Hatalı İkilem Safsatası: Ya Sev Ya Terk Et!
Hatalı ikilem veya hatalı dikotomi, sınırlı sayıda seçeneğin, biri seçildiğinde diğerlerinin seçilemeyeceği veya başkaca seçenekler de varken sadece bunlar varmış gibi sunulmasıyla meydana gelen bir mantık safsatasıdır. Örneğin bir kimse, size C seçeneğinden bahsetmeksizin A veya B seçenekleri arasında seçim yaptırmaya çalışıyorsa hatalı ikilem safsatasına başvuruyordur.
Hatalı ikilemler genellikle insanlar bir şeyi yanlış anladığında veya yorumladığında akıl yürütme süreçlerinde meydana gelen safsatalardır. Bu safsatalar çeşitli yollarla retorik amaçlar için kasıtsız olarak da kullanılabilmektedir; bu safsata ile örneğin karışık konular yanıltıcı seçeneklere indirgenebilir, veya insanlar belirli zorluklara karşı belirli bir duruş sergilemeye itilebilir.
Hatalı ikilemler oldukça yaygın ve oldukça güçlü safsatalardır ve bu çerçevede anlaşılmaları son derece önemlidir. Makalemizde bu ikilemler hakkında daha fazla bilgi edinecek, bazı örneklerini görecek ve bu ikilemlere başarılı bir şekilde karşı çıkmak için neler yapabileceğinizi göreceksiniz.
Hatalı İkilemleri Anlamak
Hatalı İkilem mantık hatasının formu çok açıktır:
- Ya X İddiası ya da Y İddiası doğrudur.
- Y İddiası yanlıştır.
- Dolayısıyla X İddiası doğrudur.
İlk başta mantık hatasını görmek kolay olmayabilir. İşte bu yüzden de Hatalı İkilem, oldukça tehlikeli bir safsatadır. Eğer formülü dikkatlice inceleyecek olursanız üçüncü bir seçenek olduğunu görürsünüz: Hem X İddiası, hem de Y İddiası yanlış olabilir.
İşte bu mantık hatasının en tehlikeli olduğu zaman, ortada aslında üzerinde durulabilecek daha çok seçenek varken, taraflardan birinin seçenekleri ikiye indirerek sizi birini seçmeye zorlamasıdır. Ancak taraf, seçenekleri kendisinin istediği gibi azalttığı için siz hangisini seçerseniz seçin, karşı taraf istediğine ulaşacaktır. İşte bu mantık hatasını bilirseniz, bu yanlışa düşmeniz çok daha zor olacaktır. Gerçekten tartışmalarda can kurtarıcı bir mantık hatası olabilmektedir. Bu mantık hatasına konsept bir örnek verecek olursak:
- Ya 1+1=12 doğrudur ya da 1+1=15 doğrudur, ikisi birden doğru olamaz.
- 1+1=12 doğru değildir.
- O zaman 1+1=15 doğrudur.
Evet, 1+1 hem 12, hem de 15 olamaz; dolayısıyla birinci öncül, her ne kadar matematiksel bilgilerimizle çelişiyor olsa da, doğru bir öncüldür. Ancak varsayılan matematik kullanımı olan 10 tabanındaki matematiğe göre 1+1 işleminin sonucu 2’dir, bunu hepimiz biliriz. Burada, 1+1 matematiksel ifadesi ile ilgili doğru olan "1+1=2" bilgisi yerine, iki adet yanlış bilgi sunulmaktadır. Dahası, karşınızdaki kişi sizi bunun üzerinden bir seçim yapmaya zorlamaktadır. Ancak ifadelerin her ikisi de yanlıştır ve hangisini seçerseniz seçin hata yapmış olursunuz.
- Şifrelerinizi, kredi kartlarınızı ve kişisel bilgilerinizi güvenle depolayın.
- İnternet sitelerine giriş bilgilerinizi tek tıkla yükleyin ve yeni şifreleri kolayca kaydedin.
