25 yıldan fazla bir süre önce, .ru alan adı oluşturuldu ve bununla birlikte RuNet doğdu. Rus gazeteci Andrey Loshak, Rus internetin evrimi üzerine yedi bölümlük belgesel olan “Holivar” (İngilizce olarak “Kutsal Savaş” veya “InterNyet” olarak bilinir) yayınlayarak yıldönümünü kutladı. VKontakte, Yandex ve Mail.ru gibi ikonik Rus dijital markalarının arkasındaki girişimcilerle röportajlar sunan seri, RuNet’in 1990’ların alt kültüründen Rus toplumunun, kültürünün ve siyasetinin her yerde bulunduğu kısmına yükselişini çiziyor.
Dizinin ilk bölümü 9 Haziran 2019’da Beat Film Festivali’nde yayınlandı ve Radio Free Europe’un sahip olduğu Current Time YouTube kanalında halka açık olarak yayınlandı. Dizi, hem Rusya’da hem de yurtdışında kritik beğeni aldı ve Redkollegia ve Professiya-Jurnalist ödüllerini kazandı:
Sanki yakın bir arkadaşının yavaş ve acı verici ölümüyle ilgili bir film izliyorsun ve ona yardım edebilecek güçsüzsün.
Yakın bir arkadaşının yavaş ve acılı ölümüyle ilgili bir film izlemek ve ona hiçbir şekilde yardım edememek gibi bir şey.
— Kutsal Savaş’ın YouTube’daki 6. bölümünün altında bir üst yorum
“Bileksiz tekno-ütopyanizmin” hikayesi
Loshak’ın filmi aynı anda bir kilometre taşını kutluyor ve bir zamanlar tanıdığı Rus internete veda ediyor — ve herkesi tanıyormuş gibi görünüyor — Belgeselde görünmeyen RuNet’in yaşayan çok az tanınmış girişimcisi (veya düşmanı) var. Hesapları Avrupa ve Kuzey Amerika’daki izleyicilere anakronistik görünse de, bu rakamlar, günümüzün veri güvenliği ve dijital devlerin kontrolsüz etkisiyle ilgili politik ve ahlaki panikten uzak görünen bilge tekno-ütopyanizmin eşsiz bir öyküsünü anlatıyor.
Bu yeniden anlatımda, RuNet bir şekilde kamulaştırılması ayarlanır Rus devleti (kötü adamlar), tehdit altında olan bazı inatçı “parçalayıcılar” (iyi adamlar), ve onun doğasında uluslararası ve açıklık yaratılması oldu “splinternet.” Seri, Sovyet interneti inşa etmeye yardımcı olan bir hippi yenilikçi ile başlayan ve bu övgüye değer yenilikçilerle biten Silikon Vadisi’ne taşınan Vladimir Putin’in Rusya’sı artık onlar için bir kullanım alanı olmadığı için Kaliforniya’da açılıyor ve kapanıyor.
Rusya’nın Kasım ayında “Egemen İnternet” tasarısının tanıtılmasının ardından, Rusya’nın internetin uluslararası soyağacını hatırlamak için acil bir ihtiyaç var. Tasarının hem itici hem de destekçileri bu tarihin farkında. Birincisi, 1990’larda Rusya’ya dönen Anton Nossik’in ve Rus-İsrailli teknoloji mühendislerinin rolünü vurguluyor ve ikincisi (Vladimir Putin de dahil) internetin her zaman olduğunu ve net bir şekilde kaldığını savunuyor. Batı istihbarat hizmetleri projesi.
Belki de Loshak belgeselindeki en ilginç ders, uluslararası kökenlerine rağmen, RuNet’in uzun zamandır “egemen” olmasıydı — ancak yetkililerin tercih edebileceği şekilde değil.
Bugün, sadece ne kadar az Putin ve Rus elit ilk günlerinde internete önem verdi dikkat çekici görünüyor. Unutulmaz bir anekdot olarak, geç Anton Nossik’in ve yatırımcı Egor Shuppe, başbakan Putin’in 1999 yılında kilit temsilcileriyle yaptığı toplantıyı hatırladı “çevrimiçi topluluk”. Shuppe şunu hatırlıyor: “Gizli gündemimiz ona gücü olmayan çocuklar olduğumuzu, bu yüzden yalnız bırakılmamız gerektiğini açıklamaktı. Ve en garip şey Putin’in bize söz verip 15 yıl tutması.”
