın paranın üstünü verecek bozuğu olmayabilir. Sanki çok kötü bir ruh bütün şehrin üstüne yayılmış gibiydi. Bu yüzden. Atholl Düşesi (17 Ekim 1937 tarihli Sunday Express'de) şöyle yazıyor : «Valencia. Otelden otele İspanya'yı kısa sürede gezen bazı İngiliz ziyaretçiler.M.O. kadının malî durumu ise bütün banknotu harcamaya el-vermeyebilirdi.» Fakat. Böyle şeyler Barselona'da ise çok doğal görülüyordu. Şeytan'ın tepesinden İsa'ya yeryüzü ülkelerini gösterdiği söylenen garip şekilli dağ (adı da buradan geliyor). Siyasî hoşgörüsüzlük henüz İngiltere'de veri olarak kabul edilmiyor. Gözüme çarpan bir yazıda. parçalanmış bacağıyla Williams. on-santimlik madenî para ile ikibuçuk pesatalık banknot arasında hiçbir para birimi kalmamıştı. burada hâlâ ender görülen şeyler. giydi. tereyağı ve kahve kıtlığına rağmen yalnız «normal» ve nezih değil. çünkü şu sırada. Kaldığım bütün oteller. Bir sürü başka İngiliz vardı.'un ve Anarşistler'in üstüne yıkılacaktı. hâlâ İspanyol hastahanelerinde kullanılan. devrim sırasında el konmuş. yiyecek kıtlığının daha da artması demekti. Tibidabo yakınındaki banliyödeydi: Barselona'nın gerisinde birdenbire yükselen. aşırı derecede rahattı da. hiç kuşkusuz suç yine önceki gibi P. böyle bir atmosferin temeli İngiltere'de yok. En yoksullar için bu. Bina önceleri zengin bir burjuvanınmış. Elinde on pesata ile bir kadın. ama iyi bir parti adamı «denilen şey».M.. Atholl Düşesi için tereyağı bulabildiklerini ümit ederim. pahalı kaçak sigaraların dışında..U. «Stalinciler» baştaydı. oysa İspanyollar zeytinyağını ayrı ayrı. genel havada yolunda gitmeyen birşeyler olduğunu fark etmemiş görünüyorlardı. Her üç şehirde de hiçbir biçimde zora başvurulmadan mükemmel bir düzen hüküm sürüyordu. kadınların ayaklarına basmaya çalışarak eğleniyorlardı.» Şık otellerin dışında başka hiçbir şeye dikkat etmemek İngiliz seyyahlarına mahsus birşey. tüberküloz şüphesiyle cephe gerisine gönderilmiş 18 yaşındaki Stafford Cotman ve yamyassı olmuş kolu. sansür edilen gazetelerin yarattığı tuhaf huzursuzluk ve ortalıkta hep silâhlı adamların bulunuşu. Bütün bunlar bir yana herkesin korktuğu başımı za gelmedi —yeni bir sokak çarpışması çıkmadı— böyle bir gelişme olsaydı. milletin uçak diye takma isim uydurduğu o kocaman telden garip çerçeveye bağlanmış Arthur Clinton.O. ilk tüfek atışlarını beklerken yakaladığım zamanlar oluyordu. tütün neredeyse yok olmuştu. Kendi kendimi.şeker çok enderdi. belki de herkes dememem gerekir.U. P. yani Kıt'a Avrupası siyasetindeki o gaugster-gramafon tipi. Ka217 216 . Bunu aksettirmek zor iş. Sizinle aynı fikirde olmayanları «tasfiye» ya da «bertaraf» etmek İngiltere'de henüz tabiî karşılanmıyor. Zeytinyağı kıtlığı had safhadaydı. on pesatadan küçük bütün banknotlar da çok ender bulunuyordu (*).
İngiltere'ye mümkün olabildiğince çabuk dönmek olduğuna karar verdik. Bu. Aslında böyle düşünmenin belli başlı nedenleri bencilce şeylerdi. Çok garip yerlerde uyuduğumu hatırlıyorum— bir keresinde hastane yatağında. çok sayıda uçakla birlikte buraya otuz bin asker yığıyordu. sonra 219 . Ne var ki. milisi komutanlığında belgelerimi damgalatmam gerekiyordu. yeniden savaşabilecek hâle ulaşmama kadar aylar geçmesi gerektiğini söylemişlerdi. bir dizi karışık ve yorucu yolculuk mânâsına geliyordu. Barselona'ya geri gelmem beş gün sürdü. gazetelerde yalan dolan curcunası yaratmaktan başka hiçbir işe yaramamıştı. ikimiz de yapılacak en iyi şeyin. Bu bir saldırı başlangıcına benziyordu. gıcırdayan tramvaylardan. Sietamo'ya gece yarısı vardık: P. Tarragona'da cepheye gidişini gördüğüm İtalyanlar Joca yoluna hücum etmişler.rım hâlâ Continental Hotel'de kalıyordu. bir başka kere hendekte.) Bunlar olurken. silâhlı adamlarla dolup taşan sokaklardan. Ben aşın derecede zayıf düşmüştüm. insanı bir hastaneden öbürüne dolaştırıyorlardı —Sietamo'ya. ama ötekilerle gitmeyi pek öyle reddedemezdim. korkunç bir arap saçma dönmüş. merkezine gelir gelmez bizi bir sıraya dizdiler.) Benim Sietamo'ya hareket ettiğim 15 Haziran günü. makineli tüfeklerden. Bütün bu olanlardan uzaklaşmak için gitgide kabaran bir arzu duyuyordum. Cebimde hastane raporum duruyordu. Monzon'a sonra terhis kâğıdımı damgalatmak için gerisin geriye tekrar Sietamo'ya. o da Valencia'ya gitmek üzere ayrılmıştı. ama terhis olabilmek için cephe yakınlarındaki hastanelerden birinde bir sağlık heyetine görünmem ve Sietamo'ya giderek P. isimlerimizi bile sormadan elimize tüfek ve fişekler vermeye başladılar. Kopp Savaş Bakanı ile konuşmak için Valencia'ya gitmek zorunda kaldı. siyasî kuşku ve nefretin dehşet verici atmosferinden. ağrım sızım da biraz azalmıştı.O. bir daha hiç geri gelmemek üzere kaybolmuştu. ama büyük kayıplar vererek iki tank yitirmiş218 ierdi. Kopp'un dediğine göre şehir düşmeye mahkûmdu.U. Sabahları kolumun elektrik tedavisi için hastaneye başvuruyordum. Yine de. (Sivil hayatında Kopp mühendisti.O. hava baskınlarından. ama bizi hiçbir yere çağırmadılar. tıbbî yönden çürük raporu vermişlerdi. Genel Hastane'deki doktorlar bana. her an yedekteki adamları çağıracak durumdaydılar. Olağan yöntemleriyle. sütsüz çaydan. her zaman olduğu gibi yine biraz manana falan denildi. Bizi bir kamyona doldurmuşlardı. Yaralı oluşum zâten sinirlerimi bozmuştu -hep böyle olur sanıyorum— ateş altına gönderilmek ihtimali beni korkunç derecede kaygılandırdı. sesim o zaman sandığımıza göre. yağlı böreklerden ve sigara kıtlığından— İspanya denince aklıma gelen hemen herşeyden uzaklaşmak istiyordum. Kopp büyük bir neşeyle cepheden daha yeni dönmüştü. yeniden parmaklarımı kullanabiliyordum. Er geç biraz para kazanmanın yolunu bulmalıydım. Tuhaf bir işti bu —çeşitli kaslarımı ânî sarsıntılarla yukarı aşağı hareket ettiren bir dizi dikenli elektrik şoku yapıyorlardı ama iyi geliyordu galiba. ona istihkâm kısmında özel bir görev verilmesini tavsiye ediyordu. Barbastro'ya. ben de genellikle Barselona'ya gündüzleri gidiyordum. derin bir huzursuzlukla yere uzandım.M. sonra güneyde bir çizgi boyunca Barbastro yoluyla tekrar Lerida'ya gittim. Fişek kutusunu yastık yerine başımın altına koydum. doktorlar en iyi ihtimalle. İspanya'da kalıp başkalarının ihtiyacı olan yiyecekleri gövdeye indirmek bize fazla anlamlı gelmiyordu. Tam çarpışmaların içinden çıkıp gelmişti ve artık Hues-ca'nm yakında alınacağını söylüyordu Hükümet Madrid cephesinden birlikler getirtmişti. Huesca'ya s'evkedilen birlikler bütün ulaşım şebekesini tekellerine almış ve herşeyi altüst etmişlerdi. siperlerden.U.M. (Heyhat! Düşmedi! Hücum. ertesi sabah hastane raporumu meydana çıkardım ve terhis işlemimi yaptırmaya koyuldum. Elinde Doğu Ordusu Komutanı General Pocas'tan aldığı bir mektup vardı —Kopp'un «güvenilir bir kimse» diye tanımlayan bu olağan mektup.
gecenin yarısında aşağı düştüğüm çok dar bir bankta, birinde de, Barbastro'da belediyeye ait bir çeşit handa. Tren yolundan uzaklaşınca gelip geçen kamyonlara atlamaktan başka bir seyahat olanağı kalmıyordu. Yol boyunda saatlerce, bazan aralıksız üç dört saat, ağzına kadar ördek ve tavşan dolu çıkınlar taşıyan kederli köylü kümeleriyle beraber geçen her kamyona el sallayarak beklemek zorundaydınız Nihayet, insanlarla, ekmek so-munlarıyla ya da cephane sandıklarıyla tam tıka basa dolmamış bir kamyon denk düşünce, felâket kötü yollarda sarsıla sarsıla gitmeye başlıyordunuz. Hiçbir at, bu kamyonların beni hoplattığı gibi böylesine yükseğe fırlatmamıştı. Kamyonun tepesinde yolculuk etmenin tek yolu, bir araya toplanıp sıkı sıkıya biribirine tutunmaktı. Hâlâ bir kamyona yardımsız tırmanamayacak kadar zayıf olduğumu keşfedince kendimi hayli küçülmüş hissettim. Geceyi, Sağlık Heyeti'ni görmek için gittiğim Monzon hastanesinde geçirdim. Bana komşu olan yatakta sol gözünden yaralı bir Hücum Muhafızı yatıyordu. Dostça davranarak bana sigara ikram etti. Ben, «Barselona'da olsak, biribirimizi vuruyor olacaktık» deyince ikimiz de güldük. Cepheye yaklaşıldıkça genel havanın nasıl değiştiğini görmek çok tuhaf oluyordu. Siyâsî partilerin bütün ya da neredeyse bütün fena nefret duyguları buharlaşıp gidiyordu. Cephede bulunduğum sürece, bir kere bile, hiçbir P.S.U.C. taraftarının sırf P.O. U.M.'luyum diye bana düşmanlık gösterdiğini hatırlamıyorum. Bu çeşit şeyler Barselona'da ya da savaştan daha bile uzak yerlerde oluyordu. Sietamo'da bir sürü Hücum Muhafızı vardı. Bunlar özel olarak cephe için ye-tiştirilmemişlerdi; çoğu daha önceden ateş altında bile bulunmamıştı. Barselona'da caddelerin kralıydılar, ama burada ancak acemi asker quintos olabiliyor, aylarca cephede kalmış onbeş yaşındaki milis çocuklarla karışınca bozuluyorlardı. Monzon hastanesindeki doktor her zamanki dil-çekiştirme ve ayna-sokma işini yaptı ve aynı neşeli tavırla
220
sesimin suret-i kafiyede geri gelmeyeceğini temin ederek damgalı belgeyi imzaladı. Muayene olmak için beklerken ameliyathanede hiç uyuşturucu madde kullanılmayan korkunç ameliyatlar yapılıyordu —neden uyuşturucu kullanmadıklarını bilmiyorum. Ameliyatlar sürdü gitti, çığlık ardına çığlık geliyordu, ben içeri girdiğimde iskemleler çevreye fırlatılmış, yerde kan ve idrar gölcükleri oluşmuştu. En son yolculuğumun ayrıntıları belleğimde tuhaf bir açıklıkla duruyor. Geçen birkaç ay içinde olduğumdan daha çok gözleme yönelen değişik bir hava içindeydim. Yirmi dokuzuncu tümenin mührüyle damgalanmış terhis kâğıdım ve «işe yaramaz» ilân edildiğim doktor raporunu almıştım. İngiltere'ye dönmekte serbestim artık; bunun sonucunda, ilk olarak, kendimi İspanya'ya göz atmaya yetenekli hissettim. Barbastro'da bir gün geçirmek zorundaydım, çünkü günde yalnız bir tren kalkıyordu. Daha önceleri Barbastro'ya kısa kaçamaklı gözlerle bakmıştım —şehir bana düpedüz savaşın bir parçası olarak görünmüştü— gri, çamurlu, motoru gü-rüldeyen kamyonlar ve kılıksız askerlerle dolu, soğuk bir yer. Bu kere şehir, tuhaf bir biçimde, gözüme farklı göründü. Yollarda başıboş gezinirken dolambaçlı hoş caddelerin, eski taş köprülerin, adam boyunda fıçılarla şarapçı dükkânlarının, araba tekerlekleri, hançerler, tahta kaşıklar, keçi derisinden su tulumları yapan yarı yarıya yer altındaki dükkânların farkına vardım. Deriden tulum yapan bir adamı seyrederken, büyük bir ilgiyle, daha önce bilmediğim birşeyi keşfettim: bu tulumlar postu içlerinde olarak yapılıyor ve kıllar kazınmıyordu, demek gerçekte su keçi kılından süzülerek damıtılıyor-muş. Aylardanberi bunu içiyormuşum da, farkında de-ğilmişim. Şehrin gerisinde yeşim taşı yeşili sığ bir ırmak akıyordu. Öte yakada dimdik bir kayalık yar yükseliyordu, meydana getirdiği duvarın içine evler oyulmuştu, öyle ki yatak odanızın penceresinden doğruca otuz metre aşağıdaki suya tükürebilirdiniz. Uçurumun oyukla221
rında sayılamayacak kadar çok güvercin yaşıyordu. Lerida'da da eskilikten ufalanan evler vardı; çatı kirişlerine binlerce ve binlerce serçe yuva yapmıştı. Biraz uzaktan bakınca, yuvalarla kaplı duruşları rokoko çağından kalma süslü pervazları andırıyordu. Neredeyse altı aya varan bir süre boyunca böyle şeylerin gözüme hiç çarpmamış olması garipti. Cebimde terhis belgelerimle, kendimi yine bir insan, hattâ biraz da turist gibi hissetmeye başlıyordum. Hemen hemen ilk kez gerçekten — bütün ömrümce gitmeyi özlediğim— İspanya'da olduğumu anladım. Lerida'nın ve Barbastro'nun sakin arka sokaklarında, herkesin hayalinde yer eden İspanya'nın gelip geçici anlık görüntülerini yakalar gibiydim. Beyaz sierra'lar (dağlar), keçi çobanları, engizisyon zindanları, Arap sarayları, büklüm büklüm kıvrılan kara kara katır kervanları, gri zeytin ağaçları ve limon korulukları, siyah şallı kızlar, Malağa ve Alicante şarapları, katedraller, kardinaller, boğa güreşleri, çingeneler, serenadlar —kısacası, İspanya. Bütün Avrupa'da hayallerimi en çok çeken ülke buydu. Nihayet buraya geldiğim zaman da yalnız bu kuzeydoğu köşesini görmüş olmam hayıflanacak bir şey: o da karmakarışık bir savaşın ortasında ve çoğu kışa rastgelmek üzere. Barselona'ya döndüğümde geç olmuş ve ortalıkta hiç taksi kalmamıştı. Tamamen şehrin dışında kalan Maurin Senatoryumu'na gitmeye uğraşmanın hiçbir yararı yoktu, bu nedenle akşam yemeği için bir lokantaya girdikten sonra Continental Oteli'ne gittim. Babacan tavırlı bir garsonla, içinde şarap dağıtılan meşeden yapılmış bakır çemberli küçük testiler hakkında konuştuğumu hatırlıyorum. İngiltere'ye götürmek için bunlardan bir takım almak istediğimi söyledim Garson pek sevimliydi. «Evet, güzel bunlar, değil mi? Fakat bugünlerde böyle şeyler satın almak olanaksız. Kimse yapmıyor artık — kimse hiçbir şey imal etmiyor. Bu savaş— yazık!» Savaşın üzüntü duyulacak birşey olduğunda anlaştık. Bir kere daha kendimi turist gibi hissettim. Gar222
son bana nâzikçe, İspanya'yı sevip sevmediğimi, bir daha gelip gelmeyeceğimi sordu. Oh evet, İspanya'ya yeniden gelecektim. Bu konuşmanın barışçı niteliği, hemen arkasından olanlar yüzünden belleğimde çakılıp kalmıştır. Otele geldiğimde karım holde oturuyordu. Ayağa kalkarak, beni çarpan hayli ilgilenmez bir tavırla bana doğru geldi; sonra boynuma bir kolunu doladı, holdeki-lere gösteriş olsun diye yüzünde bir gülümsemeyle kulağıma fısıldadı : «Çık git!» «Ne?» «Buradan bir an önce çıkıp git!» «Ne?» «Burada dikilip durma! Çabucak dışarı çıkmalısın!» «Ne? Neden? Ne demek istiyorsun?» Beni kolumdan yakalamış ve merdivenlere doğru ilerlemeye başlamıştı bile. Aşağı inerken yarı yolda bir Fransız'a —ismini burada veremeyeceğim— rastladık. P O.U.M.'la hiçbir ilişkisi olmadığı halde bu felâketli dönemde bize çok dostluk göstermişti. Bana endişeli bir yüzle baktı. «Dinle! Buraya gelmemeliydin. Çabuk burayı terket ve birisi polise telefon etmeden biryerlere saklan.» Bak sen şu işe! Merdivenin sonuna geldiğimizde otel müstahdeminden P.O.U.M. üyesi olan biri de (sanıyorum müdürün bundan haberi yoktu), asansörde çaktırmadan, dökülen bir İngilizceyle hemen çıkıp gitmemi söyledi. Hâlâ neler döndüğünü kavrayamamıştım. Kaldırıma çıkar çıkmaz «Ne oluyor yahu?» diye sordum. «Duymadın mı?» «Hayır. Neyi duymadım mı? Ben hiçbir şey duymadım !» «P.O.U.M. lağvediliyor. Bütün binaları ele geçirdiler. Hemen herkes hapiste. Şimdiden bazı kimseleri vurdukları söyleniyor.»
223
Demek buydu başımıza gelenler. Konuşmak için biryerlere gitmeliydik. Ramblas yolundaki bütün kah-vehane'er polisle tıka basa doluydu, ama yan sokakta sakin bir kahve bulduk. Karım, ben uzaktayken neler olduğunu anlattı. Haziran'ın 15'inde polis Andrees Nin'i çalıştığı yerde anîden tevkif etmiş ve aynı akşam Hotel Faleön'a baskın yaparak, çoğu izne gelmiş milis olan, orada bulunan herkesi tutuklamışlardı. Otel hemen bir mahpushaneye dönmüş ve çok kısa bir zamanda ağzına kadar her çeşitten tutuklu ile dolmuştu. Ertesi gün P.O.U.M. kanun-dışı ilân edilmiş ve bütün dairelerine, kitaplıklarına, senatoryumlarma, Kızıl Haç merkezlerine vb. el konulmuştu. Bu arada polis ensesine el atabildiği P.O. U.M.'la herhangi bir ilişkisi olduğu bilinen herkesi tu-tukluyordu. Bir iki gün içinde, Yürütme Kurulu'nun kırk üyesinin hemen hepsi hapse atılmışlardı bile. Muhtemelen bir ikisi kaçıp saklandı, ama polis (bu savaşta her iki tarafın geniş bir biçimde uyguladığı) bir hile kullanıyor, ortadan toz olan adamın karısını rehine alıyordu. Kaç kişinin tutuklandığını anlamanın hiçbir yolu yoktu. Karım yalnız Barselona'da dörtyüz kişinin tutuklandığını duymuştu. O günden beri, tutuklu sayısının hattâ o sırada bile daha kabarık olduğunu düşünürüm. Üstelik, en garip tipler tevkif edilmişti. Bazı hallerde, polis, hastanelerden yaralı milisleri toplayacak kadar ileri gitmişti. Olanlar insanın kafasını bozuyordu. Bu allahın be-lâs. olay ne demekti? P.O.UM.'u lağvetmelerini anlıyorum, ama neden milleti tutukluyorlardı. Keşfedebildiğim kadarıyla bunun makul bir nedeni yoktu. Görünüşe göre, P.O.U.M.'un lağvedilmesinin geçmişe yürüyen (makabline şâmil) bir etkisi vardı; P.O.U.M. şimdi kanun-dışı olmuştu, böylelikle önceden üye olanlar da kanunu ihlâl etmiş sayılıyorlardı. Her zaman olduğu gibi, tutuklananların hiçbirine bir suçlamada bulunulmadı. Ama bu arada, Valencia'nm Komünist gazeteleri büyük
224
bir «Faşist oyunu», düşmanla radyo haberleşmesi, görünmez mürekkeple imzalanmış belgeler vb. hikayeleriyle yanıp yanıp tutuşuyordu. Bunlara daha önce değinmiştim. Göze çarpan şey şuydu ki, bu hikâyeler yalnızca Valencia gazetelerinde çıkıyordu; Barselona Komünist, Anarşist ya da Cumhuriyetçi gazetelerinde P.O. U.M.'un ilgasına dair tek kelime yoktu demekle bir yanlışlık yapmadığımı sanıyorum. P.O.U.M. önderlerine yöneltilen suçlamaların kesin özelliğini ilk defa, İspanyol gazetelerinden değil, bir iki gün sonra Barselona'ya varan ingiliz gazetelerinden öğrendik. O sırada, Hükümet' in ihanet ve casusluk suçlamasından sorumlu olmadığını, sonradan Hükümet üyelerinin bu suçlamayı yalanlayacaklarını bilemezdik. Biz yalnızca, belli belirsiz olarak, P.O.U.M. önderlerinin ve muhtemelen geride kalan hepimizin Faşistlerin paralı adamı olmakla itham edildiğimizi biliyorduk. Hapishanelerde insanları gizlice vurduklarına dair söylentiler dolaşıyordu. Bununla ilgili bir sürü abartma yapılıyordu, ama bazı şeyler kesinlikle olmuştur, Nin olayının böyle olduğuna hiç şüphe yok. Nin tutuklandıktan sonra Valencia'ya, oradan da Madrid'e yollanmıştı, vurulduğu söylentileri Haziran'm 21'inde Barselona'ya vardı. Sonradan söylentiler daha da belirli bir biçim aldı: Nin gizli polis tarafından hapiste vurulmuş ve cesedi sokağa atılmıştı. Bu haber, Hükûmet'in eski üyelerinden Federico Montsenys de dahil olmak üzere çeşitli kaynaklardan alınmıştı. O günden bugüne Nin'i bir daha canlı olarak gören olmadı. Sonradan Hükümet çeşitli ülkelerin delegelerince soru yağmuruna tutulduğu zaman kemküm ettiler ve Nin'in ortadan kaybolduğunu, nerede olduğunu hiç bilmediklerini söylediler. Bazı gazeteler, Nin'in Faşist bölgeye kaçtığı yolunda hikâyeler uydurdular. Bunu kanıtlayacak hiçbir delil gösterilmemişti ve sonradan, Adalet Bakanı Jrujo, Espagne Haber Ajansı'nın kendi resmî communique(*)'
(*) Bölüm 11'de sözünü ettiğim, Maxton heyetinin raporlarına bakınız.
