(l) Hil’at. (Ç)
kon» kelimesinin ilk şekli olduğuna kimse dikkat etmemiştir.
Harem önündeki avludan, meraklılara karşı bir tedbir olarak alçak ve dar olarak inşa edilmiş bir kapı vasıtasıyla, bahçeye geçmek mümkündür.
Eve ait olan sundurmalar Bîrûn'un iç tarafında veya ona bitişik olarak yapılmışlardır. Dam üstüne de konan saman yığınları için ambar görevi yaptıkları gibi, sertleştirilmiş toprak yalaklar içinden yiyen hayvanlar için de ahır gibi kullanılırlar.
Orta halli bir Sart'ın evi işte bu durumdadır; zengin olanlarıninki biraz daha büyük ve süslüdür; ayvamın ahşap sütûnlan kabaca işlenmiş, odalardaki yuvalar fildişinden arabesk süslü; duvarlar badanalı ve keçe yerine halı örtülü olur.
Fakirin evine gelince, daha küçük olup, bir odadan müteşekkildir; bir ini andıran bu odada her türlü haşaratla birlikte yaşar.
Şartların elbiselerinde de evlerinde raslanan-tekdüzelik fa,rkedilir. Burada modanın hiç bir anlamı yoktur, ölçü üzerine hiç bir elbise yapılmaz, daha ziyade «konfeksiyon» hâkimdir. Toplum içindeki durumları ne olursa olsun bütün Şartlar tek patrondan yapılmış elbiseler kullanırlar.
Hepsi kulyak denilen pamuklu gömlek; aynı kumaştan geniş ve kısa don ve bunun üstünde bilek kısmı dar, omuz tarafında gayet bol yenli, «hiI'at» denilen uzun ve dik kesimli elbise giyer, istenildiğinde eller yen içine alınarak soğuk ve yağmurdan korunmak mümkün olur. Khalat dizlerden bir az daha uzundur; hafif pamuklu bir kumaştan yapılmıştır; yok eğer pardesü niyetine kullanılacaksa ipekli veya yünlü kumaştan imâl edilir.
Hali vakti yerinde olan Sart bir kaç khalatı üst üste giyer ve belini, bazen boyu on metreye varan bilbak^
adı verilen pamukludan yapılmış bir kemerle sıkar. Sadece üstteki khalat kemerin dışında bırakılır ve göğüs hizasından kordonlarla tutturulur.
Bilbakın bu kadar uzun' olması bir çok yerde işe yaramasından ileri gelir; meselâ yolculuk esnasında peşkir, mendil, cüzdan, azık için torba görevlerini görür. Herhangi biri pazardan gelirken bilbakı içinde, bizim sepette taşıyacağımız her türlü malzemeyi taşıyabilir.
Bilbakın üstüne ince meşinden bir kemer de (1) bağlanır buna da tomar hâlinde çeşitli eşyalar tutturulmuştur: bir bıçak (2), kayrak (biley taşı), mühür ve (3) dukerp (sakal ve tırnak için küçük makas'), küçük bir kese içinde kav, kemikten veya dut ağacından bir tarak ve uzunlamasına kesilmiş süs için takılan bir deri parçası.
Şartlar ne kravat, ne de çorap kullanırlar; göğüsleri açık gezerler ve bacaklarına donlarının paçalarını içine alacak tarzda «mazıı» giyerler.
Mazı, yumuşak ve kara deriden bir nevi uzun çoraptır; yukarı kısımlarında işlemeli veya parlak renkli bir şerit ile çevrili olup; topuk kısmına yapıştırılmış olan özel tabaklanmış bir parça üzerinde yeşil motifler bulunur.
Mazıların üstüne, enli topuklu, koyun derisinden pabuçlar olan kavuçlarını giyerler ve bunları ancak camilere ve evlere girerken çıkarırlar. Soylu olanların ka- vuçları yeşil tabaklanmış deriden yapılır, burun kısımları kıvrık olup, ökçeleri sivridir; bunlarla yürümek zor olduğundan sahipleri sık sık yürümek zorunda olmıya- cak kadar soylu ve zengin olduklarını göstermek fırsatını bulmuş olurlar.
(1), (2), (3). : Bu kelimeler, orijinal metinde Türkçe olarak yazılmıştır. (Ç.)
Atla bir gezintiye çıkacak veya bir yarışı seyredecek olan kimse mazı yerine beyaz deriden «savul» denilen çizmeler giyer; savulların tabanları parlak çivilerle süslü olup, ökçeleri zevke göre az veya çok enlidir.
Doğrudan bir yarışa katılacak olanlar, arka tarafı her türlü khalatın eteklerini rahatlıkla içine alabilecek tarzda bol olan ve çim veya şalvar (3) denilen deriden bir pantolon giyerler ve bellerini bilbakla sıkarlar.
Ne kadar yoksul olursa olsun her Sart, başının tepesine tam olarak oturan, tep© veya kalapus denilen bir takke giyer. Yoksul için çok sade olan tepe, zenginde kadife ile süslüdür. Aynı zamanda, burgu şeklinde sarılan ve görünüşü her kişinin toplum içindeki yerine göre değişen sarık için takke görevi de yapar. Kendisine verilen şekilde sarık, Avrupa'daki başlıklar kadar sahibi hakkında bilgi verecek mahiyettedir. Üç köşeli, kulak üzerine eğik, kaskete, kepe veya akşam şapkasına tekabül eden özellikleri vardır.
imam, hacı, molla, kadı gibi halk üzerinde saygıdeğer bir hakka sahip her erkek, adetâ yüzü saklayacak şekilde şakakların hizasında düzleştirilmiş, çok beyaz, hacimli bir sarık takar; bu durumda kumaşı muslin veya beyaz yünlüden olur. Tüccar pıütevazi boyutlarda renkli bir «çalma» takmayı tercih eder. Yoksula gelince, bazen iyice kirli olan bir yünlü kumaş parçasından minik bir sarık sarar. Savaşçı ise, belki da'ha uzun boylu görünmek istediğinden, belki de kılıç darbelerinden korunmak için aydının sarığından daha az enli, fakat daha yüksek bir sarık kullanır. Babaları gibi giyinen çocuklar daha ziyade renkli sarık kullanırlar.
Kışın, aynı khalat biçiminde koyun postundan bit" kürk giyilir.
Kadınların elbiselerine gelince, bilhassa evde1 bir gömlek ve ayak bileklerinden sıkılmış gayet bol birpantolon giydiklerinden çok basittir. Gömleğin örttüğü pantolonun üst kısmı pamuklu olup, görünen tosmı, ad- ras veya kanavus adı verilen yarı ipekli, yarı yünlü bir kumaştandır.
Pamuklu veya muslinden olan gömlek, kadınlar için göğüs hizasında, genç kızlar için omuzlarda hilâlî şekilde kesilmiştir.
Gömlek üzerinde dar yenli, göğüsü sıkan ve önden kapanan bir çeşit ceket; bunun üstüne de, kocanın zevkine göre az veya çok lüks bir kumaştan geniş yenli, «murçek» adı verilen khalat giyilir.
Kadınlar genellikle kavuçları (ayakkabıları) çıplak ayakla giyerler, kışın soğuktan korunmak için yün çorabı ihmal etmezler. Başlık olarak başın arkasından bağlanmış olan bir mendil ile uçları omuzlara düşen beyaz muslinden «urmal» denilen bir atkı kullanırlar.
Kadınlar, «bîrûn» veya dış avluya ve sokağa, başlarından ayaklarına kadar her taraflarım örten koyu renkli, «paranca» denilen bir manto altına saklanmadan çıkamazlar. Kıldan örülmüş ince tül arasından önünü görür ve boş sokaklarda peçesini kaldırarak daha rahat nefes alır. Yahudi kadınları da Müslüman kadınlar gibi giyinmek zorundadırlar. Yaşlı kadınlar bu hoş olmayan üniformayı giymek zorunda değillerdir.
