Osmanlı Dönemi Ticaret-Eğitim-Kültür
Cebel-i Lübnan'ın özerkliğine rağmen, Beyrut ayrı olarak düzenlenmiş, Trablusşam sancağı önemli bir idari birim haline gelmişti. Klasik dönemde Şam bütün Suriye'nin en önemli idari, iktisadi, ticari merkeziyken bu rolünü günden güne Beyrut lehine yitirmekteydi.
1789'da Suriye'de 20 civarında Fransız acentası vardı. 1830'lardan sonra Avrupa'nın endüstri lideri Britanya üstünlüğü ele geçirdi. Gerçi Britanya'nın ticari üstünlüğü Suriye-Lübnan'da kültürel üstünlüğü de sağlaması için yeterli olmamış ve Fransa'nın dini-kültürel etkinliği güçlü bir biçimde sürmüştür.
Beyrut doğrudan Fransız ve İngiliz ticareti ile gelişmişti. 1825'lerde bu bölgeye yapılan ithalat hacmi 4,6 milyon frank, bölgenin ihracatı 3,2 milyon frank civarındayken, 1836-38 yıllarında ithalat hacmi 14,5 ve ihracat 8,5 milyon frank düzeyine ulaştı. Özellikle İngiliz ticareti buharlı gemiler sayesinde hızla gelişti. Daha 1845'de Beyrut'da 365 civarında İngiliz ticaret evi olmuştu.
Avusturya, Fransız, Mısır ve Rus ticaret filoları hükümetleri tarafından desteklenir ve İskenderiye, İstanbul gibi limanlar arasında düzenli seferler yaparken, Britanya gemileri için bu durum söz konusu değildi. Anlaşılan İngiliz gemiciliği yönünden Selanik, İzmir gibi ticaret limanlarında gözlenen durum Beyrut limanı için de söz konusuydu. Aşağıdaki tablo bu yıllardaki ayrıntılı Britanya konsolosluk istatistiklerinden çıkarılmıştır:
1912 yılında ABD'nin Beyrut başkonsolosu o yıl ki bütün kıtlık ve sıkıntıya rağmen İngiltere'den yapılan ithalatın ilk sıradaki yerini koruduğunu bildiriyordu. Bununla beraber İngiliz ticaret kapasitesinin diğer devletlerin tersine temelde azaldığı ve istikrarsız bir gelişine izlediği açıktır. 1871'de Britanya'nın Beyrut konsolosu Jago, Suriye'den yapılan ithalatı diğer devletlerinkiyle şöyle karşılaştırıyordu:
Bir Fransız iş adamı 1840'da Cebel-i Lübnan'da ilk dokuma atölyesini kurdu. İşçilerin çoğu genç kızlar ve kadınlardı. Jago'nun raporuna göre ipekçilikte kullanılan işçilerin yarıdan çoğu Maruni Katolik, %15 kadarı Rum-Ortodoks-Arap, diğerleri de Melkit (Grek-Katolik) ve Dürzi idi. Bölgenin iç kısımlarındaki halk ve özellikle müslüman nüfusun ücretli işçi olmadığı görülüyor.
Bölge de Sünni-Şii ayırımı vardı, fakat Şiiler bir mezheb veya millet statüsünde değildi. Dürziler, Nusayriler gibi gruplar da fiilen var olan cemaatlerdi. Fakat aynı muamele uygulanıyordu. Maruni ve Melkit Hırıstiyan cemaatlerin dışında Ermeniler, Latin cemaati ve Museviler bulunuyordu. Kuşkusuz bu tabloya Tatar ve Çerkes muhacir gruplarını da eklemek gerekir. Buna rağmen Babil kulesi kalabalığının tam olarak tasvir edildiğini söylemek güçtür. Sadece Beyrut-Suriye bölgesinin 1.200.000 nüfusu bulunduğu (1880 yılı) bunun 300.000 kadarının gayrimüslim olduğu anlaşılıyor.
Trablusşam ve Lazkiye'de çoğunlukta olmak üzere Nusayriler 24.000, Dürziler 8.000, Mutevelliler 4.500 kadar nüfusla önemli Müslüman azınlık gruplarıydı.
1824'de Amerikan misyonerleri Beyrut'da ilk özel okulu açtılar. Kısa zamanda ruhsatsız olarak açılan okul ve yetimhaneler ile Amerikalılar Suriye-Filistin, Mezopotamya ve Doğu Anadolu'da en etkin misyoner grubu oluşturdular. Açtıkları kurum sayısı 400’ü geçti. Bu hiçbir Avrupalı misyonun ve yerli Hırıstiyan cemaatin eğitim etkinliğiyle karşılaştırılamayacak bir başarıydı. Amerikalı protestan misyonerlerin etkinliği imparatorluğun her yerinde diğer Hırıstiyan cemaatlerin tepkisine neden oldu. Suriye-Lübnan'da da Maruni, Latin, Ermeni-Katolik, Rum-Ortodoks ve Rum-Katoliklerin tepki ve şikayeti başladı. Osmanlı yöneticileri bu huzursuzluğu ve protestoyu dindirmek için teşebbüse geçtiğinde, Amerikalı misyonerleri, Britanya konsolosluğu himaye etmeye başladı.
