Zekânın ne olduğu ve nasıl tanımlanması gerektiği konusu uzun yıllardan beri eğitimcilerin ilgi alanını oluşturmaktadır. Bazı eğitimciler zekayı, bireyin öğrenme gücü olarak yorumlarlarken, bazıları da bireyin zihinsel işlevlerini ve performanslarını baz alarak değişik testlerin ölçtüğü nitelik olarak tanımlamışlardır (Saban, 2000, s. 36). Son yıllarda birçok eğitimci geleneksel IQ testlerinin yetersizliğinden haberdar olmuşlardır. Bizler ise zekânın çok farklı şekillerde ifade edilebileceğine, sadece sözel ya da matematiksel yeteneklerle ifade edilemeyeceğini bilmekteyiz.
En akıllı kim, William Shakespeare, Alber Einstein, Pablo Picasso, Michael Jordan, Leonard Bernstein, Emiliy Dickinson, Charles Darwin, ya da Martin Luther mi? Bu soruya zekânın geleneksel tanımlamasına dayanarak cevap verirsek, sözel dilsel ve mantıksal matematiksel alanda hangisi ağır basarsa en akıllı O’dur cevabını vermek zorunda kalırdık. Ne var ki, bu insanların hepsi de kendi alanlarında yüksek seviyeli zekâya sahip insanlardır (Bruetsch, 1998, s.1)
İşte bu noktadan hareket eden Howard Gardner, 1983 yılında Frames of Mind adlı eserinde bir insanın en az 7 temel zekâ alanına sahip olabileceği fikrini öne sürmüştür. Ona göre zekâ, bir kişinin bir veya birden fazla kültürde değer bulan bir ürün ortaya koyabilme veya günlük ya da mesleki hayatında karşılaştığı bir problemi etkin ve verimli bir şekilde çözebilme yeteneği olarak tanımlar (Saban, 2000, s. 36). Linda Campbell’ın Howard Gardner’dan aktardığına göre zekâ;
- Bireyin gerçek hayatta karşılaştığı problemleri çözme yeteneği
- Çözmek için yeni problemler oluşturma yeteneği
- Bireyin kendi kültüründe değer bulan bir şey yapma ya da bir hizmeti sunma yeteneği olarak tanımlanmıştır (Campbel & Campbel, Dickinson, 1996, s. XV)
HOWARD GARDNER’ a göre zekânın özellikleri:
- Her insan kendi zekâsını artırma ve geliştirme yeteneğine sahiptir.
- Zekâ aynı zamanda değiştirilmekle kalmaz. Aynı zamanda öğretilebilir.
- Zekâ insandaki beyin ve zihin sistemlerinin birbiriyle etkileşimi sonucu ortaya çıkan çok yönlü bir olgudur.
- Zekâ çok yönlülük göstermesine rağmen kendi içinde bir bütündür.
- Her insan çeşitli zekâ alanlarının tümüne sahiptir.
- Her insan, zekâ alanlarından her birini belli bir düzeyde geliştirebilir.
- Çeşitli zekâ alanları, genellikle bir arada belli bir uyum içinde çalışırlar.
- Bir insanın her alanda zeki olabilmesinin birçok yolu bulunmaktadır.
Zekânın değişik, kısa tanımlamalarını yaptıktan ve çoklu zeka kuramının ortaya çıkma nedenlerini anlattıktan sonra tüm bireylerde var olan zeka alanlarını incelemeye geçebiliriz.
Çoklu Zeka Nedir?
Çoklu zekâ kuramı, bireysel farklılıkların önemli olduğu fikrinin geçerliliğidir. Bu kuramın eğitimde kullanımı, her bir öğrencinin özel ilgi ve yeteneklerine olduğu kadar bütün öğrencilerin öğrenme yollarını fark etmeye ve saygı göstermeye bağlıdır (Jasmine, 1996, s. 1). Çoklu zekâ kuramı temelde çok kolay bir kuramdır. Kuramın merkezini, “Zeki olmanın bir ya da iki yolu yoktur.” önermesi oluşturur. Zeki olmanın birden fazla yolu vardır. Farklı öğrencilerin farklı zekâ alanlarına sahip olduklarını fark ederek bu öğrencilere farklı şekillerde ulaşmayı deneyebiliriz. Zeki olmanın birden çok yolu varsa, öğretimin de birden fazla yolu vardır (Kagan & Kagan, 1998, s. 1.1)
Biz eğitimciler olarak, öğrencilerimiz gelişirlerken onların kelimelerle ve sayılarla daha becerikli hale geldiklerini her zaman fark ederiz. Geleneksel olarak bu gelişimi sağlamayı bizim misyonumuz kabul ederiz. Geleneksel eğitim okuma, yazma ve aritmetik tarafından esir alınmıştır. Çoklu zeka kuramının ortaya atılmasıyla birlikte kelimeler ve sayılar konusundaki gelişmenin resim, müzik, kişiler arası gibi alanlardaki gelişmeyle paralel gitmediklerini fark ettik (Kagan & Kagan, 1998).
Çoklu zekâ kuramı, bizleri başarılı kılmak için güçlendirmektedir. Bizler, başkalarını ve kendimizi çok farklı şekillerde görmeye başladık. Hiç kimse zeki ya da aptal değildir, her birimizin yegâne, farklı zekaları vardır. Artık öğrencilerimize ne kadar akıllısın sorusunu sormayı durdurup, sen nasıl akıllısın sorusunu sormaya başladık. Öğrencilerimizin içindeki gizli kalmış hazineleri bulduk (Kagan & Kagan, 1998, s.1.2).
Howard Gardner’ın 1983 yılında yayımladığı Frames of Mind kitabında bu hazineler (zekâ alanları) aşağıdaki şekilde belirtilmiştir. Dr. Gardner’ın teorisi, zekâyı 7 kategoriye ayırmıştır (O’neill, 1996, s. 10.).
- Sözel dilsel
- Mantıksal Matematiksel
- Müziksel Ritmik
- Görsel Uzaysal
- Bedensel Kinestetik
- Kişilerarası
- İçsel
Bireylerde var olduğu kabul edilen değişik zekâ alanları farklı kitaplarda farklı şekillerde yer almışlardır. Yukarıda verilen zekâ alanları tüm kitaplarda yer aldığı gibi, bazı kitaplarda fazladan zekâ alanlarına yer verilmiştir. Spencer ve Miguel Kagan’ın kitabında, bu zekâ alanlarına bir de doğa zekâ (naturalistic) eklenmiş ve var olan zeka alanları değişik kategorilere ayrılmıştır (Kagan & Kagan 1998).
Geleneksel Zekalar
- Sözel / Dilsel (Dil Sanatları)
- Mantıksal / Matematiksel (Matematik)
Sanat ve Müzik Zekalar
- Görsel / Uzaysal (Sanat)
- Müziksel / Ritmik (Müzik)
Açık Hava Zekalar
- Bedensel / Kinestetik (Beden Eğitimi)
- Doğa Zeka (Fen Bilimleri)
Kişisel Zekalar
- Kişilerarası (Sosyal çalışmalar)
- İçsel Zeka