1
İŞ KAZALARI 2
EĞİTİMİN AMACI İşyerlerinde karşılaşılabilecek muhtemel iş kazalarını önleyebilmek ve kayıtların tutulması için gerekli bilgiye sahip olmak.
EĞİTİMİN İÇERİĞİ
•Kaza ve iş kazası kavramları
•İş kazalarının nedenleri
•İş kazası nedenli maddi ve manevi kayıplar
•İş kazalarının sınıflandırılması
•İş kazası istatistikleri
•Kaza sonrası düzenlenecek belgeler ve kaza bildirimi
•Kazanın incelenmesi, rapor ve istatistik düzenlenmesi
•İlgili mevzuat
KAZA 3
Sözlükte kaza; “kasıt söz konusu olmaksızın meydana gelen, beklenmedik ve sonucu istenmeyen olay” olarak tanımlanmaktadır. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından iş kazası; “belirli bir zarar veya yaralanmaya yol açan, önceden planlanmamış beklenmedik bir olaydır” olarak tanımlanmıştır. Diğer bir tanım ise “iş kazası, iş gören işe veya iş eğitimine giderken veya işletme içinde çalışırken veya çalışma araçlarının bakımını ve muhafazasını yaparken aniden olan, iş görene bedensel zarar veren bir olaydır” şeklinde yapılmaktadır.
4
Dünya Sağlık Teşkilatı (WHO) tarafından ise iş kazaları “önceden planlanmamış çoğu zaman, kişisel yaralanmalara, makinelerin, araç ve gereçlerin zarara uğramasına, üretimin bir süre durmasına yol açan bir olaydır” olarak tanımlanmıştır.
5
Konuya sosyal politika ve iş güvenliği görüşü açısından bakıldığında “iş kazaları, işçinin iş süresince çalışma koşulları, işin nitelik ve yürütümü ya da kullanılan makine, araç, gereç ve malzeme nedeni ile uğradığı, iş gücünün tamamını ya da bir bölümünü kaybettiği olaydır” şeklinde tanımlandığı görülür. 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu, sosyal sigorta uygulaması içinde iş kazalarını, insanların kazanma gücünü engellemesi ölçütüne dayandırmış ve bunları sakatlığa yol açan olaylar olarak ifade etmiştir. 31.05.2006 tarihli, 5510 “Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu”na göre, İş kazasının tanımı, bildirilmesi ve soruşturulması hakkındaki 13. madde iş kazasını şu şekilde tanımlamıştır:
İş kazası 6
a) b)
c)
d)
e)
Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya görevi nedeniyle, sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş veya çalışma konusu nedeniyle işyeri dışında, Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, Emziren kadın sigortalının, çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda, Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında, meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen özüre uğratan olaydır.
İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI 7
İş kazaları çok çeşitlidir. İş kazalarının sonuçlarını dikkate alarak, kaza olayının sonuçlarına, olay sonucu oluşan zararın niteliğine, olayın meydana gelme şekline bağlı olarak değişik şekillerde sınıflandırılmaktadır.
A- OLUŞAN ZARARIN SONUÇLARINA GÖRE KAZALAR 8
Yaralanma ile sonuçlanan kazalar, Bir günden fazla işten uzaklaşmaya neden olacak tedavi gerektirmeyen kazalar, Bir günden fazla işten uzaklaşmayı gerektiren kazalar, Sürekli iş görmezliğe neden olan kazalar, Ölüm ile sonuçlanan kazalar.
B- OLUŞAN ZARARIN NİTELİĞİNE GÖRE KAZALAR 9
Kafa yaralanmaları (baş, göz, yüz vb.), Boyun ve omurga yaralanmaları, Göğüs kafesi, solunum organları yaralanmaları, Kalça, dizkapağı, uyluk kemiği yaralanmaları, Omuz, üst kol, dirsek yaralanmaları, Ön kol, el bileği, el içi, parmak yaralanmaları, Diz kapağı, baldır, ayak yaralanmaları, İç organ yaralanmaları, Ruhsal ve sinirsel tahribat yapan kazalar.
C- OLAYIN MEYDANA GELİŞ ŞEKLİNE GÖRE KAZALAR 10
Düşme ve incinme, Parça, malzeme düşmesi, Göze yabancı cisim kaçması, Yanma, Makinelerden olan kazalar, El aletlerinden olan kazalar, Elektrik kazaları, Ezilme ve sıkışma, Patlamalardan olan kazalar, Zararlı ve tehlikeli maddelere değme sonucu oluşan kazalar
İŞ KAZASINDAN KAYNAKLANAN YÜKÜMLÜLÜKLER 11
İş kazası ya da meslek hastalığı sonucunda, meslekte kazanma gücü kaybının oranı ne olursa olsun, beden tamlığının korunması ilkesi nedeniyle, sigortalının işvereni hakkında maddi ve manevi tazminat davası açması hakkı mevcuttur. Açılacak davanın, Borçlar Kanunu hükümlerine göre, akde muhalefetten doğan davalarda olduğu gibi, 10 yıllık zaman aşımı süresi içinde, İş Mahkemelerine başvurularak açılması gerekmektedir.
MANEVİ TAZMİNAT 12
İşçinin, işverenden isteyebileceği manevi tazminat, 818 sayılı Borçlar Kanununun 47. maddesine göre, cismani zarara uğrayan kişiye veya bu nedenle vefat eden kişinin ailesine, çekilen acı, elem ve ıstırapları hafifletmek amacıyla, hakimin takdir edeceği uygun bir miktar paradan ibaret olup, matematiksel yönden herhangi bir hesabı gerektirmemektedir.
MADDİ TAZMİNAT 13
İşçinin, işverenden isteyebileceği maddi tazminat ise, daima matematiksel yönden hesaplamayı gerektiren ve zararın gerçek miktarını bulmaya ve karşılamaya yönelik bir tazminat çeşididir.
14
Maddi tazminat üç çeşittir: 1.) Rücu Tazminatı 2.) İş Göremezlik Tazminatı 3.) Destekten Yoksunluk Tazminatı
15
1- Rücu Tazminatı: Sosyal Güvenlik Kurumunun da, işveren ve üçüncü şahıslar hakkında, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası kanununun 21. ve 23.maddelerine göre rücu tazminatı davası açma hakkı bulunmaktadır. 2- İş Göremezlik Tazminatı: Bu tazminat, Borçlar Kanununun 46. maddesi ile tanımlanmıştır. Buna göre, cismani bir zarara uğrayan kimsenin, iş göremezliği ölçüsünde çalışmasının aksayacağı ve bu nedenle maruz kalacağı zarar ve ziyanın, kendisini çalıştırandan isteyebileceği prensip olarak kabul edilmiştir.
