Roma İmparatorluğu Kurucusu Augustus Dönemi
Roma İmparatorluğu, Julius Caesar’ın evlatlık oğlu Augustus’un Roma’nın hükümdarı olmasıyla M.Ö 27’de kuruldu. Öncesinde Roma Cumhuriyeti olarak anılmaktaydı. Augustus, tek yönetici olduğu ve tüm önemli kararları aldığı otokratik bir hükümet biçimi kurdu.
Augustus’dan ilk Roma İmparatorluğu’nun ilk imparatoru olarak bahsetsek de, kral veya hükümdar biçiminde nitelendirilmeyi istemiyordu. “Princeps”, ilk vatandaş, primus inter pares olarak anılmayı tercih etti. Bilakis yakın çevresi tarafından da kendisine böyle seslenilmekteydi. Stratejik bir hamle olan bu seçimi, Roma Cumhuriyeti’ndeki devletin başının sınırlı gücü görünümünü korumasını sağladı.
Augustus ve halefleri tarafından hayata geçirilen reformların büyük çoğunluğu, Roma’nın iç siyasi ve ekonomik yapısı üzerinde kalıcı bir etki yarattı.
“Pax Romana” yani “Roma Barışı” dönemi Roma yönetiminin nispeten daha istikrarlı olduğu M.Ö 27 – M.Ö 180 arası döneme verilen isimdir. Aynı zamanda bu dönemde diğer dönemlere nazaran çok daha az sıklıkta savaş gerçekleşmiştir. Sınır boyunca taşra isyanları tarzında savaşlar yaşandı. Lakin milattan önce birinci yüzyılın Roma gündemine hakim olan iç savaşlar hiç görülmedi. İmparatorlar ve senato çoğu seçimi devraldığından kendi aralarında iç çatışmaya ve savaşlara başvuracak daha az siyasi makam bulunmaktaydı.
Bir iç savaşta zafer kazanarak iktidara gelen Augustus, bir dizi yıkıcı iç çatışmayı sona erdirdi. İç istikrarın dış ilişkiler üzerinde olumlu etkileri oldu. Augustus’un kurduğu imparatorluğun siyasi ve sosyal yapıları birkaç yüzyıl boyunca büyük ölçüde değişmeden kaldığından, Roma, Hindistan ve Çin ile düzenli ticaret kurmayı başardı. Maddi zenginliğini daha barışçıl yollarla daha da arttırdı.
Augustus Döneminde Roma İmparatorluğu Kurumları
Augustus ve halefleri, pratikte mutlak iktidara yakın bir şey uygularken, Cumhuriyet imajının çoğunu korumak için çok çalıştılar. Cumhuriyet döneminde güç, birçok makam sahibi arasında paylaşıldı ve kısa dönemlerle sınırlıydı. Augustus, en azından teoride başka birine devredilebilecek ayrı ofisler olduğu fikrini korurken, birçok ofis ve yetkilerini kendisine alarak bu sistemi değiştirdi. Örneğin, o Pontifex Maximus’du (baş rahip) ve aynı zamanda sansürcüydü (vergilendirme amacıyla nüfus sayımları nazırı), ancak ofislerden asla kurtulamadı.
Augustus’un yeni gücünün önemli bir bileşeni, ordu üzerindeki kontrolüydü. Cumhuriyet döneminde, seçilmiş konsoloslar bir yıllık görev süreleri boyunca askeri komutan olarak görev yaptılar. Bu, özellikle M.Ö birinci yüzyıldaki iç savaşlar sırasında pratikte zaman zaman değişti. Ancak bir askeri komutanın her zaman geçici olduğu genel fikri Romalılar için önemliydi. Augustus, askeri gücü doğrudan talep etmek yerine, Roma lejyonlarının çoğunun konuşlandığı en tehlikeli Roma vilayetlerinin vekil valisi olarak kontrolü ele aldı. Bu akıllıca bir hareketti. Çünkü Augustus’a ordunun kontrolünü verirken aynı zamanda Roma halkına bir iyilik yaptığını gösteriyordu.
