Transkript
1 Praksis 14 Sayfa: Brezilya nın Topraksız Kırsal İşçi Hareketinin Sosyo-Dinsel Kökenleri 1* İngilizceden çeviren: Ecehan Balta 1996 yılında Eldorado dos Carajas yakınlarında bir yolu işgal eden on dokuz Brezilyalı topraksız köylünün katliamından sorumlu askeri polisin olaydan beş yıl sonra cezadan muaf tutulmasına karşı başlatılan geniş çaplı protesto, uluslararası kamuoyunun dikkatini bir kez daha Topraksız Kırsal İşçi Hareketi ne (MST- Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra 1 ) çekmiştir. Bu hareket, üyelerinin capanga olarak adlandırılan büyük toprak sahiplerinin temsilcileri ya da polis tarafından öldürülmesi ya da katledilmesine rağmen, fakirlerin fakiri diye nitelendirilen Brezilyalı kırsal işçilerin örgütlenmesi, bilinçlendirilmesi ve seferber edilmesi konularındaki çalışmalarını ısrarla sürdürmektedir. Bu hareketin kökenleri ya da nedenleri nelerdir? Tarihçi Eric Hobsbawm ilkel ve milenaryan 2 kırsal hareketleri konu alan ünlü çalışmasında, kapitalizmin geleneksel köylü toplumlara saldırısı, ekonomik liberalizmin ortaya çıkışı ve ticari sosyal ilişkilerin söz konusu toplumlar için gerçek bir felaketi ve bu toplumların bozulmasına ve sapmasına yol açan gerçek bir sosyal afeti temsil ettiği gözleminden hareket etmektedir. Köylüler için modern kapitalist dünyanın, anlaşılmaz ekonomik güçlerin etkisi ile mi, yoksa acımasız bir saldırı yoluyla hükümetin ele geçirilmesi veya değiştirilmesi yoluyla mı geldiği belirsizdir; ancak bu durum köylüler tarafından kendi yaşam tarzları için hayati sayılan bir saldırı olarak algılanmaktadır. Dayanılmaz şekilde adaletsiz olarak yaşanan bu yeni düzene karşı düzenlenen toplu köylü ayaklanmaları genelde barış ve refah amacıyla yapılmaktadır (Hobsbawm, 1959: 3, 67, 119). Antonio Conselheiro liderliği altında on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru Brezilya nın Kuzey kesimlerindeki fakir köylüler tarafından kurulan Canudos köyü örneğinde olduğu gibi, bu hareket geçmişe ait bir olay olarak kalması halinde, Hobsbawm ın ispat * Monthly Review dergisinin Ocak 2001 sayısından çevrilmiştir. 1 Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra (MST) nin Topraksız Köylü Hareketi olarak dilimize yerleşmiş bir kullanımı olmakla birlikte, doğru çevirisi Topraksız Kır İşçileri Hareketi dir. Biz de, köylü ve kır işçisi arasındaki terminolojik farkı ortadan kaldırmamak için, MST yi böyle çevirmeyi uygun bulduk (ç.n.) 2 Millenarianism: İsa nın yeryüzünde bin yıllık bir dönem boyunca hüküm süreceğine ve bu dönemde barış ve mutluluğun egemen olacağına dair dini inanç (ç.n.)
