İşte bilinmeyen Erhan Göksel...
Erhan Göksel'i artık tanımayan yoktur.
Strateji uzmanıdır. Verso adlı araştırma şirketinin sahibidir.
Yurt içinde ve yurt dışında siyasal partilere, kurumlara ve kişilere kamuoyu araştırmaları yapar.
Erhan Göksel 1980'li yıllarda yayıncılık yapardı. Genellikle Marksist klasikleri yayınlardı.
Erhan Göksel bugünlerde yine "eski mesleğine" dönüş sinyalleri veriyor. Yakında yayınlanacak Gramsci'nin "Hapishane Defterleri" kitabına önsöz yazdı.
Erhan Göksel'i yakından tanımak isteyenler için yazdığı önsözü aynen yayınlıyoruz.
Odatv.com
“GRAMSCİ” YE GİRİŞ
YA DA
“HAPİSHANE DEFTERLERİ” Nİ OKUMAK
Lenin’den bu yana yaşamış en büyük ve en saygı duyulan Avrupalı Marksist teorisyen olan Antonio Gramsci, olumsuz koşullar altında geçirdiği kısa yaşamı boyunca, Marksizmin genel sorunlarını ve özellikle de “üst yapı” kavramının - tüm epistemolojik kategorileriyle birlikte - teorileştirilmesine çalışmıştır. İlk çalışmalarında çoğunlukla gündelik politika yorumları ve tartışmalarını konu alan Gramsci, olgun dönemi diyebileceğimiz ve yaklaşık oniki yıl süren Mussolini’nin hapishanelerinde geçen bu döneminde ise, kendisine üst yapılar teorisyeni sıfatını kazandıran eserlerini (Hapishane Defterleri) kaleme almıştır. Kaleme almıştır denilmesi gerekir; çünkü yazdıklarını, ilerde yayınlayabilme amacı ile ağır sansür koşullarında sadece kendisine göre yazmış, ancak yaşamının trajik bir şekilde hapishanede kısa sürede tamamlanmış olması, ona bu imkanı tanımamıştır.
Genelde, teorik yükünden dolayı okunması çok zor olan ve bugün bile bazı kavramlarının hala tartışıldığı - ki onun hegemonya terimi kadar hiç bir terim “Sol Düşünce”de çeşitli şekillerde işlenmiş değildir - Gramsci’nin Hapishane Defterleri isimli bu en önemli ve en temel eseri, Türkçe’ye çevrilen teorik metinlerinin kuşkusuz en önemlisidir. Gramsci’nin Hapishane Defterleri, büyük savaştan sonra; 1948-1967 arasında kronolojik olarak 10 cilt halinde yayınlanan ve 1960’lara kadar sadece İtalya’da bilinirken, Defterler’in ilk basımından neredeyse 30 yıl sonra ancak İtalya sınırlarını aşabilmiştir. Böylece Gramsci’nin düşüncesinin yayılması önündeki engel de bir anlamda ortadan kalkmıştır. İtalya’daki Gramsci Enstitüsü’nün desteği ile 1959 da önce Fransa’da yayınlanan Defterler, ardından da 1971 de İngiltere’de yayınlandı.
Bu arada 1967’de Cagliari’de toplanan “Uluslararası Gramsci İncelemeleri Kongresi”ni, ve 1964-1965 de İngitere’de yayınlanmakta New Left Review dergisinde başlayan ve uzun yıllar süregelen Gramsci tartışmalarını da hatırlatmakta yarar var. Yine, 20. Yüzyılın son çeyreğinde Sol Düşünce’de dünyayı en fazla etkileyen Marksist filozof L. Althusser’in çıkışındaki önemli Gramscigil analizleri de bu arada belirtelim. Kısaca özetlemek gerekirse; 1970’lere kadar çok fazla tanınmayan Gramsci’nin eserleri ve kavramları üzerindeki tartışmalar, 1973-1975’lere gelindiğinde tüm dünyayı kapladı. Hemen bir-iki yıl sonra da 1970’lerin ünlü sol dergisi Birikim ile ülkemize ulaştı. Özellikle Avrupa’da olmak üzere hemen tüm dünyada 1965’lerde başlayan ve hız kaybetmeden devam eden, “çağdaş siyaset çözümlemeleri”, Türkiye’de maalesef sürdürülemedi. Araya giren 12 Eylül darbesi ve onun bilinçli olarak yarattığı apolitik ortam, tüm konuların ve siyasal sorunların tartışılmasının üzerine adeta ağır bir perde ile örttü.
