YUSUF AKÇURA (1876-1935)
Nuri Yüce 01 Ocak 1970
Türk siyaset adamı, tarihçi ve yazar.
Kazanın Simbir şehrinde doğdu. Babası Hasan Akçurin, annesi Bîbî Kamer Bânûdur. Ailenin hayatta kalan tek çocuğu olan Yusuf, babasının ölümü üzerine annesi ile Kazandan ayrılıp İstanbula göç etmek zorunda kaldı (1883). İlk öğrenimini Mahmud Paşa ve Kara Hâfız ibtidâîlerinde yaptıktan sonra Koca Mustafa Paşa Rüşdiyesine yazıldı (1885). Bir ara tahsilini yarım bırakarak Kazana gitti. Bir yıl sonra tekrar İstanbula döndü ve rüşdiyeye devam etti (1890). Dördüncü sınıfı bitirince Harbiyeye kabul edildi (1892). Ancak ikinci sınıfta iken tutuklandı. Çalışkan bir talebe olması dolayısıyla cezasını çektikten sonra yeniden Harbiyeye döndü. Okuldan mezun olunca erkânıharp sınıfına ayrıldıysa da Jön Türklerle ilgisi bulunduğu gerekçesiyle tekrar tevkif edildi (1896). Hâtıralarında, o yıllarda Jön Türklerle ilgisi olmamakla beraber Türkçülüğünün şuurlu bir şekilde bu devrede başladığını anlatmaktadır. Tevkifinin ardından arkadaşları ile Fizana sürülmek üzere Trablusgarpa gönderildi (1897); ancak daha sonra orada serbest bırakılarak rütbesi iade edildi. Bir müddet burada Erkân-ı Harbiyye Kaleminde çalışıp öğretmenlik yaptı ise de tahsiline Avrupada devam etmek maksadıyla Tunusa kaçtı (1899). Aynı yıl Parise geçerek Ecole Libre des Sciences Politiquese kaydoldu. Burada önce Sadri Maksudi ile, daha sonra Jön Türk hareketinin liderlerinden Ahmed Rızâ ile tanışarak onun çıkardığı Şûrâ-yı Ümmet gazetesinde yazılar yazmaya başladı. 1903 yılında tahsilini tamamladıktan sonra Kazana döndü; burada meşhur Üç Tarz-ı Siyâset makalesini kaleme aldı ve yayımlanmak üzere Kahirede çıkan Türk gazetesine gönderdi (Nisan-Mayıs 1904). II. Meşrutiyetin ilânına kadar Kazanda kalarak çeşitli gazetelerde çıkan yazılarıyla Rusya Türklerinin mücadelelerine iştirak ettiği gibi, oradaki bazı siyasî ve kültürel hareketlere katılarak Cedîdciler arasında yer aldı. Rusya Müslümanları adlı siyasî harekete de fiilen katıldı (1905). Bir taraftan öğretmenlik yaparken diğer taraftan Kazan Muhbiri isimli gazeteyi çıkardı (1905). Ulûm ve Târih adlı kitabını yayımladı (1906). Rus hükümeti Akçuranın Dumaya seçilmesini önlemek maksadıyla 8 Mart 1906 tarihinde evine baskın yaparak onu seçim sonuna kadar kırk üç gün hapsetti. Hapishane hâtıralarını Mevkufiyet Hâtıraları adıyla yayımladı (1907). Kırımda çıkan Tercüman gazetesinde çalışırken Üç Haziran Vaka-i Müessifesi isimli eseri sebebiyle hakkında takibata geçildi. Bu sırada II. Meşrutiyet ilân edilince İstanbula hareket etti (Ekim 1908). Bir süre sonra Rusya ve Almanyaya gitti, ancak umduklarını bulamadığı için tekrar İstanbula döndü (1910).
Akçuranın İstanbuldaki çalışmalarının başlıcaları, bu yıllarda faaliyete geçen Türkçülükle ilgili derneklerin hemen hepsinin kurucuları içinde yer almasıdır. Bilhassa Türk Yurdu Cemiyetinin yayın organı olan ve 1911-1917 yılları arasında müdürlüğünü yaptığı Türk Yurdu dergisindeki faaliyetleri dikkati çeker. Bu arada Harbiyede, Medresetül-Vâizînde, İstanbul Dârülfünunu ile Deniz Lisesinde öğretmenlik de yaptı; Rusyadaki Müslüman Türk-Tatar Halklarını Koruma Komitesi üyesi sıfatıyla İsviçredeki Milletler Konferansına katıldı. 1917-1919 yılları arasında Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti murahhası olarak Batı Avrupa ülkeleriyle Rusyada bulundu; 1919 yılı sonlarında İstanbulda İngilizler tarafından tutuklandı. Serbest bırakıldıktan sonra evlendi (1920). Millî Mücadeleye katılmak üzere aynı yılın martında İstanbuldan ayrılarak Anadoluya geçti. Önce Maarif Vekâletinde, daha sonra da yedek kurmay yüzbaşı sıfatıyla Kâzım Karabekirin karargâhında çalıştı. Cumhuriyetin ilânından sonra Atatürkün yakın çevresinde yer aldı. Hariciye Vekâletindeki görevinden sonra İstanbul mebusu olarak meclise girdi (1924) ve ölünceye kadar meclisteki yerini korudu. Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinde çalıştı; 1932 yılında cemiyetin (Türk Tarih Kurumu) başkanlığına seçildi ve ömrünün sonuna kadar bu görevde kaldı. İstanbul Üniversitesinin yeniden kuruluşunda Yakınçağ siyasî tarihi profesörü olarak İstanbula gitti (1934). 11 Mart 1935te öldü ve Edirnekapı Mezarlığına defnedildi.