2 210 ettiği gibi, yenilmeye mahkumdur; köylülerin mistik ve pre-politik ayaklanması uzun ve kanlı bir çatışmanın ardından ordu tarafından bastırılmıştır. Fakat, Sicilya Köylü Birliği nde olduğu gibi, bu durum fiili bir modern toplumsal hareket için bir dayanak noktası haline gelebilir. Elbette Sicilyalı köylüler, birliklerce öğretisi verilen bu sosyalizmi, Tanrı nın iradesi çerçevesinde yoksulluk, açlık ve soğuğun olmadığı yeni bir dünyanın gelişini müjdeleyen yeni bir din, gerçek bir İsa dini (zenginlerle ittifak yapan papazlarca ihanete uğramış bir din) olarak algıladıkları ölçüde, hareket ilkel ve milenaryan olarak kalmıştır. Gösterilerinde ve diğer eylemlerinde haçlar ve kutsal işaretler kullanmışlar ve büyük bir kadın nüfusu katılımı sayesinde baskı yoluyla bertaraf edilene kadar yılları arasında bir salgın gibi yayılmışlardır. Köylü toplulukları, yeni bir adalet devrinin çok yakında geleceği inancı ile kışkırtılmıştır (Hobsbawm, 1959: ). Yine de, sosyalistlerin modern örgütlenme uygulamaları sayesinde, daimi köylü hareketleri 1894 yılındaki yenilgiye rağmen Sicilya nın belirli bölgelerinde kök salabilmiştir: Başlangıçtaki milenaryan coşkuları daha dayanıklı olan bir şeye dönüşmüştür: modern sosyal-devrim hareketine daimi ve örgütlü bir bağlılık. Hobsbawm ın görüşüne göre bu gelişim sadece eski nin yerini modern in almasından ibaret değildir; tam tersine birincinin ikinci ile bir tür diyalektik entegrasyonu söz konusudur: Sicilya deneyimi milenaryanizmin zorunlu olarak geçici bir olgu olmadığını ancak uygun koşullar altında daimi ve son derece katı ve dayanıklı bir hareket biçiminin temellerini oluşturabileceğini göstermektedir (Hobsbawm, 1959: ). Büyük İngiliz tarihçisi tarafından yapılan bu analiz neredeyse kelimesi kelimesine Brezilya da 1985 yılından kurulan Topraksız Kır İşçileri Hareketi ne uymaktadır; tek istisna on dokuzuncu yüzyıldaki Sicilyalı sosyalist ajitatörlerin rolünü burada özgürlük teolojisi olarak adlandırılan yeni bir Hıristiyan sosyalizminden esinlenen Brezilya Katolik Kilisesi işçilerinin almasıdır. Bugün MST Brezilya ve bütün Latin Amerika daki en önemli toplumsal hareketlerden birisidir. 3 Bu hareket, binlerce köylü, fakir çiftçi, posseiros (tasarruf hakları olmayan küçük toprak sahipleri) ve maaşlı tarım işçilerini- bunların büyük bir bölümünü kadınlar oluşturmaktadırtoprak sahipliğinin aşılması zor eşitlikçi olmayan yapısına karşı azimli bir mücadele vermek ve radikal bir tarım reformu gerçekleştirmek üzere bir araya getirmektedir. Kırsal işçiler terimi, ortak payda olarak çalışma ve sınıfı vurgulayan ve neoliberalizme karşı kent işçileriyle kurulması gereken ittifakın temelini oluşturan bu çeşitliliği içine almaktadır. Tamamen laik olan ve belirli bir mezhebe ait olmayan MST köklerini, özgürlük Hristiyanlığı olarak adlandırılabilecek olan sosyo-dinsel kültüre borçludur. 4 Bu hareketin kökeni, Brezilya Kilisesi ve özellikle Papaz Arazi Komisyonu nun rolüne değinmeden anlaşılamaz. Kilise 1964 Nisan ayında gerçekleşen askeri darbeyi destekledikten sonra (Hristiyan değerlerinin hayalci Bolşevik tehdide karşı savunulması adı altında) 1970 li yıllarda diktatörlük rejimine ve bunun eşitlikçi olmayan kalkınma modeline karşı muhalefetin ana güç- 3 MTS ile ilgili olarak, Maurice Lemoine ve Philippe Revelli nin Le Monde Diplomatique de çıkan makalelerine bakınız. Latin Amerika daki yeni köylü hareketlerinin genel bağlamı ile ilgili olarak, okuyucular James Petras ın (1997) ilginç çalışmasından ayrıntlı bilgi alabilir. 4 Bu terimden benim anladığım, 1960 lı yılların başlangıcından itibaren bütün Latin Amerika da milyonlarca Hristiyan ı halk sınıfı mücadelesi için seferber eden CEB ler [Hristiyan kilisesine bağlı topluluklar] ve ruhani sınıftan olmayan papazlar dahil olmak üzere, 1970 lerde görülmeye başlanan özgürlükçü teoloji akımının ruhsal ifadesini teşkil ettiği büyük bir sosyal harekettir. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Löwy (1996).
