This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
TÜRK MODERNLEŞMESİ Şerif Mardin BATICILIK İmparatorluğun gerilemeye başlamasıyla, niçin gerilediği sorusu, önce devlet yönetiminin bozulduğu ileri sürülerek, daha sonra belki de yüzeyleşen bir tutumla Batı‟nın askeri üstünlüğü gösterilerek cevaplandırılmıştır. (...) 18. yüzyıl başlarında, Batı‟nın askeri kurumlarının ve silah gücünün imparatorluğa nasıl getirilebileceği önemli bir devlet sorunu olmuştur. Bu düşünceler, III. Ahmet zamanında (1703-1730), bilhassa 1720‟lerden sonra, Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa‟nın (1718-1730) desteğiyle teşvik görmüştür. (...) Gerilemeyi “din bütünlüğü”nün yitirilmesine bağlayan biraz farklı görüşlerse bir kısım ulema arasında ortaya çıkmıştır. III. Ahmet devrinde Batı‟dan gelen bir mülteci, İbrahim Müteferrika, basın sanatını Osmanlı İmparatorluğu‟na getirmiş. (...) Devlet katında görevli kimseler Avrupa‟nın “ahvali”ni öğrenmeye çeşitli başkentlere elçi olarak gönderilmişlerdir. Öte yandan, Batı uygarlığının kişinin refahına yönelik değerleri Osmanlı idareci sınıfına sızmıştır (Lale Devri). Bu yaşayış tarzını bir üst kesitin imtiyazı ve aynı zamanda mahalli kültürün kösteklenmesi olarak algılayan İstanbul‟un alt ve orta sınıfları, devletin bu sırada ortaya çıkan zaafı karşısında yeniçerilerle ve sadrazamın düşmanlarıyla birleşerek ayaklanmışlardır (Patrona İsyanı). Batı‟yla kurulan ilişkileri halkın yararlarının unutulması olarak değerlendiren, Osmanlı toplumunun içinden kaynaklanan bu itiş cumhuriyet devrine kadar sürecek olan Batılılaşma ile birlikte gelen bir etki-tepki mekanizmasının ilk örneğini teşkil eder. (Diğer örnekleri: Kabakçı İsyanı (1807), kısmen bir Nakşibendî şeyhinin teşvikiyle şekillenen Kuleli Vakası (1859) ve 31 Mart (13 Nisan) 1909 Hareketi.) Osmanlı devlet adamları milli çapta idari, hukuksal ve iktisadi tedbirlerle Osmanlı İmparatorluğu‟nda yüksek sayıda yer alan kültür birimlerini “eritebileceklerini” bir “Osmanlılık” şuuru yaratabileceklerini sanıyorlardı. Uzun vadede bu amaç gerçekleşemedi; fakat Batılı milli devletin birçok kurumu bazen özünü yitirmiş olarak imparatorluğa yerleşti (örneğin yeni bir milli eğitim sistemi, yeni bir yargı mekanizması, yeni bir idari sistem). (...) Tanzimat‟ı başlatanların çok iyi anlamadıkları bir husus çeşitli devletlerin birbirleriyle ticaret alanında amansız bir savaşa girmiş oldukları ve 19. yüzyıl ilerledikçe “emperyalizm” adını verdiğimiz kapsayıcı politikayı da -bu adı kullanmadan- daha çok benimseyecekleriydi. İlk ve ikinci kuşak Tanzimatçılara karşı sistematik eleştirilerse ancak 1860‟larda başladı. Namık Kemal ve Ziya Paşa önderliğindeki bu eleştiriciler grubuna “Yeni Osmanlılar” adı verilmiştir. Yeni Osmanlılar, Tanzimatçıların sömürü olayını anlamadıklarını, bir “üst tabaka” meydana getirdiklerini, kendi kültürlerini kösteklediklerini (şeriatı unuttukları) ve ancak yüzeysel anlamda “Batılı” „olduklarını ileri sürdüler. Tanzimatçıların –Yeni Osmanlılara göre Batı‟nın “ruhu”nu oluşturan hürriyetçi ve parlamenter eğilimleri anlamadıkları da yüzlerine vuruluyordu.
2
1860‟larda şekillenen bu eleştirilerin ortaya çıkmasında belki en etkili gelişme, Islahat Fermanı adını verdiğimiz organik (anayasal) belgenin ilanıydı. Tanzimat‟ı başlatan Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nun ikinci bir aşaması görünümünde olan Islahat Fermanı (1856), devletin güttüğü politikaya karşı önemli tepkiler yarattı. Islahat Fermanı, o zamana kadar “millet-i hâkime” olan Müslümanlardan bu imtiyazlı durumu alıyor, din farkı gözetmeksizin bir “Osmanlı” vatandaşlığı kurmaya çalışıyordu. (...) Az sonra Islahat Fermanı‟nda yüzeyde amaçlanan “beraberliğin” tersine çevrildiği, gayri Müslimlerle yabancıların kendilerine sağlanan hukuksal imkânları (mali kaynaklar, organizasyon bilgileri ve Batı diplomatik desteği sayesinde) Müslüman tebaayı çok geride bırakır şekilde kullandıkları görüldü. Batı fikirlerinin iyice anlaşılmaya başlandığı bir devre Sultan II. Abdülhamid (18761909) devridir. Bunun sebebi, yeni kurulan okullarda okuyanların ve yabancı dil bilenlerin artması olduğu kadar, padişahın kendisinin Batı‟yı bir bakıma “model” olarak almış olmasıdır. TANZİMAT’TAN SONRA AŞIRI BATILILAŞMA Toplumların eğitim, teknoloji, siyaset, hukuk, iktisat, sanat veya dine ilişkin sorunlarını çözdükleri kendilerine özgü yola, o toplumun kültürü denir. Türkiye‟de kültür deyimi genellikle yaşamın eğitim ve sanat yönleri için kullanılır. “Büyük” ve “küçük” kültürel gelenek bizim kabaca “halk” - “divan” edebiyatı ikiliği olarak bildiğimiz olayın daha genel ve bilimsel bir ifadesidir. (...) Bu görüşe göre kültür iki ana kola ayrılabilirdi: biri kırsal bir hayat yaşayan ve tarımla geçinen insanların kültürü, diğeri de şehirde yaşayan özellikle yönetici sınıfın insanlarının kültürü. Her toplumda, bir dereceye kadar, bir tarafta dünyanın kaç bucak olduğunu bilen şehirlilerin, karşı tarafta halkın kültürü görülür. İdeoloji, var olan bir sosyal yapıyı devam ettirmeye veya yenisini yaratmaya yarayan bir fikir yapısıdır. Osmanlı toplumunun iki gruba bölünmüş görüntüsü de kısmen gerçeklere dayanan bir ideolojidir. Böyle bir bölünme Osmanlı toplumu yöneticilerinin çıkarlarını destekliyor, bu yöneticilere yönetilenlerden ayrılmalarını sağlayan kesin ayrıcalıklar tanıyordu. Osmanlı idarecileri, imparatorluğun batış devrinde alt sınıfların düşünce ve yaşayışlarına –üst sınıfın sınırlarını genişletmek alt sınıftan müşterek bir milli hayata katmak anlamında- gereken önemi vermediler. Bu ise Osmanlı İmparatorluğunun son iki yüzyılda karşısında bulduğu ülkelerin sosyal sistemlerinde yavaş yavaş oluşan modernleşmenin en önemli yapısal özelliklerinden biriydi. Vatandaşlık kavramı, milli kültür gibi yapılar merkezin ve yeni ortaya çıkmış olan sosyal ve iktisadi yapı parçalarının birbirine bağlanmasını sağlar. Toplumun bireyleri arasında hem haberleşme hem de iktisadi yapı açısından bir bağımlaşma (karşılıklı bağımlılık) varsa, o zaman toplumsal seferberlik de oluşur. Osmanlı İmparatorluğu‟nun ekonomisi, Müslüman halkın toplumsal seferberliğini geliştirecek yönde değişmedi.
3
Özetle; Osmanlı İmparatorluğu, 19. yüzyılın başında kültür bakımından “küçük” ve “büyük” geleneklerin bütünleşmedikleri bir durumdaydı. Aynı zamanda, imparatorluk, Batı‟nın geçirmiş olduğu ve sosyal yapısını yeniden yoğuran “ayanlık” inkılâbı, pazar inkılâbı ve sanayi inkılâbı gibi önemli tarihsel gelişmelerden uzak kalmıştı. “Ayanlık inkılâbı” dediğim, Avrupa‟da “etats” veya daha sonraki ifadesiyle “corps constitues” adı verilen eşraf birliklerinin hâkimiyetidir. Fransız İhtilali‟ni bunlar başlatmıştır. “Pazar inkılâbı” modern devletin Batı‟da ülke genişliğinde pazarlar yaratma çabasıdır. Sanayi inkılâbı ise makine kullanma ile başlayan fakat en önemli sonuçları toplumsal olan bir evredir. Yukarıda anlattığım tarihsel hadiselere servetin fonksiyonlarının değişmesi bakımından bakıldığı zaman, kullanılan bir kavram kapitalizmdir. (...) Eskiden zenginlik (...) sosyal ve siyasî fonksiyonlara bağlıyken zaman geçtikçe kendi başına bir değer taşımaya başlamıştır. Oysa Osmanlı düzeninde servet, sosyal ve siyasal hizmetler görür. Örneğin, servet tüketim ve yatırım için kullanılmasının yanında önemli bir oranda siyasî destek sağlamak için etrafına taraftar toplamak veya bağışta bulunup cami yaptırarak toplumda yer edinmek için bir araçtır. Bir insan kendisini “insanlığın” bir parçası olarak görüyorsa bu evrensel bir tavırdır. (...) Bütün toplumların ortak bir yönü sosyal denetim veya yoldan çıkmış kişileri, bu davranışlarını yaymalarına veya onları meşrulaştırmalarına engel olmak için lekelemek ve tecrit etmektir. Halide Edib‟in Batı fikirlerine açıklığı, Jön Türklerin oluşturduğu yeniliklerden değil de, II. Abdülhamid (1876-1909) zamanında geçen yetişme çağından ötürü olması dikkat çekicidir. Bir tarafta, Frenkler, Levantenler, taş binalar, yabancı töreler, günah ve işretle dolu olan Beyoğlu; diğer tarafta, mahalle sathında beraberliğin yaygın olduğu ve sıkı bir cemaatin oluşturduğu, şehrin Müslüman kesimi. Bu hayat şöyle anlatılır: “Din, toplum hayatına hâkimdir. Padişah bütün Müslümanların halifesi olduğundan, İslam ülkelerindeki camilerde hutbe okunurken onun adı anılır. (...) Sarık ve cübbe dini kılıktır. Medresede müderris, camide kürsü hocasıyla vaiz, imam, müezzin ve kayyum, okulda hoca ile kalfa, bu kılıkta dini ve bilimi temsil ederler. Sarıkla cübbe yalnız bunlara özgü değildir. „Talebe-i ulüm‟ adı verilen medrese öğrencileriyle, cer hocaları ve mollalar da bu kılığı taşırlar. Hatta din ve bilimle uzaktan yakından ilgisi olmayan kişiler bile, isterlerse bu kılığa bürünebilirler. Dinin ve tarikatın temsilcisi oldukları için hocalarla şeyhlerin toplumdaki itibarı büyüktür. Mahallede kendi kendine kurulmuş, geleneğe dayanan sıkı bir düzen hüküm sürer. İmam, mahallenin sözü en çok geçen büyüğüdür. Her şey ondan sorulur. Evlilik hayatında eşitliğin sözü bile olamaz. Erkek nikâhla dört kadın alabilir; bunları bir evde barındırabilir; parası varsa her birine ayrı ev de tutar. Varlıklı olanların ayrıca cariyeleri, odalıkları, gözdeleri, kapatma „metres‟leri de vardır. Zenginler, bu hale katlanabilmesi için nikâhlı kadınlarını daha çok kimsesiz ve görgüsüz ailelerden seçerler. Sofra, odanın ortasına konulmuş genişçe bir sinidir. Çevresine serilen yer minderlerinin üzerine herkes bağdaş kurup oturur; elle yemek yer.”
gelirin kişiye değil de mevkie ait olduğu düşüncesi bütün sisteme uygun düşüyordu. kuvvet temeline ve meşrutiyete kavuşamadılar. Aslında. askeri ve bürokratik görevlilerden oluşan dar bir çevreyle kısıtlanmıştı. İki tip yaşantı billurlaştı. Biri sultanın ve sarayın etrafında toplananların hayatı. Bir tarafta statüye. diğeri de “çevre”nin hayatı. halk kültürünü küçümseyen insanlar tarafından yönetildiklerinin farkındaydılar. üst tabaka çocuklarının kültürel hayata halk edebiyatının yaygınlaşmış hikâyelerini okuyarak girmeleriydi. Bir yanda sarayın ve yönetici seçkinlerin kültürü. Batı‟da “medeni toplum” (civil society) adını alabilecek olan toplum katı Osmanlı İmparatorluğu‟nda doğmamıştır. birinin vergi toplayıcılarından. diğer yanda “çevre”nin.. Sarayın kültürü.. “Doğu Despotizmi”nde kolayca baş gösteren felaketlere karşı bir sigorta şekli olduğundan söz etmiştir.mücevherleri ile birlikte. Fazla zenginleşen hükümet memurlarının servetine el konurdu. sahipleri öldüğü zaman devlete kalırdı. bunun bir gösterişçi tüketim sayılmayıp. (. Yüksek memurların ailelerinden herkesin. Yeni Osmanlılar Tanzimatçıları yeni soylular yaratmakla ve sokaktaki insanı unutmakla suçladılar. Yöneticilerin kültürüne dâhil olan bu iki grup da. (. bu gruba dâhildiler.) Osmanlı İmparatorluğu‟nda “medeni toplum”un yerine başları dini örgütlenme olan ve üzerinde devletin (veya Osmanlı Devleti‟ne bağlılığın) etki yaptığı cemaatçi bir yapının varlığından söz edilebilir. . Kitleler ise.) Zenginleşme olanakları en çok olan memurların hiçbir zaman fazla malları birikemezdi.) Bu ikili grubun en belli başlı özelliği. Bu durum karşısında pazar kuvvetleri hiçbir zaman Batı Avrupa‟daki gibi özerkliğe. Böylece Osmanlı kültürel yapısı çok zayıf bağlarla birbirine bağlı ve semboller alanında birbirinden kesinlikle ayrılmış iki gruptan oluşuyordu. biraz ayrı olmalarına rağmen. hatta çocukların bile mücevher taktığına dikkat eden Moltke. Bağlantı kurumlarından biri tekkelerdi. çünkü bunlar prensip itibariyle. Haliç‟in karşı yakasında gittikçe gelişen ve onlara kendinden emin kişilerin küstahlığıyla bakan Beyoğlu‟ndan hem nefret eder hem de korkar. diğer tarafta ise yönetilenler. Önemli din adamları da. Bu temel iktisadi fark nedeniyle metropolle çevrenin kültürü birbirlerinden ayrı olarak belirginleşti. (. Montesquieu‟nün çok doğru olarak tespit ettiği gibi devletle bireyin arasına giren yapıların eksikliği “Doğu despotizminin” kaynağıdır. yani kitlenin kültürü. diğerinin de vergi ödeyicilerinden meydana gelmesidir.4 Yukarıda anlatılan şekilde yaşayan eski İstanbul‟un Müslüman halkı. Böylece.... Çevrenin dili ise sade Türkçe idi. Eşkıyalar boldu ve cemaat fazla müreffeh görünen herkese düşman kesilmeye hazırdı. Arapça ve Farsçadan serbestçe yararlanan “Osmanlı” dilini kullanıyorlardı. İkincisi de.. kuvvete ve yönetmeye en önde değer veren yönetici grup vardır.
