Kız onsekiz yaşındaydı ve babam ondan on yaş büyüktü. Vatanseverlik atmosferi içinde, birbirlerini uzun uzun süzmüşlerdi. 7 Ağustos'tan itibaren, birbiri ardına üç bozgundan sonra, savaşın kaybedildiği anlaşılmıştı. Vatan toprağı tehlikedeydi. Dedem, giderek konuşmaz olmuştu. Kızı ve gelecekteki damadı üzüntüsünü
138
yatıştırmak isterlerken, kendi aralarında da bir gizli anlaşma oluşturmuşlardı. Artık hangisinin söze başlayacağı, doktorluk yapmaya kalkışırken ne gibi gerekçeler ileri sürecekleri bir bakışmalarıyla saptanabiliyordu. "Koca salonda ilk kez başbaşa kaldığımızda, aramızda bir ölüm sessizliği oldu. Sonra da ölesiye gülmeye başladık. Birlikte onca zaman bir arada bulunmuştuk ama birbirimizle doğrudan konuşmadığımızı yeni fark etmiştik. İçten, çocuksu, rahat bir gülüştü bizimkisi ama devam etmesi yersiz kaçardı. İlk sözü benim söylemem gerekiyordu. Annenin kucağında bir kitap vardı. Ne okuduğunu sordum."
Sanırım Ömer Hayyam, yaşamıma o an girdi. Hatta doğumuma neden oldu diyebilirim. Annem, 1867 yılında, İmparatorluk Matbaasında basılan, İran'daki Fransa Büyükelçiliği eski çevirmeni J.B. Nicolas tarafından Farsça'dan çevrilmiş Hayyam'ın Dörtlükleri'ni almışmış. Babam ise beraberinde, Edward FitzGerald'rn 1868 baskısı Ömer Hayyamın Rubaiyat ını getirmişmiş. Babam diyordu ki: "Annen ne kadar memnun olduğunu, benim kadar saklayamadı. İkimiz de yaşamlarımızın birleştiğinden emindik. Bunun basit bir rastlantı olduğu, aklımıza bile gelmemişti. Ömer, bize o an, kaderin bir işareti gibi geldi. Bunu görmezlikten gelmek günah olurdu. Gerçi, içimizdeki fırtmayı dışa vurmadık, konuşmamızı şiirler üstüne sürdürdük. Bu yapıtın yayınlanmasını, III. Napolyon'un emretmiş olduğunu annenden öğrendim."
İşte o sıralar, Avrupa Ömer'i keşfe başlamıştı. Gerçi bir takım uzmanlar daha önce ondan söz etmişlerdi. Cebir çalışmaları 1851'de Paris'te yayınlanmış, bazı dergilerde hakkında yazılar çıkmıştı ama. Batılılar onu henüz tanımıyordu; Doğu'da ise, Hayyam'dan geriye ne kalmıştı? Bir isim, birkaç efsane, yapımı kime ait olduğu bilinmeyen bir kaç dörtlük ve üzeri örtülü bir gökbilimcilik ünü!
Bir İngiliz ozanı olan FitzGerald, 1859'da, çevirdiği yetmiş beş adet dörtlüğü yayımladığında, ilgi yaratmadı. Kitap iki yüz elli adet basıldı. Yazarı birkaçını dostlarına vermiş, gerisi yayımcı Bernard Quaritch'in deposunda kalakalmıştı. FitzGerald Farsça öğretmenine "Poor old Omar", "Zavallı Ömer kimseyi ilgilendirmiyor" diye yazmıştı. İki yıl sonra, yayımcı indirimli satış yapıp kitapları elden çıkartmak istedi. Rubaiyat, beş şilingden bir peniye inerek, altmış kat düşüş göstermişti. Bu fiyata bile az satılmıştı, iki eleştirmenin onu keşfettikleri güne kadar! Onu okuyup hayran kalmış-
139
lardı. Altı kitap satın alıp dostlarma armağan verdiler. İlginin doğmakta olduğunu sezinleyen yayımcı, fiatı iki peniye yükseltiverdi.