Sart kadınlarının hayatları pek de neşeli geçmez. Beş - altı yaşlarına kadar başka çocuklarla oyun oynarlar ve o yaşlardan itibaren ev işlerine alıştırılırlar. Zenginlerin kızları meşhedlere giderek okuma yazma öğrenirler. Dokuz yaşlarında şeklen, eğitimlerini tamamlar, lar ve hayatlarının geri kalan kısımları derin bir cehalet içinde geçer.
Bir kısmı parmakları ile ancak ona kadar saymasını becerir; daha eğitimli olanları alfabelerini ezbere sayarlar, bir satım zorlukla hecelerler; akıcı bir şekilde okuyabilenleri olağanüstü sayılır ve Kelâm'ı kullanabilenlere gerçek bir hârika olarak bakılır.
On bir yaşlarında gelinlik çağlarına gelmişlerdir. O zaman ana - babaları, sokakta ve evin iç avlusunda başlarına çamatı koyarlar ve artık en yakın akrabalarını ve gizlice görüştükleri sevgililerinin haricinde örtülü görünürler.
Bir kızın parmakları ne kadar maharetli ise o kadar değerli olması yüzünden evliliğe hazırlık olarak kendilerine dikiş ile ipek ve yün eğirmek öğretilir. Her şeyi öğrenmiş bir kızın talibinden babası yüklü bir kalım (yüz görümlüğü) istemek hakkına sahiptir.
Çocuklarla ilgili kararlarda mutlak ve nihaî otorite babaya ait olduğundan buralarda evlilik, aile babaları arasında bir pazarlıktan ibarettir. Aslında, kız söz konusu olduğunda taraflar, at veya koyun alış - verişine nazaran daha az tartışırlar ve daha çabuk anlaşırlar.
işte size bir evliliğin hikâyesi: Bir baba oğlunun artık evlenmesi gerektiğine veya bazen'büyükbaba olan bir erkek, eski karıları cazibelerini ve maharetlerini kaybettiğinden yeni bir zevce almaya karar verir.
Her iki durumda da bir kaç genç kız tanıyan yaşlı bir kadına başvurulur. Yaşlı kadın ilgi duyanlara kendilerine uygun gelebilecek genç kızların güzellikleri ve meziyetleri hakkında geniş bilgi verir. Damat adayları kendilerine yapılan mübalâğalı açıklamalardan sonra bir karara varırlar ve görücü rolündeki yaşlı kadın meseleyi tartışmak üzere görevlendirilir. Genç kızın babasına gider ve falân aileden filâncanın, kızlarından birine talip olduğunu söyler. Kabul-eden baba hemen görücü kadın ile «kalım» ın tutarı ve şekli üzerinde tartışmaya başlar.
Varlıktılar için kalım yüklü bir para, kadının gömleğinden pabuçlarına kadar bütün giyim eşyaları ve üzüm ile havuç aahil olmak üzere düğün ziyafeti için gerekli her şey demektir.
Genç kızın da evlenirken bazı taşınabilir veva taşınmaz malları getirdiği olağandır, fakat bunlardan düğün öncesi asla bahsedilmez ve ancak evliliğe karar verildikten çok sonra damat kayınbabasının cimri mi, yoksa cömert birisi mi olduğu hakkında bir kanaate sahip olabilir.
Töreye göre damadın karısının yüzünü ancak düğün töreni bittikten sonra görmesi gerekir; fakat damat adayı daha önceden evleneceği genç kızın hatalarını kâh açık bırakılan bir kapıdan, kâh duvar üstünden görmek için çeşitli tedbirler alır. Görücü kadın böyle bir şeyi sağlamak amacıyla genç kızı evine dâvet eder. Yaptığı lütfün daima küçük bir armağanla karşılık göreceğini iyi bilir.
Bu kaçınılmaz başlangıç işlerinden sonra kalım ödenir ve düğün günü tesbit edilir. Bu toplumda nikâh, kocanın günün, birinde karısını boşaması hâlinde kız tarafına ödemek zorunda olacağı paranın veya «khak- mar»ın miktarının tesbit edildiği bir anlaşma ile karışık bir hâl alır. Nikâh nişanlı kızın oturduğu evde kıyılır. Duâyı okumak üzere dâvet edilen molla evin bir odasında damat, akrabalar ve tanıklarla birlikte kalır. Hemen bitişik bir odada gelin en güzel ziynetlerini takınarak kapalı kapının arkasında bağdaş kurar. Molla bir dua okuduktan sonra kapının arkasındaki kıza filâncayı koca' olarak kabul edip etmediğini sorar; olumlu cevabı aldıktan sonra müstakbel damada döner filânca kızı zevce olarak kabul edip etmediğini sorar. Damad adayı da «evet» der. O zaman molla bir tas alır içine su koyar, genç adama ikram eder, bir yudum su içen damad tası mollaya iade eder. Tas geline de götürülür, o da bir yudum aldıktan sonra kalan su dâvetliler tarafından içilir. Tas boşalınca kadınlar kocayı «beyaz» çarşaf örtülü bir yatağın yanında bekleyen karısının yanına götürürler; kadınlara çeşitli armağanlar verilir, onlarda yeni evli çifte mutluluk dileklerinde bulunduktan sonra çekilirler.
Damat.karısının evinde üç gün kalır, sonra birlikte kendi evlerine taşınırlar. O andan itibaren kadın için târifi güç tekdüzelik başlar.
* Varlıklı birisi ile evlenmiş kız kendisine ait bir odaya sahip olmak, dolayısıyla kendisinden daha yaşlı ve geçimsiz huylu veya daha genç, kıskanç ortakları ile karşılaşmamak avantajına sahip olur. Efendisini ve kocasını memnun etmek düşüncesine sahip olduğundan vaktinin çoğunu süslenmekle geçirir. Batılı kızlar gibi süslenmenin inceliklerini bilir ve güzelliğine makyajın parlaklığını ilâve eder. Bahçelerde yetişen usma adındaki bitki ile kaşlarını daha siyah yapar ve uzun görünmesini sağlar; Rusya'dan getirilen sürme (antimon) iie kirpiklerini parlatır, ve yüzünün solgunluğunu hodana benzeyen bir bitkinin köklerinin suda kaynatılmasından elde edilen ve «eylikx Jenilen pembe bir far ile örter.
Sonra omuzlarının üstüne inen ve inci, mercan, çeşitli cam eşyalar dizilmiş ince ve çok sayıdaki örgülerden meydana gelmiş saçlarına kıldan örülmüş örgüler ilâve eder. Tırnaklarını da şapla karıştırılmış ve hayanda dövülmüş kına çiçeği ile boyar ve sarı-kırmızı bu boyayı ellerinin ayası ile bazen ayak tabanlarına da sürer. Kınanın iyice deriye nüfuz etmesini sağlamak için akşamdan sürer ve sabaha kadar derisinin üstünde bırakır.
Bir yere gideceği vakit tepeden tırnağa mücevherlerle süslenir. Alnının üzerine, başının her hareketinde sallanan sıra sıra salkımlar asılmış «bargek» denilen altın bir baş sargısı takar; şakakları veya göğsü üzerinde, kazalardan ve hastalıklardan koruyan «tumorları» (nazarlıklar) ihtiva eden kıymetli taşlarla süslenmiş altın veya gümüş silindirler sallandırılır; kulaklara küpeler ve eğer kadının geldiği ülkede gelenek ise burnabir halka takılır. Boyunda bir tanesi altın veya gümüş tepeli ipek püskül taşıyan bir kaç dizi kolye bulunur; «peşavus» denilen mercan ve değerli taşlarla süslü bir başka püskülün iplikleri arasından sarkan ince zincirlere kürdan ye kıl almak için küçük bir pens takılmıştır.
