3Yapılarına Göre Cümleler YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER1. Basit Cümle 2. Birleşik Cümle a. Girişik Birleşik Cümle b. İç İçe Birleşik Cümle c. İlgi Cümlesi d. Şartlı Birleşik Cümle Sıralı Cümleler Bağlı Cümle 1. "ki"li Bağlı Cümleler 2. Diğer Bağlaçlarla KurulanlarCümleler, bildirdikleri yargı sayısına ve öğelerin yüklemle olan ilişkisine göre çeşitlere ayrılırlar.
4Basit Cümle 1. Basit Cümle İçerisinde tek yargı, tek fiil, dolayısıyla isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümledir.Başka bir cümleye bağlanmaz, yani bağımsız bir cümledir. Tamamladığı ya da onu tamamlayan bir cümlecik yoktur.
5ÖRNEKLER; Yarın akşam maç yapacaklar. Zayıf kolları kirli tunç rengindeydi. Tekrar başını kaldırdı.Gökle denizin birleştiği dumandan çizgiye baktı.Sıcak yaz aylarını geçirmek için deniz kenarlarına, kırlara tepelere kaçanlar, şimdi birer birer kışlıklarına dönüyorlar.
6Birleşik Cümle 1-)Girişik Birleşik Bu tür cümlelerde yan cümlecik temel cümleciğin herhangi bir öğesi olabildiği gibi, bir öğenin parçası da olabilir.Girişik birleşik cümleler, fiilimsilerle ve çekimli fiillerle kurulur.Babasını karşısında görünce / çok sevindi. Zarf tüml.Havalar soğuduğundan / artık dışarı çıkmıyor. Edat tüml.Ellerim takılırken / rüzgarların saçına Asıldı arabamız bir dağın yamacına
72-)İç İçe Birleşik Notlar Bir temel cümleyle, herhangi bir sebeple onun içinde kullanılan bir yardımcı cümleden oluşan cümlelerdir. Yardımcı cümle de temel cümle gibi bağımsız bir cümle yapısındadır. Asıl yargı sonda bulunur.Yardımcı cümle nesne olarak kullanılabilir. Alıntı hâlindedir.Yardımcı cümlenin yüklemi "de, zannet-, san-, bil- gör-, görün-, farzet-, düşü-" fiillerinin çekimli şekli olabilir.Yardımcı cümle ana cümle içinde bir isim tamlamasının tamlayanı olarak bulunabilir.Yardımcı cümle edat grubu olabilir
83-)İlgi Birleşik ( ki ) Örneğin; Temel cümlenin herhangi bir öğesi olan veya bir öğenin açıklayıcısı olan yan cümleciğin, bağlı bulunduğu veya açıkladığı öğeye "ki" bağlacıyla bağlanması sonucu ortaya çıkan cümleye ilgi cümlesi denir. Bu cümlelerde ki atılarak yan cümleciğin hangi öğeye bağlı olduğu görülür.Muhsin, / ki öğrencilerimizdendir, / böyle bir şey yapmaz.
94-)Şartlı Birleşik (se-sa) NotlarBir temel cümle ve onun şartı olan bir cümleden oluşan birleşik cümlelerdir. Şart cümlesi tek başına yargı bildirmez; ana cümleyi zaman, şart, sebep ve benzetme yönlerinden tamamlar. Onun zarfı olarak kullanılır.*Bazı kalıplaşmış şart cümleleri özne veya nesne de olabilir. Ne yapsa faydasız.*İstek bildiren şart eki bağımsız cümle kurar. Ancak istek ifadesinde de yargının kuvvetli olmadığı sezilmektedir. Bir gün çıkıp gelsen, vursan kapıma Atılsan boynuma kollarını açarak Otursan dizlerime yaramaz bakışlarla Konuşsan yine öyle yarım yamalak. (YBB)
10Sıralı Cümle Bağımlı Sıralı Bağımsız Sıralı Öğe ortaklığı olan cümledir. Farklı yüklemlerin özne, nesne, tümleç gibi ortak öğeleri vardır.(Ben) Dün akşama kadar çalıştım, çok yoruldum. (Özne ortak) Her zaman planlı çalışır, başarılı olurdu. ( Z.T. ortak öge)Bağımsız sıralı cümle: Öğe ortaklığı olmayan sıralı cümledir. Cümleler arasında anlam ilgisi olduğu hâlde hiçbir öğesi ortak olmayan cümlelerdir.Biri yer, biri bakar. Horoz ölür ,gözü çöplükte kalır. Sakla samanı gelir zamanı. Besle kargayı, oysun gözünü. Laf çok, icraat yok.
11Not: "ki" edatının şüphe kattığı cümleler bağlı cümle değildir. Aralarındaki ilgiden dolayı birbirlerine bir bağlaçla bağlanan cümlelerdir. Bağlaçlar cümle öğesi değildir.İkiye ayrılır.1. "ki"li Bağlı CümlelerYardımcı cümle ana cümleyi genellikle nesne ve zarf göreviyle tamamlar. Ana cümle başta, yardımcı cümle sonra bulunur. Bu sıralanış, Türkçe cümle yapısına aykırıdır.Yardımcı cümlenin başta, ana cümlenin sonda kullanıldığı cümleler de vardır. Burada da yardımcı cümle zarf görevindedir.Bu tür cümlelerde "ki" bazen düşebilir. Cümle, okuyanın, dinleyenin muhayyilesine bırakılır.
122. Diğer Bağlaçlarla Kurulanlar "ve, veya, ya da, da, fakat, ama, lâkin, hâlbuki, ne.....ne, meğer..." bağlaçlarıyla birbirine bağlanan bağımsız cümleler topluluğudur.]Bağlı cümlelerin bir kısmında yüklemin kipi ve şahsı aynı, bir kısmında farklıdır.]Unsurların biri veya birkaçı ortak olan bağlı cümleler de vardır.ÖRNEKLER Hava bulutlu ve durduğumuz tepe rüzgârlı idi. Ayakkabılarını ayağına geçirdi ve kendini sokağa attı.Ya okumayı bilmiyor ya numara yapıyor.
13SONUÇ;Bir cümle, yapı bakımından basit, birleşik, bağlı, sıralı cümlelerden ancak birine dahil olabilir. Birleşik, bağlı ve sıralı cümleleri oluşturan cümleler de ayrı ayrı basit, birleşik, sıralı veya bağlı olabilir.Örnekler;Öğle yemeğinden sonra sinirlerim uyuştu, ufak bir uyku kestireyim diye kompartımanda uzandım.Tüllenen mağribi akşamları sarsam yarana Yine bir şey yapabildim diyemem hatıranaMedeniyet öyle kuvvetli bir ışıktır ki ona bigâne olanları yakar, mahveder.