ALEVİLİK VE ŞAH HAYDAR
Şeyh Haydar, Safeviye Tarikatından Şeyh Cüneyd' in oğludur. Babası savaşta öldüğünde henüz doğmamış olan Haydar, babası ölünce annesi (Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan' ın kızkardeşi) Akkoyunlu Devleti 'ne gittiği için Akkoyunlu sarayında doğdu. Dokuz yaşına kadar burada büyüyen Haydar, dayısı Uzun Hasan'la birlikte tarikatın merkezi Erdebil 'e geldi ve tarikatın başına geçti. Küçüklüğünde Arapça, Farsça ve Türkçe dillerini öğrenen Haydar, dönemin ünlü bilgini Ali Kuşçu 'dan da dersler aldı.
1471-1472 yılında Uzun Hasan'ın kızıyla evlenmiştir.( Yuhannes IV. Komnenos 'un torunu, Trabzon imparatoru Kalo Ioannes’ın kızı Despina Hatundan olma Marta’dır . (Halime Begüm ))
Böylece Akkoyunlu ve Safeviler arasında Şeyh Cüneyd ile başlayan akrabalık ilişkisi Şah Haydar' ın da dayısının kızı ile evlenmesi ile doruğa çıkar. Bu akrabalık bağı Akkoyunlular açısından önemlidir, çünkü düşman Karakoyunlu Devleti' ne karşılık Sufi Safeviler' in desteğini almışlardır. Sufi Safeviler de Akkoyunlu'ların desteğini aldı denilebilir.
Şah Haydar 'ın babasının intikamını alma düşüncesinin etkisi, genişleme, toprak alma ve yayılma düşüncesi ile Şah Haydar zamanında tekke bir imalathane ve silah deposuna dönüştürülmüş ve müritler silahlandırılmıştır.
Haydar ilk yıllarında dayısının oğlu Akkoyunlu Sultan Yakup'tan izin alarak Şirvanşah Ferruh Yesar 'ın (babasını Şirvahşah Halil öldürmüştü ) topraklarından geçerek Hristiyan, Çerkezler ve Dağıstanlılar üzerine seferler yapar. Geçtiği yerleri yakıp yıkar. Bu durum civar beylerini korkutsa da, taraftar ganimete boğulduğu için kümelenme artar.
Şah Haydar ikinci kez Akkoyunlu Sultan Yakup 'tan, topraklarından geçmek için izin ister, zorla da olsa bu izni alır. Ancak bu kez Çerkezler yerine Şirvanşah Ferruh Yesar' ın üzerine yürür. Ferruh Yesar geri çekilir ve Akkoyunlu Sultan Yakup' tan yardım ister. Sultan Yakup 'un yardımı ile Haydar başı kesilerek öldürülür. Bu olay sonunda Şeyh Haydar'ın Erdebil' deki türbesi Şii müslümanlar için bir hac mekanı haline gelmiştir.
Ayrıca ilk kez Akkoyunlu ile Safeviler karşı karşıya gelmiş olur.
Şeyh Haydar 'ın mezhebi kişiliğine dikkat edersek 9 yaşına kadar sunni olan dayısının yanında o da mutlak sunni olarak yetişmiştir. 9 yaşından sonra oturtulduğu Erdebil Tekke Şeyhliğinde etrafında bulunan gayri sunni Türkmen oymaklarından etkilenmiş olabilse de, Şah Haydar 'ın ne Sunni ne de Şii net bir çizgisi bulunmamaktadır. Şeyh sisteminde, çevresindekilerin ona evliyaullah gibi yaklaşması ve ona bir aziz gibi saygı göstermesi, Türklerin eskiden beri süregelen yüceltme yaklaşımına bir örnektir.
Şah Haydar döneminin en önemli özelliklerinden biri kendisinden sonrakileri Kızılbaş olarak isimlendirilmesine neden olan, Haydari taç veya tac-ı Haydar olarak bilinen on iki dilimli kırmızı sarığı tasarlamasıdır. Bu taç beyaz bir tülbent üzerine sarılan, sürahi biçiminde, yukarı doğru gittikçe sivrilen, on iki dilimli, kırmızı renkli bir tülbenttir.
Bir sonraki yazımızda anlatacağımız Şah İsmail Hatayi, Şah Haydar'ın oğlu, Safevi Devleti'nin kurucusu ve en parlak hükümdarıdır. Ayrıca Çaldıran Savaşı'na imza atmış ve dönemin ve dolayısı ile günümüz Aleviliğinin seyrini değiştirmiştir.
Devam edecek.
Not: Şiilik ile Türkiye Aleviliği ayrı başlıklar olup birbirinden bağımsız çalışmalar yapılabileceği gibi birbiri ile bağlantılı da incelenebilir. Yazı dizimiz Türkiye Aleviliği çalışması olup buna göre değerlendirilmelidir. Amacımız günümüz Aleviliği'nin yakın dönem seyrine kısaca bir göz atmak ve genel bir bilgiye sahip olunmasına vesile olmaktır. Selamet ile kalınız..
Bizi facebookta bulun :