1. GİRİŞ
1.7. Araştırmanın Kuramsal Temeli
1.7.5. Farklılıklara Saygı Eğitimi
22.214.171.124. Farklılıklara Saygı Eğitiminin Amaçları Ve Özellikleri
örnek etkinlik kitabında ise ilgili kazanımlara ait üç örnek etkinlikle bilirlikte aile katılımı önerileri verilmiştir (MEB, 2013).
Tüm bunlar ışığında MEB 2006 Okul Öncesi Eğitim Programından farklı olarak 2013 programında farklılıklara saygı kazanımına daha fazla önem verildiği söylenebilir.
2010). Örneğin; tekerlekli sandalyedeki çocukların çaresiz çocuklar olduğu veya kızların otobüs süremeyeceği gibi şekillendirilmiş düşüncelerin oluşmamasına ya da ortadan kaldırılmasına program yardımcı olabilir.
3. Önyargıları ve ayrımcılığı teşhis etme ve bu konuda eleştirel düşünmek: Öğretmen rolünün büyük önem taşıdığı eleştirel düşünme etkinlikleri, çocuklara doğru olan ve olmayan mesajlar arasında ayrım yapmayı öğretir (Derman-Sparks, 2010). Örneğin; çocuk her hangi bir konuda önyargısını sürdürüyorsa, öğretmenin bunu anlaması ve çocuğa düşüncesinin aksi yönde farklılıkları sunması gerekmektedir. Ayrıca öğretmen bu tür etkinliklerle çocukların haksızlıklara karşı duyarlı olmalarını ve kendisinin veya başkasının başına böyle bir durum geldiğinde araya girip karşı koymaya istekli olmalarını istemelidir (KEDV, 2006).
4. Önyargı ve ayrımcılık karşısında kendini ve başkalarını savunmak:
Program; her çocuğun başka bir çocuğa karşı ayrımcı bir şekilde davrandığında veya bir yetişkinin bir çocuğa karşı ayrımcı davrandığında çeşitli eylemleri öğrenmesinde yardımcı olmayı hedefler. Aslında çocuklar neyin adil olduğunu neyin yanlış olduğunu bilirler ve adaleti gözeten şekilde davranmaya isteklidirler. Bu yüzden yapılan çalışmalar, çocuğun kendine saygısını besler, empati kurmasını ve farklılıkları fark etmesini geliştirir, eleştirel düşünme ve problem çözme becerilerini kolaylaştırır (KEDV, 2006).
Kısacası çocukların olumlu öz kimlik oluşturması, çevresiyle empati kurarak empati geliştirmesini öğrenmesi, ayrımcılığın ve tek düzeliğin ne olduğunu tanıması ve bunların üzerine gitmesi gerektiğini öğrenmesi, önyargı karşıtı müfredat kapsamında çocuklarla çalışma alanı olarak ele alınmıştır. Çocuklar bu zorlukların üstesinden gelirken, yetişkinler ve öğretmenler çocuklara destek olmalıdırlar. Örneğin; yetişkinler çocuklarla çalışmalarında ayrımcılık ve ön yargı içeren kelimeleri kullanmamalıdır. Eğitimciler ayrımcılık ve önyargı ifadelerinin bulunduğu anlık olaylar ve durumları göz ardı etmeyip, konu olarak ele alıp üzerinde konuşarak çocukları yönlendirmelidir. Böylece çocuklar diğer insanlarla empati kurarak ilgilenmeyi ve haksızlıklar karşısında haksızlıkların üstüne gitmeyi öğrenebilirler (Üner, 2011).
Farklılıklara saygı eğitiminin dört ana hedefi kapsamında özellikleri de belirlenmiştir. Bu özellikler şu şekilde sıralanmıştır:
1. Farklılıklara saygı eğitimi çocuk haklarına dayalıdır: Bu eğitimde çocukların hakları ailelerin haklarından önce gelmelidir çünkü çocuğun bir insan olarak doğuştan yaşama, büyüme, eğitim, korunma ve katılım haklarının yaşama geçirilmesinde önlerindeki engellerin kaldırılması gerekmektedir.
2. Farklılıklara saygı eğitimi kapsayıcıdır: Çocukların kimi eksiklerinden dolayı kimi de sahip olduğu ayrıcalıklar yüzünden ayrımcılığa uğramaktadır.