3 Brezilya nın Topraksız Kırsal İşçi Hareketinin Sosyo-Dinsel Kökenleri 211 lerinden birisi haline gelmiştir. Katoliklerin özgürlük teolojisinden esinlenen ve Hristiyan kilisesine bağlı toplulukları (CEB) da aynı doğrultuda esinleyen en ilerici kesimi için, halkların fakirliği ve acılarının sorumluluğu kapitalizmin kendisine aittir. Örneğin, 1973 yılında yayımlanan bir ortak bildiride, Brezilya nın Orta Batı bölgesindeki piskoposlar ve daha üst düzey dini görevliler Kiliselerin Çığlığı adı altında bir belge yayımlamıştır. Bu belgenin sonuç kısmında şu ifadeler yer almaktadır: Kapitalizm yenilgiye uğratılmalıdır: o en büyük şeytan, birikmiş günah, çürümüş köktür, çok iyi bildiğimiz yoksulluk, açlık, hastalık ve ölüm meyvelerinin hepsini üreten bir ağaçtır...bu sebeple, üretim araçlarının (fabrikalar, arazi, ticaret, bankalar) özel mülkiyetinin ilerisine gitmeliyiz. 5 Max Weber ekonomi tarihi ve din sosyolojisi konularındaki çalışmalarında, Katolik etiğin- ve ayrıca Lutherciliğin - kapitalizmin soğuk ve kişisel olmayan ruhuna karşı derin nefretine dikkati çekmiştir: Her kapitalist girişimin esinlendiği Katolik etik kapsamındaki derin nefret [tiefe Abneigung]... temel olarak bir kapitalist ekonomi tarafından kurulan ilişkilerin kişisel olmayan niteliğinden duyulan korkuya dayanmaktadır. Bu kişisizleştirme, belirli insani ilişkileri Kilise nin etkisinden uzaklaştırmakta ve bunlar içine nüfuz etmesini veya bunları etik bir bakış açısı ile şekillendirmesini önlemektedir (Weber, 1923: 305). Bu geleneksel tutum Brezilya Katolikliğinin en radikal akımında iki önemli farkla karşımıza çıkmaktadır: a) kapitalizme karşı ahlaki protesto, Marksist kuramdan esinlenen bir modern toplumsal analizle (bağımlılık kuramı ile) desteklenmektedir; b) fakirler artık şefkat ve yardım bekleyen mağdurlar ya da nesneler olarak değil, kendi tarihlerinin özneleri, kendi özgürlüklerinin aktörleri olarak algılanmaktadır. Kiliseye bağlı bütün yapılardan çok azı bu fakirler için tercih edilebilir seçeneği Papaz Arazi Komisyonu (CPT) kadar radikal ve tutarlı bir biçimde ele alabilmiştir. Özellikle dini okullardan gelenler, papazlar ve hatta bazı piskoposlardan oluşan ruhban sınıfı üyeleri ve ayrıca teologlar, uzmanlar, İncil bilginleri, sosyologlar ve hepsinden ötesi genelde kırsal kesimlerden gelen yardımcı işçilerden oluşan geniş bir şebeke olan ve 1975 yılında kurulan CPT, köylü liderleri için zorlu bir okul olmuştur. 6 İlk olarak Kuzey Bölgesi Amazonia ve Kuzey Doğu Bölgesinde kurulmuş, daha sonra CNBB ye (Ulusal Brezilyalı Piskoposlar Konferansı) olan doğrudan bağlantısı sayesinde yavaş yavaş ülkenin tümüne yayılmıştır. Komisyon yerel cemaat yapıları ile ilgili olarak önemli oranda özerklik uygulamaktadır ve her bölgenin piskoposlarının iyi niyetli tutumlarına dayanmaktadır (Mainwaring, 1986: , ve Gaiger, 1987: 34). Pek çok vasıfsız işçi gibi, ruhban sınıfından bazıları da - Parrot s Beak olarak bilinen bölgedeki (Para eyaletinde) örgüt lideri Peder Josimo Tavares en iyi bilinen örnektir- CPT nin hakları için mücadele veren kırsal işçilerin tarafındaki aktif ve uzlaşmaz bağlılıklarını hayatları ile ödemişlerdir. 5 Los Obispos Latinoamericanos entre Medellin y Puebla (San Salvador: Universidad Centroamericana, 1978), Brezilyalı araştırmacı Luis Inacio Germany Gaiger (1987: 58-60), CPT nin ruhani sınıftan olmayan işçilerinin köylü hareketinin ilk başlarında «organik entelektüeller» rolünü oynadığını düşünmektedir. CPT nin desteklenmesi konusunda en aktif olan piskoposlar arasında, CPT Başkanı Mgr. Moacir Grechi, Sao Felix do Araguaia piskoposu Mgr. Pedro Casaldaliga ve Goias piskoposu Mgr. Tomas Balduino yer almaktadır (Beozzo, 1994: ).
