Soru-Cevap: Lizbon Anlaşması
Lizbon Anlaşması, Avrupa Birliği liderlerinin birliği "daha demokratik, şeffaf ve etkin" hale getirme amacıyla sekiz yıl önce başlattıkları sürecin ürünü.
Çek Cumhuriyeti'nin onay sürecini 3 Kasım 2009'da tamamlamasıyla, anlaşma AB üyesi 27 ülkenin tümünce onaylanmış oldu.
Böylece genişleyen Avrupa Birliği'nin işleyişini düzenlemek amacıyla hazırlanan anlaşmanın yürürlüğe girmesinin önünde herhangi bir engel kalmadı.
AB liderleri, 1 Aralık'tan itibaren anlaşmayı uygulamaya koymak istiyor.
Lizbon Anlaşması'na karşı çıkan çevreler ise bu süreçle, ulusal egemenliği tehdit eden federalci bir yapı kurulmaya çalışıldığını söylüyor.
Anlaşma İrlanda'da düzenlenen referandumlarda önce geçtiğimiz yılın Haziran ayında reddedilmiş, sonra geçen ay kabul edilmişti.
Lizbon Anlaşması, bundan önce reddedilen Avrupa Anayasası'na ne kadar benziyor?
Anlaşmayla, Fransız ve Hollandalı seçmenlerin 2005 yılındaki vetosu yüzünden rafa kalkan Avrupa Anayasası arasında benzeşen konular şunlar:
- AB üyelerinin altışar aylık sürelerle dönem başkanı olması yerine, liderlerden oluşan karar mercii durumundaki Avrupa Konseyi'ne 2,5 yıllığına bir başkan seçilmesi,
- AB'ye dünya sahnesinde daha fazla ağırlık kazandırmak üzere, halen Javier Solana'nın yürüttüğü Dış İlişkiler Temsilcisi rolü ile Dış İlişkilerden Sorumlu Komisyon Üyeliği'nin birleştirilmesi,
- Önemli kararlar için "çifte çoğunluk" koşulunun (yani hem üye ülkelerin %55'inin onayı hem de bunların AB nüfusunun %65'ini temsil etmesi şartı) aranması,
- Bazı konularda üyelerin veto hakkının kaldırılması,
- Avrupa Komisyonu, Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Adalet Divanı'na yeni yetkiler verilmesi.
Öyleyse bu anlaşmanın, anayasadan ne farkı kalıyor?
Avrupa Anayasası, bugüne dek hazırlanan tüm AB anlaşmalarını feshederek temiz bir sayfa açacaktı.
Lizbon Anlaşması ise siyasi ve parasal açılardan birliğin temelini oluşturan Maastricht (1992) ile Avrupa Topluluğu'nun kurulmasını sağlayan Roma Anlaşması'nın (1957) yerini alıyor.
Ayrıca AB'nin bayrağından ve marşından söz etmiyor. Ama bayrak ve marş kullanılmaya devam edecek.
Anlaşmaya nasıl bir süreç sonunda varıldı?
AB'nin 2001'deki Laeken zirvesinde alınan bir karar, birlik anlaşmalarının basitleştirilerek yeniden düzenlenmesi için bir kurultay toplanması çağrısında bulunmuş, bu toplantılar sonucunda bir anayasa hazırlanabileceğini söylemişti.
Kurultay çalışmalarına Şubat 2002'de başladı; 2,5 yıl sonra yani Ekim 2004'te bir anayasa metni Roma'da imzalandı.
Ancak 2005'te Fransa ve Hollanda'da yapılan halkoylamalarından "hayır" sonucu çıkınca, bu metin kadük kaldı.
Yeni bir anlaşma için ciddi çabalar Ocak 2007'de dönem başkanlığına gelen Almanya tarafından başlatıldı.
Lizbon Anlaşması son şeklini Ekim 2007'deki AB zirvesinde, 27 üye ülke liderinin onayı ile aldı.
Avrupa Anayasası'ndan niçin vazgeçildi?
Fransa ve Hollanda 2005'te ülkelerinde referandumda reddedilen Avrupa Anayasası'nı, içeriğinde önemli oranda değişiklik yapılmadıkça benimseyemeyeceklerini bildirdiler.
İngiltere de daha dar kapsamlı değişiklikler yapılması ve AB'nin daha önceki anlaşmaları gibi sadece meclis tarafından onaylanması yetecek bir düzenleme için bastırdı.
Anlaşmada kimi ülkelere muafiyet tanınıyor mu?
İrlanda ve İngiltere halihazırda sığınma, vize ve göçmenlik gibi alanlarda uygulamaların dışında kalma hakkına sahip.
Bu ülkelerin yeni anlaşma gereği ayrıca adalet ve içişleri alanlarında muafiyet isteme hakları var.
Ayrıca anlaşmanın vergi, aile hukuku ve ülkenin bağımsızlığı gibi konularda İrlanda'nın egemenliğini ihlal etmeyeceğine dair Dublin yönetimine garanti verildi.
Danimarka da adalet ve içişleri konusunda muafiyetini koruyacak ancak istediğinde sisteme dahil olma imkanına kavuşacak.
Çek Cumhurbaşkanı Vaclav Klaus ise 2. Dünya Savaşı sırasında dönemin Çekoslovakya'sından sürülen Almanların, ülkesine mülkiyet davaları açmasının önleneceği sözünü aldı.
Anlaşma yürürlüğe girince ne olacak?
Antlaşmanın yürürlüğe girmeyle birlikte, başkan ve dışişleri yüksek temsilcisi göreve başlayacak.
27 üyeli yeni Avrupa Komisyonu 2010 yılı Ocak ayında göreve başlayacak. Komisyonun üye sayısında değişiklik olmayacak.
Haziran ayında belirlenen son Avrupa Parlamentosu'nun 736 üyesi var. Bir ara 785 olan bu sayı, Lizbon Antlaşması uyarınca 2014'te yeniden 751'e çıkacak vu bu düzeyde sabitlenecek.