

282- باب النهي عن تعذيب العَبْد والدابة
والمرأة والولد بغير سبب شرعي أو زائد على قدر الأدب
GEREKSİZ VE AŞIRI
CEZALANDIRMA YASAĞI
BİR UŞAĞI, HAYVANI,
KADINI VE ÇOCUĞU MEŞRÛ BİR SEBEBE DAYANMADAN VEYA TERBİYE SINIRINI
AŞACAK ŞEKİLDE CEZALANDIRMA YASAĞI
Âyet
وَاعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ
إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ
ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالجَنبِ وَابْنِ
السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ مَن
كَانَ مُخْتَالاً فَخُورًا [36]
"Anaya babaya,
akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın
arkadaşa, yolcuya, ellerinizin altında bulunanlara iyi davranın. Allah,
kendini beğenen ve böbürlenip duran kimseyi asla sevmez."
Nisâ sûresi (4), 36
"Allaha kulluk
edin ve O'na hiç bir şeyi ortak koşmayın"
diye başlayan âyet-i kerîme, müslümana yakışan tavrın hemen herkese
iyilik yapmak olduğunu, özellikle de âyette sayılan insan gruplarına
yumuşak ve merhametli davranmak gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Âyetteki "elinizin
altında bulunanlar" emrinizdekiler demek olduğuna göre, köle,
câriye, hizmetçi, hayvanlar (ve hatta kullanılan âlet ve vasıtalar) da
bu genel ifadenin içine girer ve dolayısıyla bunların hepsine iyi
davranmak gerekir.
Müslüman, çevresine,
özellikle yakın çevresine iyilik eden insandır. Meşrû bir sebep yokken,
ya da durup dururken bilhassa emri altındakileri cezalandırmaya kalkması
kesinlikle doğru olmaz. Meşrû bir sebep varsa, o takdirde de gereğinden
fazla cezalandırma yoluna gidemez. Cezalandırmanın kesinlikle terbiye
etme amacının gerektirdiği sınırları aşmaması lâzım gelir. Aksi halde
haksızlık ve zulüm etmiş olur ki bu da sorumluluk doğurur.
Hadisler
1604- وَعنِ ابنِ عُمر رضي
اللَّه عنْهُما أنَّْ رسول اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم قَال :
« عُذِّبتِ امْرَأةٌ في هِرَّةٍ حبستها حَتَّى ماتَتْ ، فَدَخلَتْ فِيهَا
النَّارَ ، لا هِيَ أطْعمتْهَا وسقَتْها ، إذ هي حبَستْهَا ولا هِي
تَرَكتْهَا تَأكُلُ مِنْ خَشَاشِ الأرض »
متفقٌ عليه .
« خَشَاشُ
الأرْضِ » بفتح الخاء
المعجمةِ ، وبالشينِ المعجمة المكررة : وهي هَوامُّها وحشَراتُها .
1604.
İbni Ömer radıyallahu anhümâ' dan rivayet edildiğine göre
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Bir kadın
ölünceye kadar hapsettiği bir kedi yüzünden azâb edildi ve bu sebeple
cehenneme girdi. Hayvanı hapsettiğinde ona bir şey yedirmemiş,
içirmemiş, yerdeki haşereleri yemesine bile izin ve imkân vermemişti."
Buhârî, Enbiyâ 54;
Müslim, Selâm 151, 152, Birr 133, 134
1606 numaralı hadis
ile birlikte açıklanacaktır.
1605- وعنْهُ أنَّهُ مرَّ
بفِتْيَانٍ مِنْ قُريْشٍ قَدْ نصبُوا طَيْراً وهُمْ يرْمُونَهُ وقَدْ
جعلُوا لِصاحبِ الطَّيْرِ كُلَّ خَاطِئةٍ مِنْ نَبْلِهِمْ ، فَلَمَّا رأوُا
ابنَ عُمرَ تفَرَّقُوا فَقَالَ ابنُ عُمَرَ :
منْ فَعَلَ
هذا ؟
لَعنَ اللَّه
مَن فَعلَ هذا ، إنَّ رسُولَ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم لَعَنَ
من اتَّخَذَ شَيْئاً فِيهِ الرُّوحُ غَرضاً .
متفقٌ عليه .
« الْغرَضُ »
: بفتح الغين المعجمة ، والراءِ وهُو الهَدفُ ، والشَّيءُ الَّذي يُرْمَى
إلَيهِ .
1605.