Genellikle ince yapılı, zayıf, ağırbaşlı ve sakin görünüşü, ifadesiz iri gözlü Sart kadını böylece boyandıktan sonra sahte parlaklığı ve süsleri arasında balmu- mundan bir bebeği andırır. İnce bacakları üzerinde yürüdüğü vakit bir hasta yürüyüşünü hatırlatır. Gerçekten de, haram hayatı eğlenceden yoksun olduğundan sıkıntıdan hasta olabilir. Büyük dinî bayramlarda ve aile arası eğlencelerde hatırı sayılır kadınların kocalarından ayrı toplandıkları, dans ettikleri, «çilmandi» çalarak şarkı söyledikleri de hakikattir. İki telli «dutor» adı verilen çalgıda bir kaç hava çalabilen çok iyi bir musiki- şinâs olarak kabul edilir. Kocaları para vermişse kendilerine yiyecek şeyler alırlar. Efendileri gibi çubukta tütün içerler, afyon yutarlar ve «çakçak» denilen bir reçineyi çiğnerler. Boza ile çakır keyif oldukları ender değildir, fakat daha ziyade «çiçek şekeri» anlamında «gulkant» dedikleri, koyun yağı, şeker ve afyondan yapılan ve şehevî hülyalar doğuran maddeyi tercih ederler.
Sıkıntıyla böyle mücadele ederler. Narkotik maddeleri fazla kaçırdıklarından zihinleri bulanır, varlıkları silikleşir ve haremde bitki gibi yaşamaya başlarlar. Bu durumda, genç bir akrabanın veya yaşlı bir kadının eşliğinde atın terkisinde dışarı çıkıp pazarları dolaşmaktan vazgeçerler, hareket etmekten kaçındıklarından evde kalmayı tercih ederler.
Bazıları kocalarına pek sadık değildir, dışarda bazı entrikalar çevirerek, âşıkları ile vakit geçirir.
Yaşlandıklarında, artık çocuk doğurmadıklarındanve zevk aracı olmaktan çıktıklarından kocalarının ilgisi yok olur ve dışarda metres tutmaktan kaçınmazlar.
Yoksul birisi ile evlenmiş ıbir kadın bu eğlenceleri bile bulamaz. Çocukların dadısı bulunmaz ve onların eğitimi ile meşgul olmaktan başka, ev işlerine bakmak, kendisinin ve bütün ev halkının elbiselerini dikmek, çamaşır yıkamak, iplik eğirmek ve kocası bir zenaatle meşgul ise ona yardımcı olmak zorundadır. Sonuçta ölümü ne kadar kötü beslenen, iyi giyinemiyen bu kadınlar efendisi tarafından aşırı t derecede çalıştırılan yük hayvanlarına benzerler.
YERLİ TAŞKENT (devam)
«Erkekler — Erkek çocuğun eğitirini — Meçhedler; medreseler — Molla yetiştirmek için yapılan öğretim
-
Kibirli bir derviş — Aydınlar; töreleri — Akkulu Bey hakkında — Tılisımlar ve üzerinde yapılan ticaret Bir tiIsıı-mın hikâyesi — Alıngan bir bilgin — Boş inançlar — Tuhaf bir keramet — Erkeklerin eğlencelerdi: yarışlar, keklik, v.s.... dövüşleri.»
Erkeklerin hayatı kadınlarınkine nazaran daha hoştur. Daha itina ile yetiştirilirler ve okula daha uzun zaman giderler. Orta halli ailelerin erkek çocukları altı, yedi yaşlarına gelince eğitime başlarlar. Serbest ilkokul niteliğinde olan mekteplere giderek molladan okuma yazma öğrenirler. Molla diye el yazması bir kitabı okuyabilen, bir mektup yazabilen veya sadece duâ söy- liyebilen kişiye denir. Şehirliler nezaket göşterisi olarak bazen bu kelimeyi birbirlerine karşı sarfederler. Hacılar gibi bu okumuş adamlar da beyaz şarık taşırlar; her fırsatta kendilerini büyük bir zevkle sofralarına dâ- vet eden müminlerin saygısından yararlanırlar.
Mollaların sabit gelirleri yoktur; halk eğitimi ile
ilgili bir bakanlık bulunmadığı için, öğrencilerinin getirdiği para ve eşyaları hediye olarak kabul edip geçinirler. Kışın, imkânları varsa, öğrencileri bir odada veya meçhedde toplar. Sıcaklık izin verdiğinde açık havada, bir avluda veya sadece bir ağacın dalları altında genç çömezlerine bilgisini aktarır, öğrenciler sabah ezanı ile gelirler, saat sekiz veya dokuzda yemeklerini yerier, kuvvetlerini topladıktan sonra öğlene veya saat bire kadar yeniden ders görürler. Sonra ertesi güne kadar serbesttirler.
öğretmenlerinin gözü altında bir hasır üzerine daire şeklinde otururlar, bir kısmı elifbâyı, diğerleri hece kitabını şarkı söyler gibi ezberlerler, böylece dersleri hâfızalarına kulak yolu ile girer. Bir okul önünden geçenler daima ahenksiz bir musikî duyarlar. Heceleme kitabının on yedi ve on sekizinci kısımlarını bitiren öğrenci öğretmeninin yazı takımını (galamdân) alır ailesinin fertlerini ve aile dostlarını ziyarete gider. Yazı takımını açık olarak gösterir. Herkes kesesinin ağzını açar ve yazı takımının içine malî gücüne göre bir kaç altın bırakır. Çocuk hep para gelebilecek kapıları doja- şîr ve ziyaretleri sona erince iane talebinin ürününü öğretmenine teslim eder. Aldığı armağanlarla cesaret bulan molla, öğrencinin ailesinin ve çevresinin çabuk ilerlemeler dolayısıyla hasislik edip etmediğine bakar ve ona göre öğrencisine hız verir.
Molla öğrencilerini okumaya daha bağlı ve açıklamalarına k«rşı daha dikkatli kılmak için sık sık uzun ve esnek bir değnekten yararlanır. Bazen cezalandırmak istediği çocuğun bacaklarını bir iple bağlar, arkadaşları sırtüstü yatırarak çıplak tabanlarına değnekle vurur. Meohedin öğrencileri toplu hâlde camiye giderek namaza dururlar; namaz bitmeden camiyi terkedemezler; çok erken giderlerse değnek yiyerek'cezalandırılırlardı.
Hece kitabını bitiren öğrenci artık şöyle böyle okumasını biliyor demektir. O zaman önüne Kuran-»! Kerîm konur. Bu an, bazen babasının bir kutlama töreni yaptığı öğrencilik hayatının en önemli anıdır. Güzel yemekler yapılıır, akrabalar ve dostlar toplanır, molla dâvet edilir ve kutlamanın kahramanı olur. Kendisine, hemen giyindiği ipekten bir khalat ve başının çevresine'sarık şeklinde sardığı beyaz yünden bir «çalma» armağan edilir, öğrenci de yeni elbiseler giyer ve arkadaşlarına parça kumaşlar dağıtılır. Ders sırasında bazen öğretmenin yerini alan sınıfın en büyük öğrencisine de ipek işlemeli bir «tepe» (takke) verilir; bu çömez mollanın yanında oturur.
Aileler çocuklarını ev işlerine yararlı olabilecek bir yaşa geldiğinde okuldan alırlar: bu genellikle dokuz, on yaşlarında sünnet olduktan sonra olur. Bundan böyle hep babası ile yaşar ve ondan zenaatini veya tüccar ise müşterileri kandırma sanatım öğrenir.
Ana-babalar çocuklarının okumaya kabiliyeti olduğunu ve ilerde okumasından yararlanabileceklerini anlarlarsa çocuklarım mollaya teslim ederler. Zamanla bu çocuklar akıcı bir şekilde okumayı başarırlar, sonra yedi iklim altındaki ülkelerin adlarını öğrenirler, yazı yazmaya çalışırlar ve kabiliyetli bir ele sahip olanlar hem kâtip, hem de kitapçı olurlar, yazdıkları kitapları satarlar. Kuvvetli hâfızaya, ince zekâya ve yükselme hırsına sahip olanlar ise Semerkand'a, sonra İslâm'ın başı Buhara ya giderek ünlü medreselerde okurlar.
