Fark insanlık düzeyinde değildi; o, medeniyet düzeyinde ve maneviyatın arınmışlığmda idi. Hunlar'm gelişi ile "barbarlaşma" derinliğine başlıyor; ama, bu derinliğine "barbarlaşma" yalnız göçebe kavimlerin eseri değildir. Hıristiyanlık, eski Roma'nın manevi değerlerini içinden yıkıyordu. Yeni dinin erdemleri yeni bir değerlendirme görüşü ve ölçüsü ile geliyordu. Dogmalaşmış Hıristiyanlık, kendi dogmalarının çerçevesi içine alınmamış olanlara hoşgörüsüzce karşı çıkıyordu. Eski medeniyet eserlerini ve izlerini tahrib etmek sadece "barbarlar"m işi değildir. Bir "barbar" kralın anasının VII. yüzyılda oğluna şu öğüdü verdiği gerçektir: "Sana şöhretli bir isim bırakacak olan bir macerayı yerine getirmek istiyorsan, senden evvel başkalarının yaptıkları her şeyi yok et! Mağlup edeceğin kavmi bütünüyle öldür! Zira sen, önce-
121
122
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
kilerin yaptıklarından daha iyisini ve muhteşemini yapamayacaksın. Senin Tanrı'ya bundan daha güzelini yapacak kudretin yoktur!"
450 yılında, yani ebedi şehrin düşmesinden önce, Ro-ma'da dünyaya gelmiş olan Papa Büyük Greguar, Batı Avrupa'nın ruhani reisi olarak, kitapsız -mecusi-lerden kalan eser artıklarından ne varsa hepsinin yok edilmesi gerektiğini tavsiye ediyordu.
İki dünya arasındaki karışım işi derinlemesine yapılmıştı. Bundan yeni bir alem doğmuş ve yüzünü Avrupa'nın eski Akdeniz medeniyetinden çevirmişti. Diğer İslamcıların büyük çapta yarattıkları sosyal ve siyasi istikrarsızlığın oluşturduğu manevi profilin belirmesi uzun ve işkenceli olmuştur. Ancak, yeni gelenler Roma mirasını sembolleştiren bütün varlığı hemen hemen tamamıyla yıktıktan sonra istikrarlı bir düzenin, Avrupa toplumunun devamını sağlayan kadronun bazı siyasi formülünü oluşturup geliştirmesine güçlükle başlayabildiler. Uzun bir gebelik devresinden sonra Karolencaler ve özellikle Büyük Şarl zamanında ve O'ndan sonra feodal cemiyetinin kesin çizgileri belirmeye başladı. Macarlar'm akınları ve Normanlar'ın saldırılan IX. yüzyılda yeniden sosyal ve siyasi kaos doğurmuş gibidir. Yani sosyal düzen X. yüzyılın ortasında kendisine özel teşkilatlanmada tekrar dağılma ve bölünmeyi önleyici yeterli kaynaklar bulmuştur. 955'te Lech Savaşı'nda mağlubiyet ve hezimete uğratılan Macarlar'm bundan sonra yağma akınlarına son verilmiştir. Batı feodalizminin dıştan tehdid edilmediği çağın başlangıcı olmuştur. Bin yılının korkusu geçtikten sonra ruhani düzeyde yeni bir dünya beliriyor. Büyük ve muhteşem katedralların ve kiliselerin süslenmeleriyle ilgili heyecan ve
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
hayranlık yaratan, artistik değeri yüksek olan yeni bir mimarlık stili meydana çıkıyor ve sanat tarihi buna Roma Sanatı adını veriyor.
Doğu Avrupa'da güvensizlik çağı birkaç yüzyıl daha uzayıp gidiyor. Bulgarlar'ın, Macarlar'm, Peçenekler'in ve Kumanlar'm son göç akınları normal bir sosyal gelişmeyi sağlayacak sosyal ve iktisadi kadronun sağlam temelli bir teşkilata bağlanmasını imkânsız kılıyordu. Ancak XIII. yüzyılın başında, nihayet, bu güvensiz ve kuşkulu devreye son verilebildi. İstilâcıların son dalgası olan Kumanlar yerleştiler ve Hıristiyanlığı benimsediler. O yüzyılın ilk yarısının ortalarında Asya'dan gelen Tatarlar, Avrupa'nın doğusuna akın ettiler. Bunlar tarihin tanıdığı en büyük fâtihlerden birisinin, Cengiz Han'm torunları olarak dünyayı fetih hareketlerine geçtiler.
