

Title: The Antep (Ayýntap) Protestant School and the Armenian Issue
Abstract: The Western countries, which are not able to conquer Anatolia during the crusades, dispatched missionaries to Anatolia for social, political and economical interests under the cover of religious purposes. Among these missionaries, The Catholics, for the interest of France, the Orthodoxies, for the interest of Russia, and the Protestants, for the interest of USA, established schools, hospitals and orphanages. These schools served as headquarters of occupying forces during the Independence War. After the war, Mustafa Kemal Atatürk evicted the Law of Tevhid-i Tedrisat, as a result of which, all schools in the Ottoman Empire were attached to the Minister of National Education. In this study, we studied Antep Protestant Collage established in 1876 by the Protestants, supported by ABCFM, and centered in USA. This collage was open from 1876 to 1924. Although there were students at the collage from various religions and races,the Armenian students constituted the majority. The aim of the school was to collect intelligent Armenian children and to bring them up within the framework of Armenian nationalism and to provocate them against Ottoman Empire. In order to educate the Armenian children for this purpose, the curriculum of the school mostly consisted of Armenian lessons. This study entitled ‘The Antep Protestant School and the Armenian Issue’ consists of two sections. In the first section, we studied the foundation, activities and expiration of the school of Antep Protestant. In the second section, the connection between this school and Armenian Issue was examined. In the conclusion, it is pointed out that Mustafa Kemal Atatürk is quite concerned about the activities of foreign schools and, for this reason, he adjoined them to the Ministry of Education on 3 March 1924 by the Law of Tevhid-i Tedrisat.
Keywords: Antep, Armenian Question, American Protestant Missionaries, Ottoman Empire
GiriĂž
21. yüzyĂ˝lda gerçekleĂžtirdikleri HaçlĂ˝ Seferleri ile Anadolu topraklarĂ˝nĂ˝ ele geçiremeyen BatĂ˝lĂ˝ devletler 16.yy.dan itibaren OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝na misyonerler göndererek bu amaçlarĂ˝na ulaĂžmaya çalýÞtĂ˝lar. OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝na ilk olarak Katolik, Cizvit ve Fransisken misyonerleri geldi. BunlarĂ˝ Protestan misyonerler takip etti. Ălk olarak MüslümanlarĂ˝ HĂ˝ristiyanlaĂžtĂ˝rmaya çalýÞan bu misyonerler bu amaçlarĂ˝na ulaĂžamayĂ˝nca gayrimüslim OsmanlĂ˝ tebaasĂ˝ üzerinde faaliyette bulundular. Bu amaçla misyonerler Rum, Bulgar, Ermeni gibi azĂ˝nlĂ˝klarĂ˝n yerlerini tespit edip misyonlarĂ˝nĂ˝ yerine getirdiler. Bu arada misyonerler ve BatĂ˝lĂ˝ devletler arasĂ˝nda OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ üzerindeki azĂ˝nlĂ˝klarĂ˝ paylaĂžma yarýÞý baĂžladĂ˝. 