Batılı akademi çok uzun bir süredir Rus İmparatorluğu’nun ve sömürgeciliğin mirasını görmezden geldi.
Rusya, Şubat ayında Ukrayna’yı tam ölçekli işgalini başlattığında, savaşın emperyal doğası hakkında tartışmalar ortaya çıktı. Bu konuda konuşan bilim adamları, bazı Batılı akademik ve siyasi çevrelerde hızla görevden alındı.
Bazıları, özellikle de “anti-emperyalist” olduklarını iddia edenler, Rusya’nın “kışkırtıldığını” iddia ettiler ve Ukrayna’nın direnişini “Batı emperyal” bir komplo olarak tasvir ettiler. Diğerleri, Rus emperyalizmi analizlerini savaş yanlısı, şahin bir gündeme sahip veya dar etno-milliyetçi duyguların bir yansıması olarak değerlendirdi.
Ancak Sovyet sonrası uzaydan – Rus saldırganlığı ve emperyalizminden zarar görmüş yerlerden gelen – bilim adamları için bu tepkiler hiç de şaşırtıcı değildi. Daha önce görmezden gelinmiş ve görevden alınmışlardı.
Amerikan, İngiliz ve Fransız emperyalizmleri yakından ve derinlemesine incelenirken, Rus emperyalizmi tartışmaları uzun süredir göz ardı edilmiştir. Bunun, Batı akademisinin ve bir dereceye kadar siyasi seçkinlerin Sovyetler Birliği’ne ve onun nihai dağılmasına nasıl yaklaşmayı seçtikleriyle çok ilgisi var.
İmparatorluktan bir ‘birliğe’
Rus emperyal emelleri, Moskova Büyük Prensliği veya Moskof’un kendisini Bizans İmparatorluğu’nun halefi ve tüm Ortodoks Hıristiyanların koruyucusu olan üçüncü Roma ilan ettiği 16. yüzyıla kadar uzanır.
Rus emperyal ordusu doğuda, batıda ve güneyde çok sayıda savaşa girdi ve 19. yüzyılın ortalarında Rusya en büyük kara imparatorluğu haline geldi. İngiliz, Avusturya-Macaristan ve Fransız imparatorluklarıyla birlikte kendisini bir Avrupa sömürge gücü olarak anladı ve sundu.
1917’deki Ekim Devrimi’nin ardından Bolşevikler, Rus monarşisinin ve Rus emperyalizminin sonunu ilan ettiler, ancak Rus emperyal sınırlarını korumak için acımasızca savaştılar. Rusya İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra ortaya çıkan Ukrayna, Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan gibi yeni kurulan bağımsız devletleri yeniden fethettiler.
1930’ların başlarında, Joseph Stalin, Rus halkının büyüklüğüne dair eski imparatorluk mitine dayanan Rus milliyetçiliğini benimsedi. Bolşevik Moskova, etnik Rusları Sovyetler Birliği’ndeki en ayrıcalıklı grup haline getirdi ve Rus olmayan bölgeleri doldurmak ve kontrol etmek için Rus yerleşimcileri gönderdi.
Yerli liderleri tasfiye etmek, tüm etnik grupları zorla yeniden yerleştirmek ve toplu ölümlere yol açan koşullar yaratmak, hepsi Sovyet kolonizasyonunun bir parçasıydı. Rus olmayanların kültürleri, dilleri ve tarihleri aşağılanırken, Ruslaştırma aydınlanma olarak sunuldu.
Aynı zamanda, Sovyetler Birliği, Rus İmparatorluğu tarafından fethedilen uluslara oy hakkı veren ve onlara Sovyetler Birliği içinde ulusal haklar veren ilerici bir anlatıyı benimsedi. Batı akademisindeki pek çok kişi, Moskova’nın satmaya çalıştığı sömürge karşıtı anlatıyı satın aldı çünkü resmi bildirileri göründüğü gibi kabul ettiler ve komünist anti-emperyalizm hikayesine inanmak istediler.
Nitekim Bolşevikler, çarlık aristokrasisini tasfiye ettiler ve iktidarı ele geçirenler farklı geçmişlere sahipti. Örneğin Stalin, Rusçayı aksanlı olarak konuşan etnik bir Gürcüydü.
Pek çok Batılı akademisyen için bu, görünüşe göre onun sömürge sonrası bir devlete liderlik ettiği anlamına geliyordu. Batılı akademi, bireylere ve resmi bildirilere odaklanarak, Stalin’in Rus emperyal sınırlarını korumaya takıntılı olduğu ve çarlık Rusya’sının kullandığı aynı araçları -etnik temizlik, muhalefeti ezme, ulusal hareketleri yok etme, Rus etnisitesini ve kültürünü ayrıcalıklı kılma- benimsediği gerçeğini sıklıkla gözden kaçırdı. onları korumak için kullanılır.
