Mekke toplumunun bireyleri, ataları Hz. İbrâhim'in dinine olan sadakat ve bağlılıklarını yitirmiş; onun yerine putlara tapınmayı ve putları için icat ettikleri çeşitli uygulamaları din edinmişlerdi. Bununla birlikte o toplumda sayıları az da olsa putlara tapınmaktan korunmaya çalışan insanlar vardı.
Allah Resûlü'nün cennetle müjdelediği büyük sahâbî Saîd b. Zeyd'in1 babası Zeyd b. Amr b. Nufeyl bunlardan biriydi. Allah Resûlü'ne henüz vahiy ve peygamberlik görevi verilmemişti. Bir gün Hz. Muhammed ile Zeyd, Mekke'nin Beldah vadisinde verilen bir yemeğe katılmışlardı. Tıpkı Hz. Muhammed (sav) gibi Zeyd de kendisine ikram edilen yiyecekleri yememiş ve Kureyşlilere,
إِنِّى لَسْتُ آكُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ عَلَى أَنْصَابِكُمْ ، وَلَا آكُلُ إِلاَّ مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ .
“Ben sizin putlarınız adına kestiğiniz hayvanların etinden yemem. Ben ancak Allah adına kesilenlerden yerim.” diyerek ikramı reddetmişti. Bununla da kalmamış, onlara,
اَلشَّاةُ خَلَقَهَا اللَّهُ ، وَأَنْزَلَ لَهَا مِنَ السَّمَاءِ الْمَاءَ ، وَأَنْبَتَ لَهَا مِنَ الْأَرْضِ ، ثُمَّ تَذْبَحُونَهَا عَلَى غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ إِنْكَارًا لِذَلِكَ وَإِعْظَامًا لَهُ .
“Koyun, Allah'ın yarattığı bir hayvandır. Allah onu yaratmış ve faydalanması için gökten yağmur yağdırmış, yerden de gıdasını bitirmiştir. Sonra siz bu hayvanı Allah'tan başkası adına kesiyorsunuz!” demişti.1
Zeyd, öteden beri Kureyş'in bu tür âdetlerine karşı çıkar ve onları yaptıkları bu müşrikçe davranışları sebebiyle ayıplardı. Müşriklerin kız çocuklarını diri diri toprağa gömmelerine mani olmaya çalışırdı.3 Ancak o, Resûl-i Ekrem'in peygamberliği dönemine yetişemeden vefat etmişti.
Allah Resûlü, Zeyd'in bu hakperest tutumu sebebiyle daha sonraki zamanlarda onu hayırla yâd etmiş,
غَفَرَ اللَّهُ لِزَيْدِ بْنِ عَمْرٍو وَرَحِمَهُ. فَإِنَّهُ مَاتَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ
“Allah ona mağfiret etsin, o İbrâhim'in dini üzere vefat etti.”2 buyurmuş ve kıyamet günü onun tek başına bir ümmet olarak diriltileceğini belirtmişti.5
İslâmiyet'ten önce Arap yarımadasında Hz. İbrâhim'in dini üzere yaşamaya çalışan insanlar vardı ki bunlara hanîf deniyordu. Putlara tapmaktan yüz çevirip Allah'ın dinine döndükleri için Hz. İbrâhim ve onun yolundan gidenler, “meyleden, yönelen” anlamına gelen “hanîf” ismiyle adlandırıldılar.6
Hanîfler, kitabı ve belirli ibadet şekilleri olan düzenli bir dinin mensupları değillerdi. Daha ziyade toplumdan kendilerini soyutlayarak tevbe ve duaya dayalı bir zühd hayatı yaşıyor7 ve Hz. İbrâhim'den kalan sünnet olma, haccetme, cünüplükten arınmak için gusletme,8 putlar için kurban edilen hayvanların etini yememe ve şarap içmeme gibi bazı gelenekleri uyguluyorlardı. Genelde okuma yazma bilen, eğitimli, Ehl-i kitap denilen Yahudi ve Hıristiyan din adamlarıyla iletişimi olan kimselerdi. Ancak Yahudi ya da Hıristiyan değillerdi.9
Hz. Muhammed'in peygamberliğini ilân etmesinden hemen önceki Mekke toplumunda sayıları son derece az olan hanîflerden birisi de Varaka b. Nevfel idi. Hz. İbrâhim'in getirdiği tevhid dinini aramaya koyulmuş ve Hıristiyanlığı seçmişti.10 Kendisi İbrânîce bilir ve İncil'den âyetler yazardı. Allah Resûlü'ne ilk vahiy geldiğinde, Hz. Hatice (ra) onu Varaka'ya götürmüş ve başından geçenleri ona anlatmıştı. Varaka, Allah Resûlü'ne gelenin vahiy meleği Cibrîl olduğunu ve tıpkı Hz. Musa'da olduğu gibi ona da peygamberlik görevi verildiğini müjdelemişti.11
İslâm öncesi dönemde putlara tapınmayı hoş görmeyen, şarap içmekten kaçınan ve Hz. İbrâhim'den kalma esaslara tâbi olmaya çalışanlardan birisi de Ümeyye b. Ebu's-Salt idi. Vâkıf olduğu kutsal kitaplardan, Araplardan da bir peygamber gönderileceğini okumuş ve yıllarca peygamberliğin kendisine verileceğini beklemişti.