İngiltere'den son geçtiğimde, artık zengin bir adam olarak Piccadilly'e yerleşmiş olan aynı Quaritch'ten o ilk baskıdan birini satın almak için dokuzyüz sterling vermek zorunda kaldığımı düşünüyorum da...
Ama yine de, kitap Londra'da hemen tutulmadı. Paris'ten geçmesi gerekti. M. Nicolas kitabı çevirdi, Theophile Gautier Monüeur Üniversel'de "Hayyam'ın Dörtlüklerini okudunuz mu?" diye tanıtımını yaptı. Anglo-Sakson dünyasında FitzGerald ve "Zavallı Ömer"in nihayet gün ışığına çıkabilmeleri için, Ernest Renan'ın şöyle yazması gerekti: "İslam dogmatizmi içinde İran'ın özgür dehasının ne olduğunu anlamak için, belki de incelenecek en ilginç kişi Hayyam'dır."
Uyanış korkunç oldu. Bir gün içinde, Doğu'nun tüm görüntüleri Hayyam'ın adı çevresinde buluştu, çeviriler birbirini izledi, İngiltere'de ve bir çok Amerikan kentinde baskı üzerine baskı yapıldı, "Ömer" dernekleri kuruldu.
Tekrar edecek olursak, 1870 yılında, Hayyam modası daha henüz başlamıştı, Ömer hayranları günden güne artıyordu ama, aydın smıfının sınırlarını henüz aşmamıştı. Birlikte Hayyam okumaları, annemle babamı birbirlerine yaklaştırmış, Ömer'in dörtlüklerini ezberlemişler, anlamını tartışmaya başlamışlardı: mey ve meyhane, Hayyam'ın kaleminde Nicolas'nın dediği gibi, salt mistik simgeler miydi? Yoksa, FitzGerald ve Renan'ın dedikleri gibi zevkin hatta sefahatin belirtisi mi? Bu tartışmalar, dudaklarında yepyeni bir tat bırakıyordu. Babam, sevgilisinin saçlarını okşayan Ömer'den söz ettiğinde, annem kızarıyordu. İki aşk şiiri arasında ilk öpücük, ilk kez evlilikten söz ettiklerinde doğacak oğullarına Ömer admı koyma vaadi...
Doksanlı yıllarda, yüzlerce küçük Amerikalıya bu ad takıldı; ben 1 Mart 1873'te doğduğum zaman, bu yola henüz hiç başvurulmamıştı. Bu egzotik adın yükünü taşıyabilmem için, onu ikinci ad olarak takmayı uygun görmüşlerdi. Böylece, istediğim vakit sadece basit bir O. harfiyle yetinebilecektim. Okuldaki arkadaşlarım bunun Oliver, Oswald, Osborne veya Orville olduğunu sanıyorlardı ve ben hiçbirini yalanlamıyordum.
Böylesine bir isim mirasına konunca, uzak akrabamı merak etmezlik edemedim. Onbeş yaşımdayken, onun hakkmda ne varsa
(1) Ömer adı İngilizce Omar olarak "O" harfiyle yazılıp okunur. (Ç.N.)
140
okumaya koyuldum. Farsça öğrenmeye ve İran'ı görmeye karar vermiştim. Ama bu ilk heyecan dalgasından sonra duruldum. Şayet herkesin kabul ettiği gibi, FitzGerald'rn mısralarına, İngiliz şiirinin başyapıtı diye bakılmışsa da, Hayyam'ın yazdıklarıyla yakından uzaktan ilgisi yoktu. Hayyam'ın dörtlüklerine gelince, bazı yazarlar bin kadarını sayabiliyordu. Nicolas dörtyüz tanesini çevirtmişti, ince eleyip sık dokuyan uzmanlar sadece yüzünün "gerçek" olabileceğini söylüyordu. Tanmmış bazı doğubilimciler, aralarından bir tekinin bile, kesinlikle Ömer'e ait olduğunun ileriye sürülemeyeceğini belirtiyorlardı.
