Polisiyelerden söz açıldığında, pek çok incelemeci ve eleştirmen, türün yüksek edebiyata giren ürünlerine örnek olarak Dostoyevski?nin ?Suç ve Ceza? romanını gösterir. Elbette hem suçu hem de cezayı barındıran öyküsü ile polisiyelere özgü bir kurgusu var bu romanın. Ne var ki, bu haftanın yeni kitaplarında sözünü ettiğim yazarlar gibi, Dostoyevski de polisiyenin sınırları içinde değerlendirilemez. Roman sanatının en çarpıcı metinlerinin yazarı olan Dostoyevski, suçu ve cezayı, insanın bilgisine varmak için kullanmıştır.
Rus edebiyatının en büyüklerinden olan Dostoyevski, 1821 Moskova doğumludur. Orta sınıf bir aileden gelen yazarın babası, yoksullar hastanesinde cerrahtı. Dostoyevski ilk eğitimini ailesinden aldı. Romanlarının tümünde, ailesinin çektiği sıkıntıların ve tanık oldukları yoksulluğun etkisi görülebilir. Çok çalkantılı geçmiştir Dostoyevski?nin hayatı. 17 yaşında askeri akademiye girmiş ama oradaki katı disipline uyamayıp ayrılmış, Norodniklerin siyasi görüşlerini benimsemiş, 1849?da idama mahkum edilmiş ve tam idam sehpasında öğrenmiştir cezasının sürgüne çevrildiğini. Ölümün kıyısından dönen ve Sibirya?daki sürgün yaşantısında zor günler geçiren Dostoyevski?nin siyasi görüşlerinin temelden farklılaştığını söyleyebiliriz. Kişiliğini derinden etkileyen epilepsi nöbetlerinin sıklaşması da bu tarihte başlar. Artık mistik bir dünya görüşü egemendir Dostoyevski?nin metinlerine.
Bu günlerde Orhan Pamuk?un editörlüğünde başlayan Dostoyevski dizisinin ilk kitabı olarak yayınlanan ?Ecinniler?, Dostoyevski?nin Norodnik ve ateist geçmişine dair bir özeleştiridir. Sürgün dönüşü; aşkları, evlilikleri, Avrupa seyahatleri, kumar tutkusu ve geçim sıkıntıları, Turgenyef?le olan çekişmelerleriyle geçirdi ömrünü bu büyük yazar. Çoğu kitabını yayıncılardan aldığı ?kaporalar? nedeniyle çok kısa sürelerde tamamladı ve bugün dünyanın en çok satan yazarları arasında olan Dostoyevski, 1881 yılında geçim sıkıntıları içinde hayata veda etti.
Çevrenin baskılarından kaçmak için -genç yaşta-kitaplara sığınmış, dünya edebiyatından özellikle romantiklerden etkilenmişti. Romanlarında fantazya, gerilim, cinayet, korku gibi temaları kullana ; E.T.A.Hoffmann, Schiller, Goethe, Sheakspeare, Balzac ve Dickens en sevdiği yazarlardı. Dostoyevski?de, bu saydığım yazarların izlerini kolaylıkla bulabiliriz. İlk romanı ?İnsancıklar?ı 1846 yılında yazdı. O yıllarda Rus edebiyatını yönlendiren eleştirmen Bielinski tarafından beğenilen ?İnsancıklar?, sıradan, yoksul, çaresiz insanların hayatını anlatır. Henüz gözlemlerini yansıtma aşamasındadır Dostoyevski.
Sürgün cezasına çarptırılana kadar, sadece hikayeler yazarak sürdürdü edebiyat yaşantısını. Sibirya?da ise eline alabileceği tek kitap İncildi. Yazmaya ve Petersburg?a 1859 yılında, yine hikayeleriyle döndü. 1861?de, kendi çıkardığı dergide ?Ezilenler?in tefrikasına başladı. Ancak, Dostoyevski?ye eski ününü geri veren kitabı, Sibirya hayatını anlattığı ?Bir Ölü Evinden Anılar?(1861) oldu. Kaybedilen özgürlük teması, özgürlük peşinde koşan Rus aydınları tarafından övgü ile karşılandı. Bu övgü, 1864 yılında yazdığı ?Yer Altından Notlar?a kadar sürdü. Dostoyevski?nin çağdaşı sosyalist aydınları hicvettiği bu kısa romanın aldığı tepkiler estetik değil, politik nedenlere dayalıydı. Turgenyev?le Dostoyevski arasındaki gerilim hem romana hem de tartışmalara yansımıştı. Oysa, ?Yer Altından Notlar?, çaresiz insanın hayat karşısında tutunamamasının, ruhsal olarak yaralanmasının, var oluşunu dünyaya haykırmak isterken giderek kabuğuna çekilmesinin hikayesidir. Dostoyevski?nin daha sonra işleyeceği birçok felsefi ve ahlaki problem, bu romanla başlamıştır.
