Hidatik kist nedenleri ve tedavisi
Hidatik kist hastalığı dünya genelinde geniş yayılım gösteren zoonozlardan biridir. Bu hastalığa yassı solucan olan Echinococcus gronulosus'un metacestod evresindeki larvası neden olur. Cestoidea sınıfına dahil bir tenya olan Echinococcus'ların dört türü vardır. İnsanlarda en sık asalak parazite neden olan tür Echinococcus granulosus'tur.
Kist hidatik nasıl bulaşır?
Kist hidatik insanlara, yaşam döngüsünde yer alan hayvanlar yolu ile bulaşır. Enfeksiyon köpeklere, tilkilere ve çakallara hastalığın yerleşmiş olduğu koyun, sığır gibi hayvanların iç organlarını yemesi sonucu bulaşır. Hidatik kist hayvancılığın, özellikle koyun yetiştiriciliğinin çok olduğu Akdeniz, Doğu Avrupa, Afrika, Güney Amerika, Orta Doğu, Avusturalya, Yeni Zelanda ve Çin gibi ülkelerde sık görülür. Hastalık, hastalık bulaşmış köpeklerin dışkısı ile atılan yumurtaların, insanlar tarafından kirli eller, su ve yiyecek yolu ile bulaşır. Hastalık insandan insana geçmez.
Kist hidatik hangi organlara yerleşir?
Ana konakta yerleşim gösteren tenya yumurtaları dışkı yolu ile atılır. Bu dışkı ile bulaşan su ve gıdalar aracılığı ile hastalık diğer konakçılara geçer. Ara konakçının bağırsağında yumurtalar safra asitleri ve sindirim enzimleri sayesinde açılır ve yumurtalardan çıkan larvalar (kurtçuklar) bağırsak mukozasında tutunur. Bağırsak mukozasında mezenterik dolaşıma katılan kurtçuklar portal sistem yolu ile karaciğere ulaşır.
Kurtçuklar (larvalar) 25-30 u çapındadır. Çoğu 30 u çapındaki karaciğer sinüzoidlerini geçemez. Bu nedenle kist hidatik en sık karaciğerde gelişir. Sinüzoidleri geçen kurtçuklar (larvalar) hepatik ven, vena civa inferior, sağ kalp, pulmoner arterler yolu ile de akciğere ulaşır. Akciğerde kapillerin çapı 8 u'ya kadar düşer. Akciğere ulaşan kurtçuklar akciğer kapillerine takılıp akciğerde gelişimlerini tamamlarlar. Akciğerler kist hidatik'in ikinci sıklıkta görüldüğü organdır. Hidatik kistin tuttuğu diğer vücut fonksiyonları ise dalak, karın zarı, böbrek, kemik, göz yuvası, beyin, kalp ve yumurtalıkları da yerleşebilir.
Kist yerleştiği yerde kistik metacestod formuna dönüşür. Büyüyen kistin çevresinde endotel hücreleri, eozinofiller ve dev hücreli fibroblast ve kapillerden zengin fibröz tabaka (perikistik tabaka) oluşur. Kist duvarı ise endokist ve egzokist olmak üzere iki tabakadan oluşmuştur. Mukopolisakkarit yapısında koruyucu tabaka egzokist, kız veziküllerin ve skolexlerin doğduğu fertil iç tabaka endokist olarak adlandırılır. Kistin içinde kaya suyu olarak tanımlanan berrak, steril ancak antijenik yapıda bir sıvı vardır. İnsanda bulunan hidatik kistler çoğunlukla tektir ve primer (birincil) kist olarak adlandırılır. Birincil (primer) kist duvarının yırtılması sonucu kız veziküllerinin ve skolekslerin, komşuluk yolu ya da kan yolu ile çevre dokulara ve uzak organlara taşınması sonucu ikincil kistler gelişebilir.
Hidatik kist belirtileri
Kistin oluşum döneminde genellikle belirti görülmez ve çoğunlukla 5 cm çapa ulaşıncaya kadar belirti göstermediği gibi, rutin muayeneler sırasında, cerrahi bir girişim sırasında ya da otopside ortaya çıkar. Belirtiler komşu organlara bası olduğunda ya da kist nedeni ile başka bir sorun oluştuğunda meydana çıkar. Çocukluk dönemi hidatik kistleri immün cevabın tam gelişmemesi, akciğer parankimin elastikiyetinin ve solunum kapasitesinin erişkinlere göre daha fazla olması nedeni ile hiç bir belirti vermeden dev boyutlara 10 cm civarı olabilirler ve daha sonra belirti verirler.