Bir özgün kitabın var olabileceğini, kitabın gerçek ile sahteyi birbirinden ayırmaya yarayacağını, ancak böyle bir kitabın bulunduğunu gösteren hiçbir belirti olmadığını söylüyorlardı. Sonunda, hem kişiye, hem yapıtına olan ilgim kesildi ve adımın ortasındaki O harfini, annemle babamm çocuksu bir hevesine bağlamakla yetindim. Ta ki beklemediğim bir karşılaşma beni ilk aşkıma döndürene ve hayatımı Hayyam'ın adımları doğrultusuna çekene kadar...
141
XXVI
Eski kıtaya 1895 yılında, yaz sonunda gittim. Büyükbabam yetmiş altı yaşına basmıştı ve bana ve anneme ağlamaklı mektuplar gönderiyordu. Beni, ölmeden önce son bir kez görmek istiyordu. Bütün derslerimi yarıda kesip yola çıktım, gemide, hep başucuna çömeleceğimi, soğumakta olan elini tutacağımı ve son sözlerine yetişebileceğimi düşünüyordum. Beni bekleyen bu olmalıydı.
Boşuna. Büyükbabam, en sağlıklı haliyle beni Cherbourg'da bekliyordu. Onu yeniden görür gibiyim. Caligny rıhtımında, elinde bastonu, her zamankinden dik bıyıkları, yürüyüşü endamlı, hanımların her geçişlerinde eliyle kaldırdığı şapkası ile. Amirallik Lokantasına girip oturduğumuzda, kolumu sıkıca tutup tiyatroda oynar gibi "Dostum demişti, içimde bir delikanlı doğdu, ve bir arkadaşa gereksinimi var."
Sözlerini hafife almakla yanılmışım, gezintimiz tam bir fırtına idi. Brebant'da, Foyot veya Pere Lathuile'de yemeğimizi tam bitirmişken; Eugenie Buffet'yi, Mirliton'a Aristide Bruant'ı, Scala'ya Yvette Guilbert'i görmeye koşardık. Sanki iki kardeştik, beyaz bıyıklı ve kara bıyıklı, aynı yürüyüş, aynı şapka. Ama yine de kadınlar önce ona bakarlardı. Patlayan her şampanya şişesinde nasıl hareket ettiğine, nasıl yürüdüğüne bakardım. Tek bir kez aksamazdı. Bir hamlede kalkar, benim kadar hızlı yürürdü. Bastonu sadece süs diye kullanıyordu. Bu geçkin baharın her gülünü koparmak istiyordu. Doksan üç yaşına kadar yaşadığını belirtmekten iftihar duyuyorum. O tarihte önünde daha onyedi yıl yardı, yeni gençlik yılları...
Bir akşam beni Madeleine Alanı'nda Durand'a yemeğe götürdü. Lokantanın bir köşesinde, yanyana konulmuş masaların çevresinde bir grup kadın-erkek oyuncu, gazeteci ve politikacı vardı. Büyükbabam, ancak benim duyabileceğim bir sesle her birini teker teker tanıttı. Masanın tam ortasında boş bir iskemle vardı. Az sonra bir adam geldi, yerin ona ayrıldığını anladım. Hemen çevresini
142
sardılar, söylediği her söz hayret ya da gülüşmeyle karşılanıyordu. Dedem kalktı, kendisini izlememi istedi:
— Gel sana kuzenim Henri'yi tanıtayım!
Beni çekiştirip duruyordu. İki kuzen birbirlerine sarıldılar, sonra bana döndüler:
— İşte Amerikalı torunum! Seninle çok tanışmak istiyordu. Şaşkınlığımı pek gizleyemedim. Adam inanmıyormuş gibi bana baktı. Sonra da:
— Pazar sabahı gelip beni görsün dedi. Trisikletimle gezintim bittiğinde(1)
Ancak yerime oturduktan sonra kim olduğunu anlayabildim. Büyükbabam onu mutlaka tanımamı istiyordu. Ondan sık sık, aynı soydan olmanın böbürlenmesiyle söz ederdi. Aslında, söz konusu kuzen Atlantiğin öte yakasında pek tanınmasa da, Fransa'da Sarah Bernhardt'dan da ünlüydü. Çünkü söz konusu kişi Victor Henri de Rochefort-Luçay, demokrasilerde tanınan adıyla Henri Rochefort'dan başkası değildi. Soylu bir marki, hızlı bir komüncü, eski bir parlamanter ve bakan, çileli bir zindan mahkûmu idi. Versailles'cılar tarafından Yeni Kaledonya'ya sürüldükten sonra, 1874'te, inanılmaz yöntemlerle firar etmiş ve çağdaşlarına, üzerinde işleyebilecekleri malzeme olmuştu. Edouard Manet bile, Rochefort'un Kaçışının resmini yapmıştı. 1889'da yeniden sürgün edilmişti. Bu kez, General Boulanger ile komplo kurmakla suçlanıyordu. Etkili gazetesi Intransigeant'ı Londra'dan yönetmeyi sürdürmüştü. 1895 affından yararlanarak döndüğü vakit, kendisini iki yüz bin Parisli çılgınca karşılamıştı. Blanqui ve Boulanger yanlısı, sol ve sağ devrimci, idealist, demagog, birbiriyle çekişen yüz çeşit davanın sözcüsü olmuştu. Bütün bunları biliyordum ama beni bekleyen sürpriz başkaydı.