19.yy.da OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ndaki misyonerlik faaliyetleri hat safhaya ulaĂžtĂ˝. Misyonerler, teĂžkilatlarĂ˝nĂ˝n bulunduðu devletlerin desteðini alarak adeta kendi devletlerinin OsmanlĂ˝ devleti üzerindeki emelleri doðrultusunda faaliyet gösterdiler. Bu amaçla Katolik, Ortodoks, Protestan misyonerler Fransa, Ăngiltere, Amerika BirleĂžik Devletleri gibi emperyalist emelleri olan BatĂ˝lĂ˝ devletlerin desteðini alarak OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ üzerinde okul, hastane, kilise, yetimhane gibi pek çok sosyal ve kültürel görünümlü müesseseler açtĂ˝lar. Bu kurumlar vasĂ˝tasĂ˝yla Müslüman ve gayrimüslim tebaa üzerinde nüfuz kazandĂ˝lar. Bu müesseseler içinde özellikle yabancĂ˝ okullar, buralarda eðitim gören gençlere ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ siyasi fikirler verilerek OsmanlĂ˝ devletini ve Türk milletini parçalamaya yönelik faaliyetlerin merkez üssü haline geldi. Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti’ne karÞý zaman zaman haksĂ˝z isnatlara dayanarak gündeme getirilen Ermeni meselesi de o yĂ˝llarda bu okullar vasĂ˝tasĂ˝yla adeta körüklenmiĂžtir. ĂĂžte bu okullardan birisi de AyĂ˝ntap (Antep) Protestan Mektebi’dir.[1]
Antep Protestan Okulu
Robert Koleji ve Suriye Protestan Okulu (Koleji)’nden sonra OsmanlĂ˝ Ămparatorluðu’nda kurulan üçüncü yüksek okul Antep Protestan Mektebi (Koleji)dir. Bu kolejle ilgili olarak 1872 yĂ˝lĂ˝nda bastĂ˝rĂ˝lan bir broĂžürde Ăžöyle denilmektedir. Böyle bir kolejin açĂ˝lmasĂ˝ zamanĂ˝nĂ˝n geldiði konusunda en küçük bir tereddüt yoktur. Türkiye uluslararasĂ˝ arenada yerini almak için hĂ˝zla geliĂžmektedir. Her tarafta okullar açĂ˝lmakta, kitaplar ve gazeteler yayĂ˝nlanmaktadĂ˝r. Bu koleje büyük emeði geçen misyoner Thomas D. Christre’ye göre de bu tür okullarĂ˝n genel amacĂ˝; yalnĂ˝zca gençlerin kültürel düzeyini yükseltmek deðil onlarĂ˝n sadĂ˝k ve fedakâr bir HĂ˝ristiyan olarak da yetiĂžmesini saðlamaktĂ˝r.[2]
19 yüzyĂ˝ldan itibaren Antep ve çevresinde Amerikan misyonerlerinin faaliyetleri arttĂ˝. Bunun sonucu olarak bölgede oluĂžan Protestan cemaatĂ˝ 1865 yĂ˝lĂ˝nda YakacĂ˝k ve Hayik kiliseleri etrafĂ˝nda örgütlendiler. Bunun ardĂ˝ndan da 1870 yĂ˝lĂ˝nda Kilikya Ermeni Protestan Birliði Urfa’da yapĂ˝lan yĂ˝llĂ˝k toplantĂ˝sĂ˝nda Antep’te bir yüksek okulun açĂ˝lmasĂ˝ konusunu American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) e baĂžvuru yapma kararĂ˝ aldĂ˝. Okulun yönetim kurulu ise dördü misyonerlerden ve dördü de yerli HĂ˝ristiyanlardan olmak üzere Kilikya Ermeni Protestan Birliði’nce belirlenecekti. Ăleriki yĂ˝llarda ise okulun yönetimi Türkiye’deki Kilikya Ermeni Protestan Birliði’ne devredilecekti.[3]
