Abdurrahman Es-Sufi
Tam adı Ebül-Hüseyn Abdurrahmân b. Ömer b. Muhammed b. Sehl es-Sufidir. 903te Reyde doğdu. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur.
Zamanın alimleri arasında seçkin bir yeri olan Abdurrahmân Sufi, aklı*nın, zekâsının keskinliği ve yapmış olduğu astronomik hesaplarla meşhur oldu. Büveyhi hanedanından Atutützevlenin hocası ve dostu olduğu, bu ha*nedanın diğer mensuplarıyla da yakın ilişki kurduğu bilinmektedir. Adudüdevlenin oğlu Şerefüddevlenin zamanında Bağdat büyük bir ilim merkezi haline gelmişti. Bu*rada çağdaşları Ebu Sehl el-Ku-hi, Sagani el-Usturlabi, Ebu İs-hak İbrahim b. Hilal, Ebu Hasan el-Mağribi, İbnül-Alem ve Ebu1-Vefa gibi alimlerle birlikte çalışmıştır.
Abdurrahmân es-Sufi, Ali b. İsa el-Harani, Ebu Hanife ed-Dineveri, Bettani gibi alimlerin yaptığı çalış*ma ve gözlemleri tamamlamak, dü*zeltmek ve kendi gözlemlerini de ilave etmek suretiyle astronomide yeni bir dönem başlatmıştır.
Binlerce yıldızı, senelerce incele*yerek yerlerini tespit etti. Yıldızların hacimlerini yaklaşık olarak hesapladı. Görünen yıldızlar yanında görülme*yen sayısız yıldız olduğunu belirtti. Hazırladığı astronomik cetveller, ken*disinden evvel hazırlanmış olan cetvellerden daha düzenli ve doğruydu.Batlamyustan sonra sabit yıldızların incelenmesi ve bunların kozmogra-fik katalogunun hazırlanmasında önemli rolü olan Abdurrahmân es-Sufi, ilîm aleminden daha çok bu alandaki başarılarıyla tanınmaktadır. Kitabü Suveril Kevakibis-sabite adlı eserinde, Batlamyusun Almagestte ele aldı*ğı kırk sekiz yıldız takımındaki bütün yıldızları incelemiştir. Önce her yıl*dız takımındaki bütün yıldızları tanıtmış, bunların gökyüzündeki konumla*rı, büyüklükleri (parlaklıkları) ve renkleriyle ilgili görüşlerini ortaya koy*duktan sonra, Almagestte geçen yıldız isimlerinin Arapça karşılıklarını ve*rerek, İslâm astronomi ilminin terminolojisini meydana getirmiştir. Bu terimler daha sonraki İs*lâm ve Batı astronomla*rı tarafından kullanıldığı gibi, bunlardan doksan-dördü modern astrono*mi literatürüne de gir*miştir.Batlamyusu bu eserinde tenkit etti, yo*rumladı ve yeni nazari yeler ortaya koydu. Ortaya koyduğu yeni bilgileri araştırma ve gözlemleriy*le vesikalandırarak, sağlam esaslar üzerine oturttu. Yıldız ve gezegenlerin yer ve şekillerini varlık halinde bizzat kendisi çizerek tespit etti. Ayrıca gökyüzünü andıran bir küre yaptırdı. Abdurrahman es-Sufinin gök cisimle- rinin uzaklığını ölçmek için kullandığı rum -14. Andromedae ve Pegasinin uzaklığı; zira -16 rum-Z20; şibr-13 zira; esba -132 zira gibi birimler, uzaklıkların belirlenmesinde çok sağlıklı bir şekilde kullanılmıştır.
Abdurrahman es-Sufi, her yıldaz takımının bir defa gökyüzünde görül*düğü, bir defa da gök küresinde görüleceği tarzda resmini çizmiş, daha son*ra her yıldızın boylam, enlem, büyüklük ve rengini vererek, yıldız kümele*rine göre bir cetvel (katalog) meydana getirmiştir. Bu yıldız cetvelinin baş*langıcı, İskender takviminin 1276 yılının ilk günüdür. (20 Ramazan 35330 Eylül 964). Boylanılan, Batlamyusun bulduğu boylamlara 66 yıl için l de*rece olmak üzere toplam 42 derece 41 dakikalık bir sabit miktar ekleyerek bulmuştur. Halbuki Halife Memun zamanında "zicül-mümtehanm hazır*lanmasında kullanılan Batlamyusun 100 yıl için l derece eklenerek düzen*lenmişti. Batlamyusla başlayan kozmografik haritalar hazırlama geleneğinin, Abdurrahman es-Sufiden geçerek çağımıza kadar ulaştığı kabul edil*mektedir.
Abdurrahman es-Sufinin astronomi aletlerinin ve enstrümental teknikle*rin geliştirilmesinde de önemli yardımları olmuştur. İbnül-Kıfti, 1043 tari*hinde, onun tarafından yapıldığı rivayet edilen üç bin dirhem (10 kg. kadar) ağırlığında gümüş bir gök küresinin Kahirede bulunduğunu kaydetmekte*dir. O, yaptığı düzenlemelerle, usturlapların ölçme hassasiyetini de artır*mıştır.
Abdurrahman es-Sufinin birçok Batılı astronoma tesir ettiği bilinmekte-dik. XIII. yüzyılda Castilla-Leon Kralı X. Alfonsonun hazırlattığı Libros del Saber de Astronomia (astronomi bilgisi kitabı) adlı dört kitaptan oluşan İspanyolca ansiklopedi, onun Kitabü Suverl-kevakibis-sabitesiyle diğer Müslüman astronomi bilginlerinin eserlerinden alınan bilgilere dayanılarak hazırlanmıştır. Abdurrahman es-Sufinin bu eseri, Libros del Saber de Ast-ronomiada (Madrit 1863, l, 7-145) Libros de las Estrellas (yıldızlar kitabı) başlığı altında ve yalnız tercüme edenlerin adıyla yayımlanmıştır. XVI. yüzyıla ait Codices Latini Catinenses adlı astronomi ve astroloji katalogu da onun eserlerinden hareket edilerek kaleme alınmıştır. XV. ve XVI. yüz*yıllarda Viyana ve Nürnbergdeki ilim çevrelerinin de ondan faydalandıkla*rı bilinmektedir. Ayın bir krateri, modern astronomi literatüründe onun adıyla anılmaktadır.