- Şifreniz çalınırsa, anlık bildirimler alın.
Tabii ki gerçek hayattaki tartışmalarda bu kadar bariz olarak karşımıza çıkmaz, az sonra örnekleyeceğiz. Ancak kimi zaman, bir problem öyle dikkatlice sunulur ki, o konu hakkında gerçekten de sadece ve sadece iki seçenek vardır. Bu durumda, mantık hatası da ortadan kalkmış olur. Örnek verelim:
- Ali ya ölüdür ya da yaşıyordur.
- Ali ölü değildir.
- Dolayısıyla Ali yaşıyor.
Burada, hayat ile ilgili olarak gerçekten iki opsiyon olduğu için (bitkisel hayat gibi “gri bölgeleri” göz ardı edersek), ortada bir mantık hatası yoktur. Şimdi, mantık hatasının olduğu birkaç örnek verelim:
- Eğitim Bakanı: "Okullara ayrılan bütçeyi bu sene kısmak durumundayız."
- Muhabir: "Ama neden?"
- Eğitim Bakanı: "Çünkü ya bu kesintiyi yaparız ya da büyük bir borç altına gireriz ve borca girmek istemiyoruz."
Devletin elinde genellikle "bütçeyi kısmak" ve "borca girmek" seçeneklerinden çok daha fazla seçenek bulunur. Ancak politikacılar seçenekleri sadece iki olasılıktan ibaret göstererek kendi politikalarını haklı göstermeye çalışırlar. Tespit edilmesi daha zor olan bir diğer örnek verelim:
- Murat: "Ali de ben de okullarda evrim eğitimiyle birlikte yaratılış düşüncesinin okutulmasını destekliyoruz."
- Ali: "Ne?! Ben asla böyle bir şey söylemedim!"
- Murat: "Ne yani şimdi bize ateist olduğunu mu söylüyorsun Ali?"
Burada Murat, Ali'yi zor bir duruma sokmaktadır çünkü önüne sadece iki seçenek sunmaktadır: ateist olmak veya din eğitimini desteklemek. Halbuki bu tip eğitimsel bir konuyla ilgili sayısız farklı pozisyon bulunmaktadır (ateist olup din eğitimini de desteklemek, teist olup yaratılışın okullarda okutulmaması gerektiğini düşünmek ve daha nicesi...). Ancak Murat, Ali karşısına iki seçenek sunarak onu zor durumda bırakmayı ve kendi görüşünü desteklemeyi hedeflemektedir. Eğer ki bu tip bir duruma itildiğinizi hissederseniz, elinizdeki seçeneklerin sadece iki adet olup olmadığından emin olunuz.
Görebileceğiniz gibi hatalı ikilem argümanları, öncüllerinde aşağıdaki sorunların ikisinin de geçerli, veya biri veya ikisinin geçersiz olması varsayımına dayanması sebebiyle serbest mantık safsataları çerçevesinde ele alınır:
- Hatalı ikilem, sunulan seçeneklerin birbirini dışladığını varsayar. Bu bağlamda birbirini dışlama, herhangi bir zamanda mevcut seçeneklerden yalnızca birinin seçilebileceği (veya doğru olabileceği) anlamına gelir. Bu çerçevede hatalı ikilem, iki seçeneğin birbirini dışladığı varsayımına dayanarak ortaya çıkıyorsa bu, mevcut seçeneklerin, mevcut seçeneklerden iki veya daha fazlasını seçmek (veya iki veya daha fazlasının doğru olması) mümkünken bunlardan yalnızca birini seçebileceğimiz (veya yalnızca birinin doğru olabileceğini) şekilde sunulacağı anlamına gelir. Yani hatalı ikilem dahilinde A, B ve C seçeneklerini seçmek mümkündür; ancak argüman "ya A seçeneği, ya B seçeneği" şeklinde sunulur.
