rının olağanüstü yön tayin etme yeteneklerine inanıyor ve güveniyordu. Bozkır insanları, görme zekâ ve kuvvetleri çok gelişmiş olduğundan, başka memleket insanlarının farkına varamadıkları küçük bir işaretten yönlerini tayin edebilirler. Moğollar büyük Çin Duvan'nı zorluk çekmeksizin geçtiler. Memleketine ihanet eden Çinliler'i buldular ve bunların duvar kapılarından bazılarını açmaları sonunda Kuzey Çin'e akın ettiler. 1212 yılında Kitay şeflerinden birisi Çin İmparatoru aleyhine isyan ederek Cengiz Han'a katılıyordu. Bunun yardımı ile Cebe Mançurya'nın kuzeyini fethederek Leno-Yang şehrini sarıyor. İlk hücumda başarı sağlayamadığından sahte bir geri çekilme yapıyor ve gece vakti âni bir saldırı ile şehri zaptediyor. 1213 yılı Moğol orduları için büyük başarılar yılı oluyor. Cengiz Han, Çin Duvarı'nı geçen ordularını üç kısma ayırıyor: Biri, Moğol ordusunun sağ kanadını teşkil ediyor ve bunun komutasını üç oğluna: Cuci, Çağatay ve Oktay'a veriyor. İkincisi, kendisinin ve küçük oğlu Tuli'nin kumandasında ve nihayet üçüncüsü sol kanadı teşkil ediyor ve kardeşleri Kasar ile Okijin'in komutalarına veriliyor. Bu üç ordu birlikleri, MoğoUar'a özel olan stratejiye uyarak hemen hemen bütün Çin İmparatorluğu'nu istila, bazı şehirleri zapt ve yağma ediyorlar; bazı şehirler karşısında başarısızlığa uğruyorlar. Görünürde düzensiz olan bu istila ve hücumlar, Çin generalleri için karışık ve içinden çıkılmaz bir durum yarattı.
Moğollar'ın bu kadar kısa bir zamanda bu kadar büyük zaferler ve başarılar sağlamasını aklı olmayan Çin İmparatoru, Çin orduları başkumandanını kendisine ihanet ettiği kuruntusuna kapılarak değiştirdi. Yeni Çin kumandanı memleketinin dağlarını ve yollarını tanımıyordu. Askerleriyle
197
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
ATILA - CENGİZ HAN - TİMUR
birlikte yönlerini kestirmek ve geçecekleri yolları bulabilmek için durmadan Çin köylülerine soruyordu. Halbuki Moğol generali Cebe evvelce bu bölgelerde dolaşmak ve fikir edinmek fırsatını bulmuştu. Şimdi mevcut yollar ve suları mükemmel şekilde hatırlıyordu. Bu sayede gece yürüyüşü yaptırdığı süvari birlikleriyle Çin ordusunun arkasına düştü. Bu durumdan şaşkına dönen Çin askerleri büyük bir bozgun ve mağlubiyete uğradılar.
Sağ kanada kumanda eden Cengiz'in oğullan birçok şehri zapt ve yağma, geniş bir alanı talan ve tahrip ederek topladıkları bol ve kıymetli ganimet yığınları ile, Büyük Du-var'm kuzeyine döndüler. Siyasî ve stratejik çıkar tamamıyla ihmal edilmişti. Başlangıçta zaptedilmiş olan bölgelerin ve şehirlerin güney Çin'e yapılacak sonraki akın ve saldırılara 198 hareket üssü oluşturmaları konusu hiç düşünülmemişti. Toplanan hayret verici ganimetler stok edilerek saklandı. Yağmacı zihniyeti ile yetiştirilmiş bütün süvari ordularının hareketlerini gayelerine uygun biçimde neticelendirmeleri gerçekten ilgi çekicidir.