Gramsci metinlerine yeni başlayanlar için burada bir hatırlatmada daha bulunmak isterim. Gramsci’nin ağır metinlerini yeni okumaya başlayanların, daha kolay anlayabilmek için daha önce bizzat benim editörlüğümde, dört farklı yayınevinden Türkçe olarak 1982-1988 arasında yayınladığım altı kitabın, yani; Savaş Yayınları arasında çıkan N.Bobbio-J.Texier’nin Gramsci ve Sivil Toplum; Hugues Portelli’nin Gramsci ve Tarihsel Blok; Birey ve Toplum Yayınları tarafından basılan J.Texier’in Gramsci ve Felsefe; S.Hall-B.Lumley-G.McLennan’ın Siyaset ve İdeoloji: Gramsci; Alan Yayınları’nın yayınladığı Perry Anderson’un Gramsci: Hegemonya, Doğu/Batı Sorunu ve Strateji isimli kitapları ile Verso’nun yayınladığı L.Althusser’in Felsefe ve Bilim Adamlarının Kendiliğinden Felsefesi ile Gramsci’nin yaşamı ve yapıtlarını anlatan G.Fiori’nin Gramsci: Bir Devrimcinin Hayatı’nı Gramsci’nin Hapishane Defterleri ile mümkünse eş zamanlı okumalarını öneririm. Bu arada 1978’de Birikim’in yayınladığı L.Althusser’in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları isimli ünlü eserini hatırlatmazsak, önerilerimiz eksik kalır.
Hiç bir Marksist eser, Gramsci’nin Hapishane Defterleri kadar çetrefil değildir. Bunun en temel nedeni de, Gramsci’nin yaşadığı ağır sansür koşullarıdır kuşkusuz. Ayrıca da Marx ve Lenin’in de kaçınamadığı kaderden Gramsci de nasibini almıştır. P.Anderson’un dediği gibi;
“Eski kelime dağarcıkları ile kökten yeni kavramlara ulaşma zarureti, bazı anlamların çarpık olarak iletilmesine yol açmıştır. Marx’ın yeni düşüncelerini Hegel ve A.Smith’in, Lenin’in ise yeni düşüncelerini Plehanov ve Kautsky’nin dilinde düşünmek zorunda kalması gibi, A. Gramsci de kendisine özgü kavramlarını B.Croce ve Machiavelli’nin köhnemiş ve yetersiz kalmış tezgahlarında üretmek zorunda kaldı.”
İşte, Gramsci’nin toplumsal çözümlemelerinin teorik alt yapısını oluşturan, zaman zaman iç içe, zaman zaman da birbirine zıt ve karşıt olarak kullanılan beş kavram:
· Sivil Toplum
· Alt yapı - Üst yapılar
· Tarihsel Blok
· Hegemonya
· Aydınlar
Gramsci’nin, kendi düşüncesinin içinde epistemolojik olarak büyük anlamlar yüklediği kavramların kuşkusuz en kilit olanları bu beş “kavramsal analiz” olmakla birlikte; önce bu beş kavramın dışında kullandığı çeşitli terimlerin bazılarını burada sıralayalım. Gramsci’nin ana kavramlarından önce Hapishane Defterleri’nde sıklıkla karşılaşacağımız bazı özgün terimleri burada kısaca yorumlamak, sanırım bir zorunluluk olsa gerek:
· Moment: Bu kavram Gramsci’nin en temel kavramlarından biri olup, tek bir kelimeyle karşılayabilmek çok zordur. Kelime olarak ‘kısa süre, evre, an, lahza’ olarak, fizikte; ‘harekete geçiren, itme kuvveti, hareketin nedeni’ anlamında kullanılmaktadır. Hegel ise; “bir düşünceyi karşıtıyla bize gönderen (yansıtan) ve İdea’da olduğu kadar realite’de de gelişmenin aşamasına götüren kuvvet” olarak kullanmıştır. Hapishane Defterler’in çevirmeni Kenan Somer, ise moment’i; “uğrak” olarak kullanmıştır.
· Güç ( Baskı - Zor ) ve Rıza: Üstyapısal iki moment’ten, yani ‘onay’ ve ‘güç’den biri olumlu (positif) iken, diğeri olumsuz (negatif) ifade taşımaktadır. Gramsci, bir “yönetici sınıf ittifakının” bir toplumsal formasyon üzerinde baskı ve zorlama yoluyla “egemenlik” kurması ile böyle bir ittifakın “rıza” yoluyla ‘yönlendiricilik’ veya ‘önderlik’ etmesi arasında, can alıcı bir ayrım yapar. Bu iki ‘moment’; “güç ve rıza” arasındaki ilişkiyi kavrayabilmek için Gramsci, “bütünleyicilik” terimini kullanmakta ve önem atfetmektedir. Bundan da, Hegemonya’nın uygulandığı alanlara ilişkin bir belirsizlik çıkmaktadır. Devlet, çoklukla özel olarak nitelenen örgüt aracılığıyla gücü ‘siyasal toplum’da; hegemonyayı da ‘sivil toplumda’ uygular.
· Mevzi (Siper) ve Manevra (Hareket) Savaşı: Gramsci’ye
göre;
“Devlet gücünün ele geçirilmesi için yapılan ‘hareket savaşı’, sınıfların sivil toplumda üstünlük sağlayan noktaları ele geçirmek için harekete geçtiği ‘mevzi savaşı’nın zorunlu sonucudur”.
Gramsci’nin bu özgün kavramlarını en iyi yorumlayanlardan birisi olan Perry Anderson New Left Review’un 100. sayısında yayınlanan ünlü makalesinde bu kavramları şöyle yorumlamıştır;
“Sivil toplumun üst yapıları ‘modern savaşın siper sistemleri’ gibidir. Savaşta şiddetli bir topçu hücumunun düşmanın bütün savunma sistemini tahrip etmiş gibi göründüğü olur; oysa yalnızca dış yüzey tahrip edilmiştir; görünüşe aldanıp saldıranlar hala etkili bir savunma ile karşı karşıya kalır. Aynı durum, büyük bir “ekonomik buhran” sırasında’ siyasette de görülür.”