123
i
CENGİZ HAN
Bir ara Asya'da İmparatorluk kurma hayaline kapılmış olan Napoleon, Avrupa'nın, Asya ile mukayese edildiğinde, çok küçük ve dar bir sahayla sınırlı kaldığını söyleyerek, burada alışılanından daha büyük işler gerçekleştirmenin mümkün olmayacağını ileri sürmüştür. Asya, aksine, tükenmez insan kaynağı, sonsuz toprak genişliği bakımından büyük imparatorluklar kurmaya elverişli bir kıtadır.
Avrupa generallerinin olşuturdukları silahlı parlak hareketlerle (Napoleon bunları kastediyor) Asyalı askerlerin ve kumandanların oluşturdukları işler karşılaştırılırsa, açık orantısızlığmm sonuncular lehine olduğu anlaşılır.
Avrupa, gerçekte birçok yarımadaya bölünmüş, Asya'nın bir yarımadasından başka birşey değildir. Avrupa'nın Ortaçağı yüzyıllarca Asya'da meydana gelen siyasî oluşumlardan etkilenmemiştir. Bu iki kıta arasında aşılamayacak tabii bir engel mevcut değildir. Asya'nın bozkırları Avrupa'da hayli genişleyerek Kafkas dağlarının ve Kara Deniz'in kuzeyinden, Batı'ya doğru uzamaktadır. Polonya ve Almanya ovaları ise bu tabii geçidi Avrupa'nın kalbine kadar sürdürmektedir. Hunlar'ın bu geçitten Avrupa'ya girişleri Roma Imparatorluğu'nun siyasî ve sosyal kadrolarmdaki bunalımı Şiddetlendirmiş ve Batı kısmının yıkılışına büyük ölçüde sebep olmuştur.
128
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
Urallar'dan Amur'a kadar yayılan bozkırlarda ve çöllerde gelişen diğer olaylar ve akınlar, Doğu Avrupa'da yeni süvari kavimlerin belirip türemelerine yol açmıştır. Moğollar ve Prototürkler (Bugünkü Türkler'in dedeleri) Altay^ dağlarının ötelerine uzanan bozkırlara hâkim idiler. Hunlar Türkler'in dedeleridirler. Juan-Juanlar Moğollar'ın dedeleridirler. Türkler, (ilk kez bu ad altında) VI. yüzyılda ortaya çıkıyorlar; Türkistan'a ve Moğolistan'a hâkim oluyorlar. Bunları VIII. yy.da Uygarlar tâkib ediyorlar. Bunların arkasından gelen Kırgızlar 9. yy.da bu yerlerin sahipleri oluyorlar. 924 yılından sonra Türklerle Moğollar arasında Moğolistan'a sahip ve hâkim olma savaşı tekrar başlıyor. Şimdi Moğol-Ki-tay halkı ortaya çıkıyor; Moğolistanı, Çin'in kuzeyinden bir parçasını, o devirde ikinci derecede önemli olan Pekin şehrini istila ve zaptediyor. XII. yy.da Tunguz halkı Moğolistan'ın ve Çin'in birer parçasını fethediyor. Kitaylar Batı'ya doğru çekilerek Türkistan'ı ellerine geçiriyorlar ve Karakitay adı ile bir İmparatorluk kuruyorlar.
