I.DÜNYA SAVAŞI (1914 – 1918) 1- Savaşın Sebepleri a) Siyasi ve Askeri Sebepler: 1. Çin, Batı ve Japon Emperyalizmi 2. Alsas-Loren üzerindeki Alman-Fransız rekabeti 3. Uzak Doğu sömürgeleri üzerindeki Alman-İngiliz rekabeti 4. Osmanlıdan ayrılan Balkan toprakları üzerindeki Avusturya-Rusya rekabeti (Pangermenizm-Panislavizm) 5. Osmanlının eski gücüne ve topraklarına kavuşma arzusu 6. Almanya’nın hızla gelişen savaş sanayisinin doğurduğu militarizm. b) Ekonomik Yayılma ve Sömürgecilik: -İngiltere’nin hızla büyük bir sömürge imparatorluğu kurması ve Fransa, Belçika, Hollanda, Almanya, İtalya, Rusya gibi devletlerin de kendisini takip etmesi -Sanayi inkılâbını yaşayan büyük devletlerin hammadde ve Pazar ihtiyacının artması ÖNEMLİ NOT: Savaşın en önemli sebebi ekonomik yayılma ve sömürgeciliktir. c) Milliyetçilik: Büyük devletlerin içerisinde birçok millet yaşıyordu. Örneğin; —Rusya’da; Fin'li, Baltık’lı, Azeri, Tatar, Gürcü, Ermeni, Kazak ve Türk —Avusturya’da; Polonyalı, Rtenyalı, Romen, Çek, Sloven, Hırvat ve Sırp —Almanya’da; Polonyalı, Danimarkalı ve Alsas-Loren’li Bu milletler kendi devletlerini kurmak ve kendilerini üstün kılmak için mücadelelere taraf olacaklardır. d) Hanedan Çekişmeleri: Fransa dışındaki diğer devletler Hanedanların krallığı veya imparatorluğu ile yönetiliyorlardı. Rusya’da Romanoflar Hanedanı Avusturya’da Habsburglar Hanedanı Almanya’da Hohenzoller Hanedanı İngiltere’de Hannover Hanedanı Bunların hepsinin birbirleriyle kız alıp vermekten dolayı akrabalıkları vardı. Bu hanedanlar başka bir devlete kendi hanedanlarından bir Prensi Kral seçtirmek için sürekli bir rekabet içindeydiler. ÖNEMLİ NOT: Savaşın çıkmasında en az etkili olan sebep budur. En etkili sebep ise hammadde ve Pazar arayışı yani ekonomik rekabettir. 2. Bloklar a) İttifak Bloku: 1882’de Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya arasında kuruldu. Almanya -1914’te girdi. Avusturya-Macaristan -1914’te girdi. Osmanlı Devleti -1914’te girdi. Bulgaristan -1915 Ekim’de girdi. Bunda Çanakkale cephesindeki başarımızın etkisi oldu. İtalya 1915’te saf değiştirip itilafa katıldı. b) İtilaf Bloku: 1907’de İng-Frs-Rusya arasında kuruldu İngiltere -1914’te girdi. Fransa -1914’te girdi. Rusya -1914’te girdi,1917’de çekildi. Sırbistan -1914’te girdi. Japonya -1914’te Ağustos’ta girdi. Kasım’da Savaştan çekildi. İtalya -1915’te girdi. İttifak bloğundan ayrılarak geldi. Romanya -1916’da girdi.7 Mayıs 1918’de çekildi. ABD- 2 Nisan 1917’de girdi. Rusya’nın boşluğunu doldurdu. Yunanistan – 27 Nisan 1917’de girdi. 3- Osmanlının Savaşa Girişi Bu sırada Padişah V.Mehmet Reşat’tır.3 Temmuz 1918’e kadar tahttadır. 