- Hatalı ikilem, sunulan seçeneklerin birlikte kapsayıcı olduğunu varsayar. Bu bağlamda birlikte kapsayıcılık, sunulan seçeneklerin seçilebilecek tek seçenekler olduğu anlamına gelir. Bu çerçevede hatalı ikilem, sunulan seçeneklerin seçilebilecek tek seçenekler olduğu, yani bu seçeneklerin birlikte kapsayıcı olduğu varsayımına dayanarak ortaya çıkıyorsa bu, daha fazla seçenek seçilebilir pozisyondayken ancak sınırlı sayıda seçeneğin seçilebilir olarak sunulduğu anlamına gelir. Yani hatalı ikilem dahilinde A ve B seçenekleri seçilebilir; ancak gerçekte A ve B seçeneklerinin yanında C ve D seçenekleri de bulunmaktadır ve görmezden gelinmektedir.
Buna bağlı olarak hatalı bir ikilem, öne sürülen farklı seçeneklerin hatalı olarak dışlamalı ayırtlama temsilinde olduğu varsayımında bulunması sebebiyle bir safsata olarak kabul edilmektedir.[1] Bu bağlamda dışlamalı ayırtlama, sunulan seçenekler arasından yalnızca birinin doğru olduğunu (veya yalnızca birinin seçilebileceği) anlamına gelmektedir. Böylesi bir varsayım birden fazla seçeneğin aynı anda doğru olabileceğini, veya öne sürülmeyen seçenekler arasında doğru seçenekler bulunabileceği gerçeğini göz ardı eder ve gizler.
Bununla beraber "ayırtlama" sözcüğünün yalnızca iki seçeneğin sunulduğu (ikilem) durumlarına atıfta bulunduğunu göz önünde bulundurmalısınız. Yani ayırtlama, üç veya daha fazla seçeneğin sunulduğu durumlara uygulanamaz.
Hatalı İkilem ve Hatalı Dikotomi Arasındaki İlişki
"Hatalı ikilem" ve "hatalı dikotomi" terimleri, aralarında herhangi bir ayrım yapılmaksızın sık sık birbirlerinin yerlerine kullanılır. Bununla beraber hatalı dikotomiyi hatalı ikilemlerin, yalnızca iki seçenek sunulan belirli bir türü olarak ele almak da mümkündür.
Bu çerçevede hatalı dikotomi, hatalı ikilemlerin en basit ve en çok kullanılan türünü oluşturmaktadır ve hatalı dikotomi teriminin hatalı ikilem yerine kullanılabilmesi de bu kullanım sıklığıyla açıklanmaktadır. Bu safsata aynı zamanda hatalı ikili, siyah beyaz akıl yürütme, siyah beyaz safsatası, çatallanma safsatası, ya-ya da safsatası, hatalı alternatif safsatası ve orta-yok safsatası isimleriyle de anılmaktadır.
Bazı filozoflar hatalı dikotominin bir inanç olduğunu, hatalı ikilemin ise bir argüman olduğunu öne sürerek bu iki kavram arasında bir ayrıma gider; bu bağlamda argüman, kasıtlı olarak veya insanların hatalı bir dikotomiye yönelik inançlarının bir sonucu olarak kullanılabilmektedir.[2]
Ancak bu terminoloji farkı pratik bağlamda bir fark yaratmamaktadır. Bu safsataya ilişkin önemli olan şey, bu tür hatalı akıl yürütmeleri tanıyabilmek ve hem bir inanç, hem bir argüman olarak öne sürülebileceğini göz önünde bulundurmaktır.
Not: Hatalı ikilemler ve dikotomiler, bazen boynuzlu kıyas olarak da adlandırılmaktadır. İki öncülden bir sonuca ulaşıldığı kıyasların bir türü olan boynuzlu kıyaslarda rakibin, seçebileceği iki seçenekten birinde bir boynuza oturması amaçlanmaktadır.