Yine İbni Ömer radıyallahu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Kendisi
birgün, bir kuşu hedef olarak dikip ona ok atan Kureyşli gençlerin
yanına uğramıştı. Hedefe isabet etmeyen her ok için kuş sahibine bir
ödeme yapıyorlardı. Gençler, İbni Ömer'in geldiğini görünce etrafa
dağıldılar. İbni Ömer arkalarından şöyle seslendi:
- Bunu yapan kim?
Allah ona lânet etsin. Şu bir gerçektir ki, Resûllullah sallallahu
aleyhi ve sellem canlı bir hayvanı hedef olarak dikip ona atış
yapana lânet okudu.
Buhârî, Zebâih 25;
Müslim, Sayd 58, 60. Ayrıca bk. Tirmizî, Sayd 9; Nesâî, Dahâyâ 41; İbni
Mâce, Zebâih 10
1606 numaralı hadis
ile birlikte açıklanacaktır.
1606- وعَنْ أنَسٍ رضي
اللَّه عنْهُ قَال :
نَهَى رسُولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم أنَّ تُصْبَرَ
الْبَهَائمُ . متفقٌ
عليه ، ومَعْنَاه : تُحْبسَ للْقَتْلِ .
1606.
Enes radıyallahu anh şöyle dedi:
Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem öldürmek maksadıyla hayvanları bir
yere hedef olarak bağlamayı yasakladı.
Buhârî, Zebâih 25;
Müslim, Sayd 58; Ebû Dâvûd, Edâhî 11; Nesâî, Dahâyâ 79
Açıklamalar
Müellifimiz burada,
hayvanları meşrû bir sebebe dayanmadan, gereksiz
yere cezalandırmanın
yasaklandığını
gösteren üç
hadis zikretmiştir.
Birinci hadiste,
geçmiş ümmetlerden birinde veya müslümanlar içinde bir kadının bir
kediyi acından ölünceye dek hapsettiği, yiyecek-içecek bir şey
vermediği, böcek ve haşerat cinsinden bir şey yakalaması için de serbest
bırakmadığı için azâb edildiği ve bazı rivayetlere göre de cehenneme
atıldığı Resûl-i Ekrem Efendimiz tarafından çok açık bir şekilde dile
getirilmektedir. Olayın eski milletler içinde geçmiş olma ihtimalinin,
hüküm açısından hiç bir hafifletici yanı yoktur. Çünkü bir olay
Efendimiz tarafından anlatıldıktan sonra o bizim için de bağlayıcı bir
hüküm ifade eder. Olayda kedinin hapsedilmesinden çok, hayvancağızın
ölünceye kadar aç-susuz bırakılması asıl sorumluluk kaynağını
oluşturmaktadır. Çünkü gereğinden fazla, aşırı derecede bir cezalandırma
söz konusudur. Bazan, arsız hayvanları sırf terbiye etmek için belli
bazı kısıtlamalara tabi tutmak gerekebilir. Fakat burada aşırı ceza
vermemeye dikkat etmek lâzımdır. Hayvandır, savunmasızdır, diye
haddinden fazla eziyet edilecek olursa, bu zulüm asla cezasız kalmaz.
Dünyada veya âhirette hesabı mutlaka sorulur.
İkinci hadiste,
canlı bir kuşu veya Buhârî'deki rivayete göre bir tavuğu nişangâh
olarak dikip ona ok atan Mekkeli gençleri, Abdullah İbni Ömer
radıyallahu anhümâ'nın uyarısına şâhid olmaktayız. Günümüzde
çarşı-pazarda hedef tahtasına para ile atış yapan ve yaptıran kimseler
gibi o gün de canlı hayvanları hedef olarak dikip, parasıyla atış
yapanlar ve yaptıranlar varmış. Halbuki Peygamber Efendimiz böyle
davrananlara lânet etmiştir. Hz. Peygamber'in lâneti, suçun son derece
ağır olduğunu gösterir.
Böyle bir uygulama,
kuşları, tavukları ve diğer canlı hayvanları sebepsiz ve gereksiz bir
cezalandırmadır, onlara bir işkencedir. Buna da hiç bir kimsenin hiç bir
gerekçe ile hakkı olamaz. Abdullah İbni Ömer, hayatı boyunca çevresini
Hz. Peygamber'in sünnetiyle eğitmeye gayret etmiştir. Gördüğü her
kötülüğe müdahale etmiş ve İslâm'ın o konudaki esasını bazan ikaz, bazan
tehdit bazan da boykot ederek öğretmiştir. Onu gören Mekkeli gençlerin
kaçışmaları, İbni Ömer'in onları daha önce bu konuda uyarmış olduğunu
göstermektedir.
