

Moldova Cumhuriyeti


Genel bilgi:
Moldova Cumhuriyeti, Ukrayna ile Romanya arasında kalan bir ülke.
Başkenti Kişinev'dir. İçinden Prut ve Dniester nehirleri geçer. Doğu Avrupa'da yer alan Moldova'nın denize kıyısı yoktur.
Toplam olarak Moldova'da 65 kasaba ve 917 köy bulunmaktadır. Nüfus'un % 98'sı okuma yazma bilir. Kişi başına düşen milli gelir 4.000 $ seviyesindedir.
Moldova Cumhuriyeti, Do ğu Avrupada Ukrayna ile Romanya arasında kalan bir ülkedir. Moldovanın parçası dünyaca kabul edilmemiş olan Transdinyester Cumhuriyeti tarafından kontrol edilir.
Moldovanın güneyinde özerk bölgesel birim Gagauz Yeri vardır.
Şu anda Moldovada 3.561.000 yaşayan kişi vardır. Sovyet Birliği dağıldıktan sonra demografik durum kötüye gidiyor. Bunun ana nedeni kötü sosyal-ekonomik durumudur. Son yıllarda, doğal nüfus artışı düşmekte, en başarılı ve profesyonelce hazırlanmış nüfus payı yurtdışına göç etmekte, ölüm oranı artmaktadır.


Etnik bileşimi.
Moldavanlar: veya Moldovlar çoğunlukla Moldova topraklarında yaşayan bir Rumen etnik topluluğudur. Edebiyatta Moldovanca ve Romence birbirinden farklı değildir.
Moldovanın otokton nüfusu Moldovlar.
Ukraynalılar ve Ruslar: Yıllar boyunca Moldovanın topraklarında yaşarlar, ama çoğunluk Sovyet Birliği zamanında bölgeyi geliştirmek için taşındırıldı.
Genel nüfusun çoğu kentlerde yaşar; en çoğu ise başkente ve Transdinyesterde yaşarlar.
Romanlar: Bir Rumen etnik topluluğudur. Dünyada 21 milyondan fazla kişi vardır.
Gagauzlar: Dünyada toplam yaklaşık 250 bin Gagauz vardır. Onların büyük bir kısmı Moldovanın güneyi'ndeki Bucak yöresinde yaşamaktadır. Gagauz köyleri Ukrayna'daki Odesa ve Zaporojye illeri'nde, Romanya, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Kabardey'da da yer almaktadır.
Gagauz dili Türk dillerinin Oğuz grubuna aittir. Din - Ortodoks. Bir sürüme göre Gagauzların ataları göçebe Türk kabileleri Oğuzlar, Peçenekler, Kumanlar ve Slav kabileler ile karışımından oluşmuştur. Gagauzların etnik oluşumu Balkanlarda meydana geldi. 18 yüzyıl başında çağdaş Moldovanın güneyine göç etmişlerdir.
Bulgarlar: Gagauzlar ile 18 yüzyıl başında Moldova'ya göç etmişler. Çoğu Taraklıya bölgesinde yaşar.
Diğer azınlıklar: Yahudiler, Almanlar, Tatarlar, Yunanlar, Çingeneler. Yüzlerce yıllar boyunca Moldova'da yaşarlar.


Tarih:
Moldova, tarihi boyunca sık sık işgallere maruz kalmıştır.Eski adıyla can halk vilayeti dir. Cumhuriyet'in esası Prut ve Dinyester nehirlerinin arasında tarihi adı Besarabya olan bölgedir. Hâlen Romanya ve Ukrayna ile iç içe geçmiş olan Moldova toprakları 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun egemenliği altına girmiştir. 1812 yılına kadar 300 yıl, Boğdan eyaleti olarak Osmanlı İmparatorluğuna bağlı olan ve 1812 yılında Osmanlı-Rus Barış Anlaşmasıyla Rusya'nın egemenliğine giren bölge, 1918 yılına kadar Rus İmparatorluğu'nun bir vilayeti olarak kalmıştır. Rusya'nın Kırım Savaşı'nda yenilmesinden sonra Moldova'nın bir kısmı (Güney Besarabya) Romanya'ya geçmiş, ancak Rusya 1878'deki Berlin Kongresi ile bu bölgeyi geri almıştır. I. Dünya Savaşından sonra, 1918'de bölge Romanya'nın eline geçmiş ve 1924 yılında (o dönemde etnik Ukraynalıların hakimiyetinde olan) Dinyester'in doğu yakasında Moldova Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (MÖSSC) kurulmuştur.
