Vejetaryen beslenme; kişinin beslenme programında ağırlıklı olarak veya tamamen bitkisel kaynaklı besinleri bulundurma, hayvansal kaynaklı besinleri ise sınırlı miktarda bulundurma veya hiç bulundurmama davranışına dayalı bir beslenme şeklidir. Vejetaryen hamilelik ise gebelik süresince hayvansal besinlerin tamamının veya bir kısmının hiç tüketilmemesi anlamını taşımaktadır.
Vejeteryan kelimesinin ‘sebze’ anlamına gelen ingilizce kökenli ‘vegetable’ kelimesinden geldiği sanılmaktadır. Ancak sanılanın aksine vejetaryen kelimesi latince kökenli ‘taze , hayat dolu’ anlamına gelen ‘vegatus’ kelimesinden gelmektedir.
Vejetaryenlik çok eski çağlardan beri varolan bir kültürdür. Öyle ki vejetaryen kelimesi kullanılmaya başlanmadan önceki dönemlerde et yemeyen insanlara bilinen en eski vejetaryen olan Pisagor’dan esinlenilerek ‘Pisagorian’ denilmekteydi.
Vejetaryen beslenmenin çeşitli türleri bulunmaktadır;
- Semi-vejetaryen; kırmızı et tüketmeyen ancak tavuk ve diğer kümes hayvanları ile balık,yumurta ve süt ürünlerini tüketen vejetaryen grubudur.
- Lakto-vejetaryen; hayvansal kaynaklı ürünlerden yalnızca süt ve süt ürünlerini tüketen diğer hiçbir hayvansal kaynaklı ürünü ve yumurtayı tüketmeyen gruptur.
- Ovo-vejetaryen; yalnızca yumurtayı tüketen diğer hayvan kaynaklı besinleri diyetinde bulundurmayan gruptur.
- Lakto-ovo vejetaryen; yumurta ve süt ürünlerini tüketen vejetaryenlerdir.
- Vegan ; vejetaryenliğin en katı halidir. Öyle ki hiçbir hayvansal kaynaklı besini tüketmez, hatta arıdan sağlandığı için balı, kemiğin kaynatılmasıyla elde edilmesinden dolayı jelatini ve süt içerdiği için çikolatayı bile tüketmezler. (Ayrıca bakınız: Vegan Diyeti)
İnsanların bu beslenme şeklini kullanmalarının birden fazla nedeni vardır. Kimileri et ve ürünlerini sevmedikleri için, kimileri canlıların hayatlarına son verme fikrinden rahatsız oldukları için, kimileri dini inançları doğrultusunda vejetaryen olmaktadır. Peki bu beslenme şeklini benimseyen kadınların hamilelik dönemlerinde beslenme şekillerinin anne ve bebek için ne gibi etkileri vardır? Vejetaryen beslenme sakıncalı mıdır? Vejetaryen anne adayları nasıl beslenmelidir? Bu yazımızda bu sorulara cevap arayacak ve vejetaryen beslenmenin vejetaryen hamilelik konusu üzerinde duracağız.
Konu İçeriği
Vejetaryen Hamilelik Nedir?
Vejetaryen beslenme şekliyle beslenen bir bireyin hamilelik döneminde bu davranışını değiştirmesi oldukça zordur. Bu nedenle vejetaryen konusu oldukça önemli ve incelenmesi gereken bir konudur. Uzmanlar bu konuda farklı görüşlere sahip olsalar da genel kanı şu yöndedir; bilinçli bir şekilde ve tamamlayıcı besinleri bir arada kullanarak uygulanan , annenin gereksinimlerini karşılayan ve bebeğin büyüme gelişmesine engel olmayacak oranlarda tüm besin ögelerini içeren bir beslenme programı uygulandığında ciddi bir sorun olmayacaktır. Tabi ki bazı besin gruplarının diyetten tamamen uzaklaştırılması bu dengeyi sağlamak konusunda zorluklara yol açacaktır. Bu nedenle vejetaryen hamilelik geçirenler uygun beslenme programı için konunun uzmanı diyetisyenlerden yardım alınması en doğrusudur.
Sakıncalı mıdır?
Bilindiği gibi hamilelik dönemi kişinin gereksinimlerinin arttığı dönemlerden biridir. Artan bu gereksinimlerin karşılanamaması sonucunda anne ve bebek için bazı riskler söz konusu olacaktır. vejetaryen de gereksinimlerin karşılanması konusunda oldukça dikkat edilmesi gereken, kullanılamayan besin grupları yerine alternatif besinlerin kullanıldığı, besinlerle karşılanamayan bazı gereksinimlerin doktor kontrolünde ek olarak verilmesi gereken ( omega-3, B12, demir gibi) bir dönemdir. Vejetaryen hamileliğin anne ve bebek için hem olumlu hem de olumsuz etkileri vardır, bunlar şu şekilde özetlenebilir;
Vejetaryen hamileliğin anne için zararları?