Moğol orduları 1213 ve 1214 yıllarını akın ve saldırılar ile geçirdiler. Moğollar, saldırılarında inanılmayacak kolaylıkla başarılar sağlıyorlardı; ama, Çin İmparatorluğu'nun da yeni kuvvetler ve ordular toplama imkânı hâlâ vardı; çünkü şehirlerden pek çoğu zaptedilememiş olduğundan, direnme ve asker çıkarma imkânını koruyordu. Çin askerî birliklerinden bazılarının Moğollar'a katılması ve Çin'in bazı bölgelerinde köylülerin ayaklanması ve idarenin bunlarla uğraşması da bu imkânı ortadan kaldırmıyordu. Cengiz Han ancak kuzey Çin'i istila ve tahrip etmesinden sonra 1214 yılında Pekin'e saldırmaya karar verdi. Üç ordusunu Çin İmparator-
luğu'nun merkezi Pekin'in duvarları dibinde topladı. Moğollar o zamana kadar görülen bir sertlik ve taktik sayesinde sağlam şehirleri zaptetmeyi başarmışlardı. Sağlam şehirler civarındaki köylüleri toplayarak, surlara yürüyen askerlerinin önlerine katıyorlardı. Şehir halkı direnmeden vazgeçip teslim olduğu takdirde zulüm ve işkence görmüyordu. Ra-zılığı ile teslim olmayan şehir zaptedilirse halkı acımasızca vağma ve katlediliyordu.
Cengiz Han'ın bazı generalleri İmparatorluk kalesine hücuma geçmelerine izin vermesini istediler. Fakat Han, kalenin büyüklük ve sağlamlığı ve içindekilerin direnme kuvvetini hesaplayarak, görüşme yolunun seçilmesini uygun buldu. Büyük Han, Çin İmparatoru'na gönderdiği elçi heyetine şunları söyletti: "Senin Ho-pei ve San-tung bölgelerin elimize geçmiştir. Sana kalan şey Pekin'in duvarlarıdır. Gök 199 Tanrısı senin kuvvetini parçalamıştır. Buna rağmen ben ordularımı Moğolistan'a geri götürmek istiyorum. Sana karşı harekete geçmek için sabırsızlanan generallerimi yatıştırmak için bana ne verirsin?"
Müşavirleri İmparator'a şunu öğütlediler: "Moğollar çok kuvvetlenmişlerdir. En cesur askerlerimizi yok ettiler; en iyi şekilde korunmuş olan şehirlerimizi ellerine geçirdiler. Onlarla bir kez daha karşılaşır ve mağlup olursak ordularımız dağılacaktır. Bu sebeple, askerlerini geri çekmesi ve bize zaman bırakması için Moğol Hanı ile anlaşmamız daha iyidir. Bundan başka bizim hava ve iklimimize alışık olmayan Moğol askerleri arasında bulaşıcı bir hastalık ortaya çıktığı sanılıyor. Han'a eş olarak kızını ver; altın, gümüş ve ipek ver. Bakalım bunlarla barışı kabul edecek mi?"
:İ 'A
BOZKIRIN ÜÇ ATLISI
Çin İmparatoru, Cengiz Han'a teklifini memnuniyetle kabul ettiğini bildirdi. Danışmanlarının tavsiyesi üzerine altın, kıymetli kumaş, 500 çocuk, 500 kız, 300 at yolladı. Şimdiye kadar olduğu gibi Cengiz Han 1214 savaşından da bol ganimet ve bir kadın ile dönüyordu. Bu seferki eşi yüzüne ancak bakılabilecek kadar idiyse de, İmparator sülalesine mensup bulunması ona değer kazandırıyordu. Cengiz Han bir süre sonra, Çinli eşinin İmparatorun öz kızı ve bir prenses olmayıp halktan alınan bir evlatlık olduğunu öğrendi. Ama O'nun ruh temizliği. Cengiz Han'ın O'na hoşgörülü-lükle bakmasını sağlamış ve başka birşey düşündürtmemiş-tir. Bununla beraber Cengiz Han bu parlak evlenmeden faydalar sağlamasını becermiştir.
