Transkript
1 -1- AMERIKA BIRLEŞIK DEVLETLERI'NDE FEDERAL YONETIM SISTEMI [Bu konuda daha detaylı bilgi için KAYNAKLAR bölümünde belirtilen 1 'den 16'ya kadarki kaynaklara başvurulması tavsiye edilir.]
2 DEMOKRASi. yani toplum fertlerinin kendi kendilerini yönetebilme fikri ilk Yunan medeniyetleri zamanında ortaya atılmış, on dokuz ve yirminci yüzyılda da demokratik yönetimle idare edildiklerini öne süren birçok ulus ortaya çıkmıştır. Ancak detaylı bir şekilde araştınldıgında demokrasinin, ne yazık ki, vatandaşların seçmen kutulannın başına giderek bir oy pusulasını kutuya atmalannın çok ötesinde oldugu görülmektedir. Bugün gerçek demokrasiye en çok yaklaşmış ülke (ler)den söz edilebilir. Gelişmiş ülkelere göz atıldıgında bunların büyük bir kısmının federal bir devlet yönetimine sahip olduklan görülür (örn. Ameıika Birleşik Devletleri [ABD]. Kanada, Avustralya, Almanya,!sviçre vb.) Gerçek demokrasiyi anlatmak yerine buna en çok yaklaşabilmiş ülkelerin pratik uygulamalarından örnek vermenin en dogru olacagı maya çalışılmıştır. düşünülerek ABD federasyon sistemi anlatıl I. 1. ABD ANAYASASI AMERİKAN CUMHURİYETİNİN TEMELi ABD Anayasası, Amerika Birleşik Devletleri'nin temelini oluşturur ve ülkenin en üst kanunudur. Açık, sade bir dille ifade edilmiş. gayet esnek olmasıyla bugüne kadar devam edebilmiştir. Dünyanın en eski anayasasıdır. İki yüzyılı aşkın bir süredir uygulanmaktadır. Yönetim kurumlarının evrimini, politik istikran, ekonomik büyüme ve sosyal gelişmeyi saglamıştır. İlk başta sadece 13 zayıf koloninin temel birleşme unsuru olmuş, ancak o kadar iyi bir şekilde tasarlanmıştır ki bugün 21 O milyon insan ve 50 devletin ihtiyaçlarınahitab edip hala uygulanabilmektedir. Yeni ve eski dünyadaki bir Çok ülkenin anayasalanna da örnek teşkil etmiştir.
3 8 f ABD'de Federal Yönetim Sistemi 1776'da ingiltere'den aynlıp bagımsızlıklarını ilan eden 13 koloni, 1777'de aralarında bir ulus oluşturmak için "Konfederasyon ve Devamlı Birlik Maddeleri"ni (Articles oj Canfederation and Perpetual Union) imzalar lar. Bununla çok zayıf yetkileri olan federal bir hükümet oluşturulur. Birligin bagları da çok zayıftır. Savunma, kamu finansı ve ticaret konularında federal hükümet tamamen üye devletlerin kendi iç kanunianna baglıdır. Sadece tavsiyelerde bulunabilir ancak istekleri yerine getirilmedigi takdirde hiçbir yaptırum yoktur. Bu da altı yıl bile geçmeden kaosa sebep verecek durumlara yol açar. ı 787 Şubat'ında birligin yasama organı "Kıta Kongre-. si" (Continental Congress) üye devletlerden "maddelerin" tekrar gözden geçirilmesi için Philadelphia'ya delegeler göndermelerini ister. Toplanan delegeler "maddeleri" gözden geçirmek yerine tamamen yeni bir yönetim sistemini hedefleyen Anayasa'yı (Constitution) hazırlarlar. ı 7 Eylül 1787'de imzalanan yeni Anayasa 4 Mart 1789'da yürüdüge girer. Anayasa hazırlanırken birçok güçlükle karşılaşılır. Hemen her konuda farklı düşünen, degişik ülkelerden gelenler birligin insan mozaigini oluşturmaktadır. Dini inanışlar da çok farklıdır. Bu insanlar bagımsızlık konusunda da birbirlerinden çok farklı düşünmektedirler. Konfederasyonun başansızlıgı tüm delegeleri merkezi, kuvvetli. bir yönetim organizasyonunun gerekligine inandırmıştı. Yönetimin; yasama, yargı, i cra olmak üzere üç temel kolu, ancak bunların her birinin diger ikisi üzerinde denetleyici etkisi olması tartışmaların başında kabul gördü. Yasamanın İngiliz Parlamentosu'nda oldugu gibi iki meclisten oluşması da prensip olarak kabul edildi. Bu noktadan sonra, zaman zaman görüşmelerin tü-