- Hamilelik döneminde kalsiyum alımı oldukça önemlidir. Özellikle süt ve süt ürünlerinde bulunan kalsiyumu yeterli miktarda tüketmeyen bireylerde bebek anneden kalsiyum çekerek gereksinmesini sağlar. Bu durum Vejetaryen hamilelik geçiren annede diş kayıpları ve çeşitli kemik problemlerine neden olabilir. Aynı zamanda bebekte de kemik ve kas problemleri yaşanabilir.
- Demir hamilelik döneminde gereksinmesi neredeyse 2 katına çıkan bir mineraldir. Hayvansal kaynaklı besinlerde yüksek oranlarda bulunan bu mineral yeterli miktarda alınmazsa annede anemi (kansızlık) ciddi bir risk olacaktır. Yetersiz B12 vitamini de anemiye neden olur.
- Vejetaryen diyetin uygun şekilde planlanmaması durumunda anne sütü yeterli miktarda salgılanmaz.
Bebek için zararları?
- Annenin hamilelik döneminde enerji ihtiyacı yaklaşık 300 kalori kadar artar. Vejetaryen beslenmenin temel besin grupları yani sebze ve meyveler hayvansal kaynaklara göre daha düşük enerji yoğunluğuna sahip oldukları için, artan enerji gereksinmesini karşılayamayan annelerin bebeklerinde düşük doğum ağırlığı riski fazladır.
- Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün hamilelik döneminde en çok üzerinde durduğu konu omega 3 gereksinmesidir. Çünkü omega-3 bebeğin beyin gelişimi için elzemdir. Diyetinde balık bulunmayan ve bu eksikliği diğer besin grupları ile tamamlayamayan annelerin bebeklerinde beyin gelişimi olumsuz yönde etkilenebilir ve göz sağlığı konusunda sorunlar ortaya çıkabilir.
- B12 vitamini yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerde bulunan bir vitamindir. Vejetaryen hamilelik süreci geçiren anne de doğacak bebekte B12 gereksinmesini karşılayamayan annelerin bebeklerinde doğumsal anomaliler ile sinir sistemi hastalıkları görülebilir.
Vejetaryen hamileliğin yararları
- Vejetaryen beslenmenin hamilelik dönemi için en önemli yararı; sebze, meyve ve kurubaklagilleri bulundurması nedeniyle yüksek oranda posa(lif) içermesi sayesinde hamilelik döneminde sıklıkla karşılaşılan kabızlık sorununu önlemesidir.
- Bu beslenme türünde bulunan besinlerin nispeten daha az kalori içermesi nedeniyle hamilelik sürecinde ve sonrasında kilo kontrolünü sağlamak daha kolaydır.
- Hayvansal kaynaklı besinler kolesterol içeriği yüksek besinlerdir. Bu besinlerin diyette bulunmaması bebeğin ileride kalp – damar hastalıkları ile karşılaşma riskini azaltır.
- Yeşil yapraklı sebzeler yüksek oranda folik asit içerir. Vejetaryen beslenmenin önemli yararlarından biri de hamilelikte folik asitin eksiklik riskinin düşük olmasıdır. Böylece görülme prevelansı oldukça yüksek olan Nöral Tüp Defekti denilen beyin hasarının riski azalmış olur.
- Gestasyonel diyabet yani gebelikte görülen şeker hastalığı riski vejetaryen hamileler için daha düşüktür. Nedeni bu tarz beslenmenin yüksek posa içermesidir.
Vejetaryen hamilelikte beslenme önerileri
Protein
Hamilelik döneminde protein tüketimi son derece önemlidir. Çünkü bebeğin büyüme ve gelişmesi , organ gelişimi için proteinler kullanılır. Bilindiği gibi proteinlerin ana kaynağı kırmızı et ve kümes hayvanlarının etleridir. Bu besinleri tüketmeyen vejetaryen anneler için en önemli alternatif kurubaklagillerdir.Kurubaklagillerle beraber tahılların kullanılması aminoasit örüntüsü açısından daha iyi kalitede bir protein sağlayacaktır. Bunun dışında soya ve porsiyon kontrolü yapılarak yağlı tohumlar diyete eklenmelidir. Eğer kişi yumurta tüketen bir vejetaryen ise günde 2 adet yumurta tüketmesi kaliteli protein alması açısından gereklidir.