Bu sırada İslam dini Orta Asya'daki kavimlere kabul ettiriliyor. Böylece Hz. Muhammed'in yeşil bayrağının gölgesinde XI. ve XII. yüzyıllarda Sir-Derya ve Amu-Derya boylarında yeni bir kültür gelişiyor. Yine tam bu sırada, Hıristiyan Avrupa'da ruhani planda, Roma sanatında ilk materyal-leşme hareketi şekillenip belirleniyor. İslâm dünyası birliği her ne kadar taze idiyse de Avrupa kavimlerinin enerjileri her ne kadar dağılıp parçalanmış idiyse de (ki kilise bunları
(*) Bazı tarihçiler Türklerle Moğolları, ırk bakımından akraba saymakla beraber, ayrı telakki ederler. Bazıları ikisini de aynı etnik gruptan sayarlar: Turko-Tatar grubundan. Moğollar küçük bir kabiledir; buna önem ve değer verdirmiş olan kişi Cengiz Han'dır. Bunun sayesinde Moğol adı diğer kabilelere de izafe edilmiştir.
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
bir araya toplayıp birleştirmeyi ve dağılmayı önlemeyi tecrübe ediyordu) XI. yy. sonlarında ve XII. yy. başlarında, bu kuvvetler dünya üstünde hegemonyalarını kurmak için bilinen haç ve ay (hilâl) işaretleri altında karşı karşıya gelmişlerdi. Akdeniz havzasında doğmuş olan medeniyetler arasındaki ebedî karşılaşmayı yeniden meydana getirsin ve kuvvetlendirsin.
Asya bozkırlarının derinliklerinde Moğollar'ın bilinmeyen bir kabilesinden tanınmayan birisi, kabilesinin şefi, bütün halkının şefi olmayı, Moğollar'ın hepsini kendi bayrağı ve buyruğu altında toplayıp birleştirmeyi ve dünyayı fethetmeyi aklına koydu. Bu kişi tarihin tanıdığı ve bildiği en büyük fâtih ve istilacı Cengiz Han'dır. Bunun yarattığı büyük olaylar, herhangi bir istikrar ve yerleşme şekli arayan dünyayı temelinden sarsmış ve titretmiştir. Bu sefer söz konusu 129 olan, kendi reel ölçeğine vurulmuş, bugün bildiğimiz daha büyük bir dünya idi ki, bundan henüz bilinmeyen, ancak Amerika kıtası müstesna idi. Atila, sınırlarını kesinlikle yalnız kendisinin bildiği ve başka hiç kimsenin bilmediği büyük bir imparatorluk kurmuş ve idare etmişti. Ancak Roma İmparatorluğu ile Hun Krallığı'nm Avrupa'daki sınırlarını ayıran yerler biliniyordu. Kalanını şöyle böyle biçimde buz Okyanusu'ndan bahsederek harita üzerinde tarif ve tesbit etmek zordur. Cengiz Han İmparatorluğu Asya'nın büyük bir parçasını kapsar. Kuzeyde ve Güneyde medenî milletlerle sınırlanmıştır. Bu milletler bize bir fâtihin kendi ömrü içinde gerçekleştirdiği en büyük İmparatorluk hakkında yazılı belgeler bırakmışlardır. Napoleon'un imparatorluğu Cengiz'in imparatorluğu ile karşılaştırılırsa genişlik bakımından çok küçük kalır. Yalnız küçük İskender tek Avrupa-
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
lı olarak ancak Asya'da imkân olması sebebiyle büyük bir İmparatorluk kurmayı başarmıştır. Bu bakımdan Napole-on'un yukarıdaki şekilde ifade ettiği şey bir gerçektir.
Cengiz Han'ın hareketlerini ve başarılarını kolayca takip edebilmek için bu büyük fâtihin ortaya çıktığı zamanki Mo-ğollar'ın sahip bulundukları topraklar hakkında kısa da olsa bilgi vermek gerekir ve bu zorunludur.
