Tarih: İ Ö yaklaşık 2950-1600
Yer: Güney İngiltere
Stonehenge’i nasıl yapmışlardı? Buna en kolay verilecek cevap, “çok güç” olacaksa da, gerçek cevap, “düşündüğümüzden çok daha kolay”dır. Stonehenge, ünlü olduğu kadar benzersizdir ve bize ipucu veren de işte bu benzersizliğidir.
İngiltere’deki diğer taş daireler -ki bunlar yüzlercedir ve bazılarının çapları da daha büyüktür- doğal durumlarında bırakılmıştır. Yalnızca Stonehenge’dekiler kenarları düzeltilip dört köşe haline sokulmuşlardır. Dik taşların üzerinde yer alan yatay taşlar ise bir kapı üzerindeki lento gibi sanki kalaslarmışçasına zıvanalarla tutturulmuştur.
Birbirine bitişik taşlar da yine bir ağaç ustası tekniğiyle kanallar ve yuvalarla birleştirilmiştir. Bu gerçekleri ta ilk baştan beri biliyoruz: 11. yüzyıldan kalma en eski Stonehenge kayıtlarında burasının “kapılar gibi” yapıldığından söz edilir.
İngiltere’nin Wittshire iline bağlı Salisbury kentinin 13 km kuzeyinde yer alan Stonehenge hakkındaki bütün yorumlar, özellikle 1950 sonrası yürütülen yöresel kazılara dayanır.
Taşları nakletmek
Stonehenge’in yapımının ilk gereği, doğru olan taşları bulmaktı. Kullanılan pek çok türden en çok sayıda olanı, 240 kilometre ilerideki Batı Galler’den getirilen “mavitaşlar”dır. Yaklaşık bir tabut boyutlarında olan taşlar, dört tonu bulmaktadır.
Bu yüzden bunları karadan çekmek ya da şişirilen tulumlar üzerinde denizden geçirip Stonehenge’e yakın nehirlerden birinden içeri sokmak pek güç olmayacaktı. Ama bu o kadar da kolay değildi: 2000 yılında tam boyutlarında bir mavitaşı Stonehenge’e taşımak için bir ekip, gönüllü bulmakta çok zorlanmıştır. Ve taş bir kere tekneye yüklendikten sonra da kayıp suya düşmüştür. Denemenin devam edebilmesi için, taşın denizin dibinden çıkarılması gerekmiştir.
Stonehenge’deki daha büyük “sarsen” taşları daha ağırdır ama bunlar daha yakından, 30 kilometre ileriden getirilmiştir. İnşaatçıların en büyük sıkıntısı, yeterli boyda büyük taş bulmak olmuş olmalıdır. Stonehenge’de bunların 79’una ihtiyaç duyulmuştur. Daha eski megalit dairelerde ve Avebury’deki caddelerde bunlardan yüzlercesini çok önce kullanmışlardı. Stonehenge’deki “sarsen”lerin boylarının çok küçük bir kısmı destek almak için yere gömülüdür ve Stonehenge’in planlandığı nihai şekli almadığına inanılmaktadır.
Tanesi 40 tondan fazla olan “sarsen”leri nakletmek birinci işti. 1994’te arkeolog Julian Richards ve mühendis Mark Whitby’nin benzer bir taşla yaptıkları deneyler bunun nasıl yapılmış olacağını göstermiştir. Taş, kütüklerden bir beşik üzerine yatırılıp iplerle çekilecekti. Beşiğin kütükler üzerinde yuvarlanmış olacağı düşünülmüştü ama mühendis 1994’te daha iyi bir yöntem buldu: Beşiği iyice yağlanmış kalaslar üzerinde kaydırmak. 130 gönüllünün çektiği taş bir kere hareket ettikten sonra gayet iyi ilerlemeye başladı.
Güvenlik için deneyde çağdaş ipler kullanılmışsa da, tarihöncesi zamanlarda ağaçların iç kabuklarından yeterli derecede sağlam ipler yapıldığı bilinmekteydi. Taşın hafif bir yokuşta günde bir kilometre ve düz ya da yokuş aşağı yerlerde günde on kilometre çekilebileceği ortaya çıktı.
Neolitik insanların kızaklar yapmak için meşe ağaçlarını yarabildiklerini de biliyoruz. “Sarsen”lerin bulunduğu Marlborough Downs ile Stonehenge arasında Pewsey Vadisi vardır: Taşlar vadinin kuzey duvarının dik yamacından indirilecek, ıslak vadiden geçirilecek ve Stonehenge’in inşa edildiği öteki tepeye çıkarılacaktı.
Taşların yontulması ve yerleştirilmesi
“Sarsen”ler aynı taşı çekiç gibi kullanarak biçimlendirilebilirler. “Sarsen” çok sert olduğu ve kolaylıkla iri parçalar halinde kopmadığı için bu, güç bir iştir. Stonehenge’de pek çok taş, çekiçler ve keskiler bulunmuş, bunların daha sonra taşları yerlerinde sabitleştirmek için kullanıldıkları anlaşılmıştır.
Taşları dik bir duruma getirme de 1994’te bir deneyle sınanmıştır. Taşın ucu, hazırlanmış bir çukura yerleştirilmiş, sonra üzerinde daha küçük bir taş kaydırarak dengesini bozup çukura girmesi sağlanmıştır.
Fakat tüm bu açıkalama ve deneylere karşılık asıl sorulması gereken soru şudur :
“Neolitik teknoloji bunu yapabilirdi ama Neolitik zihinler ve zekâlar acaba bunu düşünüp uygulayacak teknik bilgiye sahiplermiydi” ?