Gelelim, bu iki kavramın Defterler’deki yorumuna;
“Modern Demokrasiler’in yoğun yapısı, ister devlet örgütleri, ister sivil yaşam örgütleri bütünlüğü söz konusu olsun, siyasal sanat bakımından, ‘mevzi’ savaşındaki sürekli cephe ‘siper’ ve istihkamların karşılığını oluşturur.”
· Tarihsel Uzlaşma: Devrimci Sınıf’ın, Egemen Sınıf’a karşı Devlet gücünü ele geçirmeden önce, toplumsal bir hegemonya sağlayabilmek için, diğer “ast-sınıflar” ile uzlaşmasıdır.
· Ulus-halk: Gramsci, bu kavramı, “ulus karakteri kazanmış halk” anlamında kullanmaktadır. Hegemonya’nın etkin öznesi (aydınlar) sorunu ile ilgilendiği ve yeni hegemonyanın kapsamını [ulus-halk] anladığı yönde, bu yeni boyut ve geniş içeriğin iki temel kanıtını Gramsci’nin Güney İtalya sorunu üzerine yazdıklarında bulabiliriz.
· Hakim Sınıf: Marx, Alman İdeolojisi’nde; “Hakim Sınıf” düşüncesini şöyle tanımlamıştır;
“Hakim Sınıf, her devirde egemen düşüncedir: yani, toplumun hakim maddi gücü olan sınıf, aynı zamanda hakim düşünsel (entellektüel) gücüdür. Hemen sonrasında, iktidarın gerçekten, yani “gerçekte ayrıştığı bir toplumun ideolojik bir yansıması olarak” güçler ayırımı doktrini örneğini vermektedir.”
· Ortak-duyu: Türkçe’deki gündelik kullanımı olan “sağduyu (commen-sense) anlamında, yani “özne-birey’in metafizik düzeyde ulaştığı” bir kavram olmayıp; ‘toplumsal hegemonya’nın sivil toplumda, içeriğini tarihten alan, ideolojik düzey aracılığı ile tüm bireylerde oluşturduğu ortak bir kavrayıştır. Gramsci için “ortak-duyulu düşünme”, hem tarihsel bir oluşumdur, hem de her sınıfa özgüdür. Gramsci için;
“(Ortak-duyu)…alışılmamış bir karmaşıklıktadır. Taş devrinden öğeler, daha ileri bir bilimden ilkeler, yerel düzeyde tarihin tüm geçmiş evrelerinden ön yargılar ve dünyada insan ırkının tümü için söz konusu olacak gelecekteki felsefesinden sezgiler içerir.”
· Ortak Bilinç - Ortak (Karar) İrade: Hem tarihsel geçmiş, hem de varolan toplumsal ilişkiler, Gramsci’nin ‘Ortak İrade’, içinde saptadığı etkili tarihsel özne tarafından tanınan nesnel koşulları oluştururlar. Gramsci’nin metinlerinden alarak kendi sözleri ile açıklayalım:
“Etkili ve etkin bir öncül varolduğu zaman, insanların onun üzerine sahip oldukları bilinç, Ortak Bilinç’e somut amaçlar yükleyerek ve ‘halkın inançları’ kadar güçlü bir duruma gelen bir inançlar bütünlüğü oluşturarak, etkili bir duruma gelmiş bulunan bir zorunluluk vardır. Ortak İrade’nin atılımı için gerekli ve yeterli koşullar, gelişmiş ya da gelişme yolunda, öncül içinde içerilmiş bulunmalıdır. Ama, niceliksel olarak hesaplanabilen bu ‘maddi’ öncülden, belli bir kültür düzeyinin, yani bir entellektüel eylemler bütünlüğünün ve bu sonunculardan da, (onların ürünleri ve sonuçları olarak), ‘ne pahasına olursa olsun’ bir etkinliği özendirmek için yeterli bir güçle donatılmış belli bir zorlayıcı tutkular ve duygular bütünlüğünün ayrılamayacağı açıktır.”
· Devletin Üç Konumu: Gramsci’nin metinlerinde Batı’daki devletin, en az üç farklı ’konumu’ arasında “salınım” görülür. Devlet, sivil toplumla “dengeli bir ilişki” içindedir; sivil toplumun sadece bir “dış yüzeyi”dir; sivil toplumun özerkliğini yok eden bir “devasa” yapıdır. Gramsci’de, bazı temel kavramlar birbirleri ile bir karşıtlıklar birliği içinde hareket etmektedirler. Temel (karşıtlık) zıtlık; “devlet” ile “sivil toplum” arasında olmakla birlikte, Gramsci’deki zıtlıklar bununla da sınırlı değildir: “zor” ve “rıza”; “egemenlik” ve “hegemonya”; ile “şiddet” ve “uygarlık” arasında da diyalektik bir ‘zıtlık (karşıtlık) ilişkisi (birliği)’ vardır.
