Güneydoğu Anadolu'dan başlayarak, Basra Körfezine kadar uzanan, Dicle ve Fırat nehirleri arasındaki bölgeye Mezopotamya denir. Mezopotamya Verimli topraklara sahip olması, iklim şartlarının uygun olması gibi nedenlerden dolayı sık sık istila ve göçlere sahne olmuş, insanlar arasındaki kültür etkileşimi fazla olduğundan medeniyet bu bölgede gelişmiştir.
HİTİTLER
* Anadolu'ya Kafkaslar'dan geldikleri tahmin edilmektedir.
* Kızılırmak çevresinde kurulmuştur. Başşehirleri HATTUŞAŞ (Boğazköy)'dır.
* Hititler Suriye toprakları için Mısır ile yaptıkları savaş sonucunda KADEŞ ANTLAŞMASINI imzaladılar. Kadeş Antlaşması tarihte bilinen ilk antlaşmadır.
* Hititler'de asillerden oluşan PANKUŞ denilen bir meclis vardı. Bu meclis kralın yetkilerini kısıtlıyordu.
* Hititlerde kraldan sonra en yetkili kişi TAVANANNA denilen kraliçeydi.
* Hititler krallarının hayatlarını anlatan ANAL adını verdikleri yıllıkları hazırlayarak, tarafsız TARİH YAZICILIĞI'nı başlatmışlardır.
* Hititler kayaları düzleştirerek, tanrı kabartmaları yapmışlardır. ( İvriz ve Yazılıkaya Kabartmaları Hititlere aittir.)
* Hititler Asurlular tarafından yıkıldılar.
LİDYALILAR
* Bugünkü Gediz ve Menderes ırmakları arasındaki bölgeye eski çağlarda LİDYA deniliyordu.
* Başkentleri SARDES(Sard)'dır.
* Lidyalılar ticarette geliştiler. Tarihte PARA'yı ilk kez kullanan Lidyalılar'dır.
* Lidyalılar Efes'ten başlayıp, Mezopotamya'daki Ninova'ya kadar uzanan KRAL YOLU'nun açılmasında etkili oldular.
* Lidyalılara Persler son vermiştir.
* Lidyalıların kısa zamanda yıkılmasının sebebi, ordularının çeşitli kavimlerden toplanan ücretli askerlerden oluşmasıdır.(Düzenli ve sürekli milli ordusunu oluşturamamıştır.)
PERSLER
* Anadolu M.Ö 543-333 yılları arasında İran'da kurulan PERS İMPARATORLUĞUNUN hakimiyetinde kaldı
SÜMERLER
* Birbirinden bağımsız SİTE denilen şehir devletleri halinde yaşadılar. En önemli şehirleri; Ur, Uruk, Lagaş'tır. Bu şehir devletleri ENSİ veya PATESİ denilen Rahip-krallar tarafından yönetiliyordu.
* Çok tanrılı inanca sahip Sümerlerin tapınaklarına ZİGGURAT denirdi.
* Mezopotamya'da evler ve tapınaklar taş az olduğundan kerpiç ve tuğladan yapılmıştır.
* NOT: Hem bu özelliğinden hem de sık sık istilalara uğradığından bu yapılar günümüze kadar ulaşmamıştır
* Günümüz Uygarlığının temeli olan yazıyı (ÇİVİ YAZISI) ilk kez Sümerler bulmuştur.(MÖ. 3500)
* Tarihte İlk yazılı hukuk kuralları Sümerler tarafından oluşturulmuştur. Bu özellikleri ile Sümerlere dünyadaki ilk Hukuk devleti diyebiliriz.
* NOT: Lagaş Kralı URUKAGİNE tarafından oluşturulan ilk yazılı kanunlar "fidye ve bedel" sistemine dayanıyordu.
* Sümerlerin en önemli edebiyat eserleri; Gılgamış Destanı, Yaradılış Destanı ve Tufan Hikayesi'dir.