Bu tip hidatik kistler daha çok bronşiyal ve /veya plevral irritasyona bağlı öksürük, göğüs ağrısı ya da kistin parankime yaptığı bası nedeni ile nefes darlığı gibi belirtiler ile kendini gösterebilir. Eğer kist bronşiyal sisteme yırtılır ise kistik sıvı ve membran expectorasyon, kanlı balgam, irinli balgam ve yüksek ateş gibi bulaşmış kist bulguları görülebilir. Büyük kistlerde bronşiyal yırtılma oksijen yetersizliğine bağlı boğulma ile sonuçlanabilir. Eğer kist plevral boşluğa yırtılır ise pnömotoraks, ampiyem, pyopnömotoraks gibi daha ciddi problemlere neden olabilir.
Diğer organ tutulumlarında da bu bölgelere ait belirtiler görülür. Örneğin, kafa içi tutulumlarında baş ağrısı, kusma, şuur kayıpları görülebilir. Kalp tutulumlarında kalp ritim bozuklukları, enfarktüs bulguları, kalp duvarında yırtılma gibi belirtiler ile ortaya çıkar. Kemik tutulumlarında kırıklar oluşabilir. Kist patladığında alerjik reaksiyonlar görülebilir.
Hidatik kist teşhisiHidatik kist tanısı, kistlerin çeşitli görüntüleme yöntemleri ile gösterilmesi ile konulur. Tanı serolojik testler ile doğrulanabilir. Olguların % 60'ında soliter, % 20 veya 50'sinde birden çok unilateral veya bilateral lezyon görülür. Pasaj akciğer grafisinde kistler homojen, yuvarlak ya da oval iyi sınırlı ve normal akciğer dokusu ile çevrili lezyonlar şeklinde görülebilir.
Eğer kist yırtılmış ise kistik lezyonda kiste özgü bulgular ortaya çıkabilir. Bazende lezyon komşuluğunda inflamatuar reaksiyon lezyonun net bir şekilde görülmesini engeller. Diğer bazı bulgular için bilgisayarlı tomografi, manyetik rezonans görüntüleme, akciğer tutulumunda serolojik testler, kan tetkikleri, ultrasonografik görüntüleme yöntemi gibi tetkikler tanıda kullanılan diğer yöntemlerdir.Ayırıcı tanıda tüberküloz (verem), akciğer apsesi, bronşektazi, akciğer kanseri gibi hastalıkları ayırt etmek önemlidir.
Hidatik kist tedavisi
Hidatik kist tedavisinde en sık ve temel tedavi yöntemi parankim koruyucu cerrahi tedavidir. Çoğunlukla parazitik materyalin cerrahi olarak ortadan kaldırılması yeterlidir. Kistotomi artı kapitonaj en sık yapılan cerrahi operasyon şeklidir. Kist hidatik tedavisinde ikinci seçenek ilaç tedavisidir. İlaç tedavisi 2 cm kistlerde, sayılmayacak kadar çok kistlerde, cerrahi sonrası inokülasyondan şüphelenilen kistlerde ve cerrahi yapılamayacak olgularda uygulanır.
Kist hidatik hastalığından korunma ve önlemler
Kistik hidadik hastalığından korunmak için, köpek ve kedilere mümkün olduğunca çiğ et, sakatat gibi hayvan ürünleri verilmemelidir. Kişisel temizlik kurallarına dikkat edilmeli, içme ve kullanma suları temiz olmalı, çiğ yenen sebze ve meyveler bol su ile yıkandıktan sonra tüketilmelidir. Kesilen ya da ölen hayvanların kist bulunduran organları köpeklerin ve diğer etcil hayvanların ulaşamayacağı kadar derine gömülerek yok edilmelidir. Özellikle kurban bayramlarında bu hususa çok dikkat edilmelidir. Köpekler yılda dört kez iç parazitlere karşı ilaçlanmalıdır. Köpekler gezdirilirken etrafa dışkılamaları halinde dışkıları alınarak poşete konulmalı ve ağzını bağlayıp çöpe atmak gerekir.
Parazit aşısının olup olmadığını bilmeden serbest dolaşan köpeklerin okşanması ve sevilmesi sırasında parazit yumurtaları ellere geçebilir. Bu şekilde kirlenen ellerin yıkanmadan ağza götürülmesi sonucu parazit yumurtaları insanlara geçebilir. Bu nedenle, Özellikle çocukların köpekler ile temasından sonra çocuğun elleri sabun ve bol su ile yıkanmalıdır. Özellikle kurban bayramlarında hayvanların hastalıklı ya da emin olunmayan sakatatları ortada bırakılmamalıdır.