Harb oyunları ve
eğitimlerinin kesinlikle canlı hedeflerle değil, maketlerle yürütülmesi
gerekmektedir.
Öte yandan çevrede
olup bitenlere duyarlı davranmak, yerine göre tepki göstermek müslüman
toplumda yanlışları önlemenin yegâne yoludur. Bu tür olumsuz
davranışları görmezden gelmek ise, bir zaman sonra etrafın kötülükten
geçilmez bir hal almasına ses çıkarmamak demektir.
Toplumlardaki
kirlenmenin asıl
sebebi, zamanında
gösterilmeyen tepkilerdir.
Bu sebeple
iyilerin tenbelliği,
kötülerin
faaliyetidir, denilmiştir.
Üçüncü hadiste
ise, Enes radıyallahu anh, Peygamber Efendimiz'in, hayvanları
atış hedefi haline getirmeyi yasakladığını bildirmektedir. Bu, konuya
ait yasağın yani haramlığın prensibini ortaya koyan bir hadîs-i
şerîftir.
Cehennem azâbı,
Peygamber lâneti ve yasaklaması, bütün bunlar bu konuda alınmış olan
dînî tedbirlerin ve hükmün ciddiyet ve ağırlığını göstermektedir.
Hadislerden
Öğrendiklerimiz
1. Hayvanlara
merhamet etmek ve şefkatli davranmak gerekir.
2. Hayvanlara
gereksiz yere ve lüzumundan fazla ceza vermek veya eziyet etmek haram
kılınmıştır.
3. Herhangi bir
hayvanı hedef olarak dikip onu nişan almak Peygamber Efendimiz
tarafından, lânetle karşılanmış ve yasaklanmıştır.
4. Çocuk ve gençlere,
hayvanlara karşı sevecen davranmalarını, onlara boş yere eziyet
etmemelerini ve öldürmemelerini öğretmek gerekir.
5. Zulüm, kime ve
neye yapılırsa yapılsın, zulümdür ve mutlaka sorumluluk doğurur.
1607- وَعَنْ أبي عَليٍّ
سُوَيْدِ بنِ مُقَرِّنٍ رضي اللَّهُ عنْهُ ، قَالَ :
لَقَدْ رَأيْتُني سابِعَ سبْعَةٍ مِنْ بني مُقرِّنٍ مَالنَا خَادِمٌ إلاَّ
واحِدةٌ لَطمها أصْغرُنَا فأمَرنَا رسُولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ
وسَلَّم أنْ نُعْتِقَها.
رواه مسلم . وفي روايةٍ :
« سابِع إخْوةٍ لي »
.
1607.
Ebû Ali Süveyd İbni Mukarrin radıyallahu anh şöyle dedi:
Ben,
Mukarrinoğullarının yedinci çocuğu idim. Bizim hepimizin sadece bir
kölesi vardı. (Bir gün) en küçüğümüz onu tokatladı. Bunun üzerine
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bize o köleyi âzâd
etmemizi emretti.
Müslim, Eymân 32-33
Müslim'in bir
rivâyetinde (Eymân 33) "yedincisi" yerine "kardeşlerimin
yedincisi idim" ifadesi yer almaktadır.
Süveyd İbni
Mukarrin
Ebû Ali künyesi
yanında Ebû Adî ve Ebû Amr gibi daha başka künyelerle de anılan Süveyd
İbni Mukarrin, hepsi de sahâbî olan yedi kardeşten biridir. Sahâbîler
arasında böyle yedi kardeşin yedisi de sahâbî olan bir başka aile
bulunmamaktadır.
Kûfe'ye yerleştiği
bilinen Hz. Süveyd, Resûl-i Ekrem Efendimiz'den on üç hadis rivayet
etmiştir. Buhârî, el-Edebü'l-müfred'inde ondan hadis rivayet ederken
Müslim de Sahih'inde sadece bu hadisini rivayet etmiştir. Sünen
sahipleri onun rivayetlerine sünenlerinde yer vermişlerdir.
Kendisinin hangi
tarihte ve nerede vefât ettiği bilinmemektedir.
Allah ondan razı
olsun.
1609 numaralı hadis
ile birlikte açıklanacaktır.