entelektüel başvurma çerçevelerinin evrensel içeriği.5 Karşılaştırma yapılabilirse. Avrupa‟nın 14. sosyal ilişkilerin üstüne çıkmak. yüzyıl siyasî sisteminin temelini “eşraf‟ belirler. . Diyebiliriz ki. matbaanın Osmanlı İmparatorluğu‟na geç girmesi ve buna bağlı olan haberleşme kısıtlamaları. Osmanlı toplumu birçok hizmetin oldukça “ucuz”a temin edildiği bir toplumdu. Geleneksel okullarda. kitlelerin kültüründen uzak kalmakla beraber ona tamamen yabancı değillerdi. en iyi şekilde. şehirlerin politik ayrıcalık ve özerklik kazanmalarının eşdeğerleri Osmanlı toplumunda görülmedi. Osmanlı toplumu. yeni yeni giyinme ölçülerine uyması gereği esnaf sınıfının omuzlarına ilk defa olarak mali bir yük bindirmiştir. 19. sanayi devriminden önce Avrupa‟da da çok yaygın olan değerler Osmanlı toplumunda çok daha belirgin oluyordu. Daha sonra..) Şüphesiz ki. Böylece. servet mevkiin bir sembolü olarak kabul edildi. bu gelişme Osmanlı İmparatorluğu‟nda çok daha sınırlıdır. Kendilerine imtiyaz belgeleri verilen köylere ve nesiller boyu topraklarını genişletip. Osmanlı İmparatorluğu‟nda tarımsal arazinin yaygın ticaretini ve toprak genişletme hareketlerini de görmeyiz. alt sınıflardan gelen kuvvetli protestolarla karşılanmıştı. burada görülen kültürel ayrılık “burjuva” ile “gentilhomme” arasındakinden daha fazladır. Kapital birikimi 16. seçkinler arasında kültür. Böylece. yüzyıl Osmanlı toplumunda. Dördüncüsü ise. “Küçük kültür” ün Batılılaşmaya karşı gösterdiği tepkinin bir kısmı da bu sistemin yıkılmasından gelmektedir. önderleri Şinasi‟nin Victor Hugo‟dan aldığı bir cümle ile örneklenir: “Milletim nev-i beşerdir. çünkü Osmanlı İmparatorluğu daha kapitalizm öncesi evreyi tamamlamamıştı. sanayi devriminin getirdiklerinden etkilenemedi ve Polanyi‟nin The Great Transformation adlı eserinde sözünü ettiği sosyal-yeniden-kümelenme oluşmadı. bunu toplumsal hareketlilik için kullanan zengin köylülere rastlandığı da belgelenmemiştir. aynı mahallede yaşayan zengin veya fakir herkes bu okula gidebilirdi. kapitalizm öncesi tüketim değerleri. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu‟nda Fransa‟ya göre daha belirgin olmasının arkasında yatan unsurlardan biridir. (. vatanım rüy-ı zemin. Artık çocuğunu okula takunya ile göndermeyip.. Eğer. askeri kahramanlık ve yeniden-üleşim düzeni üzerinde kurulmuştu. Bence bu.” O zaman. fakat karşılıklı olarak her öğrenci bir şeyler getirirdi. bu ayrılığın 17. yüzyılda yavaş yavaş başlamış olmakla birlikte. Bunun değişmesi. Orta Avrupa‟daki gibi sürecin can damarı olan bazı yapıları türetmemişti. entelejensiyanın en belirgin özelliği ise. o zaman Osmanlı İmparatorluğu‟nda entelejensiya oldukça geç ortaya çıktı. çünkü mahalle hocasına para ödenmezdi. üst sınıflar. iki tabakadan meydana geliyor sayılabilir: alt sınıf yetişkinlerine aşılanan değerlere eş değerlerin verildiği çocukluk devresi ve daha sonra “hikmeti devlet” ve divan edebiyatı.
neden bu kadar yavaş değiştiğidir. Burada göstermeye çalıştığım. Osmanlı toplumunun birçok değerinin bu savaşçılar topluluğunun törelerine bağlanması gerekir. yeniden üleştirici ahlak ve siyasî sınıfın servet üzerindeki kısmi tekeli.. toplumun merkezi olarak mahalle. (.. yüzyılda ve 20. Batı‟yı düşman olarak görme gereği idi. Aslında karşı koymanın başlaması Balkan Savaşı‟na dek uzanır. bu durumda. modernleşmeye engel olan ve “dini” olarak adlandırılan etkenlerin bazen tamamen dini olmayan ve dinin arkasına gizlenen yapısal etkenler olarak ortaya çıktığıdır. Böylece. ilk zamanlarda yeniçerilerin evlenmeleri yasaklanmıştı. Bu değişikliği getiren. Osmanlı İmparatorluğu‟nun temellerine geri dönersek. yüzyılın başlarındaki yeniliğe karşı hareketlerin hepsinde bu ideolojiyi görürüz. Bu grupların kadınlara karşı olan tutumu. Sendromun tarihsel boyutu. Osmanlı toplumumun yeniden üleştirmeci yanı ve Osmanlı kültürünün ikiye bölünmüş yapısıdır. Burada tekrar sorabileceğimiz soru. Osmanlı İmparatorluğu‟nun ciddi bir tehlike ile karşı karşıya olduğu ortaya çıkınca. alt sınıf kökeni de bir çeşit cemaatçi popülizmi harekete geçirir. Kadınların toplumdaki yeri üzerinde kurulmuş olan Türk cemaatçi tutuculuğu. Modernleşme taraftarlarının Batılılaşmaya karşı olan tutumlarında sınıf kökeni bağımsız değişken olarak önem kazanır. Alt sınıf kültürü. İttihat ve Terakki Komitesi‟nin kadınlara ilişkin bütün ilerici eğilimleri durdu. memur kökeni insanları devleti kurtarmaya yöneltir. kızlarını Boğaz‟da güneşlenirken gördüğü bir kumandanı. tutuculuğun kaynağıdır. Enver Paşa. aşırıBatılılaşma eleştiricileri ile birlikte gelişiyordu.) Alt sınıfların yaşamındaki cemaat duygusu. bir mozaiği oluşturan parçacıkların tümüdür. üçüncüsü ise Jön Türklerin taşra “çevre” kökeni idi. Osmanlı İmparatorluğu bazen çok köklü olan kapitalizmin davranışsal sonuçlarından yoksun kaldı. toplumsal ve askeri seferberlik için bir kez daha halkın köklerine başvurmak gereği. 19. Bu yapıyı birleştiren temel. Halkın ahlaki çöküntüyü Batılılaşma ile bir tutması da bir rastlantı değildir. fetihçi gazilerin çok özel bir yapı içinde örgütlendiklerini görürüz. gazilerin savaşçı eylemleridir. yerinden aldı ve 1917‟de hükümetin teşkil ettiği bir komite kadın eteklerinin uygun boyu üzerinde ciddi bir tartışmaya girdi.6 Böylece. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Osmanlı sosyal yapısındaki savaşçı grupların değerleri. alt sınıfların kültüründe kadınlara karşı olan tutumun neden bu kadar köklü olduğu ve cumhuriyet kurumlarının bütün atılımına rağmen. Çanakkale‟de. pazara dayanan bir ekonomiyi ve bireysel tüketimi . kadınlarla serbest ilişkilerin gizli olarak savaşmanın üzerinde yıkıcı bir etkisi olduğu şüphesine dayanır. ikincisi.
cemaat. Türkiye milli bağımsızlığını ona dayanarak elde etmiştir. En son olarak. Daha değişmiş şekliyle Bihruz aleyhtarı tutum.) Kameralistlere göre güçlü bir devlet... YÜZYILDA DÜŞÜNCE AKIMLARI VE OSMANLI DEVLETİ Farabi. Kur‟an‟da geçen öğreti ile bir tutuluyor. padişah-kul gibi bir kişiye bağlılıkta toplanan ilişkiler üzerine kuruluydu. el-Medinetü‟l-Fazıla (Faziletli Şehir) adındaki yapıtında açık olarak Platon‟un düşüncesini İslam düşüncesiyle denkleştirmeye çalışmıştı. Alt sınıf kültürü kadınların bağımsızlaşmasına aynı nedenlerle karşı koydu. bürokrasiyi ve genel olarak devlet kurumlarını güçlendirmekti. Şinasi. Türk milliyetçiliğinin bir kökünü de burada aramak gerekir. 19. Bihruz Bey sendromunun tamamen olumlu yönleri olduğunu da söyleyebiliriz. bu ve diğer kaynaklardan gelerek iki yönüyle Osmanlı İmparatorluğu‟na geçmişe benzer. tabii olarak üreticiler. hükümranlığın özünün “adalet” olduğudur. Batı düşüncesinin derinliklerini anlayabilmiş ve o düşüncenin laikliğini kavrayabilmiş ilk düşünür olarak karşımıza çıkar. . devlet adamları şeklinde üçlü (ya da dörtlü) bir gruplaşmadan teşekkül ettiği ve bunların başına bir “bilge hükümdar” gerektiği fikridir. onları koruyarak birer “üretici” haline getirmek ve bu yolla elde edilen vergilerden yeni tipte bir orduyu. Platon‟un düşüncesi. Tek tutanak bu noktadaydı. fakat yapılan araştırmalar bu ikizlerden “devlet”in Osmanlılar arasında hiçbir İslami devlette kazanmadığı biri önem kazandığını göstermektedir. Gene insancı Tevfik Fikret‟e karşı çıkan tepki aynı kökenlidir. (. hoca-talebe. Batı‟da “aydın despotizmi” adı verilen siyasal görüşün siyasal teorisini oluşturuyordu. askerler. Bunlardan biri. Yalnız adalet burada. Böylece. Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Osmanlılar din ve devleti tev‟em (ikiz) saymışlardı. Bugünkü Batı aleyhtarı şovenizmimizi de burada aramalıyız. Devletin bu açıdan görevi tebaaya eğitim ve ticareti kolaylaştırmak. Kameralizm. Diğeri. pir-mürit. 1865‟e doğru şekillenen Yeni Osmanlılar hareketi esas itibariyle Tanzimat‟ın Reşit Paşa‟dan sonraki uygulayıcıları Ali ve Fuad Paşalara karşı bir başkaldırma olarak belirmiştir. aynı zamanda güçlü ve problemsiz bir orta sınıfa dayanan bir devletti. İmparatorluğun iktisadi durumunun kötüleşmesiyle cemaat daha da önem kazandı. Geleneksel Osmanlı kültürü peder-evlat. devletin yapmadığı birçok görevi yerine getirdiği için olağanüstü bir önem taşır.7 geleneksel yapıya büyük bir tehdit saydı ve böyle saymakta haklı da görülebilir. 1960‟lara kadar Türkiye‟de sosyalizm aleyhtarlığında gözükür. Modernleştiriciler hiçbir zaman Bihruz sendromunu salt araç olarak kullanmazlar ve farkına varmadan ondan etkilenirler. toplumun.
Yeni Osmanlılar bu tutuma karşı koyarak “hürriyet” istiyor ve bunun anayasaya dayalı bir parlamento ile sağlanacağını düşünüyorlardı. Islahat fermanı (1856). Bundan dolayı. Onlara göre Tanzimat. zira ana hedef “devlet” kurtarmaktı.. Yeni Osmanlılara göre Tanzimat‟ın dayandığı bir temel felsefe.) İki grup da “terakki”yi.) Yeni Osmanlıların görüşü. Yeni Osmanlıların “hürriyet” konusundaki bu ayrılıkları. Batı‟nın endüstri medeniyetinin “bastırıcı” bir güç olması dışında.8 Tebaaya “aşırı” bir hürriyet vermek söz konusu olamazdı. Bu tutumun da zamanımıza kadar devam ettiğini söyleyebiliriz. Yeni Osmanlılar bu boşluğu doldurmak için İslam felsefesinden yararlanmayı teklif ediyorlardı. „terakki” konusundaki fikir birlikleri dolayısıyla çok ortaya konmamıştır. “hürriyet” kavramının gelişmesi. Oysa Batı. Her iki grup da. bir üretim-fabrikaiktisadi güç-askeri güç. Tunaya‟ya göre bu harekete “İslamcılık” demek doğru olur.. Osmanlı İmparatorluğu‟nda eski kisvesini kaybederek bir “ideolojik” eksen kazandı ve kitlelerin katılmasıyla ilgili yönü her zamankinden daha önemli olmaya başladı. ahlaki değerlerin kökünü oluşturacak bir zemin yoktu. mahalli kültürlerin yerine “milli” kültürler geliştirme isteği olmuştur. geniş oranda “kamu” ile “özel”in ayrılması. “kamu”nun yanında insanlara hareket serbestîsini artıran bir “mahfuz bölge” yaratması ve kamunun Allah‟a dayandırılan otoritesinin bu kökten arınmasıyla ilgiliydi. Bu da çok zaman yeni bir milli eğitim ve onunla paralel çalışan bir kültür sisteminin ortaya çıkarılmasıyla sağlanmaya çalışılmıştır... özerk. (. Sosyolog Gellner‟e göre. Yeni Osmanlıların liberal ideolojisine nispetle çok daha şekilsiz. Yeni Osmanlılar demokratik anlayışlarını şeriattan alacakları ilkeler üzerine kurmak istemişlerdir. Şinasi‟nin komplekssiz Batıcılığı. ona hâkim olunmaması prensibine dayalı bir sivil toplumu da yaratmış olduğunun nispeten çok az farkındaydı. 19. Müslüman topluluğunu temelinden sarsmıştı. 1870-76 yıllarında. Oysa hareketin içinde en aşağı üç ayrı eksen bulmak mümkündür.. Yeni Osmanlılar hareketi genellikle bir bütün olarak incelenir. Tanzimat‟ın uygulanmasının önemli bir kademesini oluşturmuştu. . Islahat Fermanı‟nın iktisadı emperyalizmi pekiştiren bir belge olduğu merkezindeydi. bir kültür taklitçiliği olduğu için.zaman Batı‟yı (bütün ülkeleri) “bastırma” süreci olarak değerlendirmişlerdi.. yüzyılda bu zorunlulukların bir sonucu olarak din. fakat uzun vadede ağırlığı inkâr edilemeyecek olan bir fikir hareketi İstanbul‟da ve genellikle Osmanlı İmparatorluğunda şekilleniyordu. kültür planında kısır kalmış. (. çağdaş merkeziyetçi devletin bu merkeziyetçiliği sağlamaya çalışmasının yollarından biri. (.) Yeni Osmanlılar Ali ve Fuad Paşaların Avrupa‟yı kültür konularında taklit etmelerine karşı çıkıyorlardı. Namık Kemal gibi en geniş oranda parlamentolu bir idareden faydalanmak isteyenler ve parlamenter demokrasiyi bir çeşit insan tabiatına aykırı “oyun” olarak değerlendiren Ali Suavi gibi kişiler.
kendi devrinden önce şekillenmeye başlayan “İslamcılık” hareketlerini hem iç ve hem de dış politikasında kullanmıştır. yüzyılın başından itibaren gelişmeye başlayan Batı milliyetçiliğinin kuramcıları. Abdülhamid‟in Panislamizm‟ini daha önce Avrupa‟da beliren Pan ideolojilerine karşı bir tepki olarak kabul edebiliriz. her “millet”in kendi “devlet”ine sahip olması gerektiği fikriyle taraftar toplamaya çalışmışlardı. Muhtelif etnik dil ve din gruplarından teşekkül ettiği için Osmanlı İmparatorluğu‟nun bu ideale yaklaşması söz konusu olamazdı. Abdülhamid zamanında kurumları ıslah politikasının yanında Panislamizm adı verilen. Bundan dolayı kendisini “Türk” saydığı . Abdülhamid devrinde ortaya çıkmıştır. Osmanlıların Tanzimat‟la birlikte kültür benliklerini kaybetmeye başladıklarıydı. o zamana kadar parçaları yeryüzüne dağılmış sayılan. bir edebi “audience”ın bu tabii oluşumunun uzun vadede. Yasaklara rağmen “milliyetçilik” adını verdiğimiz akımın başlangıçları da II. 1876‟da Abdülaziz‟in tahttan indirilmesiyle Osmanlı İmparatorluğu‟nda ilk defa bir anayasanın yazılması ve bir parlamentolu rejimin kurulması için çalışmalara başlandı..9 İlk işaretlerinden biri Nakşibendî şeyhinin padişah aleyhinde bir komplo olarak hazırladığı ve öncülüğünü yaptığı bir karşı koyma hareketidir (1859 Kuleli Vakası). Bunun karşısına geçmekte en uygun yol. (. 1870‟den sonra Avrupa‟da kristalleşmeye başlayan “Pan” milliyetçilikleriydi. böyle bir savunma yolu bulmuştu. Milliyet bağının yerine Müslümanlığın geçebileceği fikri o zaman güç kazanmaya başlamıştır.) Abdülhamid.) 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi‟nin çıkmasında Panslav görüşü önemli derecede etkili olmuştu. Pan hareketlerinin çıkış noktası. Namık Kemal. Batı Avrupa‟da 19...) Padişah. Tanzimat‟ın gizli olarak inkâr ettiği “şeriatın değerleri”ni tekrar Osmanlı toplumuna getirmekti. dilin kimlik oluşturucu rolünü ön plana alacağını kestirememişti... II. fakat çok zaman yanlış bir şekilde değerlendirilen bir politikanın geliştirildiğini görüyoruz. (. (. (. o zamanlar. Çok “millet”li imparatorlukta “Türk”.. II..... pek de itibar gören bir kelime değildi. (.. İslamcıların fikirlerinin odak noktası. Slavlar ve Almanlar gibi.) Parlamento 19 Mart 1877‟de açıldı ve 13 Şubat 1878‟de Abdülhamid tarafından dağıtıldı. Osmanlı İmparatorluğu‟nu oluşturan karışımın devam etmesini ve her grubun ayrı bir devleti olamayacağına göre hepsinin Osmanlı devletine bağlanması fikrine dayanan “Osmanlılık” idealini ortaya atmıştı. Darwin‟in 1865‟de yayınladığı The Origin of Species (Türlerin Kökeni) adındaki kitabı Batının fikir tarihinde bir hadise yaratmıştı.) Bu tip ırkçı Darwinizmin uzantılarından biri.. emperyalizmin güç kazandığı bir devirde. “kalıcı” bir milletin parçalarının yeni bir devlet halinde birleştirilmesinin tabii ve karşısına geçilmez bir eğilim olduğu idi. (.) 1877-78 Osmanlı-Rus savaşından sonra Rumeli‟deki Osmanlı topraklarının çok azalmasıyla ilk defa olarak Arap ve Müslüman unsur eskisine nazaran daha çok ağırlık kazanıyordu. Padişah. Daha çok “geri kalmış” ya da “göçebe” anlamında kullanılıyordu.