4 ABD Anayasası 1 9 müyle kopmasına dahi sebep olabilecek, fikir ayniıkiarı ortaya çıktı. Büyük eyaletler yasama meclisinde nüfuslanyla dogru orantılı olarak temsil edilmek istediler. Küçük devletler ise büyükler tarafından damine edilmekten çekinerek her eyaletin eşit oyla temsil edilmesini istediler. Problem "Büyük Uzlaşma" (Great Compromise) ile çözüldü: Kongre'nin bir meclisinde (Senate = Senato'da) eyaletler eşit (her devlet için iki temsilci}, digerinde ise (House oj Represantati.ves = Temsilciler MedisO nüfusa dogru orantılı olarak temsil edilecekti. Uzlaşmada en büyük rolü delgelerin yüksek vasıflı insanlardan oluşması oynamıştı. Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, George Washington, John Adams gibi delegelerin hayat hikayeleri tetkik edildiklerinde bunların teknoloji, bilim, sanat, felsefe, hukuk ve benzeri konulann birden fazlasıyla iştigal eden, toplumlarının istisna insanlanndan olduklan görülür. Benjamin Franklin paratonerin mucidi olarak da tarihe geçmiştir. Kabul gören Anayasaya göre her devlet eyalet idarecisini, Senato ve Temsilciler Meclisi üyelerini nasıl seçecegine kendisi karar verecekti. Bunlar kimisinde dogrudan halk oylamasıyla, kimisinde ise halk oylamasıyla seçilen Eyalet Yasama Meclisi'nde seçiliyorlardı. ı. ı. ı. ı. Yönetimin Prensipleri Anayasa ilk kabul edildiginden bu yana bazı ilave ve eksiitmeler yapılmış olmasına ragmen temel prensipler ilk günkü gibi devam etmektedir: Yönetimin üç ana kolu birbirlerinden açık ve seçik olarak ayn ve farklıdırlar. Her birinin gücü diger ikisinin gücüyle dengelenir. Her kol diger ikisinin aşırı güçlenmesine karşı sibop/kontrol oluşturur. Anayasa'nın gereklerine uygun olarak Başkan tarafından sunulan, Kongre tarafından onaylanan kanunlar
5 10 1 ABD'de Federal Yönetim Sistemi diger tüm kanunlann, icra kararnamelerinin ve yönetmeliklerinin üstündedir. Her insan kanun karşısında eşittir ve korumasından da eşit olarak faydalaıpr. Anayasa çerçevesinde her devlet diger eyaletlerin kanunlanm tamyacak ve saygı gösterecektir. Mutlak karann halka ait olması şartıyla eyajet yönetimleri de, federal yönetim gibi, şekil olarak cumhuriyetçi olacaklardır. Anayasa'da belirlendigi şekilde halk, devlet (yani eyaletj idare şekillerini degiştirebilir. I. ı De!işikllklere İmkin Anayasa'yı tasarlayanlar onun devamlı canlı kalabilmesi için ülkenin gelişme ve ilerlemesiyle beraber zaman zaman degişmelere ugraması gerekecegini düşünmüşlerdi. Degişim için ikili bir proses öngörüldü. Kongre'nin iki meclisinden birinin 2/3.çogunluguyla bir degişiklik önerilebilirdi. Veya eyaletlerin yasama organlannın 2/3'ü Kongre'ye degişiklik için milli bir konvansiyon başlatma çagnsında bulunabilirlerdi. Her iki durumda da degişikligm kabul edilebilmesi için üye devletlerin 3/ 4'ünün onayı gerekir. Dognidan Anayasa'yı degiştirmenin yamsıra, Anayasa'nın hükümleri mahkeme yorumlanyla da degiştirilebilir. Yüce Mahkeme {Supreme Court) hukuki tekrar gözden geçirme doktrinini oluşturmuştur. Buna göre mahkemeler Kongre kararlanmn Anayasa'ya uygun olup olmadık Iarım gözden geçirebilirler. Ayrıca mahkemeler degişen politik, ekonomik ve sosyal duruma göre Anayasa'mn yorumunu da yaparlar. Bu tür yorumlar sayesinde, ömegın, ceza davalannda radyo ve televizyon yayınlanmn davalının haklan üzerindeki etkisine dair yönetmelik belirlenmiş ve Anayasa'yı degiştirmeye gerek kalmamıştır.
