Raşid Bragin
Eskiden SSCB sınırlarında şimdiyse Ukrayna'da bulunan Harkov'da yaşayan Müslümanların bölgede tarih boyunca nasıl yaşadığı ne zorluklar çektiği çok da bilinmeyen gerçeklerden biridir.
Harkov Müslüman Teşkilatının başkanı Raşid Bragin, Asya'nın bu gizemli şehrinde tarih boyunca var olma mücadelesi veren Müslümanların tarihi seyri ve şimdilerde yeniden inşa edilmeye çalışılan merkez camii hakkında önemli bilgiler veriyor.
HARKOV MÜSLÜMANLARI VE TARİHİ MERKEZ CAMİİ
Harkov Müslümanları Ukrayna'nın en eski merkezi camisinin yeniden yapılmasında sona yaklaşılıyor. İşi gönüllüler yürütüyor. Onların içerisinde birkaç Müslüman ve Hıristiyanlardan oluşan profesyonel inşaat grubu bulunmaktadır.
Harkov Müslümanları hakkında ilk bulgular akedemisyen (ord. prof) D.İ.Bagaley'in "1905 yılına kadar Harkovluların tarihi" isimli kitabında yer almaktadır.
NUFÜS HAREKETLERİ
Kitapta verilen bilgiye göre 1866 yılında şehrin 59 bin 973 kişilik bir nüfusu vardı ve onların içerisinde 38 Tatar bulunmaktaydı.
Sonraki otuz yıl içerisinde yani 1897 yılının kayıtlarına göre Tatarların şehirdeki nüfuzu 20 katına çıkarak, 760 kişiye ulaşmıştı. Şehrin genel nüfusu ise üç katına çıkarak, 179 bin 089 kişiye ulaşmıştı. Yani şehrin genel nüfusu üç kat, Tatar halkın sayısı ise 20 kat artmıştı.
Özellikle de 1877-1879 yılları arasında, Türk-Rus savaşından sonra Güney Ukreprayon ordusu içerisinde yer alan Tatar-Başkir süvarileri Harkov'da yerleşmeye başlandığında Tatarların şehirdeki sayısı aniden artış göstererek 42 kişiden 448 kişiye ulaşmıştır.
Harkov eyalet arşivinde yürütülen çalışma özellikle 19.yüzyılın ortalarında Harkov'da Müslümanların yaşamı hakkında birçok ilginç bilgileri ortaya çıkarmıştır. Şöyle ki, 1861 yılında Harkov sivil yöneticisinin bürosunda çeşitli yerleşim yerlerinde yaşayan köylü Tatarlara ait bir "rica" mekubu bulunuyor.
İMAM İSTİYORLAR
Onlar Harkov çarşısında bulundukları sırada "dini vecibelerinin İslam inanca göre yerine yetirilmesinde yardımcı olabilecek" bir imam ya da molla istiyorlar. Bunun için istekte bulunurken Devletbey İsmailov ile karşılaştıklarını iddia ediyorlar.
Devletbey İsmailov'un Nijegorod vilayetinin Sergaçko Uyezdi'nin Kuçki köyünde ikamet ettiği belirtiliyor. Köylüler onun arkasında ibadet edebilmeleri için izin istiyorlar.
Harkov askeri yöneticisi Orenburg kasabasının emniyet genel müdürüne bir mektup yazıyor ve orada "imam ya da mollanın seçilmesi ile ilgili kararın onaylanması Orenburg valiliğinin yetkisinde olduğu" belirtiyor.
Mektubun devamında ise ne seçilmiş imam Devletbey İsmailov'un ne de onun için ricada bulunanların kimlikleri bellidir. "Harkov eyaletinde daimi ikamet eden Tatar ailesi bulamamaktadır" diye yazıyordu.
İMAM İSTEĞİ KABUL EDİLMİYOR
Orenburg yönetiminin emniyet genel müdürü istekte bulunanlara cevap mektubu yazılmasını ve mektupta onların taleplerin mevcut Svod kanunlarına uygun olmadığının belirtilmesini teklif etti.
MÜSLÜMANLAR TEŞKİLATLANIYOR
Peki o zaman Harkov'da Müslüman teşkilatın oluşumu ve resmi kayda alınması ne zaman olmuştur?
Mühtemelen bu 1900 yılında gerçekleşti, çünkü bu tarihten sonra Müslüman teşkilatının kayda geçtiğine dair bilgiye rastlamıyoruz. Ancak 19.yüzyılın 80-90 yıllarında Harkov'da bu kadar çok Müslüman yaşamasına rağmen onların yerel teşkilat halinde organize olmadığını düşünmek zor bir ihtimal olarak gözüküyor.
