Kansere bağlı yorgunluk; kanser ve/veya kanser tedavisi ile ilgili fiziksel, duygusal ya da zihinsel yorgunluk veya bitkinlik gibi kalıcı bir duygudur. Bu tür yorgunluk, yeteri dinlenememekten kaynaklı yorgunluktan farklıdır. Kanserle ilişkili yorgunluk:
- Bir kişinin her zamanki olağan işleyişinde, fonksiyonlarında sorunlara neden olur.
- Aktivite düzeylerini yansıtmaz.
- Dinlenme ile iyileşmez.
Kanser tedavisi alan çoğu bireyde yorgunluk gibi bir yan etki görülmektedir. Bazı kanser türlerinden kurtulan kişilerde tedavi tamamlandıktan sonra aylar ve hatta bazen yıllar süren yorgunluk şikayeti olabilir.
Karşılaştığınız herhangi bir yorgunluk belirtisi ile ilgili sağlık ekibiniz ile mutlaka konuşunuz. Herhangi bir yeni semptom ya da belirtilerde değişiklikler varsa, yine sağlık ekibinize danışınız. Teşhis ve yan etkileri giderici kanser bakım planı, kanser tedavisinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Buna palyatif bakım ya da semptom yönetimi denir.
Yorgunluk Yaşam Kalitenizi Nasıl Etkiler?
Yorgunluk; çoğunlukla kanser hastası bir kişinin genel olarak fiziksel, psikolojik, sosyal ve ekonomik refahını etkiler. Bazıları için hafif ölçüde rahatsız edici bir yan etki olsa da, diğer kanserli hastalarda yorgunluk için oldukça zor ve rahatsızlık verici bir deneyim olabilir. Yorgunluk; aşağıdaki durumlarda da sorunları beraberinde getirebilir:
- Günlük aktiviteler
- Hobiler ve diğer eğlenceli aktiviteler
- Sosyal ilişkiler
- Ruh hali ve duygular
- İş performansı
- Refah ve sevinç duygusu
- Geleceğe yönelik tutum
- Tedavi ile başa çıkma yeteneği
Yorgunluk Tanı ve Teşhisi
Sağlık ekibi tarafından hastaların yorgunluk düzeylerinin değerlendirilmesi, taramaların bir parçası olarak önerilir. Bu da duygusal sağlık ve yaşam kalitesinin ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmesidir. Genel olarak, doktorunuz tedavi ve iyileşme süresince yorgunluk düzeyi hakkında sorular soracaktır. Ancak, aşağıdaki durumlarda kapsamlı bir değerlendirme önerilir:
- İlk kanser teşhisinde
- Her yıl ve herhangi bir zamanda gelişen yorgunluk belirtileri gözlendiğinde
Kanser ile ilişkili yorgunluk nedenlerinin tümü iyi anlaşılır olmayabilir. Birden fazla faktör neden olabilir veya yorgunluk daha kötü hale gelebilir. Yorgunluğu yönetmek ve kontrol altına almak amacıyla doktorlar çeşitli faktörlere bakarlar. Bu faktörler şunlardır:
- Yorgunluk geçmişi: Bu faktöre ek olarak aşağıda yer alan soruların da yanıtı aranır.
- Yorgunluğun ne kadar şiddetli olduğu ölçülür.
- Ne zaman başladığı öğrenilir.
- Hastanın kendini en yorgun hissettiği zaman sorulur.
- Yorgunluğun ne kadar süre devam ettiği öğrenilir.
- Zamanla bu semptomda değişim olup olmadığı öğrenilir.
- Nelerin iyi ya da kötü geldiği sorulur.
- Kansere bağlı sağlık değişiklikleri: Kanserle ilişkili yorgunluk nedenlerini incelemek için doktorunuz kan örneği alabilir ya da başka testler yapabilir. Bu nedenler kanserin ilerlemesi, yayılması ya da tedaviden sonra tekrar etmesini içerebilir.
- Diğer sağlık koşulları: Diğer faktörler yorgunluğa neden olabilir ya da yorgunluğu daha da kötüleştirebilir. Doktorunuz başka bir sağlık durumunun yorgunluğa neden olup olmadığını öğrenmek amacıyla sorular sorabilir veya testler önerebilir.
Yorgunluk Nedenleri ve Tedavisi
Yorgunluk yönetiminde ilk adım, yorgunluğa neden olan veya etkileyen herhangi bir tıbbi durum veya nedenlerin tedavi edilmesidir.
Ağrı yönetimi: Sürekli ağrı ile yaşamak hemen hemen her zaman bir kişinin yorgun hissetmesine neden olabilir. Ağrı için reçete edilen ilaçların birçoğu da uyuşukluk, uyku hali ve yorgunluğa neden olur. Doktorunuz ağrı yönetimi seçeneklerini anlamanıza yardımcı olabilir. Ve bu seçeneklerin yaygın görülen yan etkileri hakkında sizi bilgilendirebilir.
Depresyon, anksiyete ve stres yönetimi: Kanser ile başa çıkmak; sıkıntı, depresyon ve anksiyete duygularına yol açabilir. Bu duygulara yorgunluk da eklenebilir ve tedavi karmaşık hale gelebilir. Stres yönetimi ve de depresyon ve anksiyete tedavisi; sık sık hastanın yorgunluk düzeyinde büyük bir fark yaratabilir.