6 ABD Anayasası/ll Anayasa 1789'dan beri 26 kere degişiklige ugramıştır ve gelecekte de ugraması beklenmektedir. Bu degişikliklerden "Haklar Tasarısı" (Bill of Rights) olarak bilinen ilk lo'u Anayasa'ya, kabulünden hemen sonra bütün eyaletlerin onayıyla hemen ilave edilmiş ve 1789'da uygulamaya konmuştur. Bugünkü Anayasa'da hala mevcut olan bu maddelerin ilki ibadet, konuşma ve basın özgürlügünü, ve haksızlıklan düzeltmek için yönetime dilekçe verebilmeyi garantiler. İkincisi ise vatandaşıara silah banndırma hakkını verir. Üçüncüsü milis kuvvetlerinin (veya askerlerin) mal sahibinin izni olmaksızın evlerini kullanmalanna mani olur. Beşincisi büyük bir jüri önünde olmaksızın ciddi bir suçun yargılanmasım yasaklar. Bu madde ayın suç için tekrar tekrar yargılamaya, mahkeme önüne çıkmadan cezalandırılmaya damani olur, kendi hakkında şahitlik, savunma yapılmasına da imkan saglar. Altıncısı kriminal davalarda çabuk yargılanmayı, tarafsız bir jüriyi, suçluya bedava avukatı ve şahltıerin davalıyı görmeden şahitlik etmelerini garantiler. Yedincisi 20 doların üstünde ceza gerektiren her davada bir jüri önünde yargılanmayı saglar. Sekizinci ise aşırı kefalet veya para cezası ve alışılmamış cezalan yasaklar. Son iki degişiklik anayasal yaptırımlada ilgili çok geniş anlamda beyanlardır: Dokuzuncu ilave kişisel hakiann kısıtlayıcı olarak algılanmamasım, insanların Anayasa'da zikredilmemiş daha birçok haklan olduklanm söyler. Onuncusu ile federal hükümete verilınemiş ve/ya eyaletlere Anayasa tarafından yasaklanmamış hükümler, eyalet yönetimleri ve halka bırakılmıştır. Diger degişiklikler arasında dikkate şayanlan şunlardır: 22. başkamancak iki dönem için ofiste bırakır; 24. vergi borcu olsa bile oy kullanabilme hakkım verir; 26. oy kullanma yaşım 18'e indirir.
7 12/ ABD'de Federal Yönetim Sistemi FEDERAL SİSTEMİN AMACI Anayasayı tasarlayanların temel hedefleri vardı: ".. Daha mükemmel bir birleşme saglamak.. " ('..To form a more perfect union.:) ".Adaleti sağ;lamak.. " (.. To establishjustice..? ".. Yurtta süküneti sağ;lamak.. " (.. To establish domestic tranquiltty..? ".. Ortak savunmayı sağ;lamak.. " ('.. To provide for the common defense..') ".. Genel refahı artırmak.." ('.. To promote the general welfare..? ".. Kendimizin ve gelecek nesillerimizin hürriyet nimetini sağ;lamak.. " (.. Tosecure the blessing ofliberty to ourselves and our posterity..? 1.2. İCRA KOLU BAŞKANLIK Anayasa'nın ikinci maddesi icra yetkisini Başkan'a verir. Başkan Yardımcısı mevkiini [Oiftce of Vice President) de belirtir. Başkan Yardımcısı, Başkan ölürse, istifa ederse veya akli yeteneklerini kaybederse Başkan'ın yerine geçer. Anayasa Başkan'ın görevlerini tanımlamasına rağ; men yardımcımn görevlerini tanımlamamıştır. Ancak Başkan Yardımcısı, Senato'nun başkamdır. Başkan'ın seçimi ABD'nin kendisine hastır. İsimleri seçim pusulalarında yer almalarına ragmen halk başkanı ve başkan yarçlımcısını doğ;rudan seçmez, bunun yerine başkan seçicilerini (presidential electors) seçer. Bunların sayısı Kongre'deki senatör ve temsilcilerin sayılarına eşittir.
8 Icra Kolu /13 Eyaletlerde en fazla seçici oyunu alan aday o eyalette kazanır. Elli eyaletin ve Columbia bölgesinin seçicileri -toplam 538 kişi- "Seçici Kolej"i (Electoral College) oluşturur. Anayasa'ya göre kolej hiçbir zaman tek vücut olarak toplanmaz. Bunun yerine seçiciler seçimlerden hemen sonra kendi eyalet merkezlerinde oy kullamrlar. Bu oy da hemen hemen her zaman en fazla eyalet oyunu almış olan aday içindir. Başkan adayı başarılı olmak için 270 oy almak zorundadır. Şayet oylar eşit çıkarsa, Anayasa'ya göre, Temsilciler Meclisi'nde her eyaletin oyu tek bir oy sayılmak üzere yeniden oylama yapılır. Başkanlık yemini şöyledir: "Bütün kalbimle yemin ederim ki Birleşik Devletler Başkanlık Ofisi'ni en dogru şekilde ıcra edecegim. ve tüm yeteneklerimin en iyişiyle Birleşik Devletler Anayasası'm saklayacagım, koruyacagım ve savunacagım." a do solemrıly swear (or affirm) that I wiufaithjiılly execute the office oj President oj the United States, and will to the best oj my ability, preseroe, protect and defend the consütution of the United States.) BAŞKANLIK YETKİLERİ ABD Başkanlık Ofisi dünyadaki en güçlü ofislerden biridir. Anayasa'ya göre Başkan, kanunların en dogru şekilde lerasından sorumludur. Bu sorumlulugu yerine getirebilmek için -milyonlarca insan çalışbran- federal icra kolundan başka yasama ve yargı ile de ilgili önemli güçleri vardır. Yasama güçleri: Anayasa'mn 'tüm yasama gücünü" Kongre'ye vermesine ragmen BaŞkan'ın, kamu politikasımn şef formülatörü olarak çok önemli bir yasama rolü