3 Temmuz 1918’de VI. Mehmet Vahdettin tahta çıktı. Sadrazam Sait Halim Paşadır.4 Şubat 1917’ye kadar. Enver Paşa - Harbiye Nazırı ve Genel Kurmay Başkanıdır. Cemal Paşa - Bahriye Nazırıdır. Talat Paşa - Dâhiliye Nazırı’dır. 4 Şubat 1917’de Talat Paşa Sadrazam olacaktır. Bütün bunlardan da anlaşılacağı üzere Hükümette İttihat ve Terakki Fırkası egemendir. Başlangıçta İtilaf Grubunda yer alabilmek için Fransa’ya yanaşan Osmanlı Rusya’nın aykırı tavrı nedeniyle kabul edilmemiştir. Akdeniz’de Fransa ve İngiltere gemilerinden kaçan Goben ve Breslav adlı iki Alman Savaş gemisi Çanakkale’ye sığınacaktır. Buradan Yavuz ve Midilli adıyla ve Türk Bayrağıyla ayrılan bu iki gemi Rusya’nın Odessa ve Novorossisk’teki askeri tesislerini bombalayacaktır. Böylece Osmanlı resmen I.Dünya savaşına girmiş oldu. 4) Osmanlının Almanya Yanında Savaşmasının Sebepleri: Almanya’nın askeri teknolojisine duyulan güven (krupp silah fabrikası) İtilaflar tarafından yalnız bırakılması. İstanbul’daki Alman Büyükelçisi Baron Marshall’ın bu ittifak için yürütmüş olduğu inandırıcı siyaset. Kaybedilen Balkan toprakları ve Afrika topraklarını geri alabilmek 5) Almanya’nın Osmanlıyı Kendi Yanına Çekme Sebepleri: Almanya Doğu’dan Rusya, Batı’dan İngilizler ve Fransızlar tarafından sıkıştırılmış bir durumdaydı. Osmanlıyı da savaşa sokarsa savaş geniş bir alana yayılmış olacaktı. Böylece savaş yükü azalacaktı. Boğazları Rusya’ya kapattırabilecek böylece Rusya’yı yalnız bırakabilecekti. Bağdat - Berlin Demiryoluna işlerlik kazandırıp Ortadoğu petrollerinden gelir elde edebilmek. Osmanlı’nın askeri-genç insan gücünden yararlanmak Osmanlı Halife’sinin siyasi ve dini nüfuzundan yararlanarak İngiltere’yi ve Fransa’yı sömürgelerinden etmek 6- I. Dünya Savaşında Türk Cepheleri Kafkas Cephesi: İlk olarak açılan cephedir. Taarruz amaçlıdır. Enver Paşanın Turan ( Büyük Türk Devleti ) idealinin bir sonucudur. Türk ordusu Sarıkamış harekâtında düşman saldırılarından çok, şiddetli soğuklardan dolayı büyük kayıplar verdi. Türk ordusunun böylece taarruz gücü kırılınca 1916’da Ruslar karşı taarruza geçtiler ve Erzurum, Muş, Bitlis, Trabzon ve Erzincan’ı ele geçirdiler. Bu sırada Doğu Anadolu’daki Ermeniler de Türklere karşı bir iç cephe oluşturdular. Henüz yeni Mirliva (Tuğgeneral) olmuş olan Mustafa Kemal 16.Kolordu ile Muş ve Bitlis’i Ruslardan geri almıştır.1917’de Rusya’da Bolşevik İhtilali çıkınca Ruslar çözülmeye başladılar. Erzincan Ateşkesini yaptıktan sonra 3 Mart 1918’de Brest-Litowsk barışını da imzalayan Sovyet Rusya savaştan çekildi. Sovyet Rusya bütün Doğu Anadolu’dan çekildiği gibi vilayet-i selaseyi de(Kars, Ardahan ve Batum) halk oylamasıyla Osmanlıya geri verecektir. Rusya Kars, Ardahan ve Batum’u 1878 Berlin Antlaşması ile çok önceden almıştı. Bu, Osmanlı için bir kazanım olmuştur. Nihayet Enver Paşa Turan ideali için tekrar saldırıya geçecek ve Bakü’ye gireceklerdir. Enver Paşa Türkistan’a doğru ilerlerken Osmanlı Irak ve Suriye’de aldığı büyük yenilgilerden dolayı Ateşkes yapmak zorunda kalmıştır.