Büyük Duvar'ın kuzeyine çekilen Cengiz Han, askerleri-200 ne ve atlarına dinlenme ve taze enerji biriktirme fırsatı ver-di. Çin İmparatoru, Moğolistan sınırından mümkün olduğu kadar uzak bulunmak için 1215 yılında merkezini daha güneye nakletmeye karar verdi. Generallerinden birisi bunu zaaf işareti sayarak imparatoru aleyhine isyan etti; Pekin'e yerleşti; Cengiz Han'dan yardım istedi. Cengiz Han, generallerinden birisi ile gönderdiği askerlerini Büyük Duvar'm güneyine geçirtti ve bunların Pekin'de asilerle birleşmelerini emretti. Diğer bir ordu Mukali'nin komutası altında Çin'in kuzey-doğusunu işgal etmek üzere gönderildi. Pekin'i kurtarmak üzere gönderilen Çin ordusu bozguna uğradı ve Pekin genel valisi, Moğollar'm hücumlarına dayanamadı ve intihar etti. Böylece Çin İmparatorluğu'nun payitahtı 1215 yılında Moğollar tarafından zaptedildi. Bu sefer Moğollar zaptettikleri bölgeleri bırakıp gitmediler. Ho-pei ve San-tung'u işgal ettiler. İmparator'dan bu unvanı bırakmasını ve yalnız
2?"*JL«wiâi
ATILA - CENGİZ HAN - TİMUR
Ho-man Kralı unvanını almasını istediler. İmparator bu teklifi reddetti. Cengiz Han, Mukali'yi sol kanadın komutanı tayin ederek Çin'de bıraktı ve ordusu ile Çinliler'e karşı savaşı sürdürmesini, Çin İmparatorluğu'nu ve mümkünse bütün Çin'i fethetmesini emretti.
İki taraf arasındaki savaşlar yıllarca sürdü; Çin'in bir tarafının harap olması ile neticelendi. Şair şöyle diyordu: "Susmuş duvarlar arasında artık hiçbir kuşun cıvıltısı duyulmuyor. Şimdi uzun gecelerde yalnız yeller esiyor ve karanlıklarda sadece ölülerin gölgeleri dolaşıyor. Ay'ın zayıf sarı ışığı yağan karlara fısıldıyor. Duvarların dibindeki hendekler donmuşlar, ayazdan buz tutmuş sakallarıyla kanlı vücutlar görülüyor. Bütün oklar atılmış, yayların kayışları kopmuş; atlar takatsiz düşmüş. Düşman elindeki Han-li kalesi böyle görünüyor."
1215 harekâtından sonra Kuzey Çin Cengiz Han'ın hakimiyeti altına giriyordu. Cengiz Han savaşı bitirdikten sonra, adamları ve hayvan sürüleri ile birlikte, dedelerinden miras kalan, kendisinin çocukluk ve gençlik hatıraları ile dolu, sert iklimli ve kuru manzaralı Moğolistan'daki Kerulen Neh-ri'nin sahillerine döndü. Cengiz Han, görünmeyen iplerle, memleketine yürekten bağlı idi.
Han, geçmiş zor yıllarda asla düşünmediği ve düşünde bile görmediği zenginliklerle dönüyordu. Arkadaşları, kumandanları şimdi parlak ve yaldızlı kıymetli elbiseler içinde idiler. O kadar ki, 1206 Kurultayı'nda vaad ettiklerinden çok daha fazla ve üstündü.
Cengiz Han, bu kadar ganimet, hayvan, eşya ve insan arasında büyük bilgin Le-liu Çiu-tsai'yi de birlikte getiriyordu. Kitan kökünden olan bu bilgin'in yenilmiş olan hükümdarına karşı beslediği bağlılık Cengiz Han'a, her zamanki gibi derinden etkiledi. Bu, bu biçim anlayışın, insanların ve
201
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
olayların genel anlaşılmasının dışına çıktığını bir kez daha ispatlıyordu. Le-liu Çiu-tsai Cengiz'e şöyle hitap etti: "Sen at üstünde büyük bir İmparatorluk fethettin; ama, O'nu at üstünde idare edemezsin!" Cengiz Han, Kuzey Çin'i ve insanlarının geleneklerini iyi tanımayan adamlarının bu memleketi idare edemeyeceklerini anladı. Çobanlarının yerleşik bir milleti, köylüleri, şehirlileri, sanatkârları ve tüccarları idare edecek yetenek ve hazırlıklara sahip bulunmadıklarının farkına ve mânâsına vardı. Bu sebeple bilgin'in sözlerini dinledi; Kuzey Çin'i idare etmek üzere Liao-tung'dan adamlar getirtti.