Gaspıralı bu uğurda İslami bağların bir harç olarak kullanılabileceğine kani idi. Osmanlı İmparatorluğu‟nu kurtarma noktasından hareket ediyordu.) Cumhuriyet devrindeki fikirler bu vurguyu devam ettirmiştir. Türkleri memuriyet tutkusundan kurtarmak.. bir tür “hürriyetsizlik”ti. (. Prens Sabahaddin. yüzyıl biyolojik materyalizminin etkisini görürüz... kendini Namık Kemal‟ in “hürriyet” fikirlerinin varisi olarak gösterirken oldukça düzensiz bir çalışma yapmış. Her şeyin devlete bağlı olarak. disiplin ve kimliklerini belirtecek bir ideolojik odak noktasının varlığı idi. (. 1883‟ten itibaren Kırım‟da. Açıkça görülüyor ki Batılıların başarılarının sebebi organizasyon. . işte birlik” sloganıyla ilan ediyordu. genel eğilim. Cemiyetin fikri kökleri arandığında Askeri Tıbbiye‟de 19.) 1908 başarısının fiili mimarları olan. Prens Sabahaddin‟in bir dereceye kadar hürriyetçi sayılabilecek düşünceleri dışında. Ne var ki. önce Ittihad-ı Osmanî adıyla Mayıs 1889‟da Askeri Tıbbiye‟de kuruldu. kabiliyetlerinin gelişmesini sağlamak ve İmparatorluğun içindeki alt din ve kültür gruplarına kendi kimliklerini geliştirecek siyasî imkânları tanımaktı. aynı zamanda İmparatorluğu kurtarmak için.10 halde. Cemiyet.. İttihat ve Terakki Cemiyeti. Abdülhamid aleyhindeki girişimlerde bir “hürriyet” teorisine sahip olan. Nazım‟ın hâkim oldukları bir grup haline gelmiştir. Bahaeddin Şakir ve Dr. Fransa‟da 1890‟larda. Bahçesaray‟da çıkardığı Tercüman gazetesinde Gaspıralı İsmail Bey bu eğilime yeni bir boyut kazandırmıştı.. (. 1894‟te İttihat ve Terakki adını almıştır. 1905‟e kadar cemiyet. İttihat ve Terakki‟nin kurucuları gibi. 1870‟den beri. fakat ona göre İmparatorluğun zaafını meydana getiren. fikirde... Gaspıralı. Üçüncü Cumhuriyet‟te ortaya çıkan skandallar birçok düşünürü parlamenter demokrasiden soğutmuştu. 1906‟dan sonra İttihat ve Terakki içinde şekillenen Şakir-Nazım grubu Türkçülüğe. parti örgütlenmesine ve askeri örgütlere daha çok önem vermeye başladı. bir dereceye kadar Prens Sabahaddin‟dir. “hürriyet” lehinde değildi. Rusya Müslümanlarının ve Türklerin birleşmesi fikrini “dilde. Avrupa‟ya kaçan idarecilerinin bir kısmının 1897 yılında padişahla işbirliğini kabul etmesi örgülü çok zayıflatmıştır. Jön Türklerin fikirleri milletin “uyandırılması”yla ilgilidir. bilhassa. (.) Yapılması gereken. bir zamanlar Arapçayı resmi dil haline getirmeyi düşündüğünü biliyoruz. devletin izniyle ya da devletin baskısıyla yapıldığı bir ülkede kişilerin kişisel yeteneklerini göstermesi mümkün değildi. bu sırada Avrupa‟da da.. Bundan dolayıdır ki. 1905‟ten sonra çok daha disiplinli bir şekilde çalışan ve Dr. zaten Rumeli‟de gözlemledikleri devletin batışından tedirgin olmuş subayların gruba katılmaları bu şekilde temin edildi. II. Cumhuriyetin de ana siyasal kuramı devleti parçalanmaktan kurtarmak ve “kalkınmak” olmuştu.) Gaspıralı‟nın diğer etkilerinden birinin müspet bilimleri eğitime hâkim kılma isteğinde göründüğü söylenebilir.
daha fazla bir hürriyet geleneğine sahip olduklarını iddia etmeleri kısmen -fakat sadece kısmen. yani Osmanlı siyasî sistemini destekleyen meşruiyeti ve bu sistem içinde bile sezilebilen kurumlaşmış protesto güçlerini akla getirir. Müslüman‟ın 15.doğrudur. İslami bir kontekst içerisinde şöyle ifade eder: “Bir anlamda (.. 1861‟den beri saltanat süren Sultan Abdülaziz‟i tahttan indirdi.. aşiret birliklerini. tasavvufun.) Magna Carta ile erken dönem Hıristiyan fikirlerinde görülen kolektif gaye ortadan kalkar ve yerini. Müslüman siyaset yazarlarının genellikle çıkarcı bir egoizm olarak gördükleri “servetin kontrolü” ile ilgili konular alır.) Türkiye‟nin modernleşmesinde anahtar bir tarih olan 1876 yılı. Hürriyetin kolektivist tanımından uzak ikinci bir kademesi. Osmanlı devletinin temelinde. felaket ve hatadan gizli nihai gerçeğin Bâtıni bilgisi ile ancak seçkin ruh (soul) kurtulabilirdi. (. burjuvazinin kendi görüşlerini empoze etmesi aşamasında kazanılır: Ferdiyetçilik. (. Diğer Ortadoğu ülkelerinden daha fazla kurumlaşma gösteren ve bu ülkenin bir dizi kendi kendisini sınamadan başarıyla çıkmasına imkân veren Türk tarihinde halkçı. Mayıs 1876‟da bir grup Osmanlı paşası. Türkiye‟nin 1876‟dan beri maruz kaldığı bir dizi askeri müdahalenin. adalet.. demokratik bir nesil sürekli var olmuştur. İslam toplumlarında tesadüf edilemiyor.) (Şiilik) askeri güçlerin (yani devletin) aleyhinde ve onun üzerinde. bu demokrasinin muhtevasının sadece bir yönüdür. eşitlikçi. fakat Müslüman vicdanının istediği halkçı eşitlik. çoğunlukla Bâtıni ve daha ziyade kozmozu (kâinat) ve içindeki insanoğlunu anlamak için gnostik tip bir yaklaşımın unsurlarını taşıyan ezoterik bir doktrine bağladı: Doğrunun ve güzelin gizli bulunduğu bir kâinatta. Müslümanların. Batı toplumları üzerinde iz bırakan feodal çatışmalar ve burjuvazi mücadelelerinin İslam dünyasında benzerleri yoktu. artık zaruri olarak siyasî hürriyetle birleştirilir.. bunlarla ilgili hürriyet kavramları modern Müslümanlar tarafından sistemli bir şekilde kötülenir. Osmanlı tarihinin uzun geçmişinde merkezi bir dönüm noktasını. tam bir nizamı İslami‟nin en sistematik savunucularının hemen hepsinin Sufi bir geçmişleri bulunması tesadüfî değildir. onun hürriyet fikrini şekillendiren kaynaklardan biri olduğunu biliyoruz.... evrensel bir tasavvufi hiyerarşiden fazla. ihtiyacını pratikte tatmin etmediği için erken Ortaçağ Sünni sentezinin siyasî neticesini reddetti. Namık Kemal örneğinde. Bu. Bu sebeple. Şiililiği..11 OSMANLI BAKIŞ AÇISINDAN HÜRRİYET Marshall Hodgson.. onun Sufi politik nosyonunu kabul etti. etnik unsurları ve müreffeh (veya yarı müreffeh) (refah ve varlık içersinde yaşayan) şehirleri . Türk halkının bütün kesimlerinin politikayı kendilerine ait bir saha olarak görmeyi sürdürmüş olmalarındaki ısrar. şimdiye kadar sürekli bir askeri rejimin oluşmasıyla sonuçlanmaması dikkate değer.” Modern zamanlarda. zengin bir dini gruplar mozaiğini.. Bu iki kademeye. yüzyıldaki “yekpare” (seamless) toplum arayışını.
şahıs olarak oldukça savunmasız idiler ve çoğu kez gayri memnun zümreler tarafından tahttan indirilmekteydiler.kışlalarında hapsedilmemiş olmalarıdır.. “İyiliği gözetme ilkesi”nin bir uygulama sahası. Osmanlı İmparatorluğu‟nda ihtisap ağası memuriyeti şeklinde karşımıza çıkan bu İslami kurumun sorumlusu muhtesibdi. İlk önceleri sadece sük‟un şefi olarak bilinirdi.” Ayaklanmaların örgütlenmesini mümkün kılan şey. aynı zamanda siyasî bir topluluk olarak da tanımlandığı için iyiliği gözetme ilkesi. fakat her ne zaman fırsat bulduysa.. halk isyanları taleplerini destekleyecek güç temelinden mahrum kalmıştı. devletin zaafından faydalanarak ele geçirilen imtiyazları sık sık geçersiz hale getirdiler. Yeniçeri Ocağı‟nın 1826 yılında ilgasından sonra. (. Osmanlı memurları. krallık mülkleri. bir veri olarak onaylamıştı.) Geçmişe baktığımızda. Sultan devlet mekanizmasının zirvesi idi. imparatorluğun genişleme döneminde. bu topluluklar. aksine hanedanın sembolik gücünden kaynaklandığını görebiliriz.. hisbe kurumunda görülebilir. Kötülük. siyasî alanda da geçerliydi. din adamları onların protestolarına haklılık sağlarlar ve camilerde .12 yekpare bir çatı altında teşkilatlandırmaya muvaffak olan bir merkez bulunmaktadır. kadınların ve gayrimüslimlerin tavırları. Sonradan hisbeden sorumlu memur anlamında daha dini bir terim olan muhtesib unvanı kullanıldı. Bu memur. İslam toplumu. Osmanlı memurları. hanedanın bizatihi kendisini korumada titizdiler. imtiyazlı şehirler ve topluluklar. Osmanlılardan önce yaşamış olan Müslüman imparatorlukların başaramadıkları bu sentezi başarmış olmakla iftihar ederlerdi. Bu tavır.. (.. devletin Müslüman niteliği kadar.) Klasik Osmanlı siyasî teorisinde din ve devletin birbirinin ikizleri olarak tasvir edildiği. Bu siyasî düzenlemelerin en ilgi çekici yönlerinden biri. merkezden atanan memurlarla onların nüfuzlarını kırmaya çalışmıştı. dini yükümlülüklere ve mesleki ahlak kurallarıyla ilgili her meseleye müdahalede bulunarak iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmekle görevliydi. teoride kamu ahlakıyla. hayatın bir gerçeği. Siviller şikâyet eder (şimdi gazete makaleleri vasıtasıyla). Sultanlar. her büyüklükteki şehirde bulunurdu. O zaman. ne var ki. ancak şüphesiz bunlardan devletin daha fazla eşit olduğu görülebilir. üniversiteler ve yüksek rütbeli memur grupları gibi Batı‟da var olan hükmi grupların gelişmesine katiyen izin vermedi.. Bu gurur. Osmanlı devletinin karakteristik bir özelliği olan merkezi mekanizmadan kaynaklanıyordu. söz konusu önderlerin mahalli nüfuzlarını. yeniçerilerin kendilerinin bir parçası olan “çarşı” ahalisini işe karıştırmalarından başka. diğeri sivil iki boyutu olduğu ve her ikisinin birbirinin peşi sıra çalışmasının gerekli olduğu fark edilir. “Subaşı tarafından atanan ve kadının kontrolünde iç ticaret ve çarşılardan sorumlu olan bir memur. isyanın biri askeri. taşra eşrafı ve aşiret reislerine karşı benimsenen tavırdı. Osmanlı geleneğini sürdüren model tek idi. eyaletler. (. sultanın meşruiyetinin kendi kişiliğinden değil. Bununla beraber. onların -modern zamanlarda olduğu gibi.) Osmanlı devleti. merkezin taşra üzerindeki bu tür bir denetimine imkân verdi. İslam‟ın koyduğu normlara uymama olarak tanımlanır. Tımar sistemi.
parlamenter yönetim ve Osmanlı Anayasası için Şeriat‟ın felsefi bir temel sağladığına inanıyorlardı.. yerli reformist eğilimler ve Osmanlı muhafazakâr reaksiyonu arasındaki çatışmanın ürünüyken. 1890‟lı yıllarda Hamidi sistem altında en iyi eğitimi almış kişiler.13 cuma vaazlarıyla hoşnutsuzluğu yayarlar ve askerler de rejimi devirmek için gerekli gücü elde ederlerdi. Namık Kemal ve Ali Suavi. Yeni Osmanlıların liderlerinden hem Namık Kemal ve hem de Ali Suavi. 2) Yeni ceza hukuku sistemini hedefleyen farklı güçler. şahsî hakların korunmasına yönelik bir hürriyetin çevresinde değil. ayanlar (mahalli paşalar) ve ulema gibi gruplar ve iktidar merkezlerinin zararına devletin merkezi gücünün artırılması olmuştu. yeniçeriler. Mahmud‟un siyaset teorisine tek ama çok önemli bir katkısı olarak görünüyordu. Habercisi “karma mahkemeler” olan Osmanlı ticaret mahkemeleri. ceza kanunu yabancı baskıların çok daha dolaylı ve dâhili reformların nihai sonucuydu.) Kemal ile Suavi arasındaki fikir ayrılığı.. Atatürk. topluma değişik açılardan bakmaktan kaynaklanıyordu.. II. meşruti bir sistemde İslam‟ın oynayacağı role dair farklılıklardan değil. (. sonradan bu meşruiyet fikrini devralmıştı... Mecelle yabancı müdahalesi.) Takip edilmesi gereken artık iyiliğe dair dini ideal değil. 3) Mecelle‟nin ortaya çıkarılması ile sonuçlanan eğitim. kendilerinin “bilgi sınıfı”nı oluşturduklarını sezmeye başlayan askerlerdi. . Osmanlı İmparatorluğunda reform çabalarının en temel özelliği.. Avrupa ile ticaretin artmasıyla yerleşmeye başlayan ticari tartışmaları şeriat haricinde çözmeyi amaçlayan metotlar ortaya çıktı. (. ama toplumun işleyişinin istenilen tarzda tutulmasıyla ilgili kolektivistik bir hürriyet anlayışı etrafında odaklaştırıldığının bir kez daha vurgulanması gerekiyor. kısmen de başkentteki Avrupalı diplomatların baskıları sonucu kuruldu. 20 Mayıs I880‟de. Halk tecrübesinin. Şeriat üzerinde üstün-körü bir şekilde uyuşmakla birlikte. (. 1870 yılında çoğunluğun “Allahsız” olarak bildikleri Sadrazam Ali Paşa‟nın cenaze töreninde cemaatten merhumun günahlarının affı için dua etmeleri istenildiğinde. hiç kimsenin ağzından tek kelime çıkmamıştı. bilim aracılığıyla toplumun korunmasına yönelik laik ilke idi.) Sultanın isteği üzerine hükümdara itaati emreden 25 hadisin derlenmesi. daha derin bir düzeyde bir birlerinden ayrılıyorlardı. kısmen değişen ticaret dünyasının Osmanlı toplumuna yansıması. İstanbul Liman Reisliği bünyesinde karma bir deniz ticaret mahkemesi kuruldu ve nihayet 28 Temmuz 1850‟de Osmanlı Ticaret Kanunu ilan edildi. “MECELLE”NİN KAYNAKLARI ÜZERİNE AÇIKLAYICI NOTLAR Türk adli modernizasyonunun üç büyük unsuru şunlardır: 1) Osmanlı ticaret mahkemelerinin doğuşuna yol açan etkilerin belirliliği.