16
Buna göre, iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda, meslekte kazanma gücünü az veya çok kaybeden bir işçinin, kaybı ile ilgili gerçek zararını, kendisinin olayda tam kusurlu olması dışında, işverenden talep etmeye hakkı bulunmaktadır.
17
3- Destekten Yoksunluk Tazminatı: Bu tazminat, iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölümlerde, ölen kimsenin destek olduğu kişiler tarafından işverenden istenebilecek bir tazminat türüdür. Bu kişiler tarafından, işverenden tazminat istenebilmesi için, destek durumundaki işçinin ölümü ile yardım gören kişilerin para ile ölçülebilecek bir zarara uğramış olmaları gerekmektedir. Bu durum, Borçlar Kanununun 45. maddesinin 2. fıkrasındaki, “Ölüm neticesi olarak, diğer kimseler müteveffanın yardımından mahrum kaldıkları takdirde, onların bu zararını da tazmin etmek lazım gelir” hükmü ile düzenlenmiştir.
İŞ KAZASININ NEDENLERİ 18
•İş kazalarının önlenmesine yönelik araştırmalar, öncelikle kaza nedenlerinin belirlenmesini gerekli kılar. Zira problemlerin çözümü için geliştirilen bilimsel yaklaşımlar, ancak tanımlanmış olaylar için geçerlidir. •İşçilerin çalışma yaşamında maruz kaldıkları olası risklerin azaltılmasının gündeme gelmesinden bu yana, birçok teori geliştirilerek iş kazalarının nedenleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. •Araştırmalarda kaza nedenleri ve kazalara etki eden faktörler, genellikle kaza sebep teorileri ve kaza sınıflandırmaları ile iç içe girerek ve bazen de biri diğerinin yerine kullanılarak ele alınmıştır.
KAZA SEBEP TEORİLERİ 19
•Kazalarla ilgili değişik dönemlerde bazı teoriler ortaya çıkmış ve bunlar uzun yıllar iş güvenliği programlarına temel teşkil etmişlerdir. Kaza sebeplerini açıklamak için geliştirilen en genel teoriler şunlardır: •Domino Teorisi, •İnsanFaktörleri Teorisi, •Kaza/Olay Teorisi, •Epidemiyoloji Teorisi, •Sistem Teorisi •Kombinasyon Teorisi.
1- DOMİNO TEORİSİ 20
Kaza önleme ve sanayi güvenliğinin ilk öncüsü Travelers Insurance Company’nin (Gezginler Sigorta Şirketi) bir görevlisi olan Herbert W. Heinrich’tir. 1920’lerin sonlarında, 75.000 sanayi kaza raporu üzerinde çalıştıktan sonra Heinrich; Sanayi kazalarının %88’ine iş arkadaşları tarafından ortaya konan güvenli olmayan hareketlerin (emniyetsiz hareketler) neden olduğunu, Sanayi kazalarının %10’una güvenli olmayan koşulların (emniyetsiz durumlar) neden olduğunu, Sanayi kazalarının %2’sinin engellenemez olduğunu ortaya koymuştur.
21
Heinrich’in çalışması, kendisine ait “Sanayi Güvenliği Gerçekleri”nin ve daha sonra Domino Teorisi olarak bilinecek olan kaza nedeni teorisinin temelini oluşturmuştur. Heinrich’in teorisinin büyük bölümü çağdaş çalışmalar sonucu değişikliğe uğramış ve bundan dolayı da geçersiz olarak düşünülmektedir. Ancak, günümüzde yaygın olarak kabul edilen kimi teorilerin Heinrich’in teorisini takip ederek ortaya çıktığını göz önüne alırsak, sanayi güvenliği öğrencilerinin bu çalışmayı da bilmeleri gerekmektedir. •Heinrich sağlık ve güvenlik karar vericilerinin sanayi kazaları hakkında bilmeleri gereken hususları düşünerek özetlemiş ve kendisinin Sanayi Güvenliği Gerçekleri (diğer adıyla Endüstriyel Güvenliğin Aksiyonları) olarak adlandırdığı Domino Teorisinin On Bildirisi’ni ortaya koymuştur. Bu gerçekler şöyle açıklanabilir:
22
1) Yaralanmalar bir dizi tamamlanmış faktörlerden meydana gelmekte ve bunlardan biri de kazanın kendisidir. 2) Bir kaza sadece bir kişi ve/veya bir fiziki veya mekanik tehlikenin meydana getirdiği güvenli olmayan hareketin sonucu olarak ortaya çıkabilir. 3) Birçok kaza insanların güvenli olmayan hareketleri nedeniyle meydana gelmektedir. 4) Bir kişi tarafından yapılan ve güvenli olmayan davranış veya güvenli olmayan bir durum her zaman ve hemen bir kazaya/yaralanmaya neden olmaz. 5) İnsanların güvenli olmayan davranışları yapmalarının nedenleri, doğru eylemleri seçmede yardımcı rehber olarak işe yarayabilir.
23
6) Bir kazanın şiddeti büyük oranda tesadüfîdir ve buna neden olan kaza büyük oranda engellenebilir. 7) En iyi kaza önleme teknikleri en iyi kalitede ve verimli tekniklerle benzerlik gösteren tekniklerdir. 8) Yönetim güvenlik için sorumluluk almalıdır, çünkü sonuçları elde etmek için bu en iyi durumdur. 9) Müfettiş sanayi kazalarının önlenmesinde kilit şahıstır. 10) Bir kazanın doğrudan masraflarına (örneğin, tazminat, sorumluluk iddiaları, tıbbi masraflar ve hastane vb) ek olarak gizli ve dolaylı masrafları da vardır.
24
Heinrich’e göre bir kazaya neden olan olayların dizisinde beş faktör vardır. Bu faktörler (kaza zinciri) şöyle özetlenebilir: 1.Kalıtsal ve sosyal çevre: Olumsuz karakter özellikleri insanları sosyal çevrenin bir sonucu olarak miras kalmış ecdat veya edinilebilir güvenli olmayan biçimde hareket etmeye yönlendirebilir. 2.Kişinin hatası: Dikkatsizlik, pervasızlık, sinirlilik, önem vermeme ve ihmal gibi kişisel özürler kazaların ikinci nedenidir. İnsanların bu beşeri zaafları eğitim ve disiplinle belki kısmen düzeltilebilir. Bu tip olumsuz karakter özellikleri ister miras kalmış ister de edinilmiş olsun insanların neden güvenli olmayan bir şekilde davrandıklarını ve neden tehlikeli şartların mevcut olduğunu ortaya koyar.