1831 yılından itibaren Cizvit Okulları açılmış, Amerikan Protestan Kilisesi çeşitli şehirlerde kolejler açarak faaliyete geçmişti.Misyonerler tarafından açılan bu okullarda Arapça yerine Fransızca ve İngilizce eğitim verilmeye başlanmış, bir çok Müslüman ve Dürzî’nin Hıristiyan olması sağlanmıştır. Şimdiki Amerikan Üniversitesi’nin temelini teşkil eden Protestan Kolejinin öğrencileri 1875 yılında kurdukları Beyrut Gizli Cemiyeti’nde Osmanlı aleyhtarı yoğun faaliyetlerde bulunmuşlar bağımsız ve laik bir Arap Devleti fikrini işlemişlerdir.
Modern Arap Ulusçuları, 1879-80’de Beyrut sokaklarında mitingler yapıyor; Suriye-Lübnan'ın birleşmesini ve özerkliğini istiyorlardı. II. Abdülhamid, Halep'in ünlü Rufai şeyhi Ebu'l-Huda'yı resmi İslamcılığın sözcüsü ve propagandacısı olarak kullandı. Bu gibi kendine bağlı çevrelerle yekpare ve autokrat bir İslamcılığın tutunmasını sağlayacak ve ademi merkeziyetçi gelişmeleri önlemeye çalıştı.
Hamidiye döneminin Suriye-Lübnan’ın bütünlüğünü sağlamak için en önemli girişimi eğitim alanında yapmış denebilir. Mevcut sıbyan mekteplerinin ıslahı, kız ve erkek rüştiyeleri, açmak, idadiyye ve sultaniyyeler kurmak bu politikanın sonucudur. Bunların yanıbaşında sanayi mektepleri de açılmıştır. Gayrimüslim cemaatlerin kurmuş olduğu eski geleneksel okullar üzerinde de resmi kontrol kurulmuştu. Ama böyle bir kontrol, kapitülasyonlardan yararlanan yabancı misyon okulları için söz konusu değildi.
1882’de Beyrut’da bir kaç askeri ve mülki rüştiyeye karşılık aralarında yüksek düzeyde eğitim de veren 38 yabancı okul vardı. Bununla beraber Osmanlı eğitim kurumlarının yayılması zamanla Osmanlı (daha doğrusu Türk) kültürünü tanıyan ve Osmanlılığa sempati duyan bir neslin yetişmesine yardımcı oldu. Arap dünyasında resmi Osmanlılığın aleyhtarı düşünce ve duygularını en çok yaşadığı bu bölgede, Türk dilini bilen ve Osmanlılara sempati duyanlar arttı, bir Osmanlı aydın zümresi yaratıldı. Zaten modern eğitim kurumları yayıldıkça, Müslüman çocuklarının yabancı misyon okullarına devamını yasaklayan emirler de çıkıyordu. Yüzyılın başında Suriye-Lübnan'ın belli başlı yerleşme merkezlerinde rüştiye ve idadiler ve Araplara orduya girme fırsatı veren askeri rüştiyeler hatırı sayılar bir sayıya ulaşmıştı.
Türkçe’ye yerli dilde gazete çıkarmak ve kitap bastırma Suriye-Lübnan'da uygulandı. Ancak Beyrut ve Suriye gibi iki dilde çıkan vilayet gazeteleri arzu edilen sonucu sağlamaya yetmeyecekti. Dönem içinde Beyrut'da 17 gazete Arapça, 3 gazete Fransızca çıkıyordu. Yine aynı dönemde Beyrut'da basım ve yayınevlerinin çoğu Arap (12 adet) ve Fransız (12 adet)'dı Ve daha yüksek tirajla çalışıyorlardı. Türkçe matbaa 6 taneydi.
19. yüzyılda Fransa, İngiltere, Avusturya ve Rusya kendi kiliselerine mensup misyonerler vasıtasıyla din faktörünü kullanarak Lübnan’daki Hıristiyanları kendi çizgilerine çekme gayreti içerisine girmişlerdir. Fransa Marunîlerle çok sıcak diyaloglar kurarken, aynı zamanda Dürzî-Marunî çekişmelerinde arabuluculuk yaparak, her iki tarafın da desteğini elde etmeye özen göstermiştir. Lübnan iç yapısındaki hassas dengeler, dış baskılarla bozulunca 19. yüzyılda Marunîler ve Dürzîler arasında çatışmalar baş göstermişti. Marunîler Avrupa devletleriyle geliştirdikleri ticarî, dinî ve kültürel ilişkiler neticesinde, Lübnan içerisindeki gücünü hissedilir şekilde arttırmaya başlamış, böylece 18 ve 19. yüzyıllarda Dürzî hâkimiyeti yavaş yavaş Marunîlere geçmiştir. 20. yüzyılla birlikte, Marunîler ekonomik ve siyasal bakımdan güçlenerek, bölgenin en etkili mezhebi konumuna gelmiştir. Dürzîlerin etkinliği azalarak, Müslüman kesimde Sünniler güçlü duruma gelmişlerdir.