EMÎR ŞEKÎB ARSLAN
Hulusi Kılıç 01 Ocak 1970
Şekîb b. Hammûd b. Hasen el-Arslânî (1869 - 1946)
Lübnanlı âlim, fikir ve siyaset adamı.
Beyrut yakınında bulunan Şûf kazasına bağlı Şüveyfât nahiyesinde doğdu. Şûfun, XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren emîr unvanını alan, Hîrede hüküm süren Lahmî krallarından Münzir b. Mâüssemâın soyundan geldiği söylenen nüfuzlu Dürzî ailelerinden birine mensuptur. Ancak Emîr Şekib, ailesinin Sünnîliği benimsediğini ileri sürmektedir. Nitekim hem kendisi hem kardeşleri Sünnî eğitimi görmüş ve Sünnî olarak yaşamışlardır. Şekib Arslan altı yaşından itibaren bir süre Şûftaki bir Amerikan okuluna devam etti. 1879da, Beyruttaki en gelişmiş Mârûnî okulu olan Medresetü dâril-hikmeye girdi. Özellikle Arap edebiyatı ve tarihi alanında çok iyi yetişti; ayrıca Fransızca öğrendi. 1886 yılında Beyrutta Medresetüs-sultâniyyeye geçti. Burada diğer ilimlerin yanı sıra, o yıllarda Beyrutta sürgünde bulunan ve Medresetüs-sultâniyyede öğretmenlik yapan Mısırlı âlim Muhammed Abduhtan fıkıh ve akaid dersleri aldı. Türkçeyi de burada öğrendi. Ayrıca Abduhun okul dışında yaptığı sohbet toplantılarına katıldı. 1887de Şûfa dönen Şekîb Arslan, aynı yıl babasının ölümüyle boşalan Şüveyfât nahiye müdürlüğüne tayin edildi. 1890da bu görevinden ayrılarak gittiği Mısırda Muhammed Abduhun etrafında oluşan ve fikirlerini yayan gruba dahil oldu; Mısırın önde gelen fikir ve kalem erbabı ile tanıştı. Bu arada Kahirede yayımlanan el-Ehrâm gazetesinde çeşitli yazılar yazdı. 1890 yılı sonlarında İstanbula gitti; devrin önde gelen devlet adamlarından Hasan Fehmi ve Maarif Nâzırı Münif Mehmed paşalarla yakınlık kurdu. 1892de kısa bir süre Pariste kaldı ve orada Mısırlı meşhur şair Ahmed Şevki ile görüştü. Aynı yıl İstanbula dönen Şekîb Arslan, o günlerde İstanbulda bulunan Cemâleddîn-i Efgânî ile tanıştı ve sohbetlerine katıldı. 1892 sonlarında Lübnana döndü. 1902de üç ay kadar Şûf kazası kaymakamlığı yaptı, daha sonra istifa etmek zorunda kaldı. Fakat 1908de Jön Türklerin yönetime gelmesiyle tekrar Şûf kaymakamlığına tayin edildi ve üç yıl bu görevde kaldı.
1911 sonlarında İtalyanların Trablusgarpı (Libya) işgalleri üzerine gizlice Libyaya gitti ve Enver Paşa kumandasındaki Osmanlı ordusuna katıldı. Aynı yılın sonlarında İstanbula dönen Emîr Şekîb Kızılay heyetleri müfettişliğine seçildi. 1914te Osmanlı Meclis-i Mebûsanında Havran temsilcisi olarak görev aidi; I. Dünya Savaşının ilk iki yılını Suriyede geçirdi. Burada bir taraftan ayrılıkçı Arapları kazanmaya çalışırken diğer taraftan güney cephesinde ordu kumandanı olarak görev yapan Cemal Paşaya halkla ilişkilerinde yardımcı oluyordu. 1916 sonlarında İstanbula döndü ve 1917 ortalarına kadar Harbiye Nâzırı Enver Paşa ile birlikte çalıştı. Aynı yılın sonunda özel bir görevle Almanyaya gönderilen Şekîb Arslan uzun süre Avrupada kaldı.
