Birçok makale önerilebilir. Ancak ben size, makale önermeden önce konuya karşı farklı bir bakış tutturulabileceğine dair bir yorum sunmak istiyorum.
Neden evren sürekli bu iki kutup arasında tanımlanıyor? Düzen-Kaos... İkisinden biri olmak zorunda mı?
Daha önce hangi kaynaklardan beslendiniz ya da konuya hangi gözle bakıyorsunuz tam olarak bilemiyorum ama evreni düzen-kaos arasında konumlandırmaya çalışmanın zaten olaya baştan yanlış yaklaşmak olduğunu düşünüyorum. Ve bugüne kadar, evrene düzen-kaos ikilemi bağlamında bakan arkadaşların, genellikle, evrende bir anlam arayan kişiler olduğunu gördüm, siz bu kapsamda olmayabilirsiniz tabi, yanılıyorsam özür ama hata burada başlıyor zaten.
Biz insanlar, neredeyse tüm olguları, bizim için anlam sunan sıfatlara sığdırmaya çalışıyoruz. Hata burada. "Düzen" ne demek? Evren, düzen kelimesi ile tanımlanamaz. Kaos kelimesi ile de tanımlanamaz. Bunu yapmak, bir maymuna, bir salyangoza, bir sineğe, bir buluta, bir gezegene, bir galaksiye, bir göktaşına "çirkin" demeye benziyor. Bunların her biri, bizim estetik algımıza göre güzel-çirkin, büyük-küçük, önemli-önemsiz olabilir ama evrendeki sayısız olgu, bizim yaşamsal tanımlarımızdan sorumlu değildir. Andromeda galaksisi güzel mi? Jüpiter sevimli mi? Pluton kıskanç mı? Merkür tedirgin mi? R136A yıldızı tutarlı mı? Ganymede düzenli mi?... diye sormakla evren düzenli mi kaos halinde mi sormak arasında bir fark yok aslında. Andromedanın şekli, biçimi, saçtığı ışık ve enerji, estetik belirteçlerle, insani duygu ve yaklaşımlarla tanımlanamaz. "Andromeda güzel" demek onu anlamamız ve tanımamız için hiç bir veri sunmaz. Evreni de düzenli ya da kaoslu olarak konumlandırmak onu anlama çabası kapsamında yanlış bir bakış teşkil eder. Sürekli bu soru karşımıza gelir çünkü insanların bir şeyleri anlayıp algılamasına yardım eder gibi görünür ama gerçek öyle değil.
İlla bunu yapacaksak şunu söyleyebiliriz: Evrenin hal, biçim ve durumunu ortaya çıkaran kurallar tamamen belirlidir, tutarlıdır ve düzenlidir. Fizik yasalarıdır bunlar. Ancak bu fizik yasaları dahilinde evren, fiziki anlamda tamamen bir kaos ortamıdır. Sadece bizim galaksimizde yüzmilyarlarca yıldız, sistem, gezegen, uydu ve başıboş gök cismi var. Her saniye belki onlarca gezegene, uyduya, onlarca göktaşı çarpıyordur. Sayısız yıldız patlıyor, sayısız karadelik sayısız gök cismini yutuyor, birçok gezegen çarpışıyor, sayısız yıldız komşusundan madde çalıyor vs. Eğer bu durumlar, sizin "kaos" tanımınıza uyuyor ise evet, evren kaos halinde. Ama aslında tüm bu karmaşıklık, evrenin gayet normal bir hali. Ve bu kaos ortamı da fizik yasaları dahilinde süregidiyor. Fizik yasalarına uyumsuz hareket eden tek bir yapı bulamayız. Eğer siz, bu durumu "düzen" hali olarak görüyorsanız (bence öyle yapmazsanız iyi olur ama elbette tercih sizin) evren düzenli. Yok, her saniyede binlerce yapının birbirine çarpması, patlaması, yörüngeden çıkması, birbirini yutması vs. sizin için kaos demekse evren kaos dolu.
Özetle... Stephen Hawking'in Zamanın Kısa Tarihi ya da Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar kitaplarını okuyabilirsiniz ama ondan önce konuya, kozmolojiye, evrene bakış açınızı tekrar gözden geçirmenizi önerir, keyifli okumalar ve çalışmalar dilerim. :)
Evrende hakim olan işleyiş, kaos. Düzen değil. Kaos, kendi içinde geçici düzenler oluşturuyor. Ancak her düzen, yok olmaya mahkum. Evren etropik yapıda. Termodinamik ilkelerin 2. olan entropi evrende hüküm sürdüğü için, zamanla giderek daha büyük hızda düzensizliğe gidiyor. Bu yüzden de bu haliyle kalması mümkün değil. Yok olacak, ya da başka bir forma dönüşebileceği düşünülmekte. En güçlü düzenlerden biri de biyoloji - organizmalar. Her biyolojik organizma, entropiye karşı direnç gösterir. Ancak biliyoruz ki, eninde sonunda entropi kazanır.
Özgürlük, onu nasıl tanımladığımıza bağlı olarak varlığını tartışabileceğimiz bir olgu. Bir varlığın istediği herşeyi yapabilmesi açısından bir özgürlük tanımı yaparsak, bu evren için ve bu insan bilinç düzeyi için imkansıza çok yakın bir noktaya varırız. İnsan henüz kendi bağımlılıklarını normal gören bir bilinç yapısında olduğu için yürümesi gereken çok uzun bir yol var. Kendini yok etmezse tabii ki. Var olmada, gezegen seçiminde, bakım veren seçiminde, kendi bedeninin seçiminde, kendi karakterinin seçiminde etkisi olmayan bir irade, özgür olduğunu ifade edebilmek için geçerli nedenlere ihtiyacı var.
Bir irade, ona verilen tercihler arasında seçim yapmak zorunda olduğunda tam anlamıyla özgür olmaz. Gerçek özgürlük, seçenekleri oluşturabilen bir iradeye aittir. İrade bu açıdan insan için oldukça tartışmalı bir kavram. Seçeceği şeylerin zaten belirlenmiş olduğu şartlarda bir iradeden bahsedilebilir mi
Tartışmak gerek.
Şu ana kadar elde ettiğimiz bilgiler ışığında evrende bir düzen yoktur. Düzen olmamasının ötesinde tamamen bir kaos ve karmaşa söz konusudur. Bu durum mikro düzeyde entropiyle de desteklenmektedir. Var olduğu iddia edilen düzen ve nizam yalnızca dini kaynaklarda bulunmaktadır.