4 212 CPT nin -ve ayrıca CEB lerin ve genel anlamda özgürlük Hıristiyanlığının- milenaryanizmi Tanrı Krallığı sosyo-dinsel ütopyasında başka bir dünyaya yönelik yüce bir nitelik olarak değil, fakat bu dünyadaki sevgi, adalet ve özgürlüğe dayanan yeni bir toplum olarak ifade edilmektedir. Bununla birlikte, geleneksel milenaryan inançların aksine, bu Krallık yakın zamanda gerçekleşecek bir durum değil, İncil deki Göç modelini takip eden, Vaat Edilen Ülkeye doğru uzun bir yürüyüşün (Brezilya dilinde caminhada) sonucunda elde edilecek bir sonuçtur. Mevcut toplumsal mücadeleler dini açıdan Krallığı önceden canlandıran ve haber veren aşamalar olarak yorumlanabilir. İncil in yenilikçi ve sosyal tarih bilincine sahip bir yorumu, bu nevi şahsına münhasır milenaryan inanca ve bu inancın işçi sınıfına yayılmasına şekil veren belirleyici unsurlardan birisidir. 7 CPT nin sosyo-dinsel kültürünün MST de de görülen temel özelliklerinden birisi, kapitalizmin kırsal bölgelerde uygulanmaya başlamasından sonra ortaya çıkan şiddetli sosyal sonuçlar olan işsizlik, köylülerin tahliyesi, fakirleştirme ve kırsal bölgelerden göçle ilgili eleştirilerdir. Buna, askeri diktatörlerin otoriter modernleşme politikalarının ve paranoyak projelerinin kınanması ve 1985 te başlayan askeri rejimin yerini alan sivil hükümetlerin neoliberal eğilimlerine karşı protestolar eşlik etmektedir. Özgürlükçü Hristiyanlığın temel önermesi olan fakirler kendi tarihlerinin özneleridir fikrinden başlamak üzere, CPT kırsal işçilerin kendi kendine örgütlenmesine yardımcı olmayı kendisine hedef olarak belirlemiştir. CPT sosyal hareketlerin özerkliğini ve bunların laik niteliğini kabul ederek, geleneksel ruhban sınıfı kavramı olarak Hristiyan birliği ya da partisi terimlerini reddetmektedir. Bu sadece tarım işçilerinin kendi kendilerine örgütlenme çabalarının- polis baskısına karşı ya da büyük toprak sahiplerinin temsilcilerinin baskısına karşı- desteklenmesi, teşvik edilmesi, korunması ve bunlara yardımcı olunması sorunudur. Bir Fransiskan ve CPT nin Rio Grande do Sul eyaletindeki başlıca örgütleyicilerinden birisi olan Sergio Gorgen şunları yazmıştır: CPT sınıf örgütlerinin yerine geçmez. Katkıda bulunmaya, bilgi vermeye, bilinçlendirmede yardımcı olmaya, örgütlenme biçimlerini geliştirmeye ve gerçeği bilimsel olarak incelemeye çalışır, ancak işçilerin temsili organlarının yerini almaz (Gorgen, 1987: 67-68). Bununla birlikte, uygulamada, tavsiyede bulunma (assessorar)- bu Brezilyaca terim çoklu anlamları bakımından İngilizce den daha zengindir- ve yönetme ile arasındaki ayırımın sürdürülmesi her zaman kolay değildir. MST nin oluşum yılları boyunca özerk örgüt ve CPT deki ruhban sınıfının belirli üyeleri arasında kaçınılmaz gerilimler ve tartışmalar ortaya çıkmıştır. 