* Sümerler Matematik ve Geometrinin temellerini atnışlardır. (Dört işlemi bulmuşlar, dairenin alanını hesaplamışlar, çarpma ve bölme cetvelleri hazırlamışlardır.)
* Sümerler astronomide de gelişmişlerdir. (Burçları bulmuşlar, bir ayı 30, bir yılı 360 gün olarak hesaplamışlardır.
* NOT: Dünyada ilk kez AY YILI hesabına dayanan takvimi Sümerler bulmuşlardır.
* Son araştırmalara göre örf, adet,geleneklerine ve dil yapılarına, kullandıkları aletlere bakılarak Sümerlerin Mezopotamya'ya Orta Asya'dan geldikleri Türk olabilecekleri tahmin edilmektedir.
* Akkadlar tarafından yıkılmışlardır.
AKADLAR
* Arap Yarımadasından Mezopotamya'ya gelen Sami kökenli bir kavimdir.
* İlk sürekli ve düzenli orduları kurmuşlardır. (Bu sayede kısa zamanda Mezopotamya'nın tamamına sahip olmuşlardır.)
* Tarihte bilinen ilk büyük imparatorluğu kurdular.
* Kurucuları SARGON, başkentleri AGADE'dir. (Tapınaklarına da AGADE denilirdi.)
* En önemli mimari eserleri ZAFER ANITI'dır.
BABİLLİLER
* İlk "Mutlak Krallık" anlayışı Babil'de ortaya çıkmıştır.
* Ünlü kralları HAMMURABİ, ilk ANAYASA olarak bilinen "Hammurabi Kanunlarını" oluşturdu. (Bu kanunlar Sami geleneklerinden ve Urukagine kanunlarından yararlanılarak hazırlanmıştır.)
* "Babil Kulesi" ve "Babil'in Asma bahçeleri" en önemli eserleridir.
ASURLULAR
* Yukarı Mezopotamya'da(Güneydoğu Anadolu) kurulmuşlar, Toroslar ve Kapadokya'ya kadar yayılmışlardır.
* Anadolu'da ticaret kolonileri kurdular. (KÜLTEPE'de
* Çivi yazısını Anadolu'ya öğreterek, Anadolu'da tarih devirlerini başlattılar.
* Tüm çivi yazılı eserleri başkentleri NİNOVA'da toplayarak, ilk KÜTÜPHANECİLİK ve ARŞİVCİLİK faaliyetini başlattılar.
Mezopotamya Fırat ve Dicle arasındaki verimli topraklar
Mezopotamya, Türkiye'nin
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nden
Basra Körfezine kadar uzanan
Fırat Nehri ve
Dicle Nehri arasında kalan bölgenin ilk çağdaki adıdır. Bu bölge;
Göç yollarının üzerinde olması
Topraklarının verimli olması
İkliminin elverişli olması
Irmaklarından sulamada yararlanılması
gibi nedenlerle tarihsel dönemlerin başından itibaren bir çok uygarlıklara sahne olmuştur.
Özellikleri:
Düzlük bir bölge olmasından dolayı kolaylıkla istilalara uğramıştır.
Bölge taş bakımından fakir olduğundan günümüze az sayıda eser vermiştir.Ama yazı geliştiği için edebi eserlerde gelişmişti.Bunların başında destanlar vardı.En tanınmış eserleri “Gılgamış Destanı, Tufan Hikayesi ve Yaradılış Manzumesi”dir.
Mezopotamyalı tüccarlar “Kral Yolu” denilen yolu genişletmişlerdi.
Halk;hürler,korunanlar ve köleler olarak üçe ayrılırdı.
Hürler: Bütün haklara sahip kimselerden oluşuyordu.Bunlar rahipler,asiller,memurlar,askerler ve tüccarlardı.
Korunanlar: Hür olan insanların haklarının ancak bir kısmına sahip insanlardı.,
Köleler: Hiçbir hakkı olmayan insanlardı ve bu kişiler eşya gibi alınır satılırdı.
Mezopotamyalılar tanrıları için
ziggurat denilen çok katlı tapınaklar yapmışlardır.