) Hatt‟ın ilanından 6 ay sonra.. Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nun kaleme alınmasında oynadığı aktif rolle. ceza davalarında temyiz mercii görevi yapması fonksiyonunun eklenmesiyle İslam hukukunda olmayan bir kavram. Girit Adası‟nda bir isyan patlak verdi ve Osmanlı ordusunun müdahalesine rağmen isyan bastırılamadı. o zamana kadar mevcut olmayan güçlü kurumsal yapılar üzerine bina edilen bir gelişme ortaya çıktı.. Hatt‟ın ilanıyla kadıların mahalli idari yetkilerinden tedricen mahrum bırakılmalarıydı. Sultanı. Hatt‟ın ilanından sonra. Ceza kanununun sonuç bölümünde. hukukun genellik ilkesi uyarınca.14 Devletin dizginleri. 1856 Islahat Fermanı ile Hıristiyan tebaaya verilen hakların şimdi hayata geçirilmesiydi İleriye doğru adım. Reşit Paşa. daha Hattın ilanından iki yıl önce. Kırım Harbi‟ndeki müttefiklerden gelen baskılarla. bütün bireylere tatbik edileceği bildiriliyordu. yani kanunun tamamlanması. Balkanlar‟daki sınırlara yakın nüfusun asayişini bozdu ve tekrar İmparatorluğun kaderini tayin eden bir mesele haline geldi. . Hatt‟ın hükümlerinin şeriatın dışında olması.. Gülhane Hatt-ı Hümayunu‟nda.. Bunlardan birisi. sadece Osmanlı devletinin kamu görevlilerine değil. bütün tebaanın “hayat. 1837‟de şahsilikten uzak bir kanun yapma biriminin oluşturulması için uğraşmıştı. . Buna ilave olarak. 1866‟da Osmanlı imparatorluğu ciddi bir krizle sarsıldı. Bu gelişme. reformlar yerine Hıristiyan tebaanın taleplerinin karşılanmasına ve İmparatorluk sınırları içindeki yabancılarla ilgili kayıtlamaların yumuşatılmasına öncelik verdi. Osmanlı yönetiminin bu tip mahalli ayaklanmalarla bile başa çıkamadığı gerçeği. Talepleri. İkinci olarak. Reşit Paşa. “Aydınlanmanın Veziri” Mustafa Reşit Paşa liderliğindeki Babıâli bürokratları tarafından tevarüs (birinden diğerine geçme) edildi. “temyiz” de hukuk dünyasına kazandırılmış oluyordu.) 3 Kasım 1839‟da yarı-anayasal carta‟nın ilanı. mülkiyet ve şeref” haklarının dokunulmazlığının sağlandığı.. bu kanuna ilave olarak Fransız Medeni Kanunundaki sözleşme ve mükellefiyetler ile ilgili kısımların da iktibas edilmesi manasına geliyordu. yeni idari ve hukuki düzenlemelerin hazırlanmasıyla görevli bir üst meclisin. Mahkemelerde gayri Müslimlerin şahitliklerinin kabul edileceği sözü. İmparatorluğun hayatiyetiyle samimi olarak alakadar olan veya onun kemiklerini bir an önce gömmeye çalışan büyük devletler benzer tavsiyelerle üzerine çullandılar. Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye‟nin kurulması için ikna etmişti. ceza kanununun ilanıyla birlikte yüksek meclisin fonksiyonlarını. ulemanın ayaklarını yerden kestiği tek yönü değildi.. Yeni Meclis. (. resmen ilan edilmişti. ceza davalarında şeriat dışında yer alan mahkemelerden oluşan adli bir teşkilatın kurulmasıydı. 18 Şubat 1856‟da ilan edilen Hatt-ı Hümayun‟la yerine getirildi. örfi hukukun zaferini teşkil ediyordu. Osmanlı kamu hukukunun atlama taşı oldu. (3 Mayıs 1840) bir ceza kanunu ilan edildi. (.
Bu önceden düzenlenmiş prosedürle yargının çeşitli basamaklarını başarıyla çıkabilir. Sonunda en yüksek müftülük rütbesine ulaşır. hem ulema hem de kalem erbabı arasında kitlelerin anlayışları dışında kalan konulara burunlarını sokabilecekleri gibi bir korku olduğu doğrudur. İkincisi. ilkinden hemen hemen Çin Seddi‟yle ayrılmıştı. epikler ve yaygınca okunan popüler şiirdi. Onlar yine de kendilerinin bütün aşamaları başarıyla geçtiklerine dair diplomalar edinmek mecburiyetindeydiler. Fakat bir nevi kalıtımsal olan görevler sık sık bahsettiğimiz yargı derecelerini kendilerine ihsan olunmuş olan şahsî iltimaslar yoluyla başarıyla adayan Dürrizade. Gerçi edebi fantezilerin katkısız bir modası da kendi kendine belli bir edebi esoterizm üretebilirdi.. Bir süre önce uygulanmaya başlayan bu yolsuzluk yetenekli insanları fakirlik içinde şevksiz ve tembellik içinde dalkavuk yaparak Türk Edebiyatı‟nın en büyük önyargısını oluşturuyor. Bu şartlar altında. Mollalık ya da Kadılık. iletişim araçları. Gerçekten de.) o zaman Naiblik.. Damadzade ve diğer birçokları gibi soylu ve zengin ulema aileleri arasında dağıtıldı.. Divan edebiyatı diye adlandırılan ikincisinin kalitesi yükseltilmiş atmosferinde. Pirizade. Muhammed‟e atfedilen “ilim Çin‟de bile olsa arayınız” hadisinin öğrenmeye yönelik İslami ve Osmanlı tutumlarını belirlediği şeklindeki ortak inancın bir tadilat gerektirdiği görülmektedir.15 TÜRKİYE’DE İLETİŞİMİN MODERNLEŞMESİNİN ERKEN BİR SAFHASI ÜZERİNE BAZI NOTLAR Osmanlı İmparatorluğu‟nda iki farklı kültürel dünya bir biriyle fazla ilişki kurmadan yan yana yaşıyordu. kısmen sözlü olarak nakledilmiş edebi geleneklerin dünyası.. Müderrislik makamını doldurduktan (.. .) Farabi Platon‟un Kanunlar‟ına (Laws) yazdığı özet‟inin giriş kısmında ilimleri halka göstermediği ve açıklamadığı için Platon‟u över.” Hem Divan Edebiyatı hem de Kitabet-i Resmiye‟nin bu en önemli unsuru esoteric (Bâtıni/gizli) gelenekti.. Resmi yazışmalarda kullanılan Türkçenin güçlüğünü “avam”ın dönemin kanunlarıyla ilgilenir hale gelmelerini önlemek arzusuna bağladı. Bu süreç Türk edebiyatı hakkında ilk kapsamlı Batılı çalışmanın yazarı olan İtalyan Toderini tarafından aşağıdaki sözlerle ifade edildi: “Hukuk adamları önce Türk akademilerinde bir çalışma sürecinden geçmedikçe hiçbir göreve erişemezler. (. fakat dili süslemek tutkusuyla sadece dolaylı olarak ilişkide olan diğer pek çok unsur da. bu belli bir zümreye ait oluştaki o kalın kabuğun yaratılmasına yardımcı oldu. folk kültür dünyası hikâyeler. ulemanın nispeten ufak bir grubu. “yüksek” kültür dünyası. Bunlardan biri. merkezi idarenin “bölümlerinin” yüksek kademeli memurları (Hacegan) ve birkaç tane de hiçbir yere bağlı olmayan “hommes de lettres” tarafından kontrol edildi... Hz.
Deutsch‟un argümanının ilk aşaması.yüzyıldır). Mahmut. Bu gayrete paralel olan diğer bir şey.. İbrahim Paşa‟nın bu çabaları kendisinin de öldürüldüğü genel ayaklanmalar sonrası aksi bir sonuca ulaştıysa da. Türkçesi bulunmayan İslam klasiklerinin tercümeleri için oluşturulan bir programa İbrahim Paşa‟nın himayesidir.16 İlk Türk matbaası kurulduğu zaman karşılaştığı muhalefet.. hükümdarlığının oldukça erken dönemlerinde. Matbaa İbrahim Paşa‟nın ölümünden sonra yaklaşık olarak 10 yıllık bir süre (1742) kapalı kaldı. Ussu Zafer. bu manada İbrahim Paşa tarafından yapılan en önemli hareket. dili sadeleştirmek için yapılan şahsî gayretlerle devlet politikası arasında tekrar bir irtibat sağlanması başarıldı. “genel dağıtım için planlanmıştı” ve reformlara karşı güzel duyguları teşvik etmeye niyetliydi.) Ahundzade Arap alfabesinin terk edilmesi ve yerine Latin alfabesinin getirilmesini önerecek kadar ileri gitti.” . Yine aynı türden bir şey de. 1869‟da Arap alfabesinin bırakılması meselesi yeniden alevlendiği zaman. Yine bu sıralarda (erken 19. Bu birleşme için uygun fırsat propaganda amacıyla oluşturulan ilk Osmanlıca metnin basılması oldu.) bireyler arasındaki iletişimin göreli yeterliliğidir. Münevver devlet adamı Damat İbrahim Paşa‟nın sadrazamlığı sırasında imparatorlukta teşebbüs edilen modernleşmenin ilk önemli safhasında. tarih ve askeri manevra gibi laik bilimler üzerine kitaplar basılacağı gerçeğinden daha çok. dil reformunun bu daha teknik yönüne Namık Kemal tarafından da dikkat gösterildi. Müteferrika‟ya verdiği ve matbaanın kurulmasıyla sonuçlanan destek oldu. dili sadeleştirme hareketi. İslam klasiklerini daha yaygın bulunabilir kılma teşebbüsleri ve artan sayıda insana edebi beceriler kazandırma hamlesi buradan itibaren giderek artan bir hız kazanacaktı. nahiv (sentaks).. kitap dolaşımındaki artışa ulemanın itirazları yüzündendi.. (. Bu toplulukta Osmanlıcanın sadeleştirilmesiyle ilgili yer alan en erken tartışmalar Kafkasyalı Müslüman yazar Feth-Ali Ahundzade‟nin bir önerisinin sonuçlarıydı. gramer kitapları ve nahiv çalışmalarından ibaret olması güçlükle bir tesadüf eseri olarak görülebilir. “bir halkın birliğinin gerekli vasfı (. Tebaasının hiçbir şekilde yararına olmayan yeniçerileri yıkmak için birleştirici faaliyetlerle uğraşmaya mecbur kalan Sultan II. Böylece dönemin seyyahı Mac Farlane‟den öğreniyoruz ki Vakanüvis Esad Efendi tarafından verilen yeniçerilerin ortadan kaldırılmasına ilişkin izahat. 1729 ile 1830 arasında Türkiye‟de basılan çalışmaların yüzde yirmisinin sözlükler. reformlarını savunacak yayınlar yoluyla mümkün olduğu kadar fazla sayıda tebaasına doğrudan yardım isteğinde bulunmaya karar vermiş görünüyor. süslü bir üslup kullanmaktan kaçınmalarına dair İbrahim Paşa‟nın zamanın vakanüvislerine verdiği talimatlardı. Feth-Ali Rus kültürel etkilerinden nasibini almış biri olarak daha 1857 kadar erken bir tarihte Arap alfabesinin bir reforma ihtiyaç gösterdiğini ortaya atmıştı.
Bununla birlikte çarpıcı olan. ulema ve kalemiyye -bürokratlar. diktatoryal eğilimler sergilemeye başlayınca. o zaman böyle bir şeyin Osmanlı İmparatorluğu‟nda var olmadığı söylenebilir. Osmanlı Kanun-i Esasi‟si. sultanı yeniçeri ordusunu ilgaya zorlayan ve sonra sultanın kendisiyle giriştikleri güç mücadelesinden zaferle çıkan Osmanlı bürokrasisi. sultan.. kişiyi bir an. resmen sorumlu tutularak kapatılmıştı. ilkinde bir ölçüde vahşi..17 TÜRKİYE’DE MUHALEFET VE KONTROL Bir yandan sosyal yapıları Orta Asyalı unsurların izlerini taşıyan. daha iki yıl geçmeden. Türkiye‟nin kendini resmen modernleşme ve Batılılaşmaya adadığı tarihten bugüne yüz otuz yıl geçmesine rağmen. “gelişmekte olan ülkelere” özgü kimi siyasî işaretleri hâlâ taşımaktadır. (. Terakkiperver Fırka idi. yüzyıllarda. Doğu vilayetlerinde “milletin istiklalini tehlikeye sokan” Kürt isyanından. Bürokrasinin bir parçasıyla ittifak kuran. diğer yandan dillerinin incelikleriyle büyülenmiş ve -artık gözden düşmüş bir nitelendirmeyi kullanırsak. onların Batılı olmayan karakterinin yol açtığı aldatıcı benzerliklere rağmen. dikkate değer bir ilgi ve taraftar topluluğuna mazhar olan Serbest Fırka idi. (.arasındaki zorlu güç dengesiyle dizginlenmişti. yeniçeriler. Şu halde Ortadoğu türdeş değildir. daha tomurcuk halindeyken bastırılmış oldu. yeni bir tarz içinde teşekkül etmiş entelejensiya. idare etmeye yatkın. II. Böylece cılız bir muhalefet. ulemaya itibar etmeyecek kadar güçlenip modemleşme programı üzerinde çalışmaya başladı.. sonunda sıkı-yönetim ilanıyla ve seçimleri yenilemeyi reddetmekle.muhalefete Abdülhamid‟in baktığı gözle bakmasıydı. b) gerçek siyasa alternatifleri önerme işlevlerine sahip bir mekanizma olarak belirlenirse. süreç beklenilenden çok daha yavaş işlemiştir. farklı dünyaları yansıtan üç siyasî kültürle karşı karşıyayız. gerçekte. ikincisinde daha nazik bir şekilde olmak üzere iki kere bastırıldı. 1876 yılında anayasal bir yönetim kurmayı başarabilmişti. Marazi bir hiddetle savrulan bölücülük suçlaması. İlkinde muhalif parti.dönek Araplarla zaten çok açık bir ikilemin öğelerine sahibiz. Kanun-i Esası. ve 19. giderek artan bir önem kazandı. 19. Türkiye‟de muhalif eylemlerin meşruiyetinin. Cumhuriyetin kuruluşuyla 1932 yılları arasındaki muhalefet. . Bir siyasî “muhalefet” eğer a) mutlak gücü sınırlama. Jön Türk devrimiyle 1908‟de yeniden yürürlüğe kondu. sınırlı muhayyilelerinde ameli ve Romalı olan Türklerle.. sultanı anayasayı ilana zorlayan Mithat Paşa‟nın düşünceleri gözden geçirildiği zaman. yüzyılın başlangıcında. İkincisinde mağdur. Abdülhamid tarafından yürürlükten kaldırıldı. (. Meclis‟i Mebusan‟daki eleştiriler yüzünden. Türkiye. kendi diktatörlüğünü kurmuş oldu. fakat bununla birlikte Türkiye‟nin yeni uluslar arasında sayılmasını haklı gösteren bir taraf vardır.) Bu fırka.) Mutlakıyetçiliğin aşırılıkları. tüm meselenin ruhunu oluşturup oluşturmadığı konusunda tereddüde düşürecektir.. Kalemiyye 18. Türkiye‟de ilk muhalif partinin (Fedakaran-ı Millet Fırkası) meydan okumasına maruz kaldı. Eğer buna açıkgöz ve siyasî olarak uysal İranlıları da eklersek.) İttihat ve Terakki..
