Şema, bir psikoterapi modeli olan şema terapinin merkezi kavramıdır. Dolayısıyla, şema kavramını anlamak, şema terapiyi ve psikolojik dünyamızı anlama çabamızda bize önemli imkanlar sunacaktır. Şayet psikoloji ile profesyonel düzeyde ilgili değilseniz, şema sizin için yeni ve anlaşılması zor bir kavram olabilir. Ama onu anlamaya çalışırken, kendinize yeni bir gözle bakmanın hazzını da yaşayabilirsiniz.
Aşağıdaki sorular, şema kavramının zihninizde bir yer edinmeye başlaması için size yardımcı olabilir:
- Sahip olduğunuz ilişkinin şu ya da bu şekilde biteceğinden; ya da hayatınızdaki kişinin sizi terk edeceğinden içten içe endişe ediyor musunuz?
- Kendinizi içten içe “kusurlu”, “yetersiz” ve “beceriksiz” hissediyor musunuz?
- Elinizde başarılı olduğunuza dair somut veriler olsa bile içten içe “başarısız” hissediyor musunuz?
- “Gerçek anlamda sevilmek”, size asla sahip olamayacağınız bir duyguymuş gibi mi geliyor?
- Tartışmalarınızda çoğunlukla “haklı” mı hissedersiniz? Etrafınızdaki insanlar sizi, kendini beğenen, kibirli ve ben merkezci olarak mı algılar?
- Hakkınızı aramak size çok zor geliyor mu?
- “Hayır” demeniz gerektiği durumlarda bunu yapamadığınız için kendinizi eleştiriyor musunuz?
- Hayatınıza genelde sizi kullanan, istismar eden kişileri mi alıyorsunuz?
- İlişkileri başlatmak, sürdürmek ve bitirmekte çok ciddi zorluklar yaşıyor musunuz?
- İlişkiniz size zarar veriyor olmasına rağmen onu bitirmekte zorlanıyor musunuz?
- Hayatınızda pek çok şey yolunda gidiyor olmasına rağmen, içten içe “derin bir boşluk” hissediyor musunuz?
- Başladığınız bir işi (diyet, ders çalışmak, spor vb.) bitirmekte çok mu zorlanıyorsunuz?
- En yakınınızdaki insanlara bile güvenmekte içten içe zorluk çekiyor musunuz?
- Başkalarının ihtiyaçlarını, size zarar verecek yaygınlıkta, kendi ihtiyaçlarınızdan önde tutuyor musunuz?
- İlişkilerinizde büyük oranda verici misiniz?
- Kendinizi içinde bulunduğunuz grupların dışında ve o gruplardan farklı hissediyor musunuz?
- Kendi sorunlarınızla başa çıkmakta, kendi hayatınızla ilgili karar almakta çok mu zorlanıyorsunuz?
- Kendinize ve başkalarına karşı değerlendirmelerinizde çok acımasız ya da eleştirel davranıyor musunuz?
Soruların bir kısmı size çok yakın, bir kısmı çok uzak gelebilir. Belki de soruları okurken tanıdığınız birileri gelmiştir aklınıza sadece. Çok önemli değil. Önemli olan, şemanın hayatımızdaki bir takım yaygın duygu, düşünce ve davranışlarla ilişkili olduğunu anlayabilmektir. Yukarıdaki sorulara vermiş olduğunuz cevaplar sizin şema dünyanızla ilişkili olacaktır.
Şema, literatürde nasıl tanımlanıyor?
İsterseniz, şema kavramını anlamak için literatüre çok kısa bir göz atalım. Önce sözlük anlamıyla başlayalım.
Şema, Türk Dil Kurumunun Güncel Sözlüğünde, “Bir aletin, bir aracın veya bir biçimin ana çizgilerini gösteren çizim” ve “Bir edebiyat eserinin, bir tasarının planı” olarak tanımlanmaktadır.
Şemanın, Selçuk BUDAK’ın Psikoloji Sözlüğündeki tanımında şunlar yer alır:
1- Temel bir bilgi birimi; dünya hakkında deneyime dayalı bir genelleme; bir insan, yer, olay vb. hakkındaki bilgileri örgütleyen ve sentezleyen zihinsel bir çerçeve. Nesnelere, olaylara veya insanlara ilişkin algıları etkileyebilen tutarlı, örgülü bir inançlar ve beklentiler kümesi. Şemalar, düzenlilikleri önermesel veya algısal kategoriler halinde kodlamamızı ve bu hazır kodları sonraki olayları algılarken ve yorumlarken kullanmamızı mümkün kılar ve şeylerin özel değil, genel ayrıntılarını temsil ettikleri için de bir çok duruma uygulanabilir. Örneğin sokak çocuklarının tehlikeli olduğu yolunda bir şema geliştirmiş iseniz, hareketlerinizi bu şemaya göre ayarlar ve bu şemaya uymayan bilgileri göz ardı ederken, uyan bilgileri kolayca kabule dersiniz. Bu haliyle şema biliş süreçlerinde büyük bir ekonomi sağlamasının yanı sıra, önemli bir yanılgı kaynağı da olur.