25
3.Güvensiz hareket ve koşullar: İnsanlar tarafından ortaya konan güvenli olmayan davranışlar ve mekanik veya fiziki tehlikeler kazaların doğrudan nedenleridir. İnsanın kişisel özürleri olması her zaman için kazaya uğramasını gerektirmez. Bir insanın, örneğin dikkatsizliği bir kazaya neden sayılabilmesi için, çalışması sırasında da dikkatsiz bir hareket yapmış olmasıyla kaza zincirini tamamlar. Kazanın asıl nedeni iş başında yapılan yanlış davranışıdır. Diğer taraftan çalıştığı makinede, örneğin bir pres (baskı) kalıbında gerekli koruyucu elemanların bulunmayışı işyerindeki güvensiz bir koşuldur.
26
4.Kaza: Tipik olarak, yaralanmayla sonuçlanan kazalar düşmeyle veya hareket eden nesnelere çarpmayla meydana gelmektedir. Yukarda belirtilen üç faktörün arka arkaya dizilmesi de kazanın olması için yeterli olmaz. Önceden planlanmayan ve bilinmeyen, zarar vermesi muhtemel bir olayın da meydana gelmesi gereklidir. Şu halde yaralanma ya da zararın meydana gelmesi, yani kazanın bütün unsurları ile gerçekleşebilmesi için bir kaza olayı da mevcut olmalıdır.
27
5.Yaralanma: Tipik olarak, kazalardan meydana gelen yaralanmalara incinmeler ve kırıklar da dâhildir. Heinrich’e göre her kaza (yaralanma, zarar görme olayı) yukarıda sıralanan beş temel nedenin arka arkaya dizilmesi sonucu meydana gelir. Bunlardan biri olmadıkça bir sonraki meydana gelmez ve dizi tamamlanmadıkça kaza ve yaralanma olmaz.
28
Heinrich’in teorisinin iki merkez noktası vardır: Önceden meydana gelen faktörlerin ve merkez faktörünün (güvenli olmayan/tehlikeli hareketin) ortadan kaldırılmasının neden olduğu kazalar, önceki faktörlerin hareketini reddeder ve bunu yaparak ta kazaları ve yaralanmaları engeller.
29
2- İNSAN FAKTÖRLERİ TEORİSİ
Bu teori (Human Factors Theory) kazaları eninde-sonunda insan hatasından kaynaklanan olaylar zincirine bağlar. Teori, insan hatasına yol açan üç önemli faktörü içerir: aşırı yükleme, uygun olmayan tepki ve yerinde olmayan faaliyetler. 1. Aşırı Yükleme: Aşırı yükleme bir kişinin verilen herhangi bir zamanda kapasitesi ile o kişinin verilen durumda taşıdığı yük arasında dengesizlik olayıdır. Bir kişinin kapasitesi, onun doğal yeteneği, eğitimi, fikir yapısı, yorgunluğu, stresi ve fiziki durumu gibi faktörlerin ürünüdür. Bir kişinin taşıdığı yük kendisinin sorumlu olduğu görevleri ve çevre faktörlerinden (gürültü, rahatsızlıklar ve benzerleri), içsel faktörlerden (kişisel sorunlar, duygusal stres ve kaygı) ve durumsal faktörlerden (risk seviyesi, açık olmayan talimatlar ve benzerleri) meydana gelen ilave edilmiş yükleri kapsar.
30
2. Uygun Olmayan Tepki/Uyumsuzluk:
Belli bazı durumlarda kişinin tepkisi kazayı engelleyebilir ya da kazaya neden olabilir. Eğer kişi tehlike durumunu saptamışsa ama bunu düzeltecek bir şey yapmamışsa, uygun olmayan şekilde tepki göstermiştir. Eğer kişi oluşturulan güvenlik prosedürünü dikkate almıyorsa, uygun olmayan şekilde tepki göstermektedir. Bu tür tepkiler kazalara neden olmaktadır. Uygun olmayan
31
tepkilere ek olarak bu bölüm, çalışma istasyonunun uygun olmamasını da içermektedir. Kişinin çalışma istasyonunun boyutunu, gücünü, uzanımını, hissini ve benzer faktörlerini dikkate alan uyumsuzluk, kazalara ve yaralanmalara yol açabilir.
32
3. Uygun Olmayan Eylemler: İnsan hatası, uygun olmayan faaliyetlerden kaynaklanabilir. Uygun olmayan faaliyete bir örnek, verilen bir görevde risk derecesini göz ardı eden ve dikkatsizlikle iş yapan kişidir. Bu tür uygun olmayan faaliyetler kazalara ve yaralanmalara yol açabilir.
3- KAZA/OLAY TEORİSİ 33
Kaza/olay teorisi, insan faktörü teorisinin bir uzantısıdır. Dan Petersen tarafından geliştirilmiştir ve bazen Petersen kaza/olay teorisi olarak da anılır. İnsan faktörü teorisinin çoğu yerinde kalırken Petersen, ergonomik tuzaklar, hataya karar verme ve sistem hataları gibi yeni elementleri ortaya koymuştur. Bu modelde aşırı yüklenme, ergonomik tuzaklar ve/veya hataya karar verme, insan hatasına yönelmektedir. Hataya karar verme bilinçli olabilir ve mantık temelindedir veya bilinçsiz de olabilir. Son tarih, gözetlenme baskısı ve bütçe faktörleri gibi baskıların çeşitliliği kişiyi, güvenli olmayan bir yolda davranmak için karar vermeye götürebilir. Böyle bir kararı etkileyecek başka bir faktör ise, “bu bana olmaz” sendromudur.
34
Sistem hatası bileşeni, Petersen’in teorisine önemli bir katkı sağlamaktadır. Birincisi idari kararlar/idari davranış ile güvenlik arasındaki nedensel ilişki için bir potansiyeli göstermektedir. İkincisi işyerinde daha geniş güvenlik ve sağlık kavramları yanında kaza önlemede idarenin rolünü belirler.
35
Aşağıdakiler, Petersen teorisine göre sistemin başarısız olabileceği yollardan bazılarıdır: İdare, makul bir güvenlik politikası oluşturmaz. Güvenliği dikkate alan sorumluluk ve yetki açıkça tanımlanmamıştır. Ölçüm, inceleme, düzeltme ve soruşturma gibi güvenlik prosedürleri göz ardı edilir veya bunlara yeterince önem verilmez. İşçiler, uygun bir oryantasyona tabi tutulmaz. İşçilere yeterli güvenlik eğitimi verilmez.
