Aral Gölü'nün Şu Anki Hali
İŞTE ARAL GÖLÜ'NÜN SON HALİ Aral, günümüz Kazakistanından Özbekistana dek uzanan sularıyla binlerce yıl boyunca dünyanın en büyük göllerinden biri olarak ağırlığını korudu. Ve şimdi, yok oluşuyla bir ibret öyküsü ...
-
Aral Gölü'nün Şu Anki Hali
İŞTE ARAL GÖLÜ'NÜN SON HALİ
Aral, günümüz Kazakistanından Özbekistana dek uzanan sularıyla binlerce yıl boyunca dünyanın en büyük göllerinden biri olarak ağırlığını korudu. Ve şimdi, yok oluşuyla bir ibret öyküsü anlatıyor.
Kabuklu deniz hayvanlarından kalma yığınlar ve kuma demir atmış halde paslanan beşaltı balıkçı teknesi olmasaydı eğer, Kuzey Özbekistanda kumlu bir kayalığın tepesinden baktığımız bu manzara herhangi bir çöle ait olabilirdi kolaylıkla. Üzerinde durduğumuz bu nokta, bir zamanlar neredeyse Marmara Bölgesine eşit büyüklükte olan ve toplamda 67 bin kilometrekarelik bir alana yayılan Aral Gölüne doğru uzanan yarımadanın en uç noktasıydı. Aral 1960lara kadar dünyanın en büyük dördüncü gölü, arkamızda uzanan Muynoq da (Moynak) 1980ler gibi yakın bir tarihe kadar her yıl binlerce ton balık işleyen büyük konserve fabrikasıyla varsıl bir balıkçı köyüydü. Elli yıl önce Aralın güney sahili durduğumuz yerdeydi; şimdiyse 90 kilometre kuzeybatıda.
Bu teknelerin her biri bir yıl içinde karaya tonlarca balık taşıyordu. Aral'ın bu bölümünün 1980'de kurumasının ardından balıkçı filosu eski Özbek limanı Muynoq civarında çürümeye terk edilmiş.
Kamalov, bir zamanların bereketli gölünden geriye kalanları göstermek için getirdi beni buraya. 64 yaşındaki Kamalov, Özbekistan Bilim Akademisinde rüzgâr enerjisi konusunda üst düzey araştırmacı. Aynı zamanda Aral Gölü ve Ceyhunu Koruma Birliğinin başında bulunan bir çevre aktivisti. Tıknaz yapılı, uzun beyaz saçlı Kamalov, nüfuzlu bir Özbek aileden geliyor. Babası, Sovyet döneminde tanınmış bir tarihçiymiş. Büyükbabası da, yarı özerk Karakalpakistan Cumhuriyetinin 1930larda Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine katılmasından önce seçimle başa gelen en son hanı, yani lideriymiş.
Ülkesinde henüz tek bir rüzgâr çiftliği bile yok ama bu durum Kamalovun seçtiği mesleğe duyduğu heyecanı hiç azaltmamış. Rüzgâra olan tutkusunun da etkisiyle iki yelkenkanat inşa etmiş. Hava akımlarını daha iyi anlamak için civardaki bir tepeden bunlarla uçuş yapıyor.
Rüzgârı kuşlar kadar iyi bilmek istiyorum," diyor. Aslında doğanın her alanına ilgi duyuyor. Bir zamanlar yaşam kaynayan dev su birikintisinden geriye kalanı ve daha da kötüsü, çekilen suların geride bıraktıklarını bana göstermek için araştırmasına bir süreliğine ara vermiş.
Kazakistan ile Özbekistan arasında yer alan Aral Gölü binlerce yıl boyunca iki büyük nehirle beslendi: Seyhun ve Ceyhun (Sir Derya ve Amu Derya). Göl ayağı olmadığı için su seviyesi, gölü besleyen nehirlerin taşıdığı su miktarı ve buharlaşma arasındaki doğal denge sayesinde sağlanıyordu.
Büyük İskenderin bu toprakları ele geçirdiği İÖ 4. yüzyıl gibi oldukça eski tarihlerde dahi bu nehirler, Orta Asyaya yaşam kaynağı sağlayageldikleri uzun bir geçmişe sahipti. Aral Gölü ve dev deltaları, yüzlerce yıl boyunca Çini Avrupaya bağlayan İpek Yolu üzerindeki yerleşim adacıklarına yaşam vermişti. Tacikler, Özbekler, Kazaklar ve diğer etnik topluluklardan oluşan bu eski halklar çiftçilik, balıkçılık, hayvancılık yapmış, tüccar ve zanaatkâr olarak refah içinde yaşamışlardı.
