Sual: Kur an-ı kerim in toplumsal ve bireysel yeri ?
Sual: Kur an-ı kerim in toplumsal ve bireysel yeri ?
Cevap: Öncelikle belirtelim ki, Müslümanların Kur'ân-ı Kerîm'e bakış açılarını belirlemede en etkin faktör, onların Kur'ân'ın mahiyetiyle ilgili anlayış ve inançlarıdır. Kur'ân'ın mahiyeti söz konusu olduğunda da üzerinde titizlikle durulacak ilk konu Kur'ân nedir? sorusudur. Bu soruya istisnasız her Müslüman'ın, "Kur'an, Allah'ın (c.c.) insanlığa gönderdiği son Kelam'ıdır." şeklindeki cevabı, evvel emirde bize Kur'ân'ın mahiyetiyle ilgili önemli açılımlar sunmaktadır. Üzerinde ittifak edilen tarife göre ifade edecek olursak Kur'ân, "Allah Rasûlü'ne (s.a.s.) indirilen, mushaflarda yazılan, tevatürle nakledilen, tilavetiyle taabbüd olunan mu'ciz bir kelâm'dır." (es-Salih 1965, 21) Evet Kur'ân'ı Kerîm, insanın hidâyete kavuşması ve doğru yolu bulması için Allah tarafından gönderilmiş son İlâhîi Kelâm'dır. Kur'ân'ın kendi beyanıyla aktaracak olursak "...(bu) bir Kitap'dır ki, hikmet sahibi, her şeyden haberi olan (Allah) tarafından âyetleri sağlamlaştırılmış, sonra da güzelce açıklanmıştır." (Hûd, 11/1)
Her şeyden önce Kur'ân, dinî metinler arasında kendi kendine referansta bulunan ve bu özelliğiyle kendi kendini açıklama imkânı sunan eşsiz bir Kelâm'dır. Ayrıca Kur'ân'ı diğer kitaplardan farklı kılan bir başka özellik de, kendisinden nasıl istifade edileceğini ona şartsız ve kayıtsız yaklaşanlara bildirmesidir. Pek çok âlimin de belirttiği gibi Kur'ân-ı Kerîm sadece insanoğlunun problemlerini tasvir ve teşhis etmekle kalmaz, onların çözümü için gerekli reçeteyi de sunar.
Biz Müslümanların, Kur'ân'ın mahiyetiyle ilgili önemle üzerinde durduğu bir diğer mesele de, Kur'ân'ın yeryüzündeki nazil olduğu şekilde semavi asliyetini korumuş ve 1400 yıldır inananlara rehberlik eden tek Kitap olduğu gerçeğidir. Kur'ân'ın mahiyeti konusunda üzerinde durulması gereken Kur'ân ve insan arasındaki ilişkinin belirlenmesinde bu rehberliğin inkâr edilemez bir yeri vardır. Kur'ân'ın merkezini oluşturan tevhid, risalet (nübüvvet), haşr ve ibadet/adalet esasları, insanlığın, bu çağrı karşısında müspet ya da menfi konumunu belirlemesini gerektirmektedir. Dinî terminolojimizde Kur'ânî çağrıya teklif ve bu hitabın muhatabına da mükellef denilmektedir. Mükellef(ler)in, teklifler karşısındaki sorumluluklarını yerine getirmeleri sonucu da, Kur'ân'ın ön gördüğü adalet, meveddet ve ahlâk kriterlerine göre hayatlarını sürdüren ideal toplumun inşâsı gerçekleşecektir. Mesele bu zaviyeden ele alındığında bütün varlığıyla Kur'ân'a bağlanmış mü'minlerin bu yüce Kelâm'la olan ilişkisinde pek çok sürecin olduğu açık bir şekilde görülecektir. Mü'minlerin Kur'ân'la olan diyalogunu zirvede temsil eden Efendimiz (s.a.s.), bizlere söz konusu süreçleri mealini vereceğimiz şu nurlu beyanlarında izah etmektedir:
Hâris el-A'ver anlatıyor: "Mescide uğradığımda gördüm ki halk, zikri terkedip malâyâni konularla meşgul oluyor. Çıkıp durumdan Hz. Ali'yi (r.a.) haberdar ettim. Bana:
- "Doğru mu söylüyorsun, öyle mi yapıyorlar?" dedi, Ben de:
- "Evet" deyince, O:
- "Ben, Rasulullah (sallallahu aleyhi ve sellem)'in şöyle ferman ettiğini işitmiştim." dedi:
