Nedir?
Orak hücre hastalığı olarak da adlandırılan orak hücre anemisi anormal bir hemoglobin türü olan hemoglobin S (HbS veya Hgb S) yapımına yol açan kalıtsal bir bozukluktur. Hemoglobin, kırmızı kan hücreleri (RBC-eritrosit) içinde bulunan demir içerikli bir proteindir. Oksijeni akciğerlerden vücudun her tarafına taşır, dokular ve hücrelere salar. Normalde gebelik sırasında fetus hemoglobin F (Hb F) üretmektedir. Bebek doğduktan sonra Hb F yerine yavaş yavaş hemoglobin (Hb A) geçer. Gen mutasyonları sonucu Hb F ve A dışındaki başka hemoglobin tipleri ortaya çıkmaktadır. Birçok değişik tip tanımlanmış olmasına rağmen yalnızca birkaçı sık görülmektedir. Bu değişik tipler Hb S, Hb C ve beta talasemiyle ilişkilidir.
Bir normal hemoglobin gen kopyasıyla bir Hb S kopyasına sahip kişi yaklaşık % 20-40 oranında hemoglobin S oluşturacak olmasına rağmen yeterince hemoglobin A yapımı sayesinde genellikle sağlık sorunları yaşamayacaktır. Tek bir bozuk kopyaya (heterozigot) orak hücre kalıtı denmektedir. Bu kalıt o kişinin çocuğuna geçebilir. O kişide, değişikliğe uğramış genin iki kopyası birden mevcutsa (homozigot) normal hemoglobin A yerine % 80-100 oranında hemoglobin S yapılacağından orak hücre anemisi oluşacaktır. Bir orak hücre geni kopyasıyla birlikte başka bir anormal hemoglobin tipi örneğin hemoglobin C veya talasemi geni kopyasına sahip (çifte heterozigot) kişi de orak hücre hastalığının belirtileri ve komplikasyonlarını gösterebilir. İki Hb S geni (SS), bir Hb S geni ve başka bir hemoglobin geni kopyasına sahip kişilerin (SC, S beta talasemi, SD, SOArab) tümü "orak hücre hastalığı" terimi altında gruplandırılır.
Hemoglobin S mutasyonu eritrositler içinde daha az çözünen ve normal oksijen nakli sırasında hücre içinde polimerler oluşturabilen hemoglobin üretimine yol açar. Bu polimerler normalde yuvarlak disk şeklindeki eritrositleri özellikle oksijenin azaldığı ortamlarda karakteristik orak şekline dönüştürebilir. Bu oraklaşma eritrositlerin vücut içinde düzgün akış yetisini sınırlandırır. Orak şeklindeki hücreler ince kan damarlarına yapışıp onları tıkayabilir. Orak şeklindeki eritrositler akciğerlerde oksijenle karşılaştıklarında yeniden disk şekline dönüşebilirlerse de yinelenen şekil değişimleri hücrelere zarar verebildiği gibi hücrelerin belli bir bir yüzdesi oraklaşmış hallerini muhafaza ederler.
Orak şeklini almış eritrositler genellikle kısa ömürlü olup normalde 120 gün yerine yalnızca yaklaşık 10-20 gün sağ kalırlar. Durumu telafi etmek için hastaların normalde olduğundan daha hızlı eritrosit üretmesi ve kan dolaşımına olgunlaşmamış eritrositleri salması gerekir. Vücut yeterli sayıda eritrosit üretemediğinden hastaların anemisi giderek daha fazla ağırlaşmaktadır.
Belirtiler, Bulgular ve Komplikasyonlar
Orak hücre hastalığı son derece değişken klinik tabloya sahiptir. Bazı kişilerde hastalık hafif seyretmekte, bazılarında ağır geçmekte sık sık komplikasyonlar oluşabilmektedir. Orak hücre hastalığı olan bebekler tipik olarak doğumda normaldir. Yaşamlarının ilk yılında hemoglobin F yerine hemoglobin S üretimi oldukça hastalık belirtileri gelişmektedir. Hb S ve Hb C (SC) taşıyıcılarına göre homozigot Hb S (SS) olan orak hücre hastalarında hastalık daha ağır seyredebilmektedir. Orak hücre kalıtı olanlar (taşıyıcılar) genellikle sağlıklı olmalarına rağmen sporcularda görülebildiği gibi yoğun egzersiz, vücudun susuz kalması veya irtifa değişikliklerinde bazen orak hücre belirtileri gösterebilir. Orak hücre hastalığının belirtileri ve komplikasyonları aşağıdakileri içerebilir:
- Ağrı krizleri: Uzun süre devam edebilen ağrı atakları orak hücre hastalığının en çok görülen komplikasyonudur. Ağrı ince kan damarlarının daralması veya tıkanmasıyla (vazooklüzyon denilen) ilişkilidir. Bu durum etkilenmiş bölgeye kan akımını azaltmakta veya engellemekte ve doku hasarına neden olabilmektedir. Ağrı ve süresi ağrı krizinden diğerine değişebilmekte, özellikle kemikler, eklemler, akciğerler ve karında oluşabilmektedir. Eller ve ayaklarda ağrı ve şişme küçük çocuklarda sıklıkla farkına varılan ilk hastalık belirtilerinden biridir. Oksijen azalması, enfeksiyon, vücudun susuz kalması, irtifada değişiklik ve aşırı ısı değişikleri ağrı krizini ağırlaştırabilirse de birçoğu tanımlanabilir bir tetikleyici faktörü olmaksızın ortaya çıkabilmektedir. Her ağrı krizinin belirtileri genellikle birkaç gün ila birkaç hafta içinde kaybolmaktadır.