Moğolistan'ın doğusunda, Kerulen Irmağı'nm ötesinde birçok kabilelere bölünmüş olan Tatar toplulukları dolaşıp duruyorlardı. Kerulen ile Onon ırmakları arasındaki epeyce dar alanda, Moğollar'ın Bordigin (Bortaçin) kabilesi yaşıyordu; Cengiz Han bu kabiledendir. Hayvan yetiştiren ve avcılık yapan Moğollar Güney'de bozkırlarda, Kuzey'de ormanlarda vakit geçiriyorlardı. Baykal'ın batısında Oyrat adında başka bir Moğol kabilesi yaşıyordu. Bunun daha güneyinde de Merkit adında başka bir kabile bulunuyordu. Moğollar'ın batısında Orhon ve Tula'da Türk kökeninden gelen kabilelerin, sanıldığına göre, Kerayt adında bir konfederasyonu vardı. Kerayt kabilesi, bu konfederasyonu oluşturan kabilelerin en mühimi idi ve bunun hanı konfederasyon başı idi. Ke-raytlar Hıristiyan Nasturi idiler. Bunların Avrupa'da "Papas Yoan" adında bir İmparatorluğu olduğuna inanılıyordu ve bunu aramak üzere Haçlılar yola çıkmışlardı. Keraytlar'ın batısında kısmen Hıristiyanlaşmış olan Nayman adındaki Türk kabilesi bulunuyordu. Naymanlar Altay dağlan ile İriş arasındaki toprakları işgal ediyorlardı. Bunların güneyinde Tarım'm yeşil ovalarına sahip olan Uygur Türkleri yaşıyorlardı. Bunlar aynı zamanda Çin ile İran'ı birbirine bağlayan en önemli ticaret yolunu kontrol ediyorlardı. Uygurlar, Türkistan'da bir imparatorluk kurmuş olan Karakitaylar'ın hükümranlığı altında idiler.
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
Cengiz Han dünyaya geldiği zaman Moğollar ne politik ve ne de sağlam bir sosyal birliği olan bir teşkilâta sahip değillerdi. Cemiyetin temeli aileye dayanıyordu; birkaç aile bir (Uruv) Klan, birkaç Klan-Uruv kabileyi meydana getiriyordu ve bunu da bir Han idare ediyordu. Cengiz Han'ın dedeleri birçok Moğol kabilelerini birleştirmeyi denediler ama, bu birlik uzun sürmedi. Tatarlar ile müttefik olan Kin sülâlesine karşı yaptıkları savaşta çok kez yenildiler. Bu mağlubiyetler, Moğol kabileleri arasındaki itişme ve çekişmelerin daha da derinleşmesine sebebiyet verdi.
Cengiz Han'ın dedeleri hakkında az şey bilinmektedir. Moğollar arasında korunan efsaneye göre, Cengiz Han'ın sülalesi, birçok Moğol kabilesinin kökü sayılan Alango'ya dayanmaktadır. Alango ve kocası Dohun Margan iki çocuk sahibi idiler. Dul kalan Alango, söylentilere göre, Gökten gelen bir ruh tarafından gebe bırakıldı ve üç erkek çocuk da-ha doğurdu. Bunların en küçüğünün adı Bodonçiyar olup Cengiz Han'ın mensup bulunduğu Uruv-Klan bunun torunlarından meydana gelmiştir. Böylece, Büyük Fâtih, Gök Tan-rısı'nm oğlu sayılan Bodonçiyar'dan türemiştir. Diğer bir efsaneye göre, Cengiz Han'ın dedesi, bir savaştan döndüğü zaman karısını gebe buldu. Karısı bu olayı şöyle anlattı: Çadırına giren bir ışıktan sarışın ve mavi gözlü bir delikanlı çıktı, elleriyle göğsüne dokundu ve hemen gebe kaldı. Bu, Biblin (mukaddes kitabın) iyi haber veren efsanesine benziyor. Geleneklerin yaşamasından gelen bir efsaneye göre, Çin İmparatoru hesabına savaşan bir dedenin şu hatırası söylenir: İmparator, bir zaferinden sonra, müttefiklerine ve seçkin askerlerine bir ziyafet verdi. Sarhoşlanan bir Moğol, Çin İmparatorluk sarayının çok karışık olan geleneklerinin en eski
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
kurallarını çiğnedi ve, Gök Tanrısı'nın oğlu, İmparator'un sakalını çekti. Dine saygısızlıkla bir sayılan bu hareket, Çin İmparatoru'nun sakalı aracılığıyla, Moğol ile Gök arasında temas yaptı ve Moğol'un şöhretini arttırdı.