225
sanıyorum. milislerin neler cereyan ettiğini öğrenmeleri hâlinde ise döğüşmeyi reddetmelerinden korkuluyordu. son derece zayıf bir ihtimaldir.U. Polisin en azından başlangıçta bu eylemlerin savaş üzerinde yapabileceği etkilere hiç aldırış etmediği anlaşılıyordu. ama gelip boğazıma düğümlenen bir ayrıntı var. Olaylarla ilgili hiçbir şey Barselona gazetelerinde çıkmıyordu (habire casusluk hikâyeleri uyduran Valencia gazeteleri Aragon cephesine ulaşmıyordu). Karım. Başkalarından öğrendiğime göre.M. P. Haziran'ın 15'inde benim birlikte cepheye gittiğim grup.M. Tutuklamaların çoğu kanunsuz yapılıyor. gizlice partilerinin kapatıldığını. milisi hâlâ ayrı bir birimdi. arkadaş ve akrabalarının hapse atıldığını bile söylemeden savaşa sürmek apayrı bir meseledir. önderlerinin ihanetle suçlandığını. Hernehâl ise. haberler cepheye ulaştığında böyle birşey olmadı. Bu saklı tutmanın nedeni yeterince açıktır. muhtemelen bir kural olarak kendi içinde haklıdırlar da. ama olayın gizli tutulduğuna hiç kuşku yoktur. Dikkati çeken bir nokta. Barselona'dan yalnızca yüz mil uzaktaki Lerida'da kimse neler cereyan ettiğini duymamıştı.U. Tutuklama haberleri sürdü gitti. hiç kuşkusuz. Nin kadar mühim bir siyâsî mahpusun kaçmasına izin verileceğini düşünmek. Polis Şefi'nin verdiği emirlerle serbest bırakılanların çoğu hapishane kapısında yeniden tutuklanıyor ve «gizli hapishane» lere taşınıyordu. cephe gerisindeki gazetelerin kendilerine Faşist diye hakaret ettiğini bilmeden öldüler. bundan sonra Adalet Bakanı kocasının ölmüş olduğunu bildirdi. İleride bir zaman canlı olarak ortaya çıkmadıkça.U. Williams ve Stafford Coltman Maurin Senatoryumu'na baskın yapıldığında tutuklanmamışlardı. belki çok önemli değildir. çünkü levazım kamyonları bir aşağı bir yukarı gelip geçiyordu. Aslında. Haziran ayının sonlarında 29.sini tahrif ettiğini açıkladı. Adamları protesto için Savaş Bakanı'na bir heyet gönderdiler. Çılgınca birşey. kısa bir süre sonra kadıncağız serbest bırakıldı ve hemen arkasından yeniden tutuklanarak hapse tıkıldı. Bazı İngilizler ve daha başka yabancılar sınırı geçmişlerdi. Bütün P.M. Rovira'nm tutuklanmasından haberi olmadığı anlaşıldı. milis komutanlıkları. Bütün bu olanların arasında. Bunun tipik örneği Kurt Landan ile karısının başına gelen olaydı. birtakım insanları. Kızıl Haç merkezleri ve benzer ör226 gütleri her zamanki gibi görevlerini yerine getiriyorlardı. aylar boyu uzadı. Böylesi bir şey biraz zor affedilir. P. o da. cephede ben ya da bir başkası P.U. Sizin de gördüğünüz gibi. neler olduğuna dâir bütün haberlerin cepheden uzak tutulmasıydı. Sonradan ne Savaş Bakanı ne de Polis Şefi Ortega'nın. bir çok arkadaşımızın başına neler geldiğini anlatmaya başladı. Huesca'ya saldırı başlıyordu. Açlık grevine başladı.» Aradan beş ay geçtiği halde. 227 . Haziran'm 20'sinde. Olayın nasıl gizli tutulduğunu düşündükçe hâlâ şaşıyorum.'un lağve-dilişiyle ilgili hiçbir şey duymamıştık. bunların en sonuncusu olmalıydı.O. Tümen Komutanı General Jose Rovira Barselona'dan gönderilen bir grup polis tarafından cephe yakınlarında tutuklanmıştı.O. kanundışı ilân edildikten sonra tekrar İspanya'ya gelen John Mc Nair de öyleydi. cephedekiler aradan bir hayli zaman geçene kadar hiçbir şey duymamışlardı. onların cepheye döndüklerinde haber götürmelerine engel olmaktı.O. bir yerlerde saklanıyorlardı. Fakat. Haziran'm 17'sinde falan tutuklanmışlar ve «hemen» arkasından Landan «sırra kadem basmıştı. Barselona'ya izne gelmiş bütün P. güneyde. polisin alt rütbelerinde görülen bağımsız eylemlerdi. hapiste katledildiğini kabullenmek zorundayız. binleri buluncaya kadar.U.M.M. Arada geçen günler boyunca bir sürü insan. Kötü haberleri askerlerden saklamanın olağan bir politika olduğunu biliyorum. Fransa'da iken. siyâsî tutukluların sayısı.O. karısı muhakeme edilmemiş ve kocasından hiçbir haber alamamış bir durumda hâlâ hapisteydi. Önceden izin almaksızın önemli mevkilerdeki subayları tutuklamaya pek hevesliydiler. Faşistler'i katmazsak. milislerinin tutuklanmasının bir nedeni de.O.
hiç olmazsa şimdilik. ateş altına girmiştim. son kitabımla ilgili mektup yazmış ve daha cevap alamamış olanlar bir rastgelir de bu satırları okurlarsa. milliyetini. üzerlerine görünmez mürekkeple yazılmış mesajlar olduğunu düşünmüşlerdir. birkaç gece önce. ama âcil bir askerî görevle cephenin yolunu tutmuş giderken. U. kendimin tehlikede olduğuna inanmam neredeyse olanaksızdı.M. lütfedip bu açıklamamı bir özür dileme olarak kabul etsinler. polis onu tutuklamak için hiçbir harekette bulunmadı. Sonradan polisin Maurin Senatoryumu'nda bıraktığım bir kısım eşyalarıma da el koyduğunu öğrendim. Bazılarına daha cevap verilmemişti.ama kendi yoldaşları tehlikedeyken kendisinin güvenlik içinde olmasını istememişti. Üstelik. George Kopp'u da tutukladıklarını duyunca. alelade milis erliğinden binbaşılığa yükselmişti. mahallî çarpışmayı önlemiş ve muhtemelen onbeş yirmi can kurtarmıştı. Kopp'un tutuklandığını duyduğumda çok öfkelendiğimi itiraf etmeliyim. Tüm olanlar bana anlamsız görünüyordu. 228 Bu arada karımı «yakalamadılar». adamı kolundan tutup zindana atmak oluyordu. Bana gelince hemen saklanmanın bir yolunu bulmalıydım. işini— feda etmişti. bütün kitaplarımızı. çocuğu yalan yanlış bir hikâyeyle oyalamayı becermişler. Eşyalarını almak için Hotel Continen-tal'e gelmiş. 1936 Ekimi'nden beri cephedeydi. polisin kendisini tutuklayacak kadar budala olabileceği herhalde aklına gelmemişti. savaşa âit bütün hatıra eşyalarımı ve bütün mektuplarımızı alıp götürdüler. oteldeki odamızı işgal ederek arama yapmıştı: pasaport ve çek defterimiz dışında (o da bir talih eseri olarak). Düpedüz İspanya'ya gelerek faşizme karşı döğüşmek için herşeyini —ailesini.U. Hemen herkesi kaldırıp götürmüşe benziyorlardı. «Filân falanı götürdüler» lâfları sürüp gidiyordu. Tabiatıyla Mayıs çarpışmalarında silâh taşımıştım. Sayısız tutuklamalara rağmen. Bu durum beni iğrendiriyordu. o sırada karım aşağıdaymış. ama (tahminen) kırk elli bin kişi de öyle yapmıştı.'un parti üyesi bile değildim. şöyle adam gibi bir gece uykusuna da fena halde ihtiyacım vardı. Kuşkusuz P. Karımın otelde kalmasının. Mayıs çarpışmaları sırasında. memleketine dönmeye karkışırsa hapı yutmuş demekti. tabiî adresleri de yanımda yok. Samimî bir arkadaşım olması bir yana.» anlaşılan Kopp Barselona'ya geri gelmişti: doğu cephesindeki istihkâm çalışmalarına komuta eden albaya Savaş Bakanı'ndan bir mektup getirmişti. sabahın köründe sivil giyinmiş altı polis. Belçika'dan izinsiz ayrıldığı ve Belçika Or-dusu'nda yedek subay olduğu halde yabancı bir orduya katıldığı ve daha önceleri kanunsuz olarak İspanya Hü-kûmeti'ne cephane imal ettiği için kendisinin bilmem ne kadar yıllık hapis cezası birikmişti. Ama Kopp'u hapse götüren de bu budalaca saldırıyı ciddiye almamak olmuştu. bilmem kaç kere çarpışmaya katılmış ve bir keresinde yaralanmıştı. Karımı yem olarak kullandıkları çok açıkça görülüyordu. Hep söyleyip duruyorum : neden beni tutuklamak istesinlerdi? Ne yapmıştım ki? P. geçmişini de biliyordum. Geri kalanlar için.O. daha emin olacağı besbelliydi. Bütün bunlara karşılık yaptıkları. sahip olduğumuz her bir vesikayı. Bu arada. Bu tehlikeyi göze 229 .M. okuyucularımdan bana gelen bir miktar mektubu da götürdüler.O. Öfkelenmekle zaman kaybediyordum. Hotel Continen-tal'de kalmaya devam ettiği halde. hep aynı «Falan filânı götürdüler». afalladım : «Nee? Kopp mu? Ben onu Valencia'da sanıyordum. aylarca onun emri altında hizmet görmüş. ama bu cinsten birşeyin budalaca habaseti insanın sabrını taşırıyor. Ortadan kaybolmaya çalıştığı anda hemen arkasına düşeceklerdi. Belki de. günlük not defterimi. Bana. aylardır biriken bütün gazete kupürlerini (gazete kupürlerinin ne işe yaradığını sık sık merak eder dururum). oteldekiler bir yandan polise telefon ederken. Mamaafih. Bir bohça dolusu kirli çamaşırlarımı bile alıp götürmüşlerdi.'un lağvedildiğini biliyordu. kendi gözlerimle gördüğüm gibi.
Pasaportlarımızı yoluna koymak muhtemelen birkaç günümüzü alacaktı.almak ve otele gitmek istedim. sırf ne olacağını görebilmek için burada kalmayı çok isterdik. daha fazla İspanya'da kalmanın hiçbir mânâsı yoktu.O.U. ben de kendime yatacak bir yer arayarak karanlıkta başıboş dolaştım durdum.O. bizim P.M. bunlar şu günlerde insanın tutuklanmasına neden olan şeylerdi. binalarında-ki değişiklik işlerine devam ettiler (öteki işlerin yanısıra. üzerinde büyük harflerle P. İngiliz Konsolosluğu belki de. Gerçekten.M.U.M. P. belki de. Besbelli. Gidebileceğim hiçbir yer.O.'la ilişkimiz olduğunu sezdirmeden işleri yoluna koyabilirdi. sınıra listeden önce varmayı başarabilirdik. P. bunu o kadar az tahmin ediyorlardı ki.O. Fakat.M. Fransız Konso230 losluğu'nda.O. bir de geride dalgalanan P. kolum felâket ağrıyordu ve şimdi de bu aptal herifler orada burada peşimda koşuyorlardı —bunların yüzünden sokakta yatmak mecburiyetindeydim. «Troç-kizm» suçlusuydum. Allahtan burası Almanya değil de İspanya'ydı. önceleri banka olan Yürütme Kurulu Binası'nda bir sinema inşa ettiriyorlardı). bir kere içeriye girince bir daha ne zaman çıkacağınızı asla bilemezdiniz. Aslında ikimiz de. bayrağıyla bir grup milisin fotoğrafını yırtıp atmaya zorladı beni. Ertesi günü İngiliz Konsolosluğu'nda buluşmayı kararlaştırdık. ama bunun böyle bir toptan cadı avı ölçüsüne vardırılacağım asla beklememişlerdi. Belirli bir eylemin suçlusu değil. tehlikeli olan Polis Şefli-ği'ydi. Savaş ya da politikaya boğazıma kadar battığımda hep böyle olur— fizikî ra231 . U. hapse atılmam için yeterli bir nedendi. yazan milis kartımı.U. Tanrı bilir — evleri polis baskınına uğramış— kaç kişi bu gece sokaklarda uyuyordu. Bu.M. ama becerisinden fazla birşey almamıştı.U. herhalde saklamak zorundaydım. düpedüz bir terör dönemiydi. Fakat terhis kâğıtlarımı. Fiilen. Şimdi düşünmemiz gereken şey. sığınabileceğim hiçbir ev yoktu. en olmayacak yerlerde uyumuştum. Üzerlerinde 29'uncu tümenin damgasını taşıdıklarından.O.M. Mutlaka bir sürü karışıklık ve manana'lar olacaktı. Er geç hapse atılmak gün gibi aşikâr iken. Sonuç olarak. Beş gündür yollarda bitkin düşmüş. İspanya'dan çıkmanın bir yolunu bulmaktı. aslında her devrimci örgütün sahip olması gereken buluşma ve saklanma yerleri yoktu.M.M. ama bunlar olmazsa.M. Yapılacak tek şey sesimi kısmak ve P. biçimindeki İngiliz anlayışına sarılmanın bir yararı kalmamıştı.O. İspanya'dan ayrılmadan önce pasaportumuzun üç ayrı yerde — Polis Şefliği'nde.U. U. bu bile tehlikeliydi. Geceyi yatakta geçirmeyi çok arzuluyordum. suçluların toplanması değil. üstelik kolumdaki sızıdan ayrı olarak sağlığım acınacak bir haldeydi.U. Kafamda hiçbir doğru dürüst siyâsî düşünce kurmuyordum.'un lağvedilişine dek hergün P. Karım otele döndü.'a bağlı olduğunu biliyordu.O. Ne yapıp ne yapmadığım fazla birşey farkettir-miyordu. bu kere de asker kaçağı diye yakalanabilirdim. kanun polisin seçip belirlediği şey olup çıkmıştı. Somurtkan ve canı sıkkın olduğumu hatırlıyorum. Ama bir şans eseri. Sabırla bana işlerin ne durumda olduğunu açıkladı. Cottman ve Mc Nair de oraya geleceklerdi. Karım bunu dünyada kabul etmedi. Kanuna bağlı kaldıkça emniyettesin demektir. Bütün düşünebildiklerim bu kadardı. İşte böylece karımla ayrıldık. İşler olurken hiç böyle şeyler düşünmem zaten.'un hemen hiç yeraltı örgütü kurulmamıştı. Karım. bizim isimlerimiz de bu listedeydi.U. Fakat İspanyol hapishanelerinin dünya kötüsü yerler olacağını önceden sezmiştim (aslında benim tahayyül ettiğimden çok çok daha kötüydüler). Ceplerimdeki evrakları karıştırdık. Kuşkusuz.'la bir ilgim olduğunu gizlemekti. milisinde -görev almış olduğum gerçeği. çünkü muhtemelen polis 29'uncu tümenin P. İspanyol gizli polisinde kısmen Ges-tapo ruhundan birşeyler vardı. Kuşkusuz önderleri ergeç partinin lağvedileceğinin farkındaydılar.O. yabancı «Troçkist» zanlılarının bir listesi vardı ve çok muhtemeldir ki. P. Katalon Göçmen Dairesi'nde— damgalanması gerekiyordu.
O.U.M. tuhaf bir görüntü ile karşılaştım: bir sıra milis. milisi saklanmak ya da hapse girmekten birini seçmek zoiundaydı— cephe hattında dört beş ay geçirdikten sonra hiç de sevimli bir karşılama değil. zanlılarına kucak açan —ya da hiç değilse yataklık etmesi muhtemel— her ev gözetleme altındaydı.M. devrim sırasında içi dışına çıkmış ve yakılmış bir kilise harabesine rastladım. Geceleri avlanmaya çalışılan kaçaklar olmamıza karşın gündüzleri neredeyse normal bir yaşam sürdürüyorduk. olayların önemini kavrayabiliyorum. çok yakın bir gelecekte zincirlerinin yerine takılacağını söylemek geldi. heryerin çok geç açılmasıdır. Herşeye burnunu sokan birtakım polislerin gelip de evraklarımı aramayacakları bir yer bulup uzanmak istiyordum. binalarındaki kırmızı bayraklar indirilmişti.U. iskelenin yanında. moloz yığınlarını çevreleyen çatısız dört duvar. P. P.U."a karşı bir karikatür —gerisindeki faşist bir yüzle maskeli birisi— yapıştırılmıştı. Dışarıda uyuyunca insan hep güneşin ilk ışıklarıyla uyanır. milisleriydi.'un lağvedildiği haberi ile karşılaşan ve evlerine baskın yapıldığı için geceyi sokaklarda geçirmek zorunda kalan P. berberlere. Berber dükkânında bahşiş vermenin yasaklandığını açıklayan Anarşist ilânının hâlâ duvarda asılı olduğunu görmek tuhafıma gidiyordu. içlerinden birini tanımıştım. Plaza de Cataluna'nın köşesindeki Kızıl Yardım Mer-kezi'nde polisler pencerelerin çoğunu kırarak kendilerini eğlendirmişlerdi. P. İlânda «devrim zincirlerimizi parçaladı» diyordu. hâlâ cephenin çamuru ve pejmürdeliği içinde. Yarı karanlıkta etrafı karıştırdım ve uzanabileceğim bir çukur buldum. Bir sürü yol yürüdüm.O. Bu da düpedüz. ama daha yeni kazıldığından her yanından su sızıyordu. Yıkık duvar yığınları yan gelip yatmak için hiç uygun olmuyor. herhangi bir yabancının gelmesi hâlinde otel idaresinin hemen polise haber vermesi emredilmiş olduğu için bir otele ya da pansiyona gitmek olanaksızdı. yerlerinde Cumhuriyetçi bayraklar dalgalanıyordu. İçimden.U. 14 Barselona gibi bir şehirde polis tarafından aranılan bir kimse olmanın en kötü yanı. ama tam işler karışık iken yalnızca olayın dışında kalmak istiyorum— pespaye bir özellik belki de bu. Bu günlerde Barselona'ya dönen her P. O. Bir fincan kahve içebilmek ya da berbere girip traş olabilmek için saatlerce bekliyordum. M. geceyi dışarıda geçirmek anlamına geliyordu.M. Carabineros'lar. ayakkabı boyacıları için konulmuş sandalyalara bitkin bir halde yayılmışlardı. Hava baskınlarına karşı yapılmış bir sığınağı denedim.hatsızlığım dışında hiçbir şeyin bilincinde değildim ve şu Allanın belâsı saçmalığın bir an önce sona ermesi için derin bir arzu duyuyordum.M.U. alelade polis ve —sayılarını artık Tanrı bilir— sivil giyimli casusla ağzı233 . Öbür yandan gündüz vakti Barselona gibi büyük bir şehirde hayli emin sayılırdınız. Sonradan. Ramblas'nın aşağısındaki ilân tahtasına da P.'un kitap rafları boşaltılmış.M. Hücum Muhafızları. Ramblas'nın en dibinde. küme küme Güvenlik Askerleri kapılara birikmişti.O. Caddeler Güvenlik Askerleri. Gerisin geriye şehrin merkezine doğru yürümeye başladım.O. Önceki gün cepheden döndüklerinde P.O. Sonra. İçinde bulunduğumuz durum hayli tuhaftı. Merkez Hastanesi dolaylarında bir yerlere vardım.O.M. doğrusu.U.U. neyse ki ılık bir geceydi de birkaç saat uyuyabildim. ama Barselona'daki kahvehanelerin hiçbirisi dokuzdan önce açılmaz. Bir kabuktan ibaret kalmıştı. göz232 lerini dört açmazlarsa. Bunların kim olduklarını biliyordum —hattâ.