Cengiz Han, Büyük Duvar'm Kuzeyi'nden gelip Güne-yi'ne yerleşmiş olan diğer fatihler gibi, Pekin misali büyük bir şehirin karşısına çıkardığı her çeşit zevke kendisini kap- tırmadı; bunlara aldanmaktan kendisini tutmayı bildi. Mo- ğolistan'a dönen Cengiz Han, İmparatorluğu'na başkent olarak Karakurum'u seçti. Burası tenha ve çıplak denilecek bir yer olup, çamur evlerden ve çadırlardan oluşan tuhaf ve garip bir manzaraya sahipti. Bununla beraber, bu yer, Çin'den, İran'dan ve Orta Asya'dan gelen kervanların uğrak ve durağı idi. Büyük Han, burada bir ipek çadırın altında yaşıyor ve buradan İmparatorluğu'nun dört bucağına emirler veriyordu. Han'ın emirlerini hiçbir tebası dinlememek cesaretini gösteremiyordu.
BATI'YA KARŞI
Çin'in fetih işini Mukali'ye bırakan Cengiz Han, gözlerini Batı'ya çevirdi. Memleketinin Batı sınırlarında gelişen olayları çok ilginç bularak bunlarla en sıkı ve dikkatli biçimde ilgilendi. Bu olaylardan birisi tamamıyle O'nun şahsi du-
rumu ile ilgili idi. Söz konusu olan, Nayman Kralhğı'nı hakimiyeti altına aldığı zaman, takibinden kaçmayı başaran, Kralın oğlu Küçülük idi. Adamları ile kaçarak Karakitay'a sığman Küçülük'e, Cengiz Han'a teslim olmaktan ise kaçmayı tercih etmiş olan Merkitler'in bir kısmı da katılmıştı. Bir vakitler Kuzey Çin'i işgal etmiş olan Karakitay'lar, burasını terkederek Gobi Çölü'ne sığınmaya mecbur edilmişlerdi. Bunlar, Aral Gölü ile Batı'da Sir Derya, Doğu'da Altay dağları ile Gobi arasında uzayan bir İmparatorluk kurmayı başarmışlardı. Bu İmparatorluğun Güney sınırlarında Kuen-Lun dağları bulunuyordu. Orta Asya'dan Moğolistan'a ve Çin'e giden ticaret yolları buradan geçiyordu. Karakitay-lar'm Hanı Gur Han yahut "Dünya Hanı" Doğu'da Uygur-lar'ı hâkimiyeti altına almış; Batı'da Semerkant emiri ile Har-zemşahı'na da otoritesini tanıtmış idi. Gur Han ve Kara-kitaylar'dan bir kısmı budist idilerse de, egemenliklerinde bulunan Türk boylan Müslüman olmuşlardı. Moğollar ve Çinliler gibi hoşgörü ruhu taşıyan Gur Han, İmparatorluğu içinde yaşayan insanlara inandıkları dinlerin gereklerini yapmalarına müsaade ediyordu. Naymanlarla Uygurlar, Gur Han'ın hâkimiyetinden çıkıp, kuvveti günden güne artan ve yayılan Cengiz Han'ın hâkimiyeti altına girdiler. Diğer taraftan Harzemşahı Muhammed Han da kuvvetli bir İmparatorluk kurarak, Gur Han'ın hâkimiyetinden kurtuldu ve Karakitaylar İmparatorluğu'nda yaşayan Müslümanları, kendilerinden başka bir dini tanıyan, Gur Han'a, yani Hükümdarlarına, karşı ayaklanmaya teşvik ve tahrik etti. Bunun yanında Harzemşahı da saldırgan bir siyaset izleyerek Karakitay'ı birkaç kez istilaya kalkıştı. Küçülük'ün gelişi bu şartlar altında iyi karşılandı. Bunun süvari birlikleri Gur
203
204
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
Han için gerçek bir yardım kuvveti teşkil edebilirdi. Gur Han kızını Küçülük ile evlendirdi. Damat, bunun karşılığında ödül olarak kayınpederini öldürdü ve yerine kendisini Han ilan ettirdi. Böylece, Cengiz Han'ın düşmanı kendisine kuvvetli bir dayanak kurmuş ve buna güvenerek Moğol Ha-nı'na karşı savaşma imkânına kavuşmuş oluyordu.