Benzer şekilde, 2001 yılında, Putin’in katılımıyla ilk online web konferansının yapıldığı 2001 yılında, gazeteci Marina Litvinovich, internetin ne olduğunu başkana açıklamak zorunda olduğunu hatırlatıyor. Putin’in, diğer birçok bilgi kaynağına sahip olduğu için ona internete ihtiyacı olmadığını söylediği bildiriliyor — bazı hesaplara göre bu güne kadar devam eden bir tutum:
O bir izci olduğu için KGBshchik, bana bunun bir şey bulmak için büyük bir veri tabanı olduğunu ve siteleri gösterdiğini düşündüm. Ona birkaç arama sitesi gösterdim. Yandex, Rambler, Yahoo. Fazla zaman değildi, ama genel olarak internete girmediğini hatırlıyorum. Farklı insanlardan birçok kez internete sızmadığını ve nedenini anlamadığını öğrendim. Sonrasında defalarca bunun bir çeşit çöp olduğunu söyledi.
Onun gizli servis ajanı olduğunu düşündüm. KGB’lı bir adam. Bu yüzden ona büyük bir veri tabanı olduğunu söyledim. İhtiyacınız olan her şeyi bulabilirsin ve ona bazı siteler gösterdim. Ona birkaç arama motoru gösterdim, Yandex, Rambler, Yahoo. Çok fazla zaman yoktu, ama şunu hatırlıyorum, genel olarak, interneti pek önemsemiyordu. Birçok insandan interneti kullanmadığını ve neden kullandığını anlamadığını duydum. Sadece çöp tenekesi olduğundan beri defalarca söyledi.
Suları test etmek
Daha sonra, Kremlin çevrimiçi varlığın büyüyen fırsatlarına biraz ilgi gösterdi. Putin’in yönetiminin ilk yıllarında muhalefet dostu oligark Vladimir Gusinsky’nin Media Most şirketinin yok edilmesinin ardından, yeni cumhurbaşkanının ekibi çevrimiçi medyaya ilk baskını yaptı. Litvinovich’in o zamanlar çalıştığı siyasi danışman Gleb Pavlovsky, Strana, Vesti ve Lenta.ru gibi erken çevrimiçi haber platformlarının başlatılmasına yardımcı oldu, ancak popüler haber toplayıcılarından sınırlı başarı ve sert rekabet ile yetkililer yavaş yavaş girişime olan ilgisini kaybetti.
Ancak gereklilik buluşu doğurur: yatırım eksikliğiyle karşı karşıya kalan RuNet’in girişimcileri, kendi önde gelen dijital markalarıyla özerk bir dijital ekosistem yarattılar. Rus yatırımcı Yury Miller’ın da belirttiği gibi, RuNet’in tekliği, Rus teknoloji şirketlerinin piyasada devlet müdahalesi veya korumacılık olmaksızın (Çin’in aksine) önemli – ve bazen lider – pozisyonlar sürdürmesi gerçeğinde yatmaktadır.
Miller’s Mail.Ru gibi bu markaların bazıları Londra Menkul Kıymetler Borsası’na bile girdiler ve on yıl önceki küresel finansal krize rağmen, Alisher Usmanov gibi nüfuzlu işadamları RuNet’e yatırım yapmaya devam ettiler.
Putin 2012 yılında Rusya başkanlığına döndüğünde, ruh hali çok farklıydı. Sosyal medyanın gücüne yaygın olarak atfedilen Arap Baharı’nın etkisi, Rusya’nın hükümdarlarını RuNet’in devrimci potansiyelini dikkate almaya zorladı. Yayın ve basılı medya topa getirildikten sonra RuNet, devletin erişemeyeceği savaşçı, bağımsız gazetecilik için bir alan haline geldi.
