İsim
Boğaz, adını yolculuğu sırasında karşılaştığı tehlikelerden ya da bir Arap efsanesine göre Arap Yarımadası’nı Afrika Boynuzu’ndan ayıran depremde boğulan çok sayıda insandan alıyor.
“Bab-el-Mendeb”de “Bab”, “kapı”, “Mendeb” ise “ağıt, üzüntü, keder” anlamına gelir.
Coğrafya
Kuzeydoğu Afrika ile Batı Asya arasında 12°35’N 43°20’E koordinatlarında yer alan Bab-el-Mandeb, Arap Yarımadası’nda Yemen, Cibuti ve Eritre arasında yer alan doğal bir boğazdır. Afrika’yı Afrika Boynuzu’ndaki Arap Yarımadası’ndan ayırır ve Kızıldeniz’i Aden Körfezi’ne bağlar. Yemen’deki Ras Menheli’den Cibuti’deki Ras Siyyan’a kadar yaklaşık 26 kilometrelik (16 mil) bir alanı kapsıyor. Maksimum genişlik 31 mil (50 km), Minimum genişlik 16 mil (26 km), Ortalama derinlik 609 ft (186 m).
Perim Adası boğazı iki kola ayırır; Bab İskender (İskender Boğazı) olarak bilinen doğusu 5,37 kilometre (3,34 mil) genişliğinde ve 29 metre genişliğindedir; Derinliği 96 fit (16 kulaç), batı veya Dact-el-Mayun ise 20,3 kilometre (12,6 mil) genişliğe ve 310 metre derinliğe sahiptir; 1.020 fit (170 kulaç). Cibuti kıyılarının yakınında “Yedi Kardeşler” olarak bilinen bir grup küçük ada bulunmaktadır. Doğu kanalında içe doğru yüzey akıntısı, batı kanalında ise dışarıya doğru kuvvetli bir alt akıntı vardır.
Hint Okyanusu ile Güneydoğu Asya’yı Süveyş Kanalı üzerinden Akdeniz’e ve Avrupa’ya bağlayan dünyanın en önemli deniz ticaret yollarından biridir.
Babülmendeb Boğazı ve Kızıldeniz’in deniz ticaret yollarındaki jeopolitik ve jeoekonomik önemi
Akdeniz ile Hint Okyanusu’nu birbirine bağlayan Kızıldeniz, dünyanın en önemli su yollarından biridir. Daha çok Süveyş Kanalı açısından tartışılan bu deniz, deniz ticareti ve enerji transferindeki rolüyle jeopolitik ve jeoekonomik açıdan oldukça önemlidir. Doğu Afrika ile Orta Doğu’nun kesiştiği noktada ve Kızıldeniz’in Hint Okyanusu’na açılış noktasında yer alan Babülmandep Boğazı’nın güvenliği ve kontrolü, küresel ve bölgesel aktörleri ciddi bir mücadelenin içerisine itmiştir.
Yemen ve Somali’deki istikrarsızlıklar ve Hint Okyanusu-Kızıldeniz bağlantısındaki korsanlık girişimleri de Kızıldeniz’in jeopolitik ve jeoekonomik önemiyle yakından ilgilidir. Bu bağlamda bölge ülkelerinin dış politika stratejileri, küresel ve bölgesel aktörlerle ilişkileri, hatta bu ülkelerdeki iç siyasi gelişmeler de Kızıldeniz odaklı rekabetten etkilenmekte ve rekabeti de etkilemektedir.
Son dönemde bu bölgede en çok vurgulanan konu, çeşitli küresel/bölgesel aktörlerin bölge ülkelerinde edindiği askeri üslerdir. Hatta bu aktörlerin çeşitli bölge ülkelerinde üs edinme mücadelesi verdikleri bile söylenebilir.
Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı üzerinden Hint Okyanusu ile Akdeniz arasında stratejik bir bağlantı görevi gören boğaz, daha sonra inşa edilen Süveyş Kanalı nedeniyle jeopolitik önemi yüksek doğal bir boğazdır. Riske edildiği taktirde Süveyş Kanalı büyük ölçüde önemini yitirir.