(30 Ekim 1918) ÖNEMLİ NOT: Osmanlının I.Dünya Savaşında toprak kazandığı tek cephedir. Başarısız olduğumuz halde toprak kazandık. ÖNEMLİ NOT: Osmanlı, Kafkas cephesinde Ruslarla savaştığı sırada yerli Ermeniler de çeteler kurup Türkleri Doğu Anadolu’dan tamamen atmaya çalışacaklar. Türk ordusuna karşı Ruslarla işbirliğine gireceklerdir. Bunun üzerine Osmanlı hükümeti 27 Mayıs 1915’te Tehcir Kanunu’nu çıkararak, bölgedeki Ermenileri Suriye’ye ve Lübnan’a göç ettirecektir. Bu durum bugün sözde Ermeni katliamı söylentilerine dayanak gösterilmektedir. Kanal Cephesi: Osmanlının açtığı 2. taarruz cephesidir. Birincisi Kafkas, ikincisi de Kanal cephesidir. Bu cephe 1915’te Almanların isteğiyle İngilizlere karşı taarruz amaçlı açıldı. Amaç Mısır’da Osmanlı hâkimiyetini yeniden sağlamak ve Süveyş kanalını ele geçirerek İngiltere’nin Hindistan ile olan bağını kesmektir. Cephe 1916 yılının sonlarında İngilizlerin karşı taarruzu sonucu kapanmıştır. Türk taarruzu başarısız oldu ve İngilizler Suriye sınırına kadar dayandılar. Bu cephenin kaybı Suriye-Filistin cephesinin açılmasına sebep olmuştur. Mustafa Kemal bu cephede yer almamıştır. Suriye-Filistin Cephesi: En son açılan cephemizdir. İngilizler Şerif Hüseyin’le anlaşarak Arapları Osmanlı aleyhine çevirmişlerdir. 1916–1917 ve 1918’de karşılıklı saldırılar devam etti. 7.8. ve 4. ordu yoğun çatışmalardan dolayı geri çekildi. M. Kemal Paşanın komuta ettiği 7. ordu Anadolu’nun güvenliğini sağlamak amacıyla Güney Anadolu’ya kadar çekildi. Gazze, Filistin, Kudüs ve Suriye İngilizlerin eline geçti. Mondros Ateşkesi imzalandığında Türk ordusu Halep’in kuzeyine kadar çekilmiş bulunuyordu. Irak Cephesi: 1914’te İngilizlerin Basra’ya asker çıkarması ile başladı. Amaçları Abadan petrollerini korumaktı. Ayrıca Ruslarla karadan da birleşmek istiyorlardı. 1915’te İngilizler Bağdat’ın 16O KM güneyindeki Kutul-Amara’ya girdiler. Kutul Amara’nın hemen kuzeyindeki Selman-ı Pakt’ta Türk ordusu savunma kurmuştu. İngiliz General Towsent 18000 askeri ile teslim alındı. İngilizler yeniden harekete geçtiler.1917 Martında önce Bağdat’a ve daha sonra da Musul’a kadar ilerlediler. Bu cephe I.Dünya savaşında en uzun süre devam eden cephedir. Çanakkale Cephesi: İngiltere ve Fransa’nın amacı Boğazı geçip, İstanbul’u ele geçirmek, Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak, Rusya’ya yardım etmek ve Rusya’dan da gıda maddesi almaktı.1915’te yapılan deniz savaşlarını İngiltere ve Fransa kaybetti (18 Mart 1915). Nusret Mayın gemisi bu başarıda etkili olmuştur. İngiltere ve Fransa Nisan 1915’te de kara savaşlarına giriştiler. Anafartalar, Arıburnu, Conkbayırı, Kireçtepe, Kumkale’de 9 ay süren kara savaşlarını da İtilaflar kaybettiler. Bu başarıda Anafartalar Grubu komutanı Albay M. Kemal Paşa’nın Conkbayırı’ndaki ustaca manevraları etkili olmuştur. Ocak 1916’da İtilaflar Gelibolu yarımadasını tamamen boşalttılar. Böylece ilk kapanan cephe de Çanakkale cephesi olmuş oldu. Mustafa Kemal “Ben size savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum.” Sözünü de burada söyledi. Bu başarı sonucun da; 1. I.Dünya savaşı 2 yıl daha uzadı. 