İspanya'da kodese tıkılmış herhangi bir siyâsî sanığa sorun isterseniz.. Valencia'da bir hapishanede ölmüştü —nedenini kimse bilmiyordu. her nasılsa.O. Murray'a cesedini göstermemeleri. (Aradan aylar geçince.U. Smillie'nin ölümü öyle kolayca affedebileceğim birşey değildir. ama yine de. kahvehane ve lokantalara gitmekten alakoyan şey.Bu hapishanelere.L. normal görünmeyi becerirseniz dikkati çekmekten kurtulurdunuz. Kuşkusuz... vakit öldürmek ve gözden uzak olmanın iyi bir yolu olarak pek hoşuma gitti. Mc Nair ve Cottman de az sonra geldiler. Güvenlik Askerleri'nin duvarda asılı duran kocaman renkli Maurin portresini nasıl alaşağı ederek tekmeyle parçaladıklarını anlattı. ama o zamandan bu yana geçen zamanda yanılmış olabileceğimi düşünüyorum. temsilcisi David Murray'ın cesedi görmek isteği reddedilmişti. sanıyorum. Söyledik. Demek ki. Ancak. P. şunu söylemem gerekiyor. İnsanı.. —ben Barselona'dan ayrıldıktan— birkaç gün sonra polis umumî hamamlardan birine baskın yaparak bir sürü «Troçkist»i anadan doğma bir halde yakalamış. yüzyıla gitmek zorunda kalırsınız..P. Ce-cedi hemen gömülmüş ve oradaki I. bunlar öyle her geçeni durduramıyorlardı. İspanyol olsun siperlerde bir tek gün bile hasta olmadan üç ay geçirebilen tek kişiydi. Böylesine sağlam insanlar iyi bakıldıkları takdirde genellikle apandisitten ölmezler.M. Cesur ve yetenekli bir gençti. o sıralar herkesin inandığı şeydi. daha sonra serbest bırakılan bir mahpustan da Smillie'nin hapisteyken hasta olduğunu kesinlikle öğrendik. İngiltere'de bununla oranlanabilecek bir şey bulabilmek için.. Fakat İspanyol hapishanelerin ne mene şeyler olduğunu -siyâsî suçlular için hapishane haline getirilmiş yerleri— gördükten sonra hasta adamların. en iyisi zindan denebilirdi. garsonların sizi tanımalarıydı. ta 18. Maurin baskına uğradığında tutuklanmadan kurtulmayı başarmış. Sonradan ha-pise giren bir başka İngiliz arkadaşım da hapiste edindiği tecrübelerin «Bob Smillie» olayını daha kolay anlaşılır bir hâle getirdiği»ni yazıyordu. ilk aklıma gelen Bob Smillie'nin vurulduğu oldu. ne dereceye kadar iyi bakılmak şansına sahip olduğunu kavrayabilirsiniz.M. binaları yakınlarında dolaşmaktan.U. Faşizme karşı döğüşmek için Glasgow Üniversite'sini bırakıp gelmişti ve kendi göre235 . geçici bir tedbir de değildi — bazan mahpusların dört beş ay gün ışığı görmeden kapatıldıkları da oluyordu. salt işgüzarlıktan olmuş olabilir. apandisit hikâyesi belki de doğruydu. Bu hapishanelere âit hikâyeleri ben çok çeşitli kaynaklardan duydum. Bob Smillie yalnızca 22 yaşındaydı ve benim hayatımda rastladığım bedence en sağlam insanlardan biriydi. Asla abartmıyorum. Bu.O.. yiyecekler azıcık düzelir gibi olmuştu). ama o da ötekiler gibi sokağa atılmıştı.'un kurucularından biri) Faşistler'in elinde mahpustu ve o sırada kurşuna dizildiğine inanılıyordu. leri ilk şey Bob Smillie'nin öldüğü oldu.na kadar doluydu. Üstünde bir gömlekle dolaşıyordu —ceketsiz kaçmak zorunda kalmıştı— ve hiç parası yoktu. Maurin (P. hem üstelik İspanyol hapishanelerine ben de birkaç kere göz attım.. Bu. Bu banyo hikâyesi. Maalesef aynı fikir birçok kişinin aklına gelmiş olacak ki. Karımla İngiliz Konsolosluğu'nda saat onda buluştum. O gün ve ertesi günü umumî hamamlardan birinde yıkanarak bir hayli vakit geçirdim. Anlatılanlar inanmazlık edemeyeceğiniz derecede birbirine uyuyor. Sonradan ölüm nedeninin apandisit ol234 duğu bildirildi. İngiliz olsun.. Günde iki tas berbat bir çorba ve iki parça ekmek gibi yetersiz yiyeceklerle besleniyorlardı. Ramblas'a çıkan yolun yarısında Maurin Senatoryumu'ndan tanıdığım yaralı adamlardan birine rastladım O zamanlar herkesin değiş tokuş ettiği gibi görülmez bir biçimde göz kırpıştık ve çaktırmadan caddenin daha yukarısındaki bir kahvehanede buluşmak için anlaştık.. İnsanlar uzanmak için bile yer olmayan odalara ağıla sokarcasma tıkıştırılıyor ve çoğunlukla bodrumlarda ve bunun gibi karanlık yerlerde tutuluyorlardı.
Tazerenkli tombul yüzü her zamanki gibi görünüyordu. 18. Korkunç birşeydi bu. Kopp'un morali mükemmel görünüyordu. Bu. Fazla adam tanımak. Sözüm ona hapishane denilen yer. Burası aylardır siyâsî tutukluları hapsetmek için kullanılagelmişti. Burası. benim için felâket olacaktı. Bağırıp çağırmalar kulakları sağır ediyordu. Böyle bir ölüm olayında ise insanı hiddetlendiren şey. Hapisteki erkekleri için getirdikleri zavallı çıkınlarından yiyecekler çıkaran kadınlar görüyordunuz. «Kurşun» kelimesi içime 237 . bütün bunlara karşılık yaptıkları şey. Mahpuslar arasında Maurın Senatoryumu'ndan getirilmiş yaralılar da vardı. yaralandığımda benim cephe gerisine taşınma236 ma yardım etmişti.bildiğim kadarıyla. cephedeki görevini kusursuz bir cesaret ve şevkle yerine getirmişti. Bir çarpışmada ölmeye evet — böyle bir şey normal karşılanır. insan vücudu yığınları. muhtemelen. yüzyılın namlı İngiliz zindanlarına benziyordu: buram buram pis kokular. Kopp incommunicade değildi. hattâ traş olmayı bile becermişti. Boğuşarak birbirlerinin yanından geçerken karşılıklı se-lâmlaştılar. Gözleri benimkilerle karşılaştı. yine aynı biçimde göz kırpıştık. görme iznini güçlük çıkarmadan verdiler. hapishaneye çok ziyaret yapınca «Troçkistler»in arkadaşı diye damgala-nırdınız ve muhtemelen sizin sonunuz da hapis olurdu. hepimizi kurşuna dizecekler sanıyorum» dedi. Herbiri kırkar metre karelik iki odaya yüze yakın adam tika basa doldurulmuştu. Mavi üniformalı muhafızlar vızır vızır dolaşıyorlardı. Birbirimizin yanından sanki tümüyle yabancı iki insan imişiz gibi geçip gittik. ama onu sınırda yine de tutuklamışlardı. birkaç gün önce vatanına dönmek üzere yola çıkan Amerikalı bir milisti. Duvarlara Visca POUM! «Viva la Revolucion!» ve benzeri devrimci sloganlar karalanmıştı. bir sürü siyâsî zulüm ve işkenceden daha çok acı doğurur. evraklarının hepsi usulüne uygundu. hâlâ çizgili kadifeden pantolon giydiği ve bundan ötürü milis olduğu anlaşıldığı için. Bu adamı aylarca tanımış. oğlanı hapse atmak ve sahipsiz hayvanlar gibi ölmesine göz yummaktı. aşırı anlamsızlığı oluyor. İkisinin bacakları kesikti. bu pis yerde üniformasını temiz tertipli tutmuş. şimdiden bir çok kişinin basma gelmişti. Neşeyle. İçerde ilk gördüğümüz kişi. bu jest hayli acıklı oldu. Mahpuslar arasında Halk Ordusu üniforması taşıyan bir başka subay daha vardı. Yaşı onikiyi geçmeyen bir oğlan çocuğu da göze çarpıyordu. — bu bambaşka bir mesele. yine de bir iki kereden fazla gitmek güvenceli değildi. Şimdi ziyaret saati olduğundan ortalık kımıldanamayacak kadar insanla dolmuştu. birini koltuk değneklerini almadan hapishaneye getirmişlerdi. Kocaman ve kanlı bir savaşın ortasında bir tek bireyin ölümü üstünde fazla şamata etmenin faydasız olduğunu biliyorum. ama şimdi yapılabilecek başka bir-şey de yoktu. Böyle bir şeyin —Smillie'nin olayı istisna olmuş olsa bile— nasıl olup da zaferi yakınlaştırabileceğini göremiyorum bir türlü. Polis gelen gideni gözlüyordu. «Eh. tamtakır eşyasızlık —yalnızca taş bir zemin. bir sıra ve yırtık pırtık birkaç battaniye— ve pencerelere takılmış paslı demir kepenklerden sızan bulanık bir ışık. İnsanların uygun sağlık tertibatı olmadan biraraya tıkıştırıldıkları zaman çıkan iğrenç kokular burnunuzun direğini kırıyordu. bir dükkânın bodrum katıydı. anlaşılan artık çocukları da tutukluyorlardı. gerçekten. tek ayak üstünde sekip duruyordu. ama hayalî bir suçlama nedeni bile olmadan sırf işgüzarlık olsun diye kodese atılmak ve yalnız başına ölüme terkedilmek. Kalabalık bir caddenin ortasına düşen uçak bombası. O akşamüstü karımla ben Kopp'u ziyaret ettik Iniommunicado olmayan mahpusları ziyaret edebiliyordunuz. onunla aynı sığmağı paylaşmıştım. Bizi çelik kapılardan içeri götürür-lreken cepheden tanıdığım bir İspanyol milisi iki Güvenlik Askeri arasında dışarı çıkarılıyordu. Kopp dirseğiyle kalabalığı dürterek yanımıza ulaştı. Hemen hepsi emekçi sınıfın en fukaralarındandı.
Savaş Bakanı ve General Pozas'ın tavsiyesini taşıyan. Şimdi saat beş buçuk sularıydı. böyle resmî bir mektup Kopp'un iyiniyetini (bo-na fides) kanıtlardı. muazzam bir düzmece muhakeme yapılacağını ve arkasından önder «Troçkistler»in katledileceğini haber ediyordu.jefe de ingenieurs. Kopp öbür mahpuslar arasından edindiği arkadaşları ve muhafızları anlattı bize: bazıları iyi adam-larmış. yarına kadar Tanrı bilir mektup nerede olacaktı — imha edilmiş ya da sanıklar birbiri arkasından tutuklanınca ortaya yığılan evrakların kargaşasında bir yerlerde kayıp edilmiş olabilirdi. her yere dağılmış kâğıtlarıyla karmakarışık ofislerin açık kapılarından içeri göz atmalar ve trkırdayan daktilolar. biz bir yiyecek paketiyle sigara getirmeyi akıl etmiştik. o da mektubun kendisine yazıldığı su238 baydı.M. her katta yüzlerce ofis odasıyla kocaman tavşan kümesi gibiydi. okuyamadı tabii. fakat onun yardımcısı ya da sekreteri olan şık üniforması içinde büyük ve şaşı gözlü bir subay 239 . Herşey. P. neler hissettirdiği belleğimde canlı olarak duruyordu.' un ihanet ve casusluk ile suçlandığını hepimiz biliyorduk. Karımı Kopp'la bırakıp dışarı fırladım. Neyse ki. Konuşmanın büyük ağırlığını karıma bıraktım. P. ama «kâğıt» ların anlaşılmayan sihri ile büyülenerek geçmeme izin verdi. İçeride. Polis bunu ele geçirmiş ve geri vermeyi reddetmişti. Sonra domuz yemine benzeyen yiyeceklerinden söz etti. Her neyse. Merdivenlerden acele acele çıkarken kapıdaki Hücum Muhafızı uzun süngüsüyle yolumu engelledi ve evraklarımı görmek istedi. bazıları ise ürkek mahpusları döverek eğleniyor-larmış. uzun bir aramadan sonra bir taksi buldum. titreyen sesimle söylediklerimi gürültüden kendim bile duymuyordum. Onu bir ihtimal geri alabilecek bir tek kişi vardı. mektubun varlığını ispatlamaktı. Kopp tutuklandığında elinden alınan evraklardan bahsetmeye başladı. buraya gelirken Kopp kendi ülkesinin yasalarını çiğnediğinden Belçika makamlarına başvurmanın bile bir yararı olmayacaktı. mektubun hâlâ Polis Şefi'nin bürosunda olduğu söyleniyormuş.'un belli başlı adamlarının —bu arada Kopp'un da— vurulacağına kesin gözüyle bakıyordum. iskelenin aşağısında Savaş Bakanlığı'nda idi. bu merdivenden yukarı çıkan. bu. zaman akıp gidiyordu ve muhtemelen bir insan için ölüm kalım meselesiydi. Durmadan tekrar ediyordum: «El Coronel . şahsen gidip o adamı görmek daha çabuk ve daha emin olurdu. Yardım edemeyeceğimizi bile bile arkadaşlarınızı hapiste görmek çok korkunç birşey. muhtemelen albay bürosundan altıda ayrılırdı. besbelli ki. Aklına esen beni ayrı bir yöne gönderiyordu. Nin'in ölümüyle ilgili söylentiler daha yeni sızmıştı. Çünkü yapılabilecek hiçbir şey yoktu.O. zarf Polis Şefi'nin bürosunda açıldığı taktirde alçağın biri tarafından imha edileceğine muhakkak gözüyle bakılabilirdi. Daha yenilerde vücuduma bir kurşun girmişti. buna biraz da şaştım ama lâf anlatacak birini bulabildim. merdivenlerin basamaklarında bir aşağı bir yukarı koşup duruşum. merkezî bir avlunun çevresinde. ve tabiî burası İspanya olduğu için. Fakat. Fakat iş. aradığım ofisin bunlardan hangisi olabileceğine dâir kimsenin en ufak bir fikri yoktu. Albayın bürosu. İyi tanıdığınız bir insanın başına böyle bir-şey gelmesini düşünmek hiç sevimli olmuyor. Savaş Bakanı'nın doğu istihkâm komutanı olan albaya yazılmış mektubu da bunların arasındaymış. Terhis kâğıdımı suratına doğru salladım. Zamanın herşey olduğunu biliyordum. O sırada. Zaman akıp gidiyordu.U. gelip giden esrarlı adamlar. Geri ali-nabilse herşey çok farklı olabilirdi. Böyle birşeyin ne kadar mühim olabileceğini hemen anladım. şu merdivenden aşağı inen sonu hiçbir yere çıkmayan koridorlar boyunca döndürdüler beni. Ejercito de Este!» Millet gülümsüyor ve zarif bir tavırla omuzlarını silkiyordu.U.bir çeşit ürperti verdi. oraya vaktinde vardım. Albayın kendisini görmedim. Kopp bunu düşünmüş ve hapishaneden kaçırarak postalamamı istediği bir mektup yazmıştı. Kâbus geçiriyormuşum gibi tuhaf bir duygunun içindeydim.O. Daha sonra.M.
muhbirler ve her cinsinden casus takımı kapının dışında gezinip duruyorlardı. Açıkçası bu davaya bir bakmak gerekiyordu. olayı Kopp'un cepheye gitmesiyle ilgili görevinin çok âcil olduğu fikri etrafında yoğunlaştırıp duruyordum. polis onu bir başkasıyla karıştırmış olmalıydı. Albaya yazılan mektup mahrem bir nitelikteydi ve gecikmeden bulunmalıydı. En sonunda.U. en kötüsünden korkutucu görünüşlü bir hainler kalabalığı. gitgide kızışan bir konuşma oldu içeride..» diye düşündüm. Koyu siyah gözlerini baştan başa yüzümde dolaştırdı. Subayın buna da aklı yatmış göründü. sonradan durumda en ufak birşey farkettirmedi. Polis Şefi'nin bürosuna gidiyorduk.» «P.U. Kopp'la birlikte aylarca hizmet görmüştüm. kendimin de P.U. uzun. Buraya subayımınnamına gelmiştim —Bnb. Casus umacılığı doruğundaydı. Kopp'un şu sırada cephede olması gerekiyordu.U.!» Sesindeki çarpılmış dehşeti size aktarabilmeyi çok isterdim. Halk Ordusu'ndan bir subaya böyle birşey söylemek.O. Fakat her tutuluşumda Fransızcaya kaçan İspanyolcamla anlattığım hikâye mutlaka pek tuhaf kaçmıştır.M. vb. En kötüsü. Her neyse . besbelli ki tutuklanması bir hata sonucunda olmuştu.U.O. «Herşey mahvoldu. Polis Şefi'nin çalışma odasına geldiğimizde. Seslerin öfkeyle yükseldiği duyuluyordu: sert sert hareketleri gözümün önünde canlandırıyordum. Başka bir uzun duruş. sonra yavaşça: «Onunla cephede birlikte olduğunuzu söylediniz değil mi? Yani siz kendiniz de P. Evet.beni sabırla dinledi. Bunun en güçlü nokta olduğunu bildiğimden. her nasıl olduysa. Manana dedi — hemen itiraz ettim: Manana olmaz! Durum çok âcildi.O. subay yeniden gözüktü.'a ne gözle bakıldığını hatırlamanız gerekir. Küçük subay içeri girdi.M.U. İngiltere'deki Zinovyef'in Kızıl» Mektubu uydurmacasının hemen arkasından Süvari Kulübü'ne giderek Komünist olduğumuzu ilân etmeye benzerdi. vb.M. Mektup yerine ile241 240 . cepheye acele bir görevle giderken yolda bir yanlışlık sonucu tutuklanmıştı. Hikâyemi hızla anlatmaya başladım. sesim neredeyse tümüyle kısıldı. yüzü kıpkırmızı bir haldeydi ama elinde kocaman bir resmî zarf taşıyordu.. besbelli polis ajanları. O sıralarda P. Polisin mektubu vermeyi reddettiği açıkça anlaşılıyordu. Ufak bir zafer kazanmıştık. omuz silkmeler. yüksek karakterli bir subaydı. Küçük subay önümde asker adımlarıyla sert sert yürüyordu. masanın üstüne yumrukların inişi. hiç kuşkusuz hemen polise telefon ederek beni yakalattıracaklardı — çantada bir Troçkist daha! Bu korkularıma karşın..O. sonunda yalnızca bir çeşit vahşi hırıltı çıkarabildim. milisinde. üyesi olduğunu itiraf etmek zorunda kalmıştım. Büsbütün kaybolacak diye ödüm kopuyordu.M. vb. bu.bekleme odasında benimle görüşmek için dışarı çıktı.M. Yürüyerek yirmi dakika çeken uzun bir yol gittik.O. Kopp. Acaba sesimin neden bozuk olduğunu düşünmüştür diye sık sık merak ederim — sarhoş olduğumu mu yoksa yalnızca vicdan huzursuzluğu duyduğumu mu sanmıştı. İçerde giderek daha gürültülü hale gelen bir konuşma duyuyordum. şapkasını başına geçirerek sert bir tavırla kendisini izlememi işaret etti. milisinde görev almıştınız?» «Evet» Adam döndü ve Albay'm odasına daldı.M. Ama arkasından korktuğum soruyu sordu : «Bu Binbaşı Kopp — hangi birlikte görevliydi?» Müthiş kelime çıktı ağzımdan: «P. Kopp'un mektubunu hiçbir zaman geri alamayacaktık. birçok kereler başını salladı ve söylediklerimi üstü kapalı bir biçimde onayladı.'un Alman- îar'dan para alan bir casus örgütü olduğuna bir iki gün için olsun inanmışlardı. Yol boyunca tek kelime konuşmadık.. muhtemelen bütün iyi Cumhuriyetçiler P.O. gerçekten bir yanlışlık olmuşa benziyordu. subay görünebildi. ufaklık subay beni dinlemeye çalışmaktan halsiz düşecekti. Daha da kötüsü.
birkaç gece önce. pek öyle yirminci yüzyıla yakışmayan bir çeşit soylu insanlar. Küçük subay bir an tereddüt ettikten sonra. Küçük birşey gibi görünüyor. buldukları tek kitap olsaydı kaderimizin mühürleneceği garantiydi. İyi. kitaplarımızın hepsi de cabası. ama o kadar küçük değildi. müsadere etmişler. biraz önemsiz görünse de. Pek az İspanyol'da çağdaş totaliter devletin gerektirdiği lanet olası etkinlik ve tutarlılık vardır. Çekmecelerinden birinde birkaç paket sigara kâğıdı görmüşler. her yerde dolanan yalan ve söylentiler. geriye 242 baktığımda. Ve üstelik. altı adam içeri girmiş. Bunun tuhaf. ancak. bunlardan herhangibirinin her an çıkıp da benim polisçe «aranan» birisi olduğumu söyleyebileceği hatırlamalı. muhbirlerin ev kışkırtıcı ajanların (agents provocateurs) oluşturduğu pis kalabalığın önünde durduğumuzu. ışığı yakmışlar. Hiç kuşkusuz. Gerçekten çok öfkelendiğim bir iki olay hatırlıyorum — her birinde de. Serbest bırakılmasını sağlayamaz mıydık? Omuzlarını silkti. Birinci Dünya Savaşı sırasında bir Alman ile herkesin ortasında el sıkışmaya benzerdi. İşte zâten buna dayanarak. Adamcağızın. hemen arkasından Stalin'in Troçkistleri ve Başka İki -Yüzlüleri Tasfiye Etmenin Yollan broşürünü bulmuşlar da. her kâğıdı teker teker incelemişler. İspanya ile ilgili çok kötü anılarım var. ama görmemiş olmam daha da iyi. Bu hareketin bana ne kadar derinden dokunduğunu size olabildiğince yakından anlatabilir miyim bilmiyorum. Kopp'un neden tutuklandığını bilmiyorlardı. çünkü sinirlerime hâkim olamayabi-lirdim. Eğer bu. tek tek her giysiyi yoklamış ve ışığa tutmuşlar. Her nasıl olduysa. gereken soruşturmanın yapılacağını söyleyebilirdi. Subay bana mektubun mutlaka yerine ulaştırılacağını vaad etti. ama İspanyollar'a ilişkin kötü anılarım çok çok az. benim ve benim gibi olan herkes için bir Faşist casusudur diye afiş tahtalarından bangır bangır öten duvar ilânları. Bana yalnızca. göreli olarak. Başka bir davaydı bu. banyo küvetinin ve radyatörün altına eğilip bakmışlar. polis karımın otel odasını araştırdığı sırada oldu. ama Kopp ne olacak diye sordum. Mein Kampf okuyan birinin Faşist casusu olması apaçık bir gerçekti. 243 . benim pek de öyle Faşist casusu olmadığıma hükmettiğini sanıyorum. bana doğru geldi ve elimi sıktı. İnanılmaz bir biçimde herşeyi didik didik ederek iki odayı da (odaya bitişik bir banyo vardı) aramışlar. o sırada hâkim olan duyguyu anlamak gerekir — kuşku ve nefretin oluşturduğu korkunç hava. elimi sıkmakla bana karşı iyi bir davranış göstermiş oluyordu. haksız olanın kendim olduğunu görüyorum. Ve işte o anda. insan İspanya'da Faşizmin bile. Polis. Bu. Sabahın erken saatlerinde kapıya vurulmuş. bizim tam Polis Şefi'nin kapısında. ama ufak bir örneği. Her paketi parçalayıp. yeri incelemişler. Bunu. Duvarlara vurarak içinde birşey var mı diye bakmışlar. İspanya'nın tipik özelliklerinden biri olduğu için kaydediyorum — en kötü şartlar altında İspanyollar'ın gösterdiği şimşek gibi parlayan. tuhaf ve hüzünlü birşey oldu. ama herşey bir yana. Gelin görün ki. Çöp sepetindekiler de dahil olmak üzere bütün kâğıtları. Hitler'in Mein Kampf'ının bizde Fransızca çevirisini bulunca azgın bir kuşkuya kapılmışlar. çok cömert.tilmişti. İkimiz de belli belirsiz başımızı eğdik. Bütün bu işlerin hepsi iki saat sürmüş. âlicenaplık örneklerinden biri olduğu için. ayrılma zamanı gelmişti. görebilmeyi pek isterdim. hemen odanın çeşitli yerlerinde vaziyet almışlar — besbelli bunları önceden görüşüp anlaşmışlar. Bunun için. Aslında. ama Kopp'un askerî üstleri onu hapisten çıkartacak durumda değillerdi. perdeleri bir elden geçirmiş. bu araştırma işi pek ilginçti. gevşek ve dayanılır bir biçim alabileceğini umuyor. öyle ya üzerlerinde birtakım mesajlar yazılı olabilirdi. bir dereceye kadar güven duymuşlar. halıları kaldırmışlar. Daha başka söylenecek birşey yoktu. araştırmayı malûm Ogpu ve Gestapo üslûbunda yürütmüş. bütün çekmece ve bavulları boşaltmış.