1918 yılındaki Romanya'yla Besarabya'nın birleşme antlaşması
1939'daki Nazi-Sovyet Paktı'nın imzalanmasından sonra 1940 yılında Sovyetler Birliği Besarabya'yı yeniden ele geçirmiş ve bu bölgenin büyük bir kısmını MÖSSC ile birleştirmiştir. Almanya'nın SSCB'ne saldırması ile SSCB bir kez daha 1941 Temmuz'unda Moldova'yı Romanya'ya vermek zorunda kalmış, ancak Sovyet kontrolü 1944 Ağustos'unda yeniden sağlanmıştır. Moldova'nın şimdiki sınırları Prut ve Dinyester nehirlerinin arasındaki Besarabya denilen tarihi bölgenin SSCB tarafından Romanya'dan alınması ile 1947'de çizilmiştir. Moldova Cumhuriyeti, Ukrayna ile Romanya arasında kalan bir ülke. Başkenti Kişinev'dir. İçinden Prut ve Dniester nehirleri geçer.
Romanya ile ilişkileri kesilmiş, Kril alfabesi kullanma zorunluluğu getirilmiş, Rusların ve Ukraynalıların endüstriyel bölgelere büyük çaplı göçleri özellikle desteklenmiştir. 1950'lerde ise binlerce etnik Romen, Orta Asya'ya göç etmek zorunda bırakılmıştır.
1986'da Sovyet Lideri Gorbaçov tarafından uygulanan Glasnost politikası ile birlikte ulusal ve kültürel bağımsızlık için uğraş veren birçok bağımsız politik grup ortaya çıkmıştır. 1990 Şubat'ında Cumhuriyet'in Yüksek Sovyet (Parlamento) seçimleri yapılmıştır. Moldova'nın bağımsızlık ve reformlara yönelik çalışmaları 1990 yılında artmıştır. Serbest piyasa ekonomisine geçiş yolunda çalışmalara bu yıl içerisinde başlanmıştır. Yine aynı yılın ilkbaharında yapılan seçimlerde Moldova Halk Cephesi Parlamento'da çoğunluğu sağlamış ve Anayasa'da bir dizi değişiklik yapılmıştır. Pek çok Sovyet Cumhuriyeti'nde tam bağımsızlık, Moskova'daki başarısız darbe girişimi sonucunda kazanılmıştır. Darbenin bastırılmasından sonra Moldova, 27 Ağustos 1991'de bağımsızlığını kazanmıştır. Bu hareketin ardından Ukrayna sınırında gümrük ofisleri açılmış ve Rus askerlerinin Cumhuriyet'ten ayrılması talep edilerek, Moldova Ulusal Ordusu kurulmuştur. 21 Aralık 1991 tarihinde Moldova yönetimi halkın büyük ölçüde karşı çıkmasına rağmen Almatı'da yapılan toplantıda eşit ve kurucu üye olarak Bağımsız Devletler Topluluğu'nun oluşmasına yönelik anlaşmayı imzalamıştır.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra uluslararası sistemin gündemini meşgul eden etnik sorunlar Moldova'nın da gündemini şekillendirecek potansiyel bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak Türk asıllı Gag oğuzlara verilen özerklik, Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra barışçı yolla çözümlenen ilk ve tek etnik sorun olma özelliğini korumaktadır.