Süveyş Kanalı veya SUMED Boru Hattı üzerinden Basra Körfezi’nden yapılan petrol ve doğal gaz ihracatının büyük kısmı hem Bab el-Mendeb hem de Hürmüz Boğazı’ndan geçmektedir. Tankerlerle taşınan dünya petrolünün yaklaşık %8’i bu boğazlardan geçmektedir.
Dar kanallar küresel enerji güvenliği ve ticareti açısından kritik öneme sahiptir. Bab el-Mendeb Boğazı’nın en dar noktası 25 mil genişliğinde olup, tanker trafiğini gelen ve giden sevkiyatlar için 2 mil genişliğindeki iki kanalla sınırlandırmaktadır.
Süveyş Kanalı’nın inşa edilmesinden sonra Bab el-Mendeb Boğazı’nın önemi arttı. Deniz trafiğine stratejik bir kapatma, Basra Körfezi’nden gelen tankerlerin Süveyş Kanalı’ndan geçmesini veya SUMED Boru Hattı’na ulaşmasını engelleyebilir. Gemileri Afrika’nın güney ucuna doğru yönlendirmeye zorlayabilir, seyahat süresi artar ve dolayısıyla nakliye maliyetleri artar.
2006 yılında dünya genelinde tankerlerle taşınan toplamın yaklaşık 43 milyon varilinin (6.800.000 m3/gün), 3,3 milyon varilinin (520.000 m3) ham petrol, kondensat ve rafine edilmiş petrol ürünlerinin bu boğazdan geçtiği tahmin edilmektedir. 2018 yılında Bab el-Mendeb Boğazı’ndan günde 5,1 milyon varil artışla Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri ve Asya’ya tahminen 6,2 milyon varil ham petrol, kondensat ve rafine edilmiş petrol ürünü aktı. Bab el-Mendeb Boğazı’ndan geçen toplam petrol akışı, 2017 yılında deniz yoluyla ticareti yapılan toplam petrolün (ham petrol ve rafine edilmiş petrol ürünleri) yaklaşık %9’unu oluşturuyordu. Günde yaklaşık 3,6 milyon varil kuzeye, Avrupa’ya doğru taşınıyordu; Diğer 2,6 milyon varil/varil ise ters yönde, çoğunlukla Singapur, Çin ve Hindistan gibi Asya pazarlarına aktı.
Tarih
Miyosen dönemindeki paleo-çevresel ve tektonik olaylar, Yemen ile Etiyopya arasında geniş bir bağlantı oluşturan bir kara köprüsü olan Danakil Kıstağını yarattı. Son 100.000 yıl boyunca östatik deniz seviyesindeki dalgalanmalar boğazların dönüşümü açılıp kapanmasına neden oldu. Son zamanlardaki tek köken hipotezine göre Bab-el-Mendeb boğazları muhtemelen modern insanın ilk göçlerine sahne olmuştur. O dönemde okyanusların çok daha alçak, boğazların ise çok daha sığ veya kuru olduğu ve bu durumun Asya’nın güney kıyısı boyunca bir dizi göçe olanak sağladığı tahmin ediliyor. Bazı antropologlar, yaklaşık 60.000 yıl önce, deniz seviyesinin bugüne göre çok daha düşük olduğu dönemde, günümüz insanını oluşturan homo sapiens türünün Afrika’dan bu bölgeden çıkıp dünyaya yayıldığını düşünüyor.
Etiyopya Ortodoks Tewahedo Kilisesi geleneğine göre Bab-el-Mandeb boğazları, Sami Ge’ez konuşanların Afrika’ya ilk göçlerine tanık oldu. MÖ 1900, İbrani patrik James’le yaklaşık aynı zamanda. Aksum Krallığı, Afrika Boynuzu’nda büyük bir bölgesel güçtü. İslam’ın yükselişinden kısa bir süre önce Himyar Krallığı’nı fethederek hakimiyetini Boğaz’ın ötesine genişletti.