Hatalı İkilem ve Hatalı Dikotomi Örnekleri
Aşağıdaki örnek bir hatalı ikilem örneğidir. Bu örnek aynı zamanda bir hatalı dikotomi örneği olarak da kabul edilebilir:
Her şeyi vardı. Ama kapı çaldığında, Ted intihar etmek üzereydi. Kapıdakinin vazgeçip gitmesini beklerken masanın üstündeki not ilişti gözüne, kendi el yazısıyla yazılmış:
“Kapıyı aç. Tek çıkışın bu.”
Ted ne notu yazdığını hatırlıyor ne de kapıdaki adamı tanıyor. Adamın bir teklifi var: Madem ölmek istiyorsun, intihar edip aileni utandırma; biz öldürülmeni sağlayabiliriz. Şartımız basit: Senin gibi intihara karar vermiş birini öldürecek, böylece zincire katılacaksın… Son bir iyilik.
Teklifi kabul ettiği anda kendini şeytani bir oyunun içinde buluyor Ted. Çıkmaya çalıştıkça onu daha da derinlere sürükleyen biri var; bu kanlı labirenti tepeden gören, Ted’i kendinden bile iyi tanıyan ve asla güvenmemesi gereken biri…
34 dilde yayımlanan ve yakında beyaz perdeye aktarılacak İYİ ADAM, mükemmel kurgusu ve bitmeyen dolambaçları ile zihin bulandıran, ‘Anladım,’ dediğiniz anda sizi ters köşeye yatırıveren bir psikolojik gerilim romanı.
“Aklınızı alacak bir psikilojik gerilim. Federico Axat çok seveceğiniz ama asla güvenemeyeceğiniz bir yazar”
New York Times
Ya dostsunuz, ya düşman.
Burada konuşmacıya karşı karışık veya nötr hislere sahip olma olasılığını göz ardı eden hatalı bir ikilem, bölücü bir dille sunulmaktadır. İkilemde dinleyicilere belirli bir duruşu kabul etmeye yönelik bir baskı uygulanmakta (dostumuz olun); bu duruşun alternatifi de olumsuz şekilde (yoksa düşmanımız olacaksınız) yansıtılmaktadır.
Benzer bir örnek de şu şekildedir:
Ya polisin yetkilerini artıran bu yasayı desteklersiniz, ya da suçlusunuzdur.
Buradaki hatalı ikilem ise dinleyicilere, yasaya karşı çıkmak için başkaca makul sebepleri tamamen göz ardı ederek ve yasayı kabul etmemeleri takdirinde suçlu yaftasını dayatarak, yasayı kabul etmeleri yönünde bir baskı uygulamaktadır.
Bu örnekte aynı zamanda hatalı ikilemlerin retorik etkilerini artırmak amacıyla nasıl diğer teknik ve safsatalarla bir arada kullanılabildiği de görülmektedir. Bu örnek özelinde kullanılan hatalı ikilemin bir ad hominem argümanı içerdiği söylenebilir; zira ikilem, argümanın kendisini hedef almak yerine doğrudan rakibe saldırmaktadır.
Bunlarla paralel olan, başlıkta da kullandığımız bir diğer popüler hatalı ikilem örneği şudur:
Ya sev ya terk et!
Bu slogan, belli bir ülkenin veya toplumun parçası olup da onu eleştiren kişilere yönelik olarak sık kullanılan bir ifadedir. Halbuki basit bir mantık hatasından öteye geçemez: Bir insanın doğmayı seçmediği bir ülkeyi %100 sevmesi veya tamamen terk etmesi var olan iki seçenek değildir. Pekâlâ insanlar bir ülkeye veya topluma ait olmaya devam ederken, onu eleştirebilirler, onun daha iyi olması için çalışabilirler, onun içerisindeki diğer parçalara (örneğin belli ideolojik akımlara) karşı koyabilirler. Bunlar ve çok daha fazlası seçenekler arasındadır.