2. Rusya savaştan çekildi. Almanya doğu cephelerinde başarı elde etti. 3. Bulgaristan’ın İttifak grubuna katılmasına sebep olmuştur. 4. Mustafa Kemal’in içte ve dışta tanınmasına sebep oldu. 5. Kuvay-ı Milliye ruhu ilk defa doğdu. Bu da vatan savunması bilinci olduğunu gösterir. 6. Sömürgelerde milli ayaklanmalar başladı. 7. İngilizler Irak cephesine daha fazla önem verdiler. 8. Bu cephe I.Dünya savaşında başarılı olduğumuz tek cephedir. 9. Çok sayıda aydınımız ve eğitimli insanımızı kaybettiğimiz bir cephedir. Bundan dolayı Aydınlar Savaşı olarak geçer. Yemen - Hicaz Cephesi: Bu cephede de Suriye Filistin cephesindeki gibi Arap-İngiliz İttifakı ile savaştık. Bu durum ümmetçilik anlayışının önem kaybettiğini gösterir. Fahreddin Paşa’nın Medine’de yaptığı şanlı savunma da ateşkesin imzalanmasıyla son buldu. Topraklarımız Dışında Savaştığımız Cepheler: 1- Galiçya Cephesi: Galiçya, Avusturya - Macaristan toprakları içerisindedir. Rusya’ya karşı savaşan Almanya ve Avusturya’ya yardım edildi. Gönderdiğimiz kuvvet ise 1 kolordudur. Rusya’da İhtilal çıkınca birliklerimiz de geri dönmüştür. 2-Makedonya Cephesi: Fransa ve Sırp İttifaklarına karşı Bulgarlara yardım ettik. 3-Romanya Cephesi: Bu bölgede Bulgarları Romanya ve Rus ittifakına karşı destekledik. I.Dünya Savaşı Sırasında Yapılan Gizli Antlaşmalar: İngiltere ve Fransa’nın birlikte Çanakkale boğazına saldırmaları sebebiyle itilaflar arasında Rusya’nın isteği ile gizli antlaşmalar başlayacaktır. Çünkü Rusya bu durumdan tedirgin olacaktır. Bu antlaşmalar 1915–1917 yılları arasında olmuştur. İstanbul Antlaşması: İngiltere, Fransa ve Rusya arasında Rusya’nın isteğiyle yapılmıştır.4 Mart–10 Nisan 1915 tarihlerinde yapılan bu antlaşmaya göre; -İstanbul ve Boğazlar Ruslara verilecek. -Midye-Enez ile Sakarya arasındaki topraklar da Rusya’ya verilecek. -Rusya da İngiltere ve Fransa’nın Anadolu ve Orta doğudaki yayılma alanlarını kabul edecek. Londra Sözleşmesi: 1915’te İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapıldı. -On iki ada kesin olarak İtalya’nındır. -Anadolu işgal edilecek olursa Antalya ve çevresi de İtalya’ya verilecek. Sykes - Picot Antlaşması: İngiliz General Mark Sykes ve Fransız General Picot arasında 1916’da imzalandı. Buna göre; -Boğazlar ve Doğu Anadolu Rusya’ya -Suriye, Musul, Adana, Mersin, Harput, Kayseri Fransa’ya -Irak ve Ürdün İngiltere’ye bırakılacak. Mac Mahon Antlaşması: İngilizlerin Mısır valisi Mac Mahon ve Hicaz Emiri Şerif Hüseyin arasında yapılmıştır. Buna göre Araplar bulundukları bölgede Türklere karşı ayaklanacak ve Türkleri bölgelerinden çıkaracaklar. Bunun karşılığında Başkenti Hicaz olan büyük bir Arap İmparatorluğu kurulacak, başına da Şerif Hüseyin geçecektir. Fakat İngilizler I.Dünya savaşından sonra bu sözlerinde durmadılar. Çünkü bu durumda bütün Orta Doğu Petrolleri