Augustus Döneminde Para Birimi, Altyapı Ve Anıtsal Yapılar
İmparatorluk döneminde, Roma para birimi sadece ekonomik bir araç değildi; aynı zamanda politik bir araçtı. Augustus’un üvey babası Julius Caesar, kendi portresini sikkelerin üzerine koyan ilk Romalıydı ve Augustus bu uygulamaya devam etti. Sezar’dan önce sikkelerde sadece ölü Romalılar veya tanrılar gösteriliyordu. Mevcut imparatorun portresinin sikkelerin üzerine yerleştirilmesi, ekonomik güç ile imparator arasındaki bağlantıyı güçlendirdi. Aynı zamanda Roma halkı arasında imparatorun popüler imajını şekillendirmeye yardımcı oldu. İmparatorlar ayrıca diğer aile üyelerini, siyasi müttefikleri ve özellikle seçtikleri mirasçıları popülerleştirmek için madeni paralar üzerindeki görüntüleri kullanırlardı.
Romalılar tarafından kullanılan teknolojinin çoğu, Cumhuriyet ve İmparatorluk arasında nispeten benzer kaldı. Ancak Augustus, yollar, su kemerleri ve kanalizasyonlar dahil olmak üzere kamu işlerini denetlemek için sistemleri değiştirdi. Bu projelerin yapımını ve bakımını denetleyenlerin pozisyonlarını kalıcı hale getirdi ve bu da hesap verebilirliğin artmasına yardımcı oldu. Aynı zamanda imparatorun destekçilerini önemli ve güvenli işlerle ödüllendirmesi için bir yol sağladı.
Augustus birden fazla tapınak, yeni bir forum, hamam ve tiyatro yapımını teşvik etti. Ayrıca anıtsal bir kemer ve Augustus barışının sunağı olan ünlü Ara Pacis’i dikti. Bu projeler, Augustus’un gücünü sağlamlaştırmaya yardımcı oldu ve şehri güzelleştirme, yangın tehlikelerini azaltma gibi somut amaçlara da hizmet etti.
Kendisinden önceki pek çok önemli ve varlıklı Romalı gibi, Augustus da Roma kentindeki Palatine Tepesi’nde tipik bir Roma evinde yaşıyordu ve bu da onun sadece zengin bir vatandaş olduğu yanılsamasına katkıda bulunuyordu. Daha sonra imparatorlar Palatine’de ikamet ettiler ve tepede bir imparatorluk sarayı inşa ettiler.
Sonuç itibariyle Augustus, Roma devletinin işleyişini temelde yeniden düzenlemesine rağmen, sıradan Romalıların çok azı günlük yaşamlarında değişiklik yaşadı. Augustus’un reformları sosyal ve ekonomik yapılarda çok az fark yarattı. Devasa inşaat projeleri ve artan dış ticareti Roma halkına mal, bilgi ve eğlence getirdi.
Roma İmparatorluğu Yükselişi Ve Ayrılması
Roma İmparatorluğu, Augustus’dan sonra “Beş İyi İmparator” tarafından sürekli olarak güçlendi. Bu güçlenmede sözde refah ve sürdürdükleri düzen etkiliydi. “Beş İyi İmparator” şunlardı:
- Nerva (96-98 )
- Trajan (98-117)
- Hadrian (117-138)
- Antoninus Pius (138-161)
- Marcus Aurelius (161-180)
Roma İmparatorluğu en büyük boyutuna M.S 117’de İmparator Trajan döneminde ulaştı. Trajan öldüğünde, Mezopotamya’da fethettiği toprakların çoğu hızla kaybedildi, ancak o noktadan sonra Roma’nın sınırları nispeten istikrarlı hale geldi.
