Genellikle beynin 25 yaşında tamamen geliştiği, bunun da bizi daha rasyonel ama aynı zamanda değiştirilmesi daha zor hâle getirdiği iddia ediliyor. Ancak işin aslı bundan çok daha karmaşık.
Beynin gelişimi 25 yaşında tamamlanıyor mu?
Kısa cevap: Hayır.
2013 tarihli bir makalenin de belirttiği gibi, ‘‘Beyin gelişiminin 25 yaşına kadar tamamlanmadığı düşüncesi, özellikle prefrontal korteksin gelişimine atıfta bulunuyor.’’
Prefrontal korteks, beynin ‘‘rasyonel kısmı’’ olarak tanımlanan frontal lobun bir parçası.
Sinirbilimci ve bilim iletişimcisi Shannon Odell bir Ted-Ed videosunda, ‘‘Bilişsel kontrol ve engellemeden sorumlu bir beyin bölgesi olan prefrontal korteksin gelişimi, örneğin dil öğrenmeyle ilgili bölgelere kıyasla daha yavaş’’ diye belirtiyor. Odell’a göre bu bölge ergenlik döneminde daha fazla gelişiyor ve ‘‘Yetişkinler iyi gelişmiş bir prefrontal korteksten faydalanarak öğrenme, odaklanma ve hafıza gerektiren becerileri daha iyi yerine getirebiliyor’’.
Çok sayıda kaynak, 2000’li yılların başında Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından yapılan ve bu bölgenin özellikle 25 yaşında olgunlaştığını gösteren bir araştırmaya işaret ediyor. NBC News tarafından 2005 yılında yayınlanan bir rapora göre, o dönemde hâlâ devam etmekte olan araştırma, yaşları 4 ila 26 arasında değişen 2 bin kişinin manyetik rezonans görüntüleme (MRI) taramalarını içeriyordu.
Araştırmayı yöneten Dr. Jay Giedd, 2004 yılında Ölüm Cezası Bilgi Merkezi’ne şunları söyledi: ‘‘Başladığımızda çocukları 18 ya da 20 yaşına kadar takip edeceğimizi düşünmüştük. Şimdi bir sayı seçmemiz gerekseydi, muhtemelen 25 yaşına kadar giderdik.’’
Peki, 25. yaş gününüzde kozasından çıkan bir kelebek misali, aniden daha mantıklı ve berrak bir zihinle mi uyanıyoruz? Gelişimini tamamlamış bir prefrontal korteks ile hayata dair çok daha farklı bir bakış açısına mı sahip oluyoruz? Muhtemelen hayır.
Bu araştırmada, dorsolateral prefrontal korteksin (DLPFC) gelişim zaman çizelgesinin bireyler arasında büyük farklılıklar gösterdiği ve hatta genellikle kadınlarda bir veya iki yıl daha erken tamamlandığı gözlemlendi. Neden mi? ‘‘Hâlâ bilmiyoruz’’ diyor Giedd. Ayrıca NBC News’un da o dönemde belirttiği gibi, beyin görüntüleme araştırmalarını eleştirenler ve Giedd’in kendisi, beyin değişiklikleri ile davranış arasında kanıtlanmış bir korelasyon olmadığını vurguluyor.
Beynimiz yaşam boyunca nasıl değişiyor?
Nature dergisinde yayınlanan 2022 tarihli bir makalenin arkasındaki araştırmacılar, 101 bin 457 katılımcıdan alınan 123 bin 984 MRI taramasıyla beyindeki farklı dokuların hacimlerine bakarak insan beyninin bir ömür boyu nasıl büyüdüğünün grafiklerini çıkardı. Katılımcıların yaş aralığı, anne karnında 115 gün sonrasından 100 yaşına kadar son derece genişti.
Çalışmanın yazarları olan Cambridge Üniversitesi’nden Dr. Richard Bethlehem ve Pennsylvania Üniversitesi’nden Dr. Jakob Seidlitz yaptıkları açıklamada, ‘‘Genel olarak insan beyninin ne kadar büyük olduğuna dair bir anlayışa sahibiz, ancak bunu tüm yaşam süresi boyunca bu kadar hassas bir şekilde veya bu kadar büyük bir ölçekte incelememiz mümkün olmamıştı’’ dedi.