- "Haberiniz olsun, bir fitne zuhur edecek!" Ben hemen sordum:
- "Ondan kurtuluş yolu nedir Ey Allah'ın Rasulü?" Buyurdular ki:
"Allah'ın Kitabı'na uymaktır. (O öyle bir kitap ki) O'nda, sizden önceki (milletlerin ahvaliyle ilgili) haber, sizden sonra (kıyamete kadar) gelecek fitneler ve kıyâmet ahvâli ile ilgili haberler.. ayrıca sizin aranızda, (iman-küfür, taat-isyan, haram-helâl vs. nevinden) cereyan edecek ahvâlle alâkalı da hükümler vardır. O, hak ile batılı ayırdeden tek ölçüdür ve O'nda her şey ciddîdir. Kim bir zalimden korkarak ondan kopar ve onunla amel etmezse, işte o zaman Allah da onu helâk eder. Kim O'nun dışında bir hidâyet ararsa Allah o kimseyi saptırır. Zira o, Allah'ın en sağlam ipi (hablu'l-metin)dir. O, hikmet edâlı hatırlatan bir beyan.. ve Hakk'a ulaştıran bir yoldur. O, kendisine uyanları (değişik arzulara takılıp) kaymaktan, kendisini (kıraat eden) dilleri de iltibastan korur. Âlimler hiçbir zaman ona doyamaz.. Onu çokça okuyana usanç o vermez ve tadını eksiltmez. Onun insanlarda hayret uyaran yanlarının sonu gelmez. O öyle bir kitaptır ki, cinler onu işittikleri zaman, şöyle demekten kendilerini alamamışlardır: "Biz doğru yolu gösteren harika ve hiç duyulmadık bir Kur'ân dinledik. Biz onun (Allah kelâmı olduğuna) inandık." O'nun üslûbuyla konuşan doğruyu konuşmuş olur. O'nunla amel eden mutlaka mükafat görür. Kim onunla hüküm verirse adaletle hükmeder. Kim ona çağrılırsa, doğru yola çağrılmış olur." Ey A'ver, sen de bu güzel kelimeleri iyi belle." (Gülen, Prizma, c: 4)
Kur'ân'ın faziletine dair olan bu hadis-i şerif, Kur'ân'ı tarif etmedeki câmiiyyeti yönüyle en mühim rivâyetler arasındadır. Eğer rivayette hadisin aslındaki silsile aynen korunmuşsa, maddeler arasında açık bir telâzumun olduğu görülmektedir. Meselâ, niye bunu aranızda hakem tayin etmiyorsunuz ki? Evet bu bir kavl-i fasıldır. İsterseniz bunu bir netice olarak görebilirsiniz. Kur'ân'ın dile getirdiği şeyler öyle şaka filan değil, ciddî konulardır. Burada aynı zamanda, Kur'ân'dan ellerin gevşetilmesi durumunda açık bir tehdit söz konusu edilmektedir. Tabiî, buna karşılık ona yönelmenin, onun hakemliğine müracaat etmenin de takdir edilmesi bahis mevzuu. Bu böyledir zira O, Allah'ın (celle celâluhu) en sağlam ipidir." Hadisin daha iyi anlaşılması açısından burada çok önemli bir hususu dikkat çekmekte fayda vardır: Hadiste geçen "Metin" ifadesi aynı zamanda Cenâb-ı Hakk'ın isimlerindendir. Bu zâviyeden de, izâfetin konuya ayrı bir derinlik kazandırdığı muhakkak. Hadis, o ipin metin olmasını Lafz-ı Celâle'ye bağlayarak ifade ediyor, "Hablülmetin" veya "Hablühülmetin" demiyor, "Hablullâhilmetin" diyor...
İşte böyle, bütün esmâ-i hüsnâ'yı tazammun eden Allah ismi, habl-ü metine izâfe edilince, bu söz, bütün gökte ve yerde isimleri tecelli eden Allah'ın ipi mânâsını kazanıyor. O ip, semâdan size sarkıtılmış. -Rüyalarda da o ip semâdan sarkıtılmış bir halat şeklinde görülür ve dine bağlılık şeklinde yorumlanır ki, Abdullah b. Selâm rüyasında böyle bir ip görmüş, ona tutunmuş ve yukarıya doğru yükselmiş olduğunu nakleder.- Sizi Allah'a (celle celâluhu) yükseltmeye ve vuslata aldatmayan bir vesîle demektir. (a.g.e.)