Ayrıca Bakınız: Kanser Hastalarında Depresyon: Belirtileri ve Tedavisi
Yeterli uyku: Stres, ağrı ve endişe gibi faktörler kanser hastalarının gece boyunca rahat uyumasına engel olabilir ve uyku kalitesini etkileyebilir. Bazı ilaçlar da normal uyku düzeyini bozabilir. Kronik yorgunluğu olan hastalarda gündüz veya gece farklı zamanlarda uyku bölünmesi sorunları yaşanabilir. Uyku kalitesi azalan ve yeterli süre uyuyamayan kanser hastalarında bitkinlik ve yorgunluk hissi ortaya çıkabilir. Uykusuzluk; ruh sağlığı ve vücut işlevlerinin yerine getirilme yeteneğini de olumsuz etkileyebilir.
Sağlıklı beslenme: Sağlıklı, iyi yeme ve içme; ideal kilonun korunması ve vücudun besin ihtiyaçlarının karşılanması yönünden çok önemlidir. Eğer imkanınız varsa, bir beslenme danışmanı veya diyetisyen ile konuşmanız tavsiye edilir. Beslenme uzmanları dengeli beslenmeye dair yararlı ipuçları verebilir. Mide bulantısı, kusma, tat alma eksikliği, çiğneme güçlüğü gibi yan etkilerin giderilmesinde de diyetisyen yardımına başvurabilirsiniz.
Anemi tedavisi: Birçok kanser hastasında anemi tanısı da konulmaktadır. Anemi, kırmızı kan hücrelerinin miktarında bir azalma olmasıdır. Kanser ya da kansere bağlı tedaviler anemiye neden olabilir. Anemi tanısı konulan kanser hastalarında aşırı ve şiddetli yorgunluk rapor edilmiştir. Anemi tedavisi beslenme takviyeleri, ilaçlar ve/veya kan transfüzyonu içerebilir.
Ayrıca Bakınız: Kanser Hastalarında Anemi: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi
İlaç yan etkilerini yönetme: Kanseri tedavi etmek için kullanılan ilaçlar da yorgunluğa katkıda bulunur. Örneğin; yorgunluk aşağıdaki tedavi sürelerinde daha yaygın görülür:
- Kemoterapi sonrası birkaç gün
- Radyoterapi başladıktan birkaç hafta sonra
- İmmünoterapi ile tedaviden sonra
Ayrıca, kanser yan etkilerini yönetmek için kullanılan ilaçlar yorgunluğa katkıda bulunabilir.
Eş zamanlı tıbbi durumlar: Kanser hastası olan bireylerde, özellikle yaşlılarda kansere ek olarak diğer sağlık sorunları da olabilir. Bu hastalıklar yorgunluğa neden olabilir ya da yorgunluk şiddetini arttırabilir. Yorgunluğa neden olan hastalıklara şunları örnek verebiliriz:
- Kalp sorunları
- Düşük akciğer ve böbrek fonksiyonu
- Hormon sorunları
- Artrit
- Sinir sorunları
Yorgunlukla Başa Çıkma Yolları
Tedavi ve yorgunluğun tıbbi nedenlerini yönetme ile birlikte yaşam tarzı değişiklikleri de kanser hastalarının yorgunluk ile başa çıkmalarına yardımcı olabilir.
Fiziksel Aktivite: Aktif kalmak ya da daha aktif olmak, kansere bağlı yorgunluğu rahatlatmaya yardımcı olabilir. Yavaş yavaş aktivite düzeylerini artırın. Yürüyüş programları genellikle çoğu kanser hastası için güvenlidir. Sizin için en iyi fiziksel aktivite düzeyi ve türleri hakkında doktorunuzla konuşunuz.
Terapi ve Danışmanlık: Özellikle kanserden kurtulan kişiler ile çalışmış eğitimli terapist ya da danışmanlar ile konuşmak; yorgunluğu azaltmaya yardımcı olabilir. Özellikle, bilişsel davranışçı terapi ve davranışçı terapi gibi danışmanlık türleri faydalı olabilir. Bu terapi türü hastaların yorgunluk hakkında düşüncelerini yeniden biçimlendirmelerine yardımcı olabilir. Ayrıca yorgunluğa sebebiyet veren uyku sorunları ve başa çıkma becerilerini iyileştirmeye yardımcı olabilir.
Zihin-beden Stratejileri: Aşağıdaki stratejilerin kanserle mücadelede yorgunluğu azaltabildiğine dair bazı kanıtlar mevcuttur:
- Farkındalık temelli yaklaşımlar
- Yoga
- Akupunktur
Buna ek olarak, aşağıdaki yöntemler yararlı olabilir. Ancak, bu stratejiler daha fazla araştırma gerektirmektedir.
- Dokunma terapisi
- Masaj
- Müzik terapisi
- Gevşeme, rahatlama
- Reiki
- Çigong denilen gevşeme ve meditasyon türü
Eğer yorgunluğu yönetmenize ve kontrol altına almanıza yardımcı olacak zihin-vücut stratejileri ile ilgileniyorsanız, öncelikle sağlık ekibiniz ile konuşunuz. Sizi bu konuda profesyonel kişilere yönlendirebilirler.
İlaçlar ve Takviyeler: Bazı ilaçlar yorgunluk gibi kanser yan etkisini yönetmenize yardımcı olabilir. Bu ilaç ve takviyelerin çoğu kanser tedavisi gören veya ileri evre kanseri olan hastalar için yararlı görülebilir. Ancak yorgunluk şikayeti olan kanser hastalarında yararlı olduklarına dair pek kanıt yoktur. Ginseng ve D vitamini gibi takviyeler üzerine araştırmalar devam etmektedir.
Önerilen Makaleler:
- Kanser Hastalarında Ödem ve Sıvı Birikmesi
- Kanser Hastalarında Dikkat Eksikliği, Düşünme ve Hafıza Sorunları