Osmanlı
Devleti’nde özel veya resmî bir iş hakkında verilen padişah emri.
Önceleri
sadrazamların arzları üzerine, yani telhis ve takrirlerin üst kenarlarına
yazılan padişah mütalaalarına hatt-ı hümâyûn denilirdi. 1839’dan itibaren ise
padişah emirlerine “irâde, irâde-i şâhâne” veya “irâde-i seniyye” denilmeye
başlandı.
Hatt-ı
Hümâyûnda, konu ile ilgili belge, ekleriyle birlikte padişaha sunuluyordu.
Padişah da konu hakkında kararını bizzat kendi el yazısıyla belgenin üst
tarafına yazıyordu. İradelerde ise, arz tezkiresi adı verilen telhisler,
padişaha değil “serkâtib-i şehriyâri” denilen başkâtibe yazılmaya başlandı.
Padişahın kendisine okunan arz tezkirelerinde belirtilen konu hakkındaki
kararı, serkâtib tarafından aynı tezkirenin sol alt köşesine, yan olarak
yazıldıktan sonra yine sadrazama iade edilirdi.
İradeler,
sadrazamlardan başka diğer nazırlara da tebliğ olunurdu. Ayrıca 1908’e kadar
diğer nazırlar da resmî veya hususî meselelerde arzlarda bulunur ve irâde-i
seniyye alabilirdi. Fakat 1908’den sonra, sadece sadrazamlara münhasır kaldı.
Bu dönemde padişahlar, nazırlar heyetinin kararlarını imzalamakla yetindiler.