Son olarak yukarıdaki üç örneğin de genellikle hatalı ikilemlerin bir parçası olarak kullanılan ya-ya da ifadeleri içerdiğine lütfen dikkat ediniz. Ama hatalı ikilemler yalnızca ya-ya da ifadeleri ile kurulmak zorunda değildir; bambaşka formülasyonlarla da kullanılabilir:
Seçim basit: Alt kademede çalışanlarının maaşlarına zam yapmamızı istiyorsanız fiyatları önemli ölçüde artırmamız gerekir; bu da tüketicilere zarar verecektir.
Bu ifade, mevcut tartışmaya yalnızca iki seçenek getirerek konuyu hatalı bir şekilde ikileme indirgemekte; böylelikle karşıt duruşun (maaş zammı) ancak fiyatların artmasıyla mümkün olabileceği yanılgısını oluşturmaktadır. Bununla beraber ifade edilmeyen seçenekler de vardır. Örneğin maaş zammı için gereken bütçe, şirketin kar marjlarının düşürülmesi veya bir başka alanda tasarrufa gidilmesi yollarıyla da sağlanabilir.
Hatalı ikilemler "yerine" gibi kelimelerin kullanımıyla da formüle edilebilir:
Sansür yasaları, halkı bastırmak yerine suçu önlemek için kullanılan araçlardır.
"Yerine" kelimesinin bu şekilde kullanımı filozof Daniel Dennett tarafından "yerinecilik" olarak tanımlanmaktadır. Dennett'e göre bu, "Hatalı bir ikilemi nazikçe ve hızla yutturmanın bir yoludur." Zira örnek bağlamında "yerine" kelimesi, durum böyle olmasa bile iki seçeneğin birbirini dışlar nitelikte olduğunu benimsetmek amacıyla kullanılır. Dennett konu hakkında şunları söylemektedir:[3]
Yerinecilik ana hatlarıyla şu şekilde kullanılmaktadır; 'Ortodoks inancı ne kadar aksini söylese de konu falanfilanfalanfilan yerine filanfalanfilanfalandır; filanfalanfilanfalan, falanfilanfalanfilandan son derece farklıdır.'
Bazı yerinecilikler yerindedir; sunulan iki alternatif arasında gerçekten bir seçim yapmanız gerekir. Yani bazı durumlarda size hatalı bir ikilem değil, gerçek ve kaçınılmaz bir ikilem sunulabilir.
Ancak bazı yerinecilikler ise ucuz sihirbaz numaralarından öte bir niteliğe sahip değildir; zira 'yerine' kelimesi tartışmaya mahal bırakmaksızın taşıdığı seçenekler arasında bir uyumsuzluk, bir ya o ya bu'culuk olduğunu ima eder.
Hatalı İkilemlere Nasıl Karşılık Verilir?
Hatalı bir ikileme karşılık vermenin birkaç yöntemi vardır ve bu yöntemlerin büyük bir çoğunluğu, hatalı ikilem argümanının hatalı bir temele dayandığını ifşa etmeyi amaçlar. Bu ifşa, genellikle iki yöntem çerçevesinde gerçekleşir:
- Birbirini dışlarlık önermesinin çürütülmesi. Bu bağlamda mevcut seçeneklerden iki veya daha fazlasının neden aynı anda seçilebileceğini (veya doğru olabileceğini) açıklama yoluyla bu seçeneklerin birbirini dışlamadığını gösterebilirsiniz. Örneğin bir kimse size, bir kimseye yönelik hislerinizin yalnızca olumlu ya da olumsuz olabileceğini söylüyor ve bu çerçevede bir hatalı ikilem öne sürüyorsa, bu kimseye karışık hisler deneyimlemenin de mümkün olduğunu anlatabilirsiniz. Bu yöntem aynı zamanda ikilemin boynuzları arasından kaçma ismiyle de anılmaktadır.