2- Nesneleri tanırken veya belli bir eylemi başlatırken kullanılan ve sinir sisteminde saklı bulunan bir tür şablon.
Frank M. DATTILIO, Bilişisel Davranışçı Çift ve Aile Terapisi kitabında şema ile ilgili şu açıklamayı yapar:
Şema terimi kaynağını Yunan kökenli bir kelime olan, “sahip olmak” ya da “şekillendirmek” anlamına gelen scheen kelimesinden almaktadır. Ek olarak, “belirli bir organizasyonla bilişsel algılama ve karmaşık bir duruma ya da bir dizi uyarana yanıt vermeyi de içeren deneyimlerin zihinsel kodlaması” tanımlamalarını içerir (Webster Sözlüğü, 1989).
Şema terapinin kurucusu Jeffrey E. YOUNG, Şema Terapi adlı kitabında şemayı şöyle tanımlar:
“Erken dönem uyum bozucu şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde oluşup yaşam boyu gelişen ve şekillenen, anılar, duygular bilişler ve beden duyumlarından oluşan, kişinin kendisi ve çevresindekilerle ilişkilerine yönelik, belirgin dereceye kadar işlevselliği bozucu yaygın zihinsel örüntülerdir. Bu şemaların kişinin yakın ilişkilerinde, mesleki ve günlük yaşamında belirleyici olduğu düşünülmektedir.”
Tanıma dikkat ederseniz içerisinde “davranış” yer almaz; çünkü şema, bir davranış değil, belirli durumlar karşısında belirli şekilde davranmamıza yol açan zihinsel bir yapı olarak kabul edilir.
Psikoloji literatürüne aşina olmayanları daha fazla yormak istemiyorum. Dolayısıyla yukarıdakilerden hareketle şemayı şu maddelerle tanımlayabiliriz:
- Şemalar öncelikle, zihinsel yapılardır. Duygu, düşünce, anı ve fiziksel duyumlardan oluşurlar.
- Şema bir davranış değil, bizi belirli durumlar karşısında belirli şekilde davranmaya iten psikolojik yapıdır.
- Şema kavramı en temel anlamda sağlıklı ve sağlıksız yapıları kapsayabilir. Ancak psikoterapide(Özellikle şema terapide) olumsuz yapıları tasvir etmek için kullanılır. Şema terapide şemanın asıl anlamı, “erken dönem uyum bozucu şema”dır. Kulanım kolaylığı açısından sadece “şema” diye kullanılmaktadır.
- Şemalar, kendimizle, diğer insanlarla ve dünyayla ilişkilidirler. Sahip olduğumuz şema, kendimizi, diğer insanları ve dünyayı nasıl algıladığımızın göstergesidir.
- Şemalar çocukluktan itibaren oluşmaya başlar ve zamanla şekillenirler.
- Değişime dirençli yapılardır. Kolayca değişmezler. Şema Terapi, şemaları pozitif yönde değiştirmek için geliştirilen bir psikoterapi modelidir.
- Şemanın farkında olduğumuz (bilinçli) ve farkında olmadığımız (bilinçdışı) yanları olabilir.
- En temel insani ihtiyaçlarımıza ulaşmamıza engel olan yapılardır. Mesela sizin terk edilme şemanız varsa, düzenli ve sağlıklı bir ilişki yaşama ihtimaliniz çok düşük olur.
- Kaygı, depresyon, madde kötüye kullanımı, borderline kişilik bozukluğu gibi psikolojik sorunların kökeninde genelde şemalar ve şemalarla başa çıkma yolları yer alır.
- İyi olan haber şu ki, erken dönem uyum bozucu şemalar, bir takım psikoterapi yöntemleriyle düzeltilebiliyor. Bunun için yapmamız gereken, kendimize bir imkan tanımak ve cesaretle sorunlarımızın üzerine gitmektir.
Şema ile ilgili düşüncelerinizi yazının yorum kısmında benimle paylaşırsanız memnun olurum. Muhabbetle.
Okuyunuz: Şemalar Nasıl Oluşur?