Artık ?büyük romanlar? dönemi açılmıştır Dostoyevski?nin yazarlık kariyerinde. ?Suç ve Ceza? 1866?da yayınlanır. Onu ?Kumarbaz?(1866), ?Budala?(1869), ?Ebedi Koca?(1870), ?Ecinniler?(1872) ve ?Karamazov Kardeşler? izleyecektir. Bütün bu romanlarına rağmen, siyasi eğilimleri nedeniyle ?söylem? dışı kalan Dostoyevski, ölümünden kısa bir süre önce -Puşkin?in ölüm yıldönümünde yaptığı parlak konuşmayla- iade-i itibar görür. Devlet tarafından tehlikeli, aydınlar tarafından gerici bulunan Dostoyevski, -hiç değilse- cenaze merasiminde yalnız kalmamıştır!..
Suçlar, Cezalar, İyiler, Kötüler
?Suç ve Ceza? ve ?Karmazov Kardeşler? romanlarında, Dostoyevski, bir cinayet etrafında kurar metinlerini. Ne var ki, cinayet bir ?oyun? ya da basit bir heyecan unsuru değildir. Daha açık bir biçimde söylersem, yazar öldürme eylemini amaca dönüştürmez. ?Suç ve Ceza?nın Raskolnikov?u ya da ?Karamazov Kardeşler?in Smerdyakov?u, yazarın ahlaki bir sorgulama yapmak için cinayete ittiği karakterlerdir.
Fakir bir genç olan Raskolnikov, hukuk fakültesini yarıda bırakmıştır. Avrupa kaynaklı siyasi ve felsefi düşüncelerin etkisi altındadır. Güçlü ve güçsüz insanlar karşıtlığında, kendi yerini tespit edebilmek amacıyla, zaten borçlu olduğu tefeci bir kadını kurban olarak seçer. Ancak kararını uygularken pek de rahat değildir Raskolnikov. ?Kollarına müthiş bir dermansızlık gelmişti. Kollarının her geçen saniye gittikçe uyuşarak ağırlaştığını kendisi de fark ediyordu. Baltayı bırakıp düşürmekten korkuyordu?. ?Ne yaptığının farkında olmadan, hemen hemen kendini zorlamadan, sanki bir makine gibi, baltanın tersini kadının kafasına indirdi. Bu sırada neredeyse dermansız gibiydi. Ama baltayı indirir indirmez gücü yerine geldi? cümleleriyle canlandırılan suç sahnesi, 350 sayfalık romanın 140?ıncı sayfasında cereyan eder.
Artık işin ceza kısmına gelmiştir Dostovyevski. Kimsenin kendisini görmediğini ve geride bir iz kalmadığını bildiği halde, Raskolnikov müthiş bir tedirginlik içine düşer. İnsanlığını, masumiyetini yitirmiştir. Ceza, yalnız kendisine verilmemiştir, ailesi de etkilenir Raskolnikov?un günahından. ?Katilin cinayet mahalline dönmesi? kuralına uygun olarak, yakalanmayı ve rahatlamayı; arınmayı isteyen genç adam, öldürdüğü tefeci kadının evine gelir, komiserle tanışır ve soruşturmanın baş şüphelisi olur. Komiser Porfiry Petroviç, zeki bir adamdır ve katil olduğunu anlamıştır Raskolnikov?un ama ona bir fırsat tanımak, itiraf ederek ruhunu yüceltmesini sağlamak ister. Ailesi tarafından fahişeliği zorlanan temiz kalpli Sonia?ya suçunu ve aşkını itiraf eden Raskolnikov, nihayyet huzura kavuşur ve teslim olur. Sibirya?ya sürgün edilen Raskolnikov, yanında Sonia ile birlikte yola çıkarken henüz pişman olmamış, ruhu tam anlamıyla temizlenmemiştir. ?Ama burada, yeni bir hikaye, bir adamın derece derece yenileşmesinin, yavaş yavaş yeniden hayat buluşunun, bir dünyadan bir başka dünyaya geçişinin, şu ana kadar hiç bilmediği yeni bir gerçekle tanışmasının hikayesi başlıyor? diye bitirir romanın Dostoyevski.