Ancak Resûlullah'a peygamberlik geldikten sonra kıskançlık duygularına kapılmış ve kavminin kendisinden peygamberlik beklemesi sebebiyle uğradığı hayal kırıklığı onun Müslüman olmasına engel olmuştu.12 Ümeyye, Kureyş'in yetiştirdiği büyük şairlerden biriydi. Allah Resûlü, bir defasında onun şiirleri okunduğunda,
إِنْ كَادَ فِى شِعْرِهِ لَيُسْلِمُ
“Ümeyye'nin şiiri neredeyse Müslüman olmuş.”3 buyurmuştu.
İslâmiyet'in doğuşundan sonra Hanîflik ayrı bir din veya dinî akım olarak varlığını sürdürmemiş ancak özündeki temel ilkeler İslâm dini içerisinde devam etmiştir.14
Nitekim “hanîf” kavramı, Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'ın razı olduğu gerçek inanç olarak takdim edilir. Âyetlerden bazısında hanîfliğin müşriklikten tamamen farklı, hatta onun karşıtı tevhid eksenli bir inanç olduğuna işaret edilirken15bazısında da bu inancın köklerinden bahsedilerek Hz. İbrâhim'in dini olduğuna dikkat çekilir.16
Kur'ân-ı Kerîm açıkça, Hanîfliğin Yahudilik ve Hıristiyanlıktan farklı ve hatta onlardan daha önce olduğunu belirtmektedir:
يَا اَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي اِبْرٰهِيمَ وَمَا اُنْزِلَتِ التَّوْرٰيةُ وَالْاِنْجِيلُ اِلَّا مِنْ بَعْدِهِ اَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿65﴾مَا كَانَ اِبْرٰهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلٰكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿67﴾
“Ey Ehl-i kitap! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Halbuki Tevrat ve İncil, kesinlikle ondan sonra indirildi. Siz hiç düşünmez misiniz?... İbrâhim, ne Yahudi ne de Hıristiyan'dı; aksine o, Allah'ı bir tanıyan dosdoğru (hanîf) bir Müslüman'dı; müşriklerden de değildi.”4
Allah Resûlü de bu kavramı farklı bir dini değil İslâm inanç ve hayat tarzını ifade etmek üzere kullanmıştır. Ashâbdan Abdullah b. Abbâs'ın naklettiğine göre, Resûl-i Ekrem,
أَيُّ الْأَدْيَانِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ
“Allah'ın en çok hoşnut olduğu din hangisidir?” sorusuna,
اَلْحَنِيفِيَّةُ السَّمْحَةُ
“Kolay olan Hanîflik dinidir.”5 diye cevap vermiştir.
Ayrıca,
إِنَّ ذَاتَ الدِّينِ عِنْدَ اللَّهِ الْحَنِيفِيَّةُ الْمُسْلِمَةُ لاَ الْيَهُودِيَّةُ وَلاَ النَّصْرَانِيَّةُ مَنْ يَعْمَلْ خَيْرًا فَلَنْ يُكْفَرَهُ
“Allah katında gerçek din, Yahudilik ya da Hıristiyanlık değil, hanîflik esasına dayanan Müslümanlıktır. Kim iyi bir davranışta bulunursa bu yaptığı asla boşa gitmeyecektir...”6 buyurmak suretiyle, Hanîflikten maksadın İslâm olduğunu açıkça beyan etmiştir.