Bütün bu dava bana pek saçma sapan görünüyordu. kesinlikle hiç birşey. Allahaısmarladık demek ve bazı İspanyol arkadaşlara. Arkadaşım Jorge Kopp'un hapiste clduğunu.O. Fakat o sırada bile bütün bunların bir yararı olmayacağını biliyordum.M-!» yazdım. Mevsime göre soğuk bir geceydi. O gece. biz Barselona'dan ayrıldıktan kısa bir süre sonra. döşek somyanın arasında yarım düzine hafif makineli tüfek bulunabilirdi — yastığın altına saklanabilecek bir kütüphane dolusu Troçkist belgelerini saymasak da olur. ama bir türlü kendimi tehlikede hissedemiyordum. Gece vakti aranılan suçlular. böylece bütün operasyonun anlamı da hiçe iniver-mişti. konuşma sırasında başını salladı durdu. Ömrümde ilk kez duvarlara yazı yazmaya başladım. devrim sırasında hasar görmemiş olmasıydı — denildiğine göre. Cottman ve ben. o sırada bulada vazife görmüş olanlar Kopp'un çatışmayı nasıl önlediğini ve bazılarının hayatlarını kurtardığını bilebilirlerdi. çılgın bir varoluştu. yoktu. Kopp'un yaptıklarını bazı yoldaşlarından duyduğunu söyledi: Kopp iyi adammış dedi. hiç birşey. «sanat değeri»nden ötürü buna dokunulmamıştı. besbelli.U. Cafe Moka'nın önünden geçtik ( Güvenlik Askerleri hâlâ burada kuvvet bulunduruyorlardı) . Bunun Ogpu yönteminin olağan bir özelliği olduğuna dünyada inanmam. Polisin hemen tamamıyla Komünist denetimi altında bulunduğunu hatırlamak gerekir. üstelik Ispanyollar'a özgü bir belirsizlikle bunun nasıl öğrenilebileceğini de bilmiyorlardı. 245 244 . Bütün bunlar olurken ben gûyâ gizleniyordum. ona yiyecek ve sigara götürmeleri için para bırakmaktan başka onun için yapabileceğimiz. Kurşuna dizildiyse (ki korkarım öyle oldu) mezar taşına şöyle yazmalıydı: bu bozuk düzenin bir parçası olan. Barselona'daki çoğu Kiliselerden farklı bir yanı. O gece Mc Nair. Buna rağmen dedektifler yatağa ellememiş. Bilmiyorlardı. Kafamdan silemediğim İngiliz anlayışıyla. Barselona'ya geldiğimden beri ilk kez katedrale bir bakmaya gittim — modern bir katedral ve dünyanın en biçimsiz binalarından biriydi. kahveye daldım ve tüfekleri omuzlarına asılı olarak tezgâha yaslananlardan birkaçıyla konuştum. Konuştuğum adamlardan biri bön. Kopp yargılanırsa. İşin bu kısmı hiç ses edilmeden atlanmış. bütün öbür muhakemelerde olduğu gibi. biliyorlar mı acaba diye sordum. O sırada karım yatakta yatıyormuş. muhtemelen bu adamların kendileri Komünist Parti üyesiydiler. Ram- yorduk.bütün bu zaman boyunca yatağa hiç ilişmemişler. Tam tamamına beyaz Alman şarabı şişelerine benzeyen dört tane mazgallı kulesi vardı. Fakat ötekisi başkaydı. mutlaka ortaya çıkıp bu konuda tanıklık etmeliydiler. kanunu ihlâl etmedikçe kim-blas'dan aşağı yürürken. Üstelik. gündüz gelince hâli vakti yerinde İngiliz turistleri oluyorduk — en asından. İçimden birşey beni dürttü. Fakat aynı zamanda İspanyol'dular ve bir kadını yataktan kaldırmak onlar için yapılması biraz güç birşey oluyordu. hantal görünüşlü bir adamdı. O akşam üstü karımla ben Kopp'u son kere görmeye gittik. tutukluluğu incommunicoda hale getirilmiş. hiç kimse fazla uyuyamadı. suçlama uydurma kanıtlar üzerine kurulacaktı. ama dürüst bir hareket gördüğünde bunu takdir edebilecek kadar insanlığını koruyan zavallı Güvenlik Askeri'nin buen chico'su! Sürdüğümüz hayat. trafiğin gürültüsünden sesimi duyamıyordu. olağan üstü. ona yiyecek göndermek bile olanak dışı kalmıştı. Bir fincan kahve bulabilmek için ortalıkta sürttüğümüz kasvetli saatleri hatırlıyorum. altına bile bakmamışlar. Kendi arkadaşlarından hangileri Mayıs çarpışmaları sırasında burada görevliydi. terkedilmiş bir yapının kenarındaki uzun otların içinde yattık. muhtemelen Mayıs çarpışmalarıyla ilgili bir nedenle yargılanacağını söyledim. biten chico. Çoğu zengin lokantaların koridorlarına elimden geldiği kadar büyük harflerle «Visca P. Anarşistle hazır fırsat ele geçmişken havaya uçurmamakla bir zevksizlik örneği veımişler— ama çan kulelerinin arasına kırmızı-siyah bir bayrak asıvermişlerdi.
Cottman ve ben istasyonun kenarında küçük lokantada akşam yemeği yedik. insanın saygıdeğer bulunması için proleter görünmesi gerekiyordu. hâlâ cephede olanların dışında hemen hemen bütün tanıdıklarımız hapse atılmıştı. Açıkta geçirilen bir geceden bile sonra. Karımın önceden bir taksi çağırmasını. yüzlerce yabancı ve kimbilir kaç bin tane İspanyol'un başına gelenlerin aynıdır. normal olarak sekiz buçukta falan kalkardı herhalde. buralarda bizi tanıyan yoktu. O hafta boyunca bizim yüzümüzden herhalde hayli yorucu günler geçiren İngiliz Konsolusu'nun sayesinde. Kopp'un izi. En azından. pis mağaramsı yerlerde hapislik. Onun başına gelenler. yazdım. Mc Nair'in tutuklanması için bir tevkif müzekkeresi vardı. bir ayakkabı boyatmak görünüşünüzde hârika değişiklikler yaratır. garsonlara pek İngilizvârî davranı-se seni tutuklayamaz inancı içindeydim. Siyâsî bir zulüm tufanı (pogrom) sırasında sahip olunacak en tehlikeli fikirdi bu. Bize üç yataklı bir oda verirken polise haber vermeyi de unu-tuverdi. bir banyo yapmak.takındığımız poz böyleydi. çok âcil olarak cepheye gitmesi gerektiğini. herhangi bir biçimde haberleşme olanağı bulunmayan «gizli hapishaneler»den birinde ortadan silindi. Herşeyin değişivermiş olması ne tuhaftı. Anarşistler'in hâlâ iktidarda oldukları sıralarda. Kopp (eğer kurşuna di-zilmediyse) hâlâ kodeste. ama bizi yemek vagonunda görünce saygıdeğer kişiler olduğumuza karar vererek tatmin buldular. vb. Oteldekilerin çok dikkatini çekerse.. olabildiğince burjuva görünebilmekti. Saat yedi sularında istasyona gittiğimde trenin gitmiş olduğunu keşfettim — yediye on kala kalkmıştı. Şimdiki halde en güvenceli yol. Olayın üzerinden altı ay geçtikten sonra ben bunları yazarken. Bu zamanı Savaş Bakanı'na Kopp olayıyla ilgili uzun bir mektup yazarak doldurdum — Kopp'un hiç kuşkusuz bir hata sonucunda tutuklandığını. belirli zamanlarda mültecileri alan Fransız gemilerine bile çıkarak zanlı o. Tutuklamalar. ne muhakeme edildi ve ne de bir suçlamaya maruz kalmadı. birinci sınıf ve yemek vagonları vardı. Ertesi sabah erkenden kalkan başka bir tren vardı. Kopp'tan. Polis. Neyse ki karıma zamanında haber verebildik. hemen polise haber salacakları garantiydi.T. İlk başlarda. mahpusluk şartlarının doğurduğu ciddî hastalıklar ve tıbbî bakım sağlanmaması. İspanyolcası ise daha da dökülen bu mektubu okuyan oldu mu acaba. Topu topu altı ay önce.. En son olarak.N. üyesi ve dost bir adam olduğunu anladık. Şehrin zengin mahallelerini arşınlar olmuştuk. İki dedektif kompartmanlara gelip yabancıların isimlerini almaya başladılar. vb. Bütün bunları İngiliz ve Fransız bir sürü başka kaynaktan da doğruladım.. bir traş olmak. 246 Ertesi sabah karım otelden başarıyla sıvıştı. herhangi bir suçu olmadığına pek çok kimsenin şahitlik edebileceğini. ihtiyatlı sorularla lokantacının C. Sonunda. baskınlar. sonra çantalarını toplamasını. kötü ve yetersiz yiyecek. biz sınırı kazasız belâsız geçtik. Perpignan'dan Cerberes'e gider247 . serbest bırakılan bir takım mahpusların Fransa'da postaya verdikleri bir iki mektup aldık. aramalar hiç dur durak bilmeden devam ediyordu. bu mektup ya da herhangi bir başka şey etkili olmadı. Hepsi aynı şeylerden bahsediyordu — karanlık. hesabını görmesini ve olabildiğince en son âna denk getirerek otelden ayrılmasını kararlaştırmıştık. pahalı lokantalara gidiyor. geri kalanımız da sırada olmalıydık. Her zaman olduğu gibi makinist fikir değiştirmişti. merak ediyorum. Ne kadar çabuk çekip gidersek o kadar iyi olacaktı.Troçkistler»i topluyordu. Akşam saat yedi buçukta Poi't Bou'ya bir tren vardı. Çok yakın zamanlara kadar Katalonya trenlerinde tek tip vagon olurdu. pasaportlarımızı yoluna koymayı becerdik. Trenin (İspanya'da böyle birşeyi ilk defa görüyorum). Mc Nair. vb. Bir defterden koparılmış yapraklara titrek bir elyazısıyla yazılmış (parmaklarım hâlâ kısmen felçliydi). Tren bir saat kadar geç kalktı. Beş gecedir ilk defa elbiselerimi çıkararak uyuyabiliyordum.
hâtıra eşyaları. altı ay sonra yine Fransız topraklarındaydım. bir tütüncüye koşmak ve ceplerime doldurabildiğim kadar puro ve sigara satın almak oldu. Pasaport bürosunda. tersine yaşadığımız şeyler yeniden üstünüze geliyor. tütüncülerin kapılarını demirlenmiş ve vitrinlerinde ürkütücü «No hay tabaco» yazısını görmeyi az buçuk bekliyordum. benim terhis kâğıtlarımdan başka suç unsuru sayılabilecek herhangi bir şey yoktu ve beni arayan Ca-rabineroslar 29 uncu tümenin P. bir fincan çay içtik — aylardır taze sütle içtiğimiz ilk çaydı bu. «Troçkizm» geri verilmeyi gerektiren bir suç değil. İspanya'da gördüklerimizi. Neyse ki. Sınıra geldiğimizde Anarşist muhafızlar şık giyimli bir Fransız'la karısını sırf fazla burjuva göründükleri için geri çevirmişlerdi — sanıyorum neden buydu. bütün farklı hiziplerin neredeyse Barselona' da olduğu gibi biribirlerini yediği Hükümet taraflısı partizanlarla tıka basa doluydu.ken benimle aynı vagonda yolculuk eden bir Fransız tüccarı büyük bir ciddiyetle bana şunları söylemişti: «İspanya'ya bu kılıkla gitmemelisiniz. demek olduğunu anlamadılar. Savaş içinde bir ülkeden gelip barış içinde topraklara ayak basıldığında yapılması uygun olacak ilk hareket ne olmalıdır. balıkçı kasabasında. «İspanya'dan ayrılınca» Akdeniz kıyısında 249 . Sanıyorum Banyuls'da üç gün kaldık. ama Katalonya'ya ne gözle bakıldığını gösteriyordu bu. Devam ettiğim Café'deki garson Franco taraftarı bir İspanyol'du. Böylece engellerden sıyrıldık. yiyecek kuyruk-ları.U. ama üzerimizde. bombalar. bir süre dinlenmeye ihtiyacımız olduğunu düşünerek Banyuls'a trene bindik. Gelin görün ki. Her keresinde.» Adam mübalâğa ediyordu. Baştan aşağı her tarafımızı aradılar. Elimize geçen ilk gazetede Mc Nair'in casusluktan ötürü tutuklandığı haberini gördük. propaganda ve entrikadan uzakta kendimizi derinlemesine rahatlamış hissetmeli ve hâlimize şükretme-liydik. Hele kahvehanelerden birinde.O. bilmiyorum. Şimdi işler tersine işliyordu. Bir çok kereler kendimi hep aynı konuşmanın içinde buluveriyor dum: «İspanya'dan mı geliyorsunuz? Hangi tarafta çarpışıyordunuz? Hükümet tarafında mı? Oh!» —. Yakanızı ve kravatınızı çıkarın. onlardan uzaktayız diye hemencecik unutamadık. burjuva görünmek tek kurtuluş yoluydu. İnsan ne zaman isterse canı çektiği kadar sigara alabileceği fikrine alışmama dek aradan hayli zaman geçti.ve arkasından insana batan bir sessizlik geliyordu. ama polisin yetersiz çalışması sayesinde isimlerimiz (Mc Nair'inki bile) listeye geçirilmemişti. Neticede İspanya'dan tam ucu ucuna sıvışabildiğimiz ortaya çıktı. konuşuyor.O. bana aperatif verirken pek küçümseyici bakışlar fırlatıp duruyordu. Aylardır kendi kendimize.» der demez çevreniz Fransız dostlarla doluyor ve garsondan gülücükler geliyordu. Mc Nair ile Cottman Paris'e gideceklerdi. ve hayâl ediyorduk. Bu zaman tuhaf bir biçimde huzursuz geçti. Barselona'dan geldiğimiz anlaşılınca Banyuls'da pek fazla hüsnü kabul görmedik. makineli tüfekler.U. Benim ilk yaptığım şey. kuşkusuz. Bu sakin. zaman zaman sınırı geçen Faşist İspanyol mültecilerinden ileri geliyordu. her nasıl olduysa eşyalarımın arasına sıkışmış kalmış. önce olduğundan daha canlı bir hâl alıyordu. Perpignan'da ise durum tam tersiney-di — şehir. Karımla ben. Bu küçük şehir koyu Franco taraftan görünüyordu — hiç kuşkusuz bu durum. İspanyol makamları bunu ilân etmekle azıcık erken davranmışlardı. «P. hiç de böyle birşeyler duymuyorduk. keçi derisinden bir su tulumuyla Ara-gon köylülerinin içinde zeytin yağı yaktıkları minik bir demir lâmbadan ibaretti — bunlar Römalılar'ın iki bin yıl önce kullandıkları pişirilmiş topraktan kandillerin biçimine çok benziyordu — bunu harap kulübenin birinde bulup almıştım.M. İspanya'dan alabildiğim. adlarımız kayıtlı mı diye zanlılar listesine baktılar. Barselona'ya gidince onları boynunuzdan kopartır alırlar. Gitgide çoğalan bir biçimde İspanya'yı düşünüyor. Sonra hep birlikte 248 bir büfeye gittik.M.
Dışımda cereyan eden olayların bazılarını kaydettim. yaptığım maddî hatalara ve olayların yalnız bir köşesini görmüş olmamdan doğan kaçınılmaz saptırmaya dikkat edin. bende hayli kötü anılar bıraktı.' ya'dan sürüp atmalarını dilerim. hepsinin üstünde. kıçınızın altında yumuşak minderlerle tatlı tatlı. çoğalttı bile. siperlerin kokusu. Belki ga250 riptir. İspanyol milislerinin yüzleri. Aslında yapabileceğimiz hiçbir şey olmamasına karşın. gülümsemeler ve yazıyla akta-rılamayacak seslerle karmakarışık bir hâlde. Gözlerimizle görmedikçe şeylerin kesinliğini bilebilmek çok zordur. sırf birşeyler yapmamız gerekir duygusuyla Banyuls'dan niyet ettiğimizden daha önce ayrıldık. Ve sonra İngiltere — İngiltere'nin güneyinde muhtemelen dünyanın en yumuşak manzarası vardır. Şimdi. cephede tanıdığım ve şimdi Tanrı bilir nerelere dağılmış. Japonya'da depremler mi oluyor. İçinde çok etkisiz bir rol oynadığım bu savaş. kırmızı siyah bayraklar. Ruslar'ı. Böyle bir davada hiç kimsenin tamamiyle doğrucu olamayacağına inanıyorum. keşke ikimiz de öbürleriyle birlikte. Barselona sabahlarının soğuk ve parlak ışıkları. yaşamanın ucuz olduğu ve Hitler'in adının duyulmadığı Paris'ten çok farklı görünmüştü. Hiç kimseye bir yararı dokunmayacağını. İspanyol savaşının bu dönemine âit herhangi bir başka kitap okuduğunuz zaman da yine aynı şeylere dikkat edin. inanılmaz uzaklıklara kadar yayılan dağlarda güneşin doğuşu. Serin bir havası. Meksika'da ihtilâl mi? Hiç tasalanmayın. Yazdıklarımın bunları okuyanları çok yanlış yönlere çekmeyeceğini umarım. fukara İspanya'dan sonra Paris bile neşeli ve refah içinde görünüyordu. kimisi kodese tıkılmış olan milislerin yüzleri — inşallah çoğu yine güvenlik içinde. sağ ve esendir. bilinçli ya da bilinçsiz olarak herkes taraf tutarak yazar. Hepsinin talihi açık olsun. yine de bütün bunları kaçırmış olmak istemezdim. savaşı kazanmalarını ve bütün yabancıları —Almanlar'ı. su donuk ve dalgalıydı: rıhtım boyunca yüzen çöpler. Bunun gibi bir felâkete şöyle bir göz atınca — İspanyol iç savaşı nasıl sona ererse ersin. ama bu olayların bende bıraktıkları duyguları anlatamam ki. hattâ çok ciddî zararlar verebileceğini bildiğimiz halde. Bunu. bombaların gürüldeyişi ve parlayışları. Bu duygular. şimdi söylüyorum. Manş'ı aşarken. İtalyanlar'ı— İspan. akıtılan kan ve insanların maddî ızdıraplarından tamamiyle ayrı olarak. müthiş bir felâket olarak ortaya çıktı— sonucun mutlaka hayâl kırıklığı ve kuşkuculuk olması zorunlu değildir. hapis olup kalsaydık diyorduk. gerçekten bir yerlerde bir şeyler olduğuna inanmak güçtür. benim taraf tutuşuma. görüntüler. çayıra ve karaağaca dönüş. neyse ki Sergi'yi ziyaret etmemeyi becerdik. İspanya'da geçirdiğim ayların benim için neler ifade ettiğini aktarmakta pek başarılı olamadım sanıyorum. kitabımın daha önce bir yerinde söylememişsem. Çin'de kıtlık mı var. belki biraz balık tutmayı kurmuştuk. mermilerin insanın kanını donduran çatırtısı. denizden esen devamlı bir rüzgâr vardı. yeniden İspanya'da olmaktı. Paris Sergisi de olanca hızıyla sürüyordu. sekiz yıl önce tanıdığım. sütünüzü yarın sabah kapınızın eşiğinde 251 . deniz tutması duygunuzdan kurtulurken. hele geçtikten sonra trene binip de. herkeste hayat pahalılığı ve savaşın korkusu sabit fikir haline gelmişti. mantar parçaları ve balık barsaklan taşlara çarpıp duruyordu. ama bütün bu tecrübeler insanların dürüstlüğüne duyduğum inancı azaltmak şöyle dursun.bir yere gitmeyi. ama şimdi burada can sıkıntısı ve hayâl kırıklığı içindeydik. kimi savaşta ölmüş. Fransa' nın kuzeyine doğru geçtiğimiz her kilometrede çevre daha çok yeşil ve yumuşak oluyordu. İspanya'ya giderken Paris'ten geçtiğimde şehir bana yozlaşmış ve kederli. Dağdan ve üzüm kütüklerinden. ta Aralık ayında millet hâlâ devrim için inançla doluyken kışla avlusunda postalların çıkardığı sesler ve yiyecek kuyrukları. İnsana delilik gibi görünüyor. Bildiğim kahvelerin yarısı vergi ödeyememekten ötürü kapatılmış. kimi sakat kalmış. ama ikimizin de istediği şey.