Hadisin geniş izahı, Fethullah Gülen hocaefendi'nin Prizma c. 4 eserinde takip edilebilir.
Görüldüğü üzere Kur'ân, inanan insanların hayatında ayrı bir yere sahiptir. Kur'ân, tek yönlü basit bir bildiri değil, aynı zamanda dua, hikmet, ubudiyyet, emir-davet, zikir, fikir ve şükür kitabıdır da (Nursi 1993, 357) ve mü'minler de onu böyle almış, hayatlarına böyle aktarmışlardır. olarak da görülmüştür.
Şimdi de, önce dinlenen, sonra ezberlenen ve okunan bu yüce Hitap karşısında Müslümanların kitap algılamalarını izaha çalışalım.
Kur'an'ın Müslümanların Nezdindeki Yeri
Kur'ân ve Mübelliği'nin (s.a.s.) beyanlarında Kur'ân'ı dinleme ve okumayla ilgili çok önemli açıklamalar vardır. Yüce Allah (c.c.), Kur'ân'da O Zikr'i Biz indirdik ve O'nun koruyucusu da elbette Biziz' (Hıcr/15: 9) buyurmaktadır. Kelâm'ının muhafazasını garanti eden Allah (c.c.) kullarından onu sık sık okumalarını istemektedir. Kendileri hakkında sadece yaşadıkları değil, ileride yaşayacakları ahiret yurdunda da lehte ve aleyhte şahitlik edecek olan Kur'ân'ı mü'minler ilâhi diyaloğa (Mansur b. Ali Nasıf, 4: 5) katılım olarak algılamaktadırlar. Kur'ân kelimesinin içinde mündemiç olan kıraat (okumak) anlamının semantik örgüsünde de Müslümanların Kur'ân'a yaklaşımları hakkındaki önemli bir özelliğe dikkat çekilmektedir. Müslüman demek, bir manâda okuyan demektir. Fakat bu okuma tarzını basit bir metin okumaktan çok ikrar, inkiyad ve bağlılığın fevkalâde yüksek olduğu bir adanmışlık şeklinde anlamak gerekmektedir. Çünkü Kur'ân'ın parça parça indiği ve Mushaf haline getirildiği günden itibaren ezberlenmesi ya da okunması, sadece Kur'ân'ın sıhhatli bir şekilde bize ulaşmasının değil, onun inanan insanların zihnî yapısını şekillendirdiği ve zihinlerde Kur'ân'la derin bir maneviyat ve vecdin yakalandığı gerçeğini göstermektedir. Bu ilişki Müslümanlar için Kur'ân'ı diğer kitaplardan farklı kılmaktadır. Kur'ân, her zaman ve zeminde Müslüman'ın hayatına aktif ve kesintisiz şekilde yön veren canlı bir hitaptır. Bu sebeple Müslüman, "Kur'ân okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size rahmet edilsin" (A'râf, 7/204) âyetindeki susmak' eylemini bile bu diyalogun bir parçası olarak algılar ve aktif bir şekilde onu dinler ve sükût eder. Başka bir ifadeyle onun susmasında derin bir ubudiyet hissi ve aşkın bir bağlılık, itaat ve teslimiyet söz konusudur.
