ŞİZOFRENİ
Şizofreni, kişinin nasıl düşündüğünü, hissettiğini ve davranışını etkileyen kronik ve şiddetli bir akıl hastalığıdır. Hastaları gerçeklerle temasını kaybetmiş gibi görünebilir. Diğer zihinsel bozukluklar kadar yaygın değildir, ancak belirtiler kişiyi etkisiz hale gelebilir.
Şizofreni Belirtileri
Semptomları genellikle 16-30 yaşları arasında başlar. Nadiren de çocuklarda görülür.
Belirtileri üç kategoriye ayrılır: olumlu, olumsuz ve bilişsel.
Olumlu belirtiler: “Pozitif” semptomlar, sağlıklı insanlarda genel olarak görülmeyen psikotik davranışlardır. Olumlu belirtileri olan insanlar gerçekliğin bazı yönleriyle temaslarını kaybedebilir. Semptomlar şunları içerir:
- Halisünasyonlar
- Sanrılar
- Düşünme bozuklukları (olağandışı veya işlevsiz düşünme biçimleri)
- Hareket bozuklukları (gergin vücut hareketleri)
Olumsuz belirtiler: “Negatif” semptomlar, normal duygu ve davranış bozukluklarıyla ilişkilidir. Semptomlar şunları içerir:
- Düz davranışlar (yüz ifadesi veya ses tonu ile duyguların azaltılması)
- Günlük hayatta zevk alınan duyguların azalması (haz alınan şeylerin azalması)
- Günlük faaliyetleri başlatma ve sürdürme zorluğu
- Daha az konuşmak
Bilişsel belirtiler: Bazı hastalarda şizofreninin bilişsel belirtileri hafif, bazı hastalarda ise daha şiddetli olabilir. Hastalar duyguları ve düşüncelerindeki değişiklikleri fark edebilir. Semptomlar şunları içerir:
- Zayıf yürütme işlevi (bilgiyi anlama ve karar verme becerisi)
- Odaklanma ve dikkatini toparlama sorunları
- Çalışma Belleği ile ilgili sorunlar (öğrenme sonrasında öğrenilen bilgiyi kullanma becerisi)
Risk Faktörleri
Şizofreninin ilerleme riskini arttıran çeşitli faktörler vardır.
Genler ve çevre: Bilim adamları uzun zamandır şizofren bireylerin olduğu ailelerin çocuklarında görülme ihtimalinin daha fazla olduğunu biliyorlar. Bununla birlikte şizofreni hastası olan, ancak şizofren bir aile bireyine sahip olmayan birçok kişi vardır; aynı şekilde bir ya da daha fazla aile üyesi şizofren olan ve ancak kendisi şizofren olmayan bir çok insan bulunmaktadır. Yani genlerin etkili olduğu yadsınamaz bir gerçektir. Ancak bu demek değildir ki, ailesinde şizofren olan bireylerin kendilerinde ya da çocuklarında görülecektir.
Bilim insanları, birçok farklı genin riski arttırdığını, tek bir genin kendiliğinden bu bozukluğa neden olmadığını düşünüyorlar. Şizofreninin kimlerde ortaya çıkacağını tahmin etmek için genetik bilgiyi kullanmak henüz mümkün değildir.
Bilim adamları aynı zamanda, genler kadar bireyin çevresi ile arasındaki etkileşimlerinde şizofreninin ortaya çıkmasını tetiklediğini düşünmektedirler. Çevresel faktörler:
- Virüslere maruz kalma
- Doğum öncesi yetersiz beslenme, beslenme bozukluğu.
- Doğum sırasında oluşan sorunlar
- Psikososyal faktörler
Farklı beyin kimyası ve yapısı: Bilim adamları beyindeki nörotransmitterleri (beyin hücrelerinin birbiriyle iletişim kurmak için kullandığı maddeleri) içeren karmaşık, birbiriyle ilişkili kimyasal reaksiyonlarda şizofrenide rol oynayan dopamin ve glutamatta bir dengesizlik olduğunu düşünüyor.
Bazı uzmanlar, doğumdan önceki beyin gelişimi sırasındaki problemlerin hatalı bağlantılara neden olabileceğini düşünmektedir. Beyin aynı zamanda ergenlik döneminde büyük değişiklikler geçiriyor ve bu değişiklikler genetik veya beyin farklılıkları nedeniyle savunmasız kişilerde psikotik belirtilerin ortaya çıkmasına neden olabiliyor
Tedaviler ve Terapiler
Şizofreni nedenleri henüz bilinmediğinden, tedaviler hastalığın belirtilerini ortadan kaldırmaya odaklanır. Tedaviler şunlardır:
Antipsikotikler (ilaç)
Antipsikotik ilaçlar genellikle hap veya sıvı formda alınır. Bazı antipsikotikler ayda bir veya iki kez verilen enjeksiyonlardır. Bazı hastalar ilaç almaya başladığında yan etkiler görülebilir, ancak çoğu yan etki birkaç gün sonra kaybolmaktadır. Doktor ve hasta en iyi ilaç kombinasyonunu ve doğru dozu bulmak için birlikte hareket etmelidir.
Psikososyal Uygulamalar
Bu tedaviler, hasta ve doktor etkili bir ilaç bulduktan sonra daha faydalıdır. Şizofreninin sebep olduğu günlük zorluklarla başa çıkmayı öğrenmek ve insanların okul ya da iş gibi yaşam hedeflerini sürdürmelerine yardımcı olur. Düzenli psikososyal tedaviye katılan bireylerin, nüksetme veya hastaneye yatırma olasılıkları daha düşüktür.
Koordine edilmiş özel bakım
Bu tedavi modeli semptomları azaltmak ve yaşam kalitesini yükseltmek amacıyla ilaç, psikososyal terapiler, aile kalıtımı, eğitim ve istihdam hizmetleriyle birlikte hareket etmektedir. Bu tedavi yönteminin amacı hastalık erken evredeyken uzman bakımı ile kökten değiştirmeyi amaçlar. Hastaların sıkça yaşadıkları uzun süreli sakatlık olasılığını azaltmak, hastaların üretken ve bağımsız yaşamlarını sürmelerine yardımcı olmak için tasarlanmıştır. Bu tedavi yöntemi ülkemizde ne yazık ki tam anlamıyla uygulanamamaktadır.
Şizofren olan birine nasıl yardım edebilirim?
Değer verdiğiniz bir insanın şizofreni tedavisini desteklemek zor olabilir. Tuhaf, yanlış ifadelere sahip bir insana yanıt vermekte zorluk çekebilirsiniz. Bu konuda dikkatli olmak gerekir. Ayrıca unutmamak gerekir ki şizofreni biyolojik bir hastalıktır. Kişinin bazı davranışlarının kontrolü elinde olmayabilir.
Sevdiklerinize yardımcı olmak için yapabileceğiniz bazı şeyler:
- Onları tedavi olmaya teşvik edin.
- Onların sanrı ve halüsinasyonlarının kendileri için çok gerçekçi olduğunu unutmayın.
- Tehlikeli ve uygun olmayan davranışlara torelans göstermeden, saygılı, destekleyici ve nazik bir şekilde davranın.