hududu geçemeyeceğimi söyledi —parti kartları herşeyi çok kolaylaştırdığı halde. Yazıldıkları tarihi kesinlikle saptamak son derece güçse de. Uluslararası Tugay'a girip girmeyeceğimi sordu. siyasî açıdan güvenilmez biri olduğuma karar verdi ve herhangi bir yardımda bulunmayı reddetti Bir de bunlara ilâveten Anarşist tedhişi üzerine bir alay şey anlatarak gözümü korkutmaya çabaladı. Trafalgar. Ben de neler olup bittiğini görmeden hiçbir şeye katılamayacağımı beyân ettim. İspanya'dan ayrılışından sonra kaleme alındıkları açıktır. söz etmemişti. 1939'dan. eğer çarpışmaya değer gibi görünürse. Ne var ki hastalıklı bünyem ve nisbeten az sayılabilecek askerî tecrübem hesaba katıldığında. Meydanı'ndaki güvercinler.bulacaksınız. John Stra-chey'e başvurdum: o da aldı beni Pollitt'e götürdü.O. bu uykudan bombaların gürüldemesini duyarak yatağımızdan fırla-madıkça bir türlü uyanmayacağız. Orwell hayatta iken bu notlardan hiç. birer duman ve sefalet lekesi olarak yeryüzü kıvrımının ötesinde kalmışlar. New Statesmen Cuma'ya çıkacak. EKLER İSPANYOL MİLİSLERİ ÜZERİNE NOTLAR1 George Orvıell P. karaağaçların yeşil kucakları. sonra Londra'nın dış mahallelerinin koskoca barışçı yabanlığı. İngiltere'nin o derin ama çok derin uykusunda. ama Paris'teki İs1) Bu notlar. çamurlu nehrin üstünde yüzen tekneler. ölümünden sonra Orwell'in evrakı arasında bulundu. eğer solcu bir örgütten tavsiye mektupları edinemezsem. kırmızı otobüsler. belki de savaşırım diye muğlâk bir düşünce de vardı kafamda. çevreleri söğütlerle kaplı usul usul akan ırmaklar. En nihayet. tüyleri pırıl pırıl atların otlayıp düşüncelere daldıkları yüksek çayırlar.U. Sanayi şehirleri çok uzakta. bana yardım etmeyi yeniden reddetti. çepeçevre kenarları kalkık şapkalı işadamları. Bunun üzerine. o günlerde bu söylenen doğru değildi aslında. yani Fas'a gidişinden önce yazılmadıkları söylenebi-lirse de. benim çocukluğumda tanıdığım İngiltere'ydi: kır çi-çekleriyle karışmış demiryolu makasları. birisi bana. Bir başkasına değil de bu milise intisap edişimin başlıca nedenleri şunlardı: İspanya'ya gitmeye gazete makalelerim için malzeme toplayabilmek amacıyla niyetlenmiştim. bu bölüm. .M milisine 1936 yılı sonunda katıldım. Katalonya'ya Selam'ı tamamlayıcı bir metin niteliğindedir. savaşmak hususunda pek bir kuşkuluydum. İşe girişmeden hemen önce. korkarım ki. mavi polisler — hepsi. kriket maçlarını ve kraliyet ailesinin düğünlerini bildiren duvar ilânları. Pollitt beni sorguya çektikten sonra. ev bahçelerinde hezaren çiçekleri. Burada İngiltere. Bunun yanısıra.
panya Sefareti'nden bir geçiş - belgesi temin etmemi öğütledi, ki öyle yaptım. İngiltere'den ayrılmadan hemen önce pek kuvvetli olmamakla birlikte kişisel bazı bağlantılarım olan Bağımsız İşçi Partisi'ne de telefon ettim ve bana bir nevi tavsiye mektubu vermelerini istedim. Barselona'daki John McNair'e hitaben kaleme alınmış bir mektubu Paris'e gönderdiler. Sınırı, pasaport görevlilerini ve herşeyi geçtiğimde, Anarşistler geçiş belgeme pek dikkat etmediler de, ânında teşhis ettikleri I.L.P. antetli mektuptan hayli etkilenmiş göründüler. Ben de tam bu sırada, hiç tanımadığım. McNair'in mektubunu meydana çıkarmaya ve P.O.U.M. milisine katılmaya karar verdim, İspanya'daki askerî birliklere şöyle bir göz atınca, bir asker olarak nisbeten esaslı bir eğitimden geçmiş olduğumu gördüm ve milise girdim. O günlerde, siyâsî partiler arasındaki farklılıkların, ancak İngiliz sol basınında işlenegeldiği ölçüde ve pek az farkın-daydım. Eğer ne olup bittiğine dâir doğru dürüst bir fikir sahibi olsaydım, muhtemelen, C.N.T. milisini seçerdim. Milisler, bu dönemde, olağan ordu esasına göre yeniden bir nizama sokulmakla birlikte, hâlâ milis kolları, milis bölükleri ve milis müfrezeleri düzeninde örgütlenmişlerdi. Milis bölüğü (centuria) yaklaşık yüz adamdan oluşan ve çoğu kez birinin etrafında kümelenen ve «bilmem kimin bandera» sı diye anılan bir birimdi. Bölük komutanının rütbesi aşağı yukarı yüzbaşıya denk düşüyordu, ama onbaşı ve er hariç, bunun altında doğru dürüst tanımlanmış bir rütbe yoktu. Barselona'da milisler rütbe şeritleri v.b. şeyler takıyorlardı, ancak bu nesneler cephede takılmak üzere "yapılmamıştı". Teorik olarak seçimle terfi ediliyordu ama subay ve astsubayların tâyini düpedüz tepeden yapılıyordu. Daha sonra da işaret edeceğim gibi, bu durum, fiiliyatta pek bir şey farkettir-miyordu. Milisin kendine has bir özelliği de insanın hangi bölüğe gireceğine kendisinin karar verebilmesi ve istediği anda bandera'sını değiştirebilmesiydi. O sırada
milisler ancak birkaç günlük, o da büyük ölçüde resmi geçit temrininden ibaret bir eğitimden sonra, çoğu zaman tüfekle doğru dürüst bir kez bile ateş etmeksizin cepheye gönderiliyorlardı. İspanya'ya, kafam İngiliz ordusunun kurallarıyla dopdolu olarak geldiğimden, milislerin disiplinsizliği beni şaşkına çevirmişti. Acemî erlerin disipline riayet etmelerini sağlamak, şüphesiz her zaman zor bir iş olmuştur; hele, siperlerin içine tıkılmış ve soğuk gibi hiç de âşinâ olmadıkları şeylerle başetmek mecburiyetinde iseler... Eğer silâh atışlarına alışma fırsatı bulamamışlarsa, mermiler onları fena hâlde korkutuyor ve bu panik de, disiplinsizliğin daha da artmasına katkıda bulunuyordu. (Sırası gelmişken, Faşistler'in patlayıcı mermi kullandıklarına dâir, sol eğilimli gazetelerde yayınlanan haberlerin çok zarar verdiğini söylemeliyim. Benim bilebildiğim kadarıyla, patlayıcı mermi diye bir-şey yoktu ve Faşistler de bu tür bir mermi kesinlikle kullanmıyordu.) İşin bidayetinde insanlar emirlere, a) Par-ti'ye sadâkatin cazibesiyle, b) kişilik gücüyle itaat ediyorlardı ve bendeniz ilk bir iki haftada kendimi adamakıllı sevimsiz hâle getirmiştim. Bir hafta kadar sonra, adamın biri ateş altında olduğu gerekçesiyle, belli bir yerde durmayı düpedüz reddediverdi. Kuvvet kullanarak emrime uymasını sağladım — bu şüphesiz yapılmaması gereken bir hatadır, hele bir İspanyol söz konusuysa, iki misli büyük hatadır Bir anda etrafımı, beni Faşistlik ile suçlayan adamlar sarıverdi. Muazzam bir tartışma çıktıysa da, milislerin ekseriyeti benden yana çıktı. Üstelik, milislerin benim takıma katılabilmek için kendi aralarında yarıştıklarını keşfettim. Bu olaydan sonra, birkaç hafta ya da ay, hem İspanyollar hem de cephenin bu kesiminde bulunan birkaç İngiliz arasında, bu türden münakaşalar tekrar tekrar patlak verdi: yani, disiplinsizlik üstüne, neyin nereye kadar haklı görülebileceğine ve neyin «devrimci» tavır olduğuna dâir münakaşalar. Fakat, genelde, milislerin toplumsal eşitlik ile bütünleşmiş bir disiplin fikrine sahip olmaları gereği üzerinde mutaba. 255
254
kata varıldı. Bir asker kaçağını ve itaatsiz bir milisi vurmanın savunulabilir olup olmadığı durmaksızın tartışılıyordu; bazısı asla cevaz vermese de, genelde, çoğunluk bunun doğru olduğuna kani oldu. Çok sonraları, Mart'ta filân, Huesca yakınlarında 200 kadar C.N.T. milisi anîden cepheyi terketmeye karar verdi. Tam beş aydır, cephe hattında bulundukları için, bu adamları ayıplamak son derece zordu. Ama, çok açıktır ki, böyle bir şeye müsaade edilemezdi; P.O.U.M. milislerine bu askerlerin üstlerine gitme ve onları durdurma emri verildi. Pek hoşuma gitmemekle birlikte ben de gönüllü oldum. Allahtan, kendi siyâsî komiserleri ya da başka birileri onları tekrar cepheye dönmeye ikna etti de, iş şiddete dökülmedi. Bu vak'a da uzun boylu münakaşa konusu edildi; ama çoğunluk, eğer gerekiyorsa, bir askerin tüfeğini aynı şekilde davranan bir başka askere çevirmeye hakkı olduğuna karar verdi. Bu dönem boyunca, yani 1937'nin Ocak - Nisan ayları arasında, disiplin meselesi hemen tamamiyle «devrimci bilincin yayılması» ile birlikte tedricî bir iyileşme gösterdi; şu ya da bu hareketin niçin lüzumlu olduğuna ilişkin bitmek tükenmek bilmeyen tartışmalar yoluyla. Subaylarla milislerin eşitliği konusunda herkes ifrat ölçüsünde titizleniyordu —hiçbir askerî unvan, tayınlarda farklılık vb. şeyler hoş karşılanmıyordu. Ve bu tavır, rahata ilişkin önemsiz değişikliklerin çok şeyi farkettirdiği cephede daha az gülünç görünmekle birlikte bazen gülünç olacak derecede ileri götürülüyordu. Milisler teorik olarak Halk Ordusu saflarına katıldıklarında bütün subayların ek ödeneklerini (yani, günde 10 pesatanın üstüne çıkan herşe}â) Parti fonuna geri ödemeleri beklendi, ve herkes de bunu onayladı. Ne var kî, bu işin fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğini bilmiyorum. Zira, P.O.U.M. milisi yeniden tanzim edilmeden, herhangi bir kimsenin resmen ek ödenek almaya başladığından emin değilim. Cephe hattına ilk geldiğimde, emirlere itaat etmeyenlere ceza veriliyordu. Zâten cephede bulunan adamları cezalandırmak çok güç bir iştir: çün256
kü, eğer onları öldürmeyecekseniz hâl-i hâzırda olduklarından daha da rahatsız etmek zordur. Olağan ceza iki saatlik nöbet idi; ki bu da, herkes aşırı derecede uykusuz kaldığından hiçbir anlam ifade etmiyordu. Arada sırada vurulanlar oluyordu Faşist hatlarını geçmeye teşebbüs eden ve casusluk yaptığı âyân beyân belli olan bir adam vuruldu. Hırsızlık ederken yakalanan bir milis, kurşuna çizileceği düşünülerek, geriye gönderildiyse de, ben vurulduğunu pek sanmıyorum. Askerî mahkemelerin bir subay, bir astsubay ve bir milisten oluştuğu farzediliyor. du. Ama, faaliyet hâlinde bir tek askerî mahkeme görmedim. Askerleri ziyaret etmek ve mümkün olduğunda bir tür siyâsî mükâleme yapmak üzere, Parti'den gönderilen siyâsî delegeler, muayyen zamanlarda cephe hattına geliyorlardı. Buna ilâveten, her centuria'nın kendi saflarında siyâsî temsilci adı verilen bir ya da birkaç adamı oluyordu. Bu adamların başlangıçta ne gibi bir işlev gördüklerini asla kavrayamadım — anlaşılan, işin bidayetinde yüklendikleri işleve daha sonra hiç ihtiyaç kalmamıştı. I.L.P.'nin gönderdiği İngilizler tarafından, ben de kendi centuria'mın siyâsî temsilcisi seçildim. Ama, o sırada siyâsî temsilcilerin bütün yaptığı iş, tayınlardan ve benzeri şeylerden şikâyet için komutanlığa gitmek, bir tür arabuluculuktu, ve bu nedenle, İngilizler için mesele, İspanyolca konuşan birkaç kişi arasından birini seçmekti. İngilizler subay seçme mevzuunda İspanyollar'-dan daha titizdi ve bir iki olayda, bir astsubayı seçimle değiştirdiler. Hattâ müfrezenin tüm işlerini intizama sokmak üzere, 5 kişilik bir komite de tayîn ettiler. Komiteye seçilmeme rağmen, şu anda, beş aşağı beş yukarı olağan usûllerle idare edilen bir ordunun bir parçasını teşkil ettiğimizi ve bu nedenle de bu tür bir komitenin hiçbir işlevi olamayacağını gerekçe göstererek, muhalefet ettim. Komitenin fiilen hiçbir önemli işlevi yoktu, ama arada sırada bazı ufak tefek meselelerin yoluna koyulmasına yaradığı da oluyordu. Genellikle zannedilenin aksine, P.O.
257
U.M. un siyâsî liderleri bu komite fikrine şiddetle karsıydılar ve bu anlayışın İngilizler'den İspanyollar'a sirayet etmesini engellemek istiyorlardı. İngilizler'e katılmadan evvel, bir İspanyol bandera' da birkaçhafta geçirdim. Bandera'ûaki toplam 80 adamdan 60'ı acemi askerdi. Bu haftalar boyunca disiplin meselesi büyük terakki kaydetti ve o tarihten Nisan ayının sonuna kadar, milis örgütünün bütününde disiplin, ağır ama hayii istikrarlı bir şekilde iyileşti. Nisan ayı geldiğinde herhangibir yerde resm-i geçit yapması gereken bir milis birimi, hâlâ, Moskova'dan ricat eden askerler gibi görünüyordu; ama bunun sebebi kısmen, milislerin sâdece siper muharebelerinde tecrübe sahibi olmalarıydı. Bu dönemde, emirlere itaati sağlamakta güçlük çekilmiyordu artık, ve kimsenin daha arkasını döner dönmez emrinin bir tarafa bırakılacağı gibi bir kaygusu kalmamıştı. Dışarıdan bakıldığında, milise has «devrimci» özellikler Mayıs ayının sonlarına kadar değişmeden kaldı, ama aslında belirli bâzı farklılıklar kendilerini belli etmeye başlamışlardı. Mayıs'ta bir müfrezeye [şimdi askerî takım anlamına geliyordu) komuta ettiğim sırada, genç İspanyollar bana «usted» diye hitap ediyorlardı. Bu hitabı kullanmalarını menettiğim halde, kelime her seferinde dönüp dolaşıp geri geliyordu; savaşın ilk aylarında istisnasız herkesin kullandığı «tû». kuşkusuz, fazla samimî bir kelimeydi ve Latin kökenli bir halka pek gayrı tabiî geliyordu. Mart ayında bıçak gibi kesiliveren birşey, Faşistler'e bağırılan devrimci sloganlardı. Siperler çoğu yerde Faşistler'in siperlerine pek yakın olmasına rağmen, Huesca'da devrimci sloganlar atılmıyordu. Zaragoza cephesinde düzenli olarak sloganlar bağırıli-yordu ve muhtemelen bu sloganlar o cephe hattında sayıları gün geçtikçe artan (cephenin 1.000 askerin tuttuğu bir kesiminde, bir ara haftada 15 kaçağa kadar yükselmişti) asker kaçaklarının da nedeniydi. Fakat, en genel hitap şekli olan Camcımda ve hepimizin eşit olduğu anlayışı, milisin yeniden düzenlenişine kadar muhafaza 258
edildi2. Halk Ordusu saflarına katılan ilk askerlerin de hemen camarada demeye başlamaları dikkat çekiciydi. P.O.U.M. ve P.S.U.C. milisleri arasında, Mart ayı başlarında ikincisini son gördüğüm tarihe kadar, disiplin ve insan ilişkileri açısından hiçbir fark yoktu. Genel bir örgütlenme pek çok derde deva olsa da, kimi zaman hiç gerekmediği ölçüde kifayetsiz kalabiliyordu. Bu savaşın çarpıcı özelliklerinden biri. askerlere iyi yiyecek temin edilmesiydi. Bâzı şeylerin tükenmeye başladığı 1937 Mayısı'na kadar, yiyecek her zaman iyiydi ve muntazam dağıtılıyordu, çok durağan bir savaşta dahi, düzenlenmesi zor birşeydir bu. Kimi zaman yoğun ateş altında yiyecek taşıyan ahçılar, askerlerin tayını işine kendilerini fena hâlde adamışlardı. Cephe gerisindeki yiyecek teşkilâtı ile köylülerin bu işe nasıl katkıda bulunduklarını görmek, beni cidden etkilemişti. Milislerin kıyafetleri zaman zaman yıkanıyordu ama çamaşır işi pek iyi ve muntazam yapılmıyordu. Posta servisleri iyiydi ve İspanya'ya gönderilen muazzam sayılardaki mektuplar Barselona yolunda biryerlerde yollarını şaşırmakla birlikte, Barselona'dan postaya verilen mektuplar hemen cepheye ulaşıyordu. Sağlık şartlarına riayet gibi bir fikir fiilen mevcut olmasa da, kuru iklim salgın hastalıkları önlüyordu. Cephe hattının 10 mil kadar gerisine gitmedikçe, lâfını etmeye değer bir tıbbî hizmet bulmak mümkün değildi. Ufak tefek yaralanma vak'aların-da bunun pek bir ehemmiyeti yoktu ama yine de bir sürü insan yok yere öldü. İlk başlarda siperler olağanüstü iptidaî idi, ama Mart ayında bir işçi taburu örgütlendi. Bu tabur çok etkin çalıştı ve cephe hattının hayli uzun kesimlerini süratle ve gürültü çıkarmadan inşa etmeyi becerdi. Mamafih, Mayıs ayı geldiğinde, cephe hattının düşmanın pek yakınında kurulduğu yerlerde bile irti2) 18 Haziran'da (cephenin çok gerisinde) Monzon'da bir doktorun imzaladığı tıbbî terhis kâğıdımda, benden «Yoldaş Blair» diye bahsediliyordu. [Yazarın dipnotu.].
