Tabu Ahlakı
Bertrand Russell
Wyatt Tabu ahlakı, sözüyle ne demek istiyorsunuz,
Lord Russell?
Russell Bununla anlatmak istediğim ahlak, en çok
yapılmaması gereken şeyler üstüne bir sürü kurallar koyan ve bu
kuralların nedenlerini vermeyen ahlaktır. Nedenleri kimi zaman bulunmaz,
kimi zaman bulunur, ama bu kurallar her zaman kesin sayılır ve yapma
dediği şeyleri yapmamak zorundasınız.
Wyatt Ne türlü şeyler bunlar?
Russell Uygarlığın bulunduğu düzeye bağlı şeyler.
Asıl tabu ahlakı ilkel kafanın özelliğidir. İlkel topluluklarda ondan
başka türlüsü de yoktur, sanırım. Bu topluluklarda, örneğin, reisin
yemek yediği kaptan yemek yiyemezsiniz. Yerseniz, ölürsünüz, derler. Bir
çok kuralları vardır buna benzer. Anımsadığıma göre Dahomey kralı
gözlerini belli bir yere uzun zaman dikemezmiş, dikerse, memleketinin
orasında fırtına koparmış. Onun için, kural gereği gözlerini hiç
durmadan bir bu yana bir o yana çevirmek zorundaymış.
Wyatt Peki, ama bunlar yalnız ilkel topluluklarda
görülebilen tabular olsa gerek, Bizimkiler ne oluyor?
Russell Bizim ahlakımız da, onun gibi tabularla
doludur. En yüce şeylerde bile türlüsü var. Günah diye kesilip atılmış
öyle bir günah var ki, ben öylesini hiç işlemedim.: Komşunun öküzüne
göz dikmeyeceksin derler. Ben hiç dikmiş değilim.
Wyatt, Evet ama, gündelik yaşayışımızda rastlanan
başka kurallar yok mu? Tabu ahlakından bize vereceğiniz örnekler yok mu?
Russell Var, tabii. Tabu ahlakının birçok yanları
alda dayanan ahlakla güzelce uzlaşıyor. Örneğin, çalmayacaksın,
öldürmeyeceksin, diyoruz. Bunlar, akla uygun kurallardır ama, tabu olarak
ortaya konurlar. Olmaması gereken sonuçlar doğururlar. Örneğin, bir katilin
acı duymadan öldürülmesi yasaktır; oysa, aklı başında bir insan bunu hoş
görebilir.
Wyatt Sizce Hintlilerin sığır eti yememeleri,
yedirtmemeleri tabu alıl akma girer mi ?
Russell Evet. Hint ahlakının tipik özelliğidir sığır
eti yememek. Müslüman ve Yahudiler de domuz eti yemeyeceksin, derler. Ama
neden yemeyeceksin, belli değil. Bu, bir tabudur sadece.
Wyatt Peki, bu tabuların yararlı iş gördükleri olmaz
mı?
Russell Kimisinin olur, kimisinin olmaz, yerme göre.
Demek istiyorum ki, ahlakınız akla dayanıyorsa, tabuları gözden geçirir ve
hangilerinin yararlı olduğunu araştırabilirsiniz. Örneğin, ben kemli
hesabıma, sığır eti yasağının bir şeye dayandığını sanmıyorum.
Wyatt Siz dine inanmıyorsanız, ki inanmıyorsunuz tabu
ahlakının akla sığmayan bir çok kurallarını da hiçe sayıyorsunuz. Sizin
inandığınız bir ahlak sistemi yok mu?
Russell Var. Ama, ahlakı politikadan ayırmak çok
güçtür. Bana göre ahlak şu yoldan ortaya çıkıyor. Bir insan kendi için
yararlı, komşuları için zararlı bir şey yapmak istiyor. Komşularının çoğu
bundan zarar görecek olursa, birleşir, derler ki: Biz bu türlü işleri
sevmiyoruz, bunlardan başkasına zarar gelmesini önleyeceğiz. ve işte, alda
pek uygun olan bu davranış ceza yasalarına yol açıyor. Özel ve genel
çıkarları uzlaştırma yoludur bu.
Wyatt Herkesin, genel bir ahlaka uyacak yerde kendi
özel ahlak sistemine uyması sakıncalı bir şey sayılmaz mı?
Russell Sayılır öyle olursa ama, ahlak pek o kadar
özel olamaz. Çünkü, demin de söylediğim gibi, ceza yasalarıyla karşılaşır.
Ayrıca halkın tutup tutmaması da var. Kimse halkın gözünde kötü olmak
istemez. Böyle olunca da, herkesin kabul ettiği ahlak çok güçlü bir şey
olur.
Wyatt Günah diye bir şey var mıdır?
