Alexei Navalny hapishanede öldü. Peki Navalny avukatlıktan Putin'e karşı en korkusuz muhalefeti yapan liderliğe nasıl yükseldi?
Rus yetkililer cuma günü Kremlin eleştirmeni Alexei Navalny'nin hapishanede öldüğünü açıkladı.
47 yaşındaki avukat Navalny blog yazarı, YouTuber, yolsuzluk karşıtı aktivist ve Rusya'nın muhalefet yüzüydü.
Geçtiğimiz on yıllar boyunca, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in en sert muhalifi olarak ün kazandı, yolsuzluğa karşı mücadele etti ve Kremlin karşıtı büyük protestolar düzenledi.
Putin'in Rusya'sında siyasi muhalifler genellikle hizip çekişmeleri arasında kaybolur ya da hapse girdikten sonra sürgüne giderlerdi.
Ancak Navalny giderek güçlendi, cesareti ve sosyal medyanın Kremlin'in Rusya'daki haberler üzerindeki sıkı kontrolünü nasıl aşabileceğine dair keskin anlayışı sayesinde muhalefetin zirvesine yükseldi.
Alexei Navalny kimdir?
Moskova'nın yaklaşık 40 kilometre dışındaki Butyn'de doğdu. Halkın Dostluğu Üniversitesi'nden 1998 yılında hukuk diploması aldı ve 2010 yılında Yale'de burslu olarak çalıştı.
Navalny, Rusya'nın elitleri arasındaki yolsuzluğa odaklanarak dikkatleri üzerine çekti.
İlk hamlelerinden biri, aktivist bir hissedar olmak ve şeffaflık için baskı yapmak amacıyla Rus petrol ve gaz şirketlerinden hisse satın almak oldu.
Navalny'nin çalışmaları yolsuzluğa odaklanarak Rusların yaygın aldatılma duygusuna hitap etti ve demokratik idealler ve insan hakları hakkındaki daha soyut ve felsefi kaygılardan daha güçlü bir yankı uyandırdı.
Navalny neden hapisteydi?
2013 yılında, siyasi amaçlı bir kovuşturma olarak nitelendirdiği zimmete para geçirme suçundan hüküm giydi ve beş yıl hapis cezasına çarptırıldı, ancak savcılık daha sonra temyize kadar serbest bırakılmasını talep etti.
Daha sonra bir üst mahkeme cezanın ertelenmesine karar verdi.
Navalny hüküm giymeden bir gün önce Moskova belediye başkanlığına adaylığını koymuştu.
Muhalefet, Navalny'nin serbest bırakılmasını başkentte cezasına karşı düzenlenen büyük protestoların bir sonucu olarak görse de pek çok gözlemci bunu yetkililerin belediye başkanlığı seçimlerine meşruiyet kazandırma arzusuna bağladı.
Navalny, Putin'in desteğine sahip olan ve başkentin altyapısını ve estetiğini iyileştirdiği için popüler olan görevdeki kişiye karşı etkileyici bir performans göstererek ikinci oldu.
Navalny'nin popülaritesi, bir başka karizmatik siyasetçi olan Boris Nemtsov'un 2015 yılında Kremlin yakınlarındaki bir köprüde vurularak öldürülmesinin ardından arttı.
Putin ne zaman Navalny'den bahsetse, aktivistten asla ismen bahsetmemeye özen gösterdi, önemini azaltmak için ondan "o kişi" ya da benzer ifadelerle bahsetti.
Ancak tartışmalardan uzak değildi.
Muhalefet çevrelerinde bile Navalny, etnik Rusların haklarına verdiği destek nedeniyle çoğu zaman aşırı milliyetçi olarak görülüyordu.
Rusya'nın 2014 yılında Kırım'ı yasa dışı ilhakını bir saldırganlık eylemi ve uluslararası hukukun ihlali olarak defalarca kınayan Navalny, Kırım'ın Ukrayna'ya koşulsuz geri dönüşünü taahhüt etmekten de kaçındı ve bunun yerine başka bir referandum ve müzakere edilmiş bir çözüm olasılığı yaklaşımını benimsedi.