İşte, Gramsci’de bir başka zıtlık kümesi daha;
Hegemonya Egemenlik
= =
Rıza Baskı (Zor)
= =
Sivil Toplum Devlet
Zıtlıkların yanında Gramsci’nin bazı kavramları arasında ciddi “çatışma”lar da vardır. P.Anderson, Hapishane Defterler’indeki bu çatışma’ları (=çatışkı=antinomies), yani “devletin farklı konumlarındaki salınımını” şöyle kategorize etmiştir:
Sivil Toplumun zıddı olan Devlet
Sivil Toplumu saran Devlet
Sivil Toplum ile aynı olan Devlet
· Transformizm: Politik toplumun, sivil toplum üzerindeki üstünlüğü varsayımıdır; egemen sınıf, ast grupları siyasal edilginlik içinde tutarak, onlar üzerindeki etkisini koruyup sürdürmekle yetinir: bunun için, kendi siyasal sınıfı içinde eriterek, onların önderlerini barışçıl yoldan ortadan kaldırır.
· Diktatora: Ast-sınıflar’ı egemenlik altında tutmak için yalnızca politik toplumun kullanılması demektir. Böyle bir durum egemen sınıf için tehlikelidir; çünkü, egemen sınıfın artık sivil toplumun denetimini elde tutmadığı anlamı gelir: tarihsel blok o zaman bunalım içindedir ve dönem ancak geçici olabilir.
· Doğu - Batı Ayırımı: Gramsci’nin düşüncesinde, toplumsal çözümlemelerinde kullandığı temel kavramlar, tıpkı Marx’da olduğu gibi “Doğu / Batı” bağlamında farklılıklar ve karşıtlıklar gösterir. Gramsci’ye göre Batı’da, “devlet” ile “sivil toplum” arasında kendine has bir ilişki vardı ve “devlet sarsıldığında” sivil toplumun sağlam yapısı derhal ortaya çıkar. Devlet, arkasında güçlü bir ‘istihkam’ ve ‘tabya’ sisteminin bulunduğu bir “dış hendek”tir. Bu kavramları şematize edersek, Gramsci’ye göre;
Sivil Toplum; Doğu’da ‘başlangıç halde’ (peltemsi)
iken, Batı’da ‘gelişkin’ (dirençli)’dir.
Devlet; Doğu’da ‘baskın’ iken Batı’da ‘dengeli’dir.
Strateji; Doğu’da ‘manevra’ iken Batı’da ‘mevzi’dir.
Tempo; Doğu’da ‘süratli’ iken Batı’da ‘ölçülü’ (dereceli)’dir.
xxx
A.Gramsci’nin Hapishane Defterleri’ne bu “G i r i ş” yazısında, zor da olsa, onun bazı kavramsal analizlerini kısaca yorumlamak, Hapishane Defterleri gibi böylesine zor ve çetrefil bir eseri okumaya “girişenler” için, sanırım yardımcı olacaktır.
Bana göre; “sivil toplum”, Marksist Teori’deki devletin ortadan kalkış (sönüş) sürecinde, bu kavramının birincil role sahip olduğu Gramsci temalarının en önemlisidir. N.Bobbio’ya göre;
“Marx, sivil toplum terimini, “yaşamın ‘maddesel koşullarının bütünlüğü’nü, yani, ‘alt yapının bir görünümü’nü nitelemek anlamında kullanırken; Gramsci, ‘sivil toplum’u kaldırıp üst yapının içerisine oturtur”, demektedir.
Gramsci’nin tüm kavramsal sisteminin dayandığı temel basamak olan Sivil Toplum’u anlayabilmek için, Hapishane Defterleri’ndeki önemli metinlerden birindeki şu alıntıya değinmek gerekli olacaktır:
“Bu anda yapabileceğimiz, üst yapısal iki büyük düzeyi ayırmaktır. Bunlardan birisi; ‘sivil toplum’, yani genellikle ‘özel’ diye anılan organizmalar bütünü, diğeri de ‘siyasal toplum’ ya da ‘devlet’ diye adlandırılabilir. Bu iki düzey bir yanda yönetici grubun toplumsal yapının tümü üzerinde uyguladığı ‘hegemonya’ işlevine; diğer yanda, devlet ve hukuksal iktidar yoluyla uygulanan ‘doğrudan egemenlik’ ya da ‘komuta’ işlevine tekabül eder.”
Sivil Toplum kavramından Tarihsel Blok kavramına geçmeden önce, Marx’ın düşüncesini oluşturan “alt yapı” ve “üst yapı” kavramlarına da kısaca değinelim. Cagliari Kongresi’nin raportörü N. Bobbio’ya göre; “bir anlamda Gramsci, Marx’ın “alt yapı - üst yapı” kavramının yönünü değiştirmişti; hatta Marksist gelenekten köktenci bir kopuşu işaret etmekteydi”. Gramsci’yi “üst yapılar teorisyeni” diye tanımlayan ve N. Bobbio’ya karşı çıkan J. Texier’e göre ise; “Gramsci ile Marx’ın bu kavramları ele alışı, özünde asla farklı değildi” diyerek bugünlere kadar uzanan tartışmaların kapısını da aralamış oldu.