Bu yüzden eğitim grup içindeki tüm çocuklar içindir ve her türlü ayrımcılığı kapsar.
3. Bireyin kendini ne olarak gördüğünü önemsemesi: Çocuğun kendi becerilerine güven duyması ve kendi hareketlerinin toplumun gelişmesine katkısı olabileceğine güvenebilmesi, toplumla özdeşleşip özdeşleşemeyeceğini, onunla etkileşime girip girmeyeceğini belirler.
Böylece kendi haklarını korumayı öğrendikleri gibi başkalarının haklarını savunabilir ve haklarına saygı duyarlar.
4. Çocuk merkezli bir eğitimdir ve günlük uygulamalıdır: Çocukların gelişimsel ihtiyaçlarına ve günlük yaşam deneyimlerine göre hazırlanan aktif ve katılımcı öğrenme ortamı içinde çocuk; kendi dünyasını araştırabilir ve onu değiştirmek için eyleme geçebilir.
5. Başkaları aracılığıyla kendini ve kendi aracılığıyla başkalarını keşfetmeye teşvik eder: Başkalarıyla karşılamamız kendimizi öğrenmemizi sağlar. Kendini bilen ve anlayan yetişkinler, kendilerini ilgilendiren konularla başa çıkabilmeli ve bundan çocuklarla çalışmalarında yararlanabilmelidir. Bu yüzden okul öncesi eğitimi kapsamındaki çoğu etkinlik hem çocuklara hem de yetişkinlere yöneliktir.
6. Ayrımcılığa ve dışlanmaya maruz kalan çocuklar kadar ayrıcalıklı çocukları da gözetir: Ayrımcılıkla karşılaşan çocukların toplumda bir yerlere gelme şansı ellerinden alınmıştır. Yeterince iyi özellikleri olmadığına ve toplum içinde başarılı olamayacaklarına dair sürekli mesajlar alırlar.
Ayrıcalıklı çocuklar ise başarılılarının kendilerinden dolayı değil de, geçmiş
ve birikimlerinden kaynaklandığını hissederken; herkesten üstün olduklarına dair yanlış mesajlar alırlar. Bu yüzden program ayrımcılığa maruz kalan ve ayrıcalıklı olan çocuğu içerir.
7. Farklılıklara saygı eğitiminde aileler ortaklaşa çalışır: Etkinlik ve malzemeler her bir gruptaki çocuk ve ailelerin özel ihtiyaç ve bağlamlarına göre şekillenmelidir. Bu yüzden farklılıklara saygı eğitimi çalışmaları ailelerle ortaklaşa yürütülmelidir. Her çocuk ve aile eğitim ortamında rahat hissetmeli ve kabul görmelidir. Böylece çocuk kendi grubunun kimliğinin onaylandığını hisseder (KEDV, 2006).
126.96.36.199. Farklılıklara Saygı Eğitiminin Uygulanmasında Önemli Noktalar Farklılıklara saygı eğitimi kültürel değerlerin bütünü ile geleneksel programın kaynaştırılmış bir sentezini içerir. Böyle bir program ile çocukların özellikle sosyal gelişimine doğrudan etki eden önyargılarla ve klişeleşmiş bilgilerle mücadele edilebilir (Üner, 2011). Buradaki amaç sadece farklı kültürel geçmişlere ve ırklara yönelik bir program hazırlamak değil, bunlarla beraber cinsiyet, dil, din, cinsel tercih, fiziksel ve zihinsel engel ile sınıf farklılıklarını da ele almaktır. Böylece çocukların gelişim döneminde oluşabilecek önyargılara, stereo tipik bilgilere ve ayrımcılık tutumlarına etki edilebilir (Divrengi ve Aktan, 2010). Farklılıklara saygı eğitimi ile birlikte çocuklar, farklılıkları olumlu bir tavırla izleyebilir ve farklılıklarından dolayı haksızlığa uğrayan kişilerin daha iyi olmaları ve daha iyi hissetmeleri için neler yapabilecekleri konusunda fikirler üretmeye başlayabilir ve bu durum yetişkinliklerinde de devam edebilir. Tüm bunlar dikkate alındığında farklılıklara saygı eğitimi uygulamasında en büyük önemli eğitim ortamına, öğretmene ve aile katılımının sağlanmasına dayalıdır (Ekmişoğlu, 2007).
