Musul, Tel Afer ve Şengal’in Irak-Şam İslam Devleti’nden (IŞİD) kurtarılmasına yönelik ortak operasyon neden gecikiyor? Bu soruyu yönelttiğim Iraklı bir akademisyen, “Bizde bir söz vardır: Toprağı kim korur ya da kurtarırsa yöneticisi de o olur” yanıtını verdi. Bu söz her şeyi özetliyor. Ezidi yurdu Şengal’de PKK çizgisindeki örgütler ve öz savunma güçleri ile Kürdistan Demokrat Parti (KDP) ve Peşmerge arasındaki rekabet ortak operasyon çabalarını ne kadar baltalıyorsa benzer durum Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) ile Irak merkezi hükümeti arasında yaşanıyor.
Kurtarma operasyonundan çok 'kurtulunca ne olacak' sorusu öne çıkıyor. Bu soruda gizli onlarca soru var:
- Irak Anayasası’nın 140. maddesi çerçevesinde henüz statüsü belirlenmemiş olan ihtilaflı bölgeler kime bırakılacak? Özellikle petrol kenti Kerkük’te Peşmerge’nin sağladığı fiili hakimiyet kalıcı hale gelecek mi? Ya da Kerkük’ün karşılığında ne olacak? Bu sorunun yanıtı Bağdat-Erbil arasındaki koordinasyonun kaderini tayin ediyor.
- Şengal’in geleceğine kim hükmedecek? PKK’nin silahlı kanadı HPG, Rojava’nın silahlı gücü YPG ve bu iki örgütün eğittiği Ezidi öz savunma gücü Şengal Savunma Birlikleri (YBŞ) siyasi süreçlerde söz sahibi olacak mı? KDP veya merkezi Irak yönetimi Ezidi öz savunma ve öz yönetim oluşumuna geçit verecek mi? Bu soruların yanıtları da PKK-KDP arasındaki koordinasyonun düzeyini tayin ediyor.
- Şengal ve çevresi kurtarıldığında Sünni Araplar ve Sünni Türkmenlere ne olacak? Çerçeveyi genişlettiğimizde devreye şu sorular da giriyor: IŞİD’in gelmesiyle Musul, Tel Afer ve çevredeki nahiye ya da köyleri terk etmiş Şii Araplar, Şii Türkmenler, Şebekler ve Kakailer geri dönebilecek mi? Yoksa bu halklar olası bir Sünni-Şii nüfus mübadelesine maruz mu kalacak? Mesela IŞİD’den kurtarılan Diyala’nın Sünnileri Tel Afer’e, Tel Afer’in Şiileri Diyala’ya mı yerleştirilecek?
Şengal’le ilgili sorularıma yanıt veren KBY sözcüsü Safin Dizayi’nin “Şengal’in güvenliği Tel Afer ve Musul gibi yerlerin kurtarılmasına bağlı” sözü sanırım tüm bu sorularla doğrudan bağlantılı.
MİSİLLEME KORKUSU VE MÜBADELE SENARYOSU
Şengal ve çevresindeki durumu sadece HPG/YPG/YBŞ ile Peşmerge arasında bir rekabete indirgemek yanlış olur. Çevre yerleşimleri de içine alan büyük resim çok karmaşık ve anlaşılması güç dengelerle örülü.
Her şeyden önce IŞİD’in gelirken yol açtığı nüfus hareketlerinin bir benzeri giderken yaşanıyor ya da yaşanacak. Sünni Araplar ve Sünni Türkmenler arasında IŞİD’e katılan ya da destek veren çok kişi var. Yakınlarını yitirmiş, eşleri, kızları ve kız kardeşleri köle pazarlarına sürülmüş Ezidiler de intikam yemini ediyor. Burada IŞİD’le hiçbir ilişkisi olmayan Sünniler de potansiyel hedef. Bölgede Irak ordusu ile Peşmerge’nin ortak operasyon hazırlıkları, Peşmerge’nin Zummar ve Rabia hatlarından Şengal Dağı’na uzandığı 19-21 Aralık’taki harekât ve diğer Kürt güçlerin Şengal merkezinde halihazırda sürdürdükleri gerilla savaşının eninde sonunda IŞİD’i bölgeden temizleyeceğini gören Sünni köy ve nahiyeler korku içinde. Bu yüzden Sünni bölgeler boşalmaya başladı.