- Birlikte kapsayıcılık önermesinin çürütülmesi. Bu bağlamda sunulan seçeneklerin ötesinde başkaca seçenekler olduğunu kanıtlayan örnekler sunabilirsiniz. Örneğin bir hatalı ikilem yalnızca iki seçeneği içeriyorsa üçüncü bir seçeneğin de var olduğunu öne sürebilirsiniz.
Bu iki yönteme ek olarak bir hatalı ikilemin içerdiği iki seçenekten birini çürüterek de karşılık verebilirsiniz. Hatalı ikilemin içerdiği seçeneklerden birisi bir yönden hatalıysa bu hatayı ifşa etmek, ikilemin neden hatalı olduğu konusundan bağımsız olarak öne sürülen argümanın temellerini sarsabilir. Bu yöntem aynı zamanda ikilemi boynuzlarından kavramak ismiyle de anılmaktadır.
Bu yöntem, örneğin aşağıdaki hatalı ikileme karşılık vermek amacıyla kullanılabilir:
Bu ülkede ilerlemeyi ve kalkınmayı önemseyen tek siyasi parti bizim partimizdir. Ya bizi destekler ve bu yolda bizimle beraber yürürsünüz, ya da diğer partiyi destekler ve adım adım geriye gidersiniz.
Bu örnek dahilinde hatalı ikileme yanıt vermenin bir yolu, ikilemde kullanılan temel öncüllerden birini veya daha fazlasını, yani A partisinin ülkenin ilerlemesini ve kalkınmasını önemseyen tek parti olduğu veya diğer partiyi desteklemenin ülkeyi daha da kötüleştireceği fikrini çürütmektir.
Son olarak, hatalı veya hatasız şekilde kullanılan retorik ikilemlere karşılık vermenin belirli durumlarda kullanılabilecek bir başka yöntemi de karşıt bir ikilem sunma yoluyla ikilemi çürütmektir. Bu yöntem dahilinde orijinal ikileme benzer öncüllere dayanan, ancak farklı bir sonuca ulaşan bir ikilem sunarsınız.
Bu yaklaşımın klasik bir örneği, Atinalı bir annenin oğlunu siyasete girmemesi yönünde ikna etmeye çalıştığı bir hikayede karşımıza çıkar:
Eğer adil olanı söylersen, insanlar senden nefret edecektir; ve eğer adaletsiz olanı söylersen, tanrılar senden nefret edecektir. Birini ya da ötekini söylemek zorundasın; nefret senin için kaçınılmaz olacak.
Hikayedeki oğul ise aynı öncüllere dayanan, ancak farklı bir sonuca ulaşan bir karşı ikilem ile bu ikilemi çürütmektedir:
Eğer adil olanı söylersem, tanrılar beni sevecektir; ve eğer adaletsiz olanı söylersem, insanlar beni sevecektir. Birini ya da ötekini söylemeliyim. Sevgi benim için kaçınılmaz olacak.
Bu örnek temelinde sunulan her iki ikilem de doğru akıl yürütmelere dayanmaktadır. Karşıt ikilem yaklaşımı da hatalı ve hatasız ikilemlerin her ikisi için de kullanılabilmektedir; zira bu yaklaşımın amacı doğrudan karşı tarafın argümanını çürütmek değil, retorik açıdan geçerli bir karşıt argüman sunmaktır.
Not: "İkilemin boynuzları arasından kaçma" terimi, bir hatalı ikilemin dışlamalı ayırtlama önermesini ele alma yoluyla çürütmeyi içeren tüm teknikler için kullanılmaktadır. Birbirini dışlayıcılık ve birlikte kapsayıcılık önermelerini ele alan teknikler de bu kapsama dahildir.
Hatalı İkilem, Diğer Safsatalarla Bir Arada Kullanıldığında Nasıl Karşılık Vermeliyiz?
