Future ve forward sözleşmeler (daha çok vadeli işlem olarak adlandırılır), işletmeler ve yatırımcılar tarafından risklere veya spekülasyonlara karşı korunma amacıyla kullanılan sözleşmelerdir. Vadeli işlemler, değerlerini dayanak varlıklardan alan türev varlıkların örnekleridir. Her iki sözleşme de belirli bir varlık için belirli bir fiyata kilitlemeye dayanır, ancak aralarında farklılıklar vardır.
Temel Varlıkların Türleri
Temel varlıklar genellikle üç kategoriden birine girer:
Finansal
Finansal varlıklar, hisse senetleri, tahviller, piyasa endeksleri, faiz oranları, para birimleri vb. içerir. İyi organize edilmiş, merkezi pazarlarda işlem gören homojen menkul kıymetler olarak kabul edilir.
Emtia
Emtia örnekleri doğal gaz, altın, bakır, gümüş, petrol, elektrik, kahve çekirdekleri, şeker vs.’dir. Bu tür varlıklar finansal varlıklardan daha az homojendir ve dünya genelinde daha az merkezileştirilmiş piyasalarda işlem görmektedir.
Diğer
Bazı türevler, doğal afetler, yağış, sıcaklık, kar vb. olaylara karşı korunma amaçlı olarak mevcuttur. Bu türevler kategorisi, borsalarda alınıp satılmayabilir. Bunun yerine özel partiler arasındaki sözleşmelere tabi tutulabilir.
Forward Sözleşmeler
Vadeli işlem sözleşmesi, belirli bir varlığı satın alma veya satma yükümlülüğüdür:
- Belirtilen bir fiyata (vadeli fiyat)
- Belirli bir zamanda (sözleşme vadesi veya son kullanma tarihi)
- Genellikle borsalarda işlem görmez
Forward sözleşmelerin satıcıları ve alıcıları ileriye dönük işlem ile ilgilenir. Her ikisi de sözleşmenin sona ermesini vadede yerine getirmekle yükümlüdür.
Future Sözleşmeler
Future sözleşmeler iki ana fark dışında, forward sözleşmelerle aynıdır:
- Future sözleşmeler günlük olarak düzenlenir (sadece vadede değil), yani vadeli işlemlerin herhangi bir zamanda satın alınabileceği veya satılabileceği anlamına gelir.
- Vadeli işlemlerde genellikle standart bir borsada işlem görmektedir.
Forward Sözleşme Örneği
Mehmet’in kafesinin tedarikçisinden şu anda 4 TL / lb fiyatından kahve çekirdeği aldığını varsayalım. Bu fiyata Mehmet, kahve içeceklerinin satışında sağlıklı marjları koruyabiliyor. Ancak Mehmet, haberlerde kasırga mevsiminin geldiğini ve kahve tarlalarını tahrip etmekle tehdit edebileceğini okuyor. Bunun kahve çekirdeği fiyatının artmasına neden olacağından ve böylece marjlarını sıkıştıracağından endişe ediyor. Tedarikçisi ise, kasırga mevsiminin faaliyetlerini tahrip edeceğine inanmıyor. Tarım ekipmanlarına planlanan yatırımlar nedeniyle, tedarikçi aslında önceki yıllarda olduğundan daha fazla kahve üretmeyi bekliyor.
Mehmet ve tedarikçisi, kahve fiyatını 4 TL / lb olarak belirleyen ileriye dönük bir sözleşme üzerinde görüşüyor. Sözleşme 6 ay içinde olgunlaşıyor. Kasırgaların tedarikçinin tarlalarını tahrip edip etmemesine bakılmaksızın, Mehmet yasal olarak toplam 40.000 TL karşılığında 10.000 lb kahve satın almak zorunda kalıyor. Aynı koşullarda tedarikçi de Mehmet’e kahve satmakla yükümlüdür. Aşağıdaki senaryolar ortaya çıkabilir:
Senaryo 1 – Kasırga Tarlaları Tahrip Eder
Bu senaryoda, arzın düşmesi nedeniyle kahvenin fiyatı 6 TL / lb seviyesine yükselerek işlemi 60.000 TL’ye çıkarır. Mehmet, yalnızca 4 TL / lb ödeyerek ve 20.000 TL maliyet tasarrufu sağlamış olur. Tedarikçi, mevcut piyasa fiyatı altında kahveyi daha ucuza satmaya zorlandığı için 20.000 TL zarar etmektedir.
Senaryo 2 – Kasırga Tarlaları Tahrip Etmez
Bu senaryoda, tedarikçi yeni tarım ekipmanları pazarına kahve çekirdekleri ile su basmalarını sağlıyor. Kahve arzındaki artış fiyatı 2 TL / lb’ye düşürüyor. Mehmet 4 TL / lb ödeyerek zarar etmiş olur ve piyasa fiyatı üzerinden 20.000 TL fazladan ödemiş sayılır. Tedarikçi, kahveyi piyasa değeri üzerinde sattığı için avantaj sağlayarak 20.000 TL kar elde eder.
Future Sözleşme Örneği
Yine aynı kafe, kahve çekirdeği, tedarikçi ve kasırga senaryosu üzerinden gidebilir. 6 ay sonra sona erecek olan kahve vadeli işlemleri sözleşme başına 40 TL karşılığında satın alınabilir. Mehmet, bu kahve çekirdeği vadeli işlem sözleşmelerinin 1000’ini satın alır (burada bir sözleşme = 10 lb kahve), 10.000 lbs (4 TL / lb) için toplam 40.000 TL’ye denktir. Kahve endüstrisi analistleri, kasırga yoksa, teknolojideki ilerlemelerin kahve üreticilerinin sektöre daha fazla kahve tedarik etmesini sağlayacağını tahmin ediyor.
Senaryo 1 – Kasırga Tarlaları Tahrip Eder
Ertesi hafta, devasa bir kasırga tarlaları tahrip eder ve 6 ay sonraki kahve vadeli işlemlerinin fiyatının sözleşme başına 60 liraya yükselmesine neden olur. Kahve vadeli değerleri, değerlerini kahve değerlerinden türeten türevler olduğundan, kahve fiyatının da arttığını söyleyebiliriz. Bu senaryoda, vadeli işlem sözleşmeleri şimdi 60.000 TL değerinde olduğundan Mehmet 20.000 dolarlık sermaye kazancı sağlamış olur. Mehmet vadeli işlemlerini satmaya ve geliri kahve çekirdeklerine yatırmaya karar verir (şu anda yerel tedarikçisinden 6 TL / lb mal oluyor) ve 10.000 lbs kahve alır.
Senaryo 2 – Kasırga Tarlaları Tahrip Etmez
Kahve endüstrisi analisti tahminleri doğrudur ve kahve endüstrisi normalden daha fazla çekirdekle doludur. Böylece, kahve vadeli işlemlerinin fiyatı sözleşme başına 20 liraya düşer. Bu senaryoda, vadeli işlem sözleşmeleri şimdi yalnızca 20.000 TL (40.000 liradan düşük) değerinde olduğundan, Mehmet 20.000 liralık sermaye kaybına uğramıştır. Mehmet vadeli işlemlerini satmaya ve geliri kahve çekirdeklerine yatırmaya karar verir (şu anda yerel tedarikçisinden 2 TL / lb mal oluyor) ve 10.000 lbs kahve alır.