7-8 Nisan 2009 olayı.
2009 yılında yapılan Parlamento seçimlerinde oylar iki paya bölüşmüştür:
Komunist
Partisini (Moldovanın bağımsızlığını destekler) destekleyenler ve
Antikomunist Koalisyonunu (Moldovanın Romanya ile birleşmesini
destekler)
destekleyenler. Sonuç olarak protestolar yer almıştır. Kızgın
protestocular, Komünist Parti'nin seçimden birinci parti olarak
çıkmasının mümkün
20 yüzyılın ikinci yarısı.
20 yüzyılın ikinci yarısında ülke, Sovyet Birliği denetimi altında sosyal, ekonomik ve kültürel olarak gelişmekte bulunur. 1990 yılın Şubat ayında Cumhuriyet'in Yüksek Sovyet (Parlamento) seçimleri yapılmıştır. Moldova'nın bağımsızlık ve reformlara yönelik çalışmaları 1990 yılında artmıştır.
Serbest piyasa ekonomisine geçiş yolunda çalışmalara da bu yıl içerisinde başlanmıştır. Yine aynı yılın ilkbaharında yapılan seçimlerde Moldova Halk Cephesi Parlamento'da çoğunluğu sağlamış ve Anayasa'da bir dizi değişiklik yapılmıştır. Pek çok Sovyet Cumhuriyeti'nde tam bağımsızlık, Moskova'daki başarısız darbe girişimi sonucunda kazanılmıştır. Darbenin bastırılmasından sonra Moldova, 27 Ağustos 1991'de bağımsızlığını kazanmıştır. Bu hareketin ardından Ukrayna sınırında gümrük ofisleri açılmış ve Rus askerlerinin Cumhuriyet'ten ayrılması talep edilerek, Moldova Ulusal Ordusu kurulmuştur. 21 Aralık 1991 tarihinde Moldova yönetimi halkın büyük ölçüde karşı çıkmasına rağmen Almatı'da yapılan toplantıda eşit ve kurucu üye olarak Bağımsız Devletler Topluluğu'nun oluşmasına yönelik anlaşmayı imzalamıştır.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra uluslararası sistemin gündemini meşgul eden etnik sorunlar Moldova'nın da gündemini şekillendirecek potansiyel bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak Gagаuzlara verilen özerklik, Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra barışçı yolla çözümlenen ilk ve tek etnik sorun olma özelliğini korumaktadır.
1990lı yıllar sosyal ve ekonomik durumunda bir çökme ile ve suç oranın artması ile karakterize edilebilir. Hep o yıllarda gerçekte iktidarda olanlar ise cinayet çeteleridir. 2001 yılında Voroninin cumhurbaşkanı olmasıyla bu cinyet çetelerin çoğu yok edilmiştir; ancak sosyal ve ekonomik durum fazla değişmemiştir: Moldova, Avrupanın en fakir ülkesidir. Günümüzde de insanlar daha iyi bir yaşam için yurtdışına göç ederler.
Savaştan sonra.
1946-1947 ve savaş sonrası açlık, savaş etkileri, kuraklık ve hükümet politikaları nedeniyle, özellikle Moldovada çok güçlüydü. Moldova Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içinde 1947 yılında 300 000den fazla kişin distrofi ile hastalandığı ve onlardan en az 36 000 kişinin öldüğü saptandı.
Moldova ve İkinci Dünya Savaşı.
Moldova Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti tüm Sovyetler Birliğiyle birlikte, 22 Haziran 1941 ile Büyük Vatanseverlik Savaşına katıldı. 1941 yılında savaş başladığı zaman Moldovadan Soviyet içinde 300.000 insan kaldırıldı. Onların çoğu Soviyet ordusuna çağırıldı. Moldova savaş boyunca ve işgal zamanında çok zarar görmüştür. Moldova sınırları içinde çatışmalar sırasında ve işgal zamanında Yahudi dışında 64 246 civil öldürülmüştür.