Hatalı ikilem safsatasına başvuran kimseler genellikle bu safsatayı karşıt bir görüşü çarpıtmayı içeren saman adam argümanlarıyla veya insanların duygularını manipüle etmek amacıyla yanıltıcı argümanlar öne sürmeyi içeren duygulara başvurma safsatasıyla kombine ederek öne sürer. Bunun sık karşılaşılan bir örneği, insanların tercih ettiği tarafın daha olumlu, karşı tarafın ise daha olumsuz algılanmasını sağlamak amacıyla bir hatalı ikilemin iki tarafının özelliklerini abarttığı durumlardır.
Bu tür kombinasyonları göz önünde bulundurmak birkaç nedenden ötürü önemlidir:
- Safsata kombinasyonları, insanların akıl yürütme sürecine ilişkin ipuçları barındırır. Bu ipuçları, rakibinizin tartışmaya konu bir durumu yanlış anlaması sebebiyle hatalı mantık yürütmeye kasıtsız olarak başvurduğu durumları belirlemenize yardımcı olabilir ve bu yanlış anlaşılmanın temeline inmenizi sağlayabilir.
- Safsata kombinasyonları, diğer insanların hatalı ikilemi algılama biçimini etkiler. Yani bir izleyici kitlesinin hatalı bir argümana nasıl bir tepki vereceğini, bu argümanı kabul edip etmeyeceğini bilmek istiyorsanız başvurulan ek safsataları da göz önünde bulundurmalısınız.
- Ek safsataların kullanımı, yanlış ikileme vereceğiniz karşılığı etkiler. Bu safsatalar, insanların yanlış ikilemi algılama biçiminde kritik bir rol oynayabilmektedir. Dolayısıyla çoğu durumda vereceğiniz cevapta bu ek safsataları da dikkate almanız, ve hatta hatalı ikilemden önce bu safsatalara cevap vermeniz gerekir.
Akılda Tutulması Gerekenler
Hatalı ikilemler konusunda akılda tutmanız gereken iki önemli unsur bulunmaktadır:
- Her ikilem hatalı değildir. Bazı durumlarda, bir ikilem veya dikotomi tamamen geçerli olabilir. Bu sebeple her ikilemin otomatik olarak hatalı olduğu varsayılmamalıdır. Belirli bir ikilemin hatalı olup olmadığından emin değilseniz, temelindeki öncülleri incelemeli ve birbirlerini dışlayıcılık, birlikte kapsayıcılık varsayımlarının akla uygun olup olmadığını belirlemelisiniz.
- Her hatalı ikilem kullanımı kasıtlı değildir. İnsanlar genellikle hem kendi iç akıl yürütme süreçlerinde, hem de argümanlarında hatalı ikilemlere kasıtsız olarak başvururlar. Bu bağlamda farkında olmadan hatalı ikilemlere başvuruyor olabileceğinizi göz önünde bulundurmalı ve bir hatalı ikilem kullanımına karşılık verirken bu ikilemin kasıtlı bir şekilde mi, kasıtsız bir şekilde mi öne sürüldüğü konusunu da hesaba katmalısınız.
Kasıtlı ve kasıtsız hatalı ikilem konusunda akılda tutulması gereken önemli bir kavram, iyi niyet ilkesidir. Bu ilke çerçevesinde, bir kimsenin argümanını yorumlarken bu kimsenin argümanının potansiyel yorumları arasından en iyi yorumu kast ettiğini varsayılır.
Özet ve Sonuçlar
- Hatalı ikilem (veya hatalı dikotomi), sınırlı sayıda seçeneğin hatalı bir şekilde birbirini dışlayan seçenekler olarak veya gerçekte daha fazla seçenek bulunmasına rağmen seçilebilecek tek seçenekler olarak sunulması durumunda ortaya çıkan bir mantık safsatasıdır.
- Örneğin, bir kimse C seçeneğinden bahsetmeksizin A veya B seçenekleri arasında seçim yapmamız gerektiğini söylüyorsa, hatalı bir ikilem öne sürüyordur.