Saptanan gün Pergolese Sokağı'ndaki konağına gittim. Büyükbabamın en sevgili kuzenini bu ilk ziyaretimin, Doğu âlemine yapacağım gezinin ilk adımlarını oluşturacağını nereden bilebilirdim?
— Demek siz, sevgili Genevieve'in oğlusunuz? Ömer adını taktığı oğlu sizsiniz, değil mi?
— Evet, Benjamin Ömer.
— Seni kollarıma aldığımı biliyor muydun?
Bu koşullarda bana sen demesi doğaldı. Ama bu sesleniş tabii ki tek yönlü olmakla kaldı.
(1) Trisiklet: Üç tekerlekli bisiklet. (Ç.N.)
143
— Annem, siz kaçtıktan sonra San Fransisco'ya gelip, Doğu Ekspresine bindiğinizi anlatmıştı. New-York'ta sizi garda karşılamışız. O zaman iki yaşındaydım.
— Çok iyi anımsıyorum. Senden, Hayyam'dan, İran'dan söz etmiştik. Üstelik, senin büyük bir doğubilimcisi olacağını söylemiştim.
Onun bu tahminlerini gerçekleştiremediğimi, başka şeylere ilgi duyduğumu, daha çok mali konulara yöneldiğimi, babamın kurduğu denizcilik şirketinin başına geçmeyi tasarladığımı söylerken, hayli sıkıldım. Benim bu seçimimden düşkırıklığına uğrayan Rochefort, bir sürü öykü beraberinde, bana uzun bir söylevde bulundu. Montesqieu'nun îran Mektupları ve Nasıl İranlı Olunur? adlı yapıtlarından tutun da, kendini XIV. Louis'nin elçisi diye tanıtıp İran Şahı tarafından kabul edilen kumarbaz Marie Petit'nin serüvenine Jean Jacques Rousseau'nun kuzeninin ömrünün son yıllarını İsfahan'da bir saatçi olarak geçirmesine kadar bir dizi hikâye anlattı. Onu yarım yamalak dinliyordum. Dikkatimi onu incelemeğe vermiştim, kocaman kafasına, dalgalı ve gür saçların kapladığı çıkık alnına bakıyordum. Aşırılığa kaçmadan, heyecanla konuşuyordu. Ateşli yazılarını bilince, el kol hareketlerinde bulunacağını sanırdım.
— Hiç ayak basmadığım halde İran'a bayılıyorum. Gezginci bir ruha sahip değilim. Sürgün edilmiş olmasaydım, Fransa'dan dışarı ayak atmazdım. Ama zaman değişiyor, dünyanın öbür ucunda meydana gelen olaylar bizi de etkiliyor. Bugün altmış yerine yirmi yaşında olsaydım, Doğu'da bir serüven yaşamak isterdim. Hele adım Ömer olsaydı!
Hayyam'dan niçin yüz çevirdiğimi anlatmak zorunda kaldım. Rubaiyat ile ilgili kuşkuları, gerçek olduklarını gösterecek hiçbir kanıtın olmadığını anlattım. Ben konuştukça, gözlerinde anlamını çözemediğim bir ışık belirdi. Söylediklerim böyle bir heyecanı yaratacak nitelikte değildi. Meraklandığım ve sıkıldığım için kısa kestim. Rochefort heyecanla sordu:
— Ya, Elyazması Kitabın varlığından emin olsaydın, Ömer Hayyam'a yeniden ilgi duyar miydin?