Sovyet sömürgeciliği, Batı’daki Sovyetler Birliği hakkındaki bilgi Rus merkezli olduğu için de reddedildi. Sovyetler Birliği genellikle basitçe Rusya olarak anılırdı. Rus olmayan insanlar hakkında çok az bilgi vardı. Batı’ya kaçan ve Sovyet emperyalizminin ilk elden deneyimleriyle Sovyet sömürgeciliği hakkında yazan Rus olmayan göçmenler, Sovyet karşıtı muhafazakar ideologlar olarak reddedildiler.
Daha da önemlisi, Sovyetler Birliği, kapitalizmi ve Batı emperyalizmini eleştirmenin yollarını arayanlar için de bir projeksiyon alanı haline geldi. Baskıdan kapitalizmi sorumlu tutanlar, kapitalizmin ortadan kaldırılmasının her türlü baskıyı sona erdireceğine inanıyorlardı. Onlar için Sovyetler Birliği, eskiden boyun eğdirilmiş halklara eşitlik ve özgürlük getiren enternasyonalist bir projeydi.
Çeşitli uluslara ve etnik gruplara yönelik şiddet ya görmezden gelindi ya da komünizme geçişin gerekli bir kötülüğü olarak görüldü.
Batı bilimi de ezici bir çoğunlukla Sovyet metropollerine – Moskova ve Leningrad – odaklandı. Sovyet çevre bölgeleri hakkında çok az şey biliyorlardı, bu da 1980’lerin sonlarından itibaren Orta Asya, Kafkaslar veya Baltıklar’daki ayaklanmaları veya Tacikistan, Dağlık Karabağ, Transdinyester, Abhazya’da dökülen kanı kimsenin gerçekten anlamadığı anlamına geliyordu. Güney Osetya ve daha sonra Çeçenya.
Sovyet emperyal ulus inşası tarihçisi Ronald Gregor Suny’nin 2017’de verdiği bir röportajda belirttiği gibi, “1980’lerin sonundan önce kimse Rus olmayanları umursamıyordu. Sovyet bilimi ve Sovyet çalışmaları, merkez ve zirve hakkındaydı – Kremlin’de, mozolede kimin nerede durduğu vb.
1980’lerin sonlarında ve 1990’ların başlarında Sovyetler Birliği’ni incelemeye başlayan akademisyenler kuşağı da ülkeye ilişkin ilk elden deneyimleriyle şekillendi. Yabancı öğrenciler olarak Moskova’ya gittiklerinde yoksul insanlar buldular. Boş raflar ve yaygın yoksulluk, Rusları Sovyet rejiminin kurbanları gibi gösteriyordu ve mali açıdan, Sovyet Moskova, maddi refahla ilişkilendirdikleri bir emperyal metropolden çok bir Avrupa çevresi gibi görünüyordu.
Dekolonizasyon olmaksızın tasfiye
Afrika, Orta Doğu, Güney ve Güneydoğu Asya’da II. Dünya Savaşı’ndan sonra başlayan dekolonizasyon dalgasına, sömürgecilik mirası ve şiddet araçlarına ilişkin titiz akademik tartışmalar ve bilimsel çalışmalar eşlik etti.
Buna karşılık, Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılması, Rus emperyal mirasının benzer şekilde incelenmesiyle sonuçlanmadı.
Metropol Batı Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri için Avrupa, metropolleşmeyi temsil ediyordu – dünyanın bir sömürge yeri değil, sömürgeleştirildiği bir yer. Avrupa’da sömürge tarihini kabul etmek pek mantıklı değildi, bu nedenle Rusya’nın sömürgeci doğası tartışmasız kaldı.
Rusya’nın kendisinde, baskın anlatı mağduriyet anlatısıydı. Ruslar kendilerini, Sovyetler Birliği’ndeki Rus olmayanların iyiliği için kendi iyiliğini feda eden özel bir ulus olarak görmeyi öğrendiler. Rusların 1991’de Moskova’nın kolonileri salıverme kararını açıklamak için kullandıkları slogan “Onları beslemeyi bırakalım” idi.
Batı’da, Sovyetler Birliği’nin çöküşü bir şok etkisi yarattı. Hem akademide hem de siyasette birçok kişi Mihail Gorbaçov’u sevdi ve onu bir kahraman, bir barış adamı olarak gördü. Yeni bir ifade özgürlüğü çağını başlatan reformlarını onayladılar.
Gorbaçov iletişiminde yumuşak, açık ve demokratikti ve sonraki birkaç on yıl için iyi bir ortak gibi görünüyordu. Amerika Birleşik Devletleri, ülkede reform yapması için ona yardım teklif etmeye bile istekliydi; ABD politikası Sovyetlerin dağılmasına karşıydı.