4- EPİDEMİYOLOJİ TEORİSİ 36
Geleneksel güvenlik teorileri ve programları sadece kazalar üzerinde yoğunlaşmıştır. Bununla birlikte, mevcut eğilim, endüstriyel hijyen olayını da kuşatan geniş perspektif doğrultusundadır. Endüstriyel hijyen, hastalık, rahatsızlık veya diğer sağlık bozukluklarına sebep olan çevre faktörleri ile ilgilenir. Bu eğilim, aksine, epidemiyolojik kazaya neden olma teorisinin gelişmesine neden oldu. Epidemiyoloji Teorisi, çalışmak için kullanılan modelleri elinde tutar ve bu ilişkilerin tanımlanması da kazalar veya hastalıklar (salgınlar) ile çevre faktörleri arasındaki nedensel ilişkinin araştırılmasında da kullanılabilir.
37
Epidemiyolojik teoride anahtar bileşenler yetenek ve durum özellikleridir. Birlikte alınan bu özellikler, bir kaza ile sonuçlanan ya da kazayı önleyici durumlar ile sonuçlanır. Örneğin, eğer bir çalışan özellikle baskı altında hassasiyet gösteriyorsa (yetenek özelliği), operasyonunu hızlandırmak için kendisine yardımcı işçileri baskı yapıyorlarsa (durum özelliği), sonuçta bir kaza meydana gelme olasılığı artar.
5- SİSTEM TEORİSİ 38
Bir sistem, birlikte bir bütün oluşturan, düzenli bir biçimde karşılıklı ilişkide bulunan ve birbirlerini etkileyen bir bileşenler grubudur. Bu tanım, kazaya neden olma için Sistem Teorisinin temelidir. Bu teori, aşağıdaki bileşenleri içeren bir sistem olarak meydana gelen kazanın içinde bulunduğu bir durumu gösterir: Kişi, makine ve çevre. Bir kaza oluşumunun benzerliği, bu bileşenlerin nasıl birbirini etkilediğiyle tanımlanır. Birbirini etkileme örneklerindeki değişimler artabilir veya kaza olasılığıyla azalabilir.
39
Örneğin, bir dükkân ortamında nümerik olarak kontrol edilen beş eksenli makinalama merkezini kullanan deneyimli bir çalışan, iki hafta boyunca tatile çıkabilir. Sistemin bir bileşenindeki bu değişim (ev sahibi/kişi) kaza olasılığını arttırabilir. Böyle basit bir örnek kolayca anlaşılabilir. Bununla birlikte, bütün birbirini etkileme örnekleri bu kadar basit değildir. Bazıları oldukça karışık olduklarından analizleri, her birinde farklı bir uzman bulunan bir ekip gerektirebilir.
40
Sistem modellerinin temel bileşenleri, kişi, makine, çevre, bilgi, kararlar, riskler ve yapılması gereken görevdir. Bileşenlerin her birinin meydana gelecek kaza olasılığında bir etkisi bulunmaktadır. Sistem teorisine göre, bir ortamda bir kişi makine ile karşılıklı ilişkide bulunursa, yapılacak iş ve sistem arasında üç olay meydana gelecektir. Her seferinde bir işin yapılması gerekmektedir, bir kazanın meydana gelebilme riski bulunmaktadır. Bazen riskler büyük olmaktadır; diğer zamanlarda da riskler küçüktürler. Burada bilgi toplamak ve karar vermek gerekir.
41
Mevcut şartları zihne not ederek ve gözlemleyerek toplanan bilgilere dayanarak, kişi riskleri tartar ve mevcut şartlar altında çalışıp çalışmayacağına karar verir. Örneğin, bir makine operatörü programın gerisinde olan acil bir sipariş üzerinde çalışmaktadır diyelim. Makinesinde önemli bir güvenlik cihazı bozulmuş. Basitçe onu çıkarmak sadece beş dakika boyunca işini kesecektir fakat bu, bir kaza olma olasılığını da arttırır. Operatör güvenlik koruyucusu çıkarıp programa devam mı etmelidir yoksa onu değiştirmek için zaman mı harcamalıdır? Operatör ve danışmanı bu durumu değerlendirirler (bilgi toplama), riskleri tartarlar ve ilerleme kararı verirler. Eğer aldıkları bilgiler doğruysa ve risk değerlendirmeleri de kesinse, program kazasız olarak bitirilebilir.
42
Bununla birlikte, makine operatörünün çalıştığı ortam görülmedik bir biçimde telaşlı ve zaten programın gerisinde olan bir siparişi bitirmek için hissedilen baskı oldukça yoğundur. Bu faktörler, bilgi toplama, riskleri tartma ve karar vermedeki yargıyı gölgeleyen stres üreticileridir. Bu nedenle, Frenzie bilgi toplama, riskleri tartma ve karar verme işleminin başlamasından önce beş faktörün göz önünde bulundurulmasını tavsiye etmektedir:
43
• İş gereksinimleri • İşçilerin yetenek ve sınırları • Eğer iş başarılı bir biçimde tamamlanırsa elde edilecek kazanç • İşe kalkışmak fakat başarısız olmak durumundaki kayıp • Eğer işe kalkışılmazsa gelecek olan kayıp Bu faktörler, bilgi toplama, riskleri tartma ve karar verme işleminden önce kişinin uygun bir perspektif elde etmesine yardımcı olabilir. Gürültü, zaman sınırlamaları veya danışmandan gelen baskı gibi stres yaratıcılar kişinin yargısını etkileyebilecekse, bu faktörleri göz önünde bulundurmak özellikle önem taşımaktadır.
6. KOMBİNASYON TEOREMİ 44
Gerçek ve herhangi bir kazaya neden olma teorisi arasında çoğu kez derece farklılıkları bulunmaktadır. Bu bölümdeki ilgili teorilerle sunulan çeşitli modeller, kazaların neden meydana geldiğini açıklamaya çalışmaktadır. Bazı kazalar için, verilen bir model oldukça kesin olabilir. Diğerleri için, daha az kesin olabilir. Çoğu kez bir kazanın nedeni sadece bir model/teori ile uygun şekilde açıklanamayabilir. Böylece, Kombinasyon Teorisine göre, esas neden birkaç farklı model parçasını birleştirebilir. Güvenlik personeli bu teorileri hem kaza önlenmesinde ve hem de kazanın araştırılmasında uygun şekilde kullanabilir. Bununla birlikte, bütün kazalara tek bir modeli uygulamaya çalışma çabasından da kaçınmalıdırlar.
