Reşit olmayan veya hacir altında bulunan çocukların sahip oldukları haklar ve mükellefiyetlere ilişkin hususlar. Bu konu Medeni Kanunda düzenlenmiştir (M.K. md.262-289).
Velayet hakkı: Çocuklar üzerinde velayet hakkı anne ve baba tarafından birlikte kullanılır. Ana ve baba velayetin yürütülmesi hususunda anlaşamazlarsa, babanın reyi muteberdir (M.K. md.263). Çocuk küçükken ana ve babasının velayeti altındadır, kanuni sebep olmadıkça ana ve babadan alınamaz. Hakim, vasi tayinine lüzum görmedikçe hacredilen çocuklar dahi ana ve babanın velayetine tabidirler (M.K. md.262). Karı ve kocadan birinin vefatı halinde, velayet sağ kalan eşe verilir. Boşanma halinde velayet hakkı, çocukların teslim edildiği kişiye aittir (M.K. md.264).
Velayet hakkının muhtevası: Çocuk, ana ve babasına riayete mecburdur, ana ve baba kudretine göre çocuğu yetiştirmekle ve terbiye vermekle mükelleftir. Çocuğun adını ana ve babası koyar. Ana ve baba, çocuğun mesleki terbiyesini sevk ve idare eder. Mümkün mertebe kuvvet ve kabiliyetini ve arzularını nazara alır. Çocuğun dini terbiyesini tayin ana ve babaya aittir. Ana ve babanın bu husustaki hürriyetini tahdit edici her türlü mukavele muteber değildir. Ana ve baba çocukları terbiye etmek hakkına sahiptir (M.K. md.264-267).
Ana ve baba, velayet hakları devam ettiği müddetçe çocuklarının kanuni temsilcileridir. Velayet altındaki çocuk, ehliyet yönünden vesayet altındaki kimse gibidir. Bir borç altına giren çocuk borcunu kendi malından ödemekle mükelleftir. Bu hususta, ana ve babanın; çocuğun malları üzerinde haiz oldukları idare ve intifa haklarına bakılmaz (M.K. md.268-269).
Çocukla ana ve baba arasında, yahut ana ve babanın lehine olarak çocukla üçüncü şahıs arasında yapılacak herhangi bir tasarrufta çocuk borç altına girmişse hususi bir vasinin iştiraki ve hakimin tasdiki lazımdır (M.K. md.271).
Ana ve baba, velayet hakları devam ettiği müddetçe çocuğun mallarını idare ederler. Hesap ve teminat vermezler. Ana ve baba vazifelerini yapmadıkları takdirde, hakim müdahale eder. Evliliğin sona ermesinden sonra çocuğun velayeti kendisine verilmiş olan taraf çocuğun mali vaziyetini gösterir bir defter vermeye mecburdur (M.K. md.278-279).
Ana ve baba velayet hakları devam ettiği müddetçe rüşt yaşına gelinceye kadar çocuğun mallarından istifade hakları vardır. Çocuğun geliri ilk önce kendi geçimi ve terbiyesine sarf olunur; kalanı, karı kocadan hangisi aile masrafıyla mükellefse ona ait olur. Aksine bir şart konulmuşsa ana ve baba çocuğa bağışlanan mallardan istifade edemez, yine aksine bir şart konulmamışsa bu mallar üzerinde de ana ve babanın idaresi mevcuttur. Küçüğün kazancı, yanlarında yaşadıkça ana ve babaya aittir. Bir meslek veya sanat için ana ve baba tarafından çocuğa, mallarından verilen kısmın idaresi ve ondan istifade hakkı çocuğundur (M.K. md.280-284).
Ana ve baba, vazifelerini ifa etmedikleri takdirde hakim, çocuğun himayesi için gerekli tedbiri alır (M.K. md.272). Çocuğun malları tehlikeye düşerse, hakim vasiler üzerinde haiz olduğu murakabeyi ana baba hakkında tatbik eder veya onlardan teminat talep eder ve çocuğun menfaatini korumak için kayyım da tayin edebilir (M.K. md.285).
Velayet hakkının kaldırılması: Velayeti ifadan aciz veya mahcur olan, yahut nüfuzunu ağır surette suistimal eden veya fahiş ihmalde bulunan ana ve babadan, hakim velayet hakkını kaldırır. Ana ve babadan velayet hakkı kaldırılınca çocuğa bir vasi tayin olunur. Doğacak çocuklar üzerinde de ana ve babanın velayet hakkı kalkmış olur. Velayeti haiz olan ana ve baba yeniden evlenince çocuğa bir vasi tayin olunur. Velayetin kaldırılması sebebi ortadan kalkarsa velayet hakları ana ve babaya geri verilir. Fakat bir sene dolmamışsa bu hakları geri verilmez. Velayet hakları ellerinden alınan ana ve baba evvelce olduğu gibi çocuğun iaşe ve eğitim masraflarını karşılamak zorundadırlar (M.K. md.274-277). Velayet hakkının sona ermesi: Çocuk reşid olursa ve mahcuriyeti kaldırılmışsa velayet hakkı da sona erer. Ana ve babanın idare hakkının sona ermesi durumunda, mallar reşid olan çocuğa veya vasisine hesap görülerek teslim olunur. Ana ve baba, çocuğun mallarını iade ederken intifa hakkı sahibi gibi sorumludur; hüsnüniyetle sattıkları malların semenini verirler. Ana ve baba, çocuğun malından onun menfaati için, yetkileri dairesinde yaptıkları harcama ve masraflardan sorumlu tutulmazlar. Ana ve baba haciz ve iflas durumunda iseler, çocuk imtiyazlı alacaklı durumundadır (M.K. md.287-289).