Medrese, geliri profesör ve öğrencilerin ihtiyaçlarını gideren müminlerin tarla, mağaza, veya hamam bağışları ile ayakta duran yüksek öğrenim merkezidir. Satılması, devredilmesi mümkün olmayan bu mallara «vakıf» denir; toplanan geliri, yüksek bilgisi ile tamn- mıış kimseler arasından seçilen müdüre teslim eden mütevelli tarafından yönetilirler. Bizde de Orta Çağ'ın sonuna kadar işler öyle yürütülüyordu.
Güçlü bir şahsın sıcak tavsiyesiyle imtiyazlı genç adama bu medreselerde küçük bir oda verilir. Artık onu orada saatlarca «büyük kitapların» önünde bağdaş kurmuş yüksek sesle okunken, dinî gereklere göre Kur 'an'dan cümleler tekrar ederken, ve öne arkaya sallanırken görebiliriz, öğrenciler bilgi hâzinesi bu büyük kitaplardan övgüyle bahsederler; boyları o kadar büyüktür ki sayfalarını çevirmek bile zahmet ister.
Her kitap bir tedrisatı temsil etmek üzere, medreselerdeki eğitim bir çok kitabın okunmasından ibarettir. Tesbit edilen saatlarda öğrenciler toplanır, içlerinden biri kitabın bir kısmını okur ve öğretmen karanlık kalan kelimeleri ve bölümleri, bazen üzerinde saatlarca durarak açıklamaay çalışır. Her zaman yılda bir kitap okunmaz, beş altı kitabı okuyup hazmedebilmek için bir kaç yıllık sıkı bir çalışma gerekir. Bunu başaran öğrenci artık büyük bir bilgin sayılır ve beyaz sarık taşımaya hak kazanır. Kur'an'ı ezbere öğrenir, arapça kelimelere hâkim olur, hâfızası Türk ve Fars şairlerinin mısraları ile dolar: amaca'varılmıştır. Şimdiye kadar binlerce defa açıklanmış Kur'an'ın bir cümlesine yeni bir yorum buldu mu, Batı'nın en güzel buluşları kadar değer taşır, artık dehâ sahibi bir insan olarak anılır, uzun bir sakal bırakarak uzak ülkelerden ziyaret edilen bir imam, aziz hâline gelir.
Müminlerin koşuştukları bir medrese veya bir cami yönetebilir ve Ramazan ayında müminlerin verdikleri zengin armağanlarla hayatını devam ettirir.
Neticede, Şartlarda okuma ve yazma bilmek ve öğrenmeye devam etmek, zihnî çalışma yapmak, cümleleri ezberlemek, kelimelerle oynamak, heceler arasında bin türlü cambazlık yapmak demektir.
Uzak ülkelerde tanfınan Taşkentli bir imam bu bakımdan hiç bir şeye ihtiyaç göstermez. Derin bir bilgiye en mükemmel faziletleri ilâve eder, bir tercümesinden Eflâtun'u okur, Arapça'yı bildiğini iddia eder, mtb cizeler yapar ve hârikulâde yazı yazar. Yerliler onu gözlerinde büyütürler: artık o bir azizdir.
Muhayyilesi geniş bir lisanla her konudan bahseder, ve öğrencileri ile hayranlarının sayısı çok büyüktür.
Müminler hayır duâlarını almak için yeni doğmuş > bebeklerini ona götürürler, imam ağlıyan bebeğe duruma göre bir duâ okur ve ona parlak bir gelecek temenni eder. Bazen, iki çay fincanı arasında, başı havada çocuğa üç defa üflemekle yetinir. Karşılığında baba, halısı üzerine gümüş paralar, ölçekler dolusu pirinç, buğday bırakır, geri geri yürüyerek ve teşekkür olarak her defasında eğilerek dışarı çıkar.
imamlar Rus tüccarlardan yer küresi satın almaya başladıktan sonra, Batıhların bilim ve özellikle kozmog- rafi alanmda yaptıkları ilerlemeleri bildiklerini ileri sürmeye başlamışlardır. Mollanın, küresini ziyaretine gelen müminlere nasıl bir övünme ile gösterdiğini görmek gerek!
Yeryüzü hakkında kesin fikre sahip olmuştur: dünya yuvarlaktır. Bu buluşu kitapları karıştırarak veya tabiatı inceliyerek elde etmemiştir; bu gerçek ona, esirgeyen ve bağışlıyan Allah tarafından, gün battıktan sonra yaptığı duâ sırasında iletilmiştir.
Bilgin adam aynı zamanda yeryüzünün sabit olduğunu da öğretir. Olay açıktır, der, gözlerinizi kaldırıp göğe bakmanız yeterlidir. Kim güneşin soldan doğup, döndüğünü ve sağ tarafta battığını inkâr edebilir? Geceleyin de göğe bakan her mümin ayın ve yıldızların da aynı yönde yer değiştirdiğini farketmiyor mu? «Urusların küresinin» eksik olduğunu, meridyenleri c- ğik kesen yarım daireler ilâve ederek yedi, iklimi belirttiğini de ilâve eder.
Ülkenin başka aziz geçinen kimseleri gibi aşırıbir kuruma sahip olup, ileri sürdüğü şeylerin tartışılmasına izin veremez. Bundan başka bir imamın dediğinin aksini ileri sürmek kaba adamın, Özbekin, Kır- gizin işidir, iyi yetişmiş bir Sart böylesine kaba kusurlar işlemez.
İmamın ağzıyla konuşan Allah değil midir?
Dinleyici ilk anda söylenenlere inanmamışsa, dilinin ucunda itiraz sözleri hazırsa, sessizliğini muhafaza etmeli, diğerleri gibi başını eğerek «iyi» demelidir, imam sözünü tamamlayınca mütevazi görüşlerini açıklayabilir ama İlâhi kavramların tartışılmaz sözcüsüne karşı kuşku duyduğunu belirtmemelidir. Makûl bir cevap bulursa, imam pervasız adamın görüşlerini çürütmek tenezzülünde bulunabilir; kısa ve kesin bir'o- lumlu cevap onu bir sürü sıkıntıdan kurtarır; ıher şeyden önce aldanmazlık şöhretine gölge düşmemesi ö- nemlidir. Genellikle aydınlar arası bir toplantıda, şöhret sahibi kimsenin gözlerini soru yönelten kişiye çevirerek kısaca «evet» veya «hayır», demesi, tartışma kaynağı olacak konunun bitmesine sebep olur ve artık kimse o konu üzerinde bir kelime edemez.
Küreli adam kendisinin Peygamber ile mukayese edilmesine asla izin vermez. Bir gün imamın çömezleri ile birlikte mezarlığa gidip babasına duâ ettiği anlatılır: Bir müddet ayakta huşû içinde başı öne eğik kalmıştı. Sonra ansızın ellerini göğe kaldırmış ve ilham dolu bir sesle: «Baba! Artık göğe dönebilirsin, duâlarım kapalı bulduğun kapıları sana açtı.» demiştir, öğrencilerinden biri sözlerinin ne anlama geldiğini sormuştur. O da, babasının yeryüzündeyken işlediği günahlar yüzünden cehenneme gittiğini ve kendisinin faziletleri sayesinde Bağışlayan Tanrı'nın babasının acılarını affettiğini belirtmiştir. Aceminin biri de Hz. Muhammed'in babasının da aynı durumda olduğunu ve Peygamber'in de aynı şekilde duâ ederek... Fakatimam sözün devamını dinlememiş, gayet soğuk bir ifadeyle konuşanın sözünü kesmiş, «Puh! Bana Peygamberden mi bahsediyorsun?>> demiştir.
Bu okumuşlar, sofu insanlar yerli halkın en ilgi çekici kısmını teşkil ettiklerinden fırsat düştükçe onlar hakkında başka ayrıntılar da vereceğiz.
Dostumuz V... sayesinde içlerinden en tanınmış olanla temas kurmak fırsatını bulduk. Dillerini kpnu- şan «Urus Mirza» yı ziyaret etmekten hoşlanıyorlardı. O da onları gayet iyi karşılıyor, iyi donatılmış bir sofra sunuyordu. Kendilerini beğenmiş ve obur olduklarından, mükemmel bir. sofrada kendilerine iyi bir yer verilen. evlerin yollarını hiç bir zaman unutmuyorlar ve dostumuzun bir işareti ile yapılan çağırıya hemen koşuyorlardı.