Profesör Mark von Hagen, 2016’da o zamanki siyasi atmosferi bu kadar geç hatırlıyordu: “George Bush … yine Gorbaçov’u mümkün olan en son ana kadar savunuyordu çünkü o ve o düzeydeki ABD hükümeti, birkaç muhalif sesle, Gorbaçov’u istiyordu. Ukraynalıların temsil ettiğini düşündükleri türden çılgın, faşist milliyetçilikten çok korktukları için Sovyetler Birliği’ni bir arada tutmaktı.”
Aslında, Batı’nın kaos, kan dökülmesi ve hatta nükleer olaylar korkusu, eski Sovyet alanı içindeki bağımsızlık hareketlerinin, bir imparatorluğun çöküşünün doğal bir ilerlemesinden ziyade, yıkıcı etno-milliyetçiliğin ifadeleri olarak algılanmasına yol açtı.
Aynı zamanda, 1991’de Sovyetler Birliği’nin resmi olarak dağılması Moskova tarafından merkezi olarak organize edildiğinden, emperyal baskı sorununu Batılı gözlemcilerin kafasında geçersiz kıldı. Sovyetler Birliği’nin enternasyonalist bir deney olduğu fikri devam etti ve Sovyetler Birliği’nin çöküşü, bu deneyin süresinin dolması olarak görüldü.
Pek çok Batılı tarihçi, onu çeşitli siyasetleri ve ulusal hareketleri silen bir rejim olarak değil, ulusları yaratan ve geliştiren siyasi bir proje olarak algıladı. Bu, yalnızca Bolşeviklerin iktidara gelmesinden önceki ulusal hareketlerin tarihini görmezden geldiği için değil, aynı zamanda halk meşruiyeti temelinde şekillenen bir ulus fikrine de aykırı olduğu için son derece sorunludur.
Yine de istisnalar vardı. Ronald Grigor Suny (Geçmişin İntikamı) ve Andreas Kappeler (Çok Uluslu Bir İmparatorluk Olarak Rusya) gibi tarihçilerin etkili çalışmaları, sömürgeleştirilmiş uluslara yönelik şiddet içeren Bolşevik politikalarına ve onların direnişine işaret etti. Sömürgeleştirilmişlerin bakış açısından yazan von Hagen (Ukrayna’nın Bir Tarihi Var mı?) ve Timothy Snyder (Bloodlands) gibi diğerleri, tarihsel süreklilikleri ve bugün Rusya’nın bu uluslar için hala oluşturduğu tehlikeleri doğru bir şekilde tahmin edip uyarabildiler.
Bir ulus inşa eden olarak Sovyetler Birliği efsanesinin yaptığı şey, Batı’da Rusya’nın bir nüfuz alanına, müdahale etme hakkına sahip olduğu bir “arka bahçesine” sahip olduğu fikrini yaymaktı.
Bu nedenle Batılı akademi ve siyasi çevreler, Boris Yeltsin ve halefi Vladimir Putin’in Çeçenya’da yürüttüğü soykırımsal savaşlar hakkında söyleyecek çok az şey buldu. Batı, insanların egemenlik ve ulus olduklarını iddia ettiğini görmek yerine, onların Çeçenleri haydut, milliyetçi ve terörist olarak tasvir etmelerine hemen inandı. Bu nedenle Rusya’nın Doğu Avrupa’daki emperyal emellerini – 2008’de Gürcistan’a karşı savaş, Kırım’ın ilhakı, vb. – bu şekilde göremediler.
Hataların yapıldığına dair bazı kabuller zaten var. Profesör Susan Smith-Peter’ın yakın zamanda yorumladığı gibi: “Rusya bilim adamları olarak, Rus devletinin bakış açısını varsayılan olarak aldığımız yolları görmek için arama yapan bir ahlaki envanter çıkarmamız gerekiyor. Putin’in patolojik bir aşırılığa götürdüğü Rus devletinin yüceltilmesinde herhangi bir şekilde yer aldık mı? Alanımız, Ukrayna’yı kendi tarzımızda tarihsiz bir devlet olarak şekillendirmeye katıldı mı?“
Gerçekten de öyle. Ve bunu düzeltmenin zamanı geldi.
Rusya’yı anlamak için Rus sömürge yönetimi altında yaşayanları dinlemek gerekiyor. Eski ve şimdiki Rus kolonilerini anlamak için buraların tarihçilerini dinlemek, onların kültürlerini, dillerini ve yazılı ve yazılı olmayan tarihlerini incelemek gerekir. Sömürge diktatörlüklerinden çıkış yollarını takdir etmek için, Ukrayna gibi devletlerin başarılı dönüşümlerini incelemek gerekir. Bu, “yapay ulus” mitini reddetmeyi ve nihayet Rusya’yı bir imparatorluk olarak görmeyi gerektirecektir.