9 14 1 ABD'de Federal Yönetim Sistemi vardır. Kongre'den geçen her kanun taslagını veto etme hakkı vardır (her iki meclisin 2/3 çoğunluğuna sahip olmamış olmak kaydıyla). Kongre'de hazırlanan kanun taslaklan icra kolunun yönlendirmesi ile gerçekleşir. Senelik veya özel Kongre toplantılannda Başkan gerekli gördüğü yasalann tamtımını yapar. Yargı güçlertanayasa ile Başkan'a verilmiş güçlerin arasında önemli kamu yetkililerinin, aralarında Yüce Mahkeme de (Supreme Court) olmak üzere, federal hakimierin atanması da vardır. Ancak bunların Senato'dan onay almalan da gerekir. Diğer önemli bir yetkisi de, yönetimin memurlarına karşı açılan davalar dışında federal kanunlardan hüküm giymiş olanların cezasını azaltma ve/ya affetmedir. İcra güçlert Sadece icra koluyla ilgili olarak Başkan'ın ulusal konularda ve federal idareyle ilgili geniş yetkileri vardır. Kaideler koyabilir, yönetmelik ve talimatlar yayınlayabilir. Bunların federal kurumlar üzerinde baglayıcı, kanun etkisi vardır. Silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır, milli muhafızları (National Guard) göreve çağırabilir. ABD'nin milli ekonomi ve güvenliği ile ilgili konularda Kongre daha geniş yetkileri Başkan'a verebilir. Başkan icra ile ilgili bölüm ve kurumların üst düzey yetkililerini şeçip atayabilir. Ancak federal çalışanların çoğu "Sivil Servis Sistemi" tarafından kabiliyet ve tecrübelerine istinaden seçilirler. Dış ilişkilerdeki güçlert Anayasa'ya göre Başkan, Birleşik Devletler'in yabancı ülkelerle ilişkilerinden sorumlu federal yetkilidir. Büyükelçi, bakan ve konsolaslan -Senato'nun onayını aldıktan sonra- atar. Yabancı büyükelçileri ve kamu yetkililerini kabul eder. Devlet Bakanı aracılığı ile yabancı hükümetlerle resmi ilişkileri idare eder. Zaman zaman doğrudan konsültasyon için yabancı devlet başkanlanyla yapılan zirve görüşmelerine katılır. Devlet Bakanlığı (Departmanı) aracılığı ile Başkan, Amerikan vatandaşlarının yurt dışında korunmalanndan sorumludur.
10 lcra Kolu /15 Yeni devletlerin veya hükümetlerin tanımp, tanınmamasına karar verir. Senato'nun 2/3'ü tarafından onaylandığı takdirde yabancı ülkelerle baglayıcı anlaşmalar yapabilir İCRA DEPARTMANLARI Federal kanunların icrası, Kongre tarafından yaratıl Başkan tara mış degişik icra departmanlanyla saglanır. fından seçilen, Senato tarafından onaylanan icra departmanları başkanları Başkan'a damşmanlık yaparlar ve "kabine"yi oluştururlar. Bu onüç departmana ilave "Başkanın İcra Ofisi"nde (Executive Office of the President) gruplanmış, görevli organizasyonlan vardır. Bunlardan bazılan; Beyaz Saray görevlileri, İdare ve Bütçe Ofis~ Ekonomik Danışmanlar Kurulu ve Acil Hazırlılık Ofısi'dir. İcra departmanları şunlardır: Departman Devlet Hazine Savunma Adalet İçişleri Departman Başkaıu Devlet Sekreteri (Secretary of State) Hazine Sekreteri (Secretary oftreasury) Savunma Sekreteri (Secretary of Deferıse) Genel Avukat (Attorney General} İçişleri Sekreteri (Secretary of the Interior}
11 161 ABD'de Federal Yönetim Sistemi Tanm Ticaret işçilik Saglık ve insani Hizm. Tarım Sekreteri (Secretary of Agriculture) Ticaret Sekreteri (Secretary of Commerce) İşçilik Sekreteri (Secretary of Labor) Saglık ve insani Hizmetler Servisi Sekreteri (Secretary of Health and Human Seroices) Konuilaşma ve Şehir, Geliştirme Ulaşım Eneıji Egitim Konuilaşma ve Şehir Geliştirme Sekreteri (Secretary of Housing and Urban Development) Ulaşım Sekreteri (Secretary oftransportation) Eneıji Sekreteri (Secretary of Energy) Egitim Sekreteri (Secretary of Education) Anayasa Başkan'ın, icra departmanlanndan sorumlu olduklan konuda fikir sorabilecegini belirtmesine ragmen bu departmanlarla ve görevleriyle ilgili hiçbir tanım getirmemektedir. Devlet Departmanı Devlet Seki-eteri, Başkan ve yardımcısından sonra en üst düzey icra görevlisidir. Başkan'ın dış işleri konusun-