Meşhur muvahhid Zeyd b. Amr'ın anlattığına göre gerçek dini aramak üzere çıktığı seyahatinde Şam'da rastladığı din adamları, ona Hanîfliği tavsiye etmiş, Hanîfliğin de Hz. İbrâhim'in dini olduğunu ve onun Yahudi veya Hıristiyan olmadığını, sadece bir olan Allah'a kulluk eden bir muvahhid olduğunu ifade etmişlerdir.20
Dolayısıyla, Allah Resûlü'nün, “bütün kulların hanîf (tevhid inancını kabule meyilli) olarak yaratıldığını”21 ve “kendisinin de müsamahakârlık esasına dayalı Hanîflikle gönderildiğini”22 ifade etmesi de gösteriyor ki aslında Hanîflik, bütün peygamberlerin tebliğlerinde ortak olan ilkeler olup İslâm dini de hâlihazırda bu ilkeleri yaşatan yegâne dindir.
Resûlullah'ın yaşadığı dönemde ateşe tapan Mecûsîler ile hayır ve şerrin iki ayrı yaratıcı güç tarafından var edildiği inancına sahip Sâbiîlerin de ayrı birer dinî grup olarak mevcut oldukları anlaşılmaktadır. Kur'ân-ı Kerîm buna şöyle işaret etmektedir:
اِنَّ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِـِٔينَ وَالنَّصَارٰى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ اَشْرَكُوا اِنَّ اللّٰهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
“Mümin olanlar, Yahudi olanlar, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve müşrik olanlara gelince, muhakkak ki Allah, bunlar arasında kıyamet gününde (ayrı ayrı) hükmünü verir. Çünkü Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”7
Diğer din mensuplarıyla birlikte Mecûsîlerden de bahseden bu âyet, dinler ve mensupları hakkında önemli bir hususa açıklık getirmektedir. Âyette, “müşrikler” diğerlerinden ayrı tutulmuştur. Zira Hıristiyanlar ve Mecûsîler, her ne kadar Allah'tan başka varlıklara ilâhî nitelikler yakıştırmış olsalar da, tek bir mabuda inandıkları için müşriklerle aynı kategoride değerlendirilmemişlerdir.
Dolayısıyla Allah'ı bırakıp çok sayıda varlığa ilâhî nitelik atfeden müşrikler, Allah'ın birliğini, eşsiz ve ortaksız olduğunu açıkça reddettikleri için ayrı bir kategoride yer almışlardır.24
Mecûsîlik, milâttan önce beşinci yüzyılda İran'da ortaya çıkan bir dindi. Bu dinin kurucusu olan Zerdüşt, yeri göğü yaratan tek tanrı inancına dayalı bir din ortaya koymakla beraber, zaman içerisinde çok tanrıcı inanç ve ibadet şekilleri Mecûsîlik içerisinde yaygınlaştı.
Nitekim Resûlullah dönemindeki Mecûsîler, yaratıcı tanrı Ahura Mazda'nın eşi ve çocukları olduğuna, kötülükleri kaderin efendisi ve zamanın kaynağı kabul edilen kötülük tanrısının yarattığına inanıyorlardı.25
Müfessir sahâbî İbn Abbâs,
إِنَّ أَهْلَ فَارِسَ لَمَّا مَاتَ نَبِيُّهُمْ كَتَبَ لَهُمْ إِبْلِيسُ الْمَجُوسِيَّةَ
“İranlıların peygamberleri vefat edince, İblis onlara Mecûsîliği kabul ettirdi.”8 sözüyle onların itikadının Ehl-i kitaptan farklı olduğuna işaret etmiştir.
Mecûsîlerin ibadet şekilleri de Ehl-i kitaptan farklılık arz ediyordu. Ateşi ilâhî saflığın ve temizliğin sembolü olarak kabul eder ve tapınaklarında yakarlardı. Güneş doğarken, öğle vakti güneş tepedeyken ve güneş batarken çeşitli dualar okuyarak ibadet ederlerdi.27 Hz. Peygamber'in bu vakitlerde namaz kılmayı yasaklaması, sırf onlara benzememek içindir.28
Allah Resûlü, peygamberliğinin ilk yıllarından itibaren Mecûsîleri Ehl-i kitaptan ziyade müşriklere yakın olarak görmüş ve siyasî tutumunu ona göre belirlemiştir.