Cuma günü «Khuftâne» namazından (akşam) /son- ra Urus Mirzan'ın evinde kalabahk ve s'eçkin bir toplu-ı luk oluşturmuşlardı. Toplandığımız basık odada iki müzisyen dumburak ve surnoy çalıyordu. Zengin bir gece kahvaltısı ikram edildi. Fincanlara çay ile birlikte konyak ve rom.da konuluyordu; bu koyu Müslüman- lar ise içkili çayı bir yudumda boşaltıyorlardı. Bizi ilk defa görenler, kâfirlerin yanında bulunmaktan sıkıldıklarından içmekte tereddüt ediyorlardı; bunlar duâ edip ev sahiplerine Kur an'da yasaklanmış şeyleri ikram etmemelerini rica ettikten sonra arkadaşlarını taklit ediyorlardı.
iki musikî havası arasında konuşmalar oluyordu.
Otuz yaşlarındaki müzisyenlerden biri Taşkent medreselerinden birinde imam olmak üzere okurken, odasında hafif bir kadınla yakalanmış ve okuldan tar~ dediImişti; dinî meslek hayatı böyle son bulunca, o da kendisine istidatlın gördüğü musikîye başlamıştı. Bütün müzik âletlerini çaldığını iddia ediyor ve halkın nazla büyüttüğü bir sanatkâr hayatı sürdürüyordu. Onagöre Emir çağırdığı için yakında Kâbil'e gidecekti; fa* kat şöhreti çölleri aştığı için daha önce Rum sultanının yanına İstanbul'a ve Mekke'ye gitmek istiyordu. Bütün bu yolculuk tasarılarını, zârif hareketlerle-anlatıyordu. Ancak yanımdaki adam onun bir «Lâfgî» olduğunu, söylediklerinin bir tekinin bile doğru olmadığını fısıldadı. Bu münasebetle de bana bir lâfgînin hikâyesini anlattı. Böylece burada da Marsilya ve Bor- deaux'da olduğu kadar mübalâğa edildiğini öğrenmiş oldum.
-
Buhara'da Abdullah adında biri yirmi yıldan beri * Türkistan'ın en büyük palavracısı olarak geçiniyordu. Şöhretinden emin olan Abdullah huzur içinde yaşıyor; pazara çay içmeye gittiğinde başı daima yukarda dolaşıyordu. Fakat bir gün Taşkent'ten gelen bir tüccar yanına sokularak: «Bismillâh dostum Abdullah, Taşkent'te senden daha mübalâğacı var.» dedi. Abdullah bu sözler üzerine sarardı. Tüccar, Abdullah ile konuşurken meraklılar da onları dinliyordu; haber kısa zamanda pazarda yayıldı. Abdullah'ı görenler, «Taşkent'te senden daha mübalâğacı olduğu doğru mu?» diye soruyorlardı. Bu sorularla canı sıkılan Abdullah, söylentinin doğruluğunu araştırmak maksadıyla Buhara'dan Taşkent'te gitmeye karar verdi. Taşkent'e geldiğinde rakibinin evini buldu, kapısını çaldı; sekiz yaşlarında bir çocuk kapıyı açtı:
-
Mübalâğacı Muhammed burada mı oturuyor?
-
Ne istiyorsunuz? Ben onun oğluyum.
-
Git babana söyle Buhara'dan Taşkent'e bir halıyı açarak geldim.
-
Allah senden râzı olsun, babam da sarığını bir yere taktırmıştı, getirdiğin halı ancak yırtığını örter.
Oğlunun verdiği cevap babasının üstünlüğünü açıkça ispat ettiğinden Abdullah üstadını bulduğunu açıklamak üzere Buhara'ya döndü.
Bana bunu nakleden Hokandlı olduğundan Buha- ral'i ve Taşkentliler ile alay etmek fjrsatı da bulmuş o- luyordu.
Bu arada mollalardan biri Hindistan'dan bahsediyor, orada Ölülerin yakıldığını, kocalarının ölümüne dayanamayan kadınların, yanan odunların üstüne atladıklarını ve terketmek istemedikleri kocalarının cesetleri ile birlikte kül olduklarını anlatıyordu.
«Dinleyicilerden biri, mahşer günü kemikleri ‘yananlar ne olacaktır? diye sordu. Bir Tatar:
—«Kemikler ister yansın, ister gömülü olsun ölüler canlı iken sahip oldukları şekle bürüneceklerdir.» dedi.
Konuşma daha sonra Peskent'te Akkulu Beğ'in oğlunun sünnet düğünü münasebetiyle verdiği eğlence üzerine döndü.
Katoliklerde şaraplı ekmek yeme âyini gibi Müs- lümanlarda da bu dinî tören büyük eğlencelere vesile olmaktadır. Konukları kimin daha iyi ağırlıyacağı mesele olduğundan ailelerin gururları söz konusudur.
Başka yerlerde olduğu gibi Asya'da da zengin ve cömert tanınmak fena bir şey değildir. Zamanı geldiğinde akrabalarına ve dostlarına sofrasını açabilmek için insanlar yıllarca tasarruf yaparlar.
Sekiz gün boyunca Akkulu Beğ kendisine tebrike gelenleri ağırlamıştı. Bu şekilde davranarak, pazarın çamurundan meziyetleri ve entrikaları sayesinde kudretin zirvesine çıkmış atası Yakup Paşa'ya lâyık olmak istemiştir. Yakup, Hokand'da Hudaya Han’ın başveziri olmuş, sonra Kaşgar'da mutlak iktidarı eline geçirmiş, yeryüzünün en büyük iki devleti onunla ittifak yapmak için çırpınmıştı.
«Akkulü Beğ bir kaç yıl önce kardeşini öldürtmeği mi?» diye sordum. Bir molla:
«Evet, sırtından tabanca ile vurdurttu. Akkulu Beğ büyük bir hükümdardır; Tanrı ona uzun ömür versin!» dedi.
Bir kardeş katiline uzun ömürler dileyen ve olay karşısında nefretini belirtmeyen kişi, bir az önce söz konusu aziz imamın yakınıydı.
Türkistan'a, Kaşgar'dan Yakup Paşa'nın ölümünden sonra gelmişti: kısa boylu, tıknaz, yuvarlak patlak gözleri arasında kanca burnu ve beyaz, ince dişleri ile esmer deniz tavşancılı yüzünde kendi gülümsemesine sahipti. Güzel yazı yazma kabiliyetini efendisinin düşüncelerini kâğıda geçirmekte kullanıyor ve bunları, islâmiyetin en saf ışıklarından birinin eserleri sanan müminlere mümkün olduğu kadar pahalıya satıyordu. Hemşehrilik duygusu da işin içine karışıyor, Taşkent- Iiler azizlerinden müthiş gurur duyarlarken, Kaşgarlı da ticaretini sürdürüyordu. Bir başka gelir kaynağı daha vardı: «Tumor» denilen muskalar yazıyordu.
Yerli halk aşırı derecede boş inançlara inanmıştı: yalnızca şöhret sahibi olmuş bazı azizlerin elbise ve vücut parçalarının hayırlı kudreti olduğuna değil, bazı duâların yazıların, tabiatüstü kudrete sahip olduğuna da inanmışlardır. Bunlara sahip olmak için, bir akça karşılığında beyaz bir kâğıda siyah ve kırmızı mürekkeple yazılar yazan bir mollaya başvururlar; böylece bir yolculuğun iyi geçmesini, mutlu bir doğum olmasını veya şiddetle arzulanan bir kızın inadının kırılmasını garanti altına almış olurlar. Kırmızı renk iyi bir kehanet demek olduğundan, tılsımlı kâğı’dın belirli yerlerinin itina ile kırmızı mürekkeple çizilmesi şarttır; bu şartlar altında ona sahip olan kişiye daha fazla talih getirir. Tılsım genellikle omuz üzerinde, köprücük kemiğinin hizasında khalatın dışından görünebilecek üçgen bir cep içine dikilir. Boyuna asıılan özel bir torıba içine konan şekli de mevcuttur; katolikler de haçlarını aynı şekilde asarlar. Müslümanlar tılsımlarını, ilâç işleri ile de uğraşan Yahudi ferden satın alabilirler. Bunlarda, meselâ kalp hastalığı için mükemmel bir ilâç vardır: bir kese içine konan ve göğüste hasta bölge üzerine sıkı sıkıya bastın lan yeşim taşı.