Mezopotamya’da ekonominin temelini tarım teşkil ediyordu.Ayrıca hayvancılık ve balıkçılıkta gelişmişti.Tarımda toprak tanrının malı sayılıyordu ve ürünün büyük bir kısmı mabetlere veriliyordu.
Ayrıca ekonominin gelişmesinde ticaret de büyük rol oynamıştır.Suriye ve Anadolu’dan kereste ve maden,Hindistan’dan ise fildişi getiriliyordu.
Bütün ticari faaliyetler takas esasına dayanıyordu.Daha sonra para olarak gümüş külçeler kullanılmıştır.Ölçü birimleri de sistemleştirilmiştir.
SÜMERLER:
Dünyanın bilinen ilk uygarlığıdır.
M.Ö. 4.binde Mezopotamya’ya gelmiş ve M.Ö. 3.binde ilk şehir devletlerini(siteleri) kurmuşlardır.
Sitelerin başında Patesi adı verilen ve aynı zamanda rahip olan krallar bulunurdu.
Bilinen en önemli siteleri Ur,Uruk,Lagaş,Eridu,Umma ve Kaş idi.Başkenti Ur idi.
M.Ö. 2200 yıllarında Sümer egemenliğine Elamlılar tarafından son verildi.
İlk defa yazıyı(çivi yazısını) kullanarak tarihsel çağları başlattılar.
Mabetlere getirilen ürünleri tespit amacıyla ilk defa rahipler tarafından kullanılan Sümer yazısı kil tabletler üzerine üçgen uçlu bir çubukla yazılırdı.
İlk yazılı kanunlar Sümer kralı Urukagina tarafından yapılmıştır.
Urukagina tarafından çıkarılan kanunlardan kralın baskı ve zulme son vererek özgürlüğü getirdiği anlaşılmıştır.
III. Ur krallarından Ur-Nammu çıkardığı kanunlarla haksızlığı,hırsızlığı,büyücülüğü ve askerlikten kaçmayı önlemiştir.
Köleler dışında tüm erkekler askere giderdi.
III.Ur krallarından Şulgi hafif piyade birliğini kurmuştur.
Çok tanrılı bir dinsel inançları vardı.Tanrılar kuvvet ve kudretin,düzen ve ahlakın temsilcileriydi.Her sitede kendi tanrılarının yanında,komşu ve galip sitenin tanrılarına da tapılmaktaydı.
En büyük tanrıları;gök tanrısı Anu,hava ve yeryüzü tanrısı Enlil,yer altı ve okyanus tanrısı Enki, güneş tanrısı Samas ve ay tanrısı Sin idi.
Öldükten sonra yaşam olduğu inancı yoktu.(Bu yüzden mezarların bir şey koymazlardı.)
Sümerler bilim alanında da oldukça gelişmişlerdi.
Dört işlemi kullanmışlar sayıları bulmuşlar ve çemberi 360 dereceye bölmüşlerdir.Çarpma ve bölme cetvellerini hazırlamışlardır.
Aritmetik ve geometrinin temelini atmışlardır. Sümerler ay ve güneş tutulmalarını hesaplamışlardır.
Ay takvimini kullanmışlardır.(bu takvimde 1 yıl=360 gün)
Burçları bulmuşlar,gece-gündüzü 12şer saatlik iki kısma ayırmışlar ve yılı da 12 aya bölmüşlerdir.
Sümerlerde,sanat alanındakabartmacılık,oymacılık,kuyumculuk ve heykeltraşçılık önemli yer tutmuştur.
İlk tarihsel anıt olan Akbabalar dikilitaşı bu dönemden kalmıştır.
ELAMLILAR:
Orta Asya kökenli topluluklardır.Elamlıların tarihi M.Ö. 4.bine kadar dayanır.
Kerha ve Karun ırmakları arasında yaşamışlardır.
En önemli yerleşim merkezi ve başkenti Sus şehridir.(Ayrıca en önemli kültür ve uygarlık merkezi)
Sümer egemenliğine son vermişlerdir.(M.Ö.2200 yıllarında)
Seramik ve madencilikte gelişmişlerdir.