8 MST yılları arasında ilk olarak Brezilya nın güneyindeki belirli eyaletlerde kurulmuş ve daha sonra tüm ülke çapına yayılmıştır. Encruzilhada Natalino askeri kampındaki epik mücadele sırasında askeri ve yerel ve federal güçlerle çatışma içinde geçen binlerce gün ( ) ile başlangıçtan itibaren hareket boştaki arazilerin yasadışı yollardan işgal edilmesi ve demokratik olarak kendi kendine yönetilen kampların kurulması dahil ol- 7 İncil bilgini ve Benedictine üyesi Marcelo de Barros Souza nın (1983) CPT tarafından yayımlanan A Biblia e a luta pela terra adlı kitabına bakabilirsiniz. 8 S. Gorgen ile röportaj, 5 Haziran 1999.
5 Brezilya nın Topraksız Kırsal İşçi Hareketinin Sosyo-Dinsel Kökenleri 213 mak üzere yeni mücadele yöntemleri geliştirmiştir. Çoğu kez topraksız insanlar askeri polis tarafından kaba bir şekilde tahliye edilmiştir, ancak bazı durumlarda bu işgallerin herkesin gözünün önünde olması ve Kilise, sendikalar ve sol partiler tarafından da desteklenmesi hükümeti müzakerelere zorlamıştır. Hareketin kurulması sürecindeki önemli bir aşama Ocak 1984 te Cascavel de (Parana eyaleti) yapılan bölgesel (Güney) toplantı olmuştur; bu toplantı CPT tarafından değil de üyelerin kendisi tarafından düzenlenen ilk toplantıdır. Onaylanan kararlar arasında, CPT ve diğer kurumlarla ilgili bir özerklik bildirisi ve ayrıca hareketin hedeflerinin tanımlanması (tarım reformu ve adil ve eşitlikçi, kapitalizmden farklı yeni bir toplum) vardır. MST, Ocak 1985 te Brezilya eyaletlerinin bir çoğundan gelmiş olan delegenin katılımı ile yapılan Birinci Topraksız Köylüler Dernekleri Kongresi sırasında Parana eyaletinin başkenti Curitiba da resmi olarak kurulmuştur. Kongre Sonuç Deklarasyonu, askeriye tarafından açıklanan Arazi Kanunu nun kapitalist, halka karşı olan ve taşınmaz malların bir araya toplanmasına yönelik olduğunu iddia etmektedir. CPT bu kendi kendine örgütlenme sürecine önemli katkılarda bulunmuştur, fakat hareketin kendisini danışmanlar dan uzaklaştırması neticesinde yavaş yavaş gerilimler ortaya çıkmaya başlamıştır. Ruhban sınıfının bazı üyeleri ve bazı piskoposlar, MST nin kendi dostça gayretlerinden uzaklaşacağı ve makul tavsiyelerine uymayacağı fikrini kabul etmekte oldukça zorlanmıştır. Şiddet sorusu anlaşmazlıkları su yüzüne çıkarmıştır. Örneğin, Annoni eyaletinin (Rio Grande do Sul) işgali sırasında kırk dokuz ilerici piskopos- Temmuz 1986 da yapılan CEB Altıncı Kiliseler arası Buluşma da bir bildiri yayımlayarak işgali desteklemişler ancak bu işgalin barışçı özelliğine dikkat çekerek, sonuç olarak kanlı bastırmaya sahne olacak bir şiddet patlamasına karşı hareketi üstü kapalı bir şekilde uyarmışlardır (Gorgen, 1987: 76). Fakat, yavaş yavaş, CPT örgütleyicileri ve buna yakın piskoposların çoğunluğu kendilerini MST nin ayrılışına terk etmişler ve özerkliğini tanırken aynı zamanda tutarlı destek sağlamışlardır. 