1941 yılının Temmuz ve Ağustos ayları
boyunca Almanya'nın ve Romanya'nın askerleri Basarabya yaşayan 200 000
yahudilerden 150 000 fazlasını yok ettiler. Diğer yahudiler taşındırıldı
ve onların çoğu yolda ölmüş. 1942 mayda Basarabya'da sadece 227 Yahudi
kaldı.
1944 yılında 20-26 Ağustos tarihinde İasi-Kişinev operasyonunda Moldova düşmanlardan boşaltıldı ve Sovyet tarafından kontrol altına alındı. İasi- Kişinev operasyonu zamanında Moldova kurtuluşunda Sovyet Ordusunda tahmini 18.700 asker kaybı vardır. Düşmandan kurtulduktan sonra Moldovada yaşayan insanların 256 800ü Soviyet ordusuna çağrıldı ve onlardan 110.000i Avrupadaki cephede öldü. Böylece Sovyet halkının milyonlarca kişiden oluşan ordu içinde 400.000 Moldova vatandaşı vardı, ve bunlar bütün İkinci Dünya Savaşı boyunca tüm cephelerde savaşmış. Onların 85.000ine nişan ve madalya verildi.


Savaş boyunca bütün kahramanlıklardan Moldovan halkının da katkısı da vardır. Büyük Vatanseverlik Savaşı sırasında Almanlar tarafından ilk kayıp olan uçak bir Moldavan tarafından aşağı vuruldu. Odessa savunmasında makineleri eri Maria Motınga 300 düşman, keskin nişancı Lüdmila Pavliçenko ise 300 den fazla düşman yok etti. İon Soltıs gövdesiyle Alman makineli tüfeği kapatarak arkadaşlarına hücum etmek için bir şans verdi. Ama İkinci Savaş zamanında en üstün kahramanca davranış, denizaltı gemisinin «С-13» komutanı Aleksandr Marinesku gösterdi; o, 30 Ocak 1945 yılında 25 bin tonilatoluk büyük Alman layner «Vilgelm Gustov» dibine gönderdi. Bu laynerde Hitlerin denizcilik karargahı bulunuyordu. Marınesku, Stalin, Çerçil ve Ruzvelt yanısıra Hitlerin kişisel düşmanı olarak bilinirdi. Marinesku İkinci Dunaya Savaşı sırasında en iyi denızaltıcısı adlandırıldı.
İkinci Dünya Savaşı zamanında Moldovanın nüfusu, savaşın her iki tarafına katıldı. 10 000 Moldavalı Romen ordusuna kendi isteğiyle katıldı ve Sovyetler Birliği'ne karşı savaştı. Bunlardan beş bin öldürüldü. Diğerlerin çoğu çekildiler.
Moldova'nın tarihi. (19 ve 20 asrın başı)
Türk-Rus savaşından sonra Bükreş Antlaşmasına göre Prut ve Dinyester arasındaki bölge 1812 yılından sonra Rusya'ya geçti. Bu bölge Basarabya adlandırıldı. Basarabya ¬ Çağdaş Moldova ve Ukrayna'da yer alır. Böylece 1812 yılının itibaren 1917 yılına kadar çağdaş Moldova'nın toprağı Rusya İmparatorluğunun parcası oldu.
Eylül 1917'de seçilen Basarabya Ulusal Konseyi tarafından Rusya İmparatorluğu'nda çıkan Şubat Devrimi üzerine, 16 Aralık 1917 tarihinde Basarabya bölgesi Moldova Demokratik Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Bu ülkenin cumhurbaşkanı, Basarabya Ulusal Konseyi'nin başkanı olan Ion Inculeţ olmuştur.24 Ocak 1918 tarihinde bağımsızlığı ilan edilmiştir.9 Nisan 1918 tarihinde Basarabya Ulusal Konseyi'nin yaptığı oylamada, Romanya ile birleşmeye 86 oy, 3 karşı oy ve 36 kararsız oy çıkmıştır. Oylamanın ardından Romanya ile Moldova birleşme antlaşması imzalanmıştır. Böylece 28 Haziran 1940 yılına kadar Basarabya(Moldova) Romanyanın parçasıydı.Rus İç Savaşı başladığı için Moldova ile Romanya birleştirilmesi mümkün oldu.