Osmanlı Devletinin yıkılışından önce Emîr Şekîb, devleti parçalamaya yönelik en büyük tehlikenin Batıdan geleceğini, bunu önlemek için Osmanlı hilâfeti etrafında bir İslâm dayanışması oluşturmak gerektiğini, Türkler ve Arapların bu dayanışmanın vazgeçilmez unsurları olduğunu, bunun da hilâfetin güçlendirilmesi ve İslâm mirasının geliştirilmesiyle gerçekleşebileceğini ileri sürmüş; adem-i merkeziyetçiliği ve aynlıkçılığı savunan Türklerin ve Arapların yanıldıklarını, güç dağılımının imparatorluğun kısa zamanda parçalanıp Avrupaya yem olmasına sebep teşkil edeceğini, bundan dolayı merkezî otoritenin güçlendirilmesi gerektiğini söylemiştir. Bunun için hem II. Abdülhamidin yönetimini, hem de Jön Türklerin bilhassa Arap ileri gelenlerince tenkit edilen sertlik yanlısı politikalarını tasvip etmiştir. Onu diğer Arap aydınlarından ayıran en önemli özellik, İslâm dayanışması adına Osmanlı hilâfeti ve hükümetini kayıtsız şartsız desteklemiş olmasıdır.
I. Dünya Savaşından sonra Fransızların Suriye ve Lübnanı, İngilizlerin Filistini işgal etmeleri üzerine emperyalizme karşı sert bir tavır takındığı için bölgeye girişi yasaklanan Emîr Şekîb Avrupada ikamete mecbur edildi. Bunun üzerine mücadelesini Avrupanın değişik şehirlerinde sürdürdü. 1920de Berlinde Şark Kulübü başkanlığına seçildi; 1921de yine Berlinde Milletler Cemiyetinde Arapların haklarını korumayı amaçlayan Suriye-Filistin heyetinde yer aldı. Üç yıl sonra Almanyadaki müslümanların işleriyle ilgilenmek üzere Berlinde Heyetü şeâiril-İslâmiyye adıyla bir dernek kurdu.
1925-1926 yıllarında Suriyede meydana gelen ayaklanmalar, esasen Arapları temsil etmeye çalışan Emîr Şekîb Arslanın liderliğinin belirgin hale gelmesine vesile oldu. 1926da Suriye Manda Komisyonu başkanı Markiz Diyoddi ile görüşmek üzere bir heyetin başında Romaya, 1927de hemşehrilerinin daveti üzerine Detroitte toplanan kongreye başkanlık etmek üzere Amerikaya gitti. Aynı yılın sonlarında Rusyayı ziyaret ederek bu ülkedeki müslümanların meseleleriyle ilgilendi, İslâmî konularda konferanslar verdi. 1929da hacca giden Şekîb Arslan bu sırada Kral Abdülazîz ile görüştü. 1930da İspanyayı ziyaret etti. Aynı yıl Cenevrede La Nation arabe dergisini yayımlamaya başladı. 1934te Mekkede düzenlenen İslâm Konferansına katıldı. 1937de Fransanın yasağı kaldırması üzerine Suriyeye dönen Emîr Şekîb Arslan büyük bir törenle karşılandı. Suriye hükümeti onu Mecmaul-ilmîye başkan tayin etti. Fakat Fransa, Suriye ile 1936da yaptığı anlaşmayı bozarak Emîr Şekîbin sınır dışı edilmesini istedi; bu yüzden görevine başlamadan Cenevreye dönmek zorunda kaldı. II. Dünya Savaşından sonra Suriye ve Lübnanın istiklâle kavuşması üzerine 1946 Ekiminde Lübnana döndü ve 9 Aralık 1946da burada vefat etti.
Arapça yanında Farsça, Türkçe, Fransızca, İngilizce ve orta derecede Almanca bilen Emîr Şekîb Arslan, 1935te Hâşim el-Attassîye yazdığı bir mektupta 1781 özelmektup, 176 makale ve 1100 sayfa hacminde çeşitli kitaplar yazdığını ifade ediyordu. Çabuk ve kolay yazar, yazılarında müsvedde kullanmazdı. Telif etmekte olduğu eserin bir kısmı dizilirken diğer kısmının yazımına devam ederdi. Bunun için kendisine emîrül-beyân lakabı verilmişti. Okuduğunu bir daha unutmayacak kadar güçlü bir hafızaya sahipti.
İslâm birliği düşüncesinde Cemâleddîn-i Efganî ve Ahmed Fâris eş-Şidyâk, dinî anlayışta ıslah (reform) düşüncesinde Muhammed Abduh, dinî ilimlere merakında Tâhir el-Cezâirî, geniş kültür konusunda Amerikalı doktor Kornelyus Fendik, edebî üslûbunda İbnül-Mukaffa, Câhiz, Bedîüzzaman el-Hemedânî ve Ebû İshak es-Sâbî, tarih anlayışında da İbn Haldûnun etkisinde kalmıştır.