— Elbette.
— Ya ben sana, bu Elyazması'nı gözlerimle gördüm, hem de şurada Paris'te ellerimle dokundum dersem?
144
XXVII
Bu ani açıklama hayatımı altüst etti dersem, doğru olmaz. Rochefort'un beklediği tepkiyi göstermedim. Bir hayli şaşırmış ve meraklanmıştım ama, aynı zamanda kuşkuluydum. Karşımdaki adam bana tam bir güven vermiyordu. Dokunduğu, yapraklarını çevirdiği kitabın, Hayyam'ın gerçek yapıtı olduğunu nereden bilecekti? Farsça bilmiyordu, belki de onu aldatmışlardı. Hiçbir doğubilimcisi varlığını açıklamadığı halde, nasıl oluyordu da bu kitap Paris'te bulunuyordu? Terbiyeli bir biçimde: "İnanılır gibi değil!" dedim ama, bu aynı zamanda gerçek düşüncemdi. Böylece hem karşımdakinin heyecanına katılıyor, hem de kendi kuşkularımı belirtmiş oluyordum. Konuşmasını bekledim. Rochefort:
— Olağanüstü birini tanımıştım dedi. Gelecekteki kuşaklara iz bırakmak üzere tarihte yerini alan kişilerden biri. Türk padişahı ondan çekiniyor, İran Şahı adını duyduğunda titriyor. Peygamber sülalesinden olduğu halde İstanbul'dan kovuldu, çünkü pek çok din adamının, vezirin, vekilin huzurunda feylesofluğun insanlığa peygamberlik kadar gerekli olduğunu söylemiş. Adı Cemaleddin.(1) Tanıyor musun?
Cehaletimi itiraf etmek zorunda kaldım.
— Mısır İngilizlere karşı ayaklandıysa, bu adamın çağrısı üzerine ayaklandı. Nil vadisinin tüm okur yazarları, ondan saygıyla söz ederler. Onu Üstad diye çağırırlar. Aslında Mısırlı değildir. Orada pek az kalmıştır. Hindistan'a sürülmüş, orada da bir çok yandaş edinmiştir. Onun teşvikiyle gazeteler çıkmış, dernekler kurulmuştur. Genel Vali de endişelenerek, Cemaleddin'i smır dışı etmiştir. O da Avrupa'da yerleşmeyi yeğlemiş ve etkinliklerini Londra'dan ve daha sonra Paris'ten sürdürmüştür. Intransigeant'a yazı yazıyordu ve çok sık karşılaşırdık. Bana müridlerini tanıştırmıştı. Bunlar Hintli Müslümanlar, Mısırlı Yahudiler, Suriyeli Maruniler idi. Fransızla arasında sanırım en iyi arkadaşı bendim. Ama yalnız-
(1) Söz konusu kişi Cemaleddin Afganî'dir. (Ç.N.)
145
ca ben değil, Ernest Renan ve Georges Clemenceau da var. İngiltere'de de Lord Salisbury, Randolph Churchill ve Wilfrid Blunt ile dostluk kurmuştu. Ölümünden bir süre önce Victor Hugo da onunla tanışmıştı. Daha bu sabah, onunla ilgili bazı notları gözden geçiriyordum. Anılarımda ondan söz etmek niyetindeyim.
Rochefort, kâğıtları arasından, ince yazısı ile yazdığı bir kâğıt çekti ve okumaya başladı: "Bana sürgün edilmiş bir adamı tanıştırdılar. Bütün İslam dünyasında ün salmış. Bir 'Islahatçı ve İhtilalci' olarak. Adı Şeyh Cemaleddiri, gerçek bir aziz! Güzel kara gözleri hem yumuşak hem ateşli, koyu kara sakalı yarı beline kadar inmiş, ona tuhaf bir azamet kazandırıyor. Kitlelere egemen olan tiplerden. Tek tük konuşabildiği Fransızcayı az çok anlıyordu ama dilimizi bilmemesini, zekâsı ile gideriyordu. Sakin ve sessiz görünüşünün altında, kıpır kıpır bir canlılık vardı. Birbirimizle hemen kaynaştık, çünkü bende devrimci bir ruh var ve her özgürlük savaşçısı beni kendine çeker..."
