Fas Batıda, genişliği, yer yer 30-50 km’yi bulan bir kıyı ovası Atlas okyanusu kıyısı boyunca uzanır.
Fas Coğrafi Özellikleri
Kuzeyde Akdeniz kıyılarının arkasında, Tidigin doruğunda yükseltileri 2 457 m’yi bulan Rif dağları uzanır. İç kesimler çoğunlukla dağlar ve yaylalarla örtülüdür. Bu kesimdeki başlıca dağ sırası olan Atlas dağları, ülkenin ortasında birbirine paralel üç sıra halinde yaklaşık 2 400 km boyunca yayılır. Güneybatıdaki Anti Atlas dağlarının uzantıları, Yüksek Atlaslara (ya da Yukarı Atlaslar; ülkenin en yüksek doruklarından Cebel Tubkal doruğu da Yüksek Atlaslar’da yeralır) bağlanır; Yüksek Atlaslar’ın kuzeydoğusunda, Orta Atlaslar uzanır. Dağların doğu kesiminde yeralan yaylalar ağır ağır alçalarak, ülkenin güneydoğu ve güneybatı kesimlerini kaplayan Büyük Sahra’ya ulaşır.
Atlas okyanusu kıyıları boyunca alüvyonlu topraklar ağır basar; güneybatıda Garb ovası, Akdeniz kıyıları boyunca Muluye vadisi yeralır. Büyük Sahra’nın Fas sınırları içinde kalan bölümü, yarı kıraç bir yayla görünümündedir.
Fas İklimi
Fas’ın kuzeydeki alçak bölümlerinde, çoğunlukla, yazları oldukça sıcak, kışları yumuşak Akdeniz iklimi egemendir. Rabat’ta ortalama sıcaklıklar, ağustosta 23°C ocaktaysa 12 °C’tır. Buna karşılık, kıyı şeridi ile dağlar arasında kalan bölgede en düşük ve en yüksek sıcaklık farkı daha fazla, sıcaklıklar yazın daha yüksek, kışınsa, daha düşüktür; sözgelimi Marakeş’te ortalama sıcaklık, ağustosta 29 °C, ocaktaysa 11 °C’tır. Atlas dağlarında yazlar serin, kışlar soğuk geçer: Orta Atlaslar’daki Şaib Tarkist’te ortalama sıcaklık temmuzda 22 °C, ocaktaysa 7 °C’tır.
Kuzeyde daha fazla olan yağışlar, güneye doğru ilerlendikçe azalır: Cebelitarık boğazı yakınındaki Tanca yılda 890 mm yağış alırken, güneyde Atlas okyanusu kıyısında yeralan Agadir’de bu miktar yalnızca 230 mm’dir. Atlas dağlarındaysa, yağış ortalaması yılda 1 000 mm’den fazladır ve yağışlar çoğunlukla kar biçiminde düşer. Büyük Sahra’da yıllık yağış ortalaması 100 mm kadardır ve ne zaman yağış olacağını kestirmek güçtür.
Fas Akarsuları
Fas’ın bütün ırmakları Atlas dağlarında doğar. Kuzey kesim Uved Muluye tarafından sulanır. Uved Sehu, Uved Ümm er-Rebia; Uved Sus ve Uved Ten Sift’se batıda Atlas okyanusuna dökülürler. Güney kesimdeki akarsular mevsimliktirler; yamaçlardaki vahaları sularlar; ancak çöle yaklaştıkça suları azalır ve sonunda kururlar. Yaz mevsiminde ülkedeki göllerin çoğu, buharlaşma sonucu kurur ve kuruyan göllerin yataklarında tarım yapılır.
Fas Bitki Örtüsü
Yapraklarını dökmeyen Akdeniz ormanlarında, dağların yüksek kesimlerinde sedir ve okaliptüs ağaçlarına rastlanır. Alçak yamaçlar ve ülkenin iç bölümleri çoğunlukla ağaçsızdır ve fundalıklarla kaplıdır. Fas’ın doğu kesiminin büyük bir bölümündeyse alfa otuyla kaplı topraklar ağır basar. Hayvan topluluğu içinde develer, yaban koyunları (muflon), ceylanlar ve makaklar sayılabilir.
Gelir kaynakları
Dünya fosfat rezervlerinin (Batı Sahra’dakilerle birlikte) % 75’i Fas’tadır; ayrıca bakır, kayatuzu, petrol, demir filizi, kömür, kurşun, manganez ve çinko yataklarına rastlanır. Toplam yüzölçümün yaklaşık % 12’si ormanlarla kaplıdır ve meşe palamutu ülke ekonomisinde önemli yer tutar. Ülkenin bağımsızlığına kavuşmasından bu yana, sulama ve elektrik üretimi için su kaynaklarından yararlanma yolunda büyük çaba gösterilmiştir. Çevre denizler, kıyıya yakın kesimlerden başlayarak, balık bakımından zengindir.
Fas Toplum Yapısı
Nüfusun çoğunluğunu Araplar oluşturur; buna karşılık, ülkenin asıl halkı olan Berberilerin toplam nüfus içindeki oranı yaklaşık üçte biridir. Fas’ta başka herhangi bir Afrika ülkesinde görülmeyecek biçimde büyük bir azınlık oluşturan Berberiler, özellikle dağlık kesimlerde yaşarlar.
Resmi dil Arapça’dır. Ancak birçok Berberi lehçesi de konuşulur. Ayrıca, sömürge döneminin mirası Fransızca, özellikle yönetim dili olarak ve iş dünyasında hâlâ yaygın biçimde kullanılır. Resmî din İslâm’dır ve nüfusun % 99’u müslümandır. Ülkede ayrıca 30 000 kadar musevi ve az sayıda hıristiyan Avrupalı yaşar.
Nüfus
Fas’ın nüfusu sürekli artmaktadır; 1980 yılları sonunda doğum oranı %3,6 olarak belirlenmiştir. Bunun sonucu olarak, toplam nüfusun % 40’ını, 15 yaşın altındakiler oluşturur. Kırsal kesimden kentlere göç, kentli nüfus oranını artırmıştır. Eski başkentler Fas, Marakeş ve Meknes gibi tarihsel kentler ile günümüzdeki başkent Rabat, X.- XII. yy’larda kurulmuştur. Casablanca, ülkenin en büyük kenti ve önemli limanlarından biridir. Tanca 1925-1956 arasında uluslararası bir liman olmuş, bağımsızlıktan sonra yeniden Fas’a bağlanmıştır.
Eğitim ve sağlık
Yetişkinlerde okuma-yazma oranının düşük olmasına karşılık, 7-13 yaşlar arasındaki bütün çocuklar için ilk öğrenim zorunludur ve bu yaşlardaki çocukların % 75’i ilk öğrenim görmektedir. Orta öğretim ve yükseköğretimdeki gençlerin sayısıysa çok daha azdır. Ülkenin başlıca yükseköğretim kurumu olan Muhammet V Üniversitesi’nin (1957) kampüsü içinde yeralan ulusal kitaplıkta, zengin bir Ortaçağ elyazmaları koleksiyonu vardır. 859’dan bu yana din öğretimi veren Karaviyin medresesi de önemli bir yükseköğretim kurumudur. Sağlık hizmetlerinin genelleşmesine karşın, sıtma, tifo, trahom, verem gibi hastalıklar ile sindirim yolları enfeksiyonları hâlâ yaygındır.