“bölücü” doktrinlere duyulan derin ve yaygın nefret kadar. Paris ve Cenevre‟de Abdülhamid‟e muhalefetle geçiren Jön Türklerin hiçbirinin ister yayınlarda. çok daha az önemli sayılmıştı. isterse bilinen mektuplaşmalarında olsun. Diğer taraftan dini azınlıklar. aşağı yukarı. Bununla birlikte. çarpıcı olan yön. Bunlar millet adını almışlar ve kendi dini önderlerinin yönetimi altında. Gerçekten. Osmanlı sosyal strüktürünün içine alındıkları ve onunla bütünleştirilmiş oldukları halde.18 Modern Türk siyasetinin tarihi. onu hiçbir sosyal yapı. bir kere bile Marx‟a atıfta bulunmayışları. sadece tek bir hakikatin bulunduğu fikrini pekiştirmişti.. içişlerinde müstakil cemaatler olarak tanınmışlardı. Marxizmin sınıf çatışması teorisine dayanan zararlı bir doktrin olduğuydu. Osmanlı İmparatorluğu‟ndakinden daha iyi yansıtamaz.. Türk milliyetçiliği. Avrupa düşüncesi tesirindeki aydınlar tarafından arada bir gündeme getirilmek istendiyse de sonuç ümitsizdi. küçük toplumun sönük siyasî ideallerini açığa çıkarma girişimi olarak özetleyebileceğimiz ilk Türk “popülistlerinden” biri. muhalefeti tasfiye amacıyla. fakat aynı kanalları işleten ve aynı suçlamaları defalarca kullanan bir kinizm. sırf bu nedenle) zararlıdır. Osmanlı İmparatorluğu‟nda siyasî azınlık hakları kavramının bulunmadığını açık bir şekilde ortaya koyar. “Bölücülük”ün. Türk siyasî düşünce tarihinin çarpıcı bir özelliğidir. Eğer seçkinler ve kitle veya “büyük gelenek” ile “küçük gelenek” arasında yakın bir ikiliği andıran bir şey varsa. (.) Ortodoksiden en küçük bir sapmayı hoş görmeyen bir devletin yürüttüğü İslam. ömürlerinin on beş yılından fazlasını Londra. Günümüzde telaffuz edilmeye başlanan Marksist tezlere cevap olarak çoğu kez: a) sosyal sınıflar mevcut değildir ve b) Toplumdaki “bölünmeler”i hareket noktası alan herhangi bir doktrin ipso facto (fiilen.. her fırsatta. aynı zamanda değişikliklere karşı Osmanlı devleti tarafından korunmuş olmalarıydı. Özel mülkiyetin tasfiyesi veya üretim alanlarının kamulaştırılması. Türkiye‟de komünizmin aforoz edildiği dönemlerde. Türkiye ve Rusya arasındaki ilişkilerin tarihinden gelir. çoğu durumda milletin bölünebileceği korkusunun ifadesi olmuştu. Osmanlı sosyal-yapısının dâhili bir parçasıydı. Kemalist yönetimin ileri sürdüğü gerekçelerde bulunabilir.. Yeni Osmanlıların yol . Böylelikle Osmanlı İmparatorluğu‟nda İslam milletiyle yan yana bir Ortodoks milleti. Siyasî görüşlerini. insanlara güvensizliğin kulpu olarak ileri sürülmüş bir gerekçe olduğu söylenebilir. bir Katolik milleti ve bir Protestan milleti vardı. söz konusu cemaatlerin her birinin. bir Yahudi milleti. Yüzyılın başlarında. Söz konusu haklar. incelenen muhalefet hareketlerinin tamamının. Saldırının dayandığı ana fikir. (. kabaca “küçük gelenek”i olumlayan öğelerin.) Marxizmin Türklere bu kadar tatsız gelmesinin sebeplerine dair bir ipucu. özellikle icat edilmiştir ve bizim incelediğimiz kinizmle sınırlı bir örüntünün anlamıdır. diğer tarafta taşranın halka mahsus kültürü ve beraberinde gelen duygulu ve canlı bir dile sahibiz. Türklerin komünizme yönelik duygularının oldukça kolay bir şekilde tahrik edilmesi. aynı ithamla suçlandıklarını gösterir. denilmektedir. Hâlihazırda resmedilen tablo. Süslü dil ve değerleriyle “yönetici sınıf”. modern Türkiye‟nin geçirdiği dönüşüm. daha fazla oranda “büyük gelenek”e nüfuz etmesi şeklinde tanımlanabilir.
Akla gelen bir açıklama. Osmanlı İmparatorluğu‟nda Batı Avrupa‟dan daha dayanıklı bir sistemi ortaya çıkarmasıdır. Batılı “kapitalist” toplumlarda olduğunun aksine statünün gelirin ilk belirleyicisi olduğu. çizgi dışına çıkan bir davranış olarak yükselme şansı bulamadı.toplumsal kaldıracın siyasal iktidar olduğu bir toplum -siyasal iktidarın ekonomiyi sadece devletin piyasa mekanizmasını denetim altında tutması yoluyla doğrudan değil fakat aynı zamanda.oluştuğunu ve toplum ideal olarak bir meritokratik esasa göre . TÜRKİYE: BİR EKONOMİK KODUN DÖNÜŞÜMÜ Merkezi değerin en etkili -ve büyük bir istekle peşinden koşulan. bu tip bir zenginliğin sadece devletin tanıması halinde meşru olduğu bir toplum düşünün. Böyle bir toplumda özel mülkiyeti kalıcılaştıracak tüzel kişilik gibi mekanizmalar son derece sınırlıdır. Bu şartlar altında dahi Osmanlı İmparatorluğu‟nun çöküşü. siyasî ortodoksiden en küçük bir sapmayı bile fitne saymak yer alır. Böylece. Sorunun cevabı. en iyi şekilde “demokratik merkeziyetçilik” diye adlandırabileceğimiz şeyden ibaretti: “Hakikati” bulmak için halkla istişare. “prebendal” ödüllerin zenginliğin ana kaynaklarından biri olduğu ancak. ilk Osmanlı nizamlarından sapmalara atfedilmiş ve ıslahat çabaları onları saf hallerine (kanun-u kadim‟e) döndürmeyi amaçlamıştı. sosyal ve iktisadi yaratıcılığın engellenmesi olmuştur. Türkiye‟deki geniş kitleler açısından bu partilerin ve özellikle Demokrat Parti‟nin “muhalefet” partileri olmadığı.19 arkadaşlarından olan sarıklı Ali Suavi‟dir. piyasa ilişkilerinin yardımcısı olarak değil. Sistem o kadar katıydı ki. işlenebilir toprakların çok büyük bir bölümünün devlet denetimi altında bulunduğu bir sistem. Nihayet.) Kırlık alanları temsil eden bir parti güç kazandığı zaman..düşünün. muhalif zümrelere takındığı köklü tahammülsüzlük daha da netleşir. Ali Suavi için demokrasi. idari düzenlemeler adem-i merkeziyetçiydi. Türkiye‟de muhalefetin. ama yaşamları boyunca elde ettikleri kazanımlar ölümlerinden sonra müsadere edilmektedir. fitne ihtimaline karşı sürekli bir kuşku Osmanlı devlet adamının tipik vasıflarındandır. bu toplumun iki ana sınıftan -Platoncu “koruyucular” grubu ile “sıradan” yurttaşlar grubundan. ama “genel irade”nin tezahürüne karşı da tam bir itaat. anlatılan özellikleriyle devletin toprağın tek sahibi oluşu gibi. Osmanlıda Doğu despotizminin özelliklerine rastlanmasına rağmen. (. memurlar olağanüstü yüksek ücretler almaktadırlar. Osmanlı İmparatorluğu‟nun kendini resmen modernleşmeye hasrettiği tarih olan1839‟dan beri Türkiye‟nin yavaş gelişme göstermesinin izahını verecek olan böyle bir çerçevedir. yaygın kontrol idari düzeyde yansıtılıyordu. sürekli boğazının sıkılmasının yol açtığı en önemli kayıp. bu partilerin asırlardır kırsal alanların rüyalarını teşkil eden.. hukuki düzenlemelerin birleşiminin. Bununla birlikte meselenin öbür tarafında. alternatif sistemler oluşturmaya dönük yaratıcılık. esasta ceza hukukundan çıkarak gelişmiştir. bürokrasinin ve “büyük gelenek”in temsilcilerine karşı verilen mücadelenin motor gücünü oluşturacak ideal bir yönetimin canlı bir örneği olmalarından ileri geliyor gibidir. hukuk.
iltizam ayrıcalıklarına yatırım yapmak. egemen ile uyrukları arasında herhangi bir özerk aracı gövdenin gelişmesini durdurma yeteneği çok önemlidir. örneğin. bununla ifade edilmek istenen. Bugünün ekonomik sistemini.. geleneksel olarak kendilerine dağıtılmış paylarını ekonomiden almaları halinde gerçekleştirilmiş olmaktadır.. Calvinizmin kapitalizmin gelişmesine katkısı kısmi bir örnek olarak verilebilir. ruh için tehlikeli görülen (.. tinsel bir amaçtır. “bir zamanlar. Nakliyat güçlükleri ve temel toplumsal kurumlardaki farklılıklar nedeniyle. Osmanlı merkezinin denetimindeki bir azalmaya tesadüf etmişti. zenginliğini sürekli gelişen ve akılcılaşan bir tarımdan elde eden. Toplumsal piramidin biçimi sorgulanmamaktadır. Osmanlı İmparatorluğu‟nda özel mülkiyet birçok yoldan denetim altındaydı ve sınırlandırılmıştı. İngiltere‟de olduğu gibi. Türkiye‟yle sınır komşusu olan bölgelerde tahıl talebinin artması Osmanlı‟daki ayanları hububat üretimiyle uğraşmaya teşvik etmişti. bu sistemi kapitalizmin özelliklerini giderek artan ölçülerde içermekle birlikte.. malların nitelik ve niceliğini. Ekonomik gelişme. Emek sadece ekonomik bir araç değil. bir posta sistemi kurma ve ilk ve orta öğretimi yaygınlaştırmak işlerine girişmedi. başlıca ekonomik politikanın kırsal ekonomiden vergi alımını azamileştirme çabasından oluştuğu bir devlettir. Osmanlı bölgesel ayanlarının doğuş halindeki siyasal güçleri devlet tarafından kırılmıştı. Siyasal iktidar etrafında yapılanmış ve dinsel-etnik birimlerden oluşmuş bir sistemden üretimin ve işlevsel iş bölümünün eski yapı içinde yerleştirildiği bir sisteme geçiş.) iş yaşamı yeni bir kutsallık kazanmaktadır... (. vergi sıkıştırmasının işleyiş biçimi nedeniyle yenmen çiftçileri haline gelemediler..) Bu görüşe göre. Calvinizm sadece bir öğreti olmayıp. Batı‟da yaptığı gibi bataklıkları kurutma. hala hububat ticareti veya tarımı geliştirme ile ilgilenmekten daha karlıydı.) Devlet. Avrupa‟nın hammadde talebinden yararlananlar Balkan bölgeleriyle . 18. Bu. yüzyılda. bir taşra genfry‟sine destek vermenin Osmanlı devletindeki yokluğunu vurgulaması ölçüsünde önemlidir. Daha yalıtılmış bölgelerin çoğunda. (.. Bu boyutu ihmal edenler geçişte içerilen sistematik değişimi anlayamazlar. “serf” olmamakla birlikte. Türkiye‟nin “modernleşme” tarihinde mutlaka merkezi bir konuma sahiptir. ancak zamanla Türk siyasasının ciddi bir hedefi haline gelmiştir. (. Batılı hukuk düzenlemelerinde görülen türden tam mülkiyet hakkının tanınması Türklere bütünüyle yeni bir ekonomik işlemler alanını açmıştır. geç yeni-patrimonyalizm olarak tanımlamak daha yerinde olacaktır. yol yapma. 1830‟lara gelindiğinde. otoyolları geliştirme.) Buna ek olarak devlet üretilen. Montesquieu‟nün de teşhis etmiş olduğu gibi. “Doğu Despotluğu” tipindeki geleneksel bir toplumun “merkez”inin. Osmanlı devletini niteleyecek kestirme bir terim “mali devlet” olabilir. birtakım tarikatlar. Bu teşvik de. bunların dağılımını ve dış ticaretin bazı yönlerini kontrol ettiği gibi fiyatları da denetlemekteydi. toplum içindeki konumların.20 işlediğinden hiç kimsenin bu bölünmeyi sorgulamadığını düşünün. Köylülerin kendileri.. kapitalizmden çok. yani cemaat olarak işleyen gruplar boyunca çalışan bir şeydi..) Adalet. (.
çünkü kişisel malların güvenliği ulusal bir jandarma gücü tarafından sağlam temeller üzerine inşa edilmemişti. Zenginlik. ekonomik olduğu kadar siyasal bir araçtı da. sınırlı bir ölçüde geçicidir çünkü asanın bir dokunuşu ile bölge yöneticisinin akıllı ev hizmetçisi.) Bu durum. entrika dışında kendileriyle başka biçimde baş etme olanağına sahip bulunmayan bir devletin tahammülüne ister istemez uyum sağlarlar. memurlar bakımından geçicidir. kendi alt kültürleri ve kuralları olan cemaatlerden oluşmuş olması anlamında. İktidarın bu üstünlüğüne koşut olarak. Geleneksel Osmanlı ekonomisinin bir diğer önemli özelliği de “etnik iş bölümü”dür. (. ama bu zenginliğin oluşturulmasına yönelik küçük bir ataktı. İktidar. Dolayısıyla. dinsel ve etnik “cep”ten.) Bu bölümlenmeyi akılcı bir kavramsal çerçeve içine yerleştirmeye çalıştılar: Eski bir Ortadoğu yöntemini kullanarak.. Osmanlı köylüsü hiçbir zaman. ayni zamanda. Batı‟daki karşılığının malikânenin katı hukuksal çerçevesi ile senyöre karşı kişisel yükümlülükler içine sokulmamıştı. köylü ile devlet arasında kurumsallaşmış herhangi bir aracı sınıfın olmaması gerektiği yolundaki çok özgül politikasının ürünüydü. onun maiyetine bağlı bir bölgesel kamu görevlisi statüsüne fırlayabilir. Bunun istisnası ise çok özel durumlar ve halefinin dikkate almakla yükümlü olmadığı padişah fermanlarıdır. Batılı kapitalizmden farklı bir ekonomik ahlak ve sembolizm de vardı. Osmanlı ekonomisinin özgüllüklerinin önemli bir parçasıydı. önemli ölçüde özerklik tanınmış olan dinsel cemaatlerin liderleriyle kurumsallaştırmıştı. Bu durum. (. (..) Para. Devlet bağlantılarını.. Çoğu kez yüceltilmiş haydutlardan başka bir şey olmayan yerel “hanedan” yaratıcıları. Zenginlik herkes için geçicidir. ticarete göre oluşturulmuş hukuk kurallarının yokluğu ve eğitim. her türden spekülatör için de geçicidir çünkü genel ekonomik denge bir an içinde değiştirilebilir.21 sahil yöreleriydi. Osmanlı İmparatorluğu‟nda köylünün statüsü. iktidar sahibi olmuş ve bir hanedan oluşturmuş bir ayan. Ekonomik yapı içinde hiçbir şey istikrarlı değildir. yüzyılda iltizam kısmen devlet kontrolü altına alınmıştı ama bundan sağlanacak yararlar bile. Batılı devletlerden oluşan ve Düyun-u Umumiye diye bilinen bir konsorsiyumun tarımdaki en fazla gelir yaratma umudu olan kaynakların kontrolünü ele geçirmesiyle sıfırlanmıştı. Örneğin her grubun kendi . çünkü zengin bireyin ölümünde bu zenginlik devlet tarafından müsadere edilir. mülkiyetin güvensiz bir konumda oluşu. büyük ölçüde “bölümlenmiş” bir topluluktu. Yine bu durum. herhangi bir anda yükselebilirler ve çoğunlukla. bir dizi dilsel. Osmanlı İmparatorluğu. 19.. memurlar sınıfının. Zenginlik. hukuksal bakımdan korunmadan yoksundur. yüzyılda bir kez daha ellerine aldılar. Batıda olduğu gibi. polis.. tahıl ticaretini 19. feodal hakların hiyerarşi içinde üstten asta devredilmesini mümkün kılan hukuk çerçevesinin bütünüyle olmayışından kaynaklanmaktadır. nakliyat veya ekonomik hizmetler veren “nüfuz edici” bir devletin bulunmayışı gibi bazı özellikler tarafından keskinleştirilmişti. Yoksulluk da. Osmanlı İmparatorluğu‟nun tebaa nüfusunu dinsel inanç kategorilerine uygun olarak tasnif ettiler.. “Feodaller” Osmanlı ordusunun artan erzak taleplerinin ve demiryolları gibi gelişen yeni nakliyat şebekelerinin avantajından yararlanmaya başlamalarıyla. zenginlikten daha değerli bir “meta” idi ve iktidar “ticareti” Osmanlı sisteminin ayırt edici bir özelliğiydi.