İNSAN HATASI 45
Genel bir çerçeveden bakıldığında, hemen her kazada mutlaka insana bağlı bir hatanın yer aldığı görülmektedir. Ancak insana ilişkin bu hata, sadece kaza yapan kişi ile sınırlı değildir. Ancak genelde insan hatası (human error) kavramı, operatör hatalarını veya yaralanan çalışanların hatalarını tanımlamada kullanılmıştır. Oysa bu durum insan hatalarının sınırlı bir bölümüdür. Fabrikanın projesini çizen mimardan makineleri planlayan ve monte eden mühendise; bakım ve onarım yapan işçiden işletmeciye ve hatta işyeri hekimine kadar uzayan bir grup insanın hatası burada söz konusu olabilecektir. Konuya bu geniş açıdan bakıldığında bazı araştırmacılar şu şekilde bir açıklamada bulunmuştur: “bütün kazaların arkasındaki temel sebep insandır”.
46
Kazalarının insan hatalarından kaynaklanması bir çok faktöre dayanır. Kuşkusuz, kaza yapan işçinin eğitimsizliği, işe uygun olmayışı, uyumsuzluğu, eğitim ve bilgi eksikliği, tecrübesizliği, yorgunluğu, heyecanlı veya üzüntülü oluşu, dalgınlığı, dikkatsizliği, acelecilik, bahanecilik, ilgisizliği, düzensizliği, mesleke noksanlığı ve hastalıkları vb. nedenler; ya da işçinin her şeye karşın kurallara uymamış olması (vurdumduymazlık) da insan faktörüne bağlı temel sebepler arasındadır.
47
Güvenlik çalışmalarında “insan hatası” ile ilgili yaklaşımlar II. Dünya Savaşında askeri sahada uygulama alanı bulmuş, zamanla kimya ve taşımacılık sektörlerine de kaymıştır. Bu tip çalışmalar günümüzde insan hatalarının kantitatif (sayısal, olasılığa bağlı) olarak değerlendirilmesi için silah ve nükleer santral endüstrilerinde sıkça kullanılmaktadır. Günümüze yakın araştırmacılardan Sanders ve Shaw ise bu konuda on beş çalışma yapmış ve insan hatasından kaynaklanabilecek kaza yüzdesinin % 4-90 arasında değiştiğini belirtmişlerdir.
48
Çalışmalarında 338 kaza vakası incelemiş ve kazaların % 50'sinde temel sebebin insan hatası olduğunu, fakat hiç bir durumda kazaya sebebiyet veren unsurun tek başına insan hatası olmadığını belirtmişlerdir. İnsan hatasına atfedilebilecek kaza oranlarını etkileyebilecek ikinci bir önemli nokta, belirlemeyi yaparken insan hatasının yanında diğer hangi faktörlerin göz önünde bulundurulmuş olmasıdır. Bu konuda Sanders, “Kazaların hangi oranda insan hatasına bağlı olduğunu sormak bile anlamsızdır. Daha mantıklı olarak diğer faktörlere kıyasla insan hatalarının kazalara ne derece katkıda bulunduğu sorulabilir” şeklinde bir açıklamada bulunmuştur.
İŞ KAZASINI OLUŞTURAN FAKTÖRLER 49
İş kazasını oluşturan faktörler hakkındaki literatürdeki yaklaşımlar kategorilere ayrılırsa, genel başlıklar halinde: •Psikolojik, •Sosyolojik, •Fizyolojik, •Teknik faktörler olarak dört sınıfta incelenebilir.
PSİKOLOJİK FAKTÖRLER 50
• • • • • • •
KİŞİLİK KAZAYA YATKINLIK KAZA İSTİDADI CEHALET STRES DUYGUSAL DURUM İŞTEN KAYTARMA
SOSYOLOJİK FAKTÖRELER 51
Bireysel (psikolojik) düzeyde, kaza nedenleri arasında insanların dikkatsizliği ve farklı bilişsel kapasiteleri önemli sayılırken, sosyolojik kuramlar açısından bu nedenler çok az sayıda kazanın sebebi olarak görülmektedir. İş kazalarını sosyolojik görüş bazında ele alan çalışmalar; endüstriyel toplumlarda yer alan çıkar çatışmalarının, işçileri risk içeren bir konuma getirdiğini vurgular. Bu konuda meslek, gelir, eğitim ve yaşanan çevre koşulları ölçü alınarak belirlenen ekonomik sınıf değişkenine göre oluşturulmuş gruplar arasında birçok araştırma yapılmıştır.
52
Konuyu işçinin sosyal uyumu açısından ele alan araştırmalar ise, kaza geçiren işçilerin pek çoğunda sosyopatik davranışlar, kanun tanımazlık, suçluluk, ailevi anlaşamazlık, başkaları ile anlaşamama, düşmanlık ve kırgınlık, sorumsuzluk, alkol alışkanlığı gibi durumların bulunduğunu belirtmişlerdir.
FİZYOLOJİK FAKTÖRLER 53
Fizyolojik modeller, kazaların işçi bedeninin işin gerekleri ile mücadele edememesinden kaynaklandığını savunmaktadır. Bu anlamda sağırlık, körlük veya her hangi bir kas kuvveti eksikliğinin her biri bir kaza sebebi olabilir. Fiziksel açıdan yetersizlikler, arzu edilmeyen, istenmeyen ancak önlenemeyen şekillerde kazalara neden olabilirler. Göz rahatsızlıkları ve görme bozuklukları, sinirsel rahatsızlıklar ve aşırı asabi bünyeler, daha önceden geçirilmiş bazı hastalık, ameliyat ve yaralanmaların tam iyileşmemesi sonucu oluşan fiziksel sorunlar birer kaza sebebi olabilir. Kalp, kan dolaşımı ve ciğerlerdeki rahatsızlıklar, boy ve kilo arasındaki dengesizlik, işitme kayıpları, yaşlanma gibi faktörler, fiziksel açıdan bazı yetersizlikler nedeniyle kaza ile sonuçlanan davranışlara yol açabilir. Aynı şekilde uykusuzluk ve yorgunluk da kaza sebepleri arasında sayılabilir.
TEKNİK FAKTÖRLER 54
Yönetim: İş kazalarının meydana gelmesine neden olan psikolojik, sosyolojik ve fizyolojik faktörlere ilaveten, işyerlerinin organizasyon yapısından kaynaklanan ve işçiyi olumsuz yönde etkileyerek kazaların artmasına yol açan, fazla mesai, mantıksız iş rejimi, sürekli gece vardiyası gibi bazı hususlar da bulunur.
55
İleri düzeyde endüstrileşmiş ülkelerdeki iş kazalarının çoğunun nedeni, yönetim ve organizasyondaki yanlışlıklar olarak gösterilmektedir. Bu görüşe göre, rutin işlerde çalışmaya bağlı olarak ortaya çıkan monotonluk (iş körlüğü) ve sıkıcılık kazaların oluşmasında büyük bir etmendir. Bu bakımdan iş rotasyonlarının ve yeni düzenleme stratejilerinin tek düze çalışmalardaki kazaları azaltacağı savunulmaktadır.