1608- وعنْ أبي مَسْعُودٍ
البدْرِيِّ رضِيَ اللَّه عنْهُ قَال :
كُنْتُ أضْرِبُ غلاماً لي بالسَّوطِ، فَسمِعْتُ صوتاً مِنْ خَلفي :
«
اعلَمْ أبا مَسْعُودٍ »
فَلَمْ أفْهَمْ الصَّوْتَ مِنَ الْغَضب، فَلَمَّا دنَا مِنِّي إذا هُو
رسُولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم فَإذا هُو يَقُولُ :
« اعلَمْ أبا مسْعُودٍ أنَّ اللَّه أقْدرُ علَيْكَ مِنْكَ عَلى هذا
الغُلامِ »
فَقُلْتُ : لا
أضْربُ مملُوكاً بعْدَهُ أبداً .
وفي روَايةٍ :
فَسَقَطَ السَّوْطُ مِنْ يدِي مِنْ هيْبتِهِ .
وفي روايةٍ : فقُلْتُ :
يَا رسُول اللَّه هُو حُرٌّ لِوجْهِ اللَّه تعالى فَقَال :
« أمَا لوْ لَمْ تَفْعَلْ، لَلَفَحَتْكَ النَّارُ ، أوْ لمَسَّتكَ النَّارُ
» رواه مسلم . بهذِهِ
الرواياتِ .
1608.
Ebû Mes'ûd el-Bedrî radıyallahu anh şöyle dedi:
Kölemi kamçı ile
döverken arkamdan "Ey Ebû Mes'ûd, bilesin ki.." diye bir ses
duydum. Ancak kızgınlığımdan sesin sahibini çıkaramadım, sözün gerisini
de anlamadım. Yaklaşınca bir de ne göreyim Resûlullah sallallahu
aleyhi ve sellem değil mi! Ve bana, "Ey Ebû Mes'ûd! Bilesin ki
Allah'ın gücü sana, senin bu köleye gücünün yettiğinden çok daha fazla
yeter!" diyordu.
Bunun üzerine ben,
"Bundan böyle bir daha asla köle dövmeyeceğim" dedim.
Müslim'deki bir
rivayette, "Onun heybetinden elimdeki kırbaç yere düşüverdi" ifadesi
bulunmaktadır.
Başka bir rivayette
(Müslim, Eymân 35): Bunun üzerine ben, " Ey Allahın Resûlü! Allah rızâsı
için bu köleyi kölelikten âzat ettim" dedim. Resûl-i Ekrem de:
- "Beri bak!
Eğer böyle yapmasaydın seni mutlaka ateş yakardı (ya da
cehennem ateşi seni sarardı)" buyurdu.
Müslim, Eymân 34
1609 numaralı hadis
ile birlikte açıklanacaktır.
1609- وَعنِ ابْنِ عُمر رضي
اللَّه عنْهُمَا أنَّ النبيَّ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم قَال :
« منْ ضرب
غُلاماً له حَداً لم يأتِهِ ، أو لَطَمَهُ ، فإن كَفَّارتَهُ أن يُعْتِقَهُ
» رواه مسلم .
1609.
İbni Ömer radıyallahu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Kim, işlemediği
bir suçtan ötürü cezalandırmak maksadıyla kölesini döver veya sebepsiz
yere tokatlarsa, bunun kefâreti o köleyi âzat etmesidir."
Müslim, Eymân 30
Açıklamalar
Kölelik ve câriyelik
dönemi resmen ve hukuken ortadan kalkmıştır. Ancak bunun
kaldırılmasında yüce dinimizin getirdiği esasların son derece önemli
rolünü görmezden gelmek hiç kimse için mümkün değildir. Kaldı ki
günümüzde de köle ve câriye adıyla olmasa bile, çalışma şartları ve
hakları bakımından çok kötü durumda olan toplumların veya toplum
kesimlerinin bulunduğu da inkar edilemez.
Köle, uşak, hizmetçi
gibi insanlara hiç bir hakkın tanınmadığı bir ortamda, bu insanları
sebepsiz yere dövme veya tokatlamanın cezası ve kefâreti olarak onların
kölelikten âzat edilmesini tavsiye etmek, kölelik uygulamasının tamamen
ortadan kaldırılmasına yönelik çok ciddî ve dinî bir tedbirdir.