2012 yılına kadar, Yandex News ve Lenta.ru devlete ait Channel One’dan daha popüler hale gelmişti. Bir şeyler yapılması gerekiyordu ve yapıldı. Putin’in iktidara dönüşü, RuNet’e karşı ilk kısıtlayıcı yasaya ilişkin protestolar eşlik etti. Birçoğunun ilki olacak.
Bu yıllar, Kremlin’den dijital yönetime yönelik yeni ve proaktif bir yaklaşıma işaret etti. 2011 yılında cumhurbaşkanlığı yönetiminden ayrılan “Gri Kardinal” Gleb Pavlovsky, muhalefete katıldı, Kremlin Konstantin Rykov yeni bir “internet yönetmeni” buldu. Belgeselde Pavlovsky, ortaya çıkan “Rus bayrakları ile gösterişli projeler” tarafından eğlendirilmiş görünüyor. Pavlovsky, stilini RuNet’e getiren Rykov’un artık ihtiyaç duyulmadığı o kadar iyi gelişti ki, diyor. “Artık herkes yapabilir.”
Ve yaptılar. Kremlin ve destekçileri kısa süre sonra devlet tarafından organize edilen “sivil toplumun “değerini öğrendiler. 2011 yılında, monarşist ve gelenekçi oligark Alexey Malofeev, Güvenli İnternet Ligi’ni kurdu; “CyberSquads” aile değerlerini korumak ve çocukları zararlı çevrimiçi malzemelerden uzak tutmak adına sakıncalı içerikler için interneti izledi. Bu nedenle Kremlin’in dijital yönetime olan artan ilgisi, Yelena Mizulina gibi açık sözlü, sosyal olarak muhafazakar milletvekillerinin açıklamalarının yardımıyla “köklü” muhafazakar bir dönüşle bağlantılı hale geldi.
İnternet Araştırma Ajansı’nın tohumları, daha sonra vatansever vatandaşlar gibi davranan çalışanlar tarafından öfkeli mesajlar ile herhangi bir kritik içeriği sel olacak kötü şöhretli St Petersburg merkezli “trol fabrikası” da bu girişimler görülebilir.
2012’den itibaren müdahaleler yoğun ve hızlı geldi. Başlangıçta çocuk istismarı ve narkotiği hedef alan bir internet kara liste yasası kabul edildi, ancak 2013 yılında kapsamı “aşırılık yanlılığını savunmak” ve “yasadışı toplantılar çağrısını” kapsayacak şekilde genişletildi.
Aynı zamanda hükümet Gazeta.ru’nun editör liderliğini değiştirmek için baskı uyguladı ve bağımsız haber sitesi Grani.ru bloke etti. 2014 yılında, Rusya’nın Kırım’ın ilhakında, editör Galina Timchenko da dahil olmak üzere Lenta.ru editör personelinin çoğunluğu, siyasi müdahaleyi protesto etmek için bir yürüyüş düzenledi ve daha sonra bağımsız medya web sitesi Meduza kurdu.
Aynı yıl, Rusya’nın en büyük sosyal medya ağı VKontakte, kurucusu ve CEO’su Pavel Durov, kullanıcı verilerini Rus kolluk kuvvetlerine teslim etmeyi reddettiğinde Rus makamlarının kontrolü altına girdi. Durov, ülkeyi terk ettikten sonra Rusya’yı “artık internet işiyle uyumsuz” olarak nitelendirdi. Bir başka popüler Rus sosyal medya ağı olan VKontakte ve Odnkolassniki artık Mail.ru’ya aittir. Dijital devin şimdiki yönetmeni, Rusya’nın devlet yayın şirketi VGTRK’nin genel müdürü Oleg Dobrodeev’in oğlu Boris Dobrodeev.
Siber uzayda sıkıştırma
2015 sonlarında Putin’in yeni internet danışmanı olarak Alman Klimenko’nun atanmasıyla Kremlin siber alandaki vidaları daha da sıkılaştırdı. 2016 yılına kadar hükümet dikkatini Yandex’e çevirmişti. Haber toplayıcılar üzerine yeni bir yasa bu erken RuNet devi zayıflatacak, hangi şimdi devlet iletişim izleme köpeği Roskomnadzor tarafından onaylanan medya kaynaklarından sadece endeks hikayeleri zorunda kaldı. Bu kısıtlamalar, Rus internet kullanıcıları hakkında veri toplama taleplerinde bulunmak üzere mevcut terörle mücadele mevzuatını genişleten Yarovaya Kanunu’nda sonuçlandı.