Ancak her şey Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin 1920lerde genç Sovyet İmparatorluğuna dahil olması ve Stalinin Orta Asya cumhuriyetlerini dev pamuk plantasyonlarına çevirme kararını vermesiyle değişecekti. Ne var ki dünyanın bu bölgesinde hüküm süren kurak iklim bol su isteyen bir ürünü yetiştirmeye uygun değildi. Ve Sovyetler, dünya tarihindeki en hırslı mühendislik projelerinden birine girişerek, Ceyhun ve Seyhunun suyunu civardaki çöle ulaştırmak için emek gücüyle binlerce kilometrelik sulama kanalları kazdı. Konu ile ilgili olarak kendisine ulaştığım Philip Micklin, kendisiyle telefonda yaptığımız görüşmede, 1960lara kadar sistem dengeli sayılırdı," diye açıklıyor. W. Michigan Üniversitesi coğrafya profesörü Micklin, kariyeri boyunca eski Sovyetler Birliğinin su yönetimini incelemiş ve 1980lerin başından bu yana Orta Asyaya 25 civarında yolculuk yapmış. Yıllar içinde Aral Gölünün gerileyişine ilk elden tanıklık etmiş. 1960larda yeni sulama kanallarının eklenmesi aynen o ünlü deyimdeki gibi bardağı taşıran son damla oldu," diyor. Birdenbire sistem artık sürdürülemez hale geldi. Ne yaptıklarını biliyorlardı ama çevre üzerinde yol açacağı sonuçları ve gölün yok olma hızını hesaba katmamışlardı."
1987ye gelindiğinde Aralın suyu önemli ölçüde azalmış, göl iki parçaya ayrılmıştı. Kuzeydeki göl Kazakistan sınırları içinde, güneydeki daha büyük göl ise Karakalpakistandaydı. 2002de güneydeki bu göl o kadar sığlaştı ki o da doğu ve batı olmak üzere ikiye bölündü. Geçtiğimiz Temmuzda ise doğu gölü tamamen kurudu.
Bu uğursuz öyküdeki tek pozitif olay, kuzeydeki gölün son zamanlarda toparlanıyor olması. Dünya Bankasından fon alan Kazaklar, 2005 yılında kuzeydeki gölün güney kıyılarında 13 kilometrelik bir baraj kurarak Seyhun Nehri tarafından beslenen bir su birikintisi oluşturdu. Barajın kurulmasından bu yana kuzeydeki göl ve buradaki balıkçılık beklenenden çok daha hızlı bir geri dönüş yaptı. Ancak baraj, güneydeki gölün önemli su kaynaklarından birini keserek buranın kaderini de belirlemiş oldu.
Karakalpakistan'ın kurumuş sulak alanlarında çobanlar koyun güdüyor. Özbekistan bu araziyi tarım amaçlı olarak çoğunlukla da pamuk tarımı için kiralıyor. "Eğer hükümet bu arazileri özelleştirir ve çiftçilere istediklerini yetiştirme izni verirse," diyor Aral Gölü uzmanı Philip Micklin, "çok daha verimli bir su kullanımı ortaya çıkabilir." [
Kamalov, Aral Gölü trajedisinin en üzücü ve sinir bozucu yanı sulama kanallarını tasarlayan Su İşleri Bakanlığındaki Sovyet yetkililerin Aralın sonunu hazırladıklarının tamamen farkında olmalarıydı," diyor. 1920lerden 1960lara dek yetkililer, bir zamanlar Aral Gölünden faydasız bir buharlaştırma aygıtı" ve doğanın bir hatası" olarak söz eden ünlü Rus iklimbilimci Aleksandr Voeikovun (18421916) çalışmalarını referans göstermişlerdi. Açık konuşmak gerekirse, zamanın Sovyet anlayışı topraktan alınan ürünün balıktan daha değerli olduğu yönündeydi.
Pamuk hasadı günümüzde hâlâ devam ediyor. Her sonbahar, Özbekistanın 29 milyonluk nüfusunun yaklaşık iki milyonu ülkenin üç milyar kiloluk pamuğunu toplamak için, hükümetin tanımıyla gönüllü" oluyor. Memurlar, öğrenciler, öğretmenler, doktorlar, hemşireler, mühendisler ve hatta yaşlılar günlük kotalarını doldurmak için otobüslerle tarlalara götürülürken tüm ülkede hayat duruyor.
Özbekistan, zorla çalıştırmanın bizzat devlet tarafından organize edilip şart koşulduğu ve başbakanın organizatör rolünü üstlendiği birkaç ülkeden biri," diyor İnsan Hakları İzleme Örgütünün Orta Asya ofisi yöneticisi Steve Swerdlow. Land Cruiserın ön koltuğunda oturan Kamalov bana doğru dönüyor. Düşünebiliyor musunuz?" diye ekliyor. Kırk yıl önce buradaki su 30 metre derinlikteydi."
Facebook Yorumları
Konu Bilgileri
Şu An Görüntüleyenler
Bu Konuya Gözatan Kullanıcılar
Şu anda 1 kullanıcı bu konuyu görüntülüyor. (0 kayıtlı ve 1 misafir)