Birinci hadiste, yedi kardeşin ortak mülkü olan bir kölenin,
onlardan biri veya en küçükleri tarafından sebepsiz yere tokatlanması
üzerine durumdan haberdâr olan Sevgili Peygamberimiz, aynı suçu hepsi
işlemiş gibi, başka köleleri de olmamasına rağmen o kölenin âzat
edilmesini emretmiştir. Bu, konuya ait İslâmî hassâsiyetin boyutlarını
yani köle ve hizmetçilere iyi muamele edilmesi gerektiğini göstermesi
bakımından son derece önemli bir olaydır. Hadis şârihleri, Efendimiz'in
diğer kardeşleri de cezalandırma anlamı taşıyan bu tavsiyesinin
temelinde, o tokatlama işine müdâhale etmemek suretiyle onların buna
râzı olmalarının yattığını söylemektedirler.
Hadisin Müslim'deki
bir rivâyetinde (Eymân 31) bu yedi kardeşin başka kölelerinin olmadığı
söylenince Hz. Peygamber'in "O halde, onu hizmetlerinde kullansınlar
ama ona ihtiyaçları kalmadığı zaman derhal kendisine yol versinler"
buyurduğu bildirilmektedir. Buradan hareketle İslâm bilginleri, bir-iki
tokat gibi azıcık bir dövme sebebiyle köleyi âzat etmenin vâcib değil
mendup olduğu hükmünü çıkarmışlardır. Bize göre, olayın tarihî bir olay
olması ve fıkhî hükmü yanında, çözüm için önerilen yol, yani meseleye
yaklaşım tarzı çok önemlidir.
İkinci hadiste,
kölesini gereksiz ve sebepsiz yere kamçı ile döven bir sahâbînin
anlattıklarını okuyoruz. Öfkesinden, kendisine söylenen sözü
anlayamıyacak ve söyleyeni farkedemiyecek duruma gelmiş Ebû Mes'ûd
el-Bedrî, Efendimiz'in "Ey Ebû Mes'ûd! Bilesin ki Allah'ın gücü sana,
senin bu köleye gücünün yettiğinden çok daha fazla yeter!" ihtar ve
ikazıyla karşılaşınca ancak aklı başına geliyor, kamçı elinden yere
düşüyor ve "Bundan böyle asla köle dövmiyeceğim" diyordu. Hatta bu da
yetmiyor, haksız yere kırbaçladığı kölesini oracıkta âzat ediyordu.
Efendimiz'in "Böyle yapmasaydın mutlaka ateş seni yakardı"
buyurması, yapılan hiç bir haksızlığın cezasız kalmayacağını zihinlere
pekiştiriyordu. Zayıfları, fakirleri, kimsesizleri, hizmetçileri sebepli
sebepsiz azarlayan, döven, kötü muamele edenler, Efendimiz'in bu hadîs-i
şerîfteki ikaz ve ihtarını asla akıllarından çıkarmamalıdırlar.
Üçüncü hadiste
İbni Ömer radıyallahu anhümâ, konuya ait prensibi Peygamber
Efendimiz'in bir beyânı ile bize haber vermektedir: "Kim, işlemediği
bir suçtan ötürü cezalandırmak maksadıyla kölesini döver veya sebepsiz
yere tokatlarsa, bunun kefâreti o köleyi âzat etmesidir." İbni
Ömer, Müslim'in bir rivayetinde (Eymân 30) görüleceği gibi, vücudunda
darb izi tespit ettiği kölesine "Canını acıttım mı?" diye sormuş, köle
"hayır" demiştir. Buna rağmen, içi rahat etmeyip köleyi âzat ettikten
sonra, yerden bir çöp almış ve "Benim için bu işte şu kadar bile bir
sevap, bir ecir yoktur" demiştir.
Daha sonra da
Efendimiz'den duyduğu bu hadisi zikretmiştir. İbni Ömer hazretleri bu
sözleriyle, bu kölesini âzat etmekten dolayı bir hayır işlemiş
olmadığını, ancak bir hatasının kefâretini ödediğini anlatmak
istemiştir. Kefâret olarak köle âzat etmek, kazandıracağı sevap
bakımından asla Allah rızâsı için köle âzat etmek gibi değildir. İyilik
olarak köle âzat etmeyi emreden dinimiz, birtakım hataların kefâreti
olarak da köle âzat etmeyi tavsiye etmiştir. Böylece toplumun zayıf
kesimlerinin hem haklarını korumuş hem de onlara nasıl davranılması
gerektiğini göstermiştir. Bu durum karşısında "İslâmiyete göre
köle almak demek
köle olmak
demektir" sözü ne
kadar yerindedir değil mi?
Hadislerden
Öğrendiklerimiz
1. Köle, uşak,
hizmetçi, kapıcı, işçi gibi toplumda sosyal ve ekonomik durumu zayıf
olanlara şefkat ve merhametli davranmak gerekir.