dış etkenlerin sonucu olmakla birlikte. bunun tersine bir açıklama da. bir grup olarak kendi talihsizliklerinin farkına varmışlardı ve Osmanlı İmparatorluk yönetimi de. bir uzmanlaşma alanının ekonomi içinde daha büyük bir işlevsel önem kazanmaya başlaması halinde. hala zenginlik elde etmenin önemli bir aracıydı. Tarımsal teknoloji son derece geriydi ve taşra kentlerindeki istihdam olanaklarının yokluğu. idari amaçlar için geniş kategorileri meydana getirmişlerdi.. yeni gelişmelerin tehlikelerini biliyordu. bakırcı ve silahçı gibi sanatsal niteliği olmayan işleri tercih etmekte ve bunlarda daha çok beceri göstermektedirler. devlet memurların gayrimenkul varlıklarını ölümlerinde müsadere etmekten vazgeçtiği için. etnik bir grubun kendiliğinden farklılaşmış bir biçimde kayrılması söz konusudur. Ve sürekli eğilip doğrulmak gerektiren çalışma biçimlerine ancak güçbelâ uyum sağlayabilmektedirler ve bu yüzden de çapalama gerektiren ekin ve bitkilere karşı çekingen bir tavır içinde olmaktadırlar. yüzyılda. kendilerini. . tornacı.) Ticaret. (. Türkiye‟deki işlerin yürütülmesi için yerel Hıristiyanlara gerek duyulmuştur ve bu iki kesim yeni ayrıcalıklardan kazanç elde etmişlerdir. 17.. bir grubun büyümesine gösterilen tepki de etnikti: Osmanlı Müslümanları. çeşitli etnik gruplar önemli farklılıklar göstermektedirler. yünlü ve ipekli dokumacı.işler. daha önceden beri. esas olarak tahıl ekimine ve küçük ölçekli bahçeciliğe en yaygın olarak da çiçek yetiştiriciliğine ve bu arada bağcılığa adamışlardır.” Herhangi bir dönemde.. yeni bir merkezilik kazanmıştır. İmparatorluğun genel ekonomik şebekesi içinde bir göz gibidir ve bunun ortadan kaldırılması. yani yerel Hıristiyanlar ekonomi içinde yukarılara fırlatılmışlardır çünkü bunların uzmanlaştıkları . kendi cemaatleri içinden gelen tüketicileri tercih ettikleri gözlemi yapılabilir.. “Millet” denilen bu gruplar. genel ekonomik yaşamda yeri hemen doldurulamayacak bir boşluk oluşturmaktadır.) Sussnitzki şöyle anlatmaktadır: “Her bir etnik cemaat. Toprağın işlenmesinde bile. İltizam. özel „Temel haklar” sistemindeki değişimler nedeniyle ve artık memurların boyunlarını vurmak söz konusu olmadığından... sonradan etnik rekabetçilik biçimini almıştır. o ana dek olduğundan çok daha güvenlikli hale gelmişti. Farklılaşmamışlık konumundan başlayan ekonomik öncelik yarışı. işsiz köylüleri büyük kentlere itiyordu. (. el zanaatkârlarının.) Avrupa‟nın çok ihtiyaç duyduğu peşin para karşılığı satılan mahsulleri yetiştirmemişlerdir.ticaret ve bankacılık gibi. doğramacı. yüzyıldan sonraki Osmanlı ekonomisinde. debbağ. boyacı.. İşbölümünün etnik olması nedeniyle. (. (. sabuncu.. demirci. mülkiyet. çömlekçi. 19. ayakkabıcı.22 yurttaşlık yasaları vardı. bu süreç tersinden bir düzenleme içinde sunulmuştur: yabancılar özel ticari ayrıcalıklar elde etmişlerdir. saraç. kayrılan bir faaliyet değildi.) Türkler. Bugüne gelinceye dek. Ancak. Nitekim Türkler. Genel olarak.
dini.) Sultan II. hala en çok kayrılan mevkileri işgal ediyorlardı. memurlara. Yüzyılın sonuna doğru. 19. yüzyılın sonlarında İmparatorluk iflas etmişti. imtiyaz avcısı ve yabancı işletme yöneticilerinden oluşan kozmopolit bir nüfusun faaliyetlerinin merkezi haline gelmişti ki bu durum.. Osmanlı İmparatorluğu‟nun.) Bir Türk tüccar ve sanayici sınıfının gerekli olduğunu görmeye hazırdılar. taşradaki bir zenginlik kaynağıydı. vergi kaynakları zorla uluslararası kontrol altına alındı. Ailelerde sermaye birikimi.yolu.) Hemen tüm ticaretin Hıristiyanların elinde bulunduğunu söylemeye gerek yoktur: çoğu kez katırcılar.23 Geniş ailenin kendisi kalabalıktı ve tıpkı bu ailenin başındaki kişinin kendi payını devletin sağladığı avantajdan elde etmesi gibi.” Esnaf ve zanaatkârlar. yüzyılın sonuna gelindiğinde. çalıştığı zaman. Ayrıca. Avrupalı imtiyaz avcılarından ve şirket temsilcilerinden rüşvet veya komisyon aldıklarında. Bir Türk köyünün. geniş aile de bu kişiden yararlanıyordu. (. İstanbul tüccar. büyük bir çoğunluğunun da yabancılara ve yerel gayrimüslimlere ait olduğunu göstermektedir. 1913 için yapılmış bir ilk araştırma.) 1881‟de. Türklerin sahip olduğu sanayi asgari düzeydeydi. yüzyıl boyunca en fazla çöken sınıftı. su kemerine sahip bir çeşmeye gerek duyması halinde. yüzyıl sonlarında. kısmen Türk toplumunun 19. büyük çiftliklerin sahipleri olarak. (. memurlarını.. Abdülhamid için bunun –patrimonyal Osmanlı mirasınca gölgelenmiş bulunan. memurların ücretleri yine de ödenebiliyordu.. Dolayısıyla. yerli bir kapitalist sınıfın oluşturulması . her zaman da deveciler Türk ve Türkmen‟di ama malların ve hayvanların sahibi bir Hıristiyan‟dı. 19. İstanbul ve Anadolu‟daki 239 kuruluştan 22‟sinin devlete.. bu sınıf içinde yer alan -asker‟i. taşra bölgelerinde bir zenginlik tabanını ancak yavaş yavaş geliştiriyorlardı. Türkiye ekonomisini inceleyenler. Krediler sayesinde.alt gruplardan sivil bürokratlar artık başı çekmekle birlikte. şunları belirtmişti: “Bir Türk‟ün bir kulübeden daha iyi biçimde inşa edilmiş bir evde yaşaması söz konusu olduğunda bunun her zaman bir Rum tarafından yapılmış olduğunu gördüm.) oduncu veya sucuydu. yüzyıldaki bu özelliği yüzünden engellenmişti. (. Ayanlar. bunu inşa etmek için bir Rum işçi kullanılırdı.. yarı-sömürge statüsünü simgeliyordu. Batı Anadolu‟da 20 yıl süreyle gezmiş bulunan bir arkeolog.. Üretim azalmış.. (. bunların tümü yabancıların mülkiyetindeydi ve onlar tarafından sömürülüyordu.. kurumlar küçülmüş ve sınıfın kendisi daha yoksullaşmıştı. özellikle de Birinci Dünya Savaşı‟nda savaş zengini olarak beliren gruba fırsat sağlamak ve onların birer girişimci konumuna gelmelerini kolaylaştırmaktı. küçük bir yeni nüfuzlular grubu için ödünç para verme de. (. Bununla birlikte.. Türk.) Selamlık çevresinde aylaklık eden gereksiz kişilerin beslenmesi bir yük haline gelmişti. vurguncu.. gaz ve su kaynaklarından tramvaylara. Osmanlı devletindeki gelir dağılımı kalıbı şöyle özetlenebilir: memurlar sınıfının üyeleri. 19. elektrik.. 19. Onu tahtından eden Jön Türkler için ise bu. (. ne yaptıklarını görmezlikten gelerek zenginleşmelerine izin vermekti. Dok ve rıhtımlardan demiryollarına. bürokratik..
. şunu belirtecekti:“Türkiye Cumhuriyeti halkını farklı sınıflardan meydana gelmiş olarak değil de.24 sorununa yaklaşımları bakımından Jön Türkler ile cumhuriyet arasında çarpıcı bir devamlılık görmüşlerdir. bu gelişmelerin 1920‟lerde tarımdaki yapısal değişimlerle ilgili olan boyutlarını şöyle anlatmaktadır: “Batı Anadolu‟ya ek olarak. Nüfus.) Anadolu‟daki azınlıkların ülkeyi terk etmeleri kadar hayati olmamıştı. ticari faaliyetin yabancıların elinden alınıp Türklere verilebilir olsa da..) Ziya Gökalp. 1913‟te 15. terk edilmiş toprakların sonraki dağılımı hakkında hiçbir veri bulunmamaktadır. yerini. kapitalizmde görülen sınıf sömürüsünün Türkiye‟de ortaya çıkmayacağı anlamında yorumlanabilirdi.karşılıklı olarak çelişiyordu.. Anadolu topraklarının beslediği nüfusun. İki tez de -yani. çevre devlet ve tüccar sermayesinin egemenliği. yeni kurulan cumhuriyet yönetiminin ilk ve en önde gelen sorunu. Türkiye Cumhuriyeti‟nin sınırları içinde bile..) Dünya Savaşı‟nın sonuna doğru. Buna... dayanışmacılığı savunuyordu. İkisi de. Türkiye‟nin dünya ekonomisiyle bütünleşmesi. yüzyıl başında.. Keyder. Almanya‟da ortaya çıkmış olan türden bir devlet sosyalizmi. 1914 ile 1923 arasında yüzde 20 azaldığını da eklememiz gerekmektedir.. meslek grubu üyeleri arasında bölünmüş bir topluluk olarak düşünmek temel ilkelerimizden biridir.6 milyona düşmüştü. (.7 milyonken 1927‟de 13. Türklerin görüldüğü iki mesleğin memur sınıfı ile çiftçiler olduğunu belirtmektedir.) Dayanışmacılıkta en çok ağırlık taşır gibi görünen şey.” Ekonomik politikalarını belirleyen değişkenler arasında hiçbiri (. Bununla birlikte. (..) İstanbul ve İzmir‟in nüfusları. (. Justin McCarthy‟nin hesaplamalarına göre. toprağın denk bir biçimde dağıtılmasına yönelik hiçbir baskının olmadığı ve terk edilmiş ve yeniden tarıma açılmış toprakların mülklerin yoğunlaşmasını hızlandırmakta başlıca etken olduğu ihtimal dâhilindedir. (. Jön Türklerin toplum kuramcısı Ziya Gökalp.. ekonomiyi işletmek ve toplumun uğradığı tahribatı onarmaktı. Rum çiftçilerinin toplandığı bir yer olan Karadeniz‟deki Trabzon bölgesi ve zengin Ermeni çiftçilerin sürgün edildiği Kilikya ovaları da benzer manzaralar arz etmiş olmalıydılar.” Genel olarak. Ekonomiyle ilgili olarak... (. 20. 1913 ile 1927 arasında yüzde kırklık bir düşme göstermişti. Mustafa Kemal. Türkiye‟nin yeni bir ekonomik sınıfa ihtiyaç duyduğu ve eşitlikçi bir toplumun özelliklerine sahip olduğu. ama aslolan dayanışmacılığın damgasıydı. Batı Anadolu‟daki ekilebilir alanın yaklaşık yüzde 15‟i.. kendi mülklerini genişletmek ve pekiştirmek için boş arazinin tapularını alan güçlü yerel nüfuz sahipleri hakkındaki hesaplar dışında.. büyük bunalım ile birlikte durulmuştu. dışarıya giden Rumlar tarafından terk edilmiştir. Türk iktisadi düşüncesinde çeşitli etkiler yapmıştı. Jön Türk kuramcılarının izinden giderek.) 1930‟larda. bunun sınıf çatışmasının kaçınılmazlığını yadsıyan bir toplumsal “uzlaşma” kuramı olmasıydı.. Savaş sonrasındaki Anadolu‟yu niteleyen yüksek toprak/emek oranının koşulları altında.
Türkiye‟deki imalat sektörünün yüzde 50‟den fazlasının kamu sektöründe bulunduğunu söyleyebiliriz.. doktorların ve yerel nüfuz sahiplerinin kendilerini “halktan” veya “halkçı” bir önderler grubuna uygun olarak görebilmeleridir. Bu. Koruyucular için bir eğitim (üç basamaklı eğitim) ve nüfusun geri kalan kesimi için bir başka eğitim (bir basamaklı veya . hiçbir zaman. yeni bir “tüccar” ve özel sanayiciler sınıfı. (. Ancak. Anadolu şehirlerinde eskiden beri bulunan tacir ve spekülatörleri daha da yaygınlaştırdı. temellerini sarsan ve sanayi sermayesi lehinde politikalar devreye sokan devletçiliğe bırakmıştı.) Devlet. verimliliğin artışıyla ilgili bağlantısı azdır ve dolayısıyla da enflasyonun yukarıya doğru tırmanışına katkıda bulunmaktadır. Osmanlı sistemi gibi iki katlı bir sistemde eğitimin özel bir yeri vardır. Türkiye‟ de eğitim kurumları.25 hâlihazırda zayıflamış olan tüccar sermayesinin. altyapıya ilişkin girdilere sahiptir. Bu grup. bu savaş.. Türkiye‟nin taşra kentlerindeki ticari grupları üç farklı biçimde etkilemiştir. Bu ittifaka engel olacak sınıf ideolojileri ise ortada yoktu. kamusektöründe istihdam yaratma olabilir ki. köylülerle yanaşmacı ilişkilere sahip bulunmaktaydı ve köylüler de devletin İkinci Dünya Savaşı‟ndaki politikasından hoşnutsuzdu. Türk hükümetinin kendilerini kayıran politikaları sayesinde zenginlik sahibi olan yeni bir taşra “sınıfının oluşum halindeki gelişimine yol açıyordu. Zenginliğin yeniden bölüştürülmesi yerine bu tür bir fırsat genişlemesi. avukatların. 1939‟dan beri gerçekleşen ticaret ve tarım koşullarındaki genel iyileşmeden zarar gören kişiler olarak ortaya çıkmışlardı. . Osmanlı bürolarının kurtarılmış temelleri üzerine inşa edilmekte olan nezaretlerdeki idari mevkileri doldurmak amacıyla Batılı okullardan kopya edilen eğitim kurumları kurulmuştur. Büyük şehirler ile ordunun tarım ürünlerine olan talepleri nedeniyle.. İkinci Dünya Savaşı. Türkiye‟de 19.”ilk” eğitim) vardır. resmi diploma imalathaneleri kurma ve bununla birlikte yönetimde ve kamu iktisadi teşebbüslerinde yeni işler yaratma politikasının kendilerini nereye götüreceğini hesaplamadılar. 1920‟lerde birikimin başlaması.. söz . 1950‟lerde ve 1960‟larda da uygulanmaya devam edilen bu stratejinin etkisi.) Geleneksel ideolojinin buradaki yeri. Cumhuriyet rejimi. kendi görevlilerinin iş gördüğü örneğin devlet hastaneleri ve tarımsal genişleme hizmetleri gibi idari şebekeleri yaygınlaştırmak yoluyla. Bu iki katlı toplumsal sistemde. eğitim de iki katlıdır. 1938‟e gelindiğinde.. bugün. Türk hükümetleri. ebeveynlerinin defter tutmayı ve mektup yazmayı öğreterek ailenin iş yaşamına katılmalarını sağlamak istedikleri oğullarının gereksinimini karşılamak üzere kurulmamışlardır. (. hiç boş durmaksızın zenginliği kendilerinde yoğunlaştırmaktadırlar. bir ek yük değilse bile. yüzyıl ortalarından itibaren. hâlihazırda. hala Türkiye‟de en yaygın olarak kullanılan politika manevralarından biridir. Buna karşılık. Çok kaba hatlarıyla. kırsal nüfusu kentsel uygarlık merkezlerine döndürmenin bir yolu olduğu kadar istatistikî bakımdan işsizler kategorisine dâhil olan kişileri bu kategoriden dışarı atmanın da bir yoluydu. güçlü bir burjuvazinin.. Onlar.
Dışlanma. ama yeni örgütler aracılığıyla toplum üzerinde denetim kurma yeteneği bakımından parlak bir durumda değildir.. cumhuriyetten sonra bile. Borçlanma dönemi başlıyor. sakinlerini sanayi kesimlerine gönderen ve kısmen de güçlü sendikalar içinde örgütlenen bir yer olarak gecekondu. Sonunda Osmanlı İmparatorluğu Düyun‟u Umumiye‟nin iktisadi esiri oluyor. Osmanlı İmparatorluğu iktisadı bakımdan gerilemeye devam ediyor.26 olarak ifa ettiğini bu bakımdan iyileştirmek için olumlu adımları hiçbir zaman atmamış olmakla suçlanıyordu. Bunların içinde “cari masraf” adını hak etmeyecek kadar hafifleri var. belirtilen amacı bu olmasına rağmen. Osmanlılar. politikacıları. siyaset sahnesinde mahrumiyete yol açmıştı. Devletin Türkiye‟deki yeni zenginlik yoğunlaşmasını kontrol etmesine. hem de bu grupların sosyoekonomik çerçevenin denetiminden dışlanmış olmaları. Bu bakımdan. Liberalizmin politikası. seçimleri Demokrat Parti‟nin kazanmasıyla. yasak koymakta uzmandır.) Kitlesel. 1950‟lerde iktidara gelmişti. böylelikle birçok eski köylüyü büyük kentlerdeki gecekondulara fırlatıp atmıştır. eğitim ve geniş halk kitlelerine yönelik türden bir refah üzerinde düşünmeye zorlamıştır. bir kısmı “ulufe” olarak dağıtılıyor. kamu hizmetleri. Hegel‟in ve Marx‟ın “Sivil toplum” olarak tanımladıkları bir yapıdan yoksun oldukları için iktisadi gelişmenin “motor”u pek tabii ki sivil toplum olamaz.) Bu tılsım. ya bizzat . “muhafazakâr” AP ile “ilerici” CHP‟nin politikaları arasında çok az bir fark var gibidir. Bu büyüme kalıbına eşlik. köy ile kent arasında çok sayıda orta büyüklükteki şehirlere sahip birçok Avrupa ülkesine benzememektedir. Demokrat Parti.. cumhuriyeti kuranların tek partisinin rolüne meydan okuyan bir kırsal güç ittifakı olarak ortaya çıkmalarının nedeniydi. Türkiye. Türkiye. TÜRK DÜŞÜNCESİNDE BATI SORUNU Batının gösterdiği yeni gücü. Atatürk bu bağımlılığı ortadan kaldırmayı başarıyor fakat Menderes devrinde başlatılan bir iktisadi bağımlılık eski süreci yeniden canlandırıyor. Bu ittifak. iktisadi amaçlara kullanılacağına cari masrafları karşılamaya kullanılıyor. bu grupların 1940‟larda. bundan dolayı Batı‟nın siyasî ve iktisadi uydusu haline geliyor. eden kırsal kesimdeki hareketlenme. Batı medeniyetinin “üst yapısı” ve Frenkçe yaşamdır. patrimonyal bir devleti niteleyen özellikleri sergiliyordu: Feodalizm sonrasında Batı Avrupa‟da merkez ile çevre arasında gelişen zengin ilişkiler ağı. Ve bu partinin yandaşları kısmen parasız köylülerden oluştuğu İçin. izin vermeyen de bu örgütsel zayıflıktır.. Böylece “sebep” yerine “netice” üzerinde durulmuş oluyor. (. Türkiye. daha çok harpte mağlubiyetlerle anlayan Osmanlılar Batı‟nın üstünlüğünü aramaya koyulurlar. (. cumhuriyetin başlarında yoktu ve bundan sonra gelişmeye başladı. Bu borçlar. bu yanaşmalara yeni yararlar sağlamak için çaba göstermişti. kent yaşamına süzülen. Batının Osmanlı İmparatorluğunda iktisadi emellerini gerçekleştirmesini mümkün kılıyor. Hem köylülerin ve taşradaki küçüklü büyüklü nüfuz sahiplerinin devlete bağımlılığının devam etmesi.. Modern Türk devleti. tehdit edici.