56
Makine, malzeme, çevre : Makine ve malzemelerin iş kazalarının oluşumundaki etkisine bakıldığında kazalara, teknoloji yanlışı yapılmış makinelerden, bakım ve onarımı yapılmamış veya uygun koruyucularla donatılmamış makinelerden, makinelerin kendi çalışma kapasitesi ve temposunda çalıştırılmamasından, iyi seçilmeyen ve kullanılmayan kişisel koruyucu ve taşıma araçlarından, elektrikli araçların topraklanmaması ve izole edilmemesinden, zehirli, sıcak ve basınçlı gaz ve sıvıların iyi depo edilmemesinden, yorgun malzeme kullanımından veya kötü bir fabrika ve iş planından kaynaklanabilecektir.
57
İş kazalarında çevre faktörü ise, iş yerindeki fiziksel, kimyasal, biyolojik, ekonomik ve sosyal koşulları içermektedir. Örneğin iş kazalarında, işyerindeki havalandırma, aydınlatma, nem, gürültü, gaz, toz gibi etkenlerin yanı sıra işyerindeki sosyal ilişkilerin ve psikolojik ortamın etkisinin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
İŞ KAZASI SORUŞTURMASI, RAPORLAMASI ve BİLDİRİMİ 58
Bir kaza meydana geldiğinde soruşturma çok önemli hale gelir. Kaza raporunun sonuçları, kazaya neden olan noktaların belirlenmesi için güvenlik ve sağlık profesyonellerine yardımcı olabilir. Bu bilgi, kaza soruşturmasının birincil amacı olan gelecekteki kazaları engellemek için kullanılabilir. İşyerlerinde meydana gelen bir iş kazaları, gerek durumun tespiti ve gerekse de nedenlerin bulunması ve değerlendirilmesi açısından sistematik olarak birtakım işlerin ve işlemlerin yapılması gerekir. Kaza sonrası işverence yapılacaklar iki grupta toplanabilir: özel soruşturma ve yasal soruşturma.
1.ÖZEL SORUŞTURMA 59
İşyeri iş kazasını her şeyden önce kendisi değerlendirmelidir. Gerekli ve yeterli bir değerlendirme için işe kaza hakkında tam ve eksiksiz bilgilerin elde edilmesine özen gösterilmelidir. Herhangi bir bilginin gözden kaçmasına olanak bırakmamak için kaza raporları standart haline getirilmiştir. Kaza adli makamlara intikal edeceği için bu kaza raporu tutmakla beraber, olay ayrıca ve daha ayrıntılı olarak bir tutanakla belirtilir.
60
Üretim Mühendisleri Derneği (Society of Manufacturing Engiineer), soruşturulan kazanın önemini şu şekilde belirtmektedirler: Soruşturulan bir kazanın öncelikli nedeni, kazanın nedenini tanımlayacak olan sorumluları belirlemek değildir. Soruşturma, kazaya yol açan ayrıntılar hakkında normal bilgileri toplama üzerine yoğunlaşır. Eğer soruşturmalar gerektiği şekilde yürütülürse, kazaya doğrudan neden olmayan sorunlara da ulaşılabilir. Bu bilgi, muhtemel kazayı azaltma çabalarına katkı sağlar. Sorunlar, soruşturma sırasında açığa çıkarken, gelecekte meydana gelecek benzer kazaları önleyebilecek hareket birimleri ve gelişimler (düzeltici faaliyetler) çok daha kolay bir şekilde tanımlanacaktır.
SORUŞTURMA ZAMANI 61
Elbette kaza meydana geldiğinde yapılacak ilk şey, acil yardım prosedürlerini geliştirmektir. Bu, yaralanan işçinin kontrolü ve bakımı altındaki durumu da kapsar. Acil yardım prosedürleri tanımlanır tanımlanmaz, kaza soruşturması başlamalıdır. Soruşturmayı tamamlamak için uzun süre beklemek, sonuçlara zarar verebilir. Bu, hatırlanması gereken ana kuraldır. Diğeri ise, ne kadar küçük olursa olsun bütün kazaların soruşturulması gerektiğidir. Küçük kazalara neden olan aynı faktörler, büyüklerine de neden olabilir. Bunun dışında bir şeyin gözden kaçırılması kazaya neden olacaktır ve incelenmelidir.
62
Soruşturmanın hemen yapılması için birçok neden vardır. Birincisi hemen soruşturmaya başlamak, muhtemelen kesin bilgiler sağlayacaktır. Bunun tersine kaza ile soruşturma arasında geçen uzun süre, hafızalar zayıflarken önemli olguların daha bulanık hale gelmesine neden olacaktır.
63
İkincisi kaza mahalli değişmeden ve şahitler bildiklerini karşılaştırmadan önce bilgilerin toplanması çok önemlidir. İnsanın doğası, diğer şahitlerle aynı fikirde olmak için hikâyelerini değiştirmeye insanları teşvik eder. Son olarak hemen soruşturma yapmak, gelecekteki kazaları engellemek için idarenin kanıtları ortaya koymasını sağlar. Hemen müdahalede bulunma, idarenin ne kadar ilgilendiğini gösterir.
SORUŞTURMANIN AMACI 64
Kaza soruşturmasının amacı gerçekleri toplamaktır. Hatayı bulmak değil. Güvenlik ve sağlık personelinin bu ayrımı bilmesi çok önemlidir. Hata bulma, değerli bilgiyi paylaşan şahitler arasında sır saklamaya neden olur. Kazanın nedenleri, öncelikli odak noktasıdır. Soruşturma şu kelimelerle yapılmalıdır: Kim, Ne, Ne Zaman, Nerede, Neden Nasıl. Ulusal Güvenlik Konseyi (National Safety Council), bu yaklaşımı şu şekilde özetlemektedir:
65
“Soruşturma yaparken, kazadan kimin sorumlu olduğunun tanımlanmasını vurgulamayın. Bu yaklaşım, güvenilirliğinize zarar verir ve çalışanlardan alacağınız bilginin miktarını ve kesinliğini azaltır. Bu, ne işçilerin yaptığı hataları görmezden gelmeniz ne de uygun olduğunda personelin sorumluluğunu yerine getirmediği anlamına gelmez. Bu, soruşturmanın, yalnızca olanlarla ilgili olduğu anlamına gelir. Kazaları nitelikli bir şekilde soruşturmak için objektif ve analitik olmalısınız”.
