Ahmed b. Nasr ed-Dâvûdî'nin (ö. 402/1011) İslâm malî hukukuna dair eseri.9
KİTÂBÜ'L-EMVÂL
îbn Zencûye'nin (ö. 251/865) İslâm malî hukukuna dair eseri.10
KİTÂBÜ'L-EMVÂL
Ebû Ubeyd Kasım b. Sellâm'ın (Ö. 224/838) kamu maliyesine dair eseri.
Vergi konusunda önemli adımların atıldığı Hz. Ömer ve Ömer b. Abdülazîz dönemleri başta olmak üzere İslâm'ın ilk iki yüzyılındaki vergi ve arazi hukuku, kısmen de idare ve devletler hukuku uygulamaları hakkında zengin bilgiler içeren önemli bir kaynaktır. Kitapta Ebû Müshir, Ebü'l-Yernân, Hişâm b. Ammâr, Ebû Ey-yûb ed-Dımaşki ve Ahmed b. Hâüd el-Hımsî gibi bazı Şamlı hadisçilerin rivayetlerine yer verilmesi, Ebû Ubeyd'in eserini 213 (828) yılında yaptığı Şam seyahati sonrasında tamamlamış olabileceğini düşündürmektedir.
Hacim bakımından orantısız bölümler (kitâb) ve alt başlıklardan (bab) oluşan eser devlet başkanı ve raiyyenin karşılıklı haklarını, âdil yönetimin gereğini, Hz. Peygamber'e mahsus gelirlerle 11 bunların harcama kalemlerini ele alan kısa bir bölümle başlamaktadır. Daha sonra devlet başkanının korumak ve dağıtmakla mükellef kılındığı mailar fey, humus ve zekât olmak üzere üç ana sınıfa ayrılarak ele alınmakta ve kitabın çatısını da bu tasnif oluşturmaktadır.
Ebû Ubeyd eserde ele aldığı konulan ve varılan sonuçlan kitap, sünnet ve icmâ ile delillendirmeye çalışır. Kendisi sahabe ve tabiîn kavlini de sünnet hükmünde görmektedir. Döneminde hadis ilminin sis-temleşmiş ve tedvin aşamasına gelmiş olmasının verdiği imkânla Ebû Ubeyd rivayetleri bazan senedleriyle birlikte nakletmekte, rivayetlerin sıhhatini incelemekte, zaman zaman sened tenkitleri yapmakta 12 bazan da hadis metinlerinde kısaltmalara gitmekte veya mâna ile rivayetle yetinmektedir. Kaynaklarda İbrahim el-Har-bî'nin, hocası Ebû Ubeyd'in eserleri arasında ihtiva ettiği hadislerin azlığı sebebiyle en zayıfının Kitâbü'I-Emvûl olduğunu söylediği bildinliyorsa da 13 yalnız hadis sayısından hareketle böyle bir hükme varmak isabetli değildir. Çünkü Ebû Ubeyd'in ele aldığı birçok meselede aktardıklarının dışında daha pek çok hadis bulunduğunu söylemesi 14 eserinin muhtevasıyla ilgili bütün rivayetleri derlemeyi hedeflemeyip en önemlilerini nakille yetindiğini göstermektedir.