Cumhuriyetin. Manzara şudur: CHP Atatürk‟ün partisiydi. bir tür devlet kapitalizminden ibaretti. (. Kurucularının seçkinciliği gerçekten de . intikam ve saldırıya karşı koyma tarzı. ırkçılık rejimleri kuramamışlardır.Türkiye‟de iktisadiyatı geliştirecek bir grubun palazlaşmasına taraftardı. iktidarın halka verilmesini savunmakla beraber.. bu özellikleri onları iki olay karşısında kritik bir duruma düşürür.. Partinin iktisadi politikalarından en çok hatırlananı. Atatürk‟ün laiklik politikalarının üstlenicisi olarak görüyordu. ne de kan ya da din prensibine yer vermişlerdir. Türk memur sınıfına -siyasetçiler karşısında onu geri plana iten politikası ve hayat standartlarını düşüren iktisat politikaları yoluyla. ekonomik yaşamları sarsıldığı ya da devletleri sarsıldığı zamanlar. Partiyi başlangıçta tutanların birçoğu da onun müphem demokrasi tanımından memnun değildi. bunların hepsinde tekçiliği değil. Demokrat Parti 1960‟ta askeri bir darbeyle devrildi. Şiddete karışan grupların saldırı. aristokrasi...) Başlangıçta Atatürk‟ün partisi olan CHP artık açıkça yoksulların (dezavantajlıların) savunucusu sıfatıyla ve kültürel ve hiyerarşik seçkinciliğin düşmanı olarak ortaya çıkıyordu. zanaatçılık birimleri ve kardeşlikleri halinde yaşamışlar. cumhuriyeti kurmuş olan partiydi. devlet kurdukları zaman da ne ırk prensibine...27 devlet veya kapital çevreleri ile ilişki kurmuş azınlıklar olabilirdi. simetrisi ve kaçınılmazlığı bakımından kan davasının mekanizmasını andırmaktadır... din. Ekonomileri ya da devletleri yıkıldı mı dağınık. hatta dil birliği. kapitalizme ve ayrıca sorumlu parlamenter hükümet biçimine daha açık bir toplum isteyenlerin eğilimlerini temsil ediyordu. misilleme. TÜRKİYE’DE GENÇLİK VE ŞİDDET Öğrenci şiddeti. düzenliliği. bürokrasi ve ordunun. İkinci Dünya Savaşı sırasında kırsal nüfusa yüklediği iktisadi külfet idi. temel hakların veya güçler ayrılığının anayasal güvencelere bağlanması gibi demokratik kurumlara yer vermeyen bir görüştür.” Toplum zembereği. hayvancılık. şecere. Zat devlet veya kapital çevreleri ile ilişki kurmuş azınlıklar olabilirdi. Parti kendisini. çokçuluğu kabul ettiğinden toplumsal birliklerinin temeli ya zanaat birliği ya da devlet birliği olmuş. ayrıca genel olarak bu sınıfın saygınlığını azaltarak. geçen yirmi yılın laiklik politikalarını değişikliğe uğratmaktı. 1946 yılında kurulan Demokrat Parti ise. O bunun için cumhuriyet düzeninin -hükümet. iki öğeden oluşmuştur: iktidar sahipleri ve bunun dışında kalanlar. başka öğrencilere yöneliktir. Devlet birliği kuramadıkları zamanlar çoğunlukla. . genellikle... bu. (. Türk. İktisadi teorisi ise etat/zınden.. Türkiye‟yi parlamentoda çoğunluğu elinde bulundurarak yönettiği 1950-1960 döneminde Demokrat Parti. Türkler hiçbir zaman teokrasi.) İnönü‟ye göre. Demokrat Parti‟nin programının yeni bir versiyonunu devam ettiren Adalet Partisi 1965 yılında hükümeti kurdu. Berkes (. gerçekten dikkate değer insancıl toplumlar oluşturan insanlar olmakla beraber. Atatürk Türklere münhasır kalması şartı ile . (. Türkler. Bu partinin amaçlarından biri.. kan.) “Türklerde geleneksel olarak ırk. tarihte en çok bu iki kavramla var olmuştur. çiftçilik. toplumsal birlik temeli olmamıştır. yönsüz bir hale gelirler.partisiydi.adamakıllı yabancılaştı.) Bu açıdan Türkler. İnönü ise kendini daha “devletçi” bir uçta görüyordu.
. Osmanlı toplumunun “çoğulcu” terkibiyle ve Türkiye Cumhuriyeti‟nin bu hususta devralmış bulunduğu toplumsal etkileşim kalıntılarıyla da bağlantılıdır. Semboller hakkında son bir nokta daha: Erikson (1950). Bu grupların her birinin kendi sınırları.. bankalardan daha kolayca. Bunlardan biri. Bununla birlikte. organizasyon yapılarının zayıf olduğu veya çözülme sürecini yaşadıkları zaman bunların takviyesi için veya adeta onların yerine geçecek şekilde sembollerin kullanılabildiği yolundaki açıklaması. çok daha dolaysız olan başka bir bağlantı vardır. Gruplar bir kere öylesine kesin bir biçimde belli olunca. çünkü bunların kimlik sığınağı rolünü yerine getirdiklerini belirtmektedir. Bu bakımdan. “Geleneksel olarak silahlanan. onu ortaya atmış olan aynı parti tarafından eleştirilerek. gönüllü kuruluşlardan çok birincil şebekelere dayandığı için. cumhuriyet döneminde geleneksel giysilerin ya saklanması kısmen. her Jakoben rejim gibi.) Türk toplumunda sembollerin yankı bulmasının iki yapısal temeli daha. aşağılanmaya karşı tez canlı olan bir halk arasında. yararını modern zamanlarda da korumaktadır. dini ve mezhebi grupların toplamından ibaret olan bir ülkeyi birliğe götürebilirdi.. şehirlerdeki hemşerileri arasında yardım ve kredi bulabiliyordu.) Eisenstadt‟ın. onları bir arada tutmaya ve hatta soylarının . eskiden etnik. özel kimliklere karşılık gelen geleneksel kılık-kıyafet çeşitliliğinin yasaklanması olarak görülmelidir. toplumun daha özgül bazı karakteristikleriyle bağlantılıdır. tarikat gibi bazı dini grupların gizliliğe başvurmak zorunda kalmaları da bunların önemini gösteriyordu. Türk toplumunda sembollerin her zaman kapsayıcı bir gücü olmuştur.. burada yapmakta olduğumuz sosyal değişme incelemesiyle yakından ilgilidir...28 kısmen kültüreldi: Onlar Avrupa‟nın kültür. kişinin kendi birincil grubunun etnik veya mezhepçi sembolleri. grupların bu zengin çeşitliliğini tümüyle değil. Kendini “Laz” olarak gören bir Karadenizli.) Milliyetçilik ve “Türklük”e bağlılığın cumhuriyetin ideologlarının yegâne tutamağı olması. fakat yalnızca bir ölçüde değişmiş biçimiyle devraldı. edebiyat ve felsefesinin geleneksel Osmanlı kültüründen üstün olduğunu düşünüyor ve zaman içinde bu geleneksel kültürün müzeye kaldırılacağına dair limitlerini saklamıyorlardı. (. Bu görüş şimdi. onu aşma yolunda bir girişimde bulunuluyordu. çoğulcu yapılarla birlikte gelen ve bugün öğrenci davranışını fiilen etkilediğini gördüğümüz sembol oyununun kurallarını cumhuriyetin tevarüs etme biçimiydi. aynı zamanda kanunla yasaklanmış olan. cumhuriyet de bu parçaların etkisinin devam edeceği kuşkusunu taşıyordu. çatışmanın iki kutuplu olma ihtimali büyük ölçüde artar (Kuper 1974). Bir kimsenin etkinliğini devam ettirmesi hala. Türk gençliği hakkında son yıllarda yapılmış olan bazı araştırmalarda tespit edilen kalıp yargılar ve yansıtma kümesidir Bu aynı noktalar Türk köylerinin siyasal kültürüyle de bağlantılıdır (Ozankaya 1966). alt kültürleri ve kimlik oluşturma mekanizmaları vardı. (. Cumhuriyet. en azından bunların bir kısmı için kavga [husumet]. (. Grup bağlılığıyla ilgili semboller kendi yararlarını korumakla kalmadılar. Batılı kültürlerde sembollerin özellikle gençler yönünden dikkat çektiğini. Modern Türk toplumunda sembollerin gücü. Fakat Türk toplumunda “kısaltma” (condensation) sembolüyle toplumsal eylem arasında. Yapının devralınmasından daha önemli olan.
Büyük başarıları kahramanlarla birlikte düşünmek böylece Türk toplumunun sürekli bir gözükmeyen (latent) temasıdır.000 nüfuslu bir ülke iken. Gerçi saygıdeğer ailelere mensup gençlerin bu saygıyı devraldıkları açıktır. grubun dışındaki bir hedefe yöneltilmektedir.800. Siyu‟lar arasında hedef bufalolardır... fakat şu değil de bu soydan gelmenin kişiye doğal bir üstünlük verdiği yolunda bir fikir yoktur. Hiç kimse başkasının üstünlüğünü kabul etmeye istekli değildir. bu da hatırı sayılır ölçüde bir şiddete yol açar.” (Stirling. Yunan köylerini incelemekte olan bu bilim adamı.000.. bir yansıtma mekanizması aracılığıyla. üyelerini savunmak için vardır (. Bunun için. ama en azından. “Köyde soy [sülale].. (. köy yaşlılar kurumunu (İhtiyar Heyeti) sadece küçük uyuşmazlıklar bakımından tanımaktadır. Yunanistan‟daki gelişmelerin aksine. cepteki bir tabanca polisin müdahalesinden daha iyi bir güvenlik garantisi sayılır. Türk geleneksel kültüründe kahramanın rolünün benimsenmesi olduğunu ileri sürmüştüm. meğerki ırsen intikal eden bir otorite söz konusu olsun.. (. Türkiye Cumhuriyeti‟nin kurucuları da ilkokullarda aynı çerçeve içinde sunulmaktadırlar. 1960) Küçük ve büyük gelenek arasındaki bağlantının. (. köylülerin şehirlileşmesinden daha hızlı cereyan ettiğini iddia ediyordu. köylünün bilgi evreninde olduğu kadar. varlığının temel dayanağını yitirecektir.) Fakat soyun varlığı.29 saygınlığını sürdürmeye hizmet edebilir. bu bütünleştirici kurumlarla yakından bağlantılı olan dini kurumları sahnenin dışına itmişlerdir (Tezcan.) Çocuğun Türk tarihinin ulusal kahramanlarıyla sürekli olarak özdeşleşmesi aracılığıyla. 1946 yılından beri. Kırsal alanda bu semboller. 1972). insanlara ataları dolayısıyla saygı duyulmaz. 1977‟de 44.” (Stirling.. 1960) Her iki örnekte de. Türkiye‟de şehirlilerin köylüleşmesinin. Osmanlı İmparatorluğu‟nda ise hedef kâfirler idi. Ben buna daha ziyade „kavgaya hazır‟ bir toplum demeyi tercih ediyorum.) Kahraman imajının kullanımı da kısaltma sembollerinin kullanımını daha yüksek bir düzeyde pekiştirmektedir. Komşularıyla barış içindeki bir sülale. grubun içindeki sosyalleşme alışkanlıklarının doğurduğu yüksek düzeyde bir düşmanlık. aynı zamanda. “Ben köy toplumunu daima eşitlikçi olarak tanımlama eğilimindeyim. çünkü onun topluluk adına yapabileceği başka hiçbir eylem söz konusu değildir. otoriteryenlik nüvesiyle norm otoriteryenliği arasındaki köprüyü yaratan.. Türk halk şiirinde de merkezi bir yeri olan destan kahramanlarının maceralarının anlatılması yoluyla çocuğa aktarılır.000 nüfuslu bir ülke haline gelmiştir.. Türkiye 1940‟ta 17. bu belki yanıltıcıdır. .” (Stirling. Türk toplumunda kişi güvenliği bir yarı-gölge içindedir ve tehlike söz konusu olduğunda. üyelerini kendilerine karşı savunacağı düşmanları bulunmasına da bağlıdır. destanî kahramanlara dayanan bir kültürün bu özel içeriğidir. 1960) Türk hukuku.) Cumhuriyetin dine karşı teyakkuz halinde bulunan laiklik yanlısı memurları.
(.30 Osmanlı İmparatorluğu‟nda sosyal bölünmenin en etkili çizgileri... şehirlilerin kırsallaşması köylülerin şehirlileşmesinden daha hızlı seyretmiş ve bundan dolayı Türk toplumu etkili bir elitsizleşmeye (de-elitization) uğramıştır. Bunların yerine. merkez ve çevre olarak daha iyi kavramlaştırılmaktadır. Bu. Elit devşirme ve yetiştirmeye ilişkin bu modelin çökmesiyle.. “Batılı terbiye”yi. eğitim görmüş bir Türk‟ün taşıması gerektiği söylenen unsurları koydular. geri kalan toplumsal alanla. kültürde yerlilik taraftarlığı Türk sağında olduğu kadar Türk solunda da egemen olan en güçlü kültürel akım olarak ortaya çıktı. Bunların hepsi. cumhuriyetin yönetici seçkinler tabakasına eleman devşirmek üzere düzenlenmiş üniter bir sistemdi. Çevre ise. bir “kamilfo” tavrı da içine alıyordu. kurumun . Liseye ve daha sonra üniversiteye giden köylü. 20. yüzyıl burjuva kültürüne duyduğu açık hayranlığın aşınması demekti. en azından onun Avrupa‟nın 19. bu devletin işlemesini mümkün kılan meşruiyetin özünü temsil eder.) Sonunda. esnaf ve zanaatkâr çocukları. Geleneksel Türk toplumsal bünyesi keza. Bölünme ve çatışmanın çizgilerini tayin eden temel toplumsal gruplar. Bu okulların eseri olan dünya görüşü. tutum ve bir ölçüde karmaşık seçkincilik -çünkü bu seçkincilik seçkinlerin halkın öncüsü olması gerektiği inancını da içeriyordu. Kemalist dünya görüşünün. çok sayıdaki bekâr gençlerin iktisadi yapıyla bütünleşmesi bakımından büyük bir istikrarsızlık gösteriyordu. Klasik Türk lise ve üniversitesi. milliyetçilikle devlet kapitalizmine inancı ve cumhuriyetin memurlarıyla genel olarak öğrenim görmüş olanların halkın öncüsü olduklarına inandıkları kadar.. yüzyılda modern Türkiye‟yi. Demokrat Parti‟nin gayri resmi gündeminin önemli bir maddesi. üyelerinin merkezin ve onun kendini beğenmiş istibdadı olarak gördükleri uygulamanın bütün izlerini silmekti. merkezden ayrı yaşayan ve onunla ancak gevşek bir bütünleşme içinde olan kurumlara ve coğrafi alana işaret etmektedir. daha lisenin ilk yıllarında.cumhuriyetin seçkinlerine geçti ve modern Türkiye‟nin eğitim kurumlarının üçüncü kademesinde devam ettirildi. bu okullarda yetişmiş ve cumhuriyetin tek partili siyasal sistemi ile kısmen bütünleşmiş olan askeri ve sivil bürokratik seçkinler kurdular. Burada merkez. sosyal sınıflar olarak bildiklerimiz arasındakiler değildir.) Osmanlı İmparatorluğu‟nda. Dini dirilişinin göze çarpan bir özelliği. Osmanlı devletinin bir arada tutmayı başardığı merkezi bürokratik aygıtı olduğu kadar. yüzyılda askeri okullar ve Mülkiye Mektebi gibi meslek okullarının kurulmasıyla sürekli hale getirilerek modernleştirildi. Yeniçeri sistemine eleman devşirmek için kullanılan yöntem de. sahip oldukları ve çevrenin kültürüne ait olan kültürel hamulenin (knapsack) unsurlarını kaybetmeye başladılar. köklerinin halka dayanmasıydı. CHP‟de etkili olan Batı kültürü hayranlığını teşhir edip kınayan bu yeni popülizm türü Türkiye‟nin köylü ve kasabalı büyük çoğunluğundan hüsnü kabul gördü. (. İslam hukukçularının (ulema) karmaşık ve ayrıntılı (sophisticated) kültürü kayboldu. Bu dünya görüşü 19.