Kısa Bir Ek
Hakkında ciltler dolusu inceleme ve biyografi kitabı yazılan Dostoyevski?yi kısa bir yazı içerisine sığdırmak söz konusu olamayacağı gibi, sadece ?Suç ve Ceza?daki felsefi ve ahlaki motifleri tartışmak bile sayfalar tutar. Yine de, -eksik olacağını bilerek- ?Suç ve Ceza? üzerinde biraz durmak istiyorum.
Metindeki temel düşünce özgürlüktür, daha doğrusu bireyin nasıl özgürleşebileceği… Rasyonel düşüncenin egemen olduğu ve insanın bilinçli eylemlilikle özgürlüğe kavuşacağı inancının giderek aydınları coşkuya sürüklediği o yıllarda, Dostoyevski metafizik bir dünya görüşüne bağlanır. İnsanın tanrı olmadığını ve dolayısıyla eylemlerinde özgür olamayacağını, özgürlüğe ancak ahlaki bir arınma ve tanrı yolunda ilerleme sürecinde varılacağını işler. Hıristiyan inancına dayalı varoluşçuluğun izleri vardır romanında.
Öte yandan, Ferud?un psikanaliz çalışmalarını da etkilemiştir ?Suç ve Ceza?. Freud, id, ego ve süper ego üçlüsünün ?Suç ve Ceza?da eksiksiz olarak yer aldığı vurgular. Raskolnikov?un id?i, ona tefeci kadını öldürmesini ve parasını çalmasını emreder. Bu eylemin muhakemesi ego sürecinde olur ve süper egosu Raskolnikov?u suçluluk duyguları içerisinde kıvrandırır.
Toplumcu bir bakışla da önemlidir ?Suç ve Ceza?. Ana meselesi olmadığı halde, Dostoyevski, hiç bir meslektaşının yapamadığı kadar canlı nakletmiştir Rusya?daki yaşamı. Yoksul üniversite öğrencileri, ailesi tarafından fuhşa zorlanan kadınlar, küçük burjuvaların vurdumduymaz ve boş hayatları, polis devletinin yarattığı korkular, aslında Çarlık Rusyasında bıçağın kemiğe dayandığının göstergeleridir. Suç ve ceza, iyi ve kötü karşıtlıkları her ne kadar siyasi bir taraf olmasından ve o yılların devrimcilerini acımasızca eleştirme isteğinden kaynaklansa da, Dostoyevski?nin eleştirisi -Gorki?ye göre- ?yetmişlerin devrimci hareketini karalamak için yapılan sayısız girişimin en yetenekli, en bilinçli ve en başarılı örneğidir?.
Edebi anlamda ise, kendisine kadar olan gerçekçilik anlayışında bir yeniliktir ?Suç ve Ceza?. Roman sanatının dış dünyayı anlatma konusunda düştüğü tekdüzelikten, yani nesnel dünyanın sadece yansıtılmasından, insanın iç dünyasında olup bitenlerin de işin içine sokulmasıyla kurtulması, insan psikolojisinin derinliklerine inme kaygıları Dostoyevski ile başlar. O, bilinç akımı tekniğini dolaysız biçimde kullanmaz ama metinlerinin izinden gidenlere, bu tekniğin kullanımına uygun bir tarih yaratır.
?Yüreklerin sağır olmadığı? bir dünyayı tasavvur etmişti Dostoyevski. Bütün karamsarlığına rağmen, romanlarının sonlarında -soru işaretleri de olan- iyimser bir kapı araladı. Ancak o kapının artık açılamayacağı bir dünyada yaşıyoruz. Bugünkü yaşam tarzımız ve ideolojilerimizle yeniden okuduğumuzda, ?Suç ve Ceza?daki ahlaki çatışmalar, rastlantılar, vicdan azapları abartılı gelebilir bizlere. Bu abartı kavrayışı bile, Dostoyevski?nin giderek rasyonelleşen, metalaşan, ahlaki kaygılardan uzaklaşan bir toplumda yaşamaktan dolayı -daha o yıllarda- attığı çığlığın haklılığının kanıtıdır.
Türkiye?de pek çok kez basılan Dostoyevski romanlarının yeniden ele alınması ve özenli çalışmalarla okuyucuya sunulması sevindirici. Mutlaka okunması gereken bir yazar Dostoyevski.
Yazan: A. Ömer Türkeş
Alıntı: http://www.dusle.com