Şöyle ki, dönemin siyasî açıdan güçlü milletlerinden Hıristiyan Rumlar, İranlı Mecûsîlerle savaşmış ve mağlup olmuşlardı. Bu durum müşrikleri harekete geçirdi ve Allah Resûlü'nü şu sözleriyle tehdit etmeye başladılar:
إِنَّكُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَالنَّصَارَى أَهْلُ كِتَابٍ وَنَحْنُ أُمِّيُّونَ وَقَدْ ظَهَرَ إِخْوَانُنَا مَنْ أَهْلِ فَارِسَ عَلَى إِخْوَانِكُمْ مَنْ أَهْلِ الرُّومِ، وَإِنَّكُمْ إِنْ قَاتَلْتُمُونَا لَنَظْهَرَنَّ عَلَيْكُمْ
“Gördünüz mü, sizler de kitap ehlisiniz, Hıristiyanlar da! Biz de İranlı Mecûsîler gibi ümmîyiz. Nasıl ki İranlı kardeşlerimiz, sizin gibi kitap ehli olan Hıristiyanlara galip geldiler; siz de eğer günün birinde bizimle savaşacak olursanız sizin de sonunuz onlar gibi olacak!”9
Ancak çok geçmeden müminleri rahatlatan ve onları zaferle müjdeleyen ilâhî beyan gelmiş,30 bir zaman sonra tam da Kur'an'da haber verildiği gibi Hıristiyan Rumlar, İranlı Mecûsîlerle tekrar bir savaş yaparak bu kez onları mağlup etmişler ve bu olay Müslümanları sevindirmişti.31
Hicretin sekizinci yılında Bahreyn ve Hecer bölgelerinin de İslâm topraklarına katılmasıyla oralarda yaşayan Mecûsîlere nasıl muamele edileceği konusunda soru işaretleri oluşmuştu. Resûlullah, onlardan da cizye alınması talimatını vererek cizye karşılığında temel hak ve hürriyetlerini koruma altına almıştı.32
Ayrıca Mecûsîlerin yaşadığı bölgelerin valisine gönderdiği mektupta onların İslâm'a davet edilmesini, şayet bu daveti reddederlerse kendilerinden cizye alınmasını, ayrıca kadınları ile evlenilmemesini ve kestiklerinin yenmemesini emretmişti.33
Bu ifadeler gösteriyor ki Mecûsîler, gerek hayvan kesimi, gerekse evlilik konusunda İslâm dininin esaslarına aykırı davrandıklarından, sosyal ilişkiler açısından Ehl-i kitaptan farklı bir zümre olarak değerlendirilmiş, ne kestiklerinin yenilmesine ne de kadınlarıyla evlenilmesine müsaade edilmişti.
Resûlullah'ın elçisi Alâ' b. el-Hadramî de, mektubu Mecûsîlerin lideri Münzir b. Savâ'ya götürdüğünde ona şöyle demişti:
يَا مُنْذِرُ إنّك عَظِيمُ الْعَقْلِ فِي الدّنْيَا، فَلَا تَصْغُرَنّ عَنْ الْآخِرَةِ إنّ هَذِهِ الْمَجُوسِيّةَ شَرّ دِينٍ لَيْسَ فِيهَا تَكَرّمُ الْعَرَبِ، وَلَا عِلْمُ أَهْلِ الْكِتَابِ يَنْكِحُونَ مَا يُسْتَحْيَا مِنْ نِكَاحِهِ وَيَأْكُلُونَ مَا يُتَكَرّمُ عَلَى أَكْلِهِ وَيَعْبُدُونَ فِي الدّنْيَا نَارًا تَأْكُلُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
“Ey Münzir! Sen dünyada gayet akıllı bir adamsın, âhirette küçük düşme! Bu Mecûsîlik kötü bir dindir, Arap'ın kerem ve ahlâkına uygun değildir. Bu dinin mensupları, kendileriyle evlenmekten hayâ edilen kimselerle evleniyor, yenilmesi hoş olmayan şeyleri yiyorlar. Dünyadayken âhirette kendilerini yiyecek olan ateşe tapıyorlar.