66
Üretim Mühendisleri Derneği, kaza soruşturması yürütülürken aşağıdaki soruların kullanılmasını tavsiye etmektedir: 1.Yaralanan kişinin yaptığı iş neydi? 2.Kaza esnasında yaralanan kişinin yaptığı ya da yapmaya çalıştığı iş tam olarak neydi? 3.Kaza sırasında yaralanan kişinin yaptığı işte kişi yeterli miydi? Kişi yeterli eğitimi aldı mı?
67
4.Yaralanan kişi kazaya dahil olan ekipmanı kullanmaya ya da işi yapmaya yetkili miydi? 5.Kaza sırasında diğer işçiler de orada mıydı? Eğer öyleyse onlar kimdi ve ne yapıyorlardı? 6.Sorgulanan görev, onaylanan prosedüre (işleyişe) göre yerine getiriliyor muydu? 7.Kişisel koruyucu ekipman dahil olmak üzere uygun ekipman kullanılıyor muydu? 8.Yaralanan işçi işte yeni miydi? 9.İşlem/ekipman/sistem yeni miydi?
68
10.Yaralanan kişiye, kaza öncesinde tavsiyede bulunulmuş muydu? 11.Açık bir şekilde takip edilmeyen güvenlik kuralları veya prosedürleri mevcut muydu? 12.Kaza nerede oldu? 13.Kaza esnasında kaza mahallinin şartları nasıldı? 14.Daha önce buna benzer kaza meydana geldi mi? Eğer olduysa, tavsiye edilen önleyici tedbirler alındı mı? Geliştirildi mi? 15.Kazayı önleyecek açık çözümler mevcut muydu?
SORUŞTURMANIN YÖNETİMİ VE RAPORLAMA 69
Kaza soruşturması ve raporlanması sırasında takip edilecek beş adımı şu şekildedir: Kaza mahallinin izolasyonu Bütün kanıtların kaydedilmesi Olay mahallinin fotoğrafının çekilmesi Şahitlerin belirlenmesi Şahitlerle görüşme
2. YASAL SORUMLULUK 70
506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun İkinci Bölümü (Madde 11-31) “İş Kazalarıyla Meslek Hastalıkları Sigortası” hükümlerini düzenlemektedir. Kanunun ilgili bazı hükümleri şunlardır: Madde 15’e göre, işveren, iş kazasına uğrayan sigortalıya, Sosyal Sigortalar Kurumunca işe el konuncaya kadar, sağlık durumunun gerektirdiği sağlık yardımlarını yapmakla yükümlüdür. Bu amaçla yapılan ve belgelere dayanan masraflarla yol paraları Kurum tarafından işverene ödenir. Yükümlülüklerin yerine getirilmesindeki savsama ve gecikmeden dolayı, sigortalının tedavi süresinin uzamasına, malul kalmasına veya malullük derecesinin artmasına sebep olan işveren, Kurumun bu yüzden uğrayacağı her türlü zararı ödemekle yükümlüdür.
71
Madde 26’ya göre iş kazası, işverenin kastı veya işçilerin sağlığını koruma ve iş güvenliği ile ilgili mevzuat hükümlerine aykırı hareketi veyahut suç sayılabilir bir hareketi sonucu olmuşsa, SSK’ca sigortalıya veya hak sahibi kimselerine yapılan veya ileride yapılması gerekli bulunan her türlü giderlerin tutarları ile gelir bağlanırsa bu gelirlerinin belirtilen tarifeye göre hesaplanacak sermaye değerleri toplamı sigortalı veya hak sahibi kimselerin işverenden isteyebilecekleri miktarlarla sınırlı olmak üzere SSK’ca işverene ödettirilir.
72
Madde 29’a göre haber verme kâğıdında bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı hakkında bir karara varılabilmesi için, gerekirse SSK’ca soruşturma yapılabilir. Bu soruşturma sonunda, haber verme kâğıdından yazılı hususların gerçeğe uymadığı ve vakanın iş kazası olmadığı anlaşılırsa Kurumca bu olay için yersiz olarak yapılmış bulunan masraflar işverenden alınır. İlgililer hakkında genel hükümlere göre ayrıca kovuşturma yapılır.
73
Aynı 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun 27. maddesine göre ise işveren, iş kazasını, o yer yetkili zabıtasına derhal ve Sosyal Sigortalar Kurumu’na da en geç kazadan sonraki iki gün içinde yazı ile bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirme örneği SSK’ca hazırlanan haber verme kâğıtları doldurulup verilerek yapılır. İşverenin kasten ve ağır ihmali neticesi iş kazasını bu madde gereğince SSK’ya zamanında bildirilmemesinden veya haber verme kâğıdında yazılı bilginin eksik veya yanlış olmasından doğan ve ileride doğacak olan SSK’nın zararlarından işveren sorumludur. Bu durumda, bildirme tarihine kadar işveren tarafından yapılmış olan harcamalar SSK’ca ödenmez.
74
Bu kanun yeni haliyle (2006’da çıkarılan 5510 Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun) 13 ve 14. maddelerinde iş kazası ve meslek hastalıklarının tanımları, bildirilmeleri ve soruşturulmaları konuları açıklanmıştır. Bu kanununun 4. maddesine göre, “sigortalıyı çalıştıran işveren iş kazasını, o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal ve Sosyal Sigortalar Kurumuna da en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde “iş kazası bildirgesi” ile (doğrudan ya da taahhütlü posta ile) kuruma bildirmek zorundadır” şekliyle bildirim süreleri tekrar düzenlenmiştir.
75
Diğer taraftan 4857 sayılı İş Kanununun, Beşinci Bölümü (Madde 77-89) “İş Sağlığı ve Güvenliği” başlığı altında konuyla ilgili hükümleri ve “İdari Ceza Hükümleri” başlığı altındaki Madde 105’de ise “İş Sağlığı Ve Güvenliği İle İlgili Hükümlere Aykırılık” cezai hükümleri içermektedir. Kanunun ilgili bazı hükümleri şunlardır: Madde 77’ye göre işverenler işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak, işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdürler. İşverenler işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uyulup uyulmadığını denetlemek, işçileri karşı karşıya bulundukları mesleki riskler, alınması gerekli tedbirler, yasal hak ve sorumlulukları konusunda bilgilendirmek ve gerekli iş sağlığı ve güvenliği eğitimini vermek zorundadırlar.
76
Madde 80’e göre sanayiden sayılan, devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde her işveren bir iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür. Madde 82’ye göre sanayiden sayılan, devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işverenler, işyerinin iş güvenliği önlemlerinin sağlanması, iş kazalarının ve meslek hastalıklarının önlenmesi için alınacak önlemlerin belirlenmesi ve uygulanmasının izlenmesi hizmetlerini yürütmek üzere işyerindeki işçi sayısına, işyerinin niteliğine ve tehlikelilik derecesine göre bir veya daha fazla mühendis veya teknik elemanı görevlendirmekle yükümlüdürler.
