İstanbul Rasathanesi'nde kullanılan en ilginç aletler
Osmanlı Devleti zamanında kurulan ilk ve tek rasathane III. Murat zamanında kurulan İstanbul Rasathanesi olduğunu biliyor muydunuz? Aynı zamanda bu rasathane zamanının en modern gözlemevlerinden birisiydi. Sizler için, İstanbul Rasathanesi'nin kısa bir girizgahını yaptıktan sonra burada kullanılan en ilginç aletleri derledik.
Giriş Tarihi: 01.07.2019
08:32
Güncelleme Tarihi: 01.07.2019
09:09
İSTANBUL RASATHANESİ NASIL KURULDU?
Merâga Rasathanesi'nin kuruluşundan yaklaşık 300 yıl sonra, Avrupa'da astronomi biliminin beş yüz yıllık bir resepsiyon ve özümseme evresinin ardından yaratıcılık aşamasına eriştiği bir zamanda, İstanbul'da 983/1575-1576 yılları civarında bir rasathane kurulmasına karar verilmişti.
Bu rasathanenin inşası çok büyük bir ihtimalle 988/1580 yılından önce tamamlanmıştı. Osmanlı Sultanı III. Murad'a bir rasathane kurma fikrini,
Kahire'den İstanbul'a göçen bilgin Takiyüddin Muhammed b. Ma'rûf er-Rassâd vermişti.
Birçok değişik bilim alanıyla da uğraşmış olan bu astronom, eskimiş astronomik çizelgelerin verilerini yeni gözlemler yardımıyla güncellemeyi amaçlamış ve büyük ebatlı yeni aletlerden daha iyi gözlem sonuçları almayı umuyordu. Bu yüksek hedefi o,
(«yeni astronomik gözlem») olarak tanımlamıştı. er-Rasad el-Cedîd
Takiyüddin bu hedefi, Arap-İslam bilimlerinin duraklama başlangıcı olarak görülen bir dönemde muhaliflerinin kıskançlıkları ve cahillikleri sebebiyle maalesef gerçekleştirememiştir. Bu büyük deneme, bilmeden ya da bilinçli olarak astroloji falı bakma girişimi şeklinde çarpıtılarak değerlendirilmiştir.
Bu sultanın, çalışmalarına daha yeni başlayan rasathanenin yıkılma emri vermesine götürmüştür. Rasathanenin kurucusu Takiyüddin yaklaşık beş yıl daha yaşadıktan sonra 993/1585 yılında ölmüştür.
İstanbul Rasathanesi'nin aletleri hakkındaki kitapta Halkalı Küre ilk sırada bulunmaktadır. Taşıyıcı vazifesi gören ufuk halkasının büyüklüğü için en az 4 metrelik bir çap önerilmiştir.
Ufuk halkası bir yana, bu alet, öncelikle sabit yıldızların koordinatlarını belirlemeye yarayan 6 halkaya sahipti. Aletler kitabının verdiği bilgilere göre bu gözlem aracıyla çalışmak için beş kişi gerekmekteydi.
1. Hareketsiz olarak kuzey-güney halkası
2. Hareketli büyük meridyen halkası
3. Ekliptik kutupları boyunca devam eden meridyen halkası
4. Kolur halkası
5. Enlem halkası
6. İki nişangâhla donaltılmış enlem halkası
İstanbul Rasathanesi çerçevesinde Güneş'in ve gezegenlerin enlem çizgisine varış yüksekliklerini bulmak için meridyen yönüne doğru bir duvar kadranı inşa edilmiştir. Büyüklüğü aşağı yukarı 7x7 metredir.