Hukuk devleti nedir?
Anaysal sistemimize 1961 Anayasası ile ilk kez girmiş olan ve bütün uygar, demokratik rejimlerin temel özelliklerinden biri olan hukukm devleti ilkesi, 1982 Anayasası'nın 2. maddesinde cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayılmıştır.
Vatandaşların haklarının hukuki güvence altına alındığı ve devletin eylem ve işlemlerinin hukuk kurallarına bağlı olarak yürütüldüğü devlet düzenine hukuk devleti denir.
Hukuk devletinde bulunması gereken özellikler:
1. Yasama işlemlerinin yargısal denetime tabi olması: Yasama işlemlerinin hukuka uygunluğunun yargı organlarının denetimine tabi olmasıdır.
2. Yürütme işlemlerinin yargısal denetime tabi olması: Yürütme işlemlerinin hukuka uygunluğunun yargı organlarının denetimine tabi olmasıdır.
3. Yargı bağımsızlığı: Yasama ve yürütme işlemlerinin hukuka uygunluğunu denetleyecek olan yargı organlarından beklenen yararın sağlanabilmesi için, yargı organlarının yasama ve yürütme organları karşısında tam bir bağımsızlığa sahip olması gerekir. Hakimler bağımsız ve teminatlı olmalıdır.
4. Kanuni hakim güvencesi: 1961 Anayasası'nda "tabi yargı yolu" olarak düzenlenmiş, 1971 yılında "kanuni hakim güvencesi" olarak değiştirilmiş olan ifade, 1982 Anayasa'sında da aynı şekilde kabul edilmiştir. Buna göre "Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz".
5. Temel hakların güvence altına alınması: Anayasada yer alan temel hakların nedeni gösterilerek sınırlandırılması ve düzenlenmesi yasalarla yapılır ve yöneticilerin takdirine bırakılmaz.
6. Yasaların genel olması: Eşitlik ilkesi olarak da ifade edilebilecek olan yasaların genel olması ilkesi, benzer durumların aynı çözümlere bağlanması demektir.
7. Yasaların anayasaya uygunluğu: Yasalar anayasaya aykırı olamaz. Bu nedenle yasaların anayasaya uygunluğunun denetlenmesi gerekir. Bu denetimi sağlamak Anayasa Mahkemesinin görevidir.
8. Hukukun genel ilkelerine bağlılık: Anayasa yargısıda dahil olmak üzere her düzeydeki hakimler, yazılı hukuk kurallarının yanında, hukukun temel ilkelerini de dikkate almak zorundadırlar. Anayasa Mahkemesinin "hukukun bilinen ve tüm uygar ülkelerin benimseyip uyguladığı ilkeler" olarak tanımlandığı hukukun genel ilkelerinden bazıları şunlardır:
a. Kanunların geriye yürütülmezliği,
b. Devlet ve kanunlarına güven,
c. İyiniyet,
d. Ahde vefa,
e. Kazanılmış haklara saygı,
f. Özel kural - genel kural çatışmasında özel kuralların uygulanması.
9. Kuvvetler ayrılığnın benimsenmesi: Yasama, yürütme ve yargı tek bir organda birleşmemiştir.
10. Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı: Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlar.
11. İdari faaliyetlerin belirliliği ilkesi: İdarenin faaliyetleri önveden bilinebilir olmalıdır.
12. İdarenin mali sorumluluğu: Devlet idaresinin eylemleriyle kişilere verdiği zararları parasal olarak ödemesi gerekir.
13. Adil yargılama hakkının olması: Herkesin yargı önünde davalı ve davacı olarak iddia ve savunma hakkına sahip olmasıdır.