Kâğıtları yerine koydu ve devam etti:
— Cemaleddin, Madeleine yakınlarındaki Seze sokağında bir otelin son katında, küçük bir oda tutmuştu. Hindistan'a ve Arabistan'a balyalarla gönderdiği gazetelere burada yazı yazardı. Bir kez içeri girdim, neye benzediğini görmek için. Cemaleddin'i Durand'a yemeğe davet etmiş ve onu geçip alacağımı söylemiştim. Doğrudan odasına çıktım. Gazete ve kitap yığınları arasından zor geçiliyordu. İçerde boğucu bir puro kokusu vardı.
Rochefort, adamı çok beğendiği halde, o son cümleyi yüzünü ekşiterek söyledi ve benim de o saniye yakmış olduğum puroyu söndürmeme yol açtı. Rochefort gülümseyerek teşekkür etti ve konuşmasını sürdürdü:
— Dağınıklıktan ötürü özür diledikten sonra, önem verdiği bir kaç kitap gösterdi. Özellikle muhteşem minyatürlerle süslenmiş Hayyam'ın kitabını. O kitabm adının "Semerkant Elyazması" olduğunu, ozanın kendi eliyle yazdığı dörtlükleri içerdiğini, kenarına da tarih düşüldüğünü anlattı. Elyazması'nın hangi yoldan eline geçtiğini de belirtti.
— Good Lord!
Benim Tanrı'ya İngilizce seslenişim, Henri'nin kahkahasına yol açtı. Belliydi ki inançsızlığımı bir yana atarak, onu can kulağı ile dinleyecektim. Bundan yararlanmaya baktı:
— Tabii bu konuda Cemaleddin'in söylediklerini pek anımsamıyorum diye acımasızca devam etti. O gece, daha çok Sudan'dan
söz ettik. Sonra o Elyazması 'nı bir daha görmedim. Ama var olduğuna tanıklık edebilirim. Yine de, kaybolmuş olmasından korkuyorum. Arkadaşımın elinde ne varsa yakılıp yıkıldı ya da dağıtıldı.
— Hayyam'ın kitabı da mı?
Yanıt olarak Rochefort, cesaret verici bir işarette bulunmakla yetindi. Sonra heyecanla anlatmaya başladı. Arasıra notlarına da bakıyordu:
— İran Şahı 1889'da Sergi için Avrupa'ya geldiğinde, Cemaleddin'e "kâfirler arasında ömür tüketeceğine İran'a dönmesini" önerdi. Önemli bir görev vereceğini ima etmekten geri kalmadı. Cemaleddin de koşullarını söyledi: "Bir Anayasa yapılmalı, seçimler olmalı, 'uygar ülkelerde olduğu gibi' yasa karşısında herkes eşit olmalı ve yabancı devletlere verilen aşırı ödünler kaldırılmalı" idi. İran'ın durumu, yıllar boyu karikatürlerimize konu edilmişti. İran'da yol yapma tekelini ellerinde tutan Ruslar, şimdi de askeri eğitimi üstlenmişlerdi. Bir Kazak Tugayı kurmuşlardı. Bu, İran ordusunun en iyi donatılmış tugayı idi ve doğrudan Çar'in komutanlarından emir alıyorlardı. Buna karşılık İngilizler, bir lokma ekmek karşılığında bütün madenlerin ve ormanların işletmesini üstlenmişlerdi, ayrıca banka sistemini ellerinde tutma hakkını elde etmişlerdi. Avusturyalılara gelince, onlar da Posta İdaresi'ne el koymuşlardı. Cemaleddin, mutlakiyetçiliğe son vermesi ve yabancılara verilen ödünlerin kaldırılmasını isterken, red edileceğini biliyordu. Oysa büyük bir şaşkınlıkla, Şahın bütün koşullarını kabul ettiğini ve ülkeyi modernleştirme vaadinde bulunduğunu gördü.