imkânların teminidir. Osmanlı İmparatorluğu‟nda.. dürüst vatandaşlara tedhiş uygulayan bayağı mahalle kabadayılarına dönüştüler. Anglosakson modeli anayasal adem-i merkeziyetçi görüşlerden ilham alıyordu ve Jön Türk hareketi içindeki merkeziyetçi eğilimlere karşı tek başına savaş açan ve kaybeden adamdı. yüzyılda yeniçeri ocaklarının içine girdikleri çözülme süreciyle birlikte. mensup bulunduğu sosyal teşekküllerden kendisine en yakın bulunanı içinde hakikaten mühim bir yer işgal ettiğini. Kurtuluş Savaşı‟nın sürdüğü zamanda aldığı bu görev. çözüm başarısızdı. KÜTLE VE DEMOKRASİ EĞİTİMİ Sosyal psikoloji araştırmalarından çıkan netice sarihtir: insanlar modern cemiyette bağlanacakları. 1911‟de sürüldü. (. Prens Sabahaddin. yoksul köylerden kasaba ve şehirlere. Zorluğun biri. özellikle payitahta kitle halinde göç edilmesinden kaynaklanıyordu. fertlerin kendilerine karşı duydukları hürmeti arttıracak.) Yalnızca taşıyıcılık veya seyyar satıcılık gibi marjinal mesleklerde iş bulabilen bekâr. Daha sonra. potansiyel olarak yıkıcı bir topluluk oluşturan genç erkekler probleminin üstesinden. Birinci Dünya Savaşı‟nın bitmesiyle padişahın kurdurduğu hükümette görev aldı.. . söz konusu gençlerin payitahtta ikamet etmeleri dolayısıyla zorunlu askerlikten muaf bulunmaları yüzünden daha da ağırlaşıyordu. Bütün bunlar.31 bozularak. elbette onun genç insanları yetişkinliğe yöneltmekle ilgili kaygıları yoktu. Bundan dolayıdır ki devrimiz demokrasisinin ortaya çıkardığı en mühim meselelerden biri yeni bir ferdiyetçiliğin esaslarının kurulmasıdır. payitahtta ciddi problemler yarattığı şeklinde 19. alt tabakadan gençlerin istihdamı sorunundan. yeniçeriler seçkin bir asker topluluk olmaktan çıkıp. Ne var ki. büyük mekanizmanın içinde kendisinin de müşterek gaye uğruna girişilen faaliyette mühim bir rolü olduğunu hissettirmekle başlar. tarih literatürü kadar çok az şey yansıtır. (. savaş aracılığıyla gelindiğini düşündürmektedir. Nitekim 18.. yalnızca gayrimüslim çocuklarının alınması usulünün bırakılmasından sonra. aynı problemi çözmenin başka bir yolu olmuş gibi görünüyor. onun şahsiyetini gölgeledi. TÜRK TARİH YAZIMINDA SON EĞİLİMLER Bir milletin dünya görüşünü. kısmı. Bu problem.) Bunun yegâne çaresi de bir nevi kütle eğitimine müracaat etmektir. beşinci sınıftan itibaren öğrencileri küçük ukala ideologlar haline getirdiği sürece (ölçüde). Burada elzem olan. ümitsizliklerinden dolayı kendilerini totaliterlik hokkabazlarının sembol oyununa kaptırıyorlar. Cumhuriyetin eğitim sistemi. bunların iktisadi sistemle bütünleştirilmesinden çok.. Bu eğitimin en basit şekli ferde. bir yakınlık hissedebilecekleri merciler bulamadıkları için. yüzyılda hala söz edilmekteydi.
. pratikte bu vesikanın büyük bir kuvvete sahip olmasını sağlamıştır. Bir cemiyete aza olmak demokratik alışveriş usullerini öğrenmeye başlamak demektir. devrimizde bu saygı artık mevcut değildir ve yerine “Jakoben düşünce” yani doğrudan doğruya kütle isteğinin ulviliği. DEVRİMİZDE AMME FELSEFESİ Lippman‟a nazaran. demokratik usullere alışkanlığı temin etmeleridir. (. ferde ehemmiyeti haiz bir unsur olduğunu hissettirmekle kalmaz. Şahsiyetini böylece kaybeden ferdin deruni huzursuzluğu ve daima bir atom olarak hareket etmek mecburiyetinde olduğu keşfi. anayasanın ciddiye alınması ise bu vesikanın bazı ezeli hakikatlere dayandığı inancından doğar. Kütle adamı. YENİ BİR ÜTOPYA Modern dünyada. eski sosyal çerçevenin verdiği güvenlik hissini başka bir yerde aramaya sevk etmektedir. endüstrileşme hareketi ve nüfus kesafetinin artışı ananevi cemiyet çerçevelerinin erimiş olması. kaim olmuştur. İşte Amerikan anayasasında değişmez insan haklarına yapılan atıflar ve Amerikan kültürü içinde bunların yer almış olması. kütlelerin ahlaki ve kültürel seviyesi düşük ve istekleri hudutsuz olduğu için.32 Amerika ve İngiltere misali bunu açıkça göstermektedir. İşte.. İSTİKBALİMİZDEKİ KÜTLE PROBLEMLERİ HAKKINDA Siyaset sahasında. Bu gibi cemiyetlerin temin ettiği şey.) Kütle adamı evvelce kendisine bir güven hissi veren sosyal çerçevenin yerini tutacak bir teşekkül aradığı zaman kendisini bir fert olarak değil fakat kütlenin bir unsuru olarak kabul eden sendika veya siyasî parti gibi teşekküllerle karşılaşmaktadır. ahlaki göreneklere göre hareket eden bir zümre tarafından kurulan temsili sistemi altüst etmiştir. muvaffakiyet. kütleye müracaat fikri. bir “üst kanun”a karşı bir saygı mevcuttu. Bunların ikinci bir faydası vardır: o da. POLİTİKANIN İNANÇ MUHTEVASI Anayasa mahkemesi.. karşımıza yeni bir adamı. onu. yarının şartlarını bugünden gözümüzün önünde canlandırabilmeye dayanır. insanlığın şimdiye kadar geçirdiği merhalelerin hepsinde. kolayca esir olmaktadır. geniş ölçüde. Modern demokrasinin halletmesi gereken meselelerden biri de kütle adamını kütle adamı olarak hareket etmekten kurtarmak. böylece sahte cana yakınlığı ile kendisine hitabeden demagoglara ve his ve insiyak üzerinde kurulmuş kan ve toprak gibi sıcaklığını hissettiği sembollere dayanan faşizm gibi rejimlere. kütle adamını çıkarmıştır. Zira demokrasinin ön saflarında yürüyen bu iki milletin karakteristiklerinden biri bünyesinde muhtelif gayeler güden cemiyetlerin adedi fazlalığıdır. ancak ciddiye alınan bir anayasa ile kabili teliftir. ona şahsiyetini iade etmektir.
prenslik ve hanlık haline gelirler. (. Batı‟da ise bir “Germenlik” ve “İngilizlik” şuuruna 13. Bu inceleme yapıldığı zaman burada bu Türklük bilincinin bir Türk milleti bilinci manasına alınamayacağı anlaşılmaktadır. Eskiden mevcut bir nevi Türk aristokrasisinin yerini gittikçe artan bir hızla yeni bir merkezi bürokrasi almıştır. Türklerin üstün niteliklerinden bahsedilmesi bunun örneklerinden birini teşkil eder. Bu devirlerde Türk‟ten..33 TÜRKİYE’DE IRKÇILIK Türklerin Anadolu‟ya gelmeden önceki yaşayışlarıyla ilgili olarak bilinen bir özellik “Türklük” bilincinin çok eski devirlere kadar gittiğini bize bildiren vesikaların mevcudiyetidir. Sistemin içine girmeyi kabul edenlerden sosyal müesseseleri tamamen benimseyenler de “Türk” olarak kabul edilmektedir. her zaman aynı etnik grupları içine almayan bir kavramdır. Her göçebe topluluk geleneksel olarak geniş aile çevrelerinden. zira bürokrasinin ideali aristokrasinin tamamen ortadan kalkmasıdır. Fakat bu intikal sırasında eskisine nispetle Selçuk siyasî strüktüründe bir değişme olmuştur. Bu toplumların esasını birbirlerine paralel olarak gelişen. “soy-sop”a verilen önemdir. Böyle bir teşkilatın beraberinde getirdiği bir unsur daha sonra ırkçılıkta çok belirgin bir şekilde ortaya çıkan bir özellik. Ali Şir Nevai‟nin 6. Bu itibarla bu Türklük şuurunda bir “kan” meselesi bahis konusu değildir. asırdan önce hiçbir şekilde rastlanmamaktadır. Bir taraftan eski Türk ananelerine sadık kalan fakat aynı zamanda aristokrasinin bekasını devam ettirmeye çalıştığı taşra. Bu bürokrasi devletin bekasını temin etmekle görevlidir. bunların toplamı olan soylardan teşekkül eder. büyüyüp küçülebilen. Social Organization of the Mongol Turkic Pastoral Nomads. boy federasyonları. Orta Asya‟yı incelemiş olan bir antropologun ifadesiyle: “Bütün Altay pastoral topluluklarının müşterek vasfı sülbün erkek yoluyla intikali prensibidir. Bunlar da boylar. Eski aristokrasi ile yeni aristokrasi arasında zaman zaman yüzeye çıkan bir mücadele cereyan etmektedir. Türklere mahsus olduğu kabul edilen sosyal müesseseleri kabul ederek onlara göre ve beraberlerinde getirdikleri değerlere göre yaşamayı kabul etmiş olan kişi ve gruplar kastedilmektedir. . Büyük Selçuklu İmparatorluğu‟nun kurulması ve Anadolu Selçuklularının ortaya çıkmasıyla bu siyasî ve sosyal müesseseler Anadolu‟ya intikal etmiştir. Diğer taraftan her etnik gruptan devşirme usulüyle toplanarak meydana gelen . çok elastiki. Orta Asya‟da. bir hayli istikrarlı olduğudur. bir diğer bildiğimiz “Türk” sosyal müesseselerinin kolayca değişmediği. Gene bahis konusu sosyal müesseseler hakkında. Böyle bir toplum babanın ahfadına dayanma prensibi üzerine kurulmuştur. Bu istikrarın yönlerinden biri Türklerin sosyal müesseselerine çok sıkı bir şekilde bağlı bulunmalarıdır. babanın soyuna dayanan soylar teşkil eder.) Bu ikilik bir diğer planda kendini merkeztaşra rekabeti şeklinde göstermektedir. Kent ve köy artık birbirinden ayrılmıştır. Gültekin anıtlarında Türklüğe verilen önem..” Lawrence Krader. bunların meydana getirdikleri aile köylerinden. Türk tabiri. asırda Türk dilinden bahsettiği zaman bunu Türkleri birleştirmek için bir vasıta olarak kullanmasından kıvanç duyduğundan bahsettiğini biliyoruz.
34 ve aristokrasinin devamında hiç fayda görmeyen merkez teşkilatı. Hümanistin zaafı böyle bir yola sapmayı kabul etmemesidir. Bunun yanında gerek merkezin gerekse taşranın dini İslam olduğu için bu müşterek inanç iki kültürel dünya arasındaki farklılığı örtmekle ve köylü ile kentli arasında uçurumu gizlemektedir. hükümet konağı köylere kadar inen .. bundan iki üç sene önce Rusya‟da çıkmış olan bir romancının kullandığı başlığı hatırlatmak gerekirse “Yalnız ekmekle yaşamazlar”. mahalli örf ve adetlerin tıraş edilmesi farklılıkların ortadan kaldırılması olarak görülüyordu. ta zamanımıza kadar devam ettiği hiç şüphe götürmeyen bir bürokratik aristokrasi tarafından “adam yerine” konmadıklarını hissedenlerin İslam‟a paralel olarak çalışan. Yeni Osmanlıların telkin etmeye çalıştıkları bu kavram ise onların zamanında ve onlardan sonra. Fakat kavram ikinci yenilgisiyle taşrada karşılaşmıştır. yapı yerine sembol kullanmak çok eskiye dayanan bir buluştur. kendisiyle daha yakından ilgili bir ortam bulduğuna kanaat getirdiği ölçüde gene de İslamcılığa veya ırkçılığa dönecektir. görüşünü genişletmeye tercih etmiş olduğudur. Modem milliyetçilik anlayışını “ülke”ye dayandırma çabası Yeni Osmanlılarla başlamış olan bir çaba idi. diğer taraftan bununla övünen kişiler. Irkçılık. göçebe. Yapı olmayan yerde. iman kaynağıdır. Diğer taraftan Divan edebiyatı. uçurumlar. hümanizm değerlerini kütlece anlaşılır bir şekle getirmek karşımızda halledilmemiş bir problem olarak durmaktadır.) Zamanla. Bildiğimiz bir şey varsa. resmi Osmanlı kültürünün dışında kalanlar merkezden gelen bu fikri hiçbir zaman benimsememişti. belki en önemlisi milliyetçiliktir... Türkiye‟de Batı‟nın ideolojik görüşlerine erişemeyenlerin. merkeze olan küskünlüğü dolayısıyla kendi müesseselerine sarılmayı. Bu benimsemeyişin bir tezahürü “İslam milliyetçiliği” adını verebileceğimiz şekli Batılı. Bu iman problemi halledilmeden de kendini “Batılı Aydın” sayanların şimdiki biçimdeki faaliyetleri kısır kalmaya mahkûmdur. farklılıklar tekrar ön plana çıkmıştır. devlet idaresi konusunda Türkiye‟de temel bir yanlış anlamaya yol açtı. karşısında birtakım ideolojik rakipler ve yeni değer kaynakları bulduğu zaman arka planda yatan ayrılıklar. İdeolojilerin ve dinlerin kuvveti bu noktada toplanmaktadır. (. fakat özü mahalli davranıştır. fakat Osmanlı mazisinden gelen bir itişle de pekişen yapı yerine sembol kullanma.. geleneksel çerçevede daha sıcak.) İnsanlar. . Benimsemeyişin ikinci tezahürü de ırkçılıktır. Bunu kültürde de izlemek mümkün: bir taraftan halk edebiyatı. Ne var ki. ezildiklerine inananların. Bir kere azınlıklar Osmanlı İmparatorluğu‟nu “vatan”ları olan bir “ülke” saymamışlardı.KÜÇÜK YAPILAR “Medeniyet” daha çok uyum. Kentli. din. Bu manada ırkçılık bir taşra ve “küçük adam” ideolojisidir. (. taşranın. GÖRKEMLİ YAPILAR . Halk adamı. Yaptığı fonksiyon da kendini ezilmiş hisseden küçük insana emin olduğu bir kimlik ve iman çerçevesi temin etmektir. iki önemli noktada yenilgi ile karşılaşmıştır. Bir taraftan kentlilerin “Türk” tabirini kaba. Gerçek yapı ile o yapıyı simgeleyen devlet sembolizmi arasındaki fark unutuldu. “yeni usullere uymayan geri kafalılar” manasında kullanmaları. Bu yeni inançlardan biri.
Bilgi aktarmaya yarayacak metrekareyi en yüksek düzeye çıkarmakla bir sayılmaktadır. dökülen beton hacmi bakımından çok başarılı. Böylece eğitim kurumları. Eğitim kurumu yaratmak. “yetişme”yi yaratan olanakları açıdan son derece başarısız sayılmalıdır. Görkemliliğe tapma ülkede solun ve sağın en kardeşçe paylaştıkları tutumlardan biridir.35 hizmetle bir sayıldı. . fabrikaların temel atma merasimleri birçok kimse için gerçek fabrikanın yerini alabiliyor. Türkiye‟de ise eğitimin bu “niteliksel” ekseni hiç işlenmemiştir. Bugün “görkemli‟ ilerlemeler konusundaki açıklamalar.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.