Marcus Aurelius’tan sonra oğlu Commodus imparator oldu etkisiz bir yönetim yoluyla Roma’nın gücünü azalttı. Commodus suikasta kurban gittikten sonra Roma, beş farklı adamın iktidara geldiği bir dönem yaşadı. (Septimius Severus’un Severan Hanedanı’nı kurup düzeni yeniden tesis edene kadar görevden alındığı “Beş İmparator Yılı”) Severus, Beş İmparator Yılı’nın bunun imparatorun yararına olduğunu öğrendi ve ordunun iyiliğini savundu. Askerlerin maaşını artırmak amacıyla daha fazla para üretebilmek için para birimini düşürdü. Ayrıca ordunun desteğine büyük ölçüde güvenerek imparatorun emsalini oluşturdu ve böylece Roma imparatorunun geleneksel rolünden etkili bir şekilde taviz verdi.
Roma İmparatorluğu’nun Ayrılması
235 yılında, İmparator Alexander Severus, stratejik olarak hareket etmediğini düşünen kendi birlikleri tarafından öldürüldü. Bu, Roma’yı “Üçüncü Yüzyılın Krizi” olarak bilinen döneme soktu. Bu dönemde 20 imparator 50 yıl içinde gelip gidecekti. Öncesinde Augustus’tan Severus’a kadar 250 yıl hüküm süren 26 imparatorla karşılaştırıldığında şaşırtıcı bir istatistik.
Diocletian iktidara geldiğinde düzeni yeniden sağladı ve imparatorluğun yönetimini doğuda kendisi ile batıda Maximian arasında paylaştırdı. Üçüncü Yüzyılın Krizi, Roma’nın tek bir imparatora bağımlı olmasının ne kadar tehlikeli olduğunu göstermişti. Diocletian, imparatorluğun tek bir adamın etkili bir şekilde yönetemeyeceği kadar büyük olduğunu da anlamıştı. Bölünmeden sonra, Diocletian kendi dörtlü kuralını kurdu ve böylece imparatorluk kendi farklı kesimlerini yöneten dört adam arasında bölündü.
Büyük Konstantin (M.S 324-337) hükümdarlığı döneminde, Roma İmparatorluğu bir bütün olarak gelişti, ancak hiçbir zaman “Beş İyi İmparator” döneminde olduğu kadar uyumlu olamadı. Doğu İmparatorluğu kazançlı bir ticaret kurdu ve Batı İmparatorluğu mücadele ederken zenginleşti. Her iki kesim de diğerini rekabet olarak görme eğiliminde olduğundan, ortak bir bağı paylaşan ancak kendi çıkarlarına hizmet eden ayrı varlıklar olarak çalıştılar.
Batı Roma İmparatorluğu
Batı Roma İmparatorluğu, İmparator Diocletian tarafından ikiye bölünen Roma İmparatorluğu‘nun batı yarısı için kullanılan terimidir. Romalılar bu var oldukları süre boyunca kullanmadılar.
Roma İmparatorluğu zirvesinde, Avrupa’dan Britanya Adaları’na, Kuzey Afrika’dan Mısır’a, Mezopotamya’ya ve Anadolu’ya kadar uzanıyordu. M.S 285’te Roma İmparatorluğu o kadar genişledi ki, tüm eyaletleri Roma’nın merkezi koltuğundan yönetmek artık mümkün değildi.
İktidara geldikten kısa bir süre sonra Diocletian, Maximian (285 / 286-305 yılları arasında) adlı bir subayı eş imparator yaptı ve imparatorluğu ikiye böldü. Batı İmparatorluğu Milano’dan, Doğu İmparatorluğu Konstantinopolist’ten yönetiliyordu Her iki yarım da Roma İmparatorluğu olarak biliniyordu. Ancak zamanla Doğu İmparatorluğu resmi dili olarak Latince yerine Yunancayı benimseyecek ve geleneksel Roma İmparatorluğu karakterlerinin çoğunu kaybedecekti.
Doğu Roma İmparatorluğu’na göre çok daha kısa ömürlü bir tarihi oldu. Ancak 395 ile 476 yılları arasında varlığını sürdürebildi. Batı İmparatorluğu bir takım sorunlarla mücadele ederken Doğu İmparatorluğu gelişti ve nihayet 476 yılına kadarki süreçte Kutsal Roma İmparatorluğu’nun (M.S 962-1806) temeli haline geldi.