BABİLLİLER:
M.Ö. 3.binlerde Arap Yarımadasından göçe başlayan Samilerin Mezopotamya tarihinde önemli rolleri olmuştur.
Samilerin bir kolu olan Amurrular M.Ö. 2.binde Arabistan’dan Mezopotamya’ya geldiler ve Babil merkez olmak üzere bir devlet kurdular. Bundan sonra devletin adı Babil Devleti olarak anıldı.
Babilliler dünyada biline ilk mutlak monarşiyi kurdular.
Daimi bir ordu kuruldu ve ordu piyadeler ve arabalılar olmak üzere iki sınıfa ayrıldı.
Hammurabi zamanında I. Babil krallığının,Nabukodonosor zamanında II. Babil krallığının en parlak dönemi yaşanmıştır.
I. Babil krallığını Kassitler,II. Babil krallığını Persler yıkmıştır.
Hammurabi kendi adına kanunlar çıkarmıştır.Bunlar kişi ve toplum hukukunu birbirinden ayırarak, eski kanunları daha sistemli bir hale getirmiştir.(Babil kanunları genelliklekısasa kısas şeklindedir.)
Çok tanrılı dine inanmışlardır.En büyük tanrıları Marduk’tur.
Güçlerinin gökteki tanrılara değil,dünyevi bir kurum olan orduya dayanması dar anlamda laik devlet yönetimine kanıt sayılmıştır.
Ayrıca II. Babil krallığının hükümdarı Nabukodonosor Fırat kıyılarındaki Babil’de dünyanın yedi harikasından biri olan asma bahçeleri yaptırdı.Üst üste yedi kat olan bu asma bahçelerden her biri ,yüksekliği 25 m. olan kemerler üzerine oturtulmuştu.Kralın karısını memnun etmek için yaptırdığı bu bahçelerden bugün eser kalmamıştır.
ASURLULAR:
M.Ö. 2000-612 yılları arasında yaşadılar.Başkenti Ninova’dır.
Asurlular tarihte ilk defa bir süvari sınıfı kurdular.
Asur ordusu iyi örgütlenememişti.
Mızraklı askerler ve okçular,örme zırhlar giyerlerdi.Savaş arabaları ile çok çabuk yer değiştirdikleri için kuşatma sistemleri çok iyi gelişmişti.
En parlak dönemi Sargon Sülalesi zamanı idi.
Asurlular Sargon zamanında Anadolu’da koloniler kurdular.Kültepe bu kolonilerden birisidir.
II. Sargon Ninova’da büyük bir saray yaptırdı ve önemli bir kitaplık kurdurdu.
Med ve Babillilerin ortak saldırısı sonucu yıkıldılar.
Asurlular çok tanrılı dine inandılar.En büyük tanrıları Asur’dur.
Asur yasaları Sümer yasaları kadar insancıl değildir.(Kısasa kısas şeklindedir.)
AKADLAR:
Samilerden olan Akadlar Sümerlerin kuzeyine yerleştiler.Başkenti Akad idi.
M.Ö. 2400 dolaylarında Sümer şehir devletleri Akadların eline geçti.
Akad krallığı,Doğu Anadolu’dan Akdeniz’e kadar genişledi.Bir süre sonra üstünlük yeniden Sümerlere geçti.
Akadlar dünyanın ilk merkezi ve ilk büyük imparatorluğunukurmuşlardır.
İlk defa sürekli orduya geçmişlerdir.(Ayrıca paralı ordu vardı.)
Akad en önemli kültür merkezidir.
Çok tanrılı dine inandılar.
Agade adını verdikleri tapınaklar en önemli mimari eserleridir.(Ayrıca “Zafer Anıtını da diktiler.)
Öyle bir zamanına geldim ki yaşamın, ölüme erken sevgiye geç,
Yine gecikmişim bağışla sevgilim, sevgiye on kala ölüme beş..