Kuduz, genellikle bir hayvanın ısırması veya tırmalamasıyla yayılan bir virüstür. Kuduz belirtileri ortaya çıktığında genellikle tedavi için artık çok geçtir.
Kuduz virüsüne maruz kaldığını düşünen bir kişi hemen tıbbi yardım alırsa, hastalık etkili bir şekilde tedavi edilebilir.
Tıp alanındaki ilerlemeler kuduz hastalığının azalmasında etkili olmaktadır. 2008 yılından günümüze kadar olan dönemde Türkiye’de sadece 23 kuduz sebepli ölüm vakası kaydedilmiştir.
Tüm bu gelişmelere rağmen kuduz hastalığı küresel bir sorun olmaya devam ediyor ve her yıl Güneydoğu Asya ve Afrika’nın kırsal bölgelerinde on binlerce insanın ölümüne sebep oluyor. Kuduz enfeksiyonlarının yüzde 95’i köpeklerden geçiyor.
Kısaca kuduz;
- Kuduz, virüslü bir hayvan ısırığı bulaşan bir viral hastalıktır.
- Kuduzun meydana geldiği coğrafi bölgede herkes kuduz aşısı olmalıdır.
- Tedavinin başarılı olması için semptomlar ortaya çıkmadan tespit edilmelidir.
- Semptomlar nörolojik sorunları ve ışık ve su korkusunu içerir.
Evcil hayvanların aşılama gereklilikleri takip edilerek kuduzun önlenmesi ve kontrol altına alınması sağlanır.
Kuduz nedir?
Kuduz, çoğunlukla enfekte bir hayvandan bulaşan viral bir enfeksiyondur. Rhabdovirüs ailesinden bir RNA virüsüdür.
- Erken tedavi edilmezse ölümcüldür.
- Kuduz virüsü iki şekilde gelişir.
İki tür kuduz virüsü bulunur:
- Öfkeli veya ensefalitik kuduz: Bu, insan vakalarının yüzde 80’inde görülür. Kişinin hiperaktivite ve hidrofobi yaşama olasılığı daha yüksektir.
- Paralitik veya “aptal” kuduz: Felç ve hareketsizlik başlıca belirtileridir.
Kuduz nasıl bulaşır?
Kuduz, köpeklerinin ve vahşi hayvanların yaygın olduğu bölgelerde tükürük yolu ile geçen bir viral hastalıktır.
Bir kişi kuduz olan bir hayvan tarafından ısırılırsa veya kuduz olmuş bir hayvanın tükürüğü açık bir yara ile temas ederse kuduz gelişebilir.Bunun dışında hava veya deri teması ile bulaşmaz.
Hayvanlarda kuduz
Rakunlar, çakallar, yarasalar, kokarcalar ve tilkiler, virüsü yayma olasılığı en yüksek olan hayvanlardır. Herhangi bir memeli virüsü taşıyabilir ve nakledebilir, ancak kemirgenler gibi daha küçük memeliler, nadiren kuduz olurlar. Örnek olarak tavşanlar kuduzu yaymak için ideal değildir.
Kuduz belirtileri
Kuduz hastalığı beş ayrı aşamada ilerler:
- İnkübasyon (normal hissedilen dönem)
- Prodromal (hastalığın aktifleştiği dönem)
- Akut nörolojik dönem
- Koma
- Ölüm
İnkübasyon
Kuduz belirtileri genellikle 3 ile 12 hafta arasında ortaya çıkar, ancak belirtilerin ortaya çıkması 5 günden az veya 2 yıldan fazla da sürebilir. Bu süre Isırmanın beyne ne kadar yakın olduğu ile alakalıdır. İnsanlarda kuduz belirtileri görüldüğünde hastalık genellikle ölümcül aşamaya ulaşmıştır. Virüse maruz kalmış olabilecek herhangi biri kuduz belirtileri ortaya çıkmadan acil olarak tıbbi yardım almalıdır.