Çünkü şöyle bir gerçeklik de var, o dönemde bölgenin birinde Müslüman imam görev yapmaktaydı.
İlave olarak, Harkov'daki İslam teşkilatın merkezi camii inşa etmeden önce ibadet yapmak için özel bir ev kiraladıkları da bilinmektedir. Şimdiye kadar bilinmeyen Müslüman teşkilatın ne zaman resmi kayıtlara geçtiğidir.
MÜSLÜMANLARIN CAMİ İNŞASI
Vilayet arşiv belgelerine göre 19-20. yüzyıllar arasında bölgede dini teşkilatların kayda alınmasına dair tecrübeler mevcuttu. Bilinen şudur ki, o zamana kadar Harkov'da Müslüman bir teşkilat vardı. Onun üyeleri kiraladıkları yerlerde cemaat namazı kılmaktaydılar. Ancak o zamanın yasalarına göre onlar kayda alındıktan sonra resmiyet kazanabilirlerdi.
24 Şubat 1906 yılında Harkov Pravleniya'sının inşaat bölmesine Harkov Muhammedi teşkilatından Yaroslav Sokağı 33'te "Müslümanların cami"sinin planının yapımına izin verilmesine dair bir istekte bulunuldu. İstek mektubunu imzalayanlar ise İslam teşkilatın imamı Muhammed Rahim Özbekov ve gelirlerden sorumlu Abdulla Beyeşev'di.
Başka kaynaklardan ise, önceden de vilayetin Pravleniya'sına caminin inşasına izin verilmesi için fahri vatandaş Muhammed Gani Sadep Tugayev'inin ve köylü Abdulla Beyeşev'in ilk olarak istekte bulundukları belirtiliyor.
Caminin yapılacağı yer ise teşkilatın üyeleri fahri vatandaş Tugayev'e ve köylü Habibulla Terberzeyev'e aitti. Belgenin birisinde, "Yahudi, esnaf, Baptist, Muhammedi, Lüteran ve Katoliklerin ibadet yerlerinin inşasına dair iznin vilayet Pravleniya'sının birinci bölümünün yetki alanında olduğu gösteriliyor.
ŞEHİR DUMASI CAMİİ İÇİN İZİN VERİYOR
Kısa bir süre sonra şehir Duma'sı inşaat hakkındaki meseleyi inceledi ve karar verdi: "Harkov şehrinde belirtilen mekânda caminin inşası için bir mani görmemektedir." Aynı cevap emniyet genel müdürlüğünden de geldi. Orenburg Müslüman imamlar şurası da onayını bildirdi. Caminin projesinin teknik 859 sayılı fotokopisi 25-26 Nisan 1906'da valilik tarafından "minarenin ve tavanın demir-beton terkibinin olması ve minarede yıldırım geçirmeyen özel aletin (gromootvod) bulunması" şartı ile onaylandı.
Bu gün bakıldığında Harkov islam teşkilatının Harkov'da cami yapmak istemesi hakkındaki talebine dair resmi işlemlerin 25 Şubat 1906 tarihinde başlaması ve 28 Nisan 1906 tarihinde olumlu sonuçlanması hayret vericidir. Yani Müslümanların kendi ibadet yerlerinin açması için sınırlamalar konulan gruplar içerisinde bulunmasına rağmen işlemin bu kadar kısa bir sürede tamamlanması hayret vericidir.
Bundan başka Harkov İslam teşkilatının cami inşasından önce özel bir ev kiraladığı da bilinmektedir. Ancak henüz bilinmeyen teşkilatın ne zaman resmi kayıttan geçmesidir.
BOLŞEVİK İHTİLALİNDEN ÖNCE
Şurası kesin bilinmektedir ki, cami 1906 yılında inşa edilmiştir. Projenin mimarının kim olduğu bilinmiyor. Bizim yaşlı Müslümanların anlattıklarına göre Ukrayna'da ilk merkezi cami (Kırım o zamanlar Ukrayna sınırları içerisinde bulunmuyordu) Ramazan ayında faaliyete geçmiştir.
Merkezi cami hakkında bazı kitaplarda ve tarihi belgelerde bilgilere rastlanmaktadır. Ajanda niteliğinde yazılmış "1906-1907 yılları arasında tüm Harkov" kitabında İslam teşkilatın bir unvan daha gösterilmektedir.