"Cemaleddin İran'a gitti, hükümdarın çevresinde yer aldı, Hükümdar da ilk zamanlar ona, haremindeki kadınları sunacak kadar yakınlık gösterdi. Ama reformlar askıdaydı. Bir Anayasa mı? Din adamları bunun Tanrı Yasası'na aykırı olacağına Şahı inandırdılar. Seçimler mi? Saraylılar, Şah mutlak otoritesinin sarsılmasına izin verirse, sonunun XVI. Louis'ye benzeyeceğini söylüyorlardı. Yabancılara verilen ödünler mi? Olanları kaldırmak bir yana, hükümdar hep para sıkıntısı çektiğinden, yeni ödünler vermek zorunda kalıyordu. Bir İngiliz şirketine, on beş bin sterlinge karşılık, İran'ın tütün tekelini vermişti. Şirketin yalnız dış satım değil iç satım hakkı da oluyordu. Kadın, erkek, çocuk, herkesin nargile içtiği bu ülkede bu, pek kârlı bir işti.
"Ödünler konusunda bu sonuncu haber, Tahran'da resmen açıklanmadan önce, el altından dağıtılan el ilanları ile duyurulmuş ve Şahın bu kararından vazgeçmesi istenmişti. Hatta hükümdarın
146
147
yatak odasına bile bu bildirilerden bir tanesi konulmuştu. Bunları yazanın Cemaleddin olmasından kuşkulanılıyordu. Kaygılanan Cemaleddin, pasif direnişe geçmeye karar verdi. İran'da âdetti: herhangi bir insan, özgürlüğünden ya da hayatından kaygılandığı vakit, Tahran dolaylarındaki eski türbelerden birine sığınırdı. Orada yakalanmazdı. Cemaleddin de aynı şeyi yaptı ve bu hareketiyle kitleleri harekete geçirmiş oldu. Binlerce kişi, İran'ın dört bir bucağından, onu görüp dinlemek için yola çıktı. Bunun üzerine hükümdar da öfkelenerek onun oradan çıkartılmasını emretti. Bu hainliği yapmadan önce çok düşündüğünü, ancak sadrazamının, Avrupa'da yetişmiş biri olduğu halde, Cemaleddin'in türbenin dokunulmazlığından yararlanma hakkına sahip olmadığını söyleyerek onu etkilediğini anlatırlar. Askerler bu ibadet edilen yere silahlarıyla girdiler, ziyaretçiler arasından kendilerine bir yol açarak Cemaleddin'i yakaladılar, nesi varsa soyup, yarı çıplak durumda ülke sınırına kadar sürüklediler. O günü, o türbede, Semerkant Elyazması, Şahın askerlerinin çizmeleri altında kayboldu.
Rochefort konuşmasını sürdürerek ayağa kalktı, duvara yaslanıp kollarını birbirine geçirdi:
— Cemaleddin sağ ama hastaydı. Özellikle, kendisini hayran hayran dinlemeye gelen onca ziyaretçinin, böylesine aşağılanmasına seyirci kalmalarını hazmedememişti. Bundan da bir takım sonuçlar çıkarttı: Ömrünü bazı din adamlarının yobazlığını kınamakla geçirdiği Mısır, Fransa ve Türkiye'deki mason localarına devam ettiği halde, Şah'a baş eğdirmek üzere elindeki sonuncu silahı kullanmaya karar verdi. Ne olursa olsun sonuçlarına da katlanacaktı!
Bunun üzerine, İran'daki Baş İmam'a uzun bir mektup yazdı. Hükümdarın, Müslümanların mallarını kâfirlere ucuza satmasını önlemesini istedi. Bundan sonrasını gazetelerden izlemişsindir.