Biz de bu önemli tartışmaya, Marx’tan başlayalım. Marx, üst yapısal etkinliğin ‘iki moment’in hem ayrılığını hem de birlikteliğini olumlar. Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (1859) isimli eserine yazdığı ünlü Önsöz’de Marx:
“Bu üretim ilişkileri bütünlüğü, toplumun ekonomik yapısını, üzerinde hukuksal ve siyasal bir üst yapının yükseldiği ve kendisine belirli toplumsal bilinç biçimlerinin karşılık düştüğü somut temeli oluşturur.”
Şimdi de Gramsci’ye tekrar dönelim. 1918’de, Defterler’den önce kaleme aldığı politik metinlerinden alıntı yapalım:
“Öncül (ekonomik yapı) ile sonuç (siyasal örgütlenme) arasındaki ilişkiler, hiçbir zaman basit ve doğrudan değildir; bir halkın tarihi yalnızca ekonomik olgularla belgelenemez. Bu çalışma, nedenleri çözebilmek için karmaşık ve karışık bir çalışmadır ve bunu yapabilmek için de, tüm tinsel ve somut eylemlerin derin ve geniş ve de yaygın bir incelemesi gereklidir.”
Gramsci, kendisine özgü “alt yapı” - “üst yapılar” ilişkileri görüşünü hazırlayarak, Tarihsel Maddeciliğin gelişmesine özgün bir katkıda bulunmuştur. Bu “alt yapı-üst yapılar” ilişkilerinin tarihsel üst yapısal etkinliklerin verilmiş halde bulunan alt yapısal koşullar içindeki doğuş ve gelişmelerinin “praksisin yön değiştirme” ya da toplumsal ilişkilerdeki devrim uğrağına değin çözümlenmesi aracıyla, Gramsci’ye Tarihsel Diyalektiği somut olarak kavrama olanağı sağladığı eklenerek, ‘gelişmenin’ hangi yönde olduğu da belirtilebilir.
Gramsci’nin ideoloji üzerine görüşlerini ele almak ise başlı başına bir tartışma konusu olmasını gerektirir. Kuşkusuz son derece anlamlı bir çok bölümü ve yorumu içermekle birlikte, Gramsci’nin metinlerinde sistemli bir ideoloji kuramı yoktur. Ona göre ideoloji, bir üst yapı kurumu olarak incelenmelidir. Bu durumda da, bir sonraki görev için, temelini hegemonya, sivil toplum, devlet, parti ve aydınlar kavramlarının oluşturduğu “alt yapı / üst yapı” bütünlüğüne Gramscigil yaklaşım anlayışının dışında bir bakış üstlenilemez.
Gramsci, ideolojiyi bir veri olarak ele almıştır. Ancak ideolojinin nereden geldiğini ve dolayısıyla “nereden oluştuğunu” araştırmamıştır. Yani Gramsci’de bağımsız bir ideoloji teorisi yoktur. Gramsci’ye göre politik mücadele yoluyla toplumsal ilişkilerin dönüştürülmesi nasıl zorunluysa, varolan ideolojinin ve bu ideolojiyi üreten aygıtların işleyiş biçiminin de dönüştürülmesi gerekir. Gramsci’nin teorisinde epistemolojik öncülleri bulunan ideoloji kavramı, 30 yıl sonra L.Althusser ile içerik kazanacaktır.
Althusser’in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları makalesinin ilk yarısını, Gramsci’deki “sistemleştirme noksanlığı”nı tamamlama çabası oluşturmuştur. Althusser’e göre ideoloji; Gramsci’nin de dediği gibi “sınıf mücadelesinin ihmal edilmemesi gereken önemli ve özerk bir alanıdır”.
Althusser ise bir adım daha ilerleyerek; ideoloji, toplumsal formasyonu meydana getiren üç ana düzeyden (ekonomik – politik – ideolojik düzeyler) biridir tezini geliştirmektedir.
Althusser’in ideoloji konusunda geliştirdiği en temel çözümlemenin epistemolojik alt yapısı, bir tez üzerine oturur;
“Bir toplumsal düzey, ‘bir pratiğe’ bağlıdır”.
Bu temel tez üzerine ünlü makalesi İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları’nda Althusser, klasik Marksizm’den farklı, çok net bir ayırım koyarak ideolojiyi tanımlar;
“Ekonomik düzeyde doğa, toplumsal ilişkiler içerisinde dönüştürülür, ekonomik pratiği tanımlayan budur; politik pratikte, söz konusu toplumsal ilişkiler dönüştürülür; ideolojik düzeyde ise, insanın kendi hayatıyla yaşayan ilişkisi demek olan ideolojik tasarımlar somut bilgilere dönüştürülür.”
Althusser’e göre ideoloji, klasik Marksist anlayışta olduğu gibi “ekonomik pratiğin bir uzantısı” değildir; “son kertede” ekonomik pratiğin belirlemesine rağmen, ‘görece özerkliği’ olan ve kendi belirleyici etkisi olan maddi bir pratiktir.