وَلَسْت بِعَدِيمِ عَقْلٍ وَلَا رَأْيٍ فَانْظُرْ هَلْ يَنْبَغِي لِمَنْ لَا يَكْذِبُ أَنْ لَا تُصَدّقَهُ وَلِمَنْ لَا يَخُونُ أَنْ لَا تَأْمَنَهُ وَلِمَنْ لَا يُخْلِفُ أَنْ لَا تَثِقَ بِهِ فَإِنْ كَانَ هَذَا هَكَذَا، فَهُوَ هَذَا النّبِيّ الْأُمّيّ الّذِي
Sen akıl ve fikir yoksunu biri değilsin, yalan söylemeyen birini tasdik etmemek, ihanet etmeyen birine güvenmemek, verdiği sözden hiç dönmemiş birine itimat etmemek sana hiç yakışır mı? Bütün bunlar o ümmî Peygamber'in vasıflarıdır.
وَاَللهِ لَا يَسْتَطِيعُ ذُو عَقْلٍ أَنْ يَقُولَ لَيْتَ مَا أَمَرَ بِهِ نَهَى عَنْهُ أَوْ مَا نَهَى عَنْهُ أَمَرَ بِهِ أَوْ لَيْتَ زَادَ فِي عَفْوِهِ أَوْ نَقَصَ مِنْ عِقَابِهِ إنْ كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى أُمْنِيَةِ أَهْلِ الْعَقْلِ وَفِكْرِ أَهْلِ الْبَصَرِ
Andolsun ki hiçbir akıl sahibi onun hakkında, 'Ne olurdu emrettiği şu şey yasaklansa, yasakladığı şu şey de emredilseydi veya ne olurdu biraz daha merhametli olsa ve daha az cezalandırsaydı!' diyemez. Gün gibi aşikârdır ki ondaki bu vasıflar hem akıl hem de düşünce sahiplerinin idrak ve fikriyatına tamı tamına uygun düşmektedir.”10
Hz. Peygamber, Mecûsîlere temel hak ve hürriyetlerini tanımakla beraber, gündelik hayatta ve ibadetleri ilgilendiren konularda Müslümanların onlarla aralarına mesafe koymasını talep etmişti. Zira toplumsal hayattaki sınırların kalkması, onların İslâm'a aykırı inanç ve geleneklerinin Müslümanlar arasında yaygınlaşması sonucunu doğurabilirdi. Allah Resûlü Mecûsîlere ait av hayvanlarıyla avlanılanların etinden yenilmesini yasaklamış,35 onların tencerelerinin kullanılıp kullanılamayacağı sorulunca,
أَنْقُوهَا غَسْلاً وَاطْبُخُوا فِيهَا
“Yıkayıp temizledikten sonra onlarda yemek pişiriniz.”11 buyurmuştur.
Ayrıca saç sakal şekli ve giyim kuşam tarzı konusunda da Mecûsîlere benzememeyi emretmiştir.37 Diğer yandan kafirlerin güneş doğarken ve batarken onun için ibadet ettiklerini belirterek, kerahet vakti olarak anılan bu vakitlerde namaz kılınmasını yasaklamıştır.38 Mecûsîlerin inanç ve ibadet şekillerine bakıldığında, bu hadiste Hz. Peygamber'in “kâfir” olarak ifade ettiği kimselerin onlar olduğu anlaşılmaktadır.
Hz. Ömer'in hilâfeti döneminde de Mecûsîlerin dinî ve hukukî konumu tartışma konusu olmuştu. Nitekim Hz. Ömer bir gün Mecûsîlerden bahsederken, “Onlar hakkında ne yapacağımı bilmiyorum.” demiş bunun üzerine ashâb-ı kirâmdan Abdurrahman b. Avf şu bilgiyi nakletmişti: “Bu konuda Resûlullah'ın (sav) şöyle buyurduğunu işittiğimi kesinlikle söyleyebilirim:
سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ
'Onlara da Ehl-i kitaba uygulanan hükmü uygulayın!' ”12
Allah Resûlü'nün Mecûsîlerden cizye aldığı haberi kendisine bildirilince Hz. Ömer valilerine onlardan cizyeyi kabul etmelerini fakat kadınlarıyla evlenmenin meşru olmadığını bildirmişti.40
Allah Resûlü'nün peygamber olarak gönderildiği dönemde varolan bir diğer dinin mensupları da Sâbiîlerdi. Sâbiîler, Yahudilik içerisinden çıkmış bir fırka iken zamanla evrenin hayır ve şerre hükmeden iki ayrı ilâhî varlık tarafından yönetildiğine ve gök cisimlerinin tanrısal özelliklere sahip olduğuna dair Mezopotamya'da yaygın olan inanışı kabullenmişlerdi.41
Kur'an'da Sâbiîlerden üç ayrı yerde bahsedilmektedir.42 “Sâbiî” kelimesi, “bir dinden çıkıp, başka bir dine giren,” mânâsına gelmektedir.43
Araplar, kendi putperest dinlerini terk eden kimselere bu isimle hitap ederlerdi. Resûlullah ve ashâbı hakkında da, kendi dinlerini terk edip başka bir dine meylettikleri için bu ismi kullanmışlardı.44
Resûlullah'ın (sav) onlarla karşılaştığı veya iletişime girdiğini gösteren herhangi bir mâlûmata sahip değiliz. Ancak daha sonraki dönemlerde, yoğun olarak Mezopotamya yani Harran bölgesinde yaşadıkları için Harrânîler diye de bilinen Sâbiîler, İslâm topraklarında farklı zamanlarda farklı muameleler görmüşlerdir. Kimi zaman Ehl-i kitap, kimi zaman da müşrikler gibi değerlendirilmişlerdir.