Anımsadığım kadarıyla, Amerikan basını, Şiilerin Baş İmamının şaşırtıcı bir açıklamada bulunduğunu yazmıştı: "Tütün içen her kişi, Mehdi'ye -Tanrı gelişini yakın kılsın- karşı çıkmış sayılır. O günden sonra hiçbir İranlı, tek sigara içmedi. Nargileler kırıldı, tütüncüler kapandı. Şahın karıları bile, emre harfiyen uydular. Hükümdar telaşlandı. Baş İmam'a gönderdiği mektupta onu, tütünü yasaklamakla Müslümanların sağlığı ile oynuyorsun diye suçladı. Ama boykot daha da sertleşti. Tahran, Tebriz, İsfahan'da gösteriler yapıldı. Rochefort devamla:
— Bu ara, Cemaleddin İngiltere'ye varmıştı, dedi. Ona orada rastladım, uzun uzun görüştüm. Bana, şaşkın ve ne söylediğini bil-
mez göründü. "Şah'ı devirmek gerek" deyip duruyordu. Yaralı, aşağılanmış biri olarak intikam almaktan başka bir şey düşünmüyordu. Üstelik hükümdarın öfkesi onu rahat bırakmamıştı. Şah, Lord Salisbury'e bir mektup yazmıştı: "Biz bu adamı, İngiliz çıkarlarına karşı çıktığı için kovduk. O kalkmış nereye sığınıyor? Londraya!" Resmi olarak, Şah'a İngiltere'nin özgür bir ülke olduğu, bir insanın sığınmasını önleyecek hiçbir yasa bulunmadığı söylenmişti. Özel olaraksa, Cemaleddin'in etkinliklerini sınırlayacak yasal yollar bulunacağı vaad edilmişti. Ayrıca Cemaleddin'den de ikametini kısa kesmesi rica edilmişti. Bunun üzerine, istemeye istemeye İstanbul'a gitti.
— Şimdi orada mı?
— Evet. Çok hüzünlü olduğu söyleniyor. Sultan ona bir konak tahsis etmiş. Orada dostlarını ve müritlerini kabul ediyormuş. Ama ülkeden çıkması yasakmış. Sıkı göz hapsinde tutuluyormuş.
148
149
XXVIII
Kapıları ardına kadar açık muhteşem hapishane: Yıldız sırtlarında ahşap bir saray; Sadrazam konağının yanı başında. Yemekler, Saray mutfağından geliyor. Ziyaretçiler art arda ağaçlıklı yoldan ilerliyor, kapı eşiğine vardıklarında pabuçlarını çıkartıyorlardı. İçeri girildikte, Üstadın, tok sesiyle Şah'a ve İran'a lanetler yağdırdığı duyuluyordu.
Ben, tuhaf şapkam, tuhaf yürüyüşüm, tuhaf kaygılarımla Paris'ten İstanbul'a yetmiş iki saat süren ve üç imparatorluk toprağından geçen Amerikalı yabancı, elyazması bir kitabı elde etmek için, -eski bir şiir kitabını,- Doğu'nun kargaşasına dalıverdim!
Yanıma bir uşak geldi. Osmanlı usulü bir temennan, iki Fransızca sözcük, tek bir soru sormaksızın! Buraya zaten herkes aynı nedenle geliyordu: Üstadı görmek, Üstadı dinlemek, Üstadı gözaltında tutmak. Büyük salonda beklemem istendi.
İçeriye girer girmez, bir kadm görüntüsü gözüme çarptı. İster istemez gözlerimi eğdim; güleç bir yüzle tokalaşmak için yaklaşmayacak kadar ülke adetlerini biliyordum. Konuşur gibi yapıp, belli belirsiz şapkamla selam verdim. Oturduğu yere yakın, boş bir koltuk gözüme çarptı. Oraya seyirttim. Gözlerim yerdeki halıya dikilmişken, kadının iskarpinlerinden mavi etekliğine, oradan dizlerine, göğüslerine, boynuna, peçesine kadar yükseldi. Ama tuhaf şey, peçeyle karşılaşacak yerde, açık bir yüz ve bana bakan gözlerle karşılaştım. Ve de bir gülümsemeyle... Bakışlarımı kaçırdım, halılarda gezdirdim, bir yer döşemesine takılı kaldılar. Sonra yavaş yavaş, bir mantarın suda yükselişi gibi, bakışlarım da ona doğru yükseldi. Başında ipek bir yaşmak vardı. Gerekirse yüzünü örtüyordu. Oysa yaşmak, yabancının karşısmda açık duruyor ve inmiyordu.