Ezidileri kavuran öfke evlerini terk edip güneydeki Şii bölgelerine kaçan Şii Türkmenlerde de var. Tel Afer ile Şengal arasında 25 kadar Türkmen köyü bulunuyor. Bunlardan Şii olanlar zaten boşaldı. Ayn Tellavi gibi Sünni köyler ise şimdi boşalıyor.
BÖLGELERİ KONTROL PAZARLIĞI
Yerel bir kaynağın aktardığına göre kendi kasaba, nahiye ve köylerini kurtarmak için gönüllü olarak Irak ordusu, Peşmerge ve Amerikalıların eğitiminden geçen yaklaşık 3 bin Türkmen de bulundukları kamplarda bekletiliyor. Sabırsızlıkla “Neden bekletiliyoruz” diye soruyorlar. Aynı şekilde Şebek ve Hıristiyan gönüllüler de kendi bölgelerini kurtarmak için eğitim aldı. Gecikmeler operasyon hazırlıkları ya da koordinasyonla ilgili sıkıntılar kadar IŞİD’den sonra kurtarılmış bölgelerde ne olacağına dair pazarlıklarla bağlantılı. Kimse kurtarıcı payesini başkasına kaptırmak istemiyor ama tek başına da bir şey yapamıyor.
IŞİD’e karşı yürüyüşte etnik, mezhebi ve dini faktörler kadar yerin bağrında gizlediği zenginlikler de yol haritalarını tayin ediyor. Peşmerge, saatte 63 bin varil kapasitesiyle dünyada bir numara olan Zummar nahiyesini tekrar ele geçirdikten sonra Türkmenlerin yaşadığı İyadiyye’ye (Avgenni) girdi. Böylece Peşmerge, Tel Afer’e 5-7 km yaklaşmış oldu. Şimdilik daha ileri gitmiyor. Bu nahiye 12 milyar varil petrol rezervinin üzerinde oturuyor ve ihtilaflı bölgenin tam sınırında yer alıyor. Burada can alıcı soru: Dünyanın en kıymetli bölgeleri kime kalacak? Peşmerge ve Irak güçlerini Şengal’e götürecek operasyonun şekillenmesi biraz da bu soruların yanıtına bağlı.
IŞİD’in vahşi yöntemlerle gelen istilası, ihtilaflı bölgelerin paylaşımı için birbirine silah çekmeye hazır güçlere yeni fırsatlar sundu. Özellikle Peşmerge bu fırsatları kaçırmak niyetinde değil. Başkaları da öyle.
ŞENGAL’İN YÜZDE 60’I KURTARILDI
Bu genel tespitlerin ardından şimdi özelde Şengal’deki durum nedir, 19-21 Aralık’taki operasyondan bu yana ne değişti, ona bakalım. PKK ile KDP arasında yaşanan gerilimin nedenlerini önceki iki yazımda irdelemiştim. Bölgede YPG/HPG güçlerinden bir yetkili, KDP ile aralarındaki sorunu “Şu anda iletişimde bir soğukluk söz konusu. Özellikle Kürdistan silahlı güçleri, PKK’nin denetiminde ikinci bir silahlı gücün ortaya çıkmasını istemiyor. Bize dedikleri; ‘Biz kurtarma operasyonunun öncüsü olmazsak ve siz misafir gibi davranmazsanız sizinle ortak operasyona girmeyiz’. Aslında savaşan güçler arasında diyalog çok iyi. Ama siyasi merciler ortak hareket etmeyi engelliyor” diye özetledi. Aralıktan bu yana Kürt güçlerinin sokak sokak çatışarak özgürleştirdikleri alanın yüzde 60’ı bulduğunu belirten yetkili sahadaki durumla ilgili de şu bilgileri verdi:
“Yakın zamanda Peşmerge ile ortak bir operasyonun beklemiyorum. Fakat sahada çatışmalar sürüyor. Şengal’in IŞİD’den alınması an meselesi. Çünkü merkezi hükümet ve Kürt güçleri Musul’a yönelik büyük bir operasyona hazırlanıyor. Musul’a operasyon olursa IŞİD takviye güç gönderemeyecek. IŞİD kan kaybediyor. Artık daha küçük gruplar halindeler. 10 gün önce araçlarla intihar saldırılarına ve ev yakma eylemlerine başladılar. Sokak çatışmaları oluyor. Askeri güçleri Kobani’deki kadar güçlü değil.”