Farklılıklara saygı eğitiminin hedefleri dikkate alındığında bu eğitimin en önemli noktasının farklılıklara saygı gösteren ve kültürel çeşitliliği yansıtan bir eğitim ortamının yaratılması yani mekânın düzenlenmesi, materyallerin seçimi, kullanımı ve bunların çocuklarla ilişkileri olmasıdır (Derman-Sparks, 2010). Eğitim ortamı bir taraftan çocukların olumlu öz güven resmi çizebileceği ve diğer taraftan farklılıklara karşı empati geliştirebileceği bütün imkanları sunan bir mekan olmalıdır (Divrengi ve Aktan, 2010).
KEDV (2006) tarafından yapılan çalışmalara göre; eğitim ortamlarında çocukların kültürlerini yansıtan eşyalar (hali, yer minderi gibi), çocuğun evinde ve aile içindeki yaşamını gösteren fotoğraflar, dünyadaki bütün ırk, milliyet, cins ve sosyal sınıflardan fotoğraflar ve eşyalar, televizyon ve gazetelerde görülen ünlü insanların çocuklar üzerindeki büyük etkisinden dolayı farklı toplumsal konum ve makamlarda bulunan ünlü insanlara ait fotoğraflar, görme ve işitme engelli çocuklar için de kişisel faaliyetle ilgili eğitsel malzemeler bulundurulmalıdır. Ayrıca çocuklara, ailelerinin kökenlerini veya farklı ülkelerdeki insanların kültürlerini yansıtan sanat eserleri (resim, heykel, mimari eserleri, filmler gibi) tanıtılmalıdır.
Engelli çocukların ihtiyaçlarını kendi başlarına görebilmeleri için rampa ve özel dayanaklar gibi uygun düzenlemeler eğitim ortamında oluşturulmalıdır. Bunlara ek olarak çocukların farklı kişiler ve gruplarla ilgili genellemelere ulaşmalarına neden olacak materyallerin öğrenme ortamında bulunmamasına dikkat edilmelidir.
Örneğin; annenin ev halleriyle uğraştığı, babanın fabrikada çalıştığını gösteren gündelik hayata dair fotoğraflar, hemşirenin kadın, doktorun erkek olduğunu gösteren fotoğraflar alışılmış kalıpları yansıtır (Gollnick ve Chinn, 1990). Bu yüzden sergilenecek konuları seçerken farklı renk, cins, yaş ve toplumsal sınıftan insanların, alışılmadık durumlarının yansıtmasına dikkat edilmelidir. Aileyi tanımlarken de alışılmış çekirdek aile dışlındaki farklı aile tiplerini gösteren resimler seçilmelidir. Anne veya babanın bir arada bulunmadığı tek ebeveynli veya çok çocuklu aile resimleri sergilenmelidir (KEDV, 2006). Hall’a (1998) göre de ayrımcılık karşıtı bir sınıf; evcilik ve drama köşesinde, sanat köşesinde ve ilgi köşelerinde bulundurduğu materyallere dikkat etmelidir. Böylece eğitim ortamında tüm bunlar dikkate alındığında, çocuklar için ayrımcılık yapmadan bir çevre oluşturulabilir.
Farklılıklara saygı eğitiminde önemli rollerden biri de eğitimcilere düşmektedir.
Okul öncesi döneminde verilecek eğitimin çocukların farklılıklara saygılı birer yetişkin olabilmeleri için kritik bir öneme sahip olduğu düşünülmektedir. Zaten çocuklar bu dönemde cinsiyete, engele, farklı ten renklerine bakmaksızın arkadaşlık kurmaya daha açıktırlar ve önyargılarını bir kenara bırakarak sadece birlikte oyun oynamak isterler (Derman-Sparks, 2010). Bu yüzden cinsiyeti ne olursa olsun herkesin hakkının eşit olduğunu düşünen bir nesil yetiştirilmesi isteniyorsa, erken çocukluk dönemi eğitimcilerine büyük görev düştüğü
söylenebilir. Kendisini tanıyan ve anlayan bir öğretmen çocuğa ulaşmak ve onu anlamak için öncelikle çocuğun ailesini tanımalıdır. Aileleri iyi tanıyan bir öğretmen; çocukları daha iyi anlarken, iletişim temelli anlaşmazlıkları giderebilecektir. Bunun için de eleştirel düşünme becerisine sahip olması gereken öğretmen, ailelere stereotipik düşüncelerle ilgili sorular sorabilmeli; onlarla tartışabilmeli ve karşısındaki kişileri de eleştirel düşünmeye yönlendirebilmelidir (Derman-Sparks, 2010).