Bu kuruluş ve görünüş Cengiz Han'ın gözlerini Batı'ya çeken bir olay idi. ikincisi, Cengiz Han Imparatorluğu'nun sınırlarını Aral Gölü'ne ve Sir Derya Nehri'ne kadar genişlettiği taktirde, eline geçireceği faydaları ve avantajları da düşünüyordu. Karakitaylar Imparatorluğu'nu fethederse Arap dünyası ile ticarî ilişkileri iyileşecekti. Arap dünyasından gelen silahlar en iyi cinsten idi. (Mesela Şam kılıçları). Ticaret âleminde çok olan aracıların sayısı azalacak, eşya fiyatları düşecek, yollar kısalacak ve sonunda kabilelerinin ekonomik durumu daha da iyileşecek idi.
Bunların dışında, Karakitaylar'm bulundukları yer, coğrafya bakımından birbirine uygun ve ahenkli biçimde bağlanmış yüzeyden mahrum talihsiz bir memleket idi. Bu açıdan bakılınca sağlam bir memleket ve kuvvet halini alamıyordu. Burası, nihayet, kuru ve çorak topraklarında kaybolarak haritadan silinen iki akar suyu olan bir memleket idi. Cengiz Han'ı buralara en çok çeken sebep, Karakitaylar'm zayii olmaları idi. Memleketteki memnuniyetsizlik ve şikâyetlerin artması, yabancı bir kuvvet tarafından kolay bir sömürme ve tahrik unsuru olarak kullanılabilirdi. Küçü-lük'ün akılsızca idaresi altında bu memnuniyetsizlik ve şikâyetlerin bir isyana çevrilmesi işten bile değildi. Tebaları-na karşı geniş bir hoşgörü göstermesi gerekirken, Küçülük, kendisinden evvelki hanların tersine, din meselesinde aykırı
I
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
davranışlar seçti. Kendisi ölünceye kadar Hıristiyan Nasturi kaldığı halde, Müslümanlara ve Nasturi Hıristiyahlara zorla Budistliği kabul ettirmeye kalkıştı. İslâm dininde bilgisi ile büyük şöhret yapmış olan bir müslüman bilgin ile dinî meselelerde tartışma gaflet ve hatasına düştü. Müslüman din bilgini Küçülük'ü öyle meseleler ve sorular karşısında bıraktı ki, bunlara ancak Kur'ân ve Hadis konularında ve bilimlerinde geniş bilgi ve tecrübe sahibi olan keskin zekâlı ve akıllı bir âlim ve bir uzman cevap verebilirdi. Küçülük, bu mağlubiyetinden ve utancından doğan kızgınlığının intikamını almak için Bilgin'i astırdı.
Bu olay, Müslümanların aleyhindeki memnuniyetsizlik kaynaşmasını daha ziyade şiddetlendirdi. Cengiz Han, bu memlekete göndermiş olduğu casusları aracılığı ile, bu olaydan ve diğer şikâyetlerden günü gününe haberdar oluyor- 205 du. Burada şunu da belirtelim: Han, düşmanın iç durumunu ve kuvvetini önceden iyice öğrenmeden onun üstüne saldırıya geçmemiştir. Moğol casusları, -Marco Polo'nun oğlu gibi- yetenekli haberciler, komşu memleketleri baştanbaşa dolaşarak insanları ve mevkileri görüp öğreniyorlardı. Bu hususta elçilerden de faydalanılıyordu. Bunlar, geri döndükleri zaman, duydukları, gördükleri ve öğrendikleri şeyler hakkında Han'a çok ayrıntılı raporlar veriyorlardı. Bu haber alma cihazı ve şebekesi çok iyi düzenlenmişti. Karakuruma gelen Avrupalılar böyle bir teşkilâtla karşılaşıyorlardı (Venedik bu yolda bir istisna teşkil eder. Gemilerle dış memleketlere yolculuk yapanlar, tüccarlar gözlerini ve kulaklarını adamakıllı açarak duydukları, gördükleri ve öğrendikleri şeyler hakkında hükümetlerine ayrıntılı haberler ve bilgiler vermeye mecbur idiler.) Cengiz Han Karakitaylar memleke-
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
ATILA - CENGİZ HAN - TİMUR
tindeki durumu iyice öğrendikten sonra, Harzemşahı'nın daha evvel davranıp bu memleketi eline geçirmemesi için, 1208 yılında Küçülük'e karşı bir ordu gönderiyor. Cengiz'in ordusu, sayıca kalabalık olmadığı halde, en iyi kumandanlarından biri olan Cebe'nin kumandası altında idi. Cebe, sayı azlığını, çok ustaca yaptırdığı dini propaganda sayesinde, önemsiz hale getirdi. Daha savaşa girişmeden evvel, cemiyetler arasında her çeşit dini düşünce, inanış ve ibadetin tam manâsıyla serbest olduğunu ilan etti. Bunun üzerine Karaki-tay'daki topluluklar Cebe'yi bir kurtarıcı olarak karşıladılar; Küçülük'e karşı isyan ederek Cebe tarafına geçtiler. Büyük şehirleri ve bu arada Başkent'in kale kapılarını açtılar. Bozguna uğrayan Küçülük, Pamir'e kaçtı ise de arkasından yetişen Cebe'nin adamları O'nu yakalayarak öldürdüler. Har-206 zemşahı bu uğurda yıllarca ve hem de daha büyük askerî
------ kuvvetlerle denemelere giriştiği halde başarılı olamamıştı.
