Osmanlının gayrimüslimlere karşı tutumu hakında bilgi
Bu beyandan da anlaşılabileceği gibi, Osmanlı yönetimi kan iftirası'nı yasaklamakta ve Yahudilerin de diğer gayrimüslimler gibi, serbestçe dinsel vecibelerini yerine getirebilmelerini teminat altına almaktadır. Abdülmecid, bu görüşünü 6 Kasım1840'da bir ferman olarak da yayınlamış ve Yahudilere bu tür yakıştırmalarda bulunulmamasını buyurmuştur. Abdülmecid, söz konusu fermanında, Yahudilerin insan kanı şöyle dursun, dinsel inanışları nedeniyle, yenilebilen hayvanların kanından bile uzak durduklarının altını çizerek, kan iftirası'nın tamamen dayanaktan yoksun olduğunu vurgulamıştır. [85]
Padişahın bu fermanına rağmen, Rum cemaatinin Yahudilere karşı tutumunda çok da önemli bir değişiklik olmamıştır. Rumların kafasındaki Yahudi imajı değişmemiş ve yeri geldiğinde yeni kan iftira''larını ortaya atmaları engellenememiştir. Nitekim, Abdülaziz'in padişahlığı döneminde, 1865'de İstanbul'un Kuzguncuk semtinde yaşayan Rumlar, mahallelerinde bir Rum çocuğunun kaybolması üzerine, çocuğun Yahudiler tarafından, kurban edilmek için kaçırıldığı şaiyasını yaymış ve buna kulak veren çok sayıda Rum, Yahudi evlerine saldırmıştır. Çocuğu aramak bahanesiyle evlere giren Rumlar, 300 Yahudiyi öldürmüştür. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa, olayları zorlukla kontrol altına alabilmiştir. Yapılan soruşturma sonucunda, iddianın mesnedsiz olduğu ve Rumlar tarafından uydurulduğu anlaşılmıştır. [86]
Bu olay üzerine, Sultan Abdülaziz, bir ferman yayınlayarak kan iftirası konusunun bir kez daha gündeme gelmemesini istemiş ve yerel yöneticileri de böyle iddiaların yayılmasını önlemek hususunda dikkatli olmaları için uyarmıştır. [87]
Bu ferman da bir önceki gibi yeterli olmamıştır. İmparatorluğun özellikle merkezden uzak yörelerinde, Rum, Ermeni ve Arap Hıristiyanlar tarafından yürütülen Yahudi karşıtı eylemler, zaman zaman o merkezlerdeki Avrupalı konsoloslar tarafından da kışkırtılmış ve olağanüstü boyutlara ulaşmıştır. Yahudiler, Osmanlı kentlerinde ani bir Rum ya da Ermeni saldırısından korkar hale gelmişlerdir. Yahudi karşıtı hava, bir yandan kulaktan kulağa yayılan kan iftirası ile bir yandan da gazetelerde yer alan asılsız ve karalayıcı haberlerle güçlendirilmiştir. Osmanlı makamları, öndegelen Rum din ve ticaret adamlarından söz konusu eylemlerin durdurulmasını istediklerinde, önce işbirliği sözü almışlar ama bu kişiler hiçbir zaman gerçek anlamda Yahudi karşıtlığını engelleyici girişimlere önayak olmamışlardır. Bunun en önemli nedeni, Kilise'nin tarihsel Yahudi karşıtlığı ve Rum tacirlerin Yahudilerin kendilerine rakip olmasını istememeleridir. [88]
Osmanlı Devleti'nde yaşayan Rumlar ve Ermeniler, XIX. yüzyılın sonundan itibaren, Yahudilere karşı tutumlarını öylesine sertleştirmişlerdir ki, Yahudilerin yeni sinagoglar inşa etmelerine bile karşı çıkmışlardır. Mesela, 1899'da Haydarpaşa'da bir sinagog inşaına başlanması üzerine, Rumlar büyük bir nümayiş düzenleyerek inşaatı durdurmaya çalışmışlar. Fakat, Sultan Abdülhamid, bölgeye Selimiye kışlasından askeri birlikler sevkederek, göstericileri dağıttırmıştır. [89]
Çorlu Eşkanaz Yahudi cemaati lideri, 1902'de Alliance Israelite Universelle merkezine gönderdiği bir mektupta, kentteki Rumların Yahudilere karşı takındıkları tutumdan şu sözlerle yakınmaktadır [90] :
"Trakya'nın diğer yerlerinde olduğu gibi, bizim kentimizde de fanatik Rumlar, gerçek Hıristiyanlığın ruhuna aykırı olarak, Judas Iscariote'nin [Hz. İsa'yı Romalılara ihbar ettiğine inanılan Yahudi (13. havari)] resmini yapmakta ve bu resmi kutsal Cumartesi akşamları yakmaktadırlar. Tarihteki yahudileri canlandırdığına inandıkları ağaç ve bezden bir kuklayı da aynı biçimde, cahil ve fanatiklerden oluşan bir gurubun önünde aleni biçimde ateşe vermektedirler. Bu kişilere kiliselerde, İsa'nın acı çekmesine neden olanların Yahudiler olduğu yönünde hikayeler anlatılmaktadır İki cemaat arasında yeni düşmanlıklar yaratmamak için bugüne kadar bir şikayette bulunmadık. Ancak bu fanatiklerin çılgınlıkları arttı. Biz alevleri görüyoruz ve Yahudilere karşı nefret çığlıklarını duyuyoruz."
Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan Yahudilerle Rumlar arasında cereyan eden olaylara ilişkin olarak, Osmanlı Arşivleri'nde çok sayıda belge mevcuttur. Bu belgelerin bir bölümü bu çalışmanın ekler kısmında yer almaktadır. Aşağıda, söz konusu belgelere konu olan bazı olaylara özet olarak yer verilmiştir.
1839 tarihli bir belgeye göre, Selanik limanına gelen bir gemiden inen üç Yunanlı gemici, sekiz yaşlarında bir Yahudi kızı kaçırmışlardır. Tüm aramalara rağmen kız bulunamayınca, Yunanistan'ın Selanik Konsolosu'ndan duruma müdahale etmesi istenmiş, ancak Konsolos, kendi vatandaşlarının böyle işlere kalkışmayacaklarını ifade ederek, yardıma yanaşmamıştır. [91]
1851 tarihli belgelere göre Rumeli Eyaleti'nin Kesriye Sancağı'na bağlı Tesrika köyünde, Yanya Eyaleti'nin Berat Sancağı'nda ve Tırhala'da, bazı Rum kadın ve çocuklarının rüyalarında Hazret-i Meryemi gördüklerini ve onun kendilerine Yahudilerle alış veriş etmemelerini söylediğini iddia etmeleri üzerine, Rumlar Yahudilerle ilişkilerini kesmişler ve onları izole etmişlerdir. Bunun üzerine konunun araştırılması için müfettişler görevlendirilmiş, bunların verdiği raporlar çerçevesinde, bölgede yaşayan Rumlar'a ve İstanbul'daki Fener Rum Patrikanesi'ne, Osmanlı topraklarında yaşayan gayrimüslim milletler arasında düşmanlığa ve uygunsuz davranışlara yol açabilecek bu gibi hareketlerden derhal vazgeçilmesinin gerekliliği bildirilmiştir.
Osmanlı makamlarının bu kararlı tutumuna rağmen, bölgede Yahudiler'e karşı olan hareket güç kazanmaya devam etmiş, farklı yerlerde farklı kişiler aynı rüyayı gördükleri iddiasıyla ortaya çıkmışlar ve Müslüman halkı da yanlarına çekmeye çalışmışlardır. Bunun üzerine bölgeye soruşturmacılar gönderilmiş, iddia sahipleri sorgulanmış, kendilerine Yahudilerle ilgili sözlerini niçin söyledikleri sorulduğunda, bunu inkar etmişlerdir. Böylece, Yahudilere karşı girişilen eylemlerin tamamen sebepsiz yere çıktığı tescil edilmiştir. Buna rağmen, Rumların Yahudilerle ilgili olumsuz tutumları bir süre daha devam etmiştir. [92]
İzmir Eyaleti Valisi Mehmet Kamil Paşa'nın, 1859'da Babıali'ye yolladığı bir belgede, İzmir'deki Rumların diğer gayrimüslim ahaliye ve özellikle Yahudilere karşı uygunsuz davranışlar içine girdikleri yazılmaktadır. Vali, Rumların kutsal günlerini ve Yunanistan'ın bağımsızlığını kazanma yıldönümünü bahane ederek, Yahudilere saldırılarını daha da yoğunlaştırdıklarını, böyle hareketlerde bulunanlara müsamaha edilmediğini ve olaylara karışan bazı Rumların tutuklandıklarını bildirmektedir. [93]
1891'de Zaptiye Nezareti'nce yazılan bir belge İstanbul Rumları'nın Yahudi karşıtı eylemlerinden birini ortaya koymaktadır. Belgeye göre, Büyükdere Rumları, Paskalya döneminde, Yahudileri tasvir eden resim ve kuklalar yapmış, bunları pazar gibi ahaliye açık yerlerde gezdirmiş, Yahudilere hakaret etmiş ve bu resim ve kuklaları yakmışlardı. Bu durumun Rum ve Yahudi cemaatleri arasında nefreti körüklediği ve Hahambaşı'nın da durumdan şikayetçi olduğu ifade edilen belgede, böylesi durumlara meydan verilmemesi için her türlü önlemin alındığı kaydedilmektedir. [94]
Yine 1891'de Zaptiye Nezareti'nce kaleme alınan bir başka belgeye göre de, Yunanlıların baskı ve saldırılarına maruz kalan Korfu Adası Yahudileri'nden 65 kişinin İstanbul'a kaçtıkları bildirilmektedir. Söz konusu belgede ayrıca, Yunanlıların davranışlarından zarar gören 8000 kadar Yahudinin de, başta İskenderiye olmak üzere çeşitli yerlere göç etmek zorunda kaldıkları ifade edilmektedir. [95]
Yukarıda, Osmanlı Devleti'nde yaşayan Rumlarla Yahudiler arasındaki ilişkilere değinilmeye çalışılmıştır. Tarihsel olarak gergin olan Rum-Yahudi ilişkileri, Yunanistan'ın bağımsızlığını kazanmasından sonra daha da kötüleşmiş, Osmanlı topraklarında sahip oldukları devlet himayesini tamamen yitiren Yunanistan Yahudileri, Yunanlılar karşısında korumasız kalmışlardır. Yunanistan'ın bağımsızlığını kazanmasından günümüze kadar bu ülkede Yahudilere karşı takınılan tutumlar bir sonraki bölümde değerlendirilecektir.