77
Aynı 4857 sayılı İş Kanunu’nun 77. maddesine göre ise, işverenler işyerlerinde meydana gelen iş kazasını ve tespit edilecek meslek hastalığını en geç iki iş günü içinde yazı ile ilgili bölge müdürlüğüne bildirmek zorundadırlar.
KAZA İSTATİSTİKLERİ 78
Organizasyonlar güvenlik performanslarını, kendi kaza deneyimlerini aynı endüstri kolundaki diğer organizasyonlarla veya geçmiş deneyimleriyle kıyaslayarak ölçerler. Bu kıyaslamaları yapabilmek için farklı büyüklüklerdeki organizasyonlarla kıyaslama yapılmasına izin verebilecek ölçüm metotlarının kullanılması gerekir. Örneğin çok fazla işçi çalıştıran bir organizasyonda daha küçük olanına göre daha fazla kaza olması beklenir. Ayrıca bazı kazalar diğerlerine göre daha şiddetlidir. Örneğin bir kol kırılmasıyla ufak bir çiziği aynı kategoriye koymak gerçekçi olmaz. Bu nedenle standart karşılaştırmalar yapabilmek için bazı matematiksel ölçüler geliştirilmiştir.
79
Bunun için geliştirilen kaza sıklık ve kaza ağırlık hızı olarak iki ölçüm metodu vardır. Ve yine böyle bir yaklaşım sonucu hazırlanmış olan “Kaza Piramidi”, kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan emniyetsiz hareketlerin arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Kaza sıklık oranı (F) ve kaza ağırlık oranı (V) iş güvenliği çalışmalarına özetle şu yararları sağlamaktadır: Mikro düzeyde, (işyerlerinde) ya da makro düzeyde (ülke genelinde) tümünde veya bir bölümünde ne oranda kaza olduğu hakkında fikir verir, Yapılan (günlük, haftalık, yıllık vb) değerlendirmelerde, çalışmaların etkinliği hakkında fikir verir,
80
İş kollarını çalışma koşulları (ağır, … hafif) açısından sıralama olanağı sağlamak suretiyle, sigortacılıkta (tehlike endekslerini belirlenebildiğinden mesleki prim hesaplamalarında) kullanılır, Farklı büyüklüklerdeki işyerlerinin kazalar açısından birbirleri ile karşılaştırılması olanağını sağlar, Tüm bu faydalar ışığında yapılacak yeni iş güvenliği çalışmalarına ışık tutar.
81
Ulusal mevzuatlardaki farklılıklar nedeni ile ülkeden ülkeye hatta bir ajanstan diğerine endüstriyel kazalar hakkındaki istatistiklerin hazırlanmasında kullanılan yöntemler çok geniş çapta değişiklikler gösterebilmektedir. İstatistik bilgilerini derleyen kaynaklar aşağıda gösterildiği gibidir: 1- Ulusal istatistik ofisleri 2- Tazminat ajansları 3- Ulusal sigorta veya sosyal sigorta ajansları 4- İş teftiş kuruluşları 5- Kaza önleme ajansları
82
1998 yılında Cenevre’de gerçekleştirilen 16. Uluslar arası Çalışma İstatistikçileri Konferansında (ICLS) alınan ilke kararında (resolution) aşağıdaki istatistik terimlerinin göz önüne alınması kararlaştırılmıştır.
1. Mesleki kaza 2. Mesleki yaralanma 3. İş göremezlik Söz konusu konferansta alınan ilke kararına göre, toplanan veriler istihdamdaki statülerine bakılmaksızın ülke çapında ekonominin tüm dallarındaki ve sektörlerindeki işçi, işveren ve kendi adına çalışanlar olmak üzere çalışanların tamamını kapsayacaktır.
83
İşgünü kaybına neden olan mesleki yaralanma olayları aşağıdaki hususlar için dikkate alınacaktır. 1. Toplam Olay Sayısı 2. Ölümlü Olaylar Sayısı 3. Ölümlü Olmayan Olaylar Sayısı 4. Geçici İş Göremezlik Olayları Sayısı
Meslek hastalığı olayları, kaza istatistikleri kapsamı dışında tutulmaktadır.
84
İş kazası istatistiklerinin oluşturulmasında kullanılan sayısal değerler arasındaki farklılıklar, karşılaştırmalı ölçüm değerlerinin dikkate alınmasıyla anlamlı hale getirilmektedir. Bu ölçüm değerleri; Sıklık, Olabilirlik ve Ağırlık oranlarıdır. 16. Uluslar arası İstatistikçiler Konferansında aşağıdaki iş kazası oranlarının hesaplanması karara bağlanmıştır.
85
1- Kaza Sıklık Oranı (Accident Frequency Rate) 2- Kaza Ağırlık Oranı (Accident Severity Rate) 3- Kaza Olabilirlik Oranı (Accident Insidence Rate) İstatistikleri hazırlarken; 1 yıl içerisinde 300 iş günün bulunduğu ve 1 iş gününde 7.5 saat çalışıldığı kabul edilmektedir.
KAZA SIKLIK ORANI (Accident Frequency Rate) 86
87
88
KAZA AĞIRLIK ORANI (Accident Severity Rate) 89
İş kazalarının ağırlığı (kaza ağırlık hızı, kaza ağırlık oranı), genel olarak, kaza sonunda alınması gereken istirahat (tedavi) süresi ile ölçülür. Kaza meslek hastalığı nedeniyle “kaybolan iş günü’’ (kayıp iş günü) işçinin vizite kâğıdı alıp hastaneye gittiği günden başlayarak dönüp tekrar iş başı yaptığı güne kadar geçen süredir. Bunun gün olarak değerinin kazanın ağırlığını gösterdiği kabul edilmiştir.
90
91
92
Formüldeki değişkenler; Toplam Gün Kaybı = İş kazası ve meslek hastalığı sonucu toplam gün kaybı =(Geçici iş göremezlik süreleri)+ (sürekli işgöremezlik dereceleri toplamı * 75) + (ölüm vak'a sayısı * 7500) 1,000,000= Çalışılan 1,000,000 iş saatinde iş kazası nedeniyle kaybolan iş saatini bulmak için kullanılır. 100= II yöntemde,çalışılan 100 iş saatinde iş kazası nedeniyle kaybolan iş saatini bulmak için kullanılır.
93
TEŞEKKÜRLER
Published on May 7, 2014