Neteçenskiy sokağı No: 47. Kitabın 1910 yılına dayanan bilgilerine göre ise o artık "İslam ibadet evi" olarak anılmakta ve imamının da Şarafuddin Kurbangaleyev olduğu belirtilmektedir. Sonraki baskılarda ise Müslüman ibadet mekânları hakkında bilgilere rastlanmamaktadır.
Harkov'da Sünni Müslümanlarla beraber Şii Müslümanlarda yaşamaktaydı. Yaşlıların anlattıklarına göre Şiilerin ayrı bir camisi bulunmamaktaydı ve onlar da Aşura merasimlerinde merkezi camiye gelmekteydiler. Buna tanık olanlar çocukluk hatıralarını aydın bir şekilde anlatıyorlar.
İHTİLAL DÖNEMİNDE CAMİYE EL KONULDU
Nisan 1922 yılında devlet kiliselerden sorumlu komisyonuna merkezi caminin cemaati tarafından bir dilekçe yazıldı. Onlar ibadet edebilmek için ücretsiz yer talep etmekteydi. Çünkü cami ihtilal döneminde ellerinden zorla alınmıştı. Müslümanlara ibadetleri için "her hangi bir malzemeye ihtiyaç duymadıklarını" da belirtiyor ve bundan dolayı da camide " tahta merdiven, 3 elektro lambalı alet ve 3 adet çalmadan başka" bir şey bulunmadığını yazıyorlardı. Ancak yine de komisyon yetkilileri ve yerli polis memuru defalarca arama yapmışlardı.
18 Temmuz 1922 yılında Harkov Müslümanlarından sorumlu olanlar, Harkov işçi ve köylülerinden olan millet vekilleri ile bir anlaşma yaptılar. Anlaşmaya göre onlar "Yaroslavskiy sokağı No: 31-33'de yerleşen evi süresiz ve ücretsiz olarak kabul ettiler.
Belirtilen unvanda Müslümanlara cami, anadilinde eğitim veren okul, öğretmenler için lojman v.s. yerleşmekteydi." Anlaşma yapanlar Sovyet yönetimi önünde sorumluluklar da üstlenmiş oldular: "Devlet mülkünü muhafaza etmeli", "Giderlerin tamamının, tamir, sigorta, muhafaza hizmetleri v.sinin kendi gelirleri ile karşılamalı" Anlaşmanın altında Rahim Uzbekov ve daha elli iki kişinin imzası bulunmaktadır.
İhtilal öncesi Tatarların kulüp, tiyatro ve Türk-Tatar işçi teşkilatının varlığına dair bilgi bulunmamaktadır.
Ancak 20'li, 30'lu yıllarda onlar mevcut idi ve faaliyet göstermekteydiler. Bir kaç ailede kulüp resimleri hala muhafaza edilmektedir. Resimlerde onların akrabaları ve arkadaşları bulunmaktadır.
BELGELER
Protokoller ve mektuplar hangi bilgileri vermektedir?
Genel toplantıların protokollerinden teşkilatın günlük yaşamları hakkında bilgiler elde olunmaktadır. 2 Mayıs 1926 tarihinde Müslümanların toplantısı gerçekleşti. Toplantıya 120 kişi katıldı. Ukrayna genelinde inançlı Müslümanların genel toplantısının yapılması ve toplantı tarihine dair mesele gündeme çıkarıldı. Bundan başka toplantıda oybirliği ile Ufa'da Merkezi Müslüman Teşkilatı'nın toplantısına katılmak için Özbekov'un gönderilmesine ve yol masraflarının karşılanması maksadıyla da 150 rubl verilmesine karar verildi.
Eski Müslüman dini okulu ise 1924 yılından sonra Tatar milli okulu olarak kayda geçti. Tüm bunlara rağmen teşkilat eski faaliyetini devam ettirmek için ısrarla çalışmaktaydı. 1925-26 yıllarında Müslüman dini teşkilatından sorumlu olan kişiler NKVD'ye camilerde ve diğer mekânlarda dini ibadetlerini yapabilmek için talepte bulundular. Onların taleplerine 15 Ocak 1926 yılında olumsuz yanıt geldi. Çünkü Ukrayna sınırları içerisinde dini tebligat yürütmek kanunen sınırlanmış ve sadece aile içerisinde kendi evlerinde ibadet yapmalarına izin veriliyordu.
Rusya aslından Türkçeye Dünya Bülteni için çeviren: İbrahim Ali
Sonraki Bölüm:
KOMÜNİST REJİM CAMİYİ KAPATIYOR
Güncelleme Tarihi: 05 Mayıs 2008, 12:58