Tılsım yapımı ve satışından önce ihtiyaç içinde yaşayan ve sonradan birdenbire zenginleşen bir kâtip- den bahsedilir. Ticaretine, pazarın bir köşesine, kalemi ve kâğıtları ile bir dilenci gibi oturarak başlamıştı; şimdi eski Taşkent'in en güzel yerinde, parlak renklerle boyalı kapısı önünde bekleşen müşterilerini nazla kabul ediyor. Şöhreti her tarafa yayılmış, kesesi iyi dolmuştur.
Yanımızdaki Kaşgarlı bir solukta, ev sahibinin hizmetkârı için iki büyük sayfa dolusu tıisım yazdı. Genç Ahmed şehrin mutena bir semtinde oturan zarif bir ka- dinin soğukluğundan ümitsizliğe kapılmış, bu durumun ortadan kalkması için her çareye başvurmaya karar vermişti. Yazıoı kalemini kâh siyah mürekkebe, kâh kırmızı mürekkebe batırıyordu. Ayrıca mübalâğalı ifadelerle son bulan bir af dileğini de güzel kadına ithaf etmeyi ihmal etmedi:
«Ruhumun zarfından yapılmış bu kâğıt üzerinde gördüğün mürekkebi göz yaşlarımla hazırladım; göz kapaklarımın kirpikleri bu satırları çizen kalemi verdiler. Yalvarırım sana, bana müspet bir cevap yolla; cevabını muska gibi boynuma asacağım ve aşktan çılgm bir hâîde dolaşacağım.»
Müşterileri çoğunlukla okuma bilmeyen bu tılsam tüccarları yazılarında hayâl güçlerini tamamen serbestçe kullanırlar. Önemli olan, kırmızı mürekkebi fazla kullanarak yazıya hoş bir görünüm vermektir.
Dindaşlarının basitliğine gülen bir Tatar hacı bu münasebetle bize şu hikâyeyi anlattı:
«ilkbahar'da bir Buharalı eşeğine binmiş Karşi tarafına doğru yol alıyordu, ilerledikçe kara bulutlar çoğaldı, korkunç bir yağmur tepesinden aşağı boşaldı, a- dam hayvanı koşturmaya başladı ve şiddetle döven yağmurun altında en yakındaki köyün ilk evine yöneldi ve kapıyı çalarak konuk edilmesini istedi.
«Aralanan kapıdan evsahibi karısının doğurmak üzere olduğunu söyleyerek başka yere gitmesini istedi. Doğum zor geçtiğinden çatısı altında bir yabancı i!e uğraşacak zamanı yoktu.
«Kapı yolcunun suratına kapanmak üzereydi; fırtına da dineceğine şiddetini arttırıyordu. Fırtına diner dinmez gideceğine dair yemin ederek hayvanı ve kendisi için kuru bir yer istemeye devam etti. Fakat köylü ısrarlıydı.
«Ne mutlu ki yolcu zor durumlara çare bulan bir adamdı; hemen aklına bir fikir geldi:
«— Haykırmasını duyduğum karın için bir tılsım yazayım, doğumu kolay olsun! dedi.
«Ansızın evsahibinin yüzü değişti:
«— Girsene, Allah senden râzı olsun!
«Eşek iyi bir yere kondu, önüne ot verildi, yolcu da ateşin başına geçti, yazı takımını çıkardı ve hayatından memnun olan Özbek'e şu tılsımı yazdı: «Ben kuru yerdeyim, eşeğimin de otu var, evsahibimin ka. rısı doğurmuş, doğurmamış bana ne.» Koca hemen tılsımı karısının boynuna astı ve artık sonuçtan emin o- nu ıstırabı içinde bıraktı. Karısıyla ilgilenmekten vazgeçerek konuğuna hizmet etti ve son damla yağmur düşünceye kadar çay ikram etti. Nihayet yolcu kalktı, eşeğine bindi ve «Allah senden razı ofsun!» diyerefc yoluna koyuldu.
«Öteki kapının eşiğinde yolcunun arkasından bakarak, tanı zamanında kendisine böyle aziz bir insanı gönderen Tanrı'ya şükürler etti.»
Kaşgarlının yanında bir Tatar molla da gelmiş «U- rus Mirza»yı ziyaret etmek istemişti. Yerinde müteva- zi bir şekilde oturuyor; etrafında konuşulurken o düşünüp duruyor, zaman zaman gözlerini göğe kaldırıyor ve derin derin iç çekiyordu.
Bu tam bir mutasavvıfdı.
Mensubu olduğu tarikatın felsefesine göre her tarikat mensubu kendisinin Allah'ın manevî şahsiyeti ile birleşmiş görüyordu. Tarikata yeni girenler dıştan tevazu gösteriyorlarsa da, Tanrı ile birleşmiş olmalarından pek de gururlu değillerdi. Eskiden beri tarikatta olanlara gelince, yeni mensuplar tarafından peygamberler gibi saygı görüyorlardı.
Ticarette muazzam bir servet kazandıktan sonra bu Tatar o şöhretli mutasavvıflardan birine itaat etmek için bütün servetini son kuruşuna kadar harcamıştı.
Manevî yöneticisi uğrunda servetinin büyük bir kısmını dağıtmış, geriye kalan kısmını ise gözlerini a- çan kişinin uğrunda yok etmeye hazıir bekliyordu. Bir çoğu onun bu fedakârlığını kınamakta, ama, sizi Tanrı yoluna getiren kimseye ne verilse çok olmayacağını söyleyen diğerleri bu hareketini mâzur görmekteydiler.
Bu dervişlerin önderleri sık sık toplantılar düzenli- yerek tarikat mensuplarına, şarkı söyleyerek dans edan dervişlerinkine benzeyen çalışmalar yaptırırlar. Büyük bir salonda veya kapalı bir avluda yeni dervişler daire şeklinde otururlar, hareketsiz durarak bir müddet sükûnetlerini muhafa7a ederler: bu sırada tefekküre dalmışlardır. Ansızın başkanları gırtlağının bütün gücü ile bağırır, diğerleri onu taklit ederler, sonra çığlıklarını keserek, ciğerlerinin .bütün kuvvetiyle kısa bir cümle söyler, dervişler hep bir ağızdan ve yine en son sesleriyle bu cümleyi tekrarlarlar. Söylediklerine göre, a- macı Tanrı'ya yaklaşmak olan bu ibadet esnasında bağırışlar sonunda kendilerinden geçerler ve beşinci, hattâ yedinci kat göğe varırlar. Yaşlı müminler bu mutasavvıfların hokkabazlıkla çevrelerini etkilemek istediklerini öne sürerler. Sâdık sünnîlere kulaklarını bu dervişlerin konuşmalarına tıkamalarını ve sadece Tanrı'- ya bağlanmakla yetinmelerini öğütlerler.
Onların ibadet şekillerine inanmıyan bir Buhara- lı bu Tatar ile şiddetle tartışıyor, velîleri tanımadığını ısrarla belirtiyordu.
Buharalı, bir Asyalı için fevkalâde iyi eğitilmişti; Arapça'yı, Türkçe'yi ve Farsça'yı gayet akıcı bir şekilde yazıyor ve konuşuyordu; varlık ve yokluk kavramlarını Avrupalı meraklıların hayranlığını tahrik edecek kadar kolay bir şekilde tartışıyordu. Aristo ve Eflâtun yakından tanıdığı filozoflardı. Üstünlüğünün farkında olduğundan alaycı bir tarzda konuşuyor; rakibini küçümsüyor, cehaletini kolaylıkla ortaya döküyor, onu gülünç durumlara sokuyor ve pek tabiî çevreden kötü bakışları topluyordu.