- Orak şeklindeki eritrositlerin (RBC) ömrü kısalmış olduğundan anemi sık görülen bir komplikasyondur. Etkilenmiş kişilerde yorgunluk, güçsüzlük, baş dönmesi, solukluk, nefes darlığı ve kalp hızında artış saptanabilir. Anemik çocuklar daha yavaş büyüyebilir ve gelişebilir. Eritrosit üretimi aksamışsa aplastik kriz oluşabilir. Eritrosit üretiminde ani azalmaya neden olan etkenlerin başında parvovirus B19 enfeksiyonu gelmektedir.
- Enfeksiyonlar, özellikle akciğer enfeksiyonları orak hücre hastalığı olanlarda ağır seyredebilmektedir. Orak hücre hastalığı olan çocuklarda zatürre (pnömoni) önde gelen ölüm nedenidir.
- Damar tıkanmasına bağlı akut göğüs sendromu öksürük, göğüs ağrısı ve ateş gibi hastalık belirtilerine neden olabilen bir akciğer hasarıdır. Bu rahatsızlık acil tıbbi bakımı gerektirmektedir. Hızla gelişebilir ve yaşamı tehdit edici olabilir.
- Kalıcı hasar ve sakatlığa neden olabildiğinden inme orak hücre anemisinin en korkulan komplikasyonlardan biridir. İnme erişkinlerden ziyade çocuklarda (% 10) daha sık görülmektedir.
- Dalak sekestrasyonu, dalak içinde birçok orak hücresi tutulduğunda dalağın hızla büyümesini ifade etmekte olup esasen çocuklarda oluşmaktadır. Şoka doğru ilerleyebilen karın ağrısı, bulantı ve halsizliğe neden olabilmektedir. Bu durum yaşamı tehdit edici olabildiği gibi dalağın cerrahi yolla çıkartılmasını gerektirebilir.
Orak hücre hastalığının diğer komplikasyonları safra taşlarını, kemik nekrozunu, böbrek hastalığını, bacak ülserlerini, gözde retina hastalığını (retinopati) ve süregelen uzuv sertleşmesini (priyapizm) içerebilir. Dünyanın her yerinde bulunan orak hücre anemisi en çok Afrika kökenlilerde, Akdeniz, Orta Doğu ülkelerinde, Hindistan'da, Karayipler'de, Orta veya Güney Amerika'da görülmektedir. Ülkemizin genellikle Güney bölgesinde yaşayanlarda görülmektedir.
TestlerLaboratuvar Testleri
Orak hücre testlerinin hedefleri mümkün olduğu kadar kısa sürede orak hücre anemisini belirlemeyi, orak hücre anemisi taşıyıcısı olan hastaları tanımlamayı, komplikasyonları ortaya çıktıkça tespit etme, değerlendirme ve tedavi etmeyi içerir. Uygulanabilen orak hücre testleri ve diğer testler aşağıdakileri içerir:
- Orak hücre anemisini tarama amaçlı Hb çözünebilirlik ve sodyum metabisülfit testi
- Hemoglobinopati (Hb) değerlendirmesi. Hb elektroforezi, Hb izoelektrik odaklama veya HPLC: bu test eritrositler içindeki hemoglobin tipi ve göreceli miktarlarını ölçmektedir
- DNA analizi: Hemoglobin bileşenlerini oluşturan genlerdeki değişiklikleri ve mutasyonları araştırmak için kullanılır.
- Tam kan sayımı
- Kan yayma preparatı ( periferik yayma ve formül lökosit de denilir)
- Demir testleri
Tedavi
Tedavinin hedefleri ağrıyı gidermek, komplikasyonlar ve organ hasarını en alt düzeye indirmek ve enfeksiyonu önlemektir. Orak hücre hastalığı olan yenidoğanlar zatürre ve başka enfeksiyonları engellemek için sıklıkla uzun süreli penisilin tedavisine alınır. Çocuklar ve erişkinler, krizlerin sayısını azaltan ve oluşan krizlerin şiddet derecesini hafiflettiği saptanmış olan hidroksiüreyle tedavi edilebilir. Sıklıkla krizleri tetikleyen aşırı zorlanma, vücudun susuz kalması, aşırı ısı değişiklikleri, irtifa değişiklikleri, sigara içimi ve stres benzeri durumlardan kaçınarak krizlerin sayısı en alt düzeye indirilebilir.