9 MST bu yüzden bağımsız (bağımsızlığını kıskanan bir hareket!), laik ve belirli bir mezhebe dayanmayan bir hareket olarak ortaya çıkmıştır; yani Katoliklere ve Protestanlara, inananlara ve inanmayanlara açıktır. (İnanmayanların kırsal çevrelerde çok nadir olarak görüldüğü ve ancak MST ile işbirliği yapan sayıları oldukça fazla olan - kentli siyasi eylemciler arasında bulunabildikleri belirtilmelidir.) Bu ayrımcı olmayan yapıya rağmen, aktif üyelerin çoğunun ve MST yönetici kadrosunun büyük çoğunluğunun CPT ve CEB lerden geldiği bir sır değildir; bazıları bu yapılarla olan bağlarını korumuş, fakat hepsi sosyo-dinsel kültürünü ve bağlılıklarını sağlayan derin etik motivasyonlarını özgürlükçü Hıristiyanlıktan almıştır. Burada MST nin milenaryarizmi konusu- ya da Brezilya da kullanıldığı gibi mistisizmi - konusuna geliyoruz. Eric Hobsbawn a göre, milenaryanizm sadece bir eski geçmişten dokunaklı bir kurtuluş olarak kabul edilmemelidir, fakat aktif olarak kalan ve başka bir biçimde modern toplumsal ve siyasal hareketler içinde devam ettirilen bir kültürel güç olarak ele alınmalıdır. Sicilya Köylü Birlikleri ne ayırdığı bölümünde sonunda önerdiği sonuç açık- 9 S. Gorgen ile röportaj, 5 Haziran 1999.
6 214 ça daha geniş ve evrensel tarihsel, sosyal ve siyasi öneme sahiptir:...[modern bir hareket olarak düzenlenen milenaryanizm sadece siyasi açıdan etkili olmakla kalmaz aynı zamanda bunu gayretini, yeni bir dünyadaki hararetli güvenini ve en ilkel biçimlerinde bile ona özgü olan duygu cömertliğini kaybetmeden yapabilir. 10 Özgürlükçü Hristiyanlığın sosyo-dinsel ütopyası, açıkça ya da zımnen, MST kamplarının mücadelelerini ve yaşam tarzını gösteren çeşitli ayinlerde (kutlamalar, alaylar, yürüyüşler, şarkılar, konuşmalar) mevcuttur. Hareketin çoğunluğu özgürlükçü teoloji eğilimleri olan yönetim kadrosu ve üyeleri tarafından organize edilen bu ayinler köylülerce oldukça kabul görmektedir, ancak yine de kampların nüfusunun çoğunluğu yeni teolojiden ziyade (Katolik) geleneksel popüler dini uygulamalara - azizlerin sihirli güçlerine inanma gibi- daha yakın durmaktadır. Neo-Pentecostalist Protestan azınlığın sayısı da gün geçtikçe artmaktadır; bunlar kampların hem Katolik hem de siyasileştirilmiş ortamından biraz rahatsız olsalar da, toprak mücadelesine katılmaktadır. Avrupa kökenli olan ve özellikle ülkenin güneyinde bulunan daha az önemli iki azınlık ise, genellikle özgürlükçü teolojiye yakın duran, Romanlaştırılmış Katolikler (katı biçimde Vatikan doktrinine bağlı olanlar) ve tarihsel Luteranlar dır (Gorgen, 1997: ). Fakat mistisizm (sözcüğün katı dini anlamı ile değil, Charles Peguy un verdiği daha geniş anlamı ile) MST nin sosyo-dinsel kültürünü daha genel olarak kaplamaktadır. Terim üyelerin kendileri tarafından ahlaki uzlaşmazlık, duygusal bağlılık, birisinin hayatı pahasına davaya inanç ve radikal bir sosyal değişim umudunu anlatmak üzere kullanılmaktadır. MST