Âşık Sümmânî'ye Dair (1)
Edebi Halk Bilgisi etrafında çalışan gayretli bir muallim Haşim Nezihi Bey, geçen ay Sinoptâ bir kitap neşretti
Sinop Halkevi tarafından bastırılan bu eser; Erzurum ve muhiti şâirlerinden Sümmânî'ye dair olup, şâire atfedilen yirmi altı koşmayı ihtiva ediyor.
Baş tarafında birkaç satırlık tercümei hali de vardır. .
Haşim Bey, kitabını dikkate şayan bir teşebbüs neticesinde ortaya atmıştır.
Sinop hapishânesindeki mahpuslara okuyup yazma öğretirken, bu öğretme karşılığı olararak bir şey öğrenmek istemiş, mahpuslardan Zekeriya Çavuş kendisine Sümmânî'nin koşmalarını hediye etmiştir.
Bilgi ve mârifet sahasında halk ile alışverişe bundan güzel bir numune olamaz.
Haşim Beyin verdiği mâlumata göre Sümmânî, Tortum kazasının Narman nahiyesi köylerinden Hasan adlı birinin oğlu olup 1862'de doğmuş ve 57 yaşında ölmüştür.
Çobanlık yaparken başından geçen bir aşk neticesinde koşmaya başlamış ve sevgilisi ardından diyâr diyâr gezmiştir.
Şimdiki bildiklerimize göre Sümmânî'den bahseden iki eserde topu topu dokuz koşma intişar etmiş oluyor (2).
Bunlardan yalnız bir tanesi her iki eserde mevcut olduğuna ve Haşim Beyin topladıklarından bir tanesinin Celâlî'ye ait bulunduğuna gö re otuz yedi koşma kalıyor.
(1) Bu makale 38 sayılı (Halk Bilgisi Haberleri) dergisinden alınmıştır.
(2) Murat ve Haşim beylerin eserlerini kastediyorum. Gerek bu koşmaları yoklayıp Sümmânî'nin malı olanları seçmek, gerek şâir ve şiirleri hakkında daha etraflı araştırma ve toplamalar yapmak suretiyle on dokuzuncu asrın ikinci yansının bu halk şâirini hakkıyle tanıtacak bir monografi hazırlamak fena bir çalışma mevzuu olmasa gerektir.
Bundan şöyle böyle sekiz sene evvel Tortum köylerinde gezerken değirmen başlarında Sümmânî'nin koşmalarını (çağıran) köylülere rastlamıştım.
Tepelerden esen rüzgar bana Altay'lardan getirilmiş ve tabiatın bu köşelerine sindirilmiş maceraları fısıldıyordu.
Bana bir taraftan bu geçen hatıraları hatırlatan, diğer taraftan bazı mütalaalarda bulunmaklığıma vesile veren meslektaşım Haşim Nezihi Beyi, iyi bir heyecan mahsulü olan eserinden dolayı tebrik ederim.
15/VÜ/1934
Ziyaeddin Fahri
Fındıkoğlu
Çankırı Milletvekili Talât Umay'ın bir mektubu:
Aziz meslektaşım beyim;
Sümmânî adlı küçük ve zârif kitabınzı, melfufu (ilişik) iltifatnâmenizi hürmetle aldım.
Lütfunuza teşekkür, himmetinizi takdir ve tebrik ederim.
Halk şiirleriyle ötedenberi biraz göz kulak aşinalığım var.
Bu hususa dair yapılan neşriyatı mese'rretle (sevinçle) karşılar, sahibini hürmetle selâmlarım.
Eserinizi de lâyık olduğu ehemmiyetle okudum; mesainizi her veçhile takdire lâyık buldum.
Halk şiirlerini ağızlardan dinleyerek toplamak, imlaları bozmadan mecmualardan istinsah (kopya) etmek, ne demek olduğunu bilenlerdenim.
