

MEDLER ZAMANINDA ÇEMİŞGEZEK


Medler, büyük göçlerde Aryadan gelerek önce Hazar denizi ile Urumiye gölü arasındaki bölgeye yerleşen, sonra Kuzey Batı İran'ın bugünkü Azerbaycan bölgesinde yetişip gelişen ve buradan da Doğu ve Orta Anadolu'ya yayılan bu kavmin; geldikleri istikamet, Türk ırkının yüksek vasıflarına uygun tarzı hareketleri, hükümet kurmak, savaşmak yolundaki kabiliyet ve enerjileri itibariyle bunlara Ön Turanlılar adının verilmesi muvafık olacağını ve aynı soydan geldiklerini Şemseddin Günaltay söyler (1).
Bunlar, M.Ö. VII nci yüz yıldan başlayarak (550) yılları arasında Doğuda ve bilhassa İran toprakları üzerinde büyük bir İmparatorluk kurmuşlardı (2).
'Medler, ilk defa Arbak namında bir kumandanın idaresinde birleştiler. Arbak ın ölümü üzerine Midya devletini esaslı ve bir birlik halinde kuran Dayako (M.Ö. 764) namında bir zat ise, Asur devletine karşı cephe alan da IV. üncü Kral Keyaksar (M.Ö. 633 - 584) oldu (3).
Diğer milletler gibi bunlar da birçok defa Asurluların taarruzuna uğramış ve Asur kralı Tiglatpılasar bunlardan 60.000 esir alarak ülkesine götürmüş ve yerleştirmişti.
Sonra Keyaksar m zamanında Kuzeyden inerek topraklarma karşı taarruz ve tecavüzde bulunan Iskitleri bertaraf edince kuvvet kespettiler, kuvvet kespedince de Asurlardan öç almak üzere hazırlığa başladılar.
Bu kral etrafında bulunan küçük beylikleri hükmü altına aldı. Babil ve Suriye'nin kuzeyinde bulunan küçük Hitit hükümetleriyle de ittifaklar yaparak kuvvetli bir ordu kurdu ve Asur ülkesine hücumu kararlaştırınca taarruzunu bütün sınırlarda tatbike başladı. Bu şiddetli hücumlar karşısında Asurlar neye ugradıklarını bilemediler ve her tarafda mağlup oldular. Nihayet müttefikler, Asurların payitahtı olan (Ninva) yı kuşatınca Asurluların son hükümdarı Asür - İtil - ilani* idi. Zulüm, dehşet ve hunharhklariyle nam almış olan Asur hükümetinin mezarını hazırlamak bu hükümdara nasip oldu. Kendisi ve bütün harem mensubini içinde olmak üzere Ninva sarayını yaktı.
Ninvanm etrafı 15 metre kalınlığında sur duvarlarıyla çevrilmişti. Medler, bu duvarları yıktılar ve o çağda, yer yüzünün cenneti diye vasıflandırılan Ninvadan eser kalmayacak şekilde tahrip ettiler.
Muazzam Asur devletini devirme bu krala nasip olunca Ninva ve dolaylarını Babillilere bırakarak Kuzey Doğu illerine çekildi, buradan da kuvvet ve muzafferiyetine güvenerek Batıya doğru yürümeğe başladı (4).
Keyaksar dan sonra Midya tahtına Astiyag (M.Ö. 585 - 550) oturdu. Bu kral, İran yaylasından Doğu Anadolu'nun Kızılırmak (Halys) a kadar uzayan geniş topraklara hükmediyordu. Bunu Herodut da böyle kaydetmektedir. Medlerin, Anadolu'nun yerli halkıyla bir menşeden gelmeleri ve İran ordusunun kumanda heyetini teşkil eden Med kumandanlarının Do|u ve Orta Anadolu yaylalarında devletin el koyduğu geniş toprak parçalarından istifade etmeleri ve sonra bu bakımdan esasen yayla halkı bulunmak itibariyle Irak ve Suriye'den ziyade Anadolu yaylasını tercihen buraya yerle°meleriyle Anadolu'ya hakim olmuşlardı (5).
Nihayet Medler, Perslerle de çarpışmağa başladılar, savaşların bu suretle uzun zaman devamı Med ordusunda ihtilallere sebebiyet verdi. İsyan eden Med askerleri, kumandanlarını ve hükümdarlarını, kendi elleriyle düşmana teslim ettiler. Bu yüzden öncece Medler nazarında köle diye kullanılan Persler, Efendi olmuş. Asil ve hakim Medler ise bunların hükmü altına girmiş ve yavaş yavaş Persleşmişlerdir (6).
Bu suretle Harput ve dolaylarının uzun zaman bu sınırlar dahilinde evvela Medlerin, sonra da Perslerin hükmü ve idaresi altında kaldığını görmekteyiz.
(1) Ord. Prof. M. Şemseddin Günaltay. İran tarihi. c. I. s.
(2) Faik Reşid Unat. Tarih atlası. Tablo 4. Bak.
(3) Ord. Prof. Şemseddin Günaltay. Yakın Şark IL Anadolu. s. 322.
(4) Kadri Perk, Cenup ve Doğu Anadolu'nun eski zamanları. s. 114 ve dv.
(5) Ord. Prof. M. Şemseddin Günaltay. Yakın Şark II. Anadolu. s. 194. 362 ve dv.
(6) Aym muharririn. tran Tarihi. c. I - s. 118 ve dv.