Kalp ve damar hastalıklarının oluşumunda önemli bir rol oynayan kolesterol, hayvansal besinler yoluyla vücuda alınabildiği gibi vücut tarafından da sentezlenir. Muma benzer bir yapıya sahip olan kolesterol, lipit olarak tanımlanan bir tür kan yağıdır. Hücre zarlarının önemli bir yapı taşı olan kolesterol, antienflamatuar (yangı önleyici, iltihapla savaşan) nitelikte steroiddir. Kolesterol, vücuttaki tüm hücrelerde bulunur. Beyin başta olmak üzere sinir sistemi, bağışıklık sistemi ve gözlerde bulunan hücrelerde daha fazladır. Hormonların düzenlenmesi ve vücut fonksiyonlarının yerine getirilmesinde rol oynar. Kolesterolün yabancı mikroorganizmalara karşı vücudu korumak, vücut ısı dengesini sağlamak, eritrositleri (RBC, alyuvar) ve sinir dokularını güçlendirmek gibi pek çok farklı görevi bulunur. Kan seviyesinde kolesterolün yükselmesi pek çok sağlık problemine yol açabilir. Farklı bir deyişle kanda fazla miktarda bulunan kolesterol, damar duvarlarında birikme yaparak damar tıkanması, böbrek yetmezliği, kalp krizi ve felç gibi ciddi hastalıklara neden olabilir. Bu yüzden kolesterol seviyesinin dengede tutulması önemlidir. Sıklıkla sorulan "Kolesterol çeşitleri nelerdir?" sorusundan önce "Kolesterol nedir?"
sorusunu cevaplamak gerekir.
Kolesterol Nedir?
Kolesterol, kan plazmasında taşınan, endokrin ve sindirim sistemine önemli etkileri bulunan yağ benzeri bir maddedir. Bu özelliğinden dolayı suda çözünmez. Hayvan hücrelerinin zarlarında da bulunan kolesterol, vücuda hayvansal gıdaların tüketilmesiyle alınır. Ancak kolesterol, vücutta başta karaciğer olmak üzere böbrek üstü bezleri, ince bağırsak ve üreme organları gibi pek çok farklı dokuda sentezlenir. İnsan vücudunun günlük kolesterol ihtiyacı yaklaşık olarak 1 gramdır. Karaciğer ise vücudun günlük ihtiyacının 4'te 1'ini sağlar. Geriye kalan kısım ise et, peynir, yumurta sarısı ve süt gibi hayvansal besinlerden elde edilir. Tüm vücut hücrelerinin yapı taşını oluşturan kolesterol, sıklıkla hücre zarı ve hormon yapımında kullanılır. Yaşam için olmazsa olmaz maddeler arasında yer alır. Kişinin üreme fonksiyonlarını direkt etkileyen testosteron ve östrojen hormonlarının üretiminde de kolesterole ihtiyaç duyulur. Vücuda alınan gıda maddelerinin sindirilmesi için de kolesterole gerek duyulur. Ancak kişinin vücudundaki kolesterol düzeyi ne kadar yüksekse, kalp ve damar hastalıklarına yakalanma ihtimali de o düzeyde artar. Ayrıca kan düzeyinde fazla miktarda bulunan kolesterol, safra kesesinde bulunan bazı maddelerle birleşerek safra taşlarının oluşumuna neden olabilir. Kolesterol farklı lipoproteinler aracılığıyla taşınır. Yağ benzeri bir madde olan ve suda çözünemeyen kolesterolün kanda çözünebilmesi için karaciğerde protein ile birleştirilir. Bu birleşim, lipoprotein olarak adlandırılır. Kolesterolün vücutta taşınması ise LDL (düşük yoğunluklu lipoprotein, kötü kolesterol) ve HDL (yüksek yoğunluklu lipoprotein, iyi kolesterol) olarak tanımlanan iki farklı lipoprotein tarafından sağlanır. Ancak iyi huylu kolesterol olarak da bilinen HDL, vücut dokularında bulunan fazla kolesterolü vücut dışına atarken, kötü huylu kolesterol yani LDL, kolesterolü dokulara taşıyarak damarlarda birikmesine yol açar. Bu yüzden kolesterol ölçümünde her iki kolesterol düzeyinin de bilinmesi önemlidir.
Kolesterol Çeşitleri Nelerdir?
Kolesterol, vücut için gerekli maddelerden biridir. Hücre duvar yapısına katkıda bulunmasının yanı sıra sindirim sistemi organlarından biri olan bağırsaklarda, safra asitlerinin oluşumunda da rol oynar. Vücudun D vitaminini işlemesinde, üreme ve kortizol hormonlarının üretilmesinde önemli bir role sahiptir. Kolesterolün dolaşım sistemi aracılığıyla taşınabilmesi için suda çözünebilir nitelikte olması gerekir. Suda çözünme özelliği bulunmayan kolesterolün kanda çözünmesi ve taşınması için karaciğerde lipoproteinlerle paket edilir. Farklı bir deyişle karaciğerde protein ile birleştirilir. İki farklı lipoprotein türü bulunur. Lipoproteinlerin türleri aynı zamanda kolesterol çeşitlerini de belirler:
- HDL (İyi kolesterol): Yalnızca vücut tarafından sentezlenebilen HDL, besinler yoluyla alınamaz. Halk arasında iyi huylu kolesterol olarak da bilinen HDL, tıpta yüksek yoğunluklu lipoprotein olarak tanımlanır. Doku ve damarlarda bulunan kolesterolün karaciğere taşınmasını sağlayarak kan düzeyindeki kolesterol seviyesinin dengelenmesine yardımcı olur. Vücudun ihtiyaç duyduğu kolesterol miktarının üzerindeki kolesterolün vücutta birikmesini engelleyerek damar sertliği gibi sağlık problemlerinin önlenmesine etki eder. İyi kolesterolün kan düzeyindeki her 1 mg/dL'lik artışı kalp damar hastalıklarının gelişme riskini %2 oranında artırır. Herhangi bir sağlık problemi olmasa bile 20 yaşından sonra her bireyin en az 5 yılda bir kez HDL kolesterol düzeyini ölçtürmesi gerekir. HDL değerinin doğru şekilde yorumlanabilmesi için diğer kan parametrelerinin de bilinmesi gerekir.