Cengiz Han'ın babası Yesugey, Bortaçin uruvunun bağlı bulunduğu Kıyat kabilesinin şefi idi. Yesugey, Ulun ve İlun ile şu şekilde evlendi: Moğollar'da aynı uruvdan olan erkekle kızın evlenmesi yasaktı. Evlenme yaşma erişen delikanlının kendisine başka bir uruvdan kız araması gerekiyordu. Bu maksatla iki uruv arasında anlaşma yapılarak evlenmeden doğan akrabalık ortaya çıkıyordu. Merkit kabilesinden olan Ceke-Çildu adındaki bir genç, başka bir kabileden olan İlun adındaki kızı kendisine eş olarak seçti. Eşiyle birlikte evine gitmekte olan delikanlı, Onon Suyu kenarında mola 132 verdi. O sırada o civarda avlanmakta olan Yesugey, İlun'u gördü ve çok beğendi; hemen kardeşlerine koştu ve onlarla birlikte gelerek İlun'u kaçırdı. Çildu ve İlun, üç kardeşi görüp onların niyetini anlayınca, kendilerini bekleyen tehlikenin büyüklüğünü sezdiler. İlun, aşkının bir delili olarak, gömleğini Çildu'ya verdi ve canını kurtarmasını öğütledi. Çildu kaçtı ve canını kurtardı. İlun Yesugey'in karısı oldu. İkisinden bir çocuk dünyaya geldi; buna Temuçin adını verdiler. Sonradan bunun adı Cengiz Han'a çevrildi. Çocuğun adını babası koydu. Yesugey, savaşa tutuştuğu bir Tatar kabilesinin iki şefini öldürdü. Bunlardan birisinin adı Temuçin idi. Tam o sırada doğan ilk oğluna öldürdüğü Tatar şefinin adını verdi. Bazılarına göre Temuçin 1155'te, bazılarına göre 1162 veya 1167'de dünyaya geldi. Öteki kardeşlerinden uzun boyu, geniş alnı ve gri-mavi gözleriyle ayırt ediliyordu. Dokuz yaşma bastığı zaman Yesugey O'nu dayılarına
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
götürdü. Yolda Kongrat kabilesinin şefi Day Seçen'e rastladılar. Çocuğun parlak gözlerinin ve ışık saçan yüzünün etkisi ile hayran kalan Day Seçen, Yesugey'i çadırına çağırdı ve O'na Bordu adındaki kızını takdim etti; O'nu Temuçin ile evlendirmek istediğini açıkladı. Yesugey, oğlunu müstakbel kayınbabasmm evine bırakıp kendi evine döndü. Ayrılmadan önce, oğlunun köpeklerden korktuğunu söyleyerek Day Seçen'in dikkatini çekmeyi unutmadı. Yesugey yolda birtakım Tatar'a rastladı; karnı acıkmış olduğundan bunların sofrasına oturdu. Tatarlar Yesugey'i tanıdılar; şeflerini öldürdüğünü hatırlayarak intikam almak için, gizlice yemeğine zehir koydular. Bu olaydan üç gün sonra Yesugey kendi çadırında öldü. Ölmeden önce, oğullarının en büyüğü olan Te-muçin'i çağırtmış, ölümünden sonra ailenin bütün yükünün O'nun omuzlarına yükleneceğini ve çok dikkatli olmasını vasiyet etmişti.
SANATKÂR
Babasının ölüm haberini alan Temuçin, derhal atına atladı; bayırlar ve ovalar aşarak babasının çadırına geldi. Anası İlun'u yalnız buldu. Bordigin kabilesine bağlı uruvlarm başları İlun'u ve oğullarını kendi hallerine bırakıp gitmişlerdi. Çadırlarını ve hayvanlarını götürmüşlerdi. Bunlardan çoğu Taycuut uruvu ile birleşmişti. Bu uruvun şefi olan Targu-tay'ı kabile Han'ı seçtiler. İlun kabile şeflerinin kendisini bırakıp gitmemelerini çok istedi ise de sonuç alamadı. İlun ve buna katılan ve bağlanan birkaç kişi ile Targutay'a katılanlar arasında anlaşmazlık ve çatışma oldu. Bu çatışmalar sonunda İlun, buna yardım edenlerle yanındakiler zarara uğradılar.