Cebe, ustalıklı ve akıllıca bir siyasî hoşgörü sayesinde, çok az bir askerî kuvvetle bunu başarmıştı. Cebe'nin çok kısa bir zamanda ve tam şekilde başarı sağlaması, Cengiz Han'ı kumandanının bağlılığından şüphelendirdi. O'nun Karakitay-lar memleketini kendi hâkimiyeti altına alarak bağımsızlığını ilan edeceğinden endişe etti. Bu endişesinin doğru olduğu, fakat bir temele dayanmadığı biraz sonra anlaşıldı. Çünkü Cebe, Temuçin'e katılmadan önce, Temuçin'in ağzı ve burnu beyaz olan sevdiği bir atını okla vurarak öldürmüştü. Şimdi bu bir at yerine ağzı ve burnu beyaz bin tane at toplayıp Cengiz Han'a gönderiyordu.
Karakitay İmparatorluğu'nun fethiyle Cengiz Han'ın İmparatorluğu'nun Batı'daki sınırlarını Sir Derya teşkil ediyordu. Sir Derya'dan ötesi Harzem İmparatorluğu idi. Har-
zemşahları (bugün buralara Hive denilmekte) Selçuk Türk sultanlarının vasalları olmuşlardı. Selçuk Türkleri'nin hâkimiyeti Küçük Asya (Anadolu)'nm tamamına yakın kısmına, İran'ın üstünden, çok Doğu'ya ve Asya'nın ortasına kadar yayılmıştı. XIII. yüzyılın ikinci yarısında Harzemşahları hâkimiyetlerini yavaş yavaş Doğu'ya Sir Derya'ya Karakitay sınırlarına kadar genişlettiler. Karakitaylar'm yardımı ile Güneydoğu'daki Horasan'ı zaptettiler. Burada Merv, Serhas ve Tur gibi büyük şehirler bulunuyordu. Bundan sonra tahıl zenginliği olan Segdul (Segdina) bölgesini ellerine geçirdiler, ki bunun siyasî ve ticarî merkezi Semerkant şehri idi. Harzemşahı Horasan'ı e Segdul'u fethettikten sonra, Selçuk Sultanı Tuğrul aleyhine savaş açtı ve bunu 1194 yılında kesin olarak mağlup etti. Bu suretle Selçuk sultanlarının Orta Asya ve İran'daki hükümranlıklarına son verildi; Selçuk Sul-tanı'nın başkenti Rey şehri de Harzemşahı'nın eline geçti. 1194 zaferinden sonra Irak'ta Harzem İmparatorluğu'na katıldı.
1220 yılına kadar saltanat sürmüş olan Harzemşahı Mu-hammed Alaaddin 1200 yılında şah oldu. Türk ve İran milletleri üzerindeki hükümranlığını kurmuş olan Muhammed Alaaddin, İslâmiyetten birlik sembolü olarak faydalandı. O kendisini Hz. Muhammed Peygamberin bayrağını taşıyan bir kişi olarak görüyor ve O'nun adına gerçek imanın zaferi için savaşıyor ve bu sebeble kendisine "İslâm Arslanı" ve Allah'ın Gölgesi" unvanlarını veriyordu.