259
Geriye bakınca. cephe gerisindeki yolları tamir etmek için en ufak bir çaba gösteril-miyordu. İngilizler'e hakettiklerinden daha fazla sigara verilmeye başlandı — ispanyol karakterinin hoş bir tezahürü. askerlerin hayatı hiç de gerekmediği kadar kasvet vericiydi. Hiç kuşkusuz. Barbastro gibi gerideki bir noktada dahi. bazı tür eğlenceler. ufak tefek zayiat ve zamanla artan korku getiriyordu. milisleri aralıklarla siperlerden çıkarmak ve cephe hattında bulunmayan askerlerin gönlünü okşayacak yollar yaratmak çok kolaydı. Cephe hattında ya da yakınında el atılabilecek birkaç kadın vardı. zira herkes uykusuzluktan ölüyordu ve herhangi birşey öğrenemeyecek derecede bitmiş tükenmişti. meselâ.O. Bunlar esas olarak başarısızlıkla sonuçlandı. makineli tüfek kullanımı. fazla birşey yapmak. Ufak bir örgütleme ile. dört gün cephede iki gün izinde) olmaları yöntemi pekâlâ uygulanabilirdi. tüfek ve arada sırada açılan top ateşi altında kalırdı ve bu da. Dolayısıyla. ve. sürdürmeye devam etmekten daha zordu. siperlerin düşman hatlarından hayli uzakta (diyelim. cephe hatlarının gerisindeki askerlere sıcak banyolar. Sigara kıtlığı başgösterdiğinde. Bu şartlar 260 altındayken.000 yarda uzaklıkta ise.M. Bu günlerde Hotchkiss marka makineli tüfeğin nasıl kullanıldığını ve mekanizmasını iyice bellemeye çabaladıysam da. böylesine elverişsiz koşullar altında çözülmemeleri ve isyancı eğilimler göstermemeleri beni (bir dereceye kadar) «devrimci disiplin» görüşüne ikna etti. düşmandan böylesine uzakta bulunmak. açık sahra eğitimi gibi konularda milislerin eğitilmesi için girişimlerde bulunuldu. en azından Aragon cephesinde. bu işi yapacak emek gücü elde hazır olduğu halde. zimmete biraz mal geçiriliyor ve adam kayırılıyordu. Levazım anbarlarına gelince. askerler fiilen daha uzun sürelerle dinlenme olanağı bul-masalar bile. ama çok ufak boyutlarda idi zannederim. Ama. mutlaka daha fazla talîm yapmaları mümkün olacaktı.. kahvehaneler (aslında bu konularda bazı cılız teşebbüsler olmuştu) ve hattâ kadınlar temin edilebilirdi. Dahası. Böyle olmakla birlikte.U. askerler hiçbir şey yapmamaktan bitkindiler. iğrenç ve Nisana kadar dehşetli soğuk olan siperlerde dayanılmaz bir rahatsızlık içinde uyumaya çabalıyorlardı. Bu savaşta. Nitekim. Askerlerin bir yandan siper savaşı yaparken. milislere uygulanan 261 .siper denen şeyin neyin nesi olduğunu bilen yoktu. Buna ilâveten. Bu meyan-da. insan düşmandan 1.. Bu yöntem. Kızıl Yardım kolu —ki buna kaydolmak hem ihtiyarî hem de mecburî idi— yaralılara. daha evvel belirttiğim üzere. kuşkusuz. birkaç gece elbiselerini çıkarma fırsatı yakalayarak. Muhtemelen. 1. Huesca çevresinde çok az çarpışmanın vuku bulduğu Şubat-Mart döneminde. çok daha can sıkıcıydı ve moral açısından. bayağı iyi dayandıklarını anlıyorum. düşmana 50 ilâ 100 yarda yakın olmaktan daha olumsuz etki yapıyordu.batlı . milisler genellikle bitlerin kol gezdiği. uykusuzluğun yeni birşey öğrenme yeteneğimi düpedüz yok ettiğini farkettim. muhtemelen ehliyetsizlikten başka bir nedeni vardı Yine de. P. yapılan en büyük ve mazur görülemez hata. bitlerden ayıklanma. münasip olurdu fakat bunun yapılmayışının.000 yarda mesafede) oluşturulduğu yerlerde de geçerliydi. kısa aralıklarla askerlere izin vermek. hastana ne ve benzeri yerlerde çok iyi bakıyordu. Bu düzenlemede. milislerin bazen beş ay gibi çok uzun bir müddet cephede tutuldukları oluyordu. ama askerler arasında kıskançlığa yol açıyorlardı Genç İspanyollar arasında bir ölçüde oğlancılık geçerliydi. milislerin hiç gerekmediği kadar uzun müddet cephe hattında tutulmalarıydı. parola vermek. öbür yandan da seferi savaş hâli için eğitilip eğitilemeyeceği noktasında kuşkuluyum fakat milislerin rahatı için biraz daha itinâ gösterilmiş olsaydı. Savaşın iyice durağanlaştığı dönemde. yaralıları ateş altında kalmaksızın geriye taşımak mümkün olmuyordu. 1936 Noeli'nde savaş hemen tümüyle durağanlaşmıştı ve bunu takibeden altı ay boyunca çok az çatışma meydana geldi. askerlerin dört gün cephede dört gün izinde (hattâ. adam gibi bir yatakta uyuyabilirlerdi.
asker kaçakları gibi konularda basında yer alan sorumsuz haberler idi. Çok sayıda Halk Ordusu tertibinin eğitim gördüğü Lerida'da.S. Huesca'nm ele geçirilmesi ne derecede önemli olurdu bilemiyorum. Bu da.. muhtemelen bir Rus uçağı. milisleri şehri düşüreceklerini söyleyerek böbürleniyorlardı. milisinin ölümüne yol açtı.S. Aragon cephesinin siyâsî güdülerden ne ölçüde zarar gördüğünü de ergeç öğreneceğiz nasıl olsa.U. belli bir tarihten sonra kötü tesirler göstermeye başladı.M.N. P.M. genel bir hücumun ikazı gibi atışlar yapılabiliyordu.U. uçaklarımızdan biri.T milisini de gözden düşürmek amacıyla. Fakat askerlerin kendi aralarındaki parti— duygusu. «onlar»ın — genellikle kastedilen P. hangi örgüte mensup olduklarını bilmediğim milislerin bu askerlere yuha çektiklerini ve koyun gibi melediklerini gördüm. Huesca'ya karşı.'da görev alanların aldatılmasına gelince. Daha önceki vak'alarda sorun çıkaran şey.C..U. savunma hatlarının da ıslah edildiği apaçık ortaya çıktı. Halk Ordusu müfrezelerinin bir geçit resminde.O. Farklı milis örgütleri arasındaki kıskançlığa gelince. bu 263 262 . Şubat ya da Mart ayında zaptedilebileceği noktasında pek az kuşku vardır. milisler Halk Ordusu karşısında eski ağırlıklarını kaybetmeye başladıklarında. Mayıs ayında patlak veren Barselona hâdiselerinde ilişkiler çok kötüleşti.U.U.U.S.O. bir askerî mıntıkayı P. Huesca'da..U. Daha sonra. casusluk.O.C. Haziran ayı sonlarında Huesca'ya karşı. Milis örgütlerinin farklı partiler tarafından kurulması ve onlara sadâkat borcu olması.'den devraldığında tamamiyle askerî bir kıskançlık havası doğdu — P. P. milisinden bir müfrenin.M. azamî birkaç yüz milisin katılacağı sürpriz saldırılar gerçekleştirilebilirdi anlamına geliyor. ve P. tamamiyle kuşatma altına alınmış şehre karşı böylesine cüz'i bir topçu ateşiyle ancak hazırlık mahiyetinde.O. Bu hâdisenin ne kesin tarihini biliyorum ne de genel olgulardan fazla malûmat sahibiyim. Haziran ayının sonlarında.U. P. 1937 Mayısı'na gelinceye kadar.O. Sonuç. Başlangıçta.. P. yanlış bir noktaya bomba attı ve çok sayıda P. birliklerinin Huesca'yı alamayışına karşılık. bende gerçekten ne olup bittiği konusunda hiçbir şüphe bırakmadı.S. önceden görülebileceği biçimde tecelli etti —çok ağır kayıplar ve mevzinin daha da kötülemesi.O. Fakat.U.M.O.baskı kısmen. C. Saldırılar giderek tavsamaya başladı ve Faşist siperlerin çok iyi tahkim edildiği. Bundan kısa bir süre sonra.U.S. büyük bir hücum başlatıldı. yani kazanılacak bir zafer vesilesiyle Halk Ordusu'na itibar kazandırmak. P. ama o sırada kimseye mahsusmuş gibi görünmemişti. Bu olaylardan hemen sonra. şeyleri çaldıkları şeklindeki muğlâk söylentilerin bizler için ifade ettiğinin ötesine taşmazdı pek. hakikaten de öyleydi.M.U. idi— tüfek vb. Sözüm ona Casusluk hikâyelerinin meydana çıkarılmasından önce başlayıp başlamadığı noktasında kuşkuluyum. yeterli miktarda topçu desteği sağlanmış olsaydı. ama çeşitli kaynaklardan öğrendiklerim. Nisan ayı sonlarında Huesca'nın talihi dönüyor gibi göründü.U.'un Huesca önlerindeki mevzilerine saldırmak üzere gönderildiği ya da bu müfrezenin kendi arzusuyla hücuma geçtiği ve P. besbelli siyâsî güdülerle. herkesin had safhada iyimser olduğu sıralarda.C. bir iki ciddî hâdise görüldü. milisinin münavebeli olarak bulunduğu Zaragoza cephesinde milislerin ilişkileri çok iyiydi. ama herkes bu zafere samimî olarak sevinmişti ve ortada bir iyimserlik havası hüküm sürüyordu. kuşkusuz bunun «mahsus» yapıldığı söylenecekti. parti-içi rekabet kötü birşey değildi belki — Sietamo alındığı zamanki çarpışmalara katılanların söylediklerinden çıkardığım bir izlenimdi bu. ancak.M.C. milis askerleri arasında böyle bir kıskançlığa delâlet edebilecek hiçbir ciddi işarete tesadüf etmedim. Bir kilcmetre genişliğindeki bir gedik hariç. Şu-bat'ta Guadalajara'da kazanılan zafer bir Komünist ba- sarısı olarak kabul edilebilirdi —ki. ama gedik bir türlü kapanmıyordu. P. milislerinin makineli tüfekleriyle kendilerini müdafaa etmek zorunda kaldıkları anlaşılıyor. gereksizdi.M.C. hiç kuşkusuz.
P. Kendisini bir siyâsî par265 . hiçbir siyâsî bağlılığı olmayan eski askerler bir yanda.O. Ocak ayında disiplin meselesinden şikâyet ettiğimde. tüm milis örgütlerinin disiplinsizlikte biribirleriyle yarış hâlinde olduklarını söyledi. Burada da durumunun öbür milislerden farklı olduğu noktasında kuşkuluyum. hiçbir özel siyâsî bağlılığı olmayan kimseler vardı. peşin hükümlü davranmış olmam. hareketsizlik ve fizikî tükeniş karşısında dağılmaya mütemayildirler. ikincilerin üstün olduğunu söyleyerek. Buna ilâveten. milisinin askerlerine gelince. askerlerin bir kısmı. ama çoğu «iyi birer partili» idi. bu tür kayıpları örtbas etmeye çabalıyorlardı. Makinalı tüfekçilerin birkaçı. ve bir-şeyler cereyan ederken hârikadırlar.. vardı. Aralarında bâzıları yüksek karakterli ve çok akıllı insanlardı. hiçbir çarpışma olmuyorsa. Aslında izne çıkanların çoğu geri döndüler. herhalde. milislerine denk sayılırlardı.M. Askerler cephede iken. yüksek rütbeli bir subay bana. altı kişilik ekipler oluşturan ve umumiyetle öbür milislerden ayrı tutulan makineli tüfekçilerdi. Bu iddianın doğru olup olmadığını veya o anki bezginlikten kaynaklanıp kaynaklanmadığını bilmiyorum. Hâl böyle iken. iş rezalet noktasına varmadıkça. bal gibi mümkün olduğu halde. uzun vadede.O. gücünü koruma mücadelesine dönüştü Ve bu mücadele izinlerin. Bu konumdaki adamların silâhlarına karşı. eski askerlerin çok yararı dokunur.U. Almanlar'ı bir kenara koyarsak. bir başka örgüte de katılabilirdi. küçük bir parti olarak askerleri kendisine çekmesi hayli güç ol264 duğundan. bu ne olduğu belirsizlerin bâzısı sonradan çok iyi birer asker oldu çıktı.U.L. izne çıkan bir milis rahatlıkla evine gidebilirdi. ama bâzısı da dönmedi ve bu yüzden her izin dönemi milis sayısında bir miktar azalma anlamına geliyordu. en iyi askerler. yukarıda değindiğim gibi. milis sayısını kabarık tutma arzusuyla.M. milise sırf bir iş sahibi olmak amacıyla katılmıştı. Ayrıca. ki izne çiKarken birikmiş maaşlarına karşılık bir tomar para aldığından bu şekilde davranmak için pek çok sebebi de vardı. Haziran ayına gelinceye kadar. P. İs-panyollar'ın ihtiyat usulü sayesinde tekrar tekrar askerlik yapmış eski askerlerdi.'nin gönderdiği 30 İngiliz ve Amerikalı'dan oluşan müfrezeler. Her zaman rastlanan döküntülere ek olarak belli sayıda çok câhil köylüler ile P.U. Zaragoza cephesinde bâzı ufak çapta fırsatlar —gazetelerde boy göstermeyecek ama yine de belli birşeyleri fark-ettirecek fırsatlardı bunlar— sırf bu yüzden yitirildi. hiç şüphesiz.. Fakat. izne giden bir milisin tekrar eski birliğine dönmesini sağlamanın yolu yoktu.M.O. O dönemde sık sık görüldüğü üzere. Halk Ordu-su'na kaydolma usûlü yasalaştığında tam tarihini hatırlayamıyorum] da tamamiyle tesirsiz kaldı. Kaba bir ölçü olan fizikî yapı bakımından P.U. çeşitli milletlerden tek tük yabancılar. «iyi partililer» arasından çıktığı sonucuna vardım I.C.'a pek muhtemeldir ki kaza eseri girmiş. hiçbir askerî tecrübesi olmayan «iyi partililer» öbür yanda olmak üzere keskin bir biçimde ikiye bölünmüştü Kendimi ilk gruba yakın hissetsem de. Bütün askerî yapılarda rastlanan ve acımasızca hakkından gelinmesi gereken işe yaramaz süprüntü askerlerin (ki bunların nisbeti yüzde beş ilâ on arasında değişiyordu) ya çok azı milisten atılmıştı ya da hiçbiri atılma mıştı.S. Kendi arzum hilafına da olsa. hattâ birkaç Portekizli bile. çok sık verilmeyişinin nedeniydi sanırım. ama hiçbir baskının söz konusu olmadığını söylemek dürüstlük gereğidir.rekabet. Sayıları bir hayli kabarık Alman mültecilerden ayrı olarak. evlerindeki bir puta tapmayı hatırlatan tapınmavârî tavırları çok ilginçti ve incelenmeye değer. en iyi askerlerin. her partinin ne pahasına olursa olsun. partiye kaydolmalarını sağlamak için gayret sarfediliyordu. Savaşın ilk günlerinde. öbür milislerin askerlerini kendi taraflarına çekebilmek amacıyla.P. mahallî komutanlar. milis askerlerinin partiye kayıtlı olmalarını şart koşmuyordu. Bu nedenle. 1936 Aralığı'nda bile Barselona'da ekmek kıtlığı çekiliyordu ama milislere kıyamet kadar tayın veriliyordu ve bu bolluk milislerin işine yarıyordu..
Her gece belli saatlerde Mors alfabesiyle işaret veriliyordu. özel okul mezunlarının üstüne üstlük kalın kafalı olanlarının eski okullarına duydukları yakınlığı çok andırır. P. Avakta dururken dahi uyuya kalırlar. sol çevrelerde başına olmadık işler gelebilir ama çoğu Sosyalist'in partilerine gösterdiği bağlılık. tümen bölündükten sonra ise. halbuki 1937 Mayısı'na kadar cepheyi bırakıp gitmek ya da çok az bir tehlikeyi göze alarak Faşist hatlarına geçmek son derece kolaydı. Cepheye ilk geldiğimde.M. P.S. güvenilir kaynaklardan. herkesin bu söylentilere inanmasıydı. en az 14 yaşındaki delikanlılar çok cesur ve emin askerlerdir ama uykusuzluğa asla dayanamazlar. Bu işte hayreti mucip olan.. ben bu eğilimi kaçınılmaz kabul edivorum.U.O. bir 267 . Hiçbir siyâsî eğilimi olmayan bireyler tamamiyle güvenilir kişilerdir ama çoğunlukla burjuva ailelerden gelirler. saldırmazlık anlaşmaları yapıldığına ve insanların bizim hatlarımızla Faşistler'in elindeki arazi arasında serbestçe gidip geldiklerini iddia eden hikâyeler boy gösteriyordu. lâmbayla sinyal vermekti. daha fazla askerî tecrübeye sahiptirler. burjuva kökenli olan kişileri subay seçmek gibi. Cephe hattında. bir hücu266 mun önceden belirlenmiş tarihinde gerçekleştirilemeyişi-nin nedeni kısmen ehliyetsizlikti ama saldırı zamanı birkaç saat önceden belirlense dahi. cephe hattında savaşacak askerler için 20 ilâ 35. milisinde. Böyle bir şeyin cereyan ettiğini bilmiyorum ama bu yoldan tedarik edilmiş olabilecek bâzı Faşist gazeteleri gördüm. öbür örgütlere nazaran bunu çok iyi biliyorum. Faşistler her zaman karşılarında hangi birliklerin mevzilendiğinden haberdar görünüyordu. Orta ve daha yüksek sınıflara mensup kişiler..U..tiyle tamamiyle bütünleştiren adamlara her ahvâl ü şerait altında itimat edilebilir. milisinin fiilî performansına gelince. olağan ordularda hiç de görülmeyen. 35'in üstüne çıkar çıkmaz. pek belli belirsiz ama yine de kendisini hissettiren bir eğilim vardı. ânında haber aldıkları da söyleniyordu. bir siyâsî husûmet beslemeleri dikkat çekicidir. Bu tür bir kuvvette askerlerin karşılarındaki düşmana. siyâsî yönden güvenilirliği herkesçe bilinmedikçe sıra neferi ya da astsubay olan hiç kimseye itimat etmem. Casusların mesajları Huesca'ya ulaştırabilmek amacıyla ne gibi yöntemler kullandıklarını bilmiyorum.O. ama dışarı haber göndermenin yolu. işçi sınıfına kıyasla. İngiltere'de böyledir Yaş unsuruna gelince. En genç yaş sınırı olarak. Asker kaçakları enderdi. Faşistler'in bunu hiç sektirmeden. Savaşın eylemsiz döneminin büyük bir bölümünde cephede bulunduğum için. 1937 Martı'nda. Bizim milis ile P. ve zorunlu askerliğin yürürlükte olmadığı ülkelerde.. Bu cephede. alışılmadık şartlar altında kendilerine daha çok güvenirler. İhanet.M. hiç kimsenin bu işte yanlış bir taraf olduğunu düşünmeyişi anlamlıdır. Sietamo'nun zaptında ve Huesca'ya doğru ilerleyişte rol aldılar. Bu tür şeylerin zaman zaman vuku bulduğunu düşündürtmeye yetecek ölçüde söylentiler kulağımıza geliyordu —zâten.'de tek tük asker kaçağı olduğunu hatırlıyorum ama toplam sayı pek küçük olmalıydı. Bu mesajların şifreleri doğru dürüst çözülüyor muydu bilemiyorum. Kaç defa teşebbüste bulunulduğu halde cephe hatlarının gerisindeki casuslar hiç yakalanamıyor-clu. uygun yaşlar gibi görünüyor. bizim yakaladığımız esir subayların hiç tartışmasız kurşuna dizilmeleri gerektiğine inanılıyor ve Faşistler'in bütün tutsakları öldürdükleri —hiç şüphesiz. Toplumun sınıflı yapısı veri alındığında. yalandı bu— söyleniyordu. Bunlar mütemadiyen kaydediliyordu ama «Viva Franco» gibi sloganların dışındakiler hep şifreliydi. milislerin ele geçirdiği bir esir subayı kurşuna dizdiğini duydum— yine.U. kardeşlik gibi duygulara gelince. Bir zaman. askerden arındırılmış bölgede gazete değiş tokuşu amacıyla önceden ayarlanmış ateşkesler yapıldığı rivayet olundu. bir iç savaşta bunların önüne geçilemez. Biz sâdece devriyelerin raporlarından bölük pörçük bilgi edinmeye çabalarken.C. Komünist basında. İnsan bu tür şeyler söylediğinde. Köylüler arasında ihanet vak'aları kuşkusuz oluyordu.
ama Komünist basının yönlendirdiği saldırı kampanyalarının yarattığı tesiri gösteriyor.M milisi bulunduğuna inanıyorum.M. Şartları ve fırsatları göz önüne alındığında.kısmı Huesca'da. bilhassa Alman mültecileri. doğru değildi bu. ama daha sonra tümen yeniden düzenlendiğinde. Bu eylemlerin bir bölümünü çok iyi başardılar. Yenimden düzenlenme ertesinde tümene ne olduğunu bilmiyorum.'un üstlendiği eylemler. azamî ikiyüz adamla gerçekleştirilen ve çok az kayıp verdirten baskınlar ve engelleme hücumlarıydı. iyi iş becermişti. öbür kısmı Zaragoza cephesinde.O.O. tümene gittiklerini sanıyorum. Ben bu gösteriye katılmadım ama orada bulunan başkalarından duyduğum kadarıyla P. Huesca saldırısına katılan birkaç milis. milisinin saygıdeğer işler başardığını söylemem gerekir.O. pek azı da Teruel'de çarpıştı. Taktik olarak.M. General Pozas'm mümkün olabildiğince çok sayıda P.U.M. Hiç şüphesiz. ama ekseriyetin 26. 1939 (?) Şubatı'nda yazıldı. Huesca'ya Haziran ayı sonunda düzenlenen hücumda. O sırada bu tutum pek az öfke yarattı. pek parlak sayılmasa da P. topçu ateşim kasden sınırlı tuttuğu konusunda bana teminât verdiler.U. basın kampanyaları bir miktar nahoş duygular yaymaya başlamıştı Nisan'da siyasete ilgisizler bile. Tam bu günlerde.U. 400 ilâ 600 adam yitiren tümen çok ağır zâyiât verdi. Şubat sonlarında bütün tümen Huesca'nm doğusunda mevzilenmiş-ti.M.U. bu en az önemli kısımdı ve Mart-Nisan aylarında P. 268 Barselona'da faşizme karşı düzenlenen bir gösteri Bilbao yolunda yürüyen faşist birlikler 269 .O. yeniden kaydolmaktan sarf-ı nazar edebilecek bâzı adamların gerçekten kaytardıklarını ve kendilerine iftira edilmeye çalışıldığını gerekçe göstererek sivil işler edindiklerini biliyorum.U. kendi basın organları ve Anarşistler'in dışında (gerçekten başardıkları ne olursa olsun) kendilerine ilişkin hiçbir iyi şeyi yer verilmeyeceğini kavramışlardı. milisinin ölmesini temin için. sâdece. Madrid cephesinde de bir avuç P.O.
.