Arap dünyasının istiklâline kavuşması için çok büyük gayretler sarfeden Emîr Şekîb bu hususla ilgili hemen her toplantıya katılmış ve Arapların meselelerini milletlerarası platformda savunmuştur. Emîr Şekîb, İslâm ve Arap âleminin parçalanmasında İngiltere ve Fransayı suçlu görüyor, her fırsatta bu iki devletin İslâm dünyasına verdiği zararlara dikkat çekiyordu. Aralarında çeşitli anlaşmazlıklar bulunsa bile İslâmiyete karşı düşmanlık konusunda kolaylıkla anlaşıp bir araya gelebileceklerini söylüyordu.
Çok güçlü bir tahlil kabiliyetine ve sezgiye sahip olan Emîr Şekîb Arslanın siyasî konularla ilgili tahminleri büyük ölçüde gerçekleşmiştir. Meselâ İngilterenin vaadlerine kapılarak Osmanlılardan ayrılmak isteyen Arap aydınlarına İngilizlerin sözlerini tutmayacaklarını, Filistinde bir yahudi devleti kurdurmak için Arap topraklarını parçalayacaklarını söylemiş, aynı şekilde İngilizlerle anlaşan Hicaz Kralı Şerif Hüseyinin pişman olacağını, zira onlar tarafından azledilerek sürgüne gönderileceğini ifade etmiştir. Mısırda çıkan eş-Şa?b gazetesinde 12 Mart 1913te yayımlanan Nâru Uvrubbâ min şerâretil-Balkan başlıklı yazısında I. Dünya Savaşının Balkanlardan çıkacağını haber vermiştir. Emîr Şekîb kendisi daha hayatta iken İslâm dünyasınca takdir edilmiştir. Nitekim 1935te Hindistanda İslâm dünyasının ileri gelen ilim, siyaset ve edebiyat adamlarının katıldığı bir toplantıda, Bugün İslâm dünyasının en büyük siması kimdir? sorusuna verilen cevaplarla seçilen on üç isim arasından en fazla oyu Emîr Şekîb Arslan almıştır (Ahmed eş-Şerebâsî, s. 191-193).
Eserleri. A) Telif Eserleri. 1. Bâkûretü nazmil-Emîr Şekîb Arslan (Beyrut 1887). On yedi yaşında iken neşrettiği divanıdır. 2. Li-Mâzâ te?ahharel-müslimûn ve li-mâzâ tekaddeme gayruhum (Kahire 1349/1930). el-Menâr dergisinin Cavalı bir okuyucusunun Emîr Şekîb tarafından cevaplandırılmasını istediği bir soruya verdiği cevap önce el-Menârda tefrika edilmiş, ardından kitap haline getirilmiş, daha sonra da Şeyh Hasan Temîm tarafından yayımlanmıştır (Beyrut, ts.). Eseri Abdülvehhab Öztürk Müslümanların Gerileme Sebepleri adıyla Türkçeye (Ankara, ts.). M. S. Shakkoor da Our Decline İts Causes adıyla İngilizceye (Lahore 1962) tercüme etmiştir. 3. el-İrtisâmâtül-litâf fî hatîril-hac ilâ akdesil-metâf (Kahire 1350/1931). 4. Târîhu gazavâtil-?Arab fî Fransa ve Suvisre ve İtalya ve Cezâ?iril-bahril-mutavassıt (Kahire 1352/1933). 5. Dîvânü Emîr Şekîb Arslan. Olgunluk dönemine ait şiirlerini ihtiva eden bu eser M. Reşîd Rızâ tarafından neşredilmiştir (Kahire 1354/1935). 6. el-Hulelüs-sündüsiyye fil-ahbâr vel-âsâril-Endelüsiyye (I-III, Kahire 1936-1939). 1930da İspanyaya yaptığı seyahatten sonra Endülüs İslâm medeniyetiyle ilgili olarak yazdığı bir kitaptır. 7. en-Nehdatül-?Arabiyye fil-?asril-hâzır (Kahire 1356/1937). Şamda verdiği bir konferansın metnini ihtiva etmektedir. 8. el-Vahdetül-?Arabiyye (Dımaşk 1356/1937). Şamda verdiği bir başka konferansının metnidir. Emîr Şekîbin ayrıca şu eserleri de zikredilebilir: Makalât lugaviyye (Dımaşk 1928); Şevki ev sadâkatü erba?îne sene (Kahire 1936); Ta?lîkat ?alâ İbn Haldûn (I-III, Kahire 1355/1936; es-Seyyid Reşîd Rızâ ev ihâ?ü erba?îne sene (Dımaşk 1937); ?Urvetül-ittihâd beyne ehlil-cihâd (Buenos Aires 1941); Sîre zâtiyye (nşr. Ahmed Şerebâsî, Beyrut 1969).
