Varşova’da bir günümüzü de gezi kitabımızda “Varşova’da Yahudi İzleri” olarak tanımlanan gezi yolunu görmeye ayırdık. II. Cihan Harbi’nden önce Varşova, Avrupa’da Yahudi topluluğununyaşadığı ikinci en büyük şehirdi. Dünya’da New York, Moskova ve Chicago’dan sonra 4. geliyordu. Bu şehirde 50 binden fazla yaşıyordu. Ve nüfusun yüzde 29’unu oluşturuyordu.
15 Kasım 1940’da Naziler (Alman) Varşova’nın bir bölgesinde yalnız Yahudilerin yaşadığı bir bölge (Ghetto) oluşturdular. Varşova ve civarından 450 bin Yahudi 307 hektarlık bir bölgede tecrit edildiler. Bu bölgenin etrafı 3 m’lik yüksek duvarlarla çevrildi. İnsanlar bir odada 8-10 kişi birlikte yaşıyordu.
Bitkinlik, açlık ve hastalıktan üç yıl içinde 100 binden fazla kişi burada hayatını kaybetti.
22 Temmuz 1942’de bu bölgeden 300 bin kişi belli bir yerde toplanarak (Umschlagplatz) trenlerle Treblinka’daki ölüm kampına gönderildiler. Geri kalan 60 bin kişi burada tutuldular ve Almanlara ait fabrikalarda çalıştırıldılar.
19 Nisan 1943’de Naziler bu bölgeyi (Ghetto) tümüyle ortadan kaldırmaya karar verdier. Yahudi Savaş Organizasyonu ve Yahudi yeraltı askeri birliği savaşmaya başladı. Alman birliktelirin yüksek gücüne karşı ayaklanma Mayıs 1943’e kadar sürdü sağ kalanlar Lublin bölgesindeki çalışma kampına gönderildi ve öldürüldüler. Ghetto ismi verilen bu bölgedeki tüm binalar yakıldı ve yıkıldı. Yaklaşık 20 bin Yahudi Varşova’nın muhtelif bölgelerinde kurtuluş gününe kadar saklandılar.
Bu yaşananlar “Piyanist” ismi verilen bir film ile dünya kamuoyuna tanıtıldı. Ben bu filmi sinema ve televizyonda seyir etme imkanı bulmuştum.
Otobüsten indiğimizde “Zeiman Sinagog”unu karşımızda bulduk. Kapalı olduğu için gezemedik. Buranın yakınında yer alan Ghetto Bölgesi’nin duvarının kalıntılarını gördük. Bu bölgede bulunan “Ghetto Kahramanları Anıtı”na doğru yürüdük. Yahudi organizasyonları tarafından finanse edilen bu anıt ayaklanmanın 5. yılında yani 19 Nisan 1948’de açılmıştır. Anıtın batı yüzünde bu ayaklanmanın sembolize edildiği kabartmalar yer almaktadır. Doğu yüzüne ise toplama kampına giden yoldaki insanları gösteren bir kabartma (Rölyef) bulunmaktadır. Bu kısmın önünde fotoğraf çektirdim.
Buradan Yahudilerin vagonlara bindirildiği bölgeye doğru yürüdük. Yol üzerinde her iki tarafta o günlerin anısına yapılmış pek çok isimlendirilmiş anı taşlarına rastladık. Bu yol üzerinde ayaklanma esnasında Yahudiler tarafından oluşturulan bir siperi (bunker) gördük.
Yahudilerin 1942 yılında trenle bindirildiği bölgede yapılan ve 1988 yılında açılan anıtı inceledik. Anıtın duvarlarında toplama kamplarına gönderilen Yahudi temsilen 448 isim (A’dan Z’ye kadar) yazılmıştı. Ayrıca bu anıt üzerinde o dönemin acılarını ortaya koyan çok sayıda ifadeler yer almaktaydı.
Buradan otobüsle şehre geri dönerken, 70’li yıllarda Almanya Başbakanı Willy Brondt’ın Doğu ile Batı diyaloğu çerçevesinde ziyaret ettiği Varşova’da, Meçhul Asker Abidesi önünde diz çökerek Polonya halkından, II. Cihan harbinde gerçekleşen acı olaylar için Alman milleti adına özür dilemesi gözümün önünde tekrar canlandı.
Antalya, 16 Temmuz 2008