tek bir siyasi gücün elinde olacaktı. Bunun yerine küçük küçük Arap devletleri kurdular. St. Jean de Maurienne Antlaşması: Rusya savaştan çekilince İtalya’nın önemi de arttı. İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapıldı. (1917) Buna göre: -Londra Ant. İle İtalya’ya verilen Oniki Ada ile Antalya dışında buna ek olarak İzmir ve Konya bölgeleri de İtalyanlar’a verilecektir. ÖNEMLİ NOT: İngiltere sözünde durmayacak, daha sonra İzmir ve çevresini Yunanlılara verecektir. -Bu planlara son şekli Paris Barış konferansında verildi.18 ocak 1919 -Bu gizli antlaşmaların uygulamaya girmemesinde etkili olan nedenler, Rusya’nın 1917’de savaştan çekilmesi, Yunanistan’ın savaşa girişi ve Kurtuluş savaşının kazanılmasıdır. Gizli antlaşmalar Sadece Arap ülkelerinde uygulanmıştır. Wilson İlkeleri Ve ABD’nin Savaşa Girişi–1917 1) Yenen devletler, yenilen devletlerden toprak ve tazminat almayacak. ABD’nin bundaki amacı İngiltere ve Fransa’nın büyük sömürge İmparatorlukları haline gelmesini önlemektir. Bu madde yenilen Devletlerin biran önce ateşkes isteyip savaşı bitirmelerinde de etkili olan bir maddedir. İngiltere ve Fransa bu maddeyi kabul etmelerine rağmen Manda ve Himaye adı altında sömürge edinmeye ve tamirat borcu adı altında da tazminat almaya başladılar. Bu durum Wilson ilkelerinin amacına ulaşmadığını gösterir. 2)Ülkeler arasında hiçbir gizli antlaşma yapılmayacaktır. Bu madde açık diplomasiyi ön görmektedir. 3) Devletlerarası sorunlar barış yoluyla çözülecek. Bu amaçla da Cemiyet-i Akvam (Millet Cemiyeti) kurulacaktır. Bu cemiyet 1920’de kuruldu. Cemiyete İngiltere ve Fransa hakim devletler olunca ABD bu cemiyete üye olmayacaktır. Nitekim II. Dünya Savaşının çıkması da bu cemiyetin amacına ulaşmadığını göstermektedir. 4) Denizler ticaret konusunda serbest yapılacak ve Boğazlar bütün devletlere açık olmacak. 5) Osmanlı İmparatorluğunda Tük yoğunluğu ile meskûn yerlerde bağımsız bir Türk devleti kurulacaktır. Her ulus kendi geleceğine kendisi karar vermelidir. Sınırlar milliyet prensibine göre çizilmelidir. Bu madde de yenilen devletlerin Ateşkes istemesinde etkili olmuştur. Aynı zamanda Türk milletinin kurtuluş savaşına da kaynaklık edecektir. Ayrıca Ermeni ve Rumların da Anadolu’ da bazı bölgelerde çoğunluk olduklarını iddia ederek devlet kurmak istemelerinde de bu madde etkili olmuştur. ÖNEMLİ NOT: ABD kendisine 1823’te Başkan Monroe doktrini denilen bir dış politika belirlemiştir. Buna göre Avrupa kıtasında ki herhangi bir olay ABD’yi ilgilendirmeyecek. ABD hiçbir ittifak ya da anlaşmaya dâhil olmayacak. Dış politikadaki kendisi dışında gerçekleşen Avrupa olaylarına hiçbir zaman müdahil olmayacaktı. I.Dünya savaşındaki durumu Monroe doktrinin geçersiz olduğunu gösterir. ABD başkanı Woodrow Wilson 1917’de bu ilkeleri ilan ederek savaşa resmen girecektir. Amacı dünya siyasetinde etkili olmaktır. 