Prodromal
Bu dönem kuduz belirtilerinin gözlenebilir olmaya başladığı dönemdir. Belirtileri grip virüsüne benzer ve şunları içerir:
- 38 santigrat derece veya üzerinde ateş
- Baş ağrısı
- Kaygı bozukluğu
- Kötü hissetmek
- Boğaz ağrısı ve öksürük
- Mide bulantısı ve kusma
- Isırık bölgesinde kaşıntı
Bu belirtiler 2 ila 10 gün arasında sürebilir ve zamanla kötüleşir.
Nörolojik semptomlar
Nörolojik semptomlar geliştiğinde genellikle hastanın kurtarılması için çok geçtir. Bu aşamada aşağıdaki nörolojik semptomlar gelişir:
- Karışıklık ve saldırganlık
- Kısmi felç
- İstemsiz kas seğirmesi ve sert boyun kaslarıkasılmalar
- Hiperventilasyon (sık nefes alma) ve solunumzorluğu
- Hipersalivasyon (aşırı salya) veya çok fazlatükürük üretme ve muhtemelen ağızda köpürme
- Yutma güçlüğünden dolayı su korkusu, hidrofobi(sudan korkma)
- Halüsinasyonlar, kabuslar ve uykusuzluk
- Erkeklerde priapizm (kalıcı ereksiyon )
- Fotofobi (ışık korkusu )
Koma ve ölüm
Kişi komaya girdiğinde bir ventilatöre (nefesalma cihazı) bağlı değilse saatler içerisinde ölüm gerçekleşir. Nadiren de olsa bu aşamada iyileşme gözükebilir.
Kuduz olanlar neden sudan korkar?
Kuduz virüsü genellikle hidrofobi ile birlikte anılır. Kişi su içmeye çalışırken boğazdaki yoğun spazmlar tetiklenir. Su yutma düşüncesi bile bu spazmlara neden olabilir. Su korkusunun temel kaynağı herhangi bir sıvıyı yutamama korkusu ile bağlantılıdır. Kuduz hastalarında oluşan aşırı tükürük muhtemelen virüsün sinir sistemi üzerindeki etkisinden kaynaklanmaktadır. Aşırı tükürük oluşması virüsün daha kolay yayılmasını sağlamak içindir.
Kuduz teşhisi
Bir hayvanın kuduz olup olmadığını söylemek genellikle çok güçtür. Laboratuvar testleri antikorları gösterebilir, ancak bunlar hastalığın erken aşamasında tespit edilemeyebilir. Bununla birlikte, bir tanı doğrulandığında tedavi için çok geç olabilir. Bu nedenle hastalar tanı konulmasını beklemeden profilaktik (önleyici) tedaviye başlamalıdır. Bir kişide hayvan ısırığından sonra viral ensefalit (yaralanan bölgede iltihap)gözlenirse, kuduz belirtileri beklenmeden tedaviye başlanmalıdır.
Kuduz Tedavisi
Bir kişi kuduz sahibi olabilecek bir hayvan tarafından ısırılır veya tırmalanırsa, kişi 15 dakika boyunca sabunlu su veya deterjan ile ısırıkları ve çizikleri yıkamalıdır. Bu viral parçacıkların sayısını en aza indirecektir. Daha sonra hemen en yakın tıbbi yardım kuruluşuna gitmelidir.
Maruz kaldıktan sonra ve semptomlar başlamadan önce, bir dizi önleyici tedavi bulunmaktadır. Bu tedaviler kuduz ile savaşmada oldukça etkilidir.
Kuduz immünoglobülini: En kısa zamanda, ısırık yarasına yakın olarak verilir, bu virüsün bireye bulaşmasını engeller. (bir çeşit antikordur.)
Kuduz aşısı: Kuduz aşısı, yaralanmadan sonraki 2-4 hafta boyunca kola enjekte edilecektir. Kuduz aşısı virüsün bulaştığı bünyeye virüs ile savaşmayı öğretecektir.