• Anlaşmalı boşanma sırasında çocuğun yaşı, cinsiyeti, sosyal durumu ve ihtiyaçlarını gözeterek velayetin kimde kalması, diğer tarafın ödemesi gereken iştirak nafakası miktarı ve görüşme süreleri konularında danışmanlık veriyoruz.
• Daha önceki boşanma davalarında çocukla ilgili bu konularda verilmiş hatalı ya da günün şartlarına uymayan velayet kararların düzeltilmesi için aşağıdaki davaları açıyoruz:
• Örneğin kişisel ilişki süresinin değiştirilmesi, çocuğun velayetinin alınması, diğer tarafın çocuklar görüşmesinin tümden önlenmesi, nafakanın artırılması, ödenmeyen nafakaların tahsili, günün şartlarına uymayan nafakaların azaltılması davaları gibi.
• Çocuğun teslim edilmediği, kaçırıldığı durumlarda, çocuğun teslimi için gerekli tüm işlemleri yaparak, alıyoruz.
BOŞANMA DAVALARI VE ÇOCUKLARIN VELAYETİ
- Velayet Hakkı Kime Verilir?
Velayet hakkı sadece ana babaya aittir, başkasına bırakılamaz. Örneğin büyükanne, büyükbaba, amca, dayı, teyzeye velayet bırakılamaz. Ancak şartları varsa bu kişiler çocuk için vasi olabilir.
- Kimler Velayet Altına Alınabilir?
Velayet, soy bağı ilişkisinden kaynaklandığı için sadece çocuklar üzerinde söz konusu olur. TMK 335.’e göre, kural olarak, ergin olmayan çocuklar, istisnai olarak da ergin çocuklar velayete tabi olur.
- Velayet Konusunda Ana-Baba Anlaşamazsa Ne Olur?
Velayet hakkının kullanılması konusunda ana baba, birlikte ve uyumlu olarak hareket edeceklerdir. Anlaşamamaları halinde ise, çocuğun korunmasına ilişkin hükümler çerçevesinde sorun çözüme kavuşturulur.
- Üvey Çocuklara Bakma Yükümlülüğü Var mıdır?
TMK 338’e göre, velayet sahibi ana babanın başkasıyla evli olması halinde, eşler, ergin olmayan üvey çocuklarına da özen ve ilgi göstermekle yükümlü tutulmuşlardır. Bu yükümlülüğün ihlali, evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebi sayılabileceği gibi, velayet hakkına sahip ana babanın ihlali önlemedeki başarısızlığı velayetin kaldırılması sebebi de sayılabilir.
- Velayet Nasıl Sona Erer?
Velayet hakkı, çocuğun ergin olması, velayet hakkına sahip kişinin ölmesi, velayet hakkının kaldırılması, boşanma halinde velayet hakkının bırakılmaması durumlarında sona erer. Boşanma halinde velayet kendisine bırakılmayan taraf, diğer tarafa çocuk için nafaka ödemekle yükümlü tutulabilir.
Çocuğun ergin olmasına karşın kısıtlanması halinde de hâkim, kural olarak ana babanın çocuk üzerindeki velayet hakkının devamına yahut gerekli görürse vesayet altına konulmasına ve kendisine vasi atanmasına karar verebilir.
- Velayet Başkasına Devredilebilir mi?
Bu hak kişiye sıkı sıkıya bağlı haklardandır. Başkasına devri mümkün olmadığı gibi bu haktan feragat edilmesi de mümkün değildir. Yine, bu hak yasal sebepler olmadıkça ana ve babadan alınamaz, ana baba açısından sadece hak ve yetkileri değil ayrıca görevleri de içerdiği dikkate alınırsa esasen çocuğun yararına hizmet eden ana baba tarafından kendi çıkarlarına kullanılmayacak bir kurum olduğu sonucu çıkmaktadır.
- Çocuğa velayet konusunda fikri sorulur mu?
Velayetin düzenlenmesi davası kamu düzenine ilişkin olduğundan; re’sen araştırma ilkesi geçerlidir.Bu nedenle taraflar delil bildirmese dahi hakim, gerekli gördüğü delilleri kendiliğinden toplar.