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
Düne kadar korktukları ve itaat ettikleri bir Han'ın oğlu olan Temuçin, henüz dokuz yaşında iken, Yesugey'in adamları tarafından yalnız bırakıldı. İlun, kendisine bağlı ve sadık kalan birkaç adamı ile çocuklarını alarak, Onon Nehri'nin kaynaklarına doğru gitti. Burada hep birden, nehir balıklarını ve orman hayvanlarını avlamakla ve beraberlerinde getirdikleri birkaç ineğin verdiği ile hayatlarını sürdürdüler. Ağır şartlar altında büyüyen Temuçin, sert ve eğilmez bir karakter kazanıyordu. Temuçin, üvey kardeşlerinden birisi olan Bektar'ı kendisine iki kez haksızlık yaptığı için, hiç tereddüt etmeden, bir köpeği öldürür gibi, öldürüyor. Anasının -"dışarıda gölgelerimizden başka hiçbir arkadaşımız yok"- şeklindeki sözleri ve Bektar'm yalvarmaları ve af dilemeleri, Temuçin'in sert ruhu üzerinde hiçbir etki yaratmı-134 yordu.
Moğol kabilelerinin idaresini eline almış olan Targutay Kirlituk Temuçin'i unutmuyor. Onbeş yaşma geldiği zaman, Taycuut süvarileri gelip O'nu arıyorlar. Temuçin'in kardeşi meşhur okçu Kasar, gelen süvarilere karşı durmayı deniyor; küçük kardeşleri gizleniyorlar. Targutay süvarileri bunlarla ilgilenmeyerek Temuçin'i arıyorlar; Temuçin kaçmıştır. Tar-gutaylar tarafından izlenen Temuçin, bir fundalığa gizlenmiştir. Aç kalan Temuçin gizlendiği yerden çıkıyor ve düşmanlarının eline düşüyor. Targutay, Temuçin'in boynuna bir boyunduruk geçirilmesini ve kollarının buna bağlanmasını emrediyor. Temuçin gecenin karanlığından yararlanarak ve bir tek kişi tarafından gözetlendiğini görerek, boyunduruk ağacı ile bekçinin kafasını kırarak kaçmayı başarıyor. Peşinden gelenlerden kurtulmak için bir akar suya atlıyor; şansına, O'nu Suldu kabilesine mensup olan Sorkan-Ki-
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
ray'dan başkası görmüyor ve düşmanlarına teslim etmiyor. Temuçin'i, kendisini takip edenlerin gözden kaybolmalarından sonra sudan çıkarak doğruca Sorkan'm çadırına gidiyor. Sorkan, iki çocuğunun ısrarı üzerine Temuçin'i çadırına kabul ediyor ve boyunduruğunu kırıp yakıyor. Taycuutlar, Temuçin, birkaç gün arayıp bulamayınca, Sorkan'ın çadırına geliyorlar. Sorkan, Temuçin'i büyük bir arabada yüklü olan yapağıların arasına gizlemiştir. Sorkan, bu kadar şiddetli bir sıcakta insanın yapağılar arasında kalmaya dayanamayacağına arayanları ikna ediyor. Temuçin'i bu tehlikeden de kurtaran Sorkan, O'na bir at, bir yay ve iki ok hediye ediyor ve hemen gitmesini öğütlüyor. Onon Nehri kenarına giden Temuçin orada anasını, kardeşlerini ve adamlarını buluyor ve hepsiyle beraber Burkan Kaldun dağlarına çekiliyor. Kahramanı barındıran ve koruyan bu dağlar, kutsal dağlar olarak atanılıyor. -----
Dağlarda hayat güç ve sert idi. Bütün ailenin yalnız dokuz atı vardı. Hırsızlar bir gün sekizini çaldılar. Dokuzuncu at, küçük kardeşleri Belgutay onunla avlanmaya gitmiş olduğu için, ellerinde kalmıştı. Belgutay döndükten sonra Temuçin bu tek ata binerek hırsızları aramaya çıktı. Dört gün aramadan sonra atı hiçbir şeye yaramaz hale gelmişti. O zaman Temuçin bir gencin, Borcu veya Bogorcu'nun, gütmekte olduğu bir at sürüsüne rastladı. Bogorcu, kişiliği dikkatini çeken Temuçin'e bir at bağışladı; hatta kendisi de O'nunla birlikte hırsızları aramaya çıktı. Tekrar üç gün aramadan sonra hırsızları buldular ve üzerlerine saldırarak atları kurtardılar. Hırsızlardan birkaçı, Temuçin ile arkadaşını yakalamayı denediler ama, Temuçin bunlardan en cüretlisini bir ok vuruşu ile atından yuvarlamayı başarınca ötekiler kaçtı-
136
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
lar. Bogorcu'nun babasının evine giden iki genç, cesaretlerinin ve başarılarının karşılığını, iyi donatılmış bir sofrada gördüler. Temuçin, gösterdiği yardıma karşılık olarak dört atını Bogorcu'ya bağışladı. Bogorcu bunları almayı reddetti. İki arkadaş ölünceye kadar dost kalacaklarına yemin ettiler ve (kan kardeş) oldular. Bundan sonra Bogorcu, Temuçin'in en yakın ve vefalı arkadaşlarından biri olarak kaldı.