Ehl-i hadîsten sayılmakla birlikte ehl-i re'yden de faydalanmış olan Ebû Ubeyd kıyasın alanını sınırlı tutmakta, sadece hakkında Kitap ve Sünnet'ten hüküm bulunmayan konularda kıyasa gitmektedir. Ona göre özellikleri farklı olan meselelerin hükümleri birbirine kıyas edilmemelidir. Ayrıca her sünnet vazedildiği hususla ilgili hüküm bildirir ve birbirine kıyaslanmaz.15 Bu bağlamda amme maslahatı alternatif ictihadlar arasında seçim yaparken belirleyici bir role sahiptir.16 İhtilaflı görüşler arasından kendisiyle amel edilegeleni tercih etmesi 17 teamüllere de belli bir yer verdiğini göstermektedir. Delillerden hüküm çıkarabilmesi sebebiyle müstakil müctehid sayılan müellif 18 ele aldığı konulara dair delilleri ve diğer âlimlerin görüşlerini aktarıp bunları değerlendirmekte, sonuçta ya aralarından birini tercih etmekte ya da kendi içtihadını delilleriyle birlikte sunmaktadır. Bazan okuyucuyu alternatif görüşlerden biriyle kendisininki arasında serbest bırakmaktadır.19
Bağımsız bir âlim olmasına rağmen çeşitli İlim dallarındaki başarısı Şafiî ve Han-belî mezhepleri mensuplarının kendisini paylasa mam asın a sebebiyet vermiştir.20 Bununla birlikte Küâbü'l-Emvâl'öe Şafiî ve Ahmed b. Hanbel'in ismini dahi anmamakta. İmam Mâlik'in görüşlerini sıkça aktarmakta ve birçoğuna katılmaktadır. Nadiren de olsa Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed b. Hasan eş-Şey-bânî'nin ictihadlarına yer vermekte21 ancak hemen hiçbirine katılmamaktadır. Râmhürmüzî, Hüseyin b. Ali el-Kerâbîsî'nin Ebû Ubeyd'i fıkha dair kitaplarında Şafiî'nin görüşlerini delilleriyle birlikte intihal etmekle suçladığını bildiriyorsa da 22 hem bu rivayetin hem suçlamanın doğruluğunu ispatlamak zordur. Çünkü Ebû Ubeyd ile Şafiî ve Ahmed b. Hanbel birbirlerinden ilim almış çağdaş âlimler olup Ebû Ubeyd'in zaman zaman Şafiî'nin bilinen görüşlerinin aksini benimsediği de görülmektedir.23
Tarsus'ta on sekiz yıl kadılık yapan, bu arada arazi ve vergi hukukunun kapsamına giren bazı davalarla ilgilenmiş bulunan müellif eserinde Ebû Yûsuf'un yaptığının aksine uygulamadaki aksaklıklara ve dolayısıyla çözüm yollarına temas etmez. Buna karşılıkKMbü'l-Emvöl hadisler, sahabe kavilleri ve sonraki fakihle-rin ictihadlan bakımından Ebû Yûsuf'un Kitâbü'î'Harâc ma göre daha zengindir. Ebû Ubeyd, eserinde önemli bir yer tutan Evzaîgibi Suriyeli müctehidlerin görüşlerini de Tarsus'ta geçirdiği uzun süre boyunca öğrenme imkânı bulmuş olmalıdır.24
Abbâsîler'in yükselme döneminde yaşayan Ebû Ubeyd, birçok meselede halifenin takdir ve tercih yetkisine atıfta bulunmakla birlikte bu yapılırken kamu yaranan gözetilmesinin ve adaletin sağlanmasının önemine vurgu yapar 25 Muhtemelen aynı sebeple mükellefin altın-gümüş zekâtını bizzat dağıtma yahut devlete teslim etme seçenekleri arasında muhayyer olduğu, buna karşılık diğer malların zekâtını muhakkak idarecilere ödemesi gerektiği, aksi takdirde eda sorumluluğunu yerine getirmiş