Hele bunları neşredenlerin maddi zararlara, manevi ıstıraplara uğradıklarına da binnetice vakıf olanlardanım.
Vatan ve milletin menfaati uğrunda, şahsi menfaatleri unutmak ve hatta bile bile zarar görmek bir fazilettir.
Bunu takdir edemeyen zavallılara acınır.
Vay o bedbahta ki, milletin harsine (kültürüne) hizmet etmez ve hazine-yi irfanına bir cevherpare katmaktan -menfaat görmemek endişesiyle -içtinap eder (kaçınır).
Halk edebiyatına dair yeni bir mufassal (ayrıntılı) kitap hazırlamakla meşgul olduğum için eski cönkleri, yeni şiir kitaplarını gözden geçirmekteyim.
Yeni şâirlerimize bigane (yabancı) kalmamaktayım.
Bu itibarla Sümmânî adına da yabancı değildim.
(Murat) isminde bir mütetebbi (araştırıcı) tarafından yazılan (Halk Edebiyatı) eserini geçende okumuştum.
Bir hayli şâirden birçok şeyler nakletmiş olan Murat Bey, bu şâirden de bahsediyor, on beş koşmasını örnek olarak veriyor.
İki eser arasındaki tercümei hallerde biraz fark var.
1 - Vefâtının Murat Bey (1913) te olduğunu söylüyor.
Sizin saptınız daha doğru olsa gerek.
Çünkü Çanakkale harbine dair şiiri olması ve seksen yedi tarihinde on bir yaşında olduğunu söylemesi vefâtının (1919) da olduğunu ispat eder.
2 - Murat Bey, şâirin Narman kazasının (İd) nahiyesinin (Sami Kale) köyünde olduğunu, ailesine Kasımoğulları denildiğini yazıyor.
3 - Sizin Aylak zapdettiğiniz mevkü Murat Bey Ablak olarak iki yerde gösteriyor.
Fikrimce zâtıalileri (Ablak) zapdettiğiniz halde matbaada (Aylak) olmuştur. Mâlumuâlileri (Ablak) değirmi çehreli, dolgun demektir.
Aylak ise serseri, tembel, havaî mânâsına gelir.
Bu itibarla (Ablak taşı) daha doğru olur.
Acele istinsahlarda benim de böyle noktaları, harfleri karıştırdığım çok vakidir.
4 - Murat Bey şâirin mâşukasını (Gülperi) Hanım olarak gösteriyor.
5 - Murat Bey 15, Siz 26 parça, ki cem'an (toplam olarak) 41 şiir, neşretmekle bu şâiri yaşattınız.
Vakıa bunlardan (Tek tek, kapısını, yazdılar, olmaz, neyler) redifli şiirler her ikisinde de vardır.
Fakat aralarında çok bariz (belirgin) farklar bulunmaktadır.
Hele eksik ve fazlalık itibariyle her biri ayrı bir manzara arz etmektedir.
Her iki şekil karşılaştırılır ve üçüncü bir rivayetle mukabele edilirse en sahih şekli meydana gelmiş olur.
Verdiğiniz numunelerin bazılarının ilk bentleri, bazılarının son bentleri yoktur.
Şu halde Size okuyanların mahfuzatı noksan demektir.
Her halk şâirinin şiiri ağızdan ağza geçerken birçok tebeddüllere (değişikliklere), ilâvelere, hazflere (çıkarmalara) uğruyor.
Sanki, her ravi (anlatan) , kendi arzusuna göre tahrif ediyor.
Bu cihetle aslını bulmak çok müşkül oluyor.
Halk şiirlerini toplamak o kadar kolay değildir.
Halbuki divan şâirlerinin, şiirleri bunlardan az çok anlayan, okur yazarlar tarafından zapt ve istinsah edildiği için bir dereceye kadar mazbuttur.
Halk edebiyatına dair numuneler neşreden bazı kimselerin karineye tabi olarak şiirleri tashih ettikleri görülüyor.