Temuçin'in adı şimdilik kimseye birşey ifade etmiyordu. Evlenme O'na bazı müttefik ve yardımcı sağlayabilirdi. Bu sebeple yanına küçük kardeşini alarak Day Seçen'e gidiyor ve kızı Bordu'yu eşliğe istiyor. Day Seçen Temuçin'in kuvvet ve cesaretini takdir ediyor ve kızını uygun kalın (drahoma) ile O'na veriyor. Bordu'nun anası, Temuçin'in anası İluna'ya hediye olarak bir vizon kürk veriyor.
Kendisini günden güne kuvvetlenmiş gören Temuçin, kuvvetini arttıracak ve kendisini hanlığa kadar yükseltecek ve Moğollar'ın idaresini eline almasına yardım edecek müttefikler arıyor. Babasının yakın dostu olan Kerayt şefi Toğ-rul'u hatırlıyor. Kral olmasına, Avrupalılar'm yardım etmiş oldukları efsane papazı Lolan gibi, Temuçin Toğrulun yardım ve desteğini düşündü. İki kardeşi ile birlikte, Bordu'nun düğün hediyesi olarak getirdiği eşya arasında bulunan bir vizon kürkü de alarak, Tula'da bulunan Toğrul'a gitti ve O'nun bir baba gibi yardımını istedi. Temuçin'in ziyaretinden ve hediyelerinden çok memnun kalan Toğrul, O'nu terk eden kabilesinin O'na bağlanıp tâbi olmasını sağlamak hususunda yardım vaad ediyor.
Temuçin ve yanındakiler Barkon dağlarına döndükleri zaman Uryangat kabilesinden bir ihtiyar, oğlu Celme'yi göstererek: "Bunu büyüttüm, sana veriyorum. O'nun her gün
I
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
senin atını eğerlemesini ve çadırının kapısını açmasını rs-tiyorum." dedi. Çelme de Bogorcu ile birlikte Temuçin'in en sadık ve sebatlı arkadaşı ve dostu oluyor. Ağır günler henüz geçmemiştir. Bir gece sabaha karşı İlun'un hizmetçisi ihtiyar kadın, hanımını uyandırıyor ve: "Kalk! atların ayakları ile yer nasıl ses veriyor; çabuk kalk!" diyor. İlun, aile fertlerini uyandırıyor. Bunlar, ancak, atlarının üstüne atlayabilecek kadar vakit bulabiliyorlar. Atların sayısı aile fertlerinin sayısından az olduğundan, Bordu, Yesugey'in ikinci karısının idare ettiği ve bir ineğe çektirdiği bir arabaya binmek zorunda kaldı. Temuçin'in iki arkadaşı ve ailesi Bogorcu ve Çelme ile birlikte Burkan dağlarına gizlendi. Karısı Bordu'yu düşmanları ellerine geçirdiler. Baskını yapanlar Merkitler idi. Yesugey'in kaçırdığı İlun'un kocası Çildu'nun intikamını alıyorlardı. Güzel ve genç Bordu'nun bunların ellerine düşmüş olması bir tesadüf ve talihsizlik eseri idi. Baskıncılar bu genç ve güzel av ile yetindiler ve Kilko Nehri'nin sahillerine döndüler. Bordu, Çildu'nun küçük kardeşi Çilcer'e hediye edildi. Merkitler gittikten sonra, kendisini kurtarmış olan dağlara teşekkür eden Temuçin, karısının intikamını almak için Toğruldan yardım istedi. Temuçin, yardımına gelen Camu-ga Seçen ve diğer birkaç arkadaşı ile birlikte, gece vakti ay ışığında