12 İcra Kolu / 17 da en üst düzey danışmanıdır. Departmanın hedefleri şunlardır: -Yabancı ülkelerle teması devam ettinnek, dostane ilişkiler kurmak, - Birleşik Devletler'in ve yandaşlarının güvenlik çıkarlarını daha iyi bir hale getirmek, - Dış alışveriş ve ticareti korumak, -Yurt dışındaki Amerikan vatandaşlarının hak ve mallarını korumak, - Amerikan dışişlerindeki görevlileri denetlemek, -Yabancı ülkelerle anlaşmalan görüşmek ve icra etmek, - Pasaport vermek, -Yabancı ülke büyükelçi ve bakanlarının kabulünü organize etmek, -Yeni ülke ve hükümetlerin tanınması ile ilgili Başkan'a görüş vermek, - Yabancı ülke vatandaşlannın Birleşik Devletler'e girişi için müsaade (vize) vermek, - Askeri olmak dışında, yabancı ülkelere yardımı yönlendirmek, - Kamuoyunu dış ilişkilerden haberdar tutmak, vb.. Hazine departmanı Hazine sekreteri kabinede hiyerarşide ikinci yetkilidir. Departman Birleşik Devletler'in vergi toplamak, tahvil çıkartmak. yönetimin borcunu ödemek, para basmak, uluslararası finans işlemlerini kontrol etmek gibi mali işlerini yürütür. Bunlardan başka şu sorumlulukları da vardır: -Kongre ve Başkan'a hükümetin ve tüm ülkenin genel finans durumu hakkında rapor vermek, -Ülke iç ve dış ticaretinde alkol satışlarınının kurallarını koymak, ABD: Madalyonun Öbür Yüzü- F.2
13 18/ ABD'de Federal Yönetim Sistemi - Birleşik Devletler Posta Servisi'nde pul basımını gözetme k, - Başkan, Başkan Yardımcısı, aileleri ve bu mevkiler için potansiyel adayların korunmasıyla ilgili gizli sexvis faaliyetlerini organize etmek, - Birleşik Devletler para ve tahvilleri ile ilgili kalpazanlıga mani olmak, -Ülkeye giren mallan dengeleyen ve gümrük harçlarını belirleyen Gümrük Servisi'ni ( Customs Service) işletmek. Savunma Departmanı Ülkenin güvenligi ile ilgili her konuda sivil kontrol altında silahlı kuvvetlerin yönetiminden sorumludur. Birleşik Devletler'in savunması için kara, deniz ve hava kuvvetlerini hazır bulundurur. Bundan başka degişik devletler arası anlaşmalan yerine getirebilmek için kuvvetler görevlendirir, New York West Point'deki Askeri Akademi'yi, Kansas Fort Leavenworth'daki Kumanda ve Genel Personel Okulu'nu, subay ve yetkili yetiştirmek için daha birçok okulu işletir. Ordunun Mühendisler Bölümü (Corps of Engineers) ABD'deki nehirler ve limanların gelişmesine yardım eder, ülkeye ait tüm bölgelerdenehir ulaşım araçl~nın kullanımını düzenler. Ticaret ve yurt dışındaki sınırlarını korumak üzere kuvvetlerin hazırlanması ve idame ettirilmesinden Deniz Kuvvetleri sorumludur. Maıyland, Annapolis'deki Deniz Akademisi'ni, Rhode Island, Newport'taki Deniz Savaşı Koleji'ni, Washington D.C.'deki Deniz Gözlem Ünitesi'ni işletir. Hava savaşı ve destegi hizmetlerinden Hava Kuvvetleri sorumludur. Hava, uzay ulaşım ve savunma gereçleri geliştirmeleri için destekledigiprojeler ve bunların neticesinde üretilen mamullerle dünya endüstrisine yön verdigi
14 tera Kolu 119 söylenebilir. Bundan başka hava durumu, kurtanna ve hava trafıgi ile ilgili raporlann hazırlanmasından da sorumludur. Adalet Departmanı Bu departmanın başındaki Genel Avukat (Attorney General) federal hükümetin en üst düzey hukuk yetkilisidir. Kendisi veya yardımcılan hukuki her konuda Birleşik Devletleri temsil ederler, Başkan'a ve diger icra departmanlannın başkanianna danışmanlık yaparlar. Birçok alt bölümü vardır. Bunlann arasında federal kanuniann çignenmesini araştıran Federal Araştımia Bürosu (Federal Bureau oflnvestigation-fbi), yerel polis kuwetlerine görevlerini icrada yardımcı olan Kanun Uygulama Yardım 1\jansı (Law Enforcement Assistance Agency). Göçmenlik ve Etkisiz Kılma Servisi Gmrnigraüon and Naturalization Service) vb sayılabilir. Bunlara ilave olarak bölge savcı ve polis müdürlerini yönetir, ceza evleri ve diger ceza enstitülerini gözetler. İçişleri Departmanı Bu departmanın en önde gelen görevi Birleşik Devletler'in dogal kaynaklannı geliştirmek ve çevreyi korumaktır. Kamu topraklan üzerindeki milli parklar, abideler, tarihi yöreler bu departmanın sorumlulugu içindedir. Kamu arazisi üzerindeki kömür ve petrol yataklannın geliştirilmesinden de sorumludur. Bunlara ilave olarak avcılık, balıkçılı.gı düzenleyen federal kanunlan hazırlar, cevher yataklannda güvenlik şartıanna uygunlugu zorlar, milli bölgelerde yaşamaya devam eden Amerikan yerlilerinin saglık, refah ve egitimlerini saglar.