Müslümanların Kur'ân karşısındaki bu teslimiyeti abartı olarak görülmemelidir. Efendimiz (s.a.s.) "Sizin en hayırlınız Kur'ân'ı öğrenen ve öğretendir." buyurmaktadır. Bu özlü ifadelerinde o, bir şekilde Kur'ân'la münasebeti olanları öne çıkarmaktadır. Hattâ Uhud şehidlerinin defni sırasında Kıbleye en yakın hafızların konulmasını emir buyurarak, önceliği hafızlara verdiğini çok iyi bilmekteyiz. Kur'ân okumanın faziletini göstermesi açısından okuyan ve okuyamayan mü'minler arasındaki teşbihi de kayda değer bir konudur: "Kur'ân okuyan mü'min narenciye gibidir. Kokusu da tadı da hoştur. Kur'ân okuyamayan mü'min ise hurma gibidir. Kokusu yoktur ama tadı hoştur..." (a.g.e., 4:3-7)
Yukarıda da belirtildiği üzere mü'minler için Kur'an, bir dua kitabıdır da. Yatarken, kalkarken onu okurlar. Rukyelerini, hastalıklardan şifalarını hem kendisi şifa hem de kendisinde şifa olan (Yunus, 10/57; Nahl, 16/69) Kur'ân'dan yaparlar. " Kur'an'ın kendisini şifâ olarak isimlendirmesi gerçekten ilginç bir konudur. Çünkü Kur'an, Tevrat, Zebur ve İncil'i hidayet ve rahmet sıfatlarıyla vasıflandırırken, sadece kendisini bu vasıflara ilaveten şifâ olarak da tanımlamaktadır. Bkz. İsra, 17/82; Fussilet, 41/44. " Bunlarla ilgili rivâyetleri çoğaltmak mümkündür, fakat biz vahiy ortamını vahyin mübelliğinin (s.a.s.) yanında teneffüs etmiş birinin ilerleyen yaşlarında Kur'ân'a karşı tutumunu güzel bir şekilde gösteren şu örnekle yetineceğiz. Kurtubî'nin kaydettiği rivâyet göre: Hz. Aişe (r.ah), yatmadan önce sıklıkla "Mecîd'i getirin" derdi. Mushaf ona getirilir, o da Mushaf'ı alır ve göğsünün üzerine bastırır, onunla uyur, onunla kendini teselli ederdi. (Kurtubî 1967, 11:283)
Kur'an ve Okunma Tarzı
Kur'ân'ın Müslüman'ın hayatıyla olan ilişkisi çok yönlü ve oldukça da canlıdır. Bununla birlikte Kur'ân'ın okunması, ezberlenmesi, yaşanması vb. ile ilgili Kur'ânî ve nebevi tavsiyelerin yanısıra Kur'ân'ı kitaplardan bir kitap gibi okuyan, onu anlayamayan ya da anlamak istemeyen, onun rehberliğini gözardı eden, onu okuyup hazmedemeyenlerin durumuyla ilgili de yeterince uyarı mevcuttur. (Bkn. Miras 1972, 10:355) Bütün bunların farkında olan Müslümanlar da Kur'ân'a her açıdan saygı göstermişlerdir. Âlimlerimiz, "Kur'ân'a saygı gösteren Allah'a saygı göstermiştir. Kur'ân'a değer vermeyen, Allah'ın hurmetini ihlâl etmiştir" (Ayoub 1984, 1:11) derken bu hakikati dile getirmektedir. Onu en güzel bir şekilde okumak için mevcut olan kaideleri ihtiva eden tecvidi ilmî bir disiplin haline getiren Kur'ân âşığı mü'minler farklı tilavet tarzlarıyla da (hızlı, orta, yavaş okumalar gibi) okurun duygu ve düşüncelerini yönlendirecek etkileri ortaya çıkarmaya çalışmışlardır. Özellikle makamlı okumalarda ve Kur'ân'ın bizzat kendisinden kaynaklanan ses ve söz uyumu neticesinde okur kendisini Kur'ân'ı okurken farklı bir âlemde bulacaktır. Bu tecrübe sadece Kur'ân'ın manâsını bilenlerle sınırlı değildir. Kur'ân'ı Arapça okuyan fakat manâsını anlamayan milyonlarca Müslüman için de geçerlidir. Yalnız Kur'ân'ın manâsını anlayanların bu süreçte daha aktif olduğu da bir gerçektir. Kur'ân'ın mübelliği (s.a.s.) gibi, rahmet âyetlerinde durup (vakfu'l-ğüfran) Kur'ân'ın sahibinden rahmet dilemek, azap âyetlerinde durup, O'nun azab'ından yine O'na sığınmak, tekbirlerde tekbir, tevhidlerde kelime-i tevhidler getiren mü'min canlı ve aktif bir Kur'ân okuma sürecine girer. Çünkü onun için Kur'ân sadece iki kapak arasına yerleştirilmiş bir kitap değil, bilakis arınmasına vesile olacak yüce bir kelâm'dır. Günlük yaşantılarında sıklıkla kullanılan ve inananların şuur altına açık bir şekilde işaret eden bismillâh, elhamdulillâh, inşâllâh, mâşallâh vb. bir çok tabir, Kur'ân'ın birbirlerinden farklı dilleri konuşan Müslüman toplumların hayatındaki yerini göstermesi açısından oldukça önemlidir.