Araştırmacılar, ‘‘Bu soruya cevap verebilecek tek bir veri seti yok’’ diye açıklıyor. ‘‘Bu küresel çaba sayesinde düzinelerce nörogörüntüleme veri setini devasa bir ölçekte, sanal olarak bir araya getirebildik. Buna ek olarak sağladığımız şey, beynin tipik olarak nasıl geliştiğine dair standart bir plan ve beyin ölçümlerini yüzdelik puanlara dönüştürme açısından ortak bir dil.’’
Bu veriler bize beynin gençlik yıllarımızda nasıl geliştiği hakkında ne söyleyebilir ve bu durum yaşamın sonraki evreleriyle nasıl karşılaştırılabilir?
‘‘Belki de şaşırtıcı olmayan bir şekilde, ölçtüğümüz temel biçimsel özelliklerin çoğunun gelişimin erken dönemlerinde, hatta birçoğunun yaşamın altıncı yılından önce zirveye ulaştığını görüyoruz. Dolayısıyla yaşamın ilerleyen dönemlerinde değişiklikler daha ince ve kademeli iken, gelişimin erken dönemlerinde çok daha hızlı.’’
‘‘Bireysel değişkenliğin ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde (genellikle psikiyatrik bozukluğu olan bireylere tanı konulan dönem) en yüksek olduğunu görüyoruz.’’
Bununla birlikte Bethlehem ve Seidlitz, yaşam boyu beyin gelişimi için herkese uyan tek bir zaman çizelgesi olmasının ‘‘pek de olası olmadığını’’ söyledi.
Araştırmacılar, ‘‘Bunun sebebi sadece bireyler arası muazzam bir değişkenlik olması değil, aynı zamanda ölçtüğünüz özelliğe ve beynin hangi bölümünde ölçtüğünüze bağlı olarak da birçok değişken bulunması’’ diye açıklıyor. ‘‘Ayrıca 125 bin taramayla bile popülasyondaki gerçek varyasyonun tam ve kapsamlı bir resmine sahip olmadığımızı kabul ediyoruz çünkü veriler hâlâ bu araştırmaların çoğunun yapıldığı WEIRD (Batılı, Eğitimli, Sanayileşmiş, Zengin ve Demokratik) ülkelerden geliyor.’’
Beynin tam olarak olgunlaşması mümkün mü?
Bethlehem ve Seidlitz, ‘‘Bu, büyük ölçüde olgunlaşmayı nasıl tanımladığınıza bağlı. Beynin neresine baktığınıza ve hangi özelliği ölçtüğünüze bağlı olarak belirli yaşlarda söz konusu özelliğin maksimuma ulaştığı zirveler olduğunu görüyoruz. Ancak bu süreden sonra da değişikliklerin devam ettiğini görüyoruz’’ diyor.
‘‘Tanımladığımız bazı gelişimsel aşamaların, bilişsel gelişimin kademeleriyle kesişip kesişmediğini görmek için çok sayıda araştırma yapılıyor. Ayrıca belirli bilişsel alanları ve işlevleri farklı beyin sistemlerinin belirli olgunlaşma modellerine bağlamaya çalışan geniş bir araştırma alanı da var.’’
‘‘Nasıl düşündüğümüz ile beynimizin nasıl geliştiği ve organize olduğu arasında muhtemelen bir ilişki var. Ancak bunu araştırmayı mümkün kılmak için bilişsel süreçlerin ve beynin belirli özelliklerinin daha küçük parçalarına odaklanma eğilimindeyiz.’’
Beyin için 25 yaş özellikle önemli mi?
Bethlehem ve Seidlitz, ‘‘Beynin gelişmesi birdenbire gerçekleşmiyor. Ancak beynin birçok farklı bölgesinin maksimum hacmine ulaştığı dönem olduğu için 25 yaş önemli diyebiliriz. Fakat belirtmek gerekir ki bu durum ne kesinlikle artık beynin değişime kapandığı, ne de o noktaya kadar beynin gelişmiş bir düzeyde işleyemediği anlamına gelmiyor’’ diye açıklıyor ve ekliyor:‘‘Farklı beyin sistemlerinin ve özelliklerinin olgunlaşma seviyesinin, bilişsel gelişimle nasıl kesiştiğine dair gizemler henüz tam olarak aydınlatılmış değil.’’
Kaynak: IFL Science, Ceyda Yetim yerelleştirdi.