Orvoell'in kendi ağzından aktarıyor. İkili bir siyâsî nedenle. Fakat. İspanyol mücadelesini ele alış tarzı. kitabının (Orwell) «Politics» (Siyaset) başlıklı bölümünde. bilâhare sağ-kanadın düşünceleri olduğuna hükmedilebilecek bir tablo çizmez. kendi kendime hangi tarafta yer alacağımı sormama gerek yok. Katalonya'ya Selâm. daha önce ve daha sonra yazdıklarından daha az ehemmiyetle değerlendirilmiştir. Bağlandığı devrimci hareket ezildiği halde. yine kuşku duyuyordu. Orwell'in Barselona'ya gelir gelmez neden hemen milise katıldığını. İspanya'ya gitmezden önce olduğu gibi. 1942'de "İspanyol İç Savaşı'na Geri Bakış"ı yazdığı sırada. daha az sözü edilmekle birlikte. Orwell'in sözünü edegeldiğimiz bu tavrından. Bu açıdan bakıldıkta. bir devrimin ve bir iç savaşın unutulmaz derecede capcanlı ve kişisel hikâyesidir. Bölümün ilk kısmında. o günden buyana kitabı. Katalonya'ya Selâm ile editörüne yazdığı 8 Haziran 1937 tarihlî mektubundan alıntılar vererek. Meselâ. 1984 ve Komünist Enternasyonal bağlamında Orwell'in fikirlerini irdeliyor. ve Komünist basının resmî yalanları olarak nitelendirdiği metinlerle münakaşala273 . böyle düşünenleri haklı çıkaracak malzeme niteliğindedir: «o. nel havayı ve son demlerini yakalayabildiği devrimin siyâsî fikirlerinde meydana getirdiği değişiklikleri. daki tartışmaya ve Orwell'in İngiliz toplumunun sınıf farkları kesin çizgilerle ayrılmış yapısına duyduğu nefrete dikkati çektikten sonra. devrimci sosyalizme duyduğu açık ve hararetli bağlılık. İspanya'dan inanmış bir devrimci sosyalist olarak dönmüştür: «gerçek işçileri. Fakat aynı zamanda da. farklı ve çok daha geniş bir okur kitlesinden uzaklaştırmıştır. daha sonraları Budapeşte ya da Paris'teki çatışmaları değerlendirişini çok andırır: devrimci sosyalist bir konumda yazılmış olan bu değerlendirmeler. Daha o tarihte «Stalinizm» diye adlandırdığı bu siyâsî tavra duyduğu nefret yakasını hiç bırakmadı. Ispanya'daki resmî komünist siyâseti ve iç mücadeleler üstüne yazılara büyük bir öfke duymaktaydı. son senelerindeki konumuna nasıl ve ne zaman geldiği daha da ilgi çekicidir. Orwell İspanya üstüne yazdıklarının hiç birinde. Orwell'in siyâsî gelişiminin bu safhasına özel bir önem verilmelidir. doğal düşmanları olan polisle çatışma halinde gördüğüm zaman. Orwell'in Katalonya'ya Selâm'da da uzun uzadıya tartıştığı Komünist ve Anarşist görüşler arasın. Williams. Sol'daki bir çok okurdan koparmıştır. hem kapitalist düzene hem de ortodoks komünizme ölesiye hasmânedir. O. gerçek çatışmada seçimini yapmıştı.WİLLİAMS'IN GÖZÜYLE ORWELL VE İSPANYOL İÇ SAVAŞI Önceli üstüne en sık başvurulan inceleme kitaplarından birini kaleme alan Raymond Williams. sözlerine şöyle devam ediyor : «Katalonya'ya Selâm bazı bakımlardan Orwell'in en önemli ve etkili kitabıdır. Orwell'in siyasî düş kırıklığı ile devrimin ve sosyalizmin 272 kaçınılmaz başarısızlığının sesi olduğu gibi bir fikri sabite saplanan. Dış basında yer alan. dışarıdan «aşırı» dîye adlandırılabilecek tavır.» Böyle olmakla birlikte. Katalonya'ya Selâm'da aktardan devrimci ruhun kayboluşu ve ezilmesi. İspanyol tecrübesinden sonra benimsediği tavır devrimci bir sosyalistin konumudur: günümüzde.» Yüceltilmiş «işçi» fikrine sahip «burjuva komünizmin dediği şeyden. İç mücadeleleri çok fütursuzca aktarışı. o dönemde şehre hâkim olan ge. Ancak. tüm yeryüzünde oynanmakta olan muazzam bir oyunun sâdece geçici ve mahallî bir safhasıy-dı. onun.
hâlâ faşizmi totaliter tehlike olarak kabul ediyordu. Sovyet diplomasisinin vasıtaları. Sosyalistlere ve Ko-münistler'e yakınlaşmak durumunda kalmıştı. Katalonya'ya Selâm bunun bir kaç istisnasından biridir. Cumhuriyetçi. 1930'ların sonlarındaki siyâsî şartlara. Komintern açısından Halk Cepheleri. Daily Mail ve Catholic Herald gibi. Franco taraftarı propagandaydı. sözü tekrar tekrar entellektüe) sahtekârlığı besleyen. belki de. falanca filânca olay «hiç bir zaman vuku bulmamıştım derse. düğü ve bundan sonra tüm gayretini totaliter bir sosyalist gelecek ihtimaline karşı uyarılara harcadığı şeklindeki. 64-73. «Lider veya bir yönetici zümrenin sadece geleceği değil geçmişi de denetlediği bir kâbus dünyasında. Weidenfeld and Nicolson. Onu. Londra. «Orwell and the Spanish Civil War». cephelerin Sovyetler Bir. Bin Dokuzyüz Seksen Dört'te yer alan bu dolaysız sezişleri. Günümüzde apaçık bildiğimiz üzere. Orwell. bu boyun eğiş özellikle. ve nedeni de çok basittir. «nesnel hakikat kavramının özü dünyadan uçup gidiyor» diye düşünmeye sevkeden şey. gayrı sosyalist hükümete karşı olan ve Sağ'da ve Sol'daki aşırı kesimlerce tedirgin edilen. liği'nin diplomatik çıkarları doğrultusunda ustalıkla idaresini —mazur görülebilir bir strateji— ve böylesi bir yöneltilmeye karşı direnmeye kalkışacak herkesi sapkın (heretik) diye damgalayıp vurmayı öngörmekteydiBu hedef ilk önce İspanya'da açığa çıktı. Orwell'in İspanya' dan hayâl kırıklığına uğramış bir sosyalist olarak dön. Almanya karşısında ortak bir savunma cephesi kurmasını sağlayacak birer araçtı. 1971. ORWELL VE İSPANYOL İÇ SAVAŞI Raymond Carr* İspanyol İç Savaşı bir kötü edebiyat sağanağı yarattı. İspanya' daki Halk Cephesi meselesinde de geçerliydi. Lider iki kere iki beş eder derse. Miriam Gross. ed. Onun görüşüne göre. 274 275 . Nitekim. tabiî ki o olay hiç olmamıştır. burjuva demokratlarından uzaklaşırken. Avrupa Solu'na mensup entelektüellerin Komünist «çizgi»ye kölevârî itaatine getirir. The World of George Orwell. ss.» anlayışını da Nazi teorisinden çıkarmıştı. görüşten daha yanıltıcı bir şey olamaz. Bu yüzden. ordu *) Raymond Carr. Komünist gaye. 1936-39 döneminde Sol'a mensup çoğu yazarın göze alamadığı bir şeydi bu. faşizme ve Nazi kamplarında uygulandığını gördüğü «köleliğin yeniden kurumlaştırılması»na duyduğu ilk tepkilerdir. İspanya üstüne kaleme aldığı yazılarında Onwell. ve sonunda. faşist propoganda ile. çok yaygın biçimde kabul edilen. gerçeği gördüğü gibi kaydetmeye azimliydi. Fransa ve İngiltere'nin Paşizm'e karşı «demokrasi» nin müdafaası için. yani. Halk Cephesi'ne dahil partiler 1936 Şu-batı'ndaki seçimlerde çoğunluğu elde ettiler. dürüst herhangi bir insanın parti siyasetini desteklemesinin mümkün olmadığı. eğer Lider. bittabiî iki kere iki beş eder.rından çok sonra.
Victor Serge'in GPU'Iu Ignacio Reiss'in katlini nakleden yazıları Paris basınının sansürüne uğradı. dolaylı ya da dolaysız nitelikteydi ve ikincisi. burjuva demokrat bir hükümeti oluşturan Halk Cephesi'nde temsil edilen Komünistler'de içkin olan. Sadece İspanya'da Faşizm'e mukavemet edildi ve bu direnişi yalnızca Sovyetler Birliği —hangi maksatla hareket ederse etsin— silâh yardımı yaparak destekliyordu. özellikle Madrid ve Barselona'da. Komünistler'in Halk Cephesi'rideki rolünü eleştirmek.Halk Cephesi'ne. 334). Parti üyeleri. Hem Stalin. ahlâkî açıdan kınanacak höyük bir hataydı. Stalin'in amaçları hakkında sol . Sovyet gazeteci Koetsov'un yazılarında bile görülebilir. haksız ve muvazenesiz bir ısrarı sürdürüyor. Fakat. nitekim öyle oldu— icap ettiren Komünist versiyonu hazırlop yutmak. mevcut yazılara nüfuz etmiş Komünist tesirin tüm kuvvetliliğine karşı mücadele edecek cesareti kendilerinde bulabildiler. Kuşkusuz. Kadının yatağının yanıbaşmda bu vesikalardan altmış altı tanesi duruyordu. Victor Serge ile Orwell'in de aralarında yer aldığı bir kaç güçlü soluk. Böyle olmakla birlikte. bilhassa CNT ve POUM (Troçkist olmayan bir devrimci Marksist parti) militanları gibi. eğer tersine döndürülmeyecekse. Bu itibarla.» «İşte bu. edebî kuruluşun kendine has ve geçici bağlılıklarından ileri geliyordu. savaşın etkin biçimde sürdürülmesi yönünde bir çaba. düzen adına. 276 münist olmayan Solcuların da Komünistler'in üslûbunu izleyerek hakikatten yüz çevirmesiydi. propoganda-dır. yani çeşitli şekillerde işçi denetimi altına alınmışlardı.Faşist siyasetten ürkütüp kaçırabilirdi. işçi devriminin tahribi meselesinden rahatsızlık duyan unsurlar vardı. Cumhuriyet Hükümeti'ni burjuva demokrat bir mesele olarak sunmak. Şüpheye düşen Komünistler ve genel olarak Sol için —Moskova Muhakemeleri'nden sonra dahi— böylesi bir hesap. kolaydı bu. Orwell ve Serge'in neredeyse ikrah getirmesine yol açan şey. işçi örgütleri bilhassa Katalonya'da kendiliğinden gelişen bir toplumsal devrim yaratmışlardı : fabrikalar ve çiftlikler «devletleştirilmiş». onu yüce gösteren muazzam nitelikler atfediliyordu. Komünist bir yazarın Komünist çizgiye dolaysız itaatinin sonuçlarını şöyle tarif ediyordu : propoganda gayesiyle sunturlu yalanlar anlatmak. yerini tarihî açıdan doğru olan proleter gerçeğe bırakacaktı— nasıl tahrif ettiklerini izah edecek bir teori geliştirmişlerdi ve Parti hayatının hissî açıdan ne pahasına olursa olsun desteklenmesine psikolojik ihtiyaç duyuyorlardı. ayaklandılar.2 * Orwell ve Victor Serge'e daha da iğrenç görünen şey. Sovyetler Birliği'nin— cazibesinden kaynaklandığını söylerken. sanırım. işçi olmayan halkın Cumhuriyet'e sâdık kalmasını temin edecek bir esas süreç ve silâhsızlıktan kırılan Cumhuriyet'e Ba-tı'nın saygıdeğer burjuva devletlerinin silâh yardımı yapmasının şartı olarak sunulabilirdi. Orwell.kanat müttefiklerinden daha fazla bilgi sahibi olan ve aralarında Koestler. Bu hikâye. en azından gerçeği —ki bu bile sınıf temeline oturtulmuştu ve bir burjuva erdemi olan nesnel gerçek. Bu tepki. Dolayısıyla da boykot edildiler. Komünistler'in siyaseti ve Komintern'in yürüttüğü propogandanın başlıca amacıydı. Halbuki şimdi. Halk Cephesi'nin neredeyse hipnotize edici özelliklerini yeterince dikkate almıyor. Ko') Propogandacı Willi Münzenberg idi. «Kızıl Bir İspanya» evvel-emir-de Fransa ile Büyük Britanya'yı ortak bir anti . önemli rol oynamasıyla birlikte. onların konumlarını zayıflatıyor ve dolayısıyla da Faşizm'in zaferine yardımcı oluyordu. İspanyol İç Savaşı'na ilişkin. Koestler. sol entelektüellerin gerçekten kaçışlarının gücün —yani. sindirilmesini buyuruyordu. Cumhuriyet'te. «Kızıl milis bir peseta değerinde vesika dağıtıyor ve her vesika bir ırza tecavüze yarıyordu. 1954) anlatılmaktadır (s. fikirleri Stalin'e uygun düşmeyen kendinden emin anti-Faşist-ler'in kasden tahribini —ki. Otuzların sonlarındaki edebî itaat. İspanya'da Faşizm'e karşı zafer kazanma ümidi. Sadece. Bu eğilim. Sosyalistler. Parti'yi terketme noktasmdaydı-lar. bu adamları ikinci bir balayı için geri getirdi. Komünist siyaset bu devrimin. 1930'lar sonlarının temel siyâsî denklemini oluşturuyordu. solcu edebiyatın nahoş gerçeklerle yüz 277 . Orwell'in İspanya hakkındaki makalelerini Neıo Statesman reddetti. Hitler'den daha az menhus idi. Askeri ayaklanmanın hezimete uğratılmasında işçi örgütlerinin. Yüksek rütbeli bir memurun dul karısı evinde ölü bulundu.içindeki entrikacı unsurlar 1936 Temmuzu'nda. Komünistler ile anarko-sendikalist-lerle CNT Hükümet'e girdi (Eylül-Kasım 1936) ve Hükümet'in savaştaki gerçek kuvveti olarak kaldı. Regler ve Münzenberg'in de bulunduğu çoğu Komünist entellektüeller. Arthur Koestler'in The Invisible Writing adlı eserinde (Londra. Arturo.
yerini aldığı milis kuvvetinden daha iyi olduğuna da inanamadı. Kaminski. Orwell'in milise duyduğu hayranlık. Orvvell'in Anarşist milise ilişkin «saf İspanyol kuvvetleri içindeki. farklı maaş düzeyleri ve fiyakalı üniformalarıyla tesis edilirken. tümü Orwell'in nefret ettiği şeyler olan subayları. İşçi milisi.. adları kötüye çıkmış ama en iyi savaşçılar» hükmünü düşünün bir. Koestler İspanya'ya önceden belirlenmiş bir çerçeveyle geldiler. Yine de. rütbe apoletli üniformalar. Bu yanlıştı. doğrudan gözlemle siyâsî tahlilin sınır komşusu olduğu tehlikeli hudutta bu gözler ne ölçüde güvenilir idiler? Keza Orwell'in POUM milisine katılışı da kaza eseriydi. «paranın yozlaştırdığı İngiltere'de 279 . Fakat. Keza. Komünist olmayanlar alkışladılar. Thomas Mann'ın sarfettiği. Teruel veya Ebru gibi muharebelerin üstesinden de yalnızca Halk Ordusu gelebilirdi... kıt kaynakların azamî verimle kullanılamaması gibi mahut askerî kusurların ilâ-nihâye sürmesine neden olabilirdi. milisin içinde yaşayarak onun hakkında anlattıkları. milis kuvvet leri «. sokaklarda hiç «şık giyimli kişiler» görülmüyordu. 1936'nın Aralık ayında Barselona. Koestler. birliklerin askerî ihtiyaçlara cevap verecek şekilde bir yerden bir başka yere sevk-edilememesi..» Katalonya'ya Selâm'ın ilk kısımlarını tarihçi açısından değerli kılan şey de. tarihî açıdan paha biçilmez değerdedir.. Onun hal yolu olarak önerdiği. «işçi sınıfının eyer üstünde oturduğu bir şehir» idi Bahşiş verme usulü kalkmıştı —ki bu Orwell'i neredeyse teshir etli. Cumhu...» Bu nedenle kasvetli siper savaşlarının fizik güçlüklerine zorlukla katlanabildiği halde. Meselâ.. Temmuz'da başkaldıran generalleri hezimete uğratan «kendiliğinden gerçekleşen devrim» in. hattâ bazı yönlerden hoşlanmadığım ama uğrunda savaşmaya değecek olayların cereyan ettiğini hemen kavradığım fazladan bir şey vardı. subaylara yüksek maaş.. lâkin harbi kazanmaya dair her şeyi gerçekten bilen generallere. devletleştirilmiş fabrikalar ve işçilerin denetimi hâlâ işlevlerini sürdürüyordu. Siyâsî kıstasların hakimiyeti ile mahallî meselelerin yarattığı sıkıntı da.. (tarih yazımında kimse daha kuvvetli bir öznel unsura sahip olmamıştır) eğer başka bir milis grubuna katılsaydı.. Burada. Sınıf ayırımlarının toplumu kesin çizgilerle böldüğü İngiltere'den sonra bu manzara hayli büyüleyiciydi-Gazete makaleleri yazmak düşüncesiyle geldiği halde. aşikâr bir gerçekten kaynaklanan bir konumun hissî yargısını açığa vuruyor. Halk Ordusu.. Üstelik.. sokaklarda henüz canlılığını koruduğu bir sırada vardı. faydalı bir yalandan daha iyidir. siyâsî bilinç ile kapitalizme duyulan itimatsızlığın karşıtlarından daha normal olduğu sınıfsız bir toplumun bir tür nüveleriydi.yüze gelmeyi ve insan vakarı ile namusunu müdafaa etmeyi reddedişleriydi.devrime mukavemet ediyorlardı.Orvvell yalnızca gözleriyle gelmişti. riyet'in stratejisinin mukadder zayıflığını doğurdu. gazeteci entellektüellerin hazır bağlantılarını kullandılar. «o günlerde ve o havada yapılacak tek akla yakın iş olarak görünmüştü. çünkü. milis kuvvetinin sendikaların doğrudan denetimi altında etkin bir biçimde yeniden örgütlenmesi. Orwell milis eğitiminin ahmaklıklarını ve amatör askerciliği gördü görmesine.. Onvell'in İç Savaş'ta çarpışması neredeyse bir kaza eseridir. Milis kuvvetinde selâm çakmak. «Uzun vadede zararlı bir gerçek. Buradaki «adları kötüye çıkmış» sözcükleri ilginç.. çünkü onu İspanya'ya hasb-el-kader ILP (İngiliz İşçi Partisi) göndermişti.. milis kuvvetinin cephe hatlarını tuttuğu doğrudur. Franco'nun sahip olduğu en büyük avantajdı. Muharip kuvvetlerini lojistik ihtiyaca göre dağıtabilmesi. Aragon Cephesi'nde (Ocak . devrimci disiplinin as kerî değerinden değil de... Benim anlamadığım. Anarko . sadece unutulmaz değil. 1914-18 döneminin kalın kafalılarına da hiç bir zaman güvenemedi. «üste yaltaklanma» yoktu. ve tarihin en hüzün verici yönlerinden biri. Komünistler ile sempatizanlarının saflarında ise buz gibi bir sükût oldu. milis sistemini ve «devrimci disiplin»i savunduğu her iki makale de. kendisinin de teslim ve itiraf ettiği üzere. Halk Ordusu'nun bir dereceye kadar tedavi ettiği.. imtiyaza duyduğu nefretten ileri geli yor.» sözlerini naklediyor. selâmları. tam tamına Onvell'in tepkisinin doğrudan-lığıdır. Borkenau. Barselona'ya...sendikalist CNT ile devrimci Marksist POUM hâlâ toplumsal ve siyâsî Komünist karşı .. İspanyol İç Savaşı üstüne yazdıkları farklı olacaktı.Mayıs 1937) miliste geçirdiği dönemin kendisi için «büyük önem taşıdığı» nı belirtiyor.umudun kayıtsızlık veya istihzadan daha olağan . Komünist sempatizanların hazır bulunduğu bir toplantıda. 278 Örgütlü cesareti gerektiren savaşta ferdî yiğitlik faydasızdır. milise katıldı. POUM taburlarına duyduğu katıksız imânı açığa vuruyor.Onun da vurguladığı gibi. Komünist tavsiyesi üzerine kurulan örgütlü Halk Ordusu'nun. içten gelenin disiplin tarafından yıpratıldığını ve mağlubiyete uğradığını görmektir.