Hayvanın kuduz olup olmadığını öğrenmek genellikle mümkün değildir. En kötüsünü düşünmek ve hemen tedaviye başlamak önemlidir. Kuduz semptomları geliştiğinde bundan az sayıda insan kurtulabilir. Bu aşamada etkili bir tedavi yoktur. Semptomları olan bir kişi mümkün olduğunca rahat ettirilmeli ve kişiye solunum yardımı sağlanmalıdır.
Hastalığı önleme
Kuduz ciddi bir hastalıktır, ancak bireyler ve hükumetler önlenmesi için tedbirler alabilir. Bu tedbirlerin hastalığın önlemesinde önemli rolü vardır.
- Tüm evcil hayvanlar ve evcil hayvanlar için düzenli kuduz aşısı uygulaması.
- Bazı ülkelerden hayvan ithalatında yasak veya kısıtlamalar
- Kuduzun yaygın olduğu bölgelerde insanlar için düzenli kuduz aşısı, eğitimsel bilgi ve farkındalık.
Kanada ve ABD’de, kuduzlu vahşi rakun sayısını azaltmak için oral bir aşı içeren yemler bıraktı. İsviçre’de, yetkililer İsviçre Alpleri boyunca aşılanmış tavuk kafaları dağıttılar. Tilkiler aşıyı tüketerek kendilerini aşıladılar. Günümüzde bu ülkelerde artık kuduz hastalığı görünmemektedir.
Bireysel önlemler
- Aşılanan evcil hayvanlar: Kedinizi, köpeğinizi ve diğer evcil hayvan veya çiftlik hayvanlarını ne sıklıkla aşılamanız gerektiğini ve aşıları takip etmeyi öğrenin.
- Küçük hayvanları koruyun: Bazı evcil hayvanlar aşılanamazlar, bu nedenle vahşi yırtıcı hayvanlarla teması önlemek için bir kafes içinde veya evin içinde tutulmalıdırlar.
- Evcil hayvanı kapalı tut: Evcil hayvanlar evdeyken güvenli bir şekilde kapatılmalı ve dışarıdayken sürekli denetlenmelidir.
- Kuduz vakalarını yerel makamlara bildirin: Eğer kuduz hayvanların dolaştığını görürseniz yerel hayvan kontrol yetkilileri veya polise başvurun.
- Vahşi hayvanlara yaklaşmayın: Kuduzlu hayvanların normalden daha az temkinli olmaları muhtemeldir ve insanlara yaklaşma olasılıkları daha yüksektir.
- Yarasaları evden uzak tutun: Yarasaların yuva yapmasını önlemek için evinizin açık yerlerini kapatın.
2015 yılında bir kadın yarasa tarafından ısırıldıktan sonra kuduzdan öldü. Kuduz belirtileri gelişene kadar kadın, ısırıldığının farkında bile değildi.
İnsanlar, ısırık izleri veya başka dışsal yaralanma belirtileri olmasa bile vahşi bir hayvanla karşılaştıktan sonra tıbbi yardım almaya teşvik edilir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) kuduzu “yüzde 100 aşı ile önlenebilir bir hastalık” olarak tanımlıyor. Bulaşma döngüsünü kırmak için bir bölgedeki köpeklerin en az yüzde 70’inin aşılanması gerektiği belirtiliyor. Evcil hayvanlarda görülen kuduz virüsünün neredeyse tamamı vahşi hayvanlar tarafından bulaştırılıyor.
Ülkelere göre kuduz
Kuduz 150 ülkede ve Antarktika ve Arktik hariç tüm kıtalarda bulunur. Yeni Zelanda, Avustralya ,Mauritius ve Seyşel Adaları gibi adalar, doğal izolasyonlarıyla kuduzdan muaftır.
Afrika ve Asya,kuduzun en yaygın olduğu kıtalardır. Hindistan kuduz ölümlerinin en fazla olduğu ülkedir.
Kuduzun yaygın olduğu bir bölgeye seyahat eden kişiler mutlaka kuduz aşılarını yaptırmalıdır.