Merkitler'in çadırlarına baskın yaptı ve karmaşalık esnasında karısı Bordu'ya seslendi. Merkitler'in bindirdikleri arabadan hızla yere atlayan Bordu, kocasının sesini tanıyarak O'na doğru koştu ve atının dizgininden yakaladı. İki eş ay ışığında birbirine mutlulukla sarıldılar. İranlı tarihçilere göre, Bordu, Toğrul'un diplomatik girişimi sonunda Temu-çin'e geri verilmiştir. Onon Nehri kenarındaki yurduna getirilen Bordu, "beklenmeyen" bir çocuk, Cuci'yi doğurdu. Te-
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
muçin, bu çocuğun kendisinden olduğuna pek emin değildi. Bununla beraber karısına kızmıyordu. Çünkü, Merkitler geldiği zaman kendisi merhametli bir oğul gibi davranmış, fakat dikkatli bir koca gibi hareket etmemişti.
Toğrulun yardımı ile Merkitlere karşı kazandığı zafer Temuçin'in şöhretini arttırdı. Kendisinin vücut yapısındaki üstünlüğü ve kuvvetli şahsiyeti, başka arkadaşlarının da yanında savaşçıların ve serbest kişilerin toplanıp O'nu kendilerine önder saymaları, O'na hizmet etmeleri, talih ve kaderlerini O'nunkine bağlamaları âdet idi. Onlar şeflerinin etrafında bir çeşit muhafız ve üstün savaşçı alayı oluşturuyorlar ve bunların sayısı, şefin şöhreti ile orantılı olarak büyüyordu. Temuçin'in savaşçı değerini gören, aynı zamanda O'nun diğer vasıflarını (doğruluğunu ve namusluluğunu vb.) anla-138 yan ve buna inanan gençler O'nun etrafında toplanmaya ve çoğalmaya başladılar.
Otlak meralarında kendisiyle anlaşmazlığa düşen Ca-muga'dan ayrılması Temuçin'in kuvvetini azaltmadı. İkisinin ayrılması ile adamlarının bazıları Camuga ve bazıları da kendisinin tarafına geçtiler. Dört Moğol prensi Temuçin'e katıldı. Bunlar, amcası Darıtay, yeğeni Kucar, uzak akrabası Saçıya-beği ve Curki veya Yurki kabilesinin şefi, son Moğol Hanı'nın oğlu Altan idiler. Temuçin, bu katılmalar sonunda, en azından babası kadar otorite kazandı. O babası Yesu-gey'den çok daha fazla iş yapıp şöhret ve nam kazanmak ihtirasını besliyordu. O'nun hareketleri ihtirası oranında yüksek idi. Müttefiklerine karşı samimi, tebalarına karşı lütufkâr (o zaman Moğol cemiyetinde yürürlükte olan gelenekler zaten pederşahi=patriarkal) idi. Ama düşmanlarına karşı merhametsiz ve eğilmez karakteri vardı. Moğollara
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
karşı bazen hoşgörülü davranıyor idiyse, bunun bütün Mo-ğollar'm hâkimi olduğu zaman, kendisine getireceği yararları içgüdüsel şekilde kavramış olmasındandır. Hainleri takdir etmiyor. Birisi, kendisine hizmet etmek için efendisini terke-dip gelirse onu reddediyor. Ama, efendisine yani şefine karşı sadakatla hizmet edip, ihanet sebebiyle olmayarak, sonradan onu terkedeni kabul ediyordu.