Muhammed Alaaddin, 1204-1206 yılında Afganistan'ı fethederek İmparatorluğu'nu genişletiyor. Afganlılara karşı giriştiği savaşta önce bozguna uğruyorsa da Karakitaylar'm yardımı sayesinde, bir yıl sonra zafer kazanıyor. Müslüman
207
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
dünyanın en kuvvetli sultanı olduğunu düşünen Muham-med Alaaddin, ateşe tapan Karakitaylar'ın vasalı olmayı şeref ve şöhreti ile uygun görmüyor ve kuvvetine yakıştırmıyor. Semerkant emirinin de rıza ve kabulü ile M. Alaaddin Karakitaylar'a karşı açıkça harekete geçiyor; Karakitaylarla yaptığı savaşı Küçülük'ün ihaneti ile kazanıyor. Böylece büyük bir İmparatorluğun sahip ve hâkimi oluyor. İmparatorluğunun sınırları Anadolu'dan Hindistan'a, Basra Körfe-zi'nden Sir Derya sınırlarına kadar genişliyor.
Bu geniş İmparatorluk ne etnik ve ne ekonomik bakımdan homojen değildi. Ama O'nun birliği, son tarihlere ait siyasî bir yapı olduğu için, çürük değildi. Böyle düşünmemiz gerekirse 1206 yılından sonra ortaya konulmuş olan Cengiz Han İmparatorluğu için de aynı düşünceyi kabul et-208 memiz gerekir. Şimdi karşı karşıya olan bu iki kuvvet ara-smdaki fark başka sebeblerle açıklanabilir. Cengiz Han İmparatorluğu göçebe topluluklardan Harzem İmparatorluğu yerleşik topluluklardan meydana geliyorlardı. Evvelce işaret ettiğimiz gibi, göçebe feodalizm ile yerleşik feodalizm arasında büyük farklar vardır. Yerleşik feodal toplumdaki insanlar arasında çok derin farklar bulunan sınıflar ve tabakalar vardır ki, bunlar birer uçurumdur. Harzem İmparatorlu-ğu'ndaki feodallar saraylar ve sağlam kaleler inşa ediyorlar; servetler biriktiriyorlar; onların hırs ve açgözlülükleri durmadan büyüyor. Çünkü, onları koruyan kalelerin duvarları ve hizmetlerinde tuttukları süvarileri itiraz edenler ve ayaklananlara karşı kuvvetle koruyorlardı ve efendilerinin kuvvet ve otoritelerinin inkâr ve reddedilmesine meydan vermiyorlardı. Gerek köylülerin ve şehirlilerin asiller aleyhine isyanları ve gerek fakir tabakaların şehirlerdeki zengin tüccar-
lara karşı memnuniyetsizlik ve yakınmaları, genel bir tehlike karşısında hareket birliği doğmasına müsait olmayan bir ruh hali yaratmakta, yani birlikte ve toplu halde mücadeleye girişilmesini önlemektedir. Cengiz Han, eğer Pekin'de kalmış olsaydı sonunda O da, yerleşik feodal devletlerin temellerini çökertmiş olan aynı sosyal meselelerle karşı karşıya kalmış olurdu. Karakurum'a dönmüş olan Cengiz Han, bir şef olarak, İmparatorluğu'nun ve hükümranlığının merkezinde bulunduktan başka, içerden birliklerinin yıkılma tehlikesi az olan göçebeler Moğol ve Türk kabilelerini doğrudan doğruya emirleri altında bulundurmak avantajını da koruyordu. Herhangi bir şef Cengiz Han'a karşı çıkabilirdi ama hükmettiği bir topluluk bunu yapamazdı. Topluluklar, kendilerini yeni ve zengin memleketlere götürüp ganimetlere kavuşturma umudu veren Cengiz Han'ın otoritesini sevinç ve gönül rızalığıyla kabul ediyorlardı. Fakirlik ve ganimetlere kavuşma umudu bu toplulukları hareket birliğinin ve başarıların garantisi haline getiriyordu.