Antep Protestan Okulu, Ekim 1876 tarihinde küçük bir binada eðitime baĂžladĂ˝. 15 Ocak 1878’de Bab-Ă˝ Ali okulu bir Ădadi olarak tescil etti.[4]
Bu okulda 1879 yĂ˝lĂ˝nda 80 öðrenci okuyordu. AyrĂ˝ca okulda okutulan derslerden bazĂ˝larĂ˝ ĂžunlardĂ˝; Dünya EdebiyatĂ˝, Dünya Tarihi, Anatomi, Türkiye Tarihi, Amerikan Tarihi, Ăngilizce ve Ermenice Güzel YazĂ˝ Yazma SanatĂ˝ ve Ermeni Dili ve EdebiyatĂ˝.[5] 1888–1889 ders yĂ˝lĂ˝nda bu okulda 84 öðrenci okuyordu. Bu öðrencilerin 30’u Antepli ve geriye kalan 54’ü de bölgedeki 21 deðiĂžik yerleĂžim birimlerindendi. AyrĂ˝ca bu öðrencilerin 63’ü Protestan Ermeni, 18’i Grogeryan Ermeni ve 3’ü de Yahudi idi. [6]
Okulun 15. kuruluĂž yĂ˝lĂ˝ olan 1891 yĂ˝lĂ˝nda 94 öðrencisi vardĂ˝. Bu öðrencilerin 26’sĂ˝ Antep’ten, geriye kalan 68’i ise 24 ayrĂ˝ yerleĂžim birimindendi. Bunlardan 71’i Protestan Ermeni, 2’si Protestan Rum ve 1’i de Süryani idi. 1893 yĂ˝lĂ˝nda okulun toplam mezun sayĂ˝sĂ˝ 110 idi. Bunlardan 32’si öðretmenlik yaparak toplumu amaçlarĂ˝ doðrultusunda eðitme yoluna gittiler.[7]
Her din ve mezhepten öðrenciye açĂ˝k olan Antep Protestan Okulu’nda üç bölüm bulunuyordu. Bunlar; HazĂ˝rlĂ˝k Bölümü, Bilimler Bölümü ve TĂ˝p Bölümü idi. Antep Koleji doðrudan ABCFM’ye baðlĂ˝ olmamakla beraber misyonerlerle iyi iliĂžkiler içinde idi. Bu nedenle misyonerler okulun bütçesine önemli ölçüde katkĂ˝ saðlĂ˝yordu. 1880’li yĂ˝llarĂ˝n ortasĂ˝nda okulun mali yĂ˝lĂ˝ bozulduðu için 1886 yĂ˝lĂ˝nda son sĂ˝nĂ˝fĂ˝ Halep’e taÞýnan TĂ˝p Bölümü 1888–1889 ders yĂ˝lĂ˝nda kapatĂ˝ldĂ˝.[8]
18 yĂ˝lĂ˝ndan itibaren bölgede meydana gelen olaylar okulun iĂžleyiĂžini olumsuz yönde etkiledi. Kimi öðrenci ve öðretmenleri ihtilalci HĂ˝nçak ve TaĂžnak Ermeni terör örgütleriyle iliĂžkisi olduðu gerekçesiyle 19.yüzyĂ˝lĂ˝n sonlarĂ˝nda okul bir nifak yuvasĂ˝ suçlamasĂ˝yla karÞý karÞýya kaldĂ˝ ve kapandĂ˝. 1915 yĂ˝lĂ˝nda okul kesin olarak faaliyetlerine son verdi. Mondros Mütarekesi ile birlikte okulu yeniden açma giriĂžimleri baĂžladĂ˝ be bunun sonucu olarak 1921 yĂ˝lĂ˝nda okul tekrar faaliyetlerine baĂžladĂ˝. Ancak okulun yeniden açĂ˝lýÞý uzun ömürlü olmadĂ˝ ve 1924 yĂ˝lĂ˝nda ‘Sürgündeki Okul’ kimliðiyle Halep’e taÞýndĂ˝. Böylece okul Türkiye gündeminden kesin olarak çĂ˝kmýÞ oldu. [9]
Antep Protestan Okulu’nun Ermeni Meselesindeki Yeri
19.yy.da OsmanlĂ˝ Devleti hasta adam kimliði ve çok uluslu ve çok dinli yapĂ˝sĂ˝yla misyonerlerin faaliyetlerini yoðunlaĂžtĂ˝rdĂ˝klarĂ˝ ülkelerin baÞýnda geliyordu. Dünya paylaÞýmĂ˝na geç ama etkin ve hĂ˝zlĂ˝ bir Ăžekilde katĂ˝lan Amerika için misyonerlik faaliyetlerinin hedef alanlarĂ˝ndan biri de OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ oldu.[10]
OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝na gelen bu Protestan misyonerlerinin amacĂ˝ baĂžlangĂ˝çta dini eðitim vermek ve Protestan mezhebini yaymak idi. Ancak misyonerler zamanla bu amacĂ˝ aĂžarak sosyal, siyasal, ekonomik, kültürel ve hatta ihtilal hazĂ˝rlamaya varĂ˝ncaya kadar deðiĂžik hedeflere yöneldiler.[11]
OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ndaki bu ProtestanlarĂ˝n misyonerlik faaliyetlerini destekleyen en önemli güç ABCFM örgütü oldu. Bu örgüt 1819 yĂ˝lĂ˝nda OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nĂ˝ faaliyet alanĂ˝ içine aldĂ˝. 1830 yĂ˝lĂ˝nda imzalanan OsmanlĂ˝-Amerikan Ticaret AntlaĂžmasĂ˝ ile Protestan misyonerlerin OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ndaki faaliyetleri daha da kolaylaĂžtĂ˝. AyrĂ˝ca bu antlaĂžma ile Amerika Devleti ayrĂ˝calĂ˝klĂ˝ bir statüye ve AmerikalĂ˝ tüccarlar da devlet müdahalesi olmadan her millet ya da dinden tüccarlarla rahat iliĂžki kurma hakkĂ˝nĂ˝ verdi. Bunun üzerine AmerikalĂ˝ tüccarlar Ermeni tüccarlarla iĂžbirliði yaptĂ˝ ve sonuçta Amerikan-Ermeni iliĂžkileri daha da geliĂžti. Hatta Amerikan Hükümeti Ermenilere vatandaĂžlĂ˝k hakkĂ˝ verdi.[12]
Protestan misyonerleri yukarĂ˝da belirtilen amaçlarĂ˝na ulaĂžmak için öncelikle okullar açtĂ˝lar. Bu okullar genellikle uluslaĂžmanĂ˝n tam olarak yaĂžanmadýðý bölgelere kurulmuĂžtur. Örneðin uluslaĂžmanĂ˝n en hĂ˝zlĂ˝ olduðu OsmanlĂ˝ Devleti’nin Balkan topraklarĂ˝nda yabancĂ˝ okul fazla yoktur. Ancak misyoner faaliyetleri ve yabancĂ˝ okullar uluslaĂžmanĂ˝n yavaĂž olduðu, OsmanlĂ˝ idaresinin eðitim ve kültür hizmetlerini tam olarak yerine getiremediði Doðu-Güneydoðu Anadolu, Suriye ve Lübnan Bölgesi’nde daha etkili ve baĂžarĂ˝lĂ˝ olmuĂžlardĂ˝.[13]
Bu misyoner ve onlarĂ˝n kurduklarĂ˝ okullarĂ˝n yoksul, kimsesiz ve yetim çocuklara yönelik programlarĂ˝ vardĂ˝. Bunlar bilhassa azĂ˝nlĂ˝k çocuklarĂ˝ idi. Ancak son zamanlarda bu uygulama Müslüman Türk çocuklarĂ˝nĂ˝ da ihtiva etmeye baĂžladĂ˝. Bu çocuklar toplanĂ˝r bahsedilen okulda iyi bir HĂ˝ristiyan ve Ermeni milliyetçisi olarak yetiĂžir ve topluma dönerdi. BunlarĂ˝n zeki olanlarĂ˝ Avrupa ve Amerika’ya gönderilip buralarda daha ileri derecede eðitim aldĂ˝ktan sonra tekrar Anadolu’ya dönerlerdi.[14]
OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ndaki Protestan okullarĂ˝n amacĂ˝ ve faaliyetleri ile ilgili olarak pek fazla bilgi ve belge mevcut deðildir. OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ üzerindeki Protestan okullarĂ˝ hakkĂ˝nda en ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgiyi Maarif NazĂ˝rlarĂ˝ndan Ahmet Zühtü PaĂža’nĂ˝n Maarif Nezareti’nin bilgi istemesi üzerine hazĂ˝rladýðý AyĂ˝ntap Protestan Okulu’nu da içeren ‘Protestan OkullarĂ˝’ hakkĂ˝ndaki bir rapordan alĂ˝yoruz. Bu rapor 2 kĂ˝sĂ˝mdan oluĂžmaktadĂ˝r. 1.kĂ˝sĂ˝mda Protestan okullarĂ˝ hakkĂ˝nda genel bilgiler verilmektedir. 