Sizin bu girveye düşmemeniz mucibi mesardır (sevinçtir).
Tashih edeyim derken berbat etmekten halk rivayetini aynen nakletmek daha ehven-i şerdir.
Sümmânî'de kuvvetli bir görüş, hasede değer bir buluş var.
Üslûbu da çok kıvrak ve ahenktar.
Şu mısralan ne kadar güzel:
“Felek attı bizi bu yola tek tek”
“Elbet bir meslekte elin olmazsa
Dava ile sultan olsan fayda ne?”
“Bana derler gam yükünü sen götür
Benim buna yeter kervanım mı var?”
“Gözden ırak düşen gnül güzeli
Unutma bizleri adalet eyle”
“Bülbül figan eder iner bağlara
Bir gül goncasiyle yatma içindir”
“Ağlayanı vermez ayak altına
Bir gün yine gelir yücer şanımız.
“Gönlümde güneşmiş meğer o gözler.”
“Gönül dedikleri bu inci sazı
Yanarım kırarsa eğer o gözler.”
“Bütün bir cihanı değer o gözler.”
“Yâr köyüne erişilmez piyade
Binip aşk atma yarışmayınca”
“Köprüsü yçok bir seylâba yanaştım,
Kâfir idim dört kitaba yanaştım,
Yandı içim o mehtâba yanaştım,
Yâr şehrine girmeden mi gideyim.”
“Görüşme kötüyle onda âr olmaz”
“Mezar taşı ile iftihar olmaz.”
“Rüzgâr esmeyince dal uyanır mı
Goncasız gülşende gül uyanır mı?”
Mukaddimede (önsözde) halk şâirlerini Serveti Fünun şâirleri ile mukayese etmişsiniz.
Mütalaanız çok doğru.
Şâirin elde bulunan (41) koşması bir mecmua-i eş'ar teşkil eder.
Acaba gençlerimizin hangisinin bu kadar şiiri neşrolunmuştur?..
Bu şâir de refah görmüş, tahsil etmiş olsaydı, şüphesiz ya daha parlak yazardı, yahut divan şâirlerini taklit edeceğim diye istidadını heba ederdi
Tuttuğumuz yol yorucu ve üzücüdür; zararı müeddidir (gerektirir).
Devâmımız ahfadın (torunların) minnetini, milletin şükranını kazanacağı için devâm ediniz.
Bu mesai yolunda belki mektep kaçkınlarının taarruzuna uğrarsınız, ne beis var.
Onlar -yani münekkit geçinen beyler- çekemediklerini taşa tutarlar ki erbabı irfan için iftihara değer bir haldir.
Ben ne zaman tenkide değil de hücuma uğrarsam anlarım ki iyi bir iş görmüşüm.
Beni en çok üzen, eserimin hücuma maruz kalmaması, muarızlarımızın mevtai (ölü) bir sükut (susma) göstermesidir.
Çünkü mühimce bir eserin varlığından başkalarını haberdar etmemek için sükut etmeyi tavsiye eden profesörler vardır.
Ve bu tavsiye bana da yapılmıştır.
Filhakika (gerçekten) hasmı muvaffak olmamış göstermek için en iyi usul; salâhiyettar görünenlerin sükutudur.
İşte bundan korkunuz.
Kitabın numarasından ikinci neşriyatınız olduğu anlaşılıyor.
Birincisi de halk edebiyatına dairse lütfen bir nüsha lütuf buyurunuz.
Kitabın kabında imzanızın bulunmasını isterdim.
Bâdema (Bundan sonra) neşriyatınızdan lütuf buyururken bu ciheti lütfen ihmal buyurmayınız.
Mesai-i müstakbelinizde (gelecek çalışmalarınızda) muvaffakıyetler diler, hürmetlerimi sunar, gözlerinizden öperim beyim efendim.