Tıbbın gelişim hikayesi ile ilgili yazı dizimizin son bölümündeyiz. Önceki yazılar için 1 ve 2'ye tıklayabilirsiniz. Bitkilerle hastalıkları tedavi etme, tıbbın en eski biçimi olabilir. İlk insanlar bunu içgüdüleriyle ve hasta hayvanların yediği bitkileri görerek, deneme ve yanılma yoluyla öğrenmişlerdir. Mısır'ın, Babil'in ve Çin'in en eski tıbbi metinlerinde yüzlerce şifalı bitki sıralanmıştır. Ancak gerçek hayatta seçenekler sınırlıydı. Kimi bitkiler ender bulunur ya da yılın çok kısa bir döneminde yetişirdi. Kimi bitkilerin ise yalnızca belli kısımları, örneğin genç yaprakları ve taze kökleri işe yarardı. Kurutulduktan ya da toz haline getirildikten sonra hepsi aynı etkiyi yapmıyordu.
Tıbbın gelişim hikayesi
Şifalı bitkiler pişirilerek veya taze olarak yenebilir, çay olarak içilebilir, buharı koklanabilir, deriye merhem olarak uygulanabilirdi. Günümüzdeki incelemeler pek çok eski şifalı bitkinin tıbben etken maddeler içerdiğini göstermiştir. Bugün de ilaçların kaynağını bitkiler oluşturur.
Çok amaçlı bitkiler
Kara Kohoş, Kuzey Amerika Yerlilerinin geleneksel ilacıdır. Acıyı, özellikle sinir ve kas ağrısı ile artrit ve baş ağrılarını dindirir. Kramplara, diğer kas kasılmalarına ve astıma yararlıdır, ayrıca öksürük, boğaz ağrısı ve batmayı azaltır. Avrupa'ya 19. yüzyılda getirilmiş ve tıbbi şifalı otlar arasında yer alarak önemli doğal eczalardan olmuştur. Hazır ilaçların bir çoğunun yapımında kurutulmuş kökleri ve yer altındaki sapları kullanılır.
Şaman ilaçları
Şaman ve diğer büyücü doktorlar sıklıkla halüsinojen özellikleri olan bitkileri sağaltım törenlerinde kullanırlardı. Bitkinin etkisiyle girilen trans benzeri bu durumda şamanın hastalığa neden olan veya hastanın iyileşmesine yardım eden tanrılar ve ruhlarla iletişim kurabildiğine inanılırdı. Yaygın olarak peyote denilen bu dikensiz kaktüs Meksika'da ve ABD'nin güneybatısında yetişir. Bazı Kuzey Amerika Yerlileri ve Aztekler tarafından kullanılan ve zihinde değişiklik yapan kimyasal meskalin ilacının kaynağıdır. Pek çok ülkede bu bitkiyi bulundurmak yasaklanmıştır.
Doğal pansumanlar
Emici yapraklar ve yosunlar tarih öncesi çağlardan beri yaraları örtmekte ve lapa yapmakta kullanılmıştır. Papaya bitkisel ilaç karıştırılır ve emdirilir, daha sonra gerekli yere konurdu. Günümüzde Meksika diye bilinen Aztek bölgesinde 1570'lerde dahi sağaltıcılar vücuttan zehirleri ve kötü ruhları çıkarmak için bacağa lapa koyuyordu.
Doğal iğneler
Bitkilerin hem ilaçla ilgili hem de fiziksel kullanımları olabilir. Bazı Avustralya Aborijin ve Afrika kültürlerinde sivri dikenler, geniş ucuna asma veya sarmaşık iplikleri sıkıştırılarak yaraları dikmekte kullanılırdı. Kenya'ya ait olan bazı dikenler ise köze konularak daha da sertleştiriliyordu. Böylece üzerlerindeki mikroplar da öldürülmüş olurdu.
Yaralar için güvercin ağacı
Çalı boyundaki bu ağaççık Kuzey Amerika Yerlileri tarafından yüzyıllar boyunca kanamayı, bereleri ve yanıkları tedavi etmede kullanılmıştır. 18. yüzyıldan başlayarak kullanımı Avrupa'da ve başka yerlerde yaygınlaşmıştır. Günümüzde yapraklarından ve kabuğundan elde edilen öz, yaralar, varis ve hemoroid için ticari kremlerde ve pomatlarda kullanılmaktadır. Güvercinağacı dokuları "kurutarak" büzülmesine sebep olan ve kanamayı durduran bir doku ve damar sıkıştırıcıdır.
Her derde deva Okaliptüs
Okaliptüs (sıtma ağacı) yaprakları Avustralya yerlilerinin geleneksel ilacıdır. Ateş düşürmek için kullanılır; ezilen yaprakların buharı solunum yolları enfeksiyonunda mukusun tıkadığı burnu, boğazı ve diğer yerleri açmak için koklanır; yaralar ve iltihaplar için antiseptik lapa yapmada kullanılır; kaynatılarak, çeşitli yutulabilecek karışımlar da yapılır. Okaliptüs ağaçları Batı'ya 19. yüzyılda gelmiştir. Rus araştırmaları, bazı türlerinin grip virüslerine ve sıtmaya, bazılarının ise bakterilere karşı etkili olduğunu göstermiştir.
Koka çiğnemek
Peru'da bulunan gümüş bir figürde Güney Amerika'da koka yaprağı çiğnemek açlığı ve yorgunluğu gidermede, acıyı ve bitkinliği dindirmede geleneksel bir yöntemdir. Koka çalısı olan Erythroxylon coca günümüzde yapraklarındaki tıbbi kimyasal uyuşturucu alkaloitler için Afrika, Güney Doğu Asya ve Avustralya'da yetiştirilmektedir. Uyuşturucu kokain kaynağı olarak yasa dışı şekilde yetiştirilse de yasal kısıtlamalarla da yetiştirilir, işlenir ve reçetelenir.
İnkalar da tıbbi dinsel törenlerde zihni etkileyen maddeler kullanmışlardır.
Kola kabuklu yemişi
Batı Afrika kökenlidir. Afrika, Asya ve Güney Amerika'da yaygın olarak iştah açıcı ve yorgunluk giderici olarak kullanılırlar. Genellikle bütün olarak çiğnenir veya toz haline getirilip çay olarak içilir. Bu yemişlerde kahvedeki uyarıcı, yani kafein bulunur.
Bitki seçimi
Sağaltıcı törenin en önemli bölümü hangi şifalı bitkinin seçileceğiydi. Yukarıda Güney Amerika yerlilerinden Mochica uygarlığından bir sihirbaz doktorun tedavi için gerekli olan bitkileri seçmeden önce hastasını muayene edişi bir seramik kapla gösteriliyor. Sağaltıcı veya şamanlar, hangi tıbbi bitkilerle nasıl ilaç hazırladıklarını ve nasıl kullandıklarını sır gibi özenle saklarlardı çünkü bu bilgisi köydeki gücü ve mevkisine katkıda bulunuyordu.