2.kĂ˝sĂ˝mda ise okullarĂ˝ gösteren çizelgeler bulunmaktadĂ˝r. 1894 tarihli bu belgeye göre 392 Protestan okulunun Amerikan-Ăngiliz ve Protestan Ermeni okullarĂ˝ndan oluĂžtuðu görülmektedir. Belgede Protestan okullarĂ˝ ile ilgili olarak; okul programĂ˝nĂ˝n hazĂ˝rlanmasĂ˝ ve ders seçiminde okulun bulunduðu yerin özelliklerinin göz önüne alĂ˝ndýðý belirtilmektedir. Örneðin; Ăbtidai ve RüĂžtiye dersleri Anadolu’da Ăngilizce ve Ermenice, Arabistan’da ise Arapça ve Ăngilizce olarak verilmekteydi. Protestan okullarĂ˝nĂ˝n siyasi amaçlarĂ˝ üzerinde de duran Zühtü PaĂža bu amaçla dersler arasĂ˝ndaki iliĂžkiyi Ăžöyle açĂ˝klamaktadĂ˝r. 1-Türkiye’de Protestanlýðý yaymak 2-Zihinleri karýÞtĂ˝rĂ˝p halkĂ˝n merkezi idareye olan baðlĂ˝lýðýnĂ˝ sarsmak 3-Öteki yabancĂ˝ ve özellikle FransĂ˝z okullarĂ˝nĂ˝n kültürel etkisi ile mücadele etmek, bu etkiyi silip kendi etkilerini ön plana çĂ˝karmak.[15]
28 KasĂ˝m 1894 tarihinde, Mekatip-i Gayrimüslim ve Ecnebi MüfettiĂžliði’nden Halep Maarif Müdürlüðü’ne gönderilen aĂžaðýdaki belgeden, AyĂ˝ntap Protestan Okulu’nun Anadolu’daki Ermeni gençlerini OsmanlĂ˝ Devleti aleyhine Ermeni milliyetçiliðini teĂžvik ederek yetiĂžmesini saðlamada oynadýðý rolü anlamaktayĂ˝z:
‘Anadolu’daki Ermenilerin milliyetçilik fikrini ziyadesiyle teĂžvik eden kurumlarĂ˝n baÞýnda AyĂ˝ntap’daki ( Antep) meĂžhur Protestan Okulu gelmektedir. Bu okulun müdür ve müdür muavinleri marifetiyle görünürde lisan ve fen öðretilmekte ise de hakikatte en zeki Ermeni gençleri buraya toplanarak siyasi maksatla eðitilmekte olduðu belirlenmiĂžtir. Gerçi maarif serbest ise de bu serbestiyeti hiç kimsenin kötüye kullanarak devlete zarar vermeye hakkĂ˝ yoktur. Bu tür ecnebilerin ve özellikle de Amerikan ProtestanlarĂ˝nĂ˝n ilim ve fen aracĂ˝lýðýyla OsmanlĂ˝ Devleti aleyhine müslim ve gayrimüslimlerden mektebte bulunan çocuklarĂ˝n zihinlerini karýÞtĂ˝rma ve zehirleme yolundaki teĂžebbüslerini önlemek için daima uyanĂ˝k bulunmaktan baĂžka bunlarĂ˝n ahval ve mülklerini teftiĂž etmek ve ders programlarĂ˝nĂ˝ ve muallimlerini ve muallimelerinin Ăžehadetnamelernin incelenmesi gerektiði halde Ăžimdiye kadar bu konuda nazĂ˝rlĂ˝kça hiçbir çalýÞma yapĂ˝lmamýÞtĂ˝r. Bu mektebin muamelat-Ă˝ dahiliye ve hariciyesi hususunda daima aranan Ăžartlar yerine getirilmediðinden bu konuda gerekli durum hemen teftiĂž edilip aynĂ˝ zamanda mevzubahs olan AyĂ˝ntap Protestan Okulu gibi ehemmiyetli olan ecnebi ve gayrimüslim mekteblerinin ahval-i umumiye ve hususiyelerine dair teftiĂž raporu sonuçlarĂ˝ serian ve AyĂ˝ntap Protestan Okulunun her türlü muamelatĂ˝nĂ˝n ve tedrisatĂ˝yla muallimlerinin meslek ve meĂžreblerinin ve talebe sayĂ˝sĂ˝ ve programlarĂ˝ velhasĂ˝l her türlü faaliyetleri dikkatle teftiĂž edilip sonuçlarĂ˝ rapor edilerek Maarif NazĂ˝rlýðýna gönderilmesi ‘[16]