A.Gramsci’nin, belki de Batı Sol Düşüncesi’nde en çarpıcı ve en çok kullanılan çözümlemesi, bir ‘toplumsal formasyon’daki “aydınlar”ın konumu olsa gerek. Gramsci, “aydın” kategorisini, kol emeğinden çok kafa emeği ile ilişkili beceri ve fikirleri örgütleme, yayma ve koruma görevi olanları nitelemek için ortaya getirmektedir. Gramsci; temel bir sınıfın çıkarlarına bağlı işlevleri bulunan “organik aydınlar” ile önceki bir toplumsal formasyonun kalıntıları olarak varlıklarını sürdüren sınıflar ve katmanlar içerisinden gelen “geleneksel aydınlar” arasında bir ayırım yapar. “Organik aydın” kategorisi belirli bir sınıf bağlantısını çağrıştırırken, “geleneksel aydın” kategorisinin bu bağlantısının bulunmayışını işaret etmekte olması açısından, bu iki kategorinin farklı kavramsal değerleri vardır. Kilit sorun, sistemdeki işleve ilişkin bir sorundur; ancak, Gramsci, üst yapı düzeylerinin alt yapıyla olan ayırdedici ilişkisi ve bundan ötürü “geleneksel aydınlar” arasında özellikle önemsemekte olarak gördüğü ‘alt-ideolojiler’in önemi konusunda oldukça duyarlıdır.
Gramsci’nin devlet anlayışına gelince; iç içe geçmiş ve bir anlamda üst yapısal bir birliktelik gösteren, “devlet” ve “hegemonya”yı bir arada ele almak gerekir. Gramsci’de “Hegemonya”, gönüllü ve kendiliğinden oluşan “rıza”ya dayalıdır; ancak içerdiği sınıfların ilişkilerine göre farklı biçimler alır. Kapitalist toplumda hegemonyanın örgütlenmesinde ‘yönetici blok’ hem sivil toplumun hem de devletin organlarını seferber eder. Gramsci için can alıcı ilişki devlet ile sivil toplum arasındadır, yani, yönetici blokun sivil toplumu hegemonyası altında ne ölçüde tutabildiğidir. Son kertede yönetici blok, diğer sınıflar üzerinde hegemonyasını yitirmiş olduğunda bile, bunları bağımlı kılmayı sürdürmesini sağlayan baskıcı aygıtlar (polis ve ordu) üzerindeki denetiminden ötürü iktidarı elinde tutar. Özetle, Gramsci’nin kendisinden aktarak devam edelim:
“Yeni devlet tipini kurmuş bulunan, ‘yeni toplumsal grubun’ siyasal hegemonyasının içeriği, her şeyden önce ekonomik nitelikte olmalıdır: yapıyı ve ekonomik dünya arasındaki gerçek ilişkileri yeniden örgütleme söz konusudur…”
“Hegemonya olgusu, kuşkusuz, üzerinde ‘hegemonya uygulanacak’ grupların çıkar ve eğilimlerinin hesaba katılmasını, belli bir uzlaşma dengesinin oluşmasını, yani yönetici grubun ekonomik-korporatif nitelikte özverilerde bulunmasını gerektirir. Ama bu tür özverilerin ve böyle bir uzlaşmanın öze ilişkin olamayacakları da kuşkusuzdur; çünkü hegemonya, her ne denli etik-politik nitelikteyse de, ekonomik nitelikte olmaktan da geri kalamaz, temelini yönetici grubun ekonomik etkinliğinin kararlaştırıcı kesimlerdeki kesin işlevine dayandırmaktan geri kalamaz.”
Buradan da artık “Hegemonya” ve “Diktatora” arasındaki ilişkiye geçelim;
Ø Tarihsel blok içerisinde hegemonyayı elde tutan bir sınıf, onu yeni bir hegemonik sistem yararına yitirir ve kendini ancak güç aracılığıyla koruyup sürdürür: Faşizm olayı
Ø Hegemonyayı elde etmek isteyen bir sınıf, devlet aygıtını ele geçirir: 1917 Rus Devrimi
“Hegemonya” ile “Diktatora” bazı dönemlerde birleşebilseler bile, nitelikleri gene de sınırları iyice belirtilmiş olarak kalır: Sivil toplumun “egemen” olduğu hegemonya karşısında, “diktatora”, politik toplumun kullanılmasını simgeler.
Gramsci; devlet kavramı üzerine çalışmalarına “giriş” olarak Marx’a atıfta bulunmuş ve şunları yazmıştır;
“Bu araştırma aynı zamanda, genellikle siyasal toplum ile sivil toplum arasındaki bir denge değil, fakat doğrudan doğruya sivil toplum – yani diktatora, ya da kitleleri belirli bir ekonomi ve üretim tipine uyumlu şekilde kontrol etmek için kullanılan bir diğer baskı aygıtı – olarak algılanan devlet kavramı ile ilgili olacaktır.”
Son olarak “Tarihsel Blok” kavramını ele alalım. Gramsci’nin Tarihsel Blok kavramı, bugün bir çok yorumcu tarafından Gramsci’nin “en önemli öğelerden” biri olarak; hatta, kimileri için Gramscigil Düşünce’nin temel kavramı olarak görülmektedir. Ne var ki, içeriği üzerinde tam olarak anlaşılmış değildir.