Loshak ile görüşülen kişiler, bu kısıtlamaların Rusya’nın bir zamanlar canlı dijital pazarını ne kadar kârsız hale getirdiğini vurgulamakta tereddüt etmiyor. Örneğin, Yandex’in bazı yeniliklerde Google’ın önünde olduğu söyleniyordu, ancak acınası bir şekilde, RuNet’e yatırım on yıl önce olduğu şeye geri düştü. Bazıları serbest ifade alanı olarak çalkantılı 1990’ların RuNet’ini özlerken, diğerleri dizginsiz iş fırsatı için bir alan olarak özlüyor; seride, ikisi güçlü bir şekilde eşanlamlı olarak sunuluyor.
Bununla birlikte, Loshak kendi kendini beyan eden mimarlara odaklanmak onu RuNet “girişimci” nin önemli bir kategorisinden kaçınmaya götürüyor — sıradan vatandaşlar, genellikle zor koşullarda. RuNet’in ünlü olduğu bir yeniliktir ve dijital özgürlükler ve yaratıcılık hakkında dünya çapında bir konuşmanın içine beslenir.
Yurtdışında, RuNet öncelikle yatırım potansiyeli ile değil, kullanıcıların genellikle yarı yasal olarak elde edilen kültür ve bilgiye ücretsiz erişim taahhüdü ile bilinir. Sci-Hub, Lib.ru ve LibraryGenesis, RuNet’in sıkıntılarının tamamen ticari veya politik bir hesabının tam olarak ele alamadığı kültür ve telif hakkı çevresindeki bu savaşın örnekleridir.
Bugüne kadar Duma Rusya’da internet özgürlüğünü kısıtlayan 20’den fazla yasayı geçti. Onlar da duracakmış gibi görünmüyor; Loshak, bir sonraki sınırın artık YouTube olabileceğini öneriyor. 2010’ların çevrimiçi medya kuruluşları gibi, geleneksel bir televizyon istasyonu veya gazeteden daha zor.
Blog yazarı Ilya Varlamov’un Loshak’a söylediği gibi, Kremlin’in YouTube’a yaklaşımı 2010’larda blogcuları yıkma girişimlerini yansıtıyor. Ancak, 2019’da, video blogcuları, on yıl öncesine göre çok daha sofistike ve popüler bir RuNet’te sosyal ve politik konuşmanın ön saflarında. Takipçilerin ordularından bağış yapabilme yetenekleri, tehlikeli bir finansal — hem de siyasi — özerklik sunuyor.
Peki RuNet’in tarihindeki son bölüm neye benzeyecek? Loshak’a göre, RuNet’i kurtaracak şey profesyonellik değil, “yolsuzluğun aptallıkları” — belki de devletin cesur planlarının sonuçta düzgün bir şekilde uygulanmayacağı anlamına geliyor. Yine de, mevcut çatışmanın kaçınılmaz olduğunu da sözlerine ekledi:
[Runet] insanların yatay olarak birleşmesine yardımcı olur ve gücümüz bu yüceltilmiş dikeyliğe alışkındır. O kucaklaya giriyorlar. İşte gerçek böyle bir çatışma ontolojik… Kontrolü tamamen ele geçirmeye çalışmak dışında gücün nasıl tepki vereceğini göremiyorum.
RuNet, insanların yatay olarak organize olmalarına yardımcı olur ve yetkililerimiz katı hiyerarşiler ve dikey bir güç için kullanılır. Bu doğası gereği ontolojik bir çatışma… yetkililerin bunu tamamen kontrol altına almak dışında nasıl tepki vereceklerini anlamıyorum.
— Andrey Loshak Ekho Moskvy ile görüşmede, 5 Eylül 2019
Kaynak https://globalvoices.org/2019/12/22/new-documentary-charts-the-runets-unlikely-rise-and-its-fall/