Öğretmen, aile toplantıları ve konferanslar planlayarak önyargı karşıtı etkinliklerin çocukların müfredatında neden yer aldığı konusunda aileleri bilgilendirmelidir.
Böylece aileler önyargıya yönelik kendi tutumlarını da tekrar gözden geçirebileceklerdir (Divrengi ve Aktan, 2010). Öğretmen çocuklarla önyargı karşıtı etkinlikler ile çalışmayı planladığında; bilgili, özgüvenli ve çeşitliliği (cinsiyet, ırk, sınıf, vb.) olan gruplara saygılı bireyler yetiştirmeyi, farklılıklara sahip insanlara empati ile yaklaşabilmelerini sağlamayı, her çocuğa önyargı ve adaletsiz davranış durumlarını tanıma yeteneği kazandırmayı ve bu yeteneklerini destekleyerek geliştirmelerini sağlamayı kendine amaç edinmelidir (Ekmişoğlu, 2007). Okul öncesi eğitimcileri çocuklara, farklı gruplar arasında bulunan engelleri aşmaları için yardım etmelidir. Yetişkinler çocukların küçük yaşlardan itibaren önyargı geliştirmelerini imkânsız bulsa da, önyargıların temelinin atıldığı dönem, okul öncesi dönemidir. Farklılıklarla yaşamları boyunca karşılaşabilecek olan çocuklar, insanları farklı yollardan anlamayı ve insanların farklılıklarına saygı duymayı ancak etkili bir erken çocukluk programı ile öğrenebileceklerdir (Vandenbroeck, 2000). Bu dönemde çocuklar farklılıkların olduğu bir dünyada yaşadığımızı andığında, bu farklılıkların da zenginlik olduğunu anlarlarsa, artık önyargısız nesillerin yetişeceğini söylemek mümkün hale gelir (Derman-Sparks, 2010).
Farklılıklara saygı eğitimini uygulamada bir diğer önemli nokta ise aile katılımıdır.
Programın etkili bir şekilde yürütülebilmesi için, ailelerle yapılacak işbirliği büyük önem taşımaktadır. Ayrıca ailelerin kendi önyargılarının farkına varmalarını sağlamak, çocuğa model olma konusunda farkındalığını arttırmak da farklılıklara saygı eğitiminin temelinde yer almaktadır (Üner, 2011). Çocuklar ilk ayrımcı davranışlarını ailelerinden öğrendikleri için farklılıklara saygı eğitimi ile birlikte ailelerin ayrımcılık ve önyargı konusunda bilinçlendirilmeleri sağlanabilir. Ailelerin
katılımıyla yapılacak etkinliklerin daha iyi planlanması için üç aşamalı olması gereklidir. Bunlar:
Ailelere yönelik bilgilendirme ve bilinç yükseltme toplantıları yapılmalıdır.
Böylece aileler ayrımcılık konusunda kendilerini değerlendirebilecek ve geliştirebilecektir.
Aile çalışma grubu oluşturulmalıdır. Bu eğitim kapsamındaki uygulamaların planlanması ve yürütülmesine aktif olarak katılırlar.
Sonuçların izlenmesi sağlanmalıdır. Ailelere uygulamaların sonuçlarını görebilecekleri fırsatlar yaratmak amacıyla, belli aralıklarla takip toplantıları düzenlenebilir veya ailelere haber bültenleri gönderilebilir (KEDV 2006).
Tüm bunlardan anlaşıldığı üzere uygulanan farklılıklara saygı eğitimi programını tam başarıya ulaşması etkili bir aile katılımına bağlıdır. Zaten erken çocukluk eğitim kurumlarında verilen eğitimde hedeflenen kazanımların elde edilebilmesi okul-aile işbirliğinin ne ölçüde sağlandığı ile doğru orantılı olarak gitmektedir (Ekmişoğlu, 2007).