«Şu akan zaman içinde ne Buhara 'da, ne Taşkent'te, ne de başka bir yerde velîye raslamanız mümkün değildir.»
«Velîler olmasa, eşyanın düzeni altüst olur.» diye Tatar cevap verdi.
«Zavallı cahil! Kim sana bunları diyen? Mutlaka esiri olduğun sözde derviştir!»
«Bir velînin hizmetkârı olmaktan mutluyum.»
«Efendin bir velî ise senin âyetleri bilmen gerekir. Haydi bir tanesini ezbere oku bakalım, molla.»
Tatar bir âyet okumaya başladı.
«He! He! Arapça'yı hiç bilmiyorsun. Farsja'n ise daha berbat - devam et bakalım.» diye Buharalı Türkçe olarak devam etti.
Tatar, hırsından bembeyaz kesilmiş bir hâlde sustu.
Bir okumuşa yapılacak en büyük hakarete mâruz kalmıştı: Kendisine halikın konuştuğu dille hitap edilmişti. (1) Rakibi sanki üzülmüş gi'bi, alaycı bir havayla gülümsedi.
Bu davranış Tatar'ı büsbütün çileden çıkardı; hiddetle bağırdı:
«— Allah şahidimdir tıpkı bir keçi gibi konuştun.»
Diğeri hiç gecikmeden,
«Allah şahidimdir, bir eşeğin sözlerini duyuyorum.» dedi.
Konuşma, rakibinin yuhalan arasında Tatar'ın toplantıyı terketmesine kadar bu nâzik şekliyle sürdü.
Bu Buharalı altmış yaşlarında zayıf bir ihtiyardı. Endişeli ve hareketli zekâsı ile bir yerde uzun müddet yaşıyamıyordu; bilginin daima dostlar bulduğu Asya şehirlerinde dolaşarak bilgi aktaran bir göçebe gibiydi.
Devamlı hareket hâlinde olmasını garip bir şekilde açıklıyordu. Her yıl kışı izleyen ilk güzel günlerde «Küçük bir hayvanın» yola çıkıncaya kadar dalağını kemirdiğini söylüyordu. Yer değiştirdi mi, «Küçük hayvanın» ısırması hemen duruyormuş. Kendi kanaatine göre, her ilkbahar içini kemiren küçük bir kurttu.
Son olarak Buhara'da kesinlikle yerleşeceği sanılmıştı. Emir onu huzuruna çağırtmış, yılda bir havli yüklü bir para karşılığında şehirde kalacağını sanmıştı Bilge adamın durumu gerçekten kıskanılacak bir durumdu.
Yeni gelen birisine karşı sunulan tercihlerden do-
(1) Türkçe’nin ihmal edilişinin ve hor görülmesinin Türkistan’daki örneğine okuyucunun dikkatini çekeriz. (Çev.)layı kıskançlık duyuyorlarsa da meslekdaşları münakaşa götürmez üstünlüğü karşısında eğiliyorlardı.
Fakat bizim adamın kötü huyları ve zayıf ticarî zihniyeti vardı. Tartışmaktan büyük haz alıyor, daima tartışacak konu arıyor ve en ufak itirazda deli gibi oluyordu.
Bir gün dinî konularda yapılan tartışmanın en kızgın anında Emir'in aile büyüklerine küfür etmişti. Diğerleri bunu fırsat bilmişler, sünnî inanışının temellerini yıkmaya çalıştığını ileri sürmüşler, nihayet Emir ona destek olmaktan vazgeçmiş, aylığını kesmiş ve sonunda en kısa zamanda o yöreden kaybolmasını tavsiye etmişti.
O da, daha önceden tanıdıkları olduğu Taşkent'e gelmişti. Bir medreseye yerleştikten sonra çevresine kısa zamanda bir sürü öğrenci toplamakta gecikmemiş ve onların getirdikleri armağanlarla refah içinde yaşamaya başlamıştı. Fakat «küçük hayvan» yine dalağını kemirmeye başlayınca öğrencileri bir sabah geldiklerinde hocalarını yerinde bulamamışlardı. Ancak üç ay sonra yeniden ortaya çıktı.
Öğretimden sıkıldığından, bizim Buharalı şehirlerden uzakta yaşamaya ve herkese münzevi bir hayatın seyrini verecek kırda bir yer aramaya karar vermişti.
O yüzden Taşkent'in bir kaç kilometre uzağında bir köye yerleşmeye gitmişti.
Camiden hiç çıkmıyor, vaktini nefsine eziyet etmek ve duâ okumakla geçiriyordu. Müminlerin sadakalarıyla yaşamaya devam ediyordu. ZaıVıanla gerçek bir aziz olduğu hakkında söylentiler yoğunlaştı.
Fakat bu tekdüze hayat da onu yormaya başlamış, içini sıkıntı basmıştı; münzevi hayatından ayrılmaya ve sağlam doktrinler öğretmeye karar verdi. Önceleri her şey iyi gitti; sonra mizacının gerçek yüzünü göstermekte gecikmedi; giderek yaşlanıyordu; genç k.z-
ları topluyor, onlara aşk şiirleri okuyordu. Sahte vakarını kaybetmiş, anlamsız fikirlere kapılmış daha serbest görüşlü olmuştu. Kâfirle aynı yemeği yiyen Müslümanın günâh işlemiyeceğini ileri süren o değil miydi? Bu imansızlık örneği düşüncesi kulaktan kulağa dolaşıyor, müminler hoşnutsuzluklarını belirtiyor ve ona karşı gösterdikleri körükörüne güveni terkedi- yorlardı. Her fırsatta ona danışmaktan vazgeçiyorlar ve cocuklar artık eteğini öpmek için birbirlerini çiğnemiyorlardı. Çevresinde doğan bu soğukluk onun için bir kurtuluş işareti olmalııydı. Maalesef böyle olmadn. Halk arasında bile edepsiz hareketlerinden kaçınmıyor-' du. Namaz kılarken gerektiği gibi hareketsiz durmuyor; hareket ediyor ve afyon topağını yutmak için ibadetini kesiyordu. Hatta cemaatle namaz kılarken son derece terbiyesiz bir davranışta bulunduğu da öne sürülüyordu.
Bu uygunsuz hareketleri kısa zamanda verilen ve kazançlı olabilecek kutsallığının temelini bir anda yıkan darbe oldu. Artık kendisine eskisi gibi saygı gösterilmiyor, armağanlar verilmiyor ve yiyecek maddeleri satılmıyordu; ona, gitmekten başka çare kalmamıştı.
Bir gece Taşkent'e varmak üzere yola çıktı ve orada felsefe öğretimi yapan molla hüviyetine büründü. Bu maceralar, sükûtuhayaller mizacını bir nebze olsun değiştirmemişti; inançlarında kararsız kalıyor ve içinde bulunduğu ruh hâletine göre ya çok mutaassıp bir Müslüman, ya da acınarak derecede şüpheci bir mutasavvıf olarak gözüküyordu. Bugün oruç tutuyor ve kesiksiz ibadet ediyor; ertesi gün velîlerle alay ediyor, Hz. Muhammed'i eleştiriyor, Kur'an tarafından yasaklanmış içkileri içiyor ve Rus votkasının etkisiyle Tanrı'nın ilâhî meziyetleri, hatta varlığı üzerinde kuşkularını dile getiriyordu.
Kendisini hiç terketmiyen öğrencilerinden birine o zaman «Allah nedir?» diye sormuştu.
«Allah, esirgeyen, bağışlayan, kâinatın efendisi, mahşer gününün hükümdarıdır.»
«He! he! bundan emin misin?»
Öğrencisi bu hakaret karşısında şaşkına dönmüştü.