- LDL (Kötü kolesterol): Kolesterolün dokulara taşınmasını sağlayan LDL, halk arasında kötü kolesterol olarak bilinir. Kolesterolün dokulara fazla miktarda taşınmasına bağlı olarak kişinin kan damarı duvarlarında ateroskleroz olarak tanımlanan damar sertliği oluşur. Dolaşım sistemindeki kolesterol yüksekliğine bağlı olarak aterosklerotik plakların zaman içinde birikmesiyle ortaya çıkan damar sertliği, yaşamsal fonksiyonları bulunan doku ve organlara kan akımının bozulmasına neden olur. Kalp krizi, böbrek yetmezliği ve inme gibi çok ciddi sağlık problemlerine yol açabilir. Farklı bir deyişle kan düzeyindeki LDL değerinin 10 mg/dL artması, kişinin kalp krizi geçirme riskini %20 oranında artırır. LDL sonucunun doğru yorumlanabilmesi için HDL gibi diğer kan değerlerinin de ölçülmesi gerekir. 20 yaşından sonra herkesin en az 5 yılda bir kez kolesterol düzeylerini ölçtürmesi gerekir.
Kolesterol Belirtileri Nelerdir?
Kan düzeyinde kolesterol seviyesinin artmasına bağlı olarak bazı belirtiler ortaya çıkabilir. Bu belirtilerin bir kısmı kolesterol yüksekliğine bağlı olarak gelişen hastalıklar neticesinde görülür. Kolesterol yüksekliğine bağlı olarak yaygın görülen belirti, göz çevresinde oluşan sarı renkli yağ birikimleridir. Yüksek kolesterol varlığında ortaya çıkan belirtilerin bir kısmı şu şekilde sıralanabilir:
- Hâlsizlik,
- Yorgunluk,
- Yüz ve göz çevresinde sarı renkli yağ bezeleri,
- Ciltte lekelenme,
- Cildin solgun görünmesi,
- Deri altında yağ bezeleri,
- Vücudun farklı bölgelerinde morluk oluşumu,
- Bacaklarda ve ayaklarda uyuşma ve ağrı,
- Baş dönmesi,
- Göğüs ağrısı,
- Nefes darlığı.
Yüksek Kolesterol Tanısı Nasıl Koyulur?
Kolesterol seviyesinin ölçümü için laboratuvar testi yapılması gerekir. Kan tahlili öncesinde test sonuçlarının etkilenmemesi için 12 saatlik açlık gerekir. Alınan kan numunesinde kan düzeyindeki LDL, HDL ve trigliserid düzeyleri ölçülür ve oranları belirlenir. Trigliserid, kanda bulunan bir diğer lipit türüdür ve vücudun ihtiyaç duymadığı yağlar trigliserid formunda depolanır. Sağlıklı bireylerde LDL düzeyi 130 mg/dL, total kolesterol 200 ml/dL ve trigliserid 150 mg/dL düzeyinin altındadır. HDL ise kadınlarda 40 mg/dL, erkeklerde ise 50 mg/dL değerinin üzerinde olmalıdır. Elde edilen veriler ışığında kolesterol tanısı koyulur.
Yüksek Kolesterol Nasıl Tedavi Edilebilir?
Kolesterol tedavisi, ilaçlı olarak yapılsa da tedavi mutlaka yaşam tarzı değişikliğiyle desteklenmelidir. Farklı bir deyişle tek başına ilaç tedavisi kolesterolün dengelenmesini sağlayamaz. Lipit değerlerinin düşürülmesi için en iyi yol, yaşam tarzının değiştirilmesidir. Yağlı besinlerin tüketiminin sınırlandırılması, sıvı yağ tüketiminin tercih edilmesi, besleyici değeri düşük yüksek kalorili besinlerden kaçınılması, düzenli egzersiz yapılması, fazla kiloların verilmesi, iyi kolesterol düzeyinin artmasını ve trigliserid değerinin düşmesini sağlar. Ayrıca düzenli egzersiz ve sağlıklı beslenme, LDL düzeyinin de %10 ila %15 oranında düşmesini sağlayabilir. Yaşam tarzında yapılan değişikliklerle kolesterol düzeyi çoğunlukla istenilen düzeye geriler. Bu durumda tedavi için ilaç kullanılmasına gerek kalmaz. Ancak tüm çabalara rağmen kolesterol seviyesinin dengelenmemesi durumunda tedavi ilaçla desteklenir.
Kolesterol ile ilgili merak ettiğiniz konuları Grup Florence Nightingale Hastaneleri’nin uzman ekibine sorabilir, sorunuzla ilgili öneriler isteyebilirsiniz. Bize ulaşmak için web sitemizde yer alan iletişim formunu
kullanabilir ya da 444 0436 numaralı telefonu arayabilirsiniz.