Yapıyla, üst yapı arasındaki ilişkilerin irdelenmesi tarihsel blok kavramının özsel görünümüdür. Gerçeklikte, “yapılar-üstyapılar” ilişkilerinin özsel konusu, onların birliğini gerçekleştiren “bağın” irdelenmesidir. Gramsci bu bağı, “organik” olarak niteler. Eğer bir tarihsel blok, yani bütünsel bir tarihsel durum irdelenirse, onda bir yanda doğrudan doğruya üretici güçler ilişkisine bağlı bulunan toplumsal bir yapı - sınıflar -, öte yanda ideolojik ve politik bir üst yapı görülür. Bu iki öğe arasındaki organik bağ, işleri ekonomik düzeyde değil, ama üst yapısal düzeyde etkinlik göstermek olan kimi toplumsal gruplar: aydınlar tarafından kurulmuştur.
H.Portelli’ye göre; bu ayrımlaşmış katman, Gramsci’ye göre “üstyapı memurları” katmanıdır. Organik nitelikleri kendini, bu aydınları temsilcileri oldukları sınıflara ve en başta da ekonomik düzeydeki temel sınıfa bağlayan sıkı bir dayanışma gösterir.
Tarihsel blok, “bir çözümlemenin”: bir kültürel değerler sisteminin (Gramsci’nin ‘ideoloji’ dediği şey) bir toplumsal sistemi derinden etkileme, ona yayılma, onu toplumsallaştırma ve bütünleştirme biçiminin çözümlemesinin “çıkış noktası” olarak da düşünülmelidir. Tarihsel bir blokun iç eklemlenmesi kendini böyle gösterir.
Tarihsel blok kavramının irdelenmesi, Marksist teoriyle Gramscigil katkının önemini belirtme imkanı verir: iki özsel görünüm, sivil toplumun – öyleyse hegemonyanın, hegemonik sistemin – irdelenmesiyle, yapı ve üst yapı arasındaki organik bağın – öyleyse aydınların, organik bunalımın – irdelenmesidir. Bu bakımdan Gramsci’nin, Marx ve Lenin’i tamamladığı ortaya çıkar.
Toplumsal bir sistem, ancak işlerin çekilip çevrilmesini aydınlara bırakan bir temel sınıfın yönetimi altında hegemonik bir sistem kurulduğu zaman bütünleşmiştir: Tarihsel bir blok, o zaman gerçekleşir. Öyleyse bu kavramın irdelenmesi, hegemonyanın, entelektüel blokun irdelenmesinden ayrılmaz. Yapının ve üst yapının organik birliğini, toplumsal gerçekliği içinde kavramayı, yalnız böyle bir tarihsel blok anlayışı sağlar.
Gramsci, yönetici sınıf hegemonyasının nasıl çöktüğünü, yeni bir hegomonik sistemin nasıl kurulduğunu ve dolayısıyla yeni bir tarihsel blokun nasıl oluştuğunu da tarihsel blok çözümlemesi çerçevesinde inceler. Hegemonik sistem içerisinde, “temel sınıf”, demek ki gerçekten yöneticidir. Ama bu yönetim geniş bir taban gerektirir: öbür gruplar, yönetici sınıf yöresinde toplanmalıdırlar; Gramsci tarafından, “yardımcı” ya da “bağlaşık” olarak nitelenen bu gruplar, hem – örneğin seçim planında – siyasal taban, hem de entelektüel ve politik kadroların çıktığı kaynak olarak, temel sınıfın gücünü pekiştirme olanağı verirler. Üstelik, yönetici sınıf için tanınmış bulunan bu taban, hasımlarına yasaklanmıştır.
Bu yardımcı gruplar, hegemonyasını koruyup sürdürmek için her ne denli son derece gerekliyseler de, temel sınıfın onları ideolojik bakımdan denetlemek için aydınlarını “soğurmak”la yetinmemesi, ama özellikle onların kendi öz çıkarlarını göz önünde bulundurması gerektiği de açıktır. Hegemonik sistem ancak bu ölçüde “bağdaşma” olarak nitelenebilir. Böyle bir sistem içinde, “yönetici sınıf” çıkarlarıyla “yardımcı gruplar”ın çıkarları, demek ki tamamlayıcı çıkarlardır.
Burada bir de Gramscigil hegemonya çözümlemesinin, tarihsel blok içerisindeki ‘toplumsal gruplar’la ilişkisini ele alalım. Gramsci’nin hegemonya çözümlemesi, tarihsel blok içerisinde üç toplumsal grup tipi ayırt edilmesine yol açar: bir yanda, hegemonik sistemi yöneten “temel sınıf”; öte yanda, hegemonyaya toplumsal taban ve hegemonya personeli için yetişme alanı (fidelik) hizmetini gören “yardımcı gruplar”; en sonu, hegemonik sistemden dışlanmış, “ast-sınıflar”.
Gramsci’ye göre; “bir tarihsel blokun oluşması için, bu blokun yapısıyla üst yapısının organik olarak bağlanmaları gerekir. Buradaki önemli olgu, bir yandan üst yapının ‘tarihsel blok’un devindirici öğesi olması ve öte yandan, üst yapı içerisindeki özsel rolün sivil toplum tarafından oynanmasıdır. Bu da siyasal söyleme en bağlı olan görünümdür.