2. Sebepsiz yere
kölesini tokatlayan o köleyi salıvermek suretiyle hatasının kefâretini
ödemiş olur
3. İslâm dini
toplumda yerleşik bir kurum olarak bulduğu köleliği, aldığı tedbirlerle
zaman içinde ortadan kaldırmayı hedeflemiş ve bunu başarmıştır.
4. Kefâret olarak
köle âzat etmek, Allah rızâsı için köle âzat etmek gibi kişiye sevap
kazandırmaz. Çünkü biri ceza, diğeri hayırdır.
5. Yapılan haksızlık
kime yapılmış olursa olsun, onun hesabı mutlaka sorulur.
1610- وعن هِشَام بن حكيم بن
حزامٍ رضي اللَّهُ عنْهُما أنَّهُ مرَّ بالشَّامِ على أنَاسٍ مِنَ
الأنباطِ ، وقدْ أُقِيمُوا في الشَّمْس ، وصُبَّ على رُؤُوسِهِم الزَّيْتُ
، فَقَال :
ما هَذا ؟ قًيل :
يُعَذَّبُونَ في الخَراجِ ،
وَفي رِوايةٍ :
حُبِسُوا في الجِزيةِ .
فَقَال هِشَامٌ :
أشْهَدُ
لسمِعْتُ رسُول اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم يقُولُ : « إن
اللَّه يُعذِّبُ الذِينَ يُعذِّبُونَ النَّاس في الدُّنْيا »
فَدَخَل على الأمِيرِ ، فحدَّثَهُ ، فَأمر بِهم فخُلُّوا . رواه مسلم
«
الأنبَاطُ »
الفلاَّحُونَ مِنَ العجمِ.
1610.
Hişâm İbni Hakîm İbni Hizâm radıyallahu anh'den rivayet
edildiğine göre kendisi, Şam'da, başlarına zeytinyağı döküldükten sonra
güneş altında beklemeye mahkum edilmiş çiftçilere rastladı.
- Bu ne haldir? diye
sordu.
- Arazi vergisi
(haraç) yüzünden bir rivâyette ise baş vergisi (cizye) yüzünden
cezalandırılıyorlar, denildi.
Bunun üzerine Hişâm:
- Andolsun ki ben,
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in:
"İnsanlara haksız
yere dünyada azâb edenlere Allah, mutlaka azâb eder" buyurduğunu
işittim dedi ve Emîr'in huzuruna çıkıp durumu ona arzetti. Emîr de
çiftçilerin serbest bırakılmalarını emretti.
Müslim, Birr 117-
119. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, İmâre 32
Hişâm İbni
Hakîm
Meşhur sahâbî
Hakîm İbni Hizâm'ın oğlu olan Hişâm, babası gibi Mekke'nin fethedildiği
yıl müslüman oldu. Sahâbîlerin emir bi'l-ma'rûf ve nehiy ani'l-münker
yapmakta önde gelenlerindendi. Hatta Hz. Ömer, hoşlanmadığı bir iş veya
durum kendisine ulaştığı zaman, "Ben ve Hişam hayatta olduğumuz sürece
bu olmaz" derdi.
Bazı kaynaklar
kendisini Ecnâdeyn savaşında şehid düşen Hişâm İbni'l-Âs ile
karıştırarak Ecnadeyn'de şehid olduğunu yazmışlarsa da doğru değildir.
Çok güçlü ve heybetli bir yapıya sahip olan Hişâm'ın Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem'den çeşitli rivayetleri bulunmaktadır.
Müslim onlardan bir tanesini rivayet etmiştir.
Hişâm, babası
Hakîm'den önce vefat etmiştir.
Allah ondan razı
olsun
Açıklamalar
Humus bölgesinde acem
çiftçilerden bir grubun başlarına zeytin yağı döküldükten sonra güneş
altında tutulduklarını gören sahâbî Hişâm İbni Hakîm, bu anlamsız halin
sebebini sormuş ve netice itibariyle vergi borçlarını (haraç veya
cizye) ödeyemedikleri için böyle bir cezaya çarptırıldıklarını
öğrenmiştir. Bunun üzerine derhal bu gereksiz ve haksız cezanın sona
erdirilmesi için Resûl-i Ekrem Efendimiz'den duyduğu "İnsanlara
haksız yere dünyada azâb edenlere Allah, mutlaka azâb eder"
hadisini hatırlatarak bunun haksız bir ceza ve işkence olduğunu
belirtmiştir. Bununla da yetinmeyip bölgenin vâlisi Umeyr İbni Sa'd'e
giderek emir bi'l-ma'ruf ve nehiy ani'l-münker görevini yerine
getirmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'in toplanması gibi şerefli bir görevi
üstlenmiş olan heyetin bir üyesi olan vâli Umeyr, derhal bu çiftçileri
serbest bıraktırmıştır.