T.U.M-. işçilerin denetimidir ve bu da ancak işçi milisleriyle teminat altına alınabilir. liderlerin yanlış pazarlık yaptığını düşündüler ve bu itibarla işçilerin tek güvenceleri olan milis kuvvetinin elde tutulması noktasındaki ısrarlarını haklı buldular. ile C. 8 Haziran 1937). münakaşaya gelir bir mesele vardı.N.N. pahasına Cumhuriyetin safında tutulmalıydı. Bu karşıdevrimi destekleyen siyâsî değişiklikleri kavrayın-caya kadar bir hayli zaman geçti. Halk Cephesi'nin ve her hangi bir direniş umudunun da sonu olabilirdi.» (Cyril Connolly'e mektup. zaferi garantilemek için tek şart olduğu fikrine itiraz etti. Komünist görüş kısmen saygıdeğerdi. «Nihayet.U. Bu ittifak ilke düzeyinde değildi.'a karşı sürdürülen Komünist kan davasındaki «ahmakça ve körü körüne garez». 28 Mart 1938 tarihli Mundo Obvers'de Madridli bir Komünist.M. daha önce hiç gerçekleşmeyen bir şekilde. ittifakın. Franco'ya karşı zaferin bir ön şartı olarak elde tutmakta ısrar etmesiydi. Halk Cephesi'nin savaşı sürdürebilmek için gerekli 280 siyâsî temeli sağlayabilecek tek yol olduğuna inanıyorlardı : burjuvazi. Orvrell. siyâsî bakımdan uygun olup olmayışlarına göre musluğun açılıp kapanabileceği tehditleri savurulabiliyordu) devamını emniyete almanın karşılığında. P.U-M. sosyalizmin savaş zamanında ödeyemeyeceği kadar yüksek bir fiyat olduğu öne sürülebilirdi.'nin siyâsî iktidara ilişkin tavırları ara. Komünistler. Sloganları «Önce savaş.* *) P. 281 . fiilen gerçekleştiğini görmeyi arzulamak oldu.U-M.U. POUM'un milis kuvveti ve devletleştirme gibi Temmuz'da kazandığı başarıları. Müsamaha edemediği şey. P. Komünist hakimiyete karşı besledikleri ortak korkudan kaynaklanan. eğer tatbik edilseydi.O. aslında düpedüz ezmek.T. çünkü.U.akla hayale gelmeyecek» eşitlikçi bir toplum söz konusuydu.'nin kopuşunu hazırlayan çıkmazı anlayan bir kaç yorumcudan biriydi.O.M.N. işçi devrimini ertelemek. «Bunun bendeki etkisi.P. sonra devrim» idi.M. ve ona göre Halk Cephesi «iki başlı bir domuz». savaşa ağırlık verilmeli ve Faşizm'e karşı savaşı örgütlerken devrim ikinci derecede düşünülmelidir şeklindeki eleştirilerini müsbet karşılamaya meyletti3 Mayıs 1937'de. hayat hakkına sahip olacakları bir terkip idi.M. Onun fikrince yanlış yola sevkedilmiş olmakla birlikte. ile C.O. PO. bir fel:kete yol açacaktı — kaldı ki.O. arasındaki. zira. sosyalizme inanıyorum. Faşizm'e karşı mukavemetin tek yolu demokratik birlik idi vs. sosyalizmin evvelce olduğundan çok daha ileri bir aşamada. Komünist çizginin hakimiyetindeki Kata-lan Hükümet ile POUM ve CNT'deki destekleyicileri arasında sokak çarpışmaları patlak verdiğinde Orwell.U. Bu adamcağız parti sekreteri Jose Diaz tarafından anında alaşağı edildi. C. OrweIl hayretlere garkolmuş-tu.U-M.O.'un tahlilini kabur edemezdi. Victor Serge gibi mevsimlik anti-Stalinistler Komünistler'in nasıl davranacağını bildiği halde. sırf Sovyetler Birliği'nin silâh yardımının (o yardımlar ki. «savaşın siyâsî veçhesinin kendisini sıktığı»nı itiraf etti. «çizgisi».O. hükümete katılmayı ve karşılığında Temmuz'da elde edilen «devrimci kazanımlar»dan milis kuvveti gibi bazılarını feda etmek şeklindeki düşüncelerini dikkate almayan militanlar. Halk Cephesi'nin burjuva demokrasisiyle Faşizm'e karşı direnilemeyeceğini savunuyordu. çevresinde işittiği görüşlere tepki gösterdi: bunların başlıcası. milis kuvvetinin disiplinsizliği ile işçilerin nezareti altındaki sanayi kesiminde hüküm süren kargaşanın.U. aslında teferruata müteallik olduğunu gördü. öncelikleri ters yüz etti. yalnızca «saygıdeğer» bir cumhuriyet kapitalist Batı'dan silâh yardımı ümit edebilirdi. ne sosyalist ne de kapitalist olmayan bir İspanya'nın.T.» Orwell sosyalizmin insanî terimlerle kurulduğunu görmüştü. sosyalistlerle kapitalist-demokratların.T. zira bu tahlil siyâsî iktidarın ele geçirilmesini icap ettiriyordu. küçücük bir parti her hangi bir şeyi uygulamaya koymayı nasıl umabilirdi. önderlerinin.'un gazetesi La Batalla Faşizm için uydurulmuş farklı bir isimden başka bir şey olmayan. Komünistler'in CNT ve POUM'a yönelttikleri.T-. hizipler arasındaki mücadeleyi tahlil etmeye mecbur oldu. Barnum ve Bailey ucu-besininki kadar. işçi devrimini gerisin geriye döndürme azmi idi. «Faşizm'e tek alternatif. Hattâ. P. C.N.M.'un ilân edilmiş hedefi olan «burjuvalarla reformistlere bir nihayet vermek» fikri.» P. Bununla birlikte. Bu yüzden. Kendisine has bir şekilde. C. Parti ittifakını çözen tek tük vak'alar görüldü. Orwell P.O. «Önce devrim» anlayışının bu neticesiyl'e yüz yüze gelmeyi Orwell reddetti.N. P. önce kalın kafalı teröristler ve bürokratlar tarafından parçalanıp ezilen ve sonra da denetimli bir basının iftiralarına maruz kalan bir siyâsî masumlar grubu olarak beliriyor.O. Komünist davasının muteber olabileceğini hiç bir noktada kabul etmedi — çoğu tarihçiler de onu izlediler.
T.N.Orwell.'nin Telefon Santrali'ndeki direnişi yüzünden başlarına geldiğini düşündükleri böylesi bir «meseleye bulaştırıldıktan için öfke içindeydiler-» Çarpışma ilk nazarda C. hâlihazır hareket tarzlarının başka sebeplerden kaynaklandığını biliyordu. Bunların bazıları kendilerine Troçkist diyor.U. ve P. Bunu tamamiyle tahmine dayandırdığını söylüyor. C. üstlerine inşa edilen hükümlerdir.N.U.. Juliân Gorkin'in 1940'da yayınlanan Canibales politikos adlı eserine bakınız (s. Katalonya'ya Selâm'ın nüvesini oluşturur: Orwell'in görgü tanıklığına dayanarak naklettikleri.M.T. çatışmada gördüğümde. arasındaki Mayıs ayındaki gerilim öylesine patlama noktasındaydı ki. Mayıstan sonra C. Hakikaten de. «Gerçek bir işçiyi doğal düşmanı ile.N.M. hükümetten ihraç ve gücü de yok edildi.U. 282 da bir mücadele gibi görünüyordu.OU. Tepkisi çok tipikti. Hükümet biliyorsa.'yi. kendi kendime hangi safta olduğumu sormama gerek yoktur. liderleri. 3 Mayıs 1937'de. bu itibarla bunu istemiş olmakla suçlanamazd. savaş fenersiz yakalamıştı. onlar için çalışan ajanlar da dahildir.O.O.N. P.M. P. kötü bir tahmindi bu. milise katılmasına neden olan sâikleri açıklayışında olduğu gibi. liderleri. Onun görüşüne göre.N. her iki tarafın da «müdafaada olduğu» bir çatışmada sıkışıp kalmıştı.'un harekât merkezinde topu topu 60 tüfek vardı. 87 ve sonrası). polisler ele haksız tarafta olmalıydılar. İspanyol İç Sava-şı'nı aktaran Anglo-Sakson tarih yazımının en belirgin özelliklerinden biri C. onu izleyen her tarih kitabına nüfuz etmiştir.M.T. Avrupa'nın kutlama törenlerinin gerçekleşmediği tek Faşist olmayan şehri haline geliverdi. P. Susturulmaları zorunluydu.T.U. bu konudaki bilgimizin başlıca kaynağıdır.U-M.U.M.O.O.M. Barselona. hâdiselerin cereyanı esnasında kimse ne olup bittiğini anlayamamıştı.. insanlar düpedüz binalardan çıkmıyor ve karşıdaki düşmanı süzmekle iktifa ediyordu. Ancak.N. polisleri sevimsiz bulur ve Anarşistler'e zaaf duyardı. tepkisinin sezgisel yönü insanı ürkütüyor. çalışanlar hariç. editörlüğünü Raymond Carr'ın yaptığı. İnsanın aklını karıştıran sempatiler değil.O. İkinci nokta. neden onlara Faşist muamelesi yapmıyor ve merhametsizce köklerini kazımıyor?»* P. Hareketin güç kazanması için uzlaşmaya hâzır bekleyen liderleri ile hiç tâviz vermeyen ve savaşa gitmeyi tercih eden militanları arasındaki ayrılıklar yüzünden fena halde bölünen C. İç Savaş'm Moskova Muhakemeleri ile üst üste geldiği ve Halk Cephesi'nin Sovyet diplomasisi için lüzumlu bir parça olduğu hatırlanmadan tahlil edilemez. P. İspanya'daki Komünist siyaseti. Nitekim. Sovyetler Birliği' ndeki sol muhalefet içinde faal rol oynayan Andres Nin başta olmak üzere. Komünistler'in. Komünistler'in P. *) Burnett Bolloten'in. Stalin'in ülke içindeki tiranlığını La Batalîa'da yayınladıkları sayfalar dolusu yazılarda tel'in etmekte bir an bile tereddüt etmediler. yani polisle. C. Komünistler'in «düzmece» Halk Cephesi Hükümeti'ndeki her ilerleyişlerine mukavemet etmeye hâzır tek İspanyol siyasetçileriydi. Beklenen . böylesi bir çekişme için had safhada hazırlıksızdı. «Esas düşmanlarımız Faşistler'dir. Orwell'in görgü şahitliği.'nin lehinde olmasıdır. Nitekim Orwell.O.. İki nokta istisnaî ehemmiyeti hâizdir. Çoğu İngiliz.M 'u bastırmak için kullanılan Robespierrevârî usulleri hiç bir şey mazur gösteremezdi. en azından 1930'larda. savaşın geri kalan kısmını yaralarını sararak ve siyâsî iktidar için umut besleyerek geçirdi -anarko-sendikalistler için tuhaf bir akıbet..O. burjuva özgürlüklerini savunan Liberal-Sos yalist-Komünist ittifakı görünümünü tahrip edebilirdi.'nin Komünistler ile olan mücadelede ilerlediğini öne sürüyor. «Çizgi» parti sekreteri Jose Diaz tarafından 3 Mayıs'ta aşağılandı. Eğer bunu herkes biliyorsa. düşmanlarını mahvetmek amacıyla siyâsî bir otopsiden nasıl acımasızca istifade ettiklerini görmek etkiledi. fırsat 1937 Mayısı'nda zuhur etti. Mayıs ayaklanmalarına yarım-gönüllü katılmakla. ile polis arasınsındaki farklılıkları anlamak için. çizgisine yönelik sağlam itirazlar öne sürmelerine rağmen. P.'nin elinde bulunan Telefon Santralı'nı işgale teşebbüs etmesiyle çarpışmalar patlak verdi. The Republic and Civil War in Spain (1970) adlı kitabında 283 . Katalan güvenlik kuvvetlerinin Temmuz'dan beri C-N.M. liderleri.T. Moskova Muhakemeleri'nin üzerinde durmak. lider. gazeteciler gibi. bu düşmanlara yalnızca Faşistler değil. Komünistler ile P. ananevi işçi bayramı resmi geçitleri mecburen iptal edildi. Bu çarpışmaları müteakiben İspanyol İç Savaşı'nın içinde başlayan dahilî harp. doğru. generaller ve Manchester Guardian'da. Orwell'e göre. Orwell. militanları savaşmaya gittiler de.» Yine. Orwell'i Mayıs çarpışmalarından çok.O.U.U. Ama.T.T.
U.O. Orwel'lin Stepnen Spender'e 1938'de yazdığı bir mektubunda dile getirdiği «Komünist Partisi'ne 1935'den beri hayli muarız» olduğu şeklindeki görüşü. O günlerin havasında kitap hiç rağbet görmedi.M. Onun öne sürdüğü gibi. 438-440). ve «siyâsî şüphe ve nefretten oluşan korkunç bir havayı teneffüs ederek» geçirdi. planlı bir «ayaklanma» veya bir «kanlı isyan» hazırlığı yapılmamıştı. diyelim. siyasetçilerin Halk Cephesi veya Komünist askerî danışmanların nezaretindeki Halk Ordusu'ndan. Mayıs günlerini «Troçkist İsyan» olarak aksettirmeleri. Beri yandan. ya da Ralp Bates'in New Republic'de yayınlanan yazısındaki P-O. gönülsüz Largo Caballero'yu. Andres Nin'in Komünistler tarafından katledildiğine dair haberler sızmadan evvel.'un tasfiyesini nefretle karşıladılar-hepsinin içinde en mutî oyuncak olan La Pasionaria hariç. kendine has hususiyetlerinden kaynaklanmaktadır. Onun nesli Büyük Savaş'ın fazlasıyla tesiri altındaydı ve aslında sol gazetecilere teklif ettiği «örnek». İspanya'daki son günlerini takip edilen bir firari olarak. Robert Conquest'in The Great Terror (1968) adlı kitabına bakınız (ss. ve Anarşistler'in 'Savaş ve devrim bir285 . işçi devriminin ve devrimci milisin Fasizm'e karşı savaş için.U.'un idaresinde Hükümet'e karşı başlatılan soğukkanlı bir ayaklanma olarak sunuldu. artık günümüzde yanlışlığı görülmesi gereken. gerçek devrimci bîr İspanyol. sahici bir işçi sınıfı partisine Faşist yaftasını yapıştırmak canavarca bir davranıştı. tamamiyle hazırlıksız yakalandıklarını tekrar tekrar söylüyor: gerçekten de. bir anlamda savaş muhabirliğinin anısını taşıyordu. P. İspanyol tecrübesinden sonra salt düşmanlıktan çıkıp nefrete dönüştü. Bütün bunların başına. Başbakan sırf Komünistler buyurdu diye. büyük bir tutkuyla ve süratle yazıldı. Avrupa'nın işçi sınıflarına grev ve boykotlar ilham edebilir ve böylece. Kısa dönemli bir kehanet sahibi olarak Orwell'in. Miliste sosyalizmin nasıl bir şey olabileceğini hissetmişti. «olgular» ustalıkla kullanılacaktı.OU. Kendi görüşlerine bir geçit sağlayamamak ve Sol'un Komünist versiyonu kabul etmeye bu derece hazır oluşu onu derinden sarsmıştı. P. Moskova'ya sâdık olmakla beraber. «P. «Feryat figân tekrarlanan yalanlar ve nefret» cephe hattında savaşanlara vız geldi. öfkeyle bir silâhın ateşlendiğini hayatında hiç görmemiş. Haberleşme tekellerine sahip olanlar.* Orwell. Chamberlain'in siyasetini değiştirebilir miydi? İşçi imajı. Barselona çarpışmalarının Komünist ajanlar (Antonov-Ovseenko ve Ernö Serö) tarafından kışkırtıldığını iddia etti. Komünistler ile anarko-sendikalist uyuşmazlıkların doğurduğu gerilimlerin şiddet dolu bir ürünü olarak değil de. İlgili tarafların hakikati ört bas etmekteki (supresio veri) yer alan «The Parti es of the Lef t and the Civil War» adlı makalesinden alınmıştır (s. 284 bu gayretkeşliği ortadayken.leri bu suçlama uyarınca Troçkist ve Faşist ajan provokatörler masıyla birlikte. Katalonya'ya Selâm. hâdisenin gerçek tarihi nasıl yazılabilirdi? Propoganda hakikatin yerini alacak.U. yakalanma korkusuyla açık havada uyuyup karısının odası gizli polisçe aranarak.U. Komünist Cumhuriyetçi bakan Jesus Hernandez o günlerde. Kendisine çifte miras kalmıştı. Sosyalistler. Komünist çizginin görüşlerini hiç eleştirmeden hazırlop alıp tekrarlayan News Chronicle gibi gazetelerin. *) Hernandez'in görüşlerinin bir özeti için. ülke dahilinde kargaşa yaratarak Franco'ya yardımı amaçlayan P. New Statesman onu makale ve yorumlarını reddetti. daha söz dinler Negrin'in göreve getirilebilmesi için «azledildi». Sosyalizm'in resmî müdafileri olan Sol'daki entellektüeller ile partiler onu derin bir düş kırıklığına uğratmışlardı. hâdise olup bittikten sonra kendi hikâyelerini kaleme alacaklardı — Bin Dokuzyüz Seksendört'ün kâbusu.M. daha iyi bir vasıta olduğu yolundaki inancını korudu. 144).M.U. Komünist milisler ona Troçkist ya da hain demediler. ve bebeklerin barikat diye kullanıldığı şeklinde uyduruk hikâyeler tertipleyen gazeteciye kalmıştı.M.O.M. nandez'e göre. «Franco cephesinde gerçek bir halk hareketi» başlatabilir miydi? Halk Cephesi'nin kapitalist burjuva kesimi Franco ile uzlaşmaya varır mıydı? «Sağa doğru her yalpanın» Cumhuriyet'i zaafa düşürdüğünü söylemek doğru muydu? Orwell. bir dizi siyâsî hükümleri. Her şey bir yana. Her. onu dehşete düşürdü.O.'un peşindeki Komünist polisin yüzünden geldiğini biliyordu.'u bir isyan başlattığı suçlamasıyla tasfiyeye zorlamak amacıyla.M. Katalonya'ya Selâm'ı okumaksızm geri çevirdi. İspanyol Ko-münistleri'nin çoğu P. Gollancz. Bu iş. İspanya'daki çalışması boyunca.O. bir işçi partisini bastırmayı reddettiğinde. İşçilere duyduğu güveni muhafaza etti. milislerinin Faşist askerlerle futbol oynadığı iddiası.
Longman. (Vicdan Dökümleri). 1969. İspanya sanki.. 1954. ve ABRAHAMS. o günün taleplerine uyacak tarzda yeniden yazılması. Ramân Salaş Larrazâbal'm Aproximacion historica a la Guerra Espafiola (Madrid. S. Edinburgh. — REES. Londra. Orwell'i. 1940'da Orwell. İndiana. 247. 1954. (editör). Homage to Occania (Okyanusya'ya Selâm). Cumhuriyetin iki buçuk sene dayanabilmesinîn başlıca nedeninin İspanya'da büyük servet farklılıkları bulunmayışıdır diye yazıyordu (The Lion and the Unicorn»)-" İngiltere'nin savaşı kazanabilmesi için mutlaka eşitlikçi bir toplum haline gelmesi gerektiğini. George Orwell. 1968. — CALDER. 1961. — GREENBLET. ama gariptir ki. 1969. — WOODCOCK. ihtilâfın karanlık günlerinden evvel. muğlak hâle getirmişti. 1937'de imtiyazlar ve sınıf farklılıklarının avdetiyle hemzaman olan savaşa kayıtsızlık ve donukluğu aktarırken. 1958. — STANSKY.O. tıpkı. modern hayatın mükemmellikten uzak yönlerini müşahade etmesi için bir ayna tutuyordu. Cumhuriyetçi İspanya'yı ziyaret eden anti-Faşistler'e gösterdiği gibi- ORWELL ÜSTÜNE BAZI KİTAPLAR : — ALDRİTH. — THOMAS. 1937'de tarif ettiği donukluk ve kayıtsızlık. The Lion and the Unicorn'da (Arslan ve Tek Boynuzlu At) dile getirdiği 1940'lı yıllarda Sosyalist bir İngiltere'nin mümkün olmadığı ama yalnızca savaşı kazanabileceği ana fikri. R. siyâsî bir safdilliğe kayabilecek derecede. Edward Arnold 1969. Hollis & Carter. Lawrence. Fugitive from the Camp of Victory (George Orwell — Zafer Kampı Firarisi). Keith The Making of George Orwell (Orwell'in Oluşumu). Some materials for a Bibliography (George Orwell. bir başka zaman olsa. George Orwell. Ohio Devlet Üniversitesi. The Unknown Orwell (Bilinmeyen Orwell). Three Modern Satirists (part). — LİEF.Hall. — WİLLİAMS. 1970). Bu ihtiyatlı bir yargı. Richard. 286 287 . The World of George Orwell (George Orwell'in Dünyası). Calder. The Paradoz of George Orwell (Ge orge Orwell Paradoksu). Milliyetçi davaya yakınlık duyan tarihçiler tarafından dikkate alınmamıştır. Orwell's Fiction (Orwell'in Edebî Eserleri).. 1953.. durmuş-oturmuş bir geleneğin içinden yetişmiş bir kişi. New Jersey.. 1972. P. — LEE. 1965. Batılı insana. Bu çok insafsız bir hüküm. Robert A. hezimet ya da. — BRANDER. Secker & Warburg 1961. Londra. Lafayette.J. 1974. farklı bir şekilde de ifade edilebilir. eski P. A Study of George Orwell (George Orwell Üstüne Bir İnceleme).. Secker Warburg. s. (Üç Mo dern Hicivci). «İngiltere'yi kapitalist demokrasi adına düzlüğe çıkaracak» bir İngiliz Halk Cephesi tarafından bozguna uğratılamayacağını ispatlama ihtiyacı. George Orwell. Orwell. *) Owell'in 1936'da hüküm süren iyimserliğin aksine. Prentice . — HOLLİS. Orwell'in İspanya'ya bakışını. The Crystal Londra. Zamanla İspanya'ya bakışı belirginsizleşti? Katalonya'ya Selâm'da. John. burada. Londra. Cape. New Hawen. Faşizm'in.U.sloganının bir yankısıdır. Edward M. Christopher.. İspanyol'lar'ın farzedilen samimiyeti ve sadeliği ile anavatanındaki karmaşık uzlaşılar ve hayatın maddeci yanı arasındaki zıtlıktan ötürü şaşkına dönmüştü. M. (ed. Bir Bibliyografya İçin Bazı Malzemeler) Kütüphanecilik ve Arşiv Okul Londra Üniversitesi. İspanyol'lar-ın doğasında bulunan demokrasinin güçlü etkisi demokrasinin müdafaası olarak yüceltildiği zaman.). Oliver & Boyd. —WİLLİSON. Londra. Ruth A. George. O. Londra. W. eöntellektüel bir habaset diye damgalayacağı şöyle bir karara sürükledi: tarihin. romantizm. belki de sanıldığından daha az gözle görülür idi» diyerek sonuca varıyor. bunu hep korudu. — ATKİNS. 1971. George Orwell. Weidenfeld & Nicolson. Purdue Üni versitesi.. Londra. Richard J.birinden ayrılamaz' sloganı. — GROSS. George Ormell (Yirminci Yüzyıl Fikirleri Dizisi: George Orwell). Spirit (Billur Ruh). Constable.M. — VORHEES. Londra. Yale. Chronicles of Conscience (part). Londra. Tıventieth Century Views. gezgin bir edebiyat adamı olarak. Jennie. Indiana. 1967.. Nötre Dame. J-R.
..........275 Orwell Üstüne Bazı Kitaplar ...................................................................İÇİNDEKİLER Blair'den Orwell'e Orwell'ın Kitapları ..................... ................................................................. ... G........................... Raymond Carr ... .................... Orwell........................... 287 288 ........................... Williams'm Gözüyle Orwell ve İspanyol İç Savaşı .................. 253 272 Orwell ve İspanyol İç Savaşı................. 5 12 13 15 Cyril Connolly'e Mektup KATALONYA'YA SELAM EKLER İspanyol Milisleri Üzerine Notlar...........................
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.