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesinin 12, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesinin 3. ve 6. maddeleri uyarınca idrak çağındaki müşterek çocuk dinlenip, düşüncelerine ve açıklamalarına da değer verilip, gerektiğinde uzmanlardan da yararlanılarak velayetin ebeveynlerden hangisine bırakılacağına karar verilmelidir.
- Çocukla kişisel ilişki süresi nasıl belirlenir?
Bir çocuk ile ana ve babası düzenli şekilde kişisel ilişkiyi elde etme ve sürdürme hakkına sahiptir. Bu tür kişisel ilişki sadece çocuğun yüksek yararı gerektirdiği takdirde kısıtlanabilir ve engel olunabilir. Çocuğun, gözetim olmaksızın ana veya babasından birisiyle kişisel ilişkinin sürdürülmesi, onun yüksek yararına değilse, ana veya babasıyla gözetim altında ya da diğer şekillerde kişisel ilişki kurma imkanı da öngörülebilir. Kişisel ilişki düzenlenirken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas alınır.
Mahkemece kişisel ilişkiye ilişkin süre ve şekil konusunda karar verilirken, bu kararın babalık-annelik duygularını tatmine elverişli olması, çocuk yönünden de anne-baba sevgisini tatmaya elverişli olması gerekir.
- Büyük baba ve büyük anneler de çocukla kişisel ilişki kurulmasını isteyebilirler mi?
Üçüncü kişilerin, koşulları gerçekleştiği takdirde çocukla kişisel ilişki kurma hakkı mevcuttur. Ancak kurulacak bu kişisel ilişki süresinin ana ve babaya tanınan genişlikte olması beklenemez.
Ancak; babaanne ile torun arasındaki kişisel ilişki, “aile bağlarını” güçlendirmek ve geliştirmek, torun sevgilerini tatmaya elverişli olacak yeterlilikte olmalıdır.
Örneğin Davacı babaanne ile küçük arasında, her dini bayramda kişisel ilişki kurulması amaca uygun olmayacak şekilde uzun süreli bulunmuş ve daha uygun sürelerle kişisel ilişki kurulması için verilen karar bozulmuştur.
- Velayet bırakılan ebeveyn ölünce, çocuğun velayeti otomatik olarak diğerine mi geçer?
Kesinleşen boşanma davası sonucunda, velayet kendisine bırakılan ebeveynin ölümü halinde çocuğun velayeti otomatik olarak hayatta kalan diğer ebeveyne yahut büyük ana-babaya geçmez. Bu durumda velayet askıda kalır, velayetin yahut çocuğun vasiliğinin alınması için dava açılmalıdır.
- Anlaşmalı boşanmada çocukların velayeti nasıl belirlenir?
Anlaşmalı boşanmada, eşler boşanmanın sonuçları ve çocukların velayeti konusunda anlaşmalıdır. Bu anlaşmanın tarafların serbest iradesi ile yapılıp yapılmadığına dair hakim tarafları dinler ve çocuğun yüksek yararına uygun bulduğu takdirde protokolü onaylar, aksi halde boşanma gerçekleşmez.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ DAVASI
Velayete ilişkin mahkeme kararları kesin hüküm teşkil etmez. Değişen şartlara göre velayet değiştirilebilir. Bu değişiklik hâkim kararıyla gerçekleştirilecektir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 15.04.1992 gün ve 1992/2-140 E. 1992/248 K sayılı kararında da belirtildiği gibi, boşanmayla velayetin değiştirilebilmesi için velayet kendisine verilen tarafın ya da çocuğun durumunda esaslı değişikliklerin olması ve bu değişikliklerin geçici değil sürekli mahiyette olması gerekir. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 12. ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi’nin 3. ve 6.maddelerinde yer alan hükümler uyarınca çocuk söz konusu durumun anlam ve önemini kavrayabilecek düzeydeyse, çocuğun da görüşünün alınması gerekir. Bununla birlikte velayetin verildiği eşte yukarıda sayılan velayetin kaldırılmasına ilişkin nedenlerden birinin oluşması halinde çocuğun yararı gözetilerek velayetin değiştirilmesine hükmedilmelidir. Örneğin velayetin bırakıldığı tarafın sürekli ve ağır hastalığa yakalanması halinde velayetin değiştirilmesi mümkündür.
Yargıtay 2. HD E:2013/4764 K:2013/25031 ve 4.11.2013 tarihli kararında velayeti üstlenen anne veya babanın tekrar evlenmiş olması tek başına velayetin değişmesi için yeterli kabul edilmemiştir. Çocuğun menfaati gerektirdiği takdirde velayet değiştirilebilir. Bunun için velayetin değişmesi davası açan çocuğun menfaatine olacağına dair delil sunmalıdır.
Velayetin değiştirilmesi davası belirli bir süreye tabi tutulmamıştır. Çocuğun menfaatinin gerektirdiği anda açılabilir. Söz konusu davayı yalnızca velayet sahibi olmayan kişi değil çocuğun velayetine sahip kişi de açabilir el değiştirilmesi maksadıyla açabilir.