2. BÖLÜM: KURAMSAL ÇERÇEVE
2.2. PLANLANMIġ DAVRANIġ TEORĠSĠ (PDT)
2.2.2. PDT Boyutları
Ajzen (1991), davranıĢa yönelik amaç ile davranıĢ arasında çok yakın iliĢki olduğunu, bu nedenle davranıĢa yönelik amacının belirlenmiĢ olmasının davranıĢ hakkında yorum yapabilmeyi sağlayacağını belirtmiĢtir. DavranıĢa yönelik amaç 3 değiĢkenin etkisi altındadır (Bamberg ve Schmidt, 1993; Erten, 2002) (ġekil 2):
Davranışa Yönelik Tutum: Tutum, bir davranıĢın iyi – kötü olarak değerlendirilmesidir. KiĢinin davranıĢın sonuçları hakkındaki tahmini ve bu sonuçları nasıl değerlendirdiğinin bileĢkesidir. Tutumların üç temel öğesi bulunmaktadır. Bunlar; biliĢsel, duyuĢsal ve davranıĢsal bileĢenlerdir. Tutumun biliĢsel bileĢeninde, herhangi bir nesne ya da davranıĢa yönelik olarak bireylerde oluĢan tüm bilgi ve inançlar kapsam içerisindedir. Bu bilgilerin doğru ya da yanlıĢ olması önemli değildir. Ancak, bilgiler ne kadar gerçeğe yakınsa tutumların da o kadar kalıcı olması beklenir (OdabaĢı ve BarıĢ, 2002). Tutum
kavramı; planlanmıĢ davranıĢ teorisinde, davranıĢa yönelik tutum olarak karĢımıza çıkmaktadır. Ġlgili tutum bağlamında bakıldığında; söz konusu davranıĢ gerçekleĢtirildiğinde bir takım çıktılara ya da sonuçlara ulaĢılacağı yönünde bireylerin sahip oldukları inançlar ve davranıĢla ilgili inançların içerisinde geçen çıktıların kiĢisel değerlendirilmesiyle açıklanır (Fishbein ve Ajzen, 1975; Ajzen, 1988, 1991; Ajzen, Timko ve White, 1982). Dolayısıyla tutum, davranıĢın ortaya çıkaracağı sonuçla bağlantılıdır. Birey davranıĢın olumlu sonuç getireceğine inanınca, davranıĢı gerçekleĢtirmeyle ilgili olumlu bir tutum içine girebilir. DavranıĢı belirleyen, bir anlamda onu sergilemenin olası sonucudur. Yani, sonuç davranıĢı besler (BaltaĢ, 2009).
Genel olarak değerlendirdiğimizde, eğer birey herhangi bir davranıĢı gerçekleĢtirmenin kendisi için pozitif bir sonuç doğuracağına inanırsa, o davranıĢa yönelik olumlu bir tutuma sahip olacaktır, eğer negatif sonuçlar doğuracağına inanırsa bu durumda tam tersi yani o davranıĢa yönelik olumsuz bir tutuma sahip olacaktır. Bunlar kiĢilerin inançlarının da bir göstergesidir.
DavranıĢa yönelik tutumun altında incelenen bu inançlara, ilgili teoride davranıĢsal inançlar denmektedir. Ġlgili teoride yer alan, DavranıĢsal inançlar altında yer alan algılanan davranıĢsal beklenti ve değerlendirmeler kavramlarına Ģu örnek verilebilir: ―Markası bilinen bir ürün alan insanlar daha zengin görünür‖ ―Zengin görünmek benim için önemlidir.‖ Ģeklindeki ifadelerin birincisi bir davranıĢsal inanç ifadesidir. Bu örnekte davranıĢ ―ürün satın almak‖, davranıĢsal inanç ifadesinde belirtilen çıktı yani davranıĢsal beklenti ―zengin görünmek‖, algılanan davranıĢsal değerlendirmesi ise ―zengin görünmenin kiĢi için çok önemli olmasıdır‖. Elbette ki, bireyin sahip olduğu her davranıĢsal inançtaki çıktıya birey aynı düzeyde önem göstermez. Bu örnekte baĢka bir birey, markası bilinen ürün satın alan insanların daha zengin göründüğü inancına kuvvetle sahip olmakla birlikte, kendisi için zengin görünmenin hiç de önemli olmadığını bildirebilir. Dolayısıyla, böyle bir durumda bireyin sahip olduğu inancın tutumlara yüksek derecede pozitif bir katkıda bulunması beklenemez. Zaten bu sebeple, planlanmıĢ davranıĢ teorisinde; bir çıktının ya da davranıĢsal beklentinin oluĢacağı yönündeki inanç ile bu çıktının bireysel
olarak değerlendirilmesi birlikte hesaplanarak bireylerin tutum skorları belirlenmektedir (Kocagöz ve Dursun, 2010).