9.I.Dünya Savaşını Bitiren Antlaşmalar a) Ateşkes Antlaşmaları: Bulgaristan ---> Selanik,29 Eylül 1918 Osmanlı ---> Mondros,30Ekim1918 Avusturya-Macaristan ---> Villaguiste,3Kasım 1918 Almanya ---> Redhondes,11 Kasım 1918 b) Barış Antlaşmaları: Almanya ---> Versay,28 Haziran 1919 Avusturya ---> Sen Germen,10 Eylül 1919 Bulgaristan ---> Nöyyi, 27 Kasım 1919 Macaristan ---> Triyanon, 4 Haziran 1920 Osmanlı ---> Sevr, 10 Ağustos 1920 ÖNEMLİ NOT: Mondros Ateşkesini imzalayan Osmanlı Hükümeti Ahmet İzzet Paşa hükümetidir. Sevr’i imzalayan Osmanlı hükümeti Damat Ferit hükümetidir. 10.I.Dünya Savaşının Genel Sonuçları 1. İmparatorluklar parçalandı; Bu İmparatorluklar Osmanlı Devleti, Almanya, Avusturya-Macaristan ve Rusya’dır. Yeni devletler ortaya çıktı. Bunlar; Polonya: Almanya ve Avusturya’dan da toprak alarak yeniden kuruldu. Yugoslavya: Sırbistan-Karadağ’ın birleşmesiyle ve Bosna-Hersek’in de katılımıyla kuruldu. Çekoslovakya: Avusturya - Macaristan topraklarında kuruldu. Macaristan: Avusturya’dan ayrıldı. Türkiye: Osmanlı’nın yerine kuruldu. Suriye, Lübnan ve Irak: Osmanlı’dan ayrıldı. Burada İngiltere ve Fransa Mandası kuruldu. Arabistan: Şerif Hüseyin Osmanlı’dan ayrılarak kurdu. Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan. Litvanya, Estonya, Ukrayna, Letonya: Rusya’dan ayrıldılar.1918 2. Yeni rejimler ortaya çıktı; 1917’de Rusya’da Lenin’in başlattığı Komünizmi 1924’te Stalin devam ettirdi.(1953’e kadar) 1922’de İtalya’da Benito Mussolini ile Faşist iktidar başladı Almanya’da ise Başta Cumhuriyet ilan edildi. Fakat çok ağır şartlı bir antlaşma (Versay) imzaladılar. Çok ağır ekonomik yaptırımlar uygulandı.1921’de Almanya’da 1 Dolar 70 Mark iken 1923’te Almanya’da 1 Dolar 280 Milyar Mark’a eşit hale gelmişti. Bu durum da 1933’te Hitleri (Nazileri) Almanya’da Şansölye (Başbakan) yapacaktır. 1936’da İspanya’da Faşist Franco iktidara geldi. 3. Almanya, Avusturya, Macaristan, Bulgaristan ve Osmanlı için sınır değişikliği, Ekonomik yaptırımlar ve Askeri yaptırımlar getirildi. 4. Yapılan ağır şartlı antlaşmalar, özellikle Versay, II. Dünya Savaşının çıkmasına sebep olmuştur. 5. Büyük Hanedanlar ortadan kalktı. Rusya’da Romanoflar Avusturya’da Habsburglar Almanya’da Hohenzoller Osmanlı’da Osmanoğulları 6. Bu savaştan en karlı çıkan devlet İngiltere ve Fransa ile ABD’dir. İngiltere ve Fransa dünyanın yarısına egemen oldular. En zararlı çıkan devlet ise Osmanlı Devletidir. 7. Tank, uçak, makineli tüfek, zehirli gazlar ve denizaltı ilk olarak I.Dünya savaşında kullanıldı. Uçak sayesinde cephe kavramı genişledi. 8. Cephe kavramının genişlemesi sonucu Sivil Savunma Teşkilatları kuruldu. 9. Dünya barışını korumak için Milletler Cemiyeti kuruldu (1920). 10. Bazı bölgesel Paktlar kuruldu. Bunlar: Kellog, Lokarno, Küçük Antant, Balkan Antantı, Sadabat Paktı gibi paktlardır. Bu paktlar dış politika konumuzda ayrıntılı olarak anlatılacaktır. 11. 10 milyon insan hayatını kaybetmiştir.