15 20 1 ABD'de Federal Yönetim Sistemi Tarım Departmanı ABD çiftlik ve tarım ürünlerinde dünyanın en önde gelen üreticisi ve ihracatçısıdır. Bu başarıdaki en büyük pay yüzyılı aşkın bir süredir üreticilerin verimliligini artırmak için çalışan Tarım Departmanı'na aittir. Amerika'daki tarım politikası (hedefler + ilkeler + araçlar) dünya pazarlarındaki talebin durumuna göre degişkendir. Dünyada üretim fazlalıgı oldugu zaman departman fiyatların fazla düşmemesi, üreticigi korumak için üretimin azaltılmasını teşvik eder. Dünyada üretimde düşme, talepte artış oldugu zaman üretimin artınlması, ihracat için tedbirler alır. Politikada böyle degişiklikler olmasına ragmen departmanın hiç degişmeyen amacı en az topraktan en fazla ürünün alınmasını saglamaktır. Bunun için toprak degerlendirmeleri, en uygun degişimli ekimlerin tesbiti, başarılı gübre ve böcek ilaçlarının geliştirilip uygulanması, daha iyi et. sebze ve tahılın nasıl yetiştirileceginin devamlı araştırması ve neticelerin kullanıcılara ulaştınlmasıyla seferberdir. Bu departmanın yaptıgı ve yaptırdıgı araştırmalardan bugün dünyanın bir çok ülkesi de faydalanmaktadır. Ticaret Departmanı Çok degişik konularla iştigal eden bir departmandır. Yurt içinde ve yurt dışında ABD endüstri ve ticaretinin gelişmesini saglar, ihracatı stimüle eder. Hava tahminler!, fırtına ikazları yapar. Deniz ve hava haritaları çıkartır. Denizlerde ve atınosferde gözlemler, denizde biyolojik araştırmalar yapar. Endüstrinin temelini oluşturan, teknolojik bilginin yayılmasım saglayan patentterin tescilinden de bu bakanlık sorumludur. Ticari ürünlerin kalite ve özelliklerini gözetler. İşçilik Departmanı Birleşik Devletler'deki işçilerin refahını geliştirmekten sorumludur. Çalışma şartlarımn ve işçi-işveren ilişkilerinin iyileştirilmesine gayret sarfeder.
16 İcra Kolu /21 Yaptıgı degişik işlerden bazıları şunlardır: Çalışma saatleri, ücretler, işsizlik ve işçi-işveren ilişkileri hakkında veri toplamak; endüstriyle ilgili ülke çapında saglık ve güvenlik standartları koymak; her türlü ticari aktivitede saat ve ücret ile ilgili kanunların uygulanmasını saglamak; kontratla özel sektörden satın alınan her hizmet ve mamulün federal standartıara uygunlugunu denetlernek Sailık Ve İnsan! Hizmetler Departmanı Ülke çapında sosyal hizmetlerden sorumludur. İcra ettigi konulardan bazıları şunlardır: Sosyal güvenlik çeklerinin hazırlanması, yaşlılık sigortasının uygulanması, düşkün evlerinin işletilmesi, hastanelere destek saglanmasi, tıbbi araştırmalar yaptırılması. Yiyecek ve İlaç İdaresi (Food and Dnıg Administration), Hastalık Kontrol Merkezi (Center for Disease Control), Milli Saglık Enstitüleri (National Institutes of Health) bu departmanın alt kuruluşlarıdır. E~itim Departmanı Bu departman egitim konusundaki politikaları belirler ve uygular. l50'nin üzerinde federal egitime yardım (federal aid-to-education) programını koordine eder. Bunlann arasında ögrenci bursları, göçmen işçiler için egitim programları, tatil iş ve egitimleri de vardır. Konuılaşma ve Şehir Geliştirme Departmanı Bu departman şehirlerin yenilenmesi, kamu evleri, şehir planlaması, özel sektör tarafından yapılan aile evlerinin iyileştirilmesi ve inşaatına sigorta saglanmasına yönelik federal destegi verir.