Zaman zaman bazı
idarecilerin ve bilhassa alt kademedeki görevlilerin gereksiz ve
anlamsız şekillerde insanları cezalandırma yoluna gittikleri
görülegelmiştir. Bizim yakın tarihimizde, özellikle 1940'lı yıllarda
"yol parası" veya "âşâr vergisi" yüzünden bir çok köylü vatandaşımız
gereksiz yere hapse atılmış veya günlerce çalıştırılmışlardır.
Yönetimler, halktan alacakları vergiyi, vatandaşa yardımcı olarak tahsil
etmenin yollarını arayacakları yerde, kaba kuvvetle, zaten imkânı
olmayan insanları fuzûlî şekilde cezalandırma yoluna gitmişlerdir. Büyük
miktarda vergi kaçıranlara bir şey yapmaz veya yapamazken işçi, çiftçi,
küçük esnaf gibi sade vatandaşın tepesine binmeyi idarecilik sanan
zâlimler, elbette bu yaptıkları karşılığında cezalandırılacaklardır.
İşin başındaki üst düzey yetkililer, verecekleri emrin alt kademedekiler
tarafından zulme ve işkenceye vesile kılınmadan uygulanıp
uygulanmadığını da denetlemelidirler. Bu hususta iyi niyet asla yeterli
olamaz.
Hadisten
Öğrendiklerimiz
1. Sahâbe-i kirâm
gerçeğin duyurulmasına özen gösterdikleri gibi kendilerine ulaşan bir
peygamber beyânına da uymakta tereddüt etmezlerdi.
2. Sebepsiz yere
kimseyi özellikle de fakir-fukara takımını aslâ cezalandırmamak gerekir.
Aksi halde dünyada insanları haksız olarak cezalandıranları Allah Teâlâ
mutlaka cezalandıracaktır.
3. Hişâm İbni Hakîm -Allah
kendisinden razı olsun- çevresinde olup bitenlere karşı son derece
duyarlı ve yöneticilere hakkı tebliğ konusunda da gayretli bir sahâbî
idi.
1611- وعنِ ابنِ عبَّاسٍ رضي
اللَّه عَنْهُما قَال :
رأى رسُولُ
اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم حِماراً مْوسُومَ الوجْهِ ، فأَنْكَر
ذلكَ ؟ فَقَال :
وَاللَّهِ لا أسِمُهُ إلا أقْصى شَيءٍ مِنَ الوجْهِ ، وَأمرَ بِحِمَارِهِ ،
فَكُوِيَ في جاعِرتَيْهِ ، فهو أوَّلُ مَنْ كوى الجَاعِرتَيْنِ .
رواه مسلم .
«
الجاعِرتَانِ » :
نَاحِيتَا الوركَيْن حوْل الدُّبُر .
1611.
İbni Abbâs radıyallahu anhümâ şöyle dedi:
Resûlullah
sallallahu aleyhi ve sellem yüzü ateşle dağlanarak damgalanmış bir
merkep gördü ve durumu çirkin buldu, onaylamadı.
Bunun üzerine İbni
Abbas (kendi kendine), Allah'a yemin ederim ki ben bundan böyle hayvanın
yüzünden uzak bir yerine damga vuracağım, dedi. Merkebinin uyluklarına
damga vurduttu. İbni Abbâs böylece uyluklara damga vurduran ilk kişi
oldu.
Müslim, Libâs 108.
Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Cihâd 52
1612 numaralı hadis
ile birlikte açıklanacaktır.
1612- وعَنْهُ أنَّ النبيَّ
صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم : مَرَّ علَيهِ حِمَارٌ قد وُسِم في وجْهِه
فقَال :
لعن اللَّه
الَّذي وسمهُ » رواه
مسلم .
وفي رواية لمسلم أيضاً :نَهى
رسُولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم عن الضَّرْبِ في الوجهِ ،وعنِ
الوسْمِ في الوجهِ .
1612.
Yine İbni Abbâs radıyallahu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre
Nebî sallallahu aleyhi ve sellem, yüzüne damga vurulmuş bir
merkebin yanından geçti. Bunun üzerine;
"Bu hayvanın
yüzünü dağlayana Allah lânet etsin!" buyurdu.