- Hatalı ikilemin yaygın bir örneği "Ya dostsun, ya düşman." ifadesidir; bu ifade mevcut seçeneklerin birbirini dışlamadığı gerçeğini göz ardı eder; zira bir duruşa karşı çekimser olmak da, nötr olmak da mümkündür ve çekimserliğin veya nötrlüğün argümana üçüncü/dördüncü seçenekler olarak dahil edilmemesi, hatalı bir ikilem doğurur.
- Hatalı ikilemlere karşı koymanın başlıca yöntemi, ikilemde bahsedilen seçeneklerin birbirini dışlamadığını veya mevcut seçenekler olarak öne sürülen seçeneklerin ötesinde başkaca seçeneklerin de bulunduğunu göstermektir.
- Hatalı bir ikilem kullanımına karşı çıkarken her ikilemin hatalı, her hatalı ikilem kullanımının kasıtlı olmayabileceğini göz önünde bulundurmak önemlidir.
Son olarak, ne yazık ki birçok insan dünyaya siyah-beyaz bir açıdan bakmaya meyillidir. Bu sebeple sizin hakkınızda önyargılı bir tavır sergileyebilirler. Şunları unutmayın:
- Sıradan bir içici iseniz bu alkol bağımlılığını da desteklediğiniz anlamına gelmez. Çünkü "Ya alkoliksin, ya ağzına alkol sürmezsin." gibi bir ikilem iddiasında bulunmak hatalıdır.
- Feminist aktivistlerin bazı eylemleriyle hemfikir olmamanız, kadın düşmanı bir cinsiyetçi olduğunuz anlamına gelmez.
- Dinsel iddiaları eleştiren biri olmanız, insanlara karşı işlenen nefret suçunu desteklediğiniz anlamına gelmez.
- Evlilik dışı cinsel ilişkileri normal bulmanız, cinsel yolla bulaşan hastalıkları önemsemediğiniz anlamına gelmez.
- Et tüketiyor olmanız, hayvan sevgisinden yoksun birisi olduğunuz anlamına gelmez.
- UFO'lara inanmıyor olmanız, evrende yalnız olduğunuzu iddia ettiğiniz anlamına gelmez.
- Pedofili hastalığının nedenlerini bilimsel açıdan araştırıyor olmanız, çocuk tacizciliğini savunduğunuz anlamına gelmez.
- Bir "X" partisinden hoşlanmıyor olmanız, kesin "Y" partisine destek verdiğiniz anlamına gelmez.
- Sihirlere ve özel güçlere inanmayan bir skeptik olduğunuz halde, Harry Potter filmlerinden ve Sense8 gibi dizilerden zevk alabilirsiniz.
- Hayaletlere inanmıyor oluşunuz kamp ateşinde korku hikâyeleri dinlemekten zevk almayacağınız ya da sevimli Casper'ı beğenmeyeceğiniz anlamına gelmez.
Bu liste uzar gider...
İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.Soru & Cevap Platformuna Git
- 6
- 5
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- J. Brisson, et al. (2018). Reasoning From An Incompatibility: False Dilemma Fallacies And Content Effects. Memory & Cognition, sf: 657-670. doi: 10.3758/s13421-018-0804-x. | Arşiv Bağlantısı
- T. Tomić. (2013). False Dilemma: A Systematic Exposition. Argumentation, sf: 347-368. doi: 10.1007/s10503-013-9292-0. | Arşiv Bağlantısı
- D. C. Dennett. (2014). Intuition Pumps And Other Tools For Thinking. ISBN: 9780393348781. Yayınevi: W. W. Norton Company.
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 01/02/2023 09:58:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/13525
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Beşeri Bilimler> Felsefe> Bilgi Felsefesi (Epistemoloji)> Şüphecilik (Skeptisizm)
- Bilim Ağacı> Beşeri Bilimler> Felsefe> Mantık> Mantık Felsefesi
- Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> Dilbilim> Semantik> İfade ve Deyiş
- Mantık Bilgi Şüphecilik Skeptisizm Bilgi Felsefesi Doğru