Dizayi’ye de yeni bir operasyon hazırlığı ve buna ilişkin HPG/YPG/YBŞ gibi Kürt güçler ile Peşmerge arasında bir koordinasyon olup olmadığını sorduğumda şunu söyledi:
“Peşmerge inisiyatifler almaktadır ve hem bölgeyi koruma hem de IŞİD’in mevzilerin yönelik operasyonlar düzenleme konusunda daha iyi bir pozisyondadır. Yine de Irak topraklarının kontrolünü tekrar IŞİD’den geri almak için kapsamlı bir eylem planı gerekmektedir. Peşmerge bunu tek başına başaramaz. Federal ordunun dahil olması ve Sünni aşiretler ile koalisyonun desteği gerekiyor.”
Sözünü ettiğim YPG/HPG’li yetkilinin verdiği bilgilere göre ‘bölgede YPG ve HPG’nin askeri varlığı 2 bin civarında. HPG ve YPG’nin lojistik desteğiyle savaşan Ezidi birliği YBŞ’nin savaşçı sayısı 1500’ü buldu. Sinunê ve Hanesor’un merkezi YPG ve YBŞ’nin kontrolünde. Peşmerge şu anda Rabia ile Hanesor arasındaki şeridi kontrol ediyor. Kontrol noktalarında duranlar genelde Peşmerge gücündeki Ezidiler. Şengal merkezinde ise Peşmerge 50 kadar askerle operasyona katılıyor. Peşmerge'nin ayrıca Şengal Dağı’nın orta kısmında bir karargâh ve bir hastanesi var. Dağın Sinunê ve Hanesor tarafı YBŞ’nin elinde. YPG’nin karargâhı tütün ve inciriyle ünlü Kerse Vadisi’nde. HPG’nin karargâhı da dağın güneyinde şehre kuş bakışıyla 5 km mesafede yer alan Çilmera’da. Şengal Aslanları ya da kendi aşiretlerinin adıyla anılan bağımsız Ezidilerin oluşturduğu halk savunma birlikleri de Şengal’in büyük köylerini kontrol ediyor. Şengal ve Ezidilik merkezli örgütlenen bu güçlerin sayısı 800-1200 arasında ve Peşmerge’den destek alıyor.’
Peşmerge Genelkurmay Başkanı General Cemel Muhammed’un BasNews’e verdiği bilgilere bakıldığında da "Peşmerge Musul’un kuzeyinden itibaren, Batı Dicle, Şengal-Sinunê, Neweran, Hazır, Mahmur ve Guwer cephelerinden IŞİD’i kuşatmış durumda. Musul’dan Suriye’ye giden önemli tüm yollar Peşmerge’nin kontrolünde.” Bu olumlu tabloya bakılırsa Musul, Tel Afer ve Şengal’in kurtuluşu çok yakın olmalı. Ama o kadar kolay olacağa benzemiyor.
Korkarım bu bölgeler kurtulsa bile muzaffer güçler arasında siyasi ve askeri hakimiyet kavgası bitmeyecek. Bu kavga sadece KDP ve PKK'nin kavgası da değil.