Yusuf Akçura gençliğinde bilhassa amcası İbrâhim Akçuradan etkilenmiş, onun zengin kütüphanesi ile geniş çevresinden faydalanmıştır. Türk kültürü ve tarihine dair eserlerle Avrupadaki tahsili sırasında elde ettiği bilgiler sayesinde siyasî ve fikrî sahada milliyetçiliği ve Türkçülüğü benimsemiştir. Genel olarak Türk tarihi ve Türkçülük, Osmanlı tarihi ve Yakınçağ Avrupa tarihinin siyasî, sosyal ve ekonomik meseleleriyle ilgilenmiş, bu konularda pek çok makaleden başka Üç Tarz-ı Siyâset (İstanbul 1327) Muâsır Avrupada Siyasî ve İçtimaî Fikirler ve Fikrî Cereyanlar (İstanbul 1339) ve Siyâset ve İktisat Hakkında Birkaç Hitabe ve Makale (İstanbul 1340) gibi kitaplarıyla görüşlerini ortaya koymuştur. Bilhassa Üç Tarz-ı Siyâsetteki düşünceleri ve daha sonra bu doğrultuda yazdıkları, onu pantürkist veya pantürkizmin babası olarak tanıtmıştır. Türkçülük hakkındaki fikirleri, gençliğinde Rusya Türkleri arasında yaşarken daha çok hissî ağırlıklı iken bir süre sonra Pariste hoca ve arkadaşlarının tesiriyle gelişip olgunlaşmış ve asıl hüviyetini orada kazanmıştır. Şerefeddin Mağmûmînin tesiriyle Osmanlılık fikrinin sağlam dayanaktan mahrum bulunduğu, halk içindeki çeşitli ırk ve topluluklarla uzlaşma imkânı olmadığı, Türk milliyetçiliği dışında hiçbir kurtarıcı fikir bulunmadığı gibi düşüncelerin etkisi altında kaldı. Nitekim Pariste Siyasî İlimler Okulundan mezun olurken hazırladığı Osmanlı Devleti Teşkilâtı Tarihi Üzerine Bir Deneme adlı tezinde Jön Türklerin uğrunda çalıştıkları bir Osmanlı milleti oluşturma hareketinin neticesiz kalmaya mahkûm bir teşebbüs olduğu, devleti kurtarmak için milliyetçilikten başka çıkar yol bulunmadığı sonucuna vardı. Üç Tarz-ı Siyâsette ise bu fikirlerini daha da geliştirerek görüşlerinde haklı olduğunu ispat etmeye çalıştı. Ona göre Osmanlı Devletinin dağılmaması için Osmanlıcılık ve İslâmcılık çıkar yol değildir. Eser yayımlandığı zaman Ali Kemal ve Ahmed Ferid (Tek) tarafından ağır bir dille tenkit edildi. Bu eserin neşrinden çok sonraları yine Türkçülük görüşünden hareketle yazdığı Osmanlı tarihine ait tenkidî fikirler dolayısıyla Osmanlıcıların, Türk Yurdunda neşrettiği Cengiz Han vb. yazılarıyla ise İslâmcıların şiddetli tenkidine uğradı. Alaycı ve eleştirici bir karaktere sahip bulunan Akçuranın fikirleri Cumhuriyet Türkiyesinin fikrî kuruluşunda da etkili olmuş görünmektedir.
Diğer önemli eserleri şunlardır: Ulûm ve Târih (Kazan 1906); Üç Haziran Vaka-i Müessifesi (Orenburg 1907); Eski Şûrâ-yı Ümmette Çıkan Makalelerimden (İstanbul 1329); Osmanlı Saltanatı Müessesâtı Târihine Dair Bir Tecrübe (Bilgi Mecmuası, İstanbul 1913); Mevkufiyet Hâtıraları (1. bs., Kazan 1907; 2. bs., İstanbul 1330); Rusyadaki Türk-Tatar Müslümanlarının Şimdiki Vaziyeti ve Emelleri (İstanbul 1914); Şark Meselesine Ait Târîh-i Siyâsî Notları (İstanbul 1336); Türk Yılı 1928 (İstanbul 1928); Târîh-i Siyâsî Dersleri (I-IV, İstanbul 1927-1935); Osmanlı Devletinin Dağılma Devri (İstanbul 1940; Ankara 1985); Ta Kendim yahut Defter-i Âmâlim (İstanbul 1944).