AyĂ˝ntap Protestan Okulu da dahil Anadolu’daki Protestan okullarĂ˝nĂ˝n zararlĂ˝ faaliyetlerinden bahseden ikinci bir rapor ise Anadolu Umum Islahat MüfettiĂži Ăakir PaĂža’nĂ˝n 1898’de kaleme aldýðý bir LayihadĂ˝r. Belgede Protestan okullarĂ˝nda gayrimüslim tebaa çocuklarĂ˝nĂ˝n eðitim yoluyla ve ailelerine yardĂ˝m edilmesi suretiyle OsmanlĂ˝ Devletinin aleyhine olan fikirlerle zehirlendiði,okullarĂ˝n asĂ˝l amacĂ˝nĂ˝n memleketin ve hükümetin çĂ˝karlarĂ˝na aykĂ˝rĂ˝ olduðu,tebaa arasĂ˝ndaki huzuru ve manevi birliði yok etmeye yönelik hizmetler verdikleri belirtilmekte ve Protestan okullarĂ˝ ile diðer yabancĂ˝ okullarĂ˝n etkileri Ăakir PaĂža tarafĂ˝ndan Ăžöyle karÞýlaĂžtĂ˝rĂ˝lmaktadĂ˝r: ‘Ecnebi okullardan Ăžayan-Ă˝ tezkar Trabzon, Samsun, Tokat, Sivas, DiyarbakĂ˝r, Adana’da kurulan Katolik Cizvit okullarĂ˝ var ise de önemi üçüncü derecede kalĂ˝p bunlarĂ˝n birinci derecede önemlileri RusyalĂ˝ bir Ermeni vasĂ˝tasĂ˝yla Erzurum’da kurulan Ermeni Sanasaryan okuluyla biraz da Ăngiliz yardĂ˝mĂ˝yla Amasya civarĂ˝nda Merzifon ve Halep civarlarĂ˝ndaki AyĂ˝ntap Protestan Okulu ve ikinci derecede önemlileri dahi Antakya ve Mardin Katolik ve Harput Protestan OkullarĂ˝ olduðu bilinmektedir..[17]
Antep Protestan Okulu’nun kuruluĂž amaçlarĂ˝ndan birisi de kendi anayurtlarĂ˝nĂ˝ terk etmeyecek düzeyde bilgi ve beceri ile donatĂ˝lmýÞ genç kuĂžaklar yetiĂžtirmekti. Bir baĂžka deyiĂžle iyi ahlaklĂ˝, özverili ve inançlĂ˝ gençler yetiĂžtirilmesi, entelektüel düzeyi yüksek, bilgili ve hünerli gençler yetiĂžtirmeye tercih ediliyordu. Ancak bu amacĂ˝na tam olarak ulaĂžtýðý söylenemez. Ne misyonerler, ne yerli HĂ˝ristiyanlar ne de okula çengel atan ihtilalci Ermeni örgütleri beklentilerini tam olarak yerine getiremeyen ve 20.yy.Ă˝n ilk yarĂ˝sĂ˝ndaki karanlĂ˝k olaylardan yĂ˝pranan AyĂ˝ntap Protestan Okulu hakkĂ˝nda Milli Mücadele’yi örgütleyen kadrolarĂ˝n da düĂžünceleri son derecede olumsuzdu. Nitekim 1920 yĂ˝lĂ˝nda Erkan-Ă˝ Harbiye-i Umumiye Reisi Miralay Ăsmet Bey (Ănönü) TBMM’de yaptýðý bir konuĂžmada bu okulla ilgili olarak ĂžunlarĂ˝ söyledi: ‘AyĂ˝ntap civarĂ˝nda Amerikan mektepleri, kolejleri vardĂ˝r. Bu Amerikan kolejleri FansĂ˝zlar’Ă˝n bugün üssülharekesidir. Bizim canĂ˝mĂ˝zĂ˝ yakmak için ve ahalimizi öldürmek için Amerikan mekteplerini üssülhareke ittihaz ediyorlar. Taarruz ederler ve oraya top yerleĂžtirirler, ambar olarak kullanĂ˝rlar. HasĂ˝lĂ˝ mektep deðil, memleketimizin içinde bir kale olarak inĂža edilmiĂž zannolunur.’[18]
Sonuç