B) Tercümeleri. 1. Âhiru Benî Serrâc (İskenderiye 1898). Fransız yazarı François René de Chateaubriandın, Benî Serrâc hânedanının tarihine dair Aventures du dernier Abencérage adlı eserinin tercümesidir. Emîr Şekîb, notlar ekleyerek genişlettiği bu esere ayrıca kendisinin yazdığı Hulâsatü Târîhil-Endelüs ilâ sukutı Gırnata ve müellifi meçhul Ahbârül-?asr fî inkıdâ?i devleti Benî Nasr adlı eserlerle Endülüs emirlerinden Ebül-Hasan Ali b. Ebû Nasr b. Ebül-Ahmerin dört emirnâmesini de ilâve etmiştir. 2. Hâzırül-?âlemil-İslâmî (I-IV, Kahire 1343/1925; Beyrut 1394/1973, 4. bs.) Amerikalı yazar Lothrop Stoddardın The New World of Islam (London 1922) adlı eserinin Accâc Nüveyhiz tarafından yapılan Arapça tercümesiyle Emîr Şekîbin notlarından meydana gelmektedir. Ancak hem eserin aslı ile bu notlar ayırt edilemeyecek kadar birbirine karıştığı, hem de 250-300 sayfa hacmindeki eserin aslı bu notların ilâvesiyle 1688 sayfaya çıktığı için genellikle kitap Emîr Şekîb Arslanın telifi sayılmaktadır. Hâzırül-?âlemil-İslâmî müslüman dünyasının tarihî, kültürel, siyasî ve iktisadî durumu hakkında bilgi ve değerlendirmeler yanında birçok şarkiyatçının İslâmiyete, İslâm tarih ve medeniyetine karşı hücumlarına cevaplar ihtiva etmektedir. Emîr Şekîb, ilâve ettiği notlarda birçok Batılı kaynak yanında Romen devlet adamı T. G. Djuvaranın Cent projets de partage de la Turquie (Paris 1914) adlı kitabından da faydalanmış, Hâzırül-?âlemil-İslâmînin bir bölümünde (III, 208-342) bu eserin özetini vermiştir (Yakup Üstün Fransızcasından da faydalanarak bu özeti Türkiyeyi Parçalamak İçin 100 Plan, Haçlı Taassubu-Türkiye Düşmanlığı adıyla Türkçeye tercüme etmiştir, Ankara 1978). Eser, Ali Rızâ Seyfi Bey tarafından Yeni Âlem-i İslâm adıyla Türkçeye çevrilmiştir (İstanbul 1338). 3. Anatol Frans fî mebâzilih (Kahire 1345/1926). J. J. Broussonsun Anatole Franceın özel hayatını anlatan eserinin bazı ilâvelerle tercümesidir.
C) Neşre Hazırladığı Eserler. İbnül-Mukaffa, ed-Dürretül-yetîme (Beyrut 1893); el-Muhtâr min resâ?ili Ebî İshâk es-Sâbî (Beabda 1898); Ravzüş-şakik (kardeşi Emîr Nesîbin şiirlerinin notlar ilâvesiyle neşridir [Dımaşk 1925]); Ahmed b. Muhammed el-Mevsılî, Mehâsinül-mesâ?î fî menâkıbil-İmâm Ebî ?Amr el-Evzâ?î (Kahire 1352/1933).
Emîr Şekîb Arslanın henüz yayımlanmamış bazı eserleri de şunlardır: Büyûtâtül-?Arab fî Lübnan, el-Beyân ?amma şehidtü bil-?ayân, Târîhu bilâdil-Cezâ?ir, Mâ lem yerid fî mütûnil-luga, Bahs ?an Trablus ve Berka, el-Hulletüs-seniyye fir-rihletil-Bosniyye, İhtilâfül-?ilm ved-dîn (tercüme), Medeniyyetül-?Arab, el-Ceyşül-mu?abbâ min târîhi Uvrubbâ, Târîhu Lübnan. Ayrıca el-Feth, eş-Şûrâ, el-Menâr, el-Mü?eyyed, el-?İrfân, Mecelletüz-zehrâ ve Mecelletü Mecma?il-?ilmiyyil-?Arabî gibi dergi ve gazetelerde İslâmiyetle ilgili çok çeşitli yazıları yayımlanmıştır.