Yüce Allah'ın, insanlara kulluk görevlerini hatırlatmak ve varlığın hakikatini kavramada kılavuzluk etmek üzere gönderdiği bütün peygamberler gibi Allah Resûlü (sav) de, yirmi üç yıllık peygamberlik hayatı boyunca din, dil, ırk ve renk ayrımı gözetmeksizin bütün insanlığa kurtuluşa giden yegâne yolun tevhid yolu olduğunu göstermiştir.
O, peygamberlik görevi gereği, geçmişte birçok peygamberin getirmiş olduğu ilâhî hakikatleri tasdik edip onaylamış, tahrife uğramış olanları da düzeltip tashih etmiştir. Hangi inanca mensup olursa olsun, ortak insanî değerlere saygı gösterdiği müddetçe her insanı saygıya değer görmüş, yaşama ve inanma gibi temel hakları güvence altına almıştır.
Resûlullah'ın farklı din mensuplarıyla beşerî münasebetleri bütüncül bir nazarla incelendiğinde görülecektir ki onları her fırsatta tevhide çağırmakla birlikte, kendi inancında kalmak isteyenlere cizye gibi bazı yükümlülükleri yerine getirmek şartıyla serbestlik tanımış ve dinlerini terk etmeleri konusunda asla bir zorlamada bulunmamıştır.45
1 Buhârî, Menâkıbü’l-ensâr, 24, hadis no: 3826.
2 İbn Sa’d, Tabakat, III, 381.
3 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, X, 380, hadis no: 21633.
4 Âl-i İmrân, 3/65, 67.
5 İbn Hanbel, I, 236, hadis no: 2107.
6 Tirmizî, Menâkıb, 32, hadis no: 3793.
7 Hac, 22/17.
8 Ebû Dâvûd, İmâre, 31, hadis no: 3042.
9 Taberî, Câmiu’l-beyân, XX, 69.
10 Süheylî, er-Ravdu’l-unuf, IV, 390.
11 Tirmizî, Et’ıme, 7, hadis no: 1796.
12 Muvatta’, Zekât, 24, hadis no: 619.
Kaynak: Diyanet Hadislerle İslam
|Talip AKBAŞ|
|DÖNDÜM KIBLEYE, KIBLEM...?|
|Mehmet CÖMERT|
|DERVİŞE SORULAR|
|Nail ÇAM|
|NAMAZ KIRAATİNDE TEKNOLOJİK CİHAZ KULLANMAK|
|Mehmet ÖZEL|
|KUL VE TAKDİR|
|a.R.a (aRa)|
|CENDERELER|
|Murat KALIÇ|
|DİN İSTİSMARININ ANATOMİSİ|
|Müberra AKTÜRK|
|HAYRI ÖĞÜTLEMEK|
|Abdurrahman AKBAŞ|
|NAMAZIN RUHU: ALLAH'I ANMAK|
|Mustafa IRMAKLI|
|FETHİN DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ|
|Doç. Dr. Durak PUSMAZ|
|İLİM, KÖLEYİ KRAL MERTEBESİNE YÜKSELTİR|
|İbrahim KARTAL|
|YAZIKLAR OLSUN|
|Metin BEYAZLI|
|RESÛLE TABİ OLUN|
|Hacı İbrahim SAĞIR|
|YOK|
|Aktif Ziyaretçi||14|
|Bugün Toplam||2974|
|Toplam Ziyaret||2716607|