Batı Roma İmparatorluğu’nun Düşüşü
Theodosius, Roma İmparatorluğu için bir dizi ciddi gerilemenin ardından iktidara geldi. İmparatorluğun iki yarısı, iç ve dış güçlerin olumsuz etkileriyle İmparator I. Theodosius’un (379-39) saltanatına kadar eşit derecede etkilenmeye devam etti. Bu olumsuz etkiler;
- Siyasi dengesizlik
- İki yarının kişisel çıkarı
- Kabilelerinin işgali
- Hükümet yolsuzluğu
- Paralı ordular
- Köle emeğine aşırı güven
- Büyük işsizlik ve enflasyon
- Hıristiyanlığın yükselişi
İmparatorluğun iki yarısındaki uyum eksikliği, siyasi iktidarsızlığı besledi. Got ve Hun paralı askerlerinin hak ettikleri muameleyi görmemesi, Septimus Severus döneminde paranın değer kaybetmesiyle yükselen enflasyon çöküşte etkili oldu.
Ayrıca I. Theodosius, Hristiyanlığı yayma ve pagan etkilerini ezme gayreti içerisindeydi. Romalıların eski dini paganizm unsurları içeriyordu ve hatta devletin diniydi. Pagan etkilerini ezerken dine mensup kişilere zulmetmesinin çöküşü hızlandırdığı söyleniyor.
Gotik Savaşı, Doğu İmparatorluğu’ndan gelen güçler tarafından rutin olarak savaşılsa da Batı İmparatorluğu’nu ciddi şekilde zayıflattı. 378 yılında Edirne Savaşı’nda Doğu İmparatoru, Valens tarafından mağlup edildi ve birçok tarihçi bunun Roma İmparatorluğu’nun sonunun başlangıcı olduğunu kabul etti. İmparator Gratian (Batı İmparatorluğu) Theodosius’u ortak imparator statüsüne yükseltmişti. Gratian öldüğünde Theodosius imparatorluğun her iki yarısına da hükmetti. Theodosius’un Gotlara yönelik tutumu, Gotik kralı Alaric’i, Roma’yı yağmalaması için kışkırttı.
Batı Roma İmparatorluğu’nun düşüşünde Theodosius’un yaptıklarının tek sebep olmadığını belirtmek gerekir. Roma’nın Edirne’deki yenilgisinden önce güç ve prestijindeki yıpranma sürekli devam ediyordu. Tüm bu zorluklar ve baskılar, 4 Eylül 476’da İmparator Romulus Augustulus‘un (M.S 475-476) Cermen kralı Odoacer tarafından görevden alınmasıyla sonuçlandı. Batı Roma İmparatorluğu, esasen, İtalya Krallığı’nın batıda Roma’nın gücünün yerini alacak yeni bir dönemi başlatan Odoacer’ın yükselişiyle çöktü. Bazı tarihçiler ise 480 yılında Julius Nepos’un Dalmaçya topraklarında sürdüğü hükmün sona ermesini imparatorluğun çöküşü olarak kabul etmektedir. Çünkü yerine tahta gelen Romulus Augustulus, Doğu Roma İmparatorluğu tarafından hiçbir zaman kabul görmemiştir.
Doğu Roma İmparatorluğu: Bizans
Doğu Roma İmparatorluğu, batı yarısının çeşitli feodal krallıklara bölünmesiyle kurulmuştur. Bin yıl ayakta kalan ve nihayet 1453’te Osmanlı Türklerinin saldırılarıyla düşen Roma İmparatorluğu’nun doğu yarısıdır.