Russell Hayır. Günah, tanımlanması zor bir şeydir.
İstenmeyen işler demek istiyorsanız, vardır böyle işler istenmeyen
iyilikten çok, kötülük getiren demektir. Böylesi işler de vardır. Ama,
günahın işe yarar bir kavram olduğunu sanmıyorum. Bir cinayeti günah
saydınız mı, onu cezalandırırken sadece cinayeti önlemeyi değil, katilin
azap çekmesi gerektiğini düşünürsünüz.
YVyatt Günah düşüncesi, kimi zaman işkence yapmaya
hak kazandırıyor mu demek istiyorsunuz?
Russell Bence böyle oluyor geniş ölçüde. Demek
istiyorum ki, cehennemi ancak katı yürekli insanlar uydurmuş olabilir,
insanca duygulan olanlar, yaşadığı toplum ahlakının cezalandırdığı suçlan
işleyenlerin öldükten sonra bile sonsuz işkenceler çekmesine razı olamazlar.
Kendini büen hiç kimse böyle bir görüşü kabul edemez.
Wyatt Demek ki, sizce günah kavramı, sadece insandaki
saldırgan duygulan ortaya çıkarıyor?
Russell Evet, öyle sanıyorum. Günah, katı yürekli
diyebileceğimiz bir ahlakın özüdür. Sizi vicdan azabı çekmeden başkalarına
işkence etme yoluna götürüyor. Buysa kötü bir şeydir.
Wyatt Günah diye bir şey olmadığım kabul edersek,
bazı şeyleri nasıl kötü görebiliriz?
Russell Bütün yapabileceğimiz, bence kötü görmeği
ceza yasalarıyla bir arada düşünmektir. Sizde bir çeşit kamuoyu olması
gerektir. Bunun ne kadar önemli olduğunu İtalyan Rönesans tarihini okurken
anlarsınız. Bu tarih Machiavelli Kuramlarını doğurmuştur. O günlerde,
kamuoyu, çoğu zaman, çoğu kez kamuoyunun hoş göremeyeceği şeyleri hoş
görmüştür.
Wyatt özünde bozuk olan bir şeyler var mıdır sizce ?
Russell Bu sözcüğü pek kullanmak istemem. İyilikten
çok kötülük getiren şeyler demek daha iyi. Bir şeyin iyilikten çok kötülük
getireceğini gördünüz mü, onu yapmamakla daha iyi edersiniz. Özü bozuk
sözünü kullanmak istiyorsanız, kullanın. Ama, ben bunun bir işe yarayacağını
sanmıyorum.
Wyatt Tabu ahlakında cinsel ilişkiler büyük bir yer
tutar. Siz, yazılarınızda da bu ilişkilere büyüle bir yer ayırdınız. Cinsel
bakımdan akıllıca davranmak isteyen insanlara ne öğüt verirsiniz?
Russell Önce şunu söyleyeyim ki, benim yazılarımda
cinsel konular yüzde bir ölçüdedir. Ama, okurlarımın çoğu öylesine bir
cinsel saplantı içindedirler ki, yazılarımın geri kalan yüzde doksan
dokuzunu fark etmemişlerdir. Bence insanların bu konu üe ilgisinin akla
uygun ölçüsü yüzde biri geçmez. Başka şeyler için nasıl düşünüyorsam, cinsel
ablak için de öyle düşünmem gerekir. Bu konuda da, yaptığınız şey başkasına
zarar vermediği sürece, kötülenemez. Bir cinsel ilişkiyi sadece eski bir
tabu kötülüyor diye kötülememeli. Zarar verip vermediğine bakmalısınız.
Başka her konu gibi, cinsel ahlakın da temeli budur.
Wyatt Demek ki, sizce kadım zorla elde etme ceza
görmelidir de, uygunsuz cinsellik işi başkasına zarar vermiyor diye,
görmemelidir.
Russell Evet. Bir kadım zorla elde etme, insana karşı
her hangi bir zor kullanmadan farksızdır. Uygunsuz cinsel ilişkiye gelince,
koşullara bakmanız, buna karşı koymakta haklı bir neden olup olmadığım
araştırmanız gerekir. Bütün koşullar içinde, toptan bir kötüleme yoluna
gidilmemeli.
Wyatt Bir şeyin yapılıp yapılmaması üstüne kurallar
koymak doğru mudur, sizce?
Russell Bu konuda ben biraz aşın düşünüyorum.
Korkarım, böyle düşünmekte benden yana olacaklar pek azdır. Bence, uygunsuz
yayınlan yasak eden kurallar olmamalıdır. Öyle düşünmem, biraz da şundan :
Bazı dar kafalı yargıçlar, gerçekten değerli bir yapıtı, hoşuna gitmedi diye
suçlandırabilirler. Ama bu, nedenlerden biri, sadece. Bir başka neden de şu
: Bence yasaklar halkın, her şeyden olduğu gibi, açık saçıklıkla ilgisini
büyük ölçüde arttırmıyor. içki yasağı döneminde Amerikaya sık sık giderdim.