Demir
Anne ve bebek için önemli bir mineraldir. Asıl kaynağı hayvansal kaynaklı besinler olmasına rağmen bazı bitkisel kaynaklı besinler de demir içerir. Ancak ne yazık ki biyoyararlılıkları hayvansal kaynaklara göre daha düşüktür. Bu nedenle demir içeren koyu yeşil yapraklı sebzeler, kurubaklagiller ve kuru meyvelerin yanında C vitamini kaynağı besinleri de tüketmek vücutta demirin kullanılabilirliğini arttıracaktır. Ayrıca yemeklerle birlikte çay ve kahve tüketilmemeli böylece zaten az miktarda alınan demirin yararlılığı azaltılmamalıdır. Tüm bunlarla birlikte annenin demir depoları kontrol edilmeli besinlerin yeterli olmadığı durumda mutlaka doktor kontrolünde takviye yapılmalıdır.
Kalsiyum
Hamilelik döneminde önemi artan bir başka mineraldir. Kalsiyum ve fosforun asıl kaynağı süt ve süt ürünleridir. Süt ve süt ürünlerini tüketen lakto-vejetaryen bir birey için kalsiyum eksikliği riski düşüktür. Ancak süt ve ürünlerini tüketmeyen vejetaryenler için soya,badem,pirinç,yeşil yapraklı sebzeler , yulaf sütleri ve tofu (soya peyniri) alternatif kalsiyum kaynaklarıdır. Yeşil yapraklı sebzelerin çiğ veya az pişmiş olması daha yararlı olacaktır.
Omega-3
Balık tüketmeyen vejetaryenler için alternatifler ; keten tohumu,ceviz, semizotu,ıspanak,soya fasulyesi gibi besinlerdir. Ancak bu besinlerin omega 3 içeriğinin yetersiz gelmesi durumunda doktor kontrolünde omega-3 takviyesi kullanmak gerekir. Kullanılan omega-3 takviyesinin ağır metal içermemesine dikkat edilmelidir.
B12 vitamini
Demir,çinko,protein gibi besin ögeleri hayvansal kaynaklarda daha çok bulunmalarına rağmen bitkisel kaynaklardan da bir miktar karşılanabilir. Ancak bu durum B12 vitamini için geçerli değildir. Kaynağı yalnızca hayvansal kaynaklı besinler olan B12 vitamini sinir sistemi sağlığı için önemlidir. Lakto-ovo vejetaryenler süt ürünleri ve yumurta tükettikleri için B12 vitamini gereksinmesinin bir miktarını karşılarlar.Anne adayı mutlaka vücudundaki B12 seviyesini kontrol ettirmeli ve gerekli olduğu takdirde takviye olarak kullanmalıdır.
D vitamini
Kalsiyum ve fosforun vücutta kullanılmasını sağlaması açısından diş ve kemik sağlığı için önemlidir. Ancak D vitamininin besinsel kaynağı sınırlıdır. Asıl kaynak güneş ışınlarıdır.Bu nedenle anne adaylarının güneş ışınlarının dik gelmediği saatlerde güneşten faydalanmaları yararlı olacaktır.
Diyetisyen Yorumu
Doğru bir şekilde planlanan bir vejetaryen diyet anne ve bebek için ciddi bir sorun teşkil etmez. Burada önemli olan tüketilmekten kaçınılan besin gruplarının neden olacağı eksiklikleri , doğru besinlerle tamamlamak ve olası sorunları önlemektir. Bu noktada kişinin vejetaryen beslenmenin hangi alt grubunda olduğu da son derece önemlidir. Eğer birey belirli gıdaları tüketen bir vejetaryen ise hamilelik döneminde çok önemli bir risk altında değildir. Ancak veganlar gibi katı vejetaryenlerde bir çok vitamin ve mineralde yetersizlik söz konusudur. Bu da anne ve bebek için sağlık problemlerini beraberinde getirir. Veganlarda bazı mineral ve vitaminlerin eksiklikleri besinlerle karşılanamaz. Bu durumda doktor kontrolünde gerekli ek preparatlara başlanmalıdır.
Enerji alımı yeterli, protein açısından doğru besin tercihleri ile düzenlenmiş, vitamin ve mineralleri yeterli oranlarda bulunduran bir vejateryen hamilelik sürdüren anne adayı ve bebeği için idealdir. Uygun beslenme programı için mutlaka konunun uzmanı diyetisyenlerden yardım alınmalı, bu şekilde anne ve bebek sağlığı korunmalıdır.
İlgili Aramalar
Vejetaryen Hamilelik
Vejetaryen gebelik
Vejetaryen Hamilelik zararlı mı
Vegan gebe
Yararlı Kaynaklar