Bizans ismi bölgede yaşayan halk tarafından uygun bulunmazdı. Sakinlerine göre kendi toprakları, oğlu İsa’nın gelişinden önce kendi halkını toplamak için Tanrı’nın kurduğu Roma İmparatorluğu’ndan başkası değildi. Bu sebeple kendilerine Romaioi ya da Romalılar demeyi tercih ettiler. Oysa tarihçiler, Batı Roma İmparatorluğu ile aralarındaki derin farklar sebebiyle Bizans tanımını kullanıyorlar. Bizans sözcüğü terminolojisine bakıldığında, bir antik Yunan kolonisinin adından yani Byzantium’dan türetilmiştir. Koloninin kurulduğu şehir, şimdi ki İstanbul, Avrupa ve Asya arasında doğal bir geçiş sağlamaktadır. Bu şehir 330 yılında I. Konstantin tarafından “Yeni Roma” adıyla yeniden kuruldu. I. Konstantin ismini şehre bahşederek Konstantinopolis olarak değiştirdi. Orta Çağ başlarında Alman, Hun, Slav ve Araplara karşı sağlam duran Konstantinopolis şehrinin duvarları, daha sonra Osmanlı Türkleri tarafından yıkılacaktı.
Orta Çağ’ın başlarında bir güç kaynağı olan Bizans’ın merkezi coğrafi konumu, 10. yüzyıldan sonra ona rahatsızlık verdi. O çağın fetihleri, yeni örgütlenme ve asimilasyon sorunları ortaya çıkardı. İmparatorlar eski ekonomik ve sosyal politika sorularının baskısıyla yüzleşmek zorunda kaldılar. Tatmin edici çözümler hiçbir zaman bulunamadı. Etnik ve dini düşmanlık, imparatorluğun sonraki yüzyıllarının tarihine damgasını vurarak, Bizans’ı doğudan ve batıdan üzerine inen yeni düşmanlar karşısında zayıflattı. İmparatorluğun idari yapıları, askeri fetihlerle üzerine yüklenen liderlik yükünü artık kaldıramayınca çökmeye başladı.
Bizans’ın Yükselişinde Etkili Unsurlar
Ortak Latin dili, madeni para, Roma lejyonlarının “uluslararası” ordusu, kentsel ağ, hukuk ve Greko-Romen yurttaşlık kültürü mirası, Augustus ve haleflerinin birlik ve barış getireceğini umduğu bağlar yükselişte etkili unsurlar arasında en büyüğünü oluşturuyordu. İmparatorlar, imparatorluk medeniyetinin bu sinüslerini güçlendirmek için çeşitli iller arasında canlı ve kendiliğinden gelişen bir ticaretin gelişebileceğini umuyorlardı.
Doğu’da Bizans askeri ve deniz gücünün yeniden tespiti, 856’da III. Mihail’in generali Petronas’ın Araplara karşı kazandığı zaferle başladı. Doğu Roma İmparatorluğu, Uzun süredir hayatta kalma mücadelesi veren Araplar ile savaşmaktaydı. Bu savaş, 10. yüzyılda parlak zirvesine tırmanan bir saldırı halini aldı. 867’ye gelindiğinde, Bizans İmparatorluğu ile Abbasi halifeliğinin toprakları arasında iyi tanımlanmış bir sınır vardı. Bu sınırda imparatorluğun en zayıf noktası Antakya ve Toros Dağları çevresiydi. Dönemin Makedon Hanedanı Basil I, bu noktanın üzerine titreyerek saldırıları püskürtmeyi düşünüyordu. Bu süreçte Girit, Sakız Adası, Sicilya gibi önemli lokasyonlar Araplar tarafından işgal edilmişti. 961’de, o zamanın Batı orduları komutanı Nicephorus Phocas, Girit’i yeniden ele geçirdi ve 150 yıldır Ege’yi terörize eden Arap filosunu yok etti. Yine Nicephorus sayesinde, Suriye ve Antakya yeniden ele geçirildi. Sonuç itibariyle 7.yüzyılda Araplara kaybedilen topraklar geri alındı.