sayılmayacağı yönünde görüş bildirmektedir.26 Devlet başkanı fethedilen toprakların statüsünü belirlerken, humusun sarf yerlerini genişletirken veya beytülmâl kaynaklarını tahsis ederken de kamu yararını esas almalıdır.27 Cizye ve haraç vergilerinin miktarı belirlenirkenzimmîlerin Ödeme gücü ile hak sahibi müslümanların maslahatı arasında denge kurulması gerekir.28 Ebû Ubeyd, antlaşma hükümleriyle sabit vergi miktarlarının arttırılamayacağı, ancak ciddi ödeme güçlüğü çekmeleri durumunda azaltılabileceği, müslüman şahit-lerce borçluluğuna tanıklık edilen zimmîlerin borçlarına eşdeğerdeki ticaret mallarından gümrük vergisi alınmayacağı görüşündedir.29 Ayrıca haraç, cizye, uşûr yahut zekât tahsilatında mükelleflere zulüm ve işkence yapılmamasının gerekliliğini vurguladığı gibi vergilerin düzenli bir şekilde ve hakkıyla ödenmesinin önemini de ayrı başlıklar altında genişçe ele almaktadır.30
Feyin sarf yerleri geniş bir şekilde incelenirken konuya ilişkin diğer eserlerde rastlanmayan bir yaklaşımla yerleşik hayat sürenlerle göçebe hayatı yaşayanlar hadarî-bedevî ayırımına gidilmekte, askerî ve idarî sorumluluklara, toplumsal faaliyetlere aynı ölçüde katkıda bulunamayan bedevilerin fey gelirlerinden ha-darîler kadar faydalanamayacağı, düzenli atıyye ve erzak tahsisatından istifade edemeyeceği, sadece düşman saldırısı, şiddetli kıtlık ve kan davaları gibi olağan üstü hallerde kendilerine fey gelirlerinden yardımda bulunulacağı ifade edilmektedir.31 Ebû Ubeyd'e göre âtıl toprakların ihya yahut iktâ yoluyla temliki ziraî üretimi teşvik eden bir tedbirdir. İşlenmesi için iktâ edilen topraklar, ihya maksadıyla etrafı çevrilip himâ yapılan araziler üç yıl boyunca âtıl tutulursa devlet başkanı tarafından geri alınır, başkası tarafından ihya edilebilir. Su havzası, otlak ve yakacak yakıt kaynağı gibi kamunun ortak istifadesine açık olması gereken alanlar ise şahsî himâ haline getirilemez; devlet tarafından ancak müslümanların umumunu ilgilendiren hizmetlere tahsis edilebilir.32
Zekât yoluyla sağlanacak gelir dağılımında genelde "herkese ihtiyacı kadar" ilkesini benimseyen Ebû Ubeyd, zekâtın hak sahibi bütün sınıflar arasında paylaştırılmasını savunan ve tek bir kimseye verilebilecek miktarı sınırlamaya meyleden görüşlere karşı çıkmaktadır. Onun açısından önemli olan, bir müslümanın zaruret içinde kıvranmasının önlenmesi ve ihtiyaçlarının karşılanmasıdır.33 Bununla birlikte asgari hayat standardının gereği olarak gördüğü barınak, giyecek ve hizmetçiye ilâveten 40 dirhemi yahut ona eşdeğerde mal varlığı bulunan bir kimseyi zekât talep edemeyecek kadar zengin 34 200 dir-hemlik nisab miktarına sahip bir kimseyi de zekâtla mükellef kılınacak kadar varlıklı saymaktadır. Dolayısıyla bu yaklaşımdan zekât mükellefi zenginler, ne zekât vermekle mükellef ne de almaya hak sahibi olan orta halliler, bir de zekâtta hak sahibi olanlar şeklinde üç tabakalı bir hayat standardı çıkmaktadır.