17 22/ ABD'de Federal Yönetim Sistemi Ulaşım Departmanı Ameıi.ka'run ulaşım ihtiyaçlanna cevap verecek prog-. ramlann koordinasyonu çok büyük bir iştir. Birleşik Devletler'de yaklaşık yüz milyon otomobil vardır (iki kişiye bir otomobil). Otoyol, kırsal yöre, şehir yollarının toplamı da yaklaşık 6 milyon kilometredir. 2400'ün üzeıi.nde ticart uçak vardır. Bu departman tüm federal kara, demir, deniz ve hava yollarıru pekiştiıi.p iyileştirmekten sorumlu olmarun yaru sıra, aralarında Kamu Yollan Bürosu (Bureau oj Public Roads), Sahil Muhafaza (Coast Guard), Federal Havacılık Dairesi (Federal Aviation Admintstration), Şehir Kitle Taşımacılığ;ı İdaresi (Urban Mass Transit Admintstratiorı) olmak üzere 30'a yakın ajans ve büro çalıştırır. Enerji Departmanı Milli bir eneıji plaru ve bunun iskeletini hazırlar. Şunlardan sorumludur: Eneıji teknolojileıi.nin araştırılması, geliştiıi.lmesi ve demonstre edilmesi; nükleer silahlar programı; eneı:ji üretimi ve kullarumırun yönetilmesi. Departmarun en önemle üzeıi.nde durduğ;u konulardan biıi. de "tüketicileri eneıji kullanmaya teşvik etmek, eneıji endüstrilerinin rekabetini tahrik etmek ve çevrenin korunmasım sağ;lamaktır." BAGIMSIZ AJANSLAR İcra departmanları federal icra kolunun ana operasyon üniteleridir. Ancak yönetimi ayakta tutan ve ekonominin sorunsuz işlemesinden sorumlu birçok başka t:ganslar da vardır. Bunlara genel olarak, icra departman- ıanna bağ;lı olmadıklarından dolayı "bağ;ımsız ajanslar" denir. Bu ajanslarm tür ve amaçlan çok farklı olabilmek-
18 İcra Kolu /23 tedir. Bir kısmı, ekonominin bazı sektörlerini süpervize edici yetkilerle donatılmış, düzenleyici gruplardır. Digerleri ya yönetime, ya da halka özel hizmetler veren kuruluşlardır. Çogu zaman bunlar, yasama kolu tarafından halledilemeyecek kadar karışık hale gelıntş konuların çözümü için, Kongre tarafından yaratılmışlardır. Ömegin "Eyaletler Arası Ticaret Komisyonu" 1887'de demiryollannın etkisini azaltmak için Kongre tarafından kurulmuştu. En önemli ajanslardan bazılan şunlardır: Personel idaresi Ofisi. (The Ojft.ce oj Personrıel Management): 1883'de memurlan bilgi ve becerilerine göre, politik unsurlardan arınmış, adil şekilde seçmek üzere kurulmuş olan Sivil Hizmet Komisyonu (Civfl. Servfce Commission) yerine 1979'da kurulmuştur. Yönetim için gereken üç milyon göreve en yetenekli elemanlan seçebilmek için ülke çapında sınavlar yapar. Yönetim için çalışanların yetenek ve verimliliklerini artırabilmek için de kurslar düzenler. Genel Muhasebe Ofisi. ntıe General Accounting Ojft.ce): Yasama organının bir koludur ve icra kolunun masraflarını gözetler. Başında Birleşik Devletler Genel Hesap Kontrolörn (Comptroller General) bulunur. İcra kolundan bagımsız olarak, federal yönetime karşı tüm iddia ve istekleri, ve yönetimin katıldıgı tüm parasal hesaplan çözümler veya ayarlar. Federal yönetime ödemelerin kanuni olarak gerçekleşip gerçekleşmedigini de gözetler. Eyaletler Arası Ticaret Komisyonu (fhe Interstate Trade Commission): Petrol taşıyan demiryolu, gemi, kamyon ve boru hatlan gibi eyajetler arası ortak taşıma unsurlannda oran ve uygulamalan düzenler. Federal Ticaret Komisyonu mıe Federal Trade Commission): Ticaret hukukuna (bu konuda Patent, Müseccel Marka. Haksız Rekabet, Antitröst, Tüketiciyi Koruma gibi entegre tasarlariiruş birçok kanun vardır) aykırı uygulamalara karşı koru.:. ma sagıar, araştırma yapar, şikayetleri degerlendirir.
