Merhaba arkadaşlar,
Sonunda uzun emekler sonucunda bu dizimizin sonuna ulaşmayı başardık. Bu notumuzda, aslında tek bir mantık hatasından bahsedeceğiz, o da Post Hoc. Onun dışında başlıkta gördüğünüz Latince isimler, bilimsel tartışmalarda sıklıkla kullanılan bazı kavramlardır ve yeri geldiği için burada vermek istedik. Unutmayın, Post Hoc dışında yazanların hiçbiri mantık hatası değildir. Öncelikle bunlarla başlayalım:
1) A Priori / Önsel, Deneyimleme Öncesi
A priori bir önerme, olayı deneyimlemeden önce, deneye gerek duymadan, kesinliği bilinen yargılara denmektedir. Örneğin "Hiçbir bekarın eşi yoktur." gibi bir argüman, herhangi bir deney yapılmadan doğruluğu kesin olarak bilinen bir argümandır. Bu kavram genellikle bir ismi nitelemek için, bir sıfat olarak kullanılır. Örneğin "a priori bilgi", deney yapılmadan, deneylerden bağımsız elde edilmiş bilgi demektir. Burada epsitemolojik kökenlerine fazla girmemize gerek yok, bu kadar bilgi fazlasıyla yeterli olacaktır. Kısaca deneye başvurulmadan gerçekliği bilinen, yani "koltuğunuzda oturarak, hiçbir deney yapmadan doğruluğundan emin olabileceğiniz" argümanlara a priori argümanlar denir.
2) A Posteriori / Sonsal, Deneyimleme Sonrası
A posteriori bir önermes ise, a priori'nin aksine, deneyimleme ya da deney sonrası varılan yargılara denmektedir. Dolayısıyla elimizde empirik, yani deneysel bir veri bulunmaktadır. Örneğin "Bazı bekarlar çok mutludur." gibi bir önerme doğrudur çünkü birkaç bekar bile test edilmiş ve çok mutlu oldukları öğrenilmiş olsa, bu argüman doğru olacaktır. Bu konu hakkında da bu kadar bilgi yeterli olacaktır.
3) Ad Hoc / Bunun İçin
Ad hoc, Latince "bunun için" demektir. Genellikle spesifik bir sorunun çözümü için üretilen argümanlara ya da bir soruna doğrudan çözüm olan önerilere verilen isimdir. Bu öneriler, bir sorunu çözecek bir makina dizaynı olabileceği gibi, sözel bir argüman da olabilir. Örneğin her organizasyon, komite, kurul bir sorunu çözmek için, ad hoc olarak kurulmuş kurumlardır. Bu konunun da fazla ayrıntısına girmeye gerek yok, bundan sonra tartışmalarda ya da bilimsel kaynaklarda gördüğünüzde bunu hatırlasanız yeterli olacaktır.
4) Post Hoc , Ergo Propter Hoc / Bundan Sonra Oldu, Dolayısıyla Bundan Ötürü Oldu
Genellikle bundan öncekilerin hiçbiri mantık hatası sınıfına girmez. Ancak post hoc olarak yapılan mantık hataları çok kritik olabilmektedir. Temel formları şu şekildedir:
- A, B'den önce olmaktadır.
- Dolayısıyla A, B'nin sebebidir.
Bu gerçekten insanların farkında olmadan düşebildiği önemli bir mantık hatasıdır. Göreceğiniz gibi, elbette ki olaylar arasındaki oluş sırası, doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi vermek zorunda değildir. Öngörülemeyen ya da bilinemeyen bir C de, B'nin sebebi olabilir.
Örneğin "Kelebek Etkisi" dediğimiz Kaos Teorisi'ne ait betimleme, aslında post hoc bir mantık hatasıdır: "Afrika'da bir kelebeğin kanat çırpışları, Amerika'da bir tsunamiye sebep olabilir." Afrika'daki bir kelebeğin kanat çırpışlarının, Amerika'daki bir tsunamiden önce gerçekleşmiş olması, elbette ki tsunaminin sebebi olduğu anlamına gelmez (ve elbette ki betimlemenin amacı bunu söylemek değildir, orası ayrı). Aynı zamanda görülebileceği gibi bu mantık hatasında Aceleci Genelleme mantık hatasını da iç içe olarak görürüz.