Öznel Norm, bir davranıĢa yönelik algılanan sosyal baskıyı ifade eder. KiĢi için önemli olan insanların kiĢiden beklentileri ve kiĢinin bu beklentileri karĢılamaya yönelik isteğin bileĢkesidir. Öznel normlar kısaca, bir davranıĢı gerçekleĢtirmek için bireylerin sosyo-psikolojik değerlendirmesini yansıtmaktadır ve bireyin bir davranıĢı gerçekleĢtirmek ya da gerçekleĢtirmemek hususunda üzerinde hissettiği sosyal baskıyı ifade eder. Yani gerçekleĢtirdiği bir davranıĢın sosyal çevresi veya önemsediği çevre tarafından nasıl karĢılanacağı öznel norm olarak adlandırılmıĢtır. Genel olarak değerlendirmek gerekirse, bir birey önem atfettiği ve onlarla uyumlu olduğu referans gruplarının kendisinin herhangi bir davranıĢı gerçekleĢtirmesi gerektiğini düĢündüklerine inanıyorsa, bu davranıĢı gerçekleĢtirmek için üzerinde sosyal bir baskı hisseder (Fishbein ve Ajzen, 1975; Ajzen 1985, 1991). Ya da tam tersi olarak, eğer birey kendi referans gruplarının, kendisinin herhangi bir davranıĢı gerçekleĢtirmemesi gerektiğini düĢündüklerine inanıyorsa, bu davranıĢı gerçekleĢtirmemesi yönünde üzerinde bir baskı hisseder. Burada önemli olan, bireyin referans gruplarının düĢüncelerine ne kadar önem atfettiği ve uyduğudur (Kocagöz ve Dursun, 2010). PlanlanmıĢ davranıĢ teorisinde öznel normlar, tutumlarda olduğu gibi, inançların bir fonksiyonudur. Ancak buradaki inançlar davranıĢsal inançlardan farklı olup, baĢka bireylerin ya da grupların o bireyin herhangi bir davranıĢı gerçekleĢtirmesini bekleyip beklemediği hususunda bireyin kendisinin sahip olduğu inançları ifade etmektedir (Ajzen, 1988, 1991).
Algılanan Davranış Kontrolü, kiĢinin bir davranıĢı yapmayı ne kadar kolay ya da zor bulduğunu ifade eder. KiĢinin belirli bir davranıĢın gerçekleĢmesine yönelik içsel ve dıĢsal yeterlik durumlarının tahmini ve bu yeterlik durumlarının davranıĢı kolaylaĢtıracağına ya da zorlaĢtıracağına inancının bileĢkesidir.
Algılanan davranıĢsal kontrol değiĢkeninin model içerisinde ayrı bir konumu bulunmakta, dolayısıyla algılanan davranıĢsal kontrolün davranıĢa doğru izlediği yol birkaç farklı Ģekilde karĢımıza çıkmaktadır. Bunlardan birincisi, algılanan davranıĢsal kontrol davranıĢa yönelik amaç aracılığı ile davranıĢı açıklar, ikincisi ise davranıĢa yönelik amaç aracılığı olmaksızın doğrudan davranıĢı açıklar.
Algılanan davranıĢsal kontrolün davranıĢı doğrudan açıklayabilirliği durumunu ise Ajzen (1985, 1991) Ģu Ģekilde izah etmektedir: DavranıĢa yönelik amaç sabit tutulduğunda, bir davranıĢı baĢarılı bir sonuca ulaĢtırmak için (o davranıĢı tam olarak gerçekleĢtirmek için) sarf edilen çaba, algılanan davranıĢsal kontroldeki artıĢ yoluyla mümkün olabilir. Örnek olarak baktığımızda; Örneğin; kayak yapmak için eĢit düzeyde kuvvetli davranıĢa yönelik amaçları olan ve bu aktiviteyi baĢarmak için çabalayan iki kiĢiden bu aktiviteyi baĢaracağına olan güveni ve inancı daha yüksek olan kiĢi, yeteneği hakkında Ģüphesi olan bireye kıyasla, daha azimli çalıĢır ve diğerine nazaran daha baĢarılı olması beklenir.