19 24/ ABD'de Federal Yönetim Sistemi Gaziler Servisi (The Veterans Administration): Silahlı kuvvetlerde hizmet vermiş insanlara hizmet verir. Ülke çapında zincir hastaneleri, emekli maaşlan, egitim yardırnlan. hayat sigortası, dul ve yetim telafi programlan vardır. Menkul Değerler ve Değişim Komisyonu (Th.e Securi.ties and Exchange Commission): Hisse senedi ve tahvil alan yatınmcılan korumak üzere kurulmuştur. Genel Hizmetler İdaresi (The General Seroices Administration): Federal Devlete ait menkul kıymetlerin çogunu idare eder. Milli İşçi İlişkileri Kurulu (Th.e National Labor Relations Board): (şçi-işveren ilişkilerini düzenler. Federal Yedek Sistemi (The Federal Reserve System ~ FEDJ:Özel banka sistemini denetler, kredi hacmı ve tedavüldeki parayı düzenler (bkz başlık II'nin bölümleri.) Küçük İş İdaresi (Th.e Small Business Administration): Küçük iş sahiplerine kredi verir, afetzedelere yardım yapar. Milli Havacılık ve Uzay İdaresi (Th.e National Aeronautics and Space Administration -NASA): 1958'den beri ABD uzay programıyla ilgili olarak çalışmaktadır. Uzay araştırmalanmn yanısıra uzay araçlan, uydular ve bunlarda kullamlan gereçlerin araştmhp geliştirilmesiyle iştigal eder. AR GE neticelerinin yayılmasım saglar. Bu neticeler sadece ABD'de de-gil, gelişmiş bir çok ulus tarafından günü gününe izlenir ve uygulamaya konur. Milli Bilim Kurumu (Th.e National Science Foundation): (Bkz bölüm III.2.2.) Birleşik Devletler Posta Servisi (Th.e U.S. Postal Service): Telgraf ve telefon işleri özel sektör tarafından rekabet ortamında yürütülür. Bu servis sadece postanın toplanmasından ve en çabuk şekilde sorumludur. hedefine ulaştırılmasından
20 1.3. YASAMA KOLU İKİ MECLİSLİ KONGRE Anayasa'nın ı. maddesi Federal Yönetim'in tüm yasama yetkilerini iki bölümden oluşan Kongre'ye vermektedir: Senato ve Temsilciler Meclisi. Küçük olan Senato her eyalet için iki temsilciden oluşur. Temsilciler Meclisi'ne üyelik ise eyaletlerin nüfuslarıyla dogru orantılıdır ve Temsilciler Meclisi'nin kaç üyeli olacagı Anayasa ile sınırlandınlmamıştır. Anayasa'nın kabulünden yüz yıl sonrasına kadar Senato üyeleri dogrudan halk tarafından degil, eyaletlerin yasama organlan tarafından seçiliyorlardı. Görevleri eya Ietlerinin Senato'da eşit olarak temsilini saglamaktı. Anayasa'da 1913'de yapılan iyileştirmeden sonra Senato üyeleri de halk tarafından dogrudan seçilmeye başlandı. 18. yüzyıldaki ilk Anayasa tartışmalanndaki mantıga göre: Biri eyalet hükümetini, digeri eyalet halkını temsil eden insanlardan oluşmuş iki grup önerilen kanunlan mütalaa ederlerse, Kongre'den çabuk ve dikkatsiz olarak kanun çıkamaz. Bu mantıkla o zamanki ingiliz Parlamentosu'nun sistemi taklit edilmeye çalışılmıştı. 17. iyileştirme iki meclis arasındaki bu dengeyi bozmadı KONGRE ÜYELERİNİN NİTELİKLERİ Anayasa'ya göre Senato üyeleri 30 yaşın üzerinde, en az dokuz yıldır Amerikan vatandaşı olmalı, seçildikleri eyalette de oturmalan lazımdır. Temsiciler Meclisi üyleri ise 25 yaşın üzerinde, en az yedi yıllık Amerikan vatandaşı olmalı ve seçildikleri eyalette oturmalıdırlar. Ancak Anayasa, eyalet yasacılarına Kongre üyelerinin nitelikleri
21 26 1 ABD'de Federal Yönetim Sistemi ile ilgili ilave şartlar getirebilme yetkisini de vermiştir ve bu şartlar eyaletten eyalete degişebilir. Her devletin (eyaletin) iki Senatör hakkı vardır. Dolayısıyla mil karelik, en küçük eyalet Rhode Isiand ile mil karelik en büyük eyalet Alaska'nın Senato'daki temsilci sayısı her biri için ikidir. 1970'de kişi ile en az nüfüslu Wyoming aynı yıl kişi ile en fazla nüfuslu California ile eşit oranda Senato'da temsil edilir. Temsilciler Meclisi üyelerinin toplam sayısı Kongre tarafından tespit edilir. Bu sayı nüfuslanna göre tüm eyaletler arasında paylaştırılır. Nüfusu ne kadar az olursa olsun her eyaletin en az bir sandalya bulundurabilmesi Anayasa tarafınd,an garanti altına alınmıştır. California'nın tek başına 43 sandalya ile temsil edilmesine karşılık, Alaska, Delaware. Nevada, North Dakota, Vermont ve Wyoming'in birer temsilcileri vardır. Anayasa'ya göre her on yılda bir nüfus tesbiti yapılmalı ve nüfus degişikliklerine göre eyaletler arası sandalya dagılımı tekrar gözden geçirilmelidir. Federal yönetimin ilk kuruldugu yıllarda nüfusa bir temsilci kabul edilmişken, bugün bu rakam yaklaşık her kişi için bir temsilcidir. Her Senatör altı yıl için seçilir. Senato seçimleri iki yılda bir "eyalet bünyesinde yapılır ve Senato'nun 1/3'ü iki yılda bir degişir. Bu şekilde Senato'nun devamlı olarak 2/3'ünün yasama tecrübesine sahip kişilerden olması saglanır. Temsilciler Meclisi üyelerinin seçimi her iki yılda bir yapılır. Teorik olarak Temsilciler Meclisi'nin yasama konusunda acemilerden oluşacagı akla gelirse de üyelerin bir kaç kere arka arkaya seçilebildikleri görülmekte ve bu şekilde tecrübeli meclis üyelerinden bir çekirdek grup her zaman mevcut olmaktadır.