Cengiz Han, İmparatorluğu'nda yaşayan Müslümanlar aracılığıyla Harzemşahı'nın emrinde bulunan askeri birliklerin sayısı ve kuvveti hakkında olduğu gibi tebaları arasındaki ilişkiler ve ruh hali konusunda da ayrıntılı bilgiler elde edebiliyordu. Şah nezdine elçiler göndermek suretiyle Şah'ın ileriki düşünceleri hakkında da ipuçları elde edebiliyordu. "Sana selamlarımı sunuyorum" biçiminde Şah'a yakınlık gösteriyordu. "Senin kuvvetini ve İmparatorluğu'nun genişliğini biliyorum ve bu sebeple seni çok sevgili bir oğlum sayıyorum." diyordu. "Çin'in ve pek çok Türk kabilesinin tarafımdan zaptedilerek hükmüm altına alındıklarını senin bilmeni istiyorum. Benim memleketim savaşçılar karar-
209
BOZKIR'IN ÜÇ ATLISI
ATİLA - CENGİZ HAN - TİMUR
210
gâhıdır; gümüş madeni ocağıdır; benim başka topraklara ihtiyacım yoktur. Ben babalarımız arasındaki ticari ilişkileri cesaretlendirip arttırmakta, ikimiz için de eşit faydalar bulunduğuna inanıyorum," diyordu. Büyük Han'ın elçileri Harzemşahı'na bunları naklederken bu sözlerini doğrulayan değerli hediyeler de sunuyorlardı. Bu hediyeler arasında gümüş kaşıklar, kıymetli taşlar, en kıymetlilerinden bir mücevher ve beyaz deve derileri bulunuyordu. Cengiz Han'ın bu mesajı barışseverlik, itidal, Şah'a karşı aşırı bir baba sevgisi kapsıyordu. Doğu diplomasisinde oğlum hitabının gerçek mânâsını burada açıklamamız gerekmektedir: Oğlum sözü, ister az ve ister çok sevgiyi göstersin, muhatabını bir çeşit himaye altına alma mânâsını taşır. Şah, Han'ın kendisine karşı kullandığı çok sevgili oğlum sözünü kabul ederek, O'na kendisini düşünen bir baba mânâsını taşıyan bir cevap verirse, O'nun himayesine girmiş ve O'nun üstünlüğünü tanıdığını kabul etmiş sayılırdı. Bu sebeble, Muhammed Ala-addin, Büyük Han'a cevabını vermeden önce, Cengiz'in ne kadar kuvvete sahip olduğunu anlamaya, ondan sonra hitap tarzını seçmeye karar vererek elçilere bazı şeyler soruyor. Elçilerden birisini ayırıp, onunla dört göz arasında başbaşa konuşuyor. Şah bu elçiye, değerini tespite imkân bulunmayan çok kıymetli bir yüzük ile birçok hediye vererek elçinin ağzından sırları almaya çalışıyor. Şah önce Cengiz'in Çin'i gerçekten zaptedip etmediğini öğrenmek istiyor Çin'in dünyada en geniş topraklara sahip bir İmparatorluk olduğu Semerkant ve Buhara tüccarlarından biliniyordu. Cengiz Han'ın bu İmparatorluğu zaptettiği doğru ise, dünyanın en büyük İmparatorluğu'na Cengiz Han'ın sahip bulunduğunu Şah'ın kabul etmesi gerekiyordu. Elçi bunun doğru olduğu-
nu ifade etti. Şah'm ikinci suali, Cengiz Han'ın askerî kuvveti hakkında oldu. Elçinin verdiği cevap Şahı sevindirdi. Büyük Han'ın askerinin çok ve kuvvetli olduğunu söyleyen elçi, bununla beraber, O'nun askerleri seninkiler yanında, Ay ışığının Güneş ışığı yanında çok sönük kaldığı gibi, zayıf ve sönük kalmaktadır; dedi. Şah, Cengiz'in elçilerinin verdikleri bilgilerin gerçeğe uyup uymadığını yerinde tespit etmek üzere, Karakurum'a bir elçi heyeti göndermeyi kararlaştırdı. Elçiler, Büyük Han'ın askerlerinin sayısı ve bunlarm kullandıkları silah biçimleri hususunda bilgi toplayacaklardı. Cengiz Han, Şah'ın elçilerine şunları söyledi: "Benim Doğu'nun, Şah'm Batı'nın hükümdarları olduğumuzu Şahınıza söyleyiniz! Aramızda sarsılmaz bir anlaşma bağı bulunduğunu, dostluk ve barış bulunduğunu; memleketlerimizin tüccarlarının ve kervanlarının tam bir barış ve huzur içinde gidip gelmeleri gerektiğini; O'nun memleketinde bulunan malla- -11