ġekil.3. PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisi Modeli (Erten, 2000)
Yukarıda bileĢenleri detaylı bir biçimde anlatılan planlanmıĢ davranıĢ teorisinin Ģekil 3‘de yer alan modelini genel olarak incelediğimizde; model iki kısımdan oluĢmaktadır. Modelin inançlar kısmında davranıĢsal, normatif ve kontrol inançları, temel kısmında ise modelin temel kısmını oluĢturan davranıĢa yönelik tutum, öznel norm ve algılanan davranıĢ kontrolü bulunmaktadır. Davranışsal
inançlar, algılanan davranıĢsal beklentiler ve değerlendirmelerin bileĢiminden oluĢmakta ve davranıĢı yönelik tutumun ortaya çıkmasında birlikte etkili olmaktadır. DıĢsal çevrenin birey üzerindeki sosyal baskısını ifade eden normatif inançlar, kiĢisel güdü ve normatif kiĢi, kurum veya kuruluĢların etkisinde olup; bu ikisi öznel normu açıklamaktadır. Kontrol inançları ise; birey tarafından algılanan davranıĢ zorluğu ve davranıĢ kolaylığının bir bileĢenidir. Bu ikisi birlikte algılanan davranıĢ kontrolünü açıklamaktadır. Modelin inançlar kısmının etkilediği, davranışa yönelik tutum, öznel norm ve algılanan davranış kontrolü birlikte davranıĢa yönelik amacı açıklamakta ve dolaylı olarak da davranıĢı açıklamaktadır.
Yani PDT‘ ye genel olarak baktığımızda; insanların toplumsal davranıĢları belirli faktörlerin kontrolü altında olup belirli sebeplerden kaynaklanır ve planlanmıĢ bir Ģekilde ortaya çıkar. Bir insanda bir davranıĢın ortaya çıkabilmesi için öncelikle
―DavranıĢa Yönelik Amacın” oluĢması gerekir. “DavranıĢa Yönelik Amacı”
etkileyen faktörler, ―DavranıĢa Yönelik Tutum”, “Öznel Norm”lar ve “Algılanan DavranıĢ Kontrolü”dür. Bu faktörler de “DavranıĢsal (Tutumsal) İnançlar”,
“Normatif İnançlar” ve “Kontrol İnançları‖nın etkisi altındadır. Bu inançlar, oluĢacak olan davranıĢın aynı zamanda sonuçlarını oluĢturur. ġekil 3‘de de görüleceği gibi sadece “DavranıĢa Yönelik Amaç”ın etkisiyle, davranıĢlar oluĢur veya değiĢebilir. Yani davranıĢ, doğrudan “DavranıĢa Yönelik Amacın” kontrolü altındadır. DavranıĢa doğrudan etki edebilen bir baĢka faktör ise “Algılanan DavranıĢ Kontrolü” faktörüdür fakat bu her zaman ve her olay için geçerli değildir. “DavranıĢa Yönelik Amaç” ise, “DavranıĢa Yönelik Tutumlar”, “Öznel Norm”lar ve “Algılanan DavranıĢ Kontrolleri‖ tarafından açıklanır. Bu faktörler de inançların etkisi altındadır.
2.2.3. PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisi Ġle Ġlgili YapılmıĢ Yurtiçi ve YurtdıĢı ÇalıĢmalar
Sultan-Kılıç (2011) doktora tez çalıĢmasında, PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisi (PDT) doğrultusunda hazırlanan, tutum, öznel norm ve algılanan davranıĢ kontrolü boyutlarından oluĢan ―Evrim Öğretimi Niyet Anketi‖ kullanılmıĢtır.
AraĢtırma sonuçları, her iki ülkedeki öğretmen ve öğretmen adaylarının
derslerinde evrim konusuna yer verme niyetlerinin oldukça yüksek olduğunu ve niyetlerinde en etkili olan faktörün, evrim öğretimine yönelik tutumları olduğunu göstermiĢtir. Türk ve Alman katılımcıların derste evrim konusuna yer verme niyeti ve PDT‟nin bileĢenleri açısından -kültürel değerlerinin, dini inançlarının ve öğretmenlik tecrübelerinin etkisinden kaynaklandığı düĢünülen- farklılıklar gösterdikleri belirlenmiĢtir.