Tarihsel blok, belli bir tarihsel durumun iç eklemlenmesi olarak tanımlanmıştı. Ama böyle bir durum ve öyleyse bu tarihsel blokun yapısıyla, alt yapısı da evrilir. Tarihsel blok özsel olarak temel sınıfın hegemonik sistemi yöresinde kurulur. Öyleyse, yeni bir tarihsel blokun kurulması sorunu, gerçekte, yeni bir hegemonik sistemin kurulması sorunudur.
Şimdi de Tarihsel blok içerisinde “aydınların rolü” konusuna gelelim. Gramsci Düşüncesi’nde “Tarihsel blok - Aydınlar ilişkisi” ni koymak demek, sonunda, tarihsel blok sorununu koymak demektir. Gramsci’ye göre aydınlar gerçek anlamıyla bir sınıf değil, ama çeşitli sınıflara bağlı grupları oluştururlar:
“Bağımsız bir aydınlar sınıfı yoktur, ama her toplumsal grup, kendi öz aydınlar katmanına sahiptir, ya da onu oluşturmak ister.”
Aydınlar sorununu tarihsel blokun öğelerinden biri – onun organik eklemlenmesi – olarak düşünürken, aydınlar kavramını çok genişleten Gramsci aydınları; “entellektüel etkinliklerin içinde, genel toplumsal ilişkiler kompleksi içerisinde bulunacak oldukları ilişki sistemi bütünlüğü içinde” koymuştur. Gramsci’den aktaralım;
“Aydınlarla ulus-halk arasındaki, yöneticilerle yönetilenler arasındaki, - hükümet edenlerle hükümet edilenler arasındaki - ilişki, eğer içinde duygu-tutkunun (mekanik olarak değil, ama canlı biçimde) anlayış ve öyleyse bilgi durumuna geldiği organik bir katılma tarafından verilmişse, ilişki ancak o zaman temsil ilişkisidir ve hükümet edilenlerle hükümet edenler arasında, yönetilenlerle yönetenler arasında, ancak o zaman bireysel öğeler değişimi olur, yani tek gerçek toplumsal yaşam olan toplu yaşam, ancak o zaman gerçekleşir; ancak o zaman bir tarihsel blok kurulur.”
Her üretim biçimine bir temel sınıf ve dolayısıyla bir aydın tipi düşer. Yeni tarihsel blokun “organik aydınları”, özsel olarak temel sınıfın organik aydınları, eski tarihsel blok aydınlarına karşı koyarlar. Eski tarihsel blok aydınları, Gramsci tarafından “Geleneksel Aydınlar” olarak nitelendirilmişlerdir: yeni temel sınıfın gelmesinden önce varolan çeşitli aydınlar katmanlarını bir araya getirirler bunlar. Yeni temel sınıf, kendi hegemonyasını kurmak için, öyleyse bunları soğurmalı, ya da ortadan kaldırmalıdır.
Gelelim “tarihsel blokun organik bunalımı”na; tarihsel blokun, organik bir bunalımının patlak vermesi, yani, aydınlar artık toplumsal sınıfları temsil etmediklerinden, yapıyla üst yapı arasındaki organik bağın kopması, böyle bir bunalım, (örgütlü olan ya da olmayan) ast sınıflar tarafından uyandırılmış ya da yönetici sınıfın siyasal başarısızlığında doğmuş olabilir. Organik bir bunalımın sonucu, ancak ast sınıflar, daha bunalımın patlak vermesinden önce, örgütlenme ve kendi öz politik ve ideolojik yöntemlerini gerçekleştirme başarısını gösterirlerse, “bunalım” yeni bir hegemonik sisteme varır.
Gramsci Düşüncesi’nin Marksist teoride, Marx ve Lenin’i tamamladığını söylemiştik. Marx, Tarihsel Materyalizm’i hazırlarken, “Batılı” kapitalist toplumu göz önünde bulundurmuştur. Lenin ise, Marksist teoriyi “Doğulu” pre-kapitalist toplumlara göre geliştirir. Gramsci, kendi üst yapı çözümlemesini hazırlamak için, Lenin’in katkısından yararlanır: politik toplum, parti, hegemonya irdelemesini yineler; yani bu konularda Gramsci ‘Leninist’tir. Ama bu aynı zamanda Marx’a ve klasik Marksist teoriye bir dönüştür de; çünkü Gramsci, Batılı toplumlar çerçevesinde yer alır: sivil toplumun önemini hesaba katarak, Lenin’i İtalya’ya uyarlar: “hegemonya”, siyasal yönetim olmadan önce, kültürel ve moral yönetim durumuna gelir; “aydın”, politikacı olmadan önce, ideolog ya da eğitici durumuna; “devrimci strateji” de hareket savaşından çok mevzi savaşı durumuna gelir.
Erhan Göksel
Editör
Fatih Altaylı Hürriyet tartışmasına girdi, Ahmet Hakan'a gönderme yaptı...
Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı başlatmıştı
AVF ve CEM Vakfı Onursal Başkanı...