nin önde gelen liderlerinden birisi olan Joao Pedro Stedile, hareketin mistisizminin kendisini kültürümüzün simgelerinde, değerlerimizde, mücadele etmen gerektiği inancında ve her şey bir yana daha adil ve kardeşçe bir toplum olasılığına olan inançta gösterdiğini dile getirmektedir (Stedile, 1997: 105). Bu laik mistisizm ve bu mürit milenaryanizmi, hareketin eylemcilerinin ayinlerinde, metinlerinde, konuşmalarında ve eğitimlerinde mevcuttur. Bunlar bir bakıma üyelerin inanma enerjisi nin MST nin devrimsel ütopyasına yatırımını temsil etmektedir. Kapitalizmden farklı yeni bir toplumun ( Krallığa eşdeğer olarak kullanılan laik terim) geleceğine olan bu azimli inanç, MST nin kendisine acil ve somut hedefler belirleyerek, belirli güç noktalarındaki yetkililerle görüşerek ve kârlı ve verimli tarım kooperatifleri organize ederek kusursuz modern bir mantık çerçevesinde hareket etmesine engel olmamaktadır. Ütopya ve gerçekçiliğin bu başarılı sentezi, Topraksız Kırsal İşçi Hareketi ni sadece kırsal kesimlerde yaşayan fakirlerin radikal bir tarım reformuna yönelik mücadelesinin örgütlü bir ifadesi haline getirmekle kalmamış, aynı zamanda neoliberalizme karşı mücadele veren Brezilya sivil toplumunun - sendikalar, kiliseler, sol partiler, mesleki ve akademik dernekler- bütün güçlerince merkezi referans olarak kabul edilmesine katkıda bulunmuştur. 10 Hobsbawm, 1959: Bir kez daha, Brezilya MST sinin ahlaki evreninden çok uzakta değiliz.
7 Brezilya nın Topraksız Kırsal İşçi Hareketinin Sosyo-Dinsel Kökenleri 215 Kaynakça Beozzo, Pe. Jose Oscar (1994) A Igreja do Brasil, Petropolis: Vozes. Gaiger, Luis Inacio Germany (1987) Agentes religiosos e camponeses sem terra no sul du Brasil, Petropolis: Vozes. Gorgen, Frei Sergio Antonio (1987) Os cristaos e a questao da terra, S. Paulo: Editora FTD. Gorgen, Frei Sergio (1997) Religiosidade e fe na luta pela terra, in Joao Pedro Stedile (ed.), A Reforma Agraria e a Luta do MST, Petropolis: Vozes. Hobsbawm, E. (1959) Primitive Rebels: Studies in Archaic Forms of Social Movement in the 19th and 20th Centuries (İlkel Ayaklanmalar: 19. ve 20. Yüzyıldaki Eski Toplumsal Hareket Biçimleri Üzerine Çalışmaları), New York: Norton Library. Löwy, M. (1996) The War of the Gods: Religion and Politics in Latin America (Tanrıların Savaşı: Latin Amerika da Din ve Siyaset), London: Verso. Mainwaring, Scott (1986) The Catholic Church and Politics in Brazil (Brezilya da Katolik Kilisesi ve Siyaset: ) Stanford: Stanford University Press. Petras, J. (1997) La izquierda vuelve el golpe, Rosario, Argentina: Ed. Homo Sapiens. Souza, Marcelo de Barros (1983) A Biblia e a luta pela terra, Petropolis: Vozes. Stedile, Joao Pedro (1997) A luta pela reforma agraria e o MST», A Reforma Agraria e a Luta do MST, Petropolis: Vozes. Weber, M. (1923) Wirtschaftsgeschichte, Munich: Dunker & Humbolt.