Anladığımız kadarıyla bu Buharalı rasladığımız diğer bütün mollalardan çok daha aydın bir kimseydi. Meslekdaşlarınm pek çoğunda görülen aptalca hurafelere asla itibar etmiyordu. Bir karpuz yere düştüğünde yarılırsa zelzele olacağına inanmazdı; gök gürültüsünün yukarda hal-ısırnı veya karılarının içi taş dolu şalvarlarını silkeliyerek bir ihtiyarın çıkardığını kabul etmezdi; geçen aralık ayında meydana gelen ay tutulmasında korkudan titrememiş, dam üstüne çıkarak, ayın ışığını kapayan ve onu yemek isteyen canavara engel olmak için Allah'a yakarırken, teneke çalmamıştı; bütün bunlara rağmen doğrudan doğruya kendisi söz konusu olduğunda bir çocuk kadar saf gözükürdü. Ölmekten büyük korku duyar ve gerçekten dehşete düşmüş bir insanın sağlam inancı ile «uzun ömür» duâsı- nı okurdu; bu dua ona yüz yirmi yıllık bir ömür sağlamıştı. Bu duâyı dostu Urus Mirza'ya nakletmiş, bu reçeteyi dikkatle saklamasını öğütlemişti.
Mirza şüpheciydi; o duâyı bana gülümseyerek nak- letmişti. Duânın amacı göz önüne alınınca onu daha veciz sanırdım. Halbuki şöyleydi:
«Allah'ım beni kazalardan ve hastalıklardan koru, beni yüz yirmi yıl yaşat.»
Günde iki defa bu şekilde duâ etmek gerekmekteydi; sonuç bekleyişi aldatmıyacaktı. İstenmiyen kaza ve hastalıkları saymak da yararlıydı.
Türkistan'da çok yaygın bir inanca göre dünya Hicretin 1300''üncü yılı yok olacaktı. Yer açılacak baş*ta Taşkent'in genelev mahallesi olmak üzere her şey yok olacaktı.
Felâket tarihi yakındı, müminler endişelerini saklamıyorlardı. Birbirlerine üzüntülerini anlatıyorlar, karşılıklı kötülüklerini, yalanlarını, ahlâk dışı davranışlarını yüzleştiriyorlardı. «Davranışımızın uygunsuzluğu İlâhî Hiddeti üzerimize çekti; artık düşünmek ve daha iyi davranmak vakti gelmiştir.» Bu serzenişlere rağmen sefahat ve aldatmaca dolu hayatlarını sürdürüyorlardı, zira kâr ve eğlenceye âşıktılar.
Yerli halk arasında savaş, istilâ veya karışıklık havadislerinin yayılması ender değildir. Bu bölgede sık olan yer sarsıntısının sadece yapıları değil, beyinleri de sarstığını düşünmek pek de yanlış olmasa gerek. Acaip de olsa 'bir haber hayâl güçlerini harekete geçiriyor, giderek önem kazanıyor ve bazen onları gülünç davranışlara itiyordu.
Bir kaç yıl önce Mekke'den gelen bir hacı bize son derece garip gelen bir kehanette bulunmuştu. Kutsal şehirlerde rasladığı bir derviş Türkistan'da bir tavuğun yumurtlayacağı yumurtadan bir yılan çıkacağını ve bu yılanın bütün insanları yiyeceğini söylemişti. Söylenti süratle yayılmış ve Rus istilâsı altındaki Türkistan'da halk tavuktan başka bir şey yemez olmuştu.
Bölge kumandanı tavuk katliamını öğrenince yerli önderleri toplamış, bunların dindaşlarına tavuk yumurtasından daima piliç çıkacağını, bu kehanete inanmanın bir anlamı olmadığını ve zavallı hayvanlanı öldürmekten vazgeçmelerini anlatmalarını istemişti.
Ak sakallılar köylerine dönmüş, fakat ne derlerse desinler katliam durmamıştı. Bölge kumandanı ne tedbir alacağını şaşırmıştı. Nihayet aklına parlak bir fikir geldi: bir tavuk öldüren bir koyun parası kadar bedel ödeyecekti. Karar kesin oldu ve tavukların katliamı durdu; şimdiye kadar hayatta kalan tavuklar yılan çıkaran yumurtayı yumurtlamıyarak öldürülen kardeşlerinin intikâmını almadılar!
Şartların en gözde eğlencesi bıldırcın ve keklik dövüşüdür. Taşkent'te her cuma sabah namazından sonra bu sporun meraklıları Şaykan-tavur denilen bir bahçede toplanırlar. Seyredenler bahislere girişirler ve iyi bir kekliğin veya bıldırcının sahibi yüksek bir meblâğı cebe indirir. Eğitilmemiş bir bıldırcın bir kaç santim (1) ettiğinden bu eğlence herkese uygundur; nitekim pazarda başıboş dolaşan bir adamın bile khalatı- nın bir köşesinde, boş zamanlarında eğiteceği bu hayvanlardan bir tane mutlaka vardır. Kekliklerin fiyatı daha yüksektir; dağdan toplanan bu hayvanlar otuz franktan aşağı satılmazlar. Bir çok zafer kazanan kekliklerin fiyatı çok yükseğe ulaşır, ama sahibi böyle hayvanlarla yapılan karşılaşmalarda hiç kimsenin karşı tarafa bahis oynamadığın.!görünce kekliği kesip yemekten başka bir şey yapmaz.
Büyük dinî bayramlarda, Arsol'da (yılbaşı) at yarışları düzenlenir. Yarış atlarına delikanlılar binerler; meraklılar kalabalığı daima muazzamdır; sayısız binici oarlak renkli elbiseleri ile pist boyunca çit teşkil ederler ve güzel bir güneş altında sarıkların ve alacalı bu- lacalı kbalatların dalgalanması, renklerin şaşaası bakımından nisan ayında bozkırda dalgalanan çiçeklerin manzarasına benzetilebilir.
Sart gövde sporlarına düşmandır; bir kaç kuruş karşılığında saatlarca tanıdıklarıyla günün olaylarını konuştuğu ve giyim kuşamını sergilediği çayhanede rahavet içinde oturmayı tercih eder. Sonra çayhanede bir müzikçi, şarkıcı veya kadın gibi kırıtan, zarif hareketli, genç ve güzel bir (baça) bulması ihtimali vardır. Çay koymak, nargile yakmak bu gibilerin işi olup,
(1) Frankın yüzde biri. (Ç.)müşteriler «taksir» yani majeste diverek onunla gönüllerince eğlenirler. Zaman zaman kart oynarlar, zar ve kemik atarlar, kavun, karpuz veya kuru yemişler yerler.
Fakirlerin böyle eğlenceleri olmadığından, kendilerine parlak düşünceler veren afyonu tüttürerek veya haşhaş kurumuş kapsüllerinin suda kaynatılmasından elde edilen «Koknar»ı içerek dalarlar.
Koknar'ın etkisiyle zavallı sırtını duvara dayar, müddeti alınan miktar ile orantılj olacak şekilde yarı uykulu bir durumda hareketsiz kalır; ve orada gözleri kapalı, bir nevi perişanlık duygusu altında hayâl kurar; yanında yapılan her şeyi algılar, fakat en ufak bir gürültüden, kendisine söylenen bir 'kelimeden rahatsız olur ve mutlak saadeti ancak mutlak sessizlik ve hareketsizlikte bulur. Daha sonra uyanır ve işinin başına döner. Bir kere alışanlar bu uyuşturucu maddeden asla vazgeçemezler ve her gün aynı saatta ve aynı miktarda köknar almazlarsa kısa zamanda bütün fizikî ve manevî enerjilerini kaybederek insanların en mutsuzu o- lurlar.
Kısaca Şartların hayatları böyledir.
Taşkent'te bulunmamızdan yararlanarak yemekleri, eğlenceleri, zenaatleri hakkında daha ayrıntılar vermek isterdik; ama karlar eriyip, ağaçlar tomurcuklanmaya başlayınca yola koyulduk ve gördük ki yol boyunca rasladığımız yerleşik hayat süren insanların u- sûlleri, görecekleri de aynen Sartlarınki gibi; o yüzden saydığımız ayrıntılara yol boyunca fırsat çıkınca anlatacağız.