Tanzimat ve Islahat FermanlarĂ˝ ile azĂ˝nlĂ˝klara verilen haklar çerçevesinde OsmanlĂ˝ Devleti’nde yaĂžayan Rum, Ermeni, Yahudi gibi azĂ˝nlĂ˝klar emperyalist BatĂ˝lĂ˝ devletlerin de desteðini alarak kendi dini inançlarĂ˝ çerçevesinde Katolik, Ortodoks Protestan OkullarĂ˝ açtĂ˝lar. ĂĂžte bu mekteplerden birisi de 1876 yĂ˝lĂ˝nda açĂ˝lan AyĂ˝ntap’taki (Gaziantep) AyĂ˝ntap Protestan Okulu idi. Bu okul özellikle merkezi Amerika BirleĂžik Devletleri’nde bulunan ABCFM tarafĂ˝ndan finansa ediliyordu. Okulun en önemli amacĂ˝; Anadolu’nun Kilikya, Doðu ve Güneydoðu Anadolu Bölgesi’nde bulunan zeki Ermeni çocuklarĂ˝nĂ˝ bu mektebe toplayĂ˝p onlarĂ˝ Ermeni milliyetçiliði çerçevesinde OsmanlĂ˝ Devleti aleyhine fikirlerle donatĂ˝p sonra da OsmanlĂ˝ Devleti aleyhine faaliyet gösterecek birer fert olarak mezun etmekti. Okulun bu amaçlĂ˝ faaliyetleri 1876’dan 1924 yĂ˝lĂ˝na kadar devam etti. 1924 yĂ˝lĂ˝nda da AyĂ˝ntap Protestan Okulu buradan Halep’e taÞýndĂ˝ ve böylece Anadolu’daki zararlĂ˝ faaliyetleri sona ermiĂž oldu. 3 Mart 1924 yĂ˝lĂ˝nda Mustafa Kemal PaĂža’nĂ˝n Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nu çĂ˝kartarak Türkiye Cumhuriyeti sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ içinde kalan YabancĂ˝ OkullarĂ˝ Milli Eðitim Bakanlýðý’na baðlatmasĂ˝ onun bu tür okullarĂ˝n zararlĂ˝ faaliyetleri konusunda ne kadar hassas olduðunun bir delilidir.
[1] Adnan Ăiman, ‘Misyonerlik Faaliyetleri ve UĂžak’ta Montanizm’e Dair ÇalýÞmalar’, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 3, SayĂ˝ 2, AralĂ˝k 2001, ss. 1–5. Necmettin Tozlu, Kültür ve Eðitim Tarihimizde YabancĂ˝ Okullar, (Ankara,1991), s. 42.
[2] Uygur KocabaĂžoðlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika 19.YüzyĂ˝lda OsmanlĂ˝ Ămparatorluðundaki Amerikan Misyoner OkullarĂ˝, (Ăstanbul, 1991), s. 18.
[3] KocabaĂžoðlu, a.g.e, ss. 181–182. Tozlu, a.g.e, ss. 107–110.
[4] KocabaÞoðlu, a.g.e, s. 182
[5] KocabaÞoðlu, a.g.e, s. 182
[6] KocabaÞoðlu, a.g.e, s. 183
[7] KocabaÞoðlu, a.g.e, s. 183
[8] KocabaÞoðlu, a.g.e, s. 186
[9] KocabaÞoðlu, a.g.e, s. 187
[10] Bilal EryĂ˝lmaz, OsmanlĂ˝ Devletinde Gayrimüslim TebaanĂ˝n Yönetimi, (Ăstanbul,1996), s. 181.
[11] Tozlu, a.g.e, ss. 268–269
[12] EryĂ˝lmaz, a.g.e, s. 182; Gülnihal Bozkurt, Alman-Ăngiliz Belgelerinin ve Siyasi GeliĂžmelerin IÞýðý AltĂ˝nda Gayri Müslim OsmanlĂ˝ VatandaĂžlarĂ˝nĂ˝ Hukuki Durumu (1839–1914), (Ankara, 1989), s. 178.
[13] Ălber OrtaylĂ˝, Ămparatorluðun En Uzun YüzyĂ˝lĂ˝, (Ăstanbul, 1983), ss. 140–141.
[14] Tozlu, a.g.e, s. 273.
[15] Ălknur Polat Haydaroðlu, OsmanlĂ˝ Ămparatorluðunda YabancĂ˝ Okullar, (Ankara, 1990), ss. 189–190, Yahya Akyüz, Türk-Eðitim Tarihi, (Ăstanbul, 1999), ss. 209–210.
[16] BaĂžbakanlĂ˝k OsmanlĂ˝ ArĂživi, Maarif Nezareti EvrakĂ˝, Tasnif K. MF MGM Dos. No. 3,Gömlek No. 24, Belge 1, Varak.1, 28 KasĂ˝m 1894
[17] Haydaroðlu, a.g.e, ss. 192–192, Akyüz, a.g.e, s. 212
[18] TBMM ZabĂ˝t Ceridesi, Devre I, Ăctima I, Cilt.4, (Ankara, 1941), s. 296