İnme, aplastik nöbetler, akut göğüs sendromu, şişmiş dalaklar ve bazen ağır krizlerin kan nakilleri veya kan değişimleri ile tedavisi eritrosit sayısını artırma ve orak hücrelerin sayısını azaltmayı sağlar. Birden fazla kan nakli aşırı demir yüklemesi için tedaviyi gerektirebilir. Organ hasarı ve/veya yetmezliği olanlar dalaklarının çıkartılması gibi ilave bir tedaviye ihtiyaç duyabilir.
İlgili Sayfalar
Başka bir internet sitesinde:
The American Sickle Cell Anemia Association
Familydoctor.org: Sickle Cell Disease, Practical Tips for Preventing a Sickle Cell Crisis
National Heart, Lung, and Blood Institute: What is Sickle Cell Anemia?
Centers for Disease Control and Prevention: Sickle Cell Disease
Sickle Cell Disease Association of America
NCBI Genes and Disease: Anemia, Sickle Cell
Information Center for Sickle Cell and Thalassemic Disorders: How does Sickle Cell Cause Disease?
Makale kaynakları
DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun toplu deneyimlerine dayanmaktadır. Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.
Bu Derlemede Kullanılmış Kaynaklar
Raj, A. and Bertolone, S. (9 Temmuz 2009 tarihinde güncelleştirilmiş ). Sickle Cell Anemia. eMedicine [On-line bilgiler]. .http://emedicine.medscape.com/article/958614-overview http://emedicine.medscape.com. .İnternet girişi: Eylül 2009.
Bender, M. A. and Hobbs, W. (6 Ağustos 2009 tarihinde güncelleştirilmiş). Sickle Cell Disease GeneReviews [On-line bilgiler]. .http://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene∂=sickle . http://www.ncbi.nlm.nih.gov. .İnternet girişi: Eylül 2009.
Hildreth, C. et. al. (10 Aralık 2008). Sickle Cell Vasculopathy. JAMA. 2008;300(22):2690 [On-line bilgiler]. İndirilebilir PDF formatı: http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/300/22/2690.pdf . http://jama.ama-assn.org. .İnternet girişi: Eylül 2009.
Mayo Clinic Staff (1 Nisan 2009). Sickle cell anemia. MayoClinic.com [On-line bilgiler]. .http://www.mayoclinic.com/health/sickle-cell-anemia/DS00324/METHOD=print . http://www.mayoclinic.com. .İnternet girişi: Eylül 2009.
(Şubat 2008 ). Sickle Cell Disease. March of Dimes Fact Sheets [On-line bilgiler]. .http://www.marchofdimes.com/professionals/14332_1221.asp . http://www.marchofdimes.com. .İnternet girişi: Eylül 2009.
(9 Haziran 2009 tarihinde gözden geçirilmiş). Sickle Cell Disease: 10 Things You Need to Know. CDC [On-line bilgiler]. .http://www.cdc.gov/Features/Sicklecell/ . http://www.cdc.gov. .İnternet girişi: Eylül 2009.
(Ağustos 2008 ). Sickle Cell Anemia. National Heart, Lung, and Blood Institute [On-line bilgiler]. .http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/Sca/SCA_WhatIs.html . http://www.nhlbi.nih.gov. .İnternet girişi: Eylül 2009.
Daha önceki derlemelerde kullanılmış kaynaklar
Clinical Hematology and Fundamentals of Hemostasis, Third Edition. Denise M. Harmening. F. A. Davis Company, Philadelphia. 1997.
Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO., pp 474-476.
(12 Mayıs 2006). Sickle cell anemia. Genetics Home Reference [On-line bilgiler]. .http://ghr.nlm.nih.gov/condition=sicklecellanemia . http://ghr.nlm.nih.gov.
Bender, M. (7 Mart 2006 tarihinde güncelleştirilmiş). Sickle Cell Disease. GeneReviews [On-line bilgiler].. http://www.genetests.org.
(Mayıs 2006). What is Sickle Cell Anemia? NHLBI [On-line bilgiler]. .http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/Sca/SCA_WhatIs.html . http://www.nhlbi.nih.gov.
(© 2005). About Sickle Cell Disease. Sickle Cell Disease Association of America [On-line bilgiler]. .http://www.sicklecelldisease.org/about_scd/ . http://www.sicklecelldisease.org.
(Haziran 2005 tarihinde güncelleştirilmiş). Sickle Cell Disease: Practical Tips for Preventing a Sickle Cell Crisis. Familydoctor.org [On-line bilgiler]. .http://familydoctor.org/550.xml . http://familydoctor.org.