Kalkan‘ın (2011) yaptığı çalıĢma, üniversite öğrencilerinde demografik etkenlerin, kiĢisel tutumun, öznel normun ve algılanan davranıĢ kontrolünün giriĢimcilik niyetine etkisini sorgulamaktadır. Hazırlanan çalıĢmada giriĢimcilik kavramı, giriĢimcilik niyeti ve giriĢimcilik niyetini etkilediği düĢünülen kiĢisel tutum, öznel norm ve algılanan davranıĢ kontrolü açıklanmıĢtır. Algılanan davranıĢ kontrolü kavramının netliğe kavuĢturulması için PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisi ile ilgili bilgi verilmiĢtir.
Aylaz, Erci ve Erten (2011) tarafından yapılan ―Testing the theory of planned behaviour in predicting women‘s intention about weight gain prevention‖ adlı çalıĢmada; planlanmıĢ davranıĢ teorisini kullanarak bayanlarda kilo önlenmesi ile ilgili önlem almaya yönelik bir amacın olup olmadığı amaçlanmıĢtır. Bu amaç doğrultusunda; 21-45 yaĢ arasındaki 270 sağlıklı kadınla planlanmıĢ davranıĢ teorisini kullanarak hazırlanan anketler uygulanmıĢtır. AraĢtırma verileri path analizi ve çoklu regresyonla analiz edilmiĢtir. Genel anlamda teorinin % 77‘si açıklanmıĢtır. Sonuç olarak da kilo önlenmesi konusunda bayanların davranıĢ amaçlarının daha fazla açıklanma ihtiyacının olduğu kanısına varılmıĢtır.
Sayın-Kocagöz‘ün (2010), ―Kadınların makyaj malzemelerini satın alma davranıĢlarının incelenmesi: planlanmıĢ davranıĢ teorisinin bir uygulaması‖ adlı doktora tezinin amacı, kadınların makyaj malzemelerini satın alma davranıĢlarını, araĢtırmacılar tarafından en sık kullanılan ve deneysel olarak en çok test edilmiĢ soysal psikoloji teorisi olan planlanmıĢ davranıĢ teorisi ile incelemektir. Bu çalıĢmada, planlanmıĢ davranıĢ teorisini kullanmak suretiyle, kadınların makyaj ürünlerini satın alma davranıĢlarını etkileyen tutumları, subjektif normları, algılanan davranıĢsal kontrolleri ve davranıĢı gerçekleĢtirme
niyetleri açıklanmakta ve davranıĢ gözlemlenerek bu değiĢkenlerle davranıĢın ne oranda tahmin edilebileceği ortaya konulmaktadır.
Kocagöz ve Dursun‘un (2010) yaptıkları çalıĢmanın amacı, algılanan davranıĢsal kontrol değiĢkeninin farklı modeller içerisinde iĢleyiĢini incelemektir.
Bu doğrultuda, gerekçelendirilmiĢ eylem teorisi modeli ile planlanmıĢ davranıĢ teorisinin orijinal modelinden türetilmiĢ üç model ve literatürde yer alan bazı yaklaĢımlardan yola çıkılarak oluĢturulmuĢ iki alternatif model olmak üzere toplam altı model test edilmiĢtir. Analizler Lisrel programı kullanılarak yapısal eĢitlik modellemesi yöntemiyle yapılmıĢtır. Model sonuçları karĢılaĢtırıldığında ulaĢılan en iyi modelde, algılanan davranıĢsal kontrolün niyet aracılığı olmaksızın davranıĢı doğrudan tahmin edebildiği sonucuna ulaĢılmıĢtır.
Albayrak‘ın (2008), ―ĠĢletmelerin çevrecilik politikalarının tüketici tutum ve davranıĢlarına etkisi‖ adlı doktora çalıĢmasında, iĢletmelerin uygulamıĢ oldukları çevrecilik politikalarının tüketici tutum ve davranıĢlarına yönelik etkisi, çevreye duyarlı tüketici davranıĢını açıklamada en iyi modellerden biri olarak kabul edilen PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisi yardımıyla belirlenmeye çalıĢmıĢtır.
PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisine göre çevre koruması için e-fatura abonesi olma davranıĢsal niyetinin en güçlü ve olumlu belirleyicisi öznel normdur. Algılanan davranıĢsal kontrol ise davranıĢı davranıĢsal niyet aracılığıyla etkilediği gibi, doğrudan da etkilemektedir. Çevresel ilgi davranıĢsal niyeti tutum, öznel norm ve algılanan davranıĢsal kontrole olan olumlu etkisi vasıtasıyla dolaylı olarak etkilemektedir. ġüphecilik ise davranıĢsal niyeti algılanan davranıĢsal kontrole olan negatif ve öznel norma olan pozitif etkisi vasıtasıyla dolaylı olarak etkilemektedir.
ĠĢler‘in (2008) ―Konaklama ĠĢletmelerinde E-ĠĢ Sürecinin Adaptasyonunun Teknoloji Kabullenme Modeli ve Planlı DavranıĢ Teorisi Çerçevesinde Değerlendirilmesi‖ adlı doktora tez çalıĢmasının amacı, yöneticilerin e-iĢ teknolojilerini kullanma ve benimseme davranıĢlarını etkileyen faktörleri, literatürde teknoloji kullanımına iliĢkin tutumları belirlemeye yönelik çalıĢmalarda yoğun bir Ģekilde kullanılan Teknoloji Kabullenme Modeli ve Planlı DavranıĢ Teorisine dayanılarak oluĢturulan modelle belirlemektir.
BaĢbuğ‘un (2008) ―Üniversiteden yeni mezun olan gençlerin iĢ arama davranıĢlarının planlı davranıĢ teorisi bağlamında araĢtırılması‖ adlı yüksek lisans tezinin amacı; üniversiteden yeni mezun olan gençlerin iĢ arama davranıĢlarının ve iĢ arama davranıĢlarının çeĢitli sonuçlarının planlı davranıĢ teorisi bağlamında araĢtırılmasıdır. Bu amaçla üniversite son sınıf öğrencilerine final sınavları döneminde ve mezun olduktan dört ay sonra uygulama yapılarak iĢ aramaya yönelik duygusal ve biliĢsel tutum, öznel norm ve iĢ arama etkinliğinin iĢ arama niyeti üzerindeki etkileri ile iĢ arama niyeti ve iĢ arama öz-etkinliğinin iĢ arama davranıĢı üzerindeki etkileri incelenmiĢtir.
Erten (2002) yaptığı çalıĢmada, Türk ve Alman öğretmenlerin ―Uygulamalı Ders ĠĢleme‖ öğretim metodunu kullanma amaçları araĢtırılmıĢ ve aralarındaki farklar ve nedenler ortaya konmaya çalıĢılmıĢtır. PlanlanmıĢ DavranıĢ Teorisi sayesinde davranıĢa yönelik amaç ölçülebilmekte ve dolaylı olarak da söz konusu davranıĢın ortaya çıkma olasılığı tespit edilebilmektedir.
YurtdıĢında ilgili teori bağlamında sosyoloji – psikoloji alanlarında çoğunlukta olmak üzere birçok alanda çalıĢma yapılmıĢtır. Bunlar arasında ulaĢım aracı seçimi (Bamberg, Ajzen ve Schmidt, 2003; Bamberg ve Schmidt, 1993), etik olmayan davranıĢ (Chang, 1998), su tasarrufu (Lam, 2006), kirlilik (Cordano ve Frieze, 2000), yenilebilir enerji kaynakları (Bang, Ellinger vd., 2000), çevreye yönelik tutum, çevre dostu davranıĢlar (Bamberg, 1999, 2003; Cheung, Chan ve Wong, 1999; Harland, Staats ve Wilke, 1999; Kaiser ve Gutscher, 2003; Taylor ve Todd, 1995), geri dönüĢüm yapma davranıĢı (Tonglet, Philips ve Read, 2004), sigara kullanımı (Norman, Conner ve Bell, 1999), AIDS‟ten korunma, cinsel sağlık davranıĢları (Albarracin, Blair, Fishbein ve Muellerieile, 2001; Plies ve Schmidt, 1996; Reinecke, 1997) kilo kaybı (Schifter ve Ajzen, 1985), sağlıklı beslenme (Armitage ve Conner, 1999; Conner, Norman ve Bell, 2002), çevre eğitimi (Klee, Bamberg, Erten ve Graf, 2000; Erten, Bamberg, Graf ve Klee, 2000) bulunmaktadır.