Bu yasak ayyaşlığı eskisinden çok, hem de çok daha fazla arttırmıştı.
Pornografi yasağı da aynı sonucu verir sanırım. Yasaklar üstüne ne
düşündüğümü açıklamak için bir örnek vereyim size. Filozof Empedokles defne
yaprağı çiğnemenin büyük, çok büyük bir ruh bozukluğu olduğuna inanıyor,
defne yaprağı çiğnediği için de kendisinin on bin yıl karanlıklarda
kalacağına yakmıyor. Kimse bana defne yaprağı çiğneme demedi. Ben de
çiğnemiş değilim zaten. Ama, Empedoklese çiğneme dediler, çiğnedi.
Pornografi için de aynı şeyi söyleyebiliriz.
Wyatt Sizce, herkesin yazdığı müstehçen her şey
yayınlanırsa, halkın ilgisini hiç arttırmaz mı bunlar?
Russell Bence azaltır. Aşağılık, açık saçık posta
kartlarına izin verildiğini düşünelim. Bence, ilk bir iki yıl bunlar kapış
kapış alınır, sonra, herkes kanıksar ve kimse yüzlerine bakmaz olur.
Wyatt Yazılar ve başka şeyler için de böyle midir?
Russell Böyledir, sanıyorum, akim sınırları dışına
çıkmamak şartıyla. Ortaya konan güzel bir sanat yapıtıysa, halk bunu okur
yine, ama pornografik olduğu için değil.
Wyatt Şimdi konuşmamızın temeline, yani, tabu
ahlakının düşüncesiz kurallarına gelelim. Bunların zararları ne oluyor sizce
bugün?
Russell Türlü türlü zararları oluyor. Zararın bir
çeşidi bu kuralların eski olmasından, içinde yaşadığımızdan ayrı bir
toplumdan kalmış olmalarından geliyor. O topluma uyan ahlak bizim zamanımıza
uymuyor çoğu kez. Yapay insan yetiştirme, bu eski kurallara uymuyor,
örneğin. Geçmişin ahlakçıları bunun üzerinde düşünmemişler. Bunun bir zararı
oluyor. Bir başka zarar, tabu ahlakının eski işkenceleri sürdürmesidir. Buna
bir çok örnek verebilirim. Tanrılara insan kurban etme işini alın.
Yunanlılar, tarihlerinin ilk günlerinden beri insan kurban edilmesine karşı
koydular. Bunu bir zamanlar yapmışlardı. Ama, artık kaldırmak istiyorlardı
ortadan. Gel gelelim, bir kurum vardı ki bunun ortadan kalkmasını
istemiyorlardı. Ona yapışıp kalmışlardı. Bu kurum Delphoi kahinliğiydi. Kör
inançlarla yaşıyordu bu kurum. Onun için de kör inançların azalmasını
istemiyordu. Başka Yunanlılar da çok sonralara kadar insan kurban
edilmesinde dayattı. Önemli bir başka örnek daha vereyim. Bir cesedi kesip
biçmek öteden beri çok kötü bir şey sayılmıştır ve imparator Kari V
zamanında Vesalius adında pek büyük bir hekim cesetleri kesip bakmadan
hekimlikte önemli olarak fazla iş görülemeyeceğini anladı ve kesip biçmeğe
başladı. Kari V hastalıklı bir adamdı ve yalnız bu hekim onu iyi
edebiliyordu. Onun için korudu kendisini. Ama imparator tahtından
ayrıldıktan sonra Vesaliusü koruyan kalmadı ve bir insanın bedenini iyice
ölmeden kesip biçti diye suçlandırıldı. Ceza olarak Kudüse günahlarını
temizlemeye yollandı. Yolda gemisi battı ve kendisi de türlü eziyetler
içinde öldü gitti. Bütün bunlar ceset kesmek yasak (tabu) olduğu için geldi
başına. Tabu ahlakından bugün de kötülük geliyor. Örneğin, doğum kontrolünü
alalım. İnsan topluluklarının çoğunda, bu konuda, aşılmaz bir tabu vardır,
bu yüzden de birçok kötülükler doğuyor, çok büyük kötülükler. Yoksulluk ve
savaş doğuyor bundan, birçok toplum sorunları da çözülemez oluyor. En
önemlisi bu, zararların. Daha birçokları da vardır herhalde. Boşanma yasağı
hiç kuşkusuz zararlı bir şeydir. Bu yasak, sadece, eski geleneklere dayanır
ve bugünkü koşulları hesaba katmaz.