Bu tanımlardan da görülebileceği gibi batıl inançların tamamı post hoc mantık hatalarıdır. Bir ayna kırıldıktan sonra başa gelen kötü bir olayın, ayna kırılmasından ötürü olduğu düşünülür. Bu bir mantık hatasıdır. Dolayısıyla tüm batıl inançlarınızı bir kenara bırakabilirsiniz, eğer mantık hatası içerisinde yaşamak istemiyorsanız.
Post hoc mantık hatasının en temel sebebi, konuyu inceleyen insanın mantık kurma sırasında yeterince dikkatli olmaması ve yanlış neden-sonuç ilişkileri kurmasıdır. Çünkü iyi bir inceleme ve araştırma yapmak, doğrudan sonuca gitmekten çok daha zordur ve pek çok insan uğraşmak istemez. Ancak bunca yazıdan da görebildiğimiz gibi, sonuca gitmek emek isteyen ve çok zahmetli bir iştir, hızlı atlamaya gelmez. Her bir adım bilimsel olarak açıklanmalı, ondan sonra diğer adımlar atılmalıdır.
Şimdi birkaç örnek verelim:
- "Bu sezon gerçekten kötü gidiyordum. Daha sonra kız arkadaşım bana bu kolyeyi verdi ve bir anda 3 maçta da üst üste goller atarak 3 maçı da kazanmamızı sağladım. Dolayısıyla bu kolye uğurlu olmalı. Eğer takmaya devam edersem, mutlaka kazanırız."
- Hasan yeni bir Mac bilgisayar alır ve 9 ay boyunca sorunsuz kullanır. Daha sonra bir güncelleme gelir. Güncellemeden sonraki gün, bilgisayar açıldığında donar. Hasan, bilgisayarın donmasının kesinlikle güncellemeden dolayı olduğunu söyler.
- Seray bir arkadaşını ziyaret ederken kedisi tarafından tırmalanır. İki gün sonra da ateşi çıkar. Seray, ateşinin çıkmasının kesin sebebinin kedi tırmalaması olduğunu iddia eder.
Bu mantık hatasının, Evrimsel Biyoloji'de de çok kritik bir uygulaması vardır. Evrim'i ve hayatı bilimsel olarak anlamamış insanlar, Evrim'i kabul etseler bile, Evrim'in amacının insanları oluşturmak olduğunu sanarlar. Bu yüzden aşağıdaki gibi örneklerle karşılaşabiliriz:
- "Omurgalı hayvanlar günümüzden 370 milyon yıl önce denizden karaya çıkmışlardır. Günümüzden 6 milyon yıl önce insansılar (hominidler) evrimleşmeye başlamıştır. Dolayısıyla omurgalılar, insanları evrimleştirmek için karaya çıkmışlardır."
- "İnsanlar, diğer maymunlar benzeri atalardan, sonradan evrimleşmişlerdir. Öyleyse neden diğer maymunlar, insana evrimleşmezler?"
Yukarıdaki durumlarda, evrimin asıl sebepleri göz ardı edilerek saf kronolojik ilişkilere dayanarak neden-sonuç ilişkilerine varılmaya çalışılmaktadır. Bunların hepsi, mantık hatasıdır. Ne Evrim'in nihai amacı insanı üretmektir, ne de Evrim'in herhangi bir başka amacı vardır. Bu iddialar bilgi eksikliğinden kaynaklanır.
---
Böylelikle, yazı dizimizin sonuna gelmiş olduk. 15 yazılık dizimizde, birçok mantık hatasına değindik, bol bol örneklerle açıklamaya çalıştık. Umarız herkes için faydalı bir çalışma olmuştur.
Unutmayınız ki bu çalışmamız, gerçekte var olan mantık hatalarının %10 kadarlık bir kısmını kapsamaktadır ve daha onlarca mantık hatası vardır. Biz bunlar içerisinden bizim konumuza en uygun olanları seçerek sunmaya çalıştık.
Aşağıdaki siteden neredeyse hiç faydalanmadık, ancak daha fazlasını ve güncel örnekleri (Türkiye gazete, TV ve radyolarından) okumak isterseniz inceleyebileceğiniz bol bol örnek bulunuyor:
Umarız faydalı olmuştur.
En içten saygılarımızla.
ÇMB (Evrim Ağacı)