Mazdek İsyanı nedir? Mazdekizm nedir? Sasanilerin vergiye bağlanması ...
Mazdek İsyanı nedir? Ak Hunlar Sasanileri nasıl vergiye bağladı? Mezdekiyye hareketi nasıl ortaya çıkmıştır? Mazdekizm nedir?
Mazdek İsyanı nedir? Ak Hunlar Sasanileri nasıl vergiye bağladı? Mezdekiyye hareketi nasıl ortaya çıkmıştır?
Zerdüşlükten ilham alan Mazdek, Mani inancındaki ikili telâkki (ışık-karanlık, iyilik-kötülük mücadelesi) üzerine, o tarihlerde yorulan ve iktisadî darlık içine düşen topluluğu ıslah etmek iddiası ile, sosyal huzursuzluk etkenlerini de ekleyerek, düşüncelerini yaymağa başladı. Buna göre insanların saadetini bozan iki unsur: servet ve kadın, herkesin ortak malı olarak kabul edildiği takdirde yeryüzünde kötülük kalkacaktı.
Bu o zamanlar ilkel komünist propaganda neticesinde servet sâhipleri ve âile müessesesine karşı kışkırtılan halk, Mazdek ve müritleri tarafından ayaklandırıldı. Asîller ve din adamları öldürüldü. Kadınlar tecavüze uğradı, evler, konaklar yağmalandı ve tahrip edildi. Devletin sıhhat kazanacağı hususunda Mazdek’e inanmak gafletini gösteren Şah Kavad (M. 488-531) de hapsedilmişti, fakat o kaçmak imkanını bularak komşu Ak-Hunlar’a sığındı.
Mazdek İsyanı'nın yayıldığı o dönemde Şah Kavad'ın sığındığı imparatorluk ise Ak Hun İmparatorluğu idi. Ak Hun İmparatorluğu, Asya Hun İmparatorluğu'nun yıkılmasının ardından bir kısım kitlenin Doğu'ya, bugünkü Afganistan'ın kuzeyine ve batı kısımlarına ilerlemesiyle kurulmuş bir devlettir. Mazdek İsyanı'nın ortaya çıkmasında, Uar ve Hun kabilelerinin birleşmesiyle devlet hâline gelen Ak Hun (Eftalit) Devleti'nin hakanı Toraman vardı. I. Kavat,Toraman'a sığınmıştı.
I. Kavat, Ak Hun imparatoru Toraman'a sığındıktan hemen sonra Toraman, I. Kavat'a 30 bin kişilik Hun ordusu vererek isyanı bastırmasını istedi. Bunun üzerine Mazdek İsyanı, çok daha geniş kitleye yayılmadan Hun orduları tarafından bastırıldı ve I. Kavat, komşusu Ak Hun imparatoru Toraman'ın yardımıyla Sasani tahtına çıktı. Ak Hun İmparatorluğu'nun isyanı bastırmasıyla isyanın başı Mazdek yakalanarak öldürüldü.
Mazdek İsyanı, ilkel bir komünizm isyanı gibi görünmesi ve bunu benimseyip halkına yaymak isteyen kimsenin Kavat adlı şahıs olması, o dönemlerden birtakım unsurların günümüze ulaşmasına neden olmuştur.Bugün Karısının başka erkeklerle ilişki yaşamasına ses çıkarmayan hatta buna aracılık eden psikolojik yönden hastalıklı erkekler için ''kavat'' kelimesi kullanılır. 1500 yıldan fazla bir süre önce ortaya çıkan ve bunu savunan bir akımı, kendi halkına benimsetmek isteyen I. Kavat'ın ismi, günümüzdeki ''kavat'' kelimesinin nereden geldiğini bizlere açıkça göstermektedir.
Mezdekiyye Mezhebi ve Mazdek İsyanı:
Arapça kaynaklarda Mezdekiyye ve Mezâdika, Farsça’da Mezdekân, Batı dillerinde Mazdakisme (Fr.), Mazdakism (İng.), Mazdakiten (Alm.), Türkçe’de Mazdekiyye ve Mazdek dini olarak adlandırılan bu hareket, ismini Sâsânîler dönemi İran’ında Kubâd’ın (Kavâd) saltanatı sırasında (488-496, 498-531) yaşayan ve bir çeşit komün toplum yapısını savunan İranlı reformist Mezdek b. Bâmdâd’dan almıştır.
Hareketin doktrini Maniheist olmaktan çok düalist ve genelde gnostiktir. Mezdekîliğin taşıdığı çizgiler sebebiyle Maniheizm’e yakınlığı söz konusu edilse de başlangıçta Maniheizm’den çok Zerdüştî bir karakter göstermektedir.
İbnü’n-Nedîm de ilk Hürremîler’i (Mezdekîler), taraftarlarına bu fikirleri aşılayan ve Mezdekü’l-kadîm denilen biri tarafından kurulmuş bir Zerdüştî mezhep şeklinde göstermektedir
Mezdek, insanların mutsuzluğunun en önemli sebebinin kin ve nifak olduğunu ve bunların kendi eşitsizlikleri sebebiyle meydana getirildiğini savunmuştur. Ona göre insanlar yaratılışta eşittir, dolayısıyla mevcut eşitsizliğe bir son vermek gereklidir. Bu sebeple bir kimsenin diğerinden fazla mal mülke veya kadına sahip olması doğru değildir. Kubâd da asillerin eşlerinin zina yapmasına izin vermişti.
Mezdek’in yaydığı bu dinî akım, özellikle Kubâd zamanında ülkenin içinde bulunduğu şartlar dolayısıyla siyasî hayatta büyük etki yapmıştır. V. yüzyılın sonunda İran hem siyasî hem sosyal yönden oldukça kötü haldeydi. Fîrûz döneminde ülke yedi yıl süren bir kıtlık ve açlık felâketine uğramış, 484’te Eftalitler’e (Heyâtıle-Akhunlar) karşı doğuda alınan ağır yenilginin ardından Sâsânîler vergi ödemek durumunda kalmış, siyasî istikrarsızlığın yanında ekonomik bozukluk durumdan memnun kalmayanların sayısını arttırmış, bu da Mezdek’in sosyal doktrinleri için uygun bir ortam hazırlamış ve neticede Kubâd, Mezdekîliği kabul etmiştir.
Kubâd’ın Mezdekîliği kabul etmesiyle mülkün yeniden paylaşımı ve kadınlar konusundaki ortaklık uygulamaları karışıklıklara yol açmış, ayaklanmalar ve yağmalar başlamış, Kubâd 496 yılında asiller ve din adamları tarafından azledilip tutuklanmış, yerine kardeşi Câmasb getirilmiştir. Kubâd bir süre sonra Eftalitler’in desteğini sağlayarak iktidarı yeniden ele geçirmiştir (498),