Çeşitli malî mükellefiyet veya cezaların edasında kullanılan ağırlık ve hacim ölçülerine müstakil bab ayrılmış olması da 35 Kitâbü'I-Emvöl için bir zenginliktir. Bu babda İslârn tarihinde başlatılan ilk para standardizasyonu girişimine de temas edilmektedir. Eserde başka bir vesileyle paranın değer ölçüsü ve ödeme aracı olarak gördüğü iki ayrı fonksiyona işaret edilir.36
Kitâbü'I-Emvâl, Endülüs ulemâsından Ebû Mervân Abdülmelik b. Âs b. Muham-med es-Sa"dî el-Kurtubî (ö. 303/915) tarafından ihtisaredilmiştir.37 Zehebî de eserden yaptığı seçmeleri el-Müntekö min Kitabi'l-Emvâl li~ Ebî'Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm adıyla derlemiştir.38 İbn Zencû-ye'nin Kitâbü'l-Emvâl'ı de hocası Ebû Ubeyd'inkinİn üzerine yapılmış bir müs-tahrec gibidir.39 Eseri ilk olarak Muhammed Hâmid el-Fıkî iki yazmaya dayanarak tahkikli bir şekilde neşretmiştir.40 Daha sonra Muhammed Halîl Herrâs 41 Abdülemîr Ali Mühennâ (Beyrut 1988) ve Muhammed Amâre 42 tarafından tahkik edilerek yayımlanmıştır. Abdüssamed b. Bekir b. İbrahim Âbid. 1984 yılında Tahrî-cü'1-ehâdîs ve'l-âşâri'I-vâride fî Kitâ-bi'I-Emvâl li-Ebî cUbeyd el-Kösım b. Sellâm adıyla Câmiatü Ümmi'l-Kurâ'da üç ciltlik bir doktora tezi hazırlamış, Atıf Ali Salih de eserdeki hadis ve sahabe sözlerinin alfabetik bir indeksini yapmıştır.43 Kitabı Cemalettin Say-lık Türkçe'ye 44 Abdurrahman TâhirSûretî Urduca'ya 45 ve Nûr Muhammed Gifârî İngilizce'ye 46 tercüme etmiştir.
Bibliyografya :
Ebû Ubeyd Kasım b. Sellâm, el-Emvâl(nşr. Muhammed Amâre), Beyrut 1409/1989; İbn Zencûye. Kitâbü'l-Emuâl [nşr ŞâkirZîb Feyyaz), Riyad 1406/1986, neşredenin girişi, ], 47-49; Râmhürmüzî, et-Mu.haddişü'1-fâşıl (nşr. M. Ac-câc el-Hatîb), Beyrut 1391/1971, s. 250-251 ;İbn Hazm, Aşhâbü't-fütyâ mine'ş-şahâbe oe men bacdehüm{Ceuâmicu's-sîre içinde, nşr. İhsan Abbas- Nâsırüddin el-Esed). Kahire, ts. (Dârü'l-maârif). s. 334-335; Hatîb. Târihti Bağdâd, XII, 405, 413, 502; İbn Ebû Ya'lâ. Jabakâtü'i-Hanâ-bile, I, 259; Sem'ânî. Edebü't-imlâ' ve'l-istimtâ1 (nşr. M. Weisweiler). Beyrut 1401/1981, s. 148-149; Zehebî, A'lâmü'n-nûbelâ*. VIII, 91; X, 490, 491, 494, 502;Sübkî. Tabakât,\\, 154, 158, 159; İbn Ferhûn. ed-Dibâcü'l-müzheb,s. 157; Rûdânî. Şıiatü'l-halef bi-rrıeuşûH's-setef (nşr. Muhammed Haccî), Beyrut 1408/1988, s. 399; Kettânî, er-Risâletü't-müstetrafe, s. 47; Fihrisü ehadîş ue âşâri Kitabi 'l-Emuâl {nşr. Atıf Ali Salih), Beyrut 1409/1989, neşredenin girişi, s. 6; Najib Abdul VVahhab al-Fili, A Critical Edition of Kitâb at-Amiüâl by Abû Ja'far Atımad b. tiaşr al-Daıvûdî (doktora tezi, 1989), üniversity of Exeter, s. 143-153; Sâid Bekdâş. Ebû 'übeyd el-Kâsım b.Sellâm, Dımaşk 1411/1991, s. 137-143; Gayda" Hazne Kâtibî, el-Harac münzû'l-fet-t}i'l-lsiâmı hattâ evâşıtf'i-karni'ş-şâlişi't-hicrl, Beyrut 1994, s. 57-58; H. Gottschalk, "Abu Ubaid al-Qasim b. Sallâm. Studie zur Geschich-te der arabischen Biographie", İsi, XXIII (1936), s. 245, 272; Cengiz Kallek. "Economic Views of Abu cUbayd", HÜM Journal ofEconomics and Management, Vl/l, Kuala Lumpur 1998, s. 1 -21. Cengiz Kallek