Rusya'da devlet kontrolündeki televizyon kanalları Navalny'yi görmezden gelse de, araştırmaları YouTube ve web sitesi ile sosyal medya hesaplarındaki paylaşımlar aracılığıyla genç Ruslar arasında yankı buldu.
Çalışmaları yolsuzluğa odaklanmaktan, Rusya'yı yirmi yılı aşkın bir süredir yöneten Putin yönetimindeki siyasi sistemin genel bir eleştirisine kadar genişledi.
Navalny, şaibeli ulusal seçim sonuçlarına ve bağımsız adayların dışlanmasına karşı daha önce görülmemiş büyüklükteki protestolarda merkezi bir harekete geçirici figür oldu.
Sibirya'da zehirlendi
Seçim protestolarına katıldığı için 2019 yılında hapis cezasına çarptırılan Navalny, yetkililerin alerjik reaksiyon olduğunu söylediği bir rahatsızlıktan dolayı hastaneye kaldırıldı.
Bazı doktorlar zehirlenme gibi göründüğünü söyledi.
Bir yıl sonra, 20 Ağustos 2020'de, muhalif adayları örgütlediği Sibirya'nın Tomsk kentinden Moskova'ya giden bir uçakta ciddi şekilde hastalandı.
Tuvaletten dönerken koridorda yere yığıldı ve uçak Omsk şehrine acil iniş yaptı; destekçileri tedavi için Almanya'ya götürülmesine izin vermeleri için doktorlara yalvarırken iki gününü hastanede geçirdi.
Almanya'ya vardığında doktorlar, 2018 yılında İngiltere'de eski Rus casusu Sergei Skripal ve kızını neredeyse öldüren ve başka bir kadının ölümüne neden olan sinir gazına benzer bir Novichok türü ile zehirlendiğini tespit etti.
Navalny yaklaşık iki hafta boyunca tıbbi olarak komada kaldı, ardından birkaç hafta daha konuşma ve hareket kabiliyetini yeniden kazanmaya çalıştı.
Rus yetkililer daha sonra Navalny'nin Almanya'dayken zimmete para geçirme suçlarından biriyle ilgili ertelenmiş cezanın şartlarını ihlal ettiğini ve eve dönmesi halinde tutuklanacağını duyurarak çıtayı yükseltti.
Ancak yurtdışında kalmak onun doğasında yoktu. Navalny ve eşi 17 Ocak 2021'de Moskova uçağına bindi. İki haftadan biraz fazla bir süre içinde yargılandı, suçlu bulundu ve 2,5 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Olaylar, Rusya'nın en ücra köşelerine kadar ulaşan ve 10 binden fazla kişinin polis tarafından tutuklandığı büyük protestolara yol açtı.
Putin 24 Şubat 2022'de Ukrayna'yı işgal etmek üzere asker gönderdiğinde, Navalny hapishaneden yaptığı sosyal medya paylaşımlarında ve mahkemedeki duruşmalarında savaşı şiddetle kınadı.
Savaşın başlamasından bir aydan kısa bir süre sonra, kendisi ve destekçilerinin uydurma olarak nitelendirdiği bir davada zimmetine para geçirme ve mahkemeye saygısızlık suçlarından dokuz yıl daha hapis cezasına çarptırıldı.
Müfettişler derhal yeni bir soruşturma başlattı ve Ağustos 2023'te Navalny aşırıcılıktan suçlu bulunarak 19 yıl hapse mahkum edildi.
Federal Cezaevi Servisi'ne göre Cuma günü hapishanede yürüyüş yaptıktan sonra kendini iyi hissetmedi ve bilincini kaybetti. Bir ambulans gelerek onu hayata döndürmeye çalıştı ancak hayatını kaybetti. Ölüm nedeninin "soruşturma altında" olduğu belirtildi.