Moldova Romanya'nın parçası olmasına rağmen, çoğu Moldovalılar Rus İç Savaşına kendi isteğiyle katılmışlar. Moldovalı olan Serghei Lazo, İvan Fediko, Yiona Yakir, Grigorii Kotovskii ve Mihail Frunze destani devrim ve Rus İç Savaş önderleri. Mihail Frunze Türk İnkılap Savaşına katılmış, Atatürke yardım etti; Taksimdeki anıtta Frunze'nin büstü Atatürkün yanındadır.
1939'daki Nazi-Sovyet Paktı'nın imzalanmasından sonra 1940 yılında Sovyetler Birliği Basarabya'yı yeniden ele geçirmiş ve bu bölgenin büyük bir kısmını Moldova ÖSSC ile birleştirilmiştir. Bu bülge sonradan Moldova SSC olarak adlandırılmıştır.3 Temmuz 1940, Sovyet askerleri Basarabya topraklarına girdi. Sonuç olarak, Moldova SSC topraklarında 33,7 bin km ², nüfusu 2.700.000 kişi idi.


Transdinyester Moldova Cumhuriyeti ve savaşı.


Moldovya içinde kendi bağımsızlığını ilan eden de-facto bir cumhuriyettir. Kendi siyasi yapısı, meclisi, ordusu, polisi ve posta sistemi olan bölge, Birleşmiş Milletler üyesi hiç bir devlet tarafından tanınmamaktadır. Osetya ve Abhazya tarafından tanınmaktadır.
Transdinyester Cumhuriyet Muhafızları, militan gruplan ve Rusyanın 14. ordusu tarafından desteklenen Kazak Birlikleri ile Moldova polisi ve askerleri arasında kısa süren ve limitli savaş sürecini tarif eder. 80'lerde başlayan değişim rüzgarları ve etnik ayrılıklar sovyetlerin çeşitli bölgelerinde gittikçe daha güçlü hissedilmeye başlanmıştı.
Sıcak çatışmalar 1990 yılının Kasım ayında Dubăsari ve Benderde de başlamıştır. Çatışmalar yeni kurulan Moldova devletinin 1 Mart 1992 tarihinde Birleşmiş Milletlere üye olmasıyla şiddetlenmiş ve yaz ayının başlarına kadar devam etmiştir. Rus silahlı kuvvetleri çatışmalara General Aleksander Lebed komutasında katılmış ve Moldova güçlerine büyük kayıplar verdirmiş ve bu kayıplar karşında geri çekilmeye mecbur kalan Moldova güçleri ateşkes ilan etmek zorunda kalmıştır. Bu savaş sonucunda Transdinyester tarafından 1544 ve Moldova Cumhuriyeti tarafından 1904 kişi kayıp olmuş.
21 Temmuz 1992 tarihinde taraflar arasında ateşkes ilan edilmiş ve bugüne kadar her iki taraf da ateşkes kararına uymuştur.Ancak durum hassasiyetini korumaktadır ve gerginlikler yaşanma potansiyeli devam etmektedir. Çünkü Moldova tarafının bögledeki Rus askerlerinin çekilmesi için Avrupa ve dünya kamuoyunda defalarca üstelemiş ancak istediği sonucu alamamıştır. Ateşkes ilanından beri Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı himayesinde taraflar arasındaki görüşmeler devam etmektedir.
Bölgedeki durumun tansiyonu hala devam etmekle birlikte güç dengelerinin ve değişen siyasi stratejilerin etkisiyle günümüzde daha sakindir.