Müslim, Libâs 107.
Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Libâs 52
Müslim'in bir başka
rivayetinde de (Libas 106); "Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem
yüze vurmayı ve yüzü damgalamayı yasakladı" denilmektedir.
Açıklamalar
Hayvanların birbirine
karışmaması ve başkalarının hayvanlarından kolaylıkla ayırt edilmesi
maksadıyla işaretlenmeleri ötedenberi süregelen bir âdettir.
Hayvancılıkla uğraşanlar bunu çok iyi bilirler. Nitekim bizzat Peygamber
Efendimiz de zekât ve sadaka olarak verilen hayvanları işaretlemek
suretiyle diğer hayvanlara karışmalarını önlemiştir. Ancak işaretleme
veya damgalama işi genellikle kızgın demir ile dağlamak suretiyle
gerçekleştirilir ve bunun izi hiç kaybolmaz. İşte bu sebeple Peygamber
Efendimiz, hayvanların yüzünün dağlanmasını yasaklamıştır. Kuyruk veya
uyluk kısmından bir yere öyle gereksiz şekilde büyük ve derin olmamak
kaydıyla bir damga vurulmasını onaylamıştır.
İbni Abbâs
radıyallah anhümâ'nın rivayet ettiği birinci hadiste,
Efendimiz'in, yüzü damgalanmış bir merkebi görünce bunu reddetmesi, Ebû
Dâvûd'daki rivâyete göre "Hayvanlarının yüzünü dağlayanlara benim
lânet ettiğimi bilmiyor musunuz?" diye çıkışması üzerine İbni Abbâs,
kendi merkebinin uyluklarına damga vurdurmuştur. Onun bu uygulamayı ilk
yapan sahâbî olduğu ve bu uygulamanın Hz. Peygamber tarafından da
onaylandığı anlaşılmaktadır.
İkinci hadiste
ise, hayvanların yüzünü dağlamayı Hz. Peygamber'in lânetle karşıladığı,
bunu yapan kimseye lânet ettiği açıkca ifade edilmektedir. Bu rivayetin
hemen arkasından verilen bir başka rivayete göre de Efendimiz'in,
döverken yüze vurmayı ve yüzü damgalamayı yasakladığı, yani haram
kıldığı bildirilmektedir. Zaten bir işe lânet okunuyorsa, onu yapmanın
haram olduğu anlaşılır.
Hayvanların yüzüne
vurmak ve döğme yapmak yasaklandığına göre aynı şeylerin insanlara
yapılması öncelikli olarak yasaklanmış demektir. Bu sebeple hiç bir
faydası olmadığı halde vücudun muhtelif yerlerine döğme yaptırmak,
birtakım hayvan resimleri çizdirmek, hele bunları yüze veya görünen
herhangi bir yere yaptırmak tamamen yasaktır. Bu döğmelerin, insanı bazı
şeylerden koruyacağına inanmak ise, bâtıl bir inanç ve küfürdür.
Canlıların özellikle
insanların yüzü, onların en kıymetli ve korunmaya değer en şerefli
organlarıdır. Yüzde meydana gelecek bir hasarın insanı çok çok rahatsız
edeceği, üzeceği için döverken yüze vurulması da damgalamak gibi
yasaklanmıştır. Özellikle yüzde birtakım hassas duyu organlarının
bulunduğu dikkate alınırsa, bunlara bir zarar gelmemesi için yüze
vurmamak gerektiği kolaylıkla anlaşılır.
Hadislerden
Öğrendiklerimiz
1. Hayvanların yüzünü
dağlamak suretiyle damgalamak yasaktır. Hz. Peygamber bunu yapanlara
lânet etmiştir.
2. Hayvanı yüzüne
vurarak dövmek de yasaktır.
3. Hayvanlar için
yasak olan bu iki fiil, insanlar için öncelikle yasaktır. Bu sebeple
hizmetçilerin, çocukların ve kadınların terbiye maksadıyla da olsa,
yüzlerine vurulmamalıdır.
4. Döğme yaptırmak ve
yüzü veya vücudu gereksiz yere birtakım boyalarla boyamak doğru
değildir. Bunların yapılış amaç ve şekillerine göre sakıncaları derece
derecedir.
5. Belli olması ve
başkalarının hayvanlarına karışmaması için bir işaret yapılacaksa
hayvanların yüzlerinden uzak bir yerine damga vurulmalıdır. Meselâ
koyunların kulaklarına, sığır ve develerin uyluklarına damga
vurulabilir.