İlerleyen süreçte Slavlar ve Bulgarlara karşı uygulanan doğru politikalarla Bizans gelişmeye devam etti. Makedonlar döneminde, en azından II. Basil’in 1025’teki ölümüne kadar, imparatorluk altın bir çağ yaşadı. Orduları, Doğu’da Araplara karşı üstünlük kurdu. Rusya ve Balkanlar’daki Bizans nüfuzunu giderek genişledi. Birçok imparatorun sert askeri karakterine rağmen Bizans’ta hukuk yönetimde önemli gelişmeler yaşandı. Fakat çürüme belirtileri başlıyordu. Bu dönemde kaynaklar endişe verici bir hızla israf edildi. Batı’ya karşı artan bir yabancılaşma vardı. Anadolu’da yaşanılan olaylar, imparatorluğun ekonomik ve askeri gücünü zayıflatacaktı.
Doğu Roma İmparatorluğu’nun Çöküşü
1421’de II. Murat padişah olunca Konstantinopolis ve Helenizm’in günleri sayılıydı. 1422’de II. Murat, babası tarafından Bizanslılara tanınan tüm ayrıcalıkları geri aldı ve Konstantinopolis’i kuşattı. Osmanlı orduları Selanik’i abluka altına aldı. Şehir o zamanlar II. Manuel’e aitti. 1425 yılında II. Manuel öldüğünde imparator VIII. John’a kaldı. Zaten yardım arayışı içinde Venedik ve Macaristan’a seyahat etmiş olan John, Batı Hristiyan aleminin vicdanını harekete geçirmek için kiliselerin birliği müzakerelerini yeniden başlatmaya hazırdı. Uzun süren ve zorlu tartışmalardan sonra Hristiyan alemi Roma İmparatorluğu otoritesine boyun eğmeyi kabul ettiler. Floransa birliği oluşturuldu. Floransa birliği, Türklere karşı bir Haçlı seferinin başlatılmasına da yardımcı oldu. Ancak liderler arasındaki anlaşmazlık sonucu ordu 1444’te Varna’da imha edildi.
Bizans’ın Çöküşü
Bizans çöküşü ve Osmanlı zaferi hemen ardından geldi. 1449’da II. Mehmet Konstantinopolis’e son taarruz için hazırlanmaya başladı. II. Mehmet, 1453 Nisan’ında surları kuşattı. Gemiler, Bizanslıların Haliç ağzına attığı bir zincirle engellendi. Bu nedenle gemiler, savunmaları atlayarak deniz tarafından limana karadan sürüklendi. Fatih Sultan Mehmet’in kullandığı ağır silahlar, 29 Mayıs’ta bazı askerler içeri girene kadar kara surlarını sürekli olarak bombaladı. Giustiniani ölümcül şekilde yaralandı. İmparator Konstantin en son kapılardan birinde yaya savaşırken görüldü.
Fatih Sultan Mehmet, yeni başkentini ele geçirmeden önce muzaffer birliklerine üç gün üç gece yağma izni verdi. Osmanlı İmparatorluğu artık Bizans İmparatorluğu’nun yerini almıştı. Uzun zamandır çökmekte olan imparatorluğun maddi yapısı artık II. Mehmet’in yönetimi altındaydı. Ancak Doğu Ortodoks inancı değişmeye çalışmadı. Padişah, kilisenin Bizans dünyasının en kalıcı unsuru olduğunu kabul etti. Konstantinopolis Patriği’ne, Osmanlı yönetimi altında yaşayan tüm Hristiyanlar için onu sorumlu kılarak eşi görülmemiş bir yetki verdi.
Bizans direnişinin son dağınık cepleri 1453’ten sonra on yıl içinde ortadan kaldırıldı. Atina 1456-58’de Türklerin eline geçti ve 1460’da Morea’nın iki despotu teslim oldu. 1461’de, istikrarsız bağımsızlığını Türklere ve Moğollara ödemeyle sürdüren Yunan imparatorluğunun son kalıntısı Trabzon’da yenildi. Bizans dünyasının Osmanlı dünyasına dönüşmesi sonunda tamamlandı.