Bir millet sağlıklı kalabilmek için her yirmi beş yılda bir savaşmalıdır.
Benito Mussolini
Afrika'daki İtalyan kolonizasyonunun ilki 1890'da Eritre'nin İtalyanlar tarafından istilası ile başlar ve akabinde Libya ile Somali'nin alınmasından sonra Etiyopya'nın işgali ile devam eder.
İkinci dönem, Etiyopya'nın işgalinin tamamlandığı ve şaşist İtalyan politikasının daha açık ve aşırı hale geldiği 1937 civarında başlar.
Bu makalemiz, her iki dönemde İtalyan kolonilerindeki ırkçı politikalarını inceleyerek sömürge deneyiminin emperyalizm sonrası İtalya üzerindeki etkisine dikkat çekmektedir. 1
İtalyan sömürgeciliğinin teorik dayanakları
19'uncu yüzyıl sonu ve 20'nci yüzyıl başları Avrupa'daki antropolojistler ırksal sınıflandırmalarla ilgileniyorlardı. 2
Afrika'daki yeni kolonilerle, İtalyan bilim adamları, sömürge konularının ırksal sınıflandırmalara nasıl uyduğuyla alakalı çalışmalara başladılar.
Bu tür sınıflandırmalar, 19'uncu yüzyılın başlarında yapılan çalışmalardan doğdu ve halkların, Nuh'un oğulları olan Yafes, Sam ve Ham'ın soyundan gelen Kafkasyalılar, Samiler ve Hamitler olarak geleneksel İncil'e bölünmesine dayanıyordu.
İncil'de Ham'ın torunları lanetlenir ve köle olmaya mahkum edilir. Alternatif bir yorum, ise Ham'ın oğullarından biri olan ve Ham'ın diğer çocukları olmayan Kenan'ın soyundan gelenlerin lanetli olduğunu savunur.
Bu yorum, siyah Afrikalılarla ilişkilendirilen ve Avrupalılar tarafından Afrika köleliğini haklı çıkarmak için kullanılan ayrı bir dördüncü ırka izin veriyordu.
Avrupalılar tarafından, Mısır piramitlerinin ve diğer anıtlarının nasıl yaratıldığını açıklamak için de kullanıldı.
Yani bu görüşe göre pramitler Kenan'ın soyundan gelen siyah Afrikalılar tarafından değil, Ham'ın diğer çocuklarının soyundan gelen Hamitler tarafından inşaa edilmişti.
Böyle bir yorum, aşağı ve medeniyetten aciz olarak görülen siyah Afrikalılara karşı ırksal tutumların oluşmasına yardımcı oldu. 3
Sami ve Hami kökenli halklara teorik saygı gösterilmesine rağmen, gerçek İtalyan işgali acımasızdı.
Örneğin, bazen İtalya'nın "Dördüncü Sahili" olarak adlandırılan Libya'nın kolonizasyonu uzun ve baskıcıydı.
İtalyanlar, Libya'yı 1911'de işgale başladı ve bölgeyi kontrol eden Türkleri 1912'de asırlardır yönettikleri topraklardan kovmayı başardılar.
Ancak Libyalılar, İtalyanları kurtarıcı olarak görmediler ve 1932'ye kadar İtalyanlara karşı direndiler. Bunun en önemli sebebi adil Osmanlı idaresiydi.
Buna ragmen direniş hareketi olan Senusi saldırıları bastırıldı ve camileri kapatıldı. Ömer Muhtar gibi liderler hapsedildi veya idam edildiler.
100 binden fazla Libyalı toplama kamplarında hapsedildi ve 1928'den itibaren şehirler zehirli gazla bombalandı.
İtalya 1925'te Cenevre Sözleşmesi'ni imzalamış olmasına rağmen bazı Faşist İtalyan tarihçiler bunu "temizlik" olarak nitelendirebildiler. 4
İtalyanlar Afrika'da
Sömürge projelerine diğer Avrupa devletlerine nispeten geç kalan İtalya, 1890'da sömürgeciliğini kurduğu Eritre de dahil olmak üzere, birçok Avrupalının Afrika'da daha az arzu edilen olarak kabul ettiği bölgeleri satın aldı.
İtalyan yönetiminin 1905'te başladığı Somali ve 1912'de başladığı Libya'dan ayrı olarak, İtalya 1895'te Etiyopya'yı işgal etmeye çalışmıştı.
Ancak Adwa Savaşı'nda Etiyopya güçleri tarafından püskürtüldü ve bu, bir Avrupa ordusunun bir Afrika ordusu tarafından mağlup edilmesiyle birçok İtalyan için keskin bir darbe oldu.
Bu yenilginin hatırası daha sonra Etiyopya'nın ikinci bir işgaline ilham verecekti. 5
İtalya'nın kıta üzerindeki sömürge faaliyetleri her ne kadar 19'uncu yüzyıla kadar gitse de esas olarak Afrika Boynuzu'nda bir İtalyan kolonisinin başlaması 1936'da Somali, Eritre ve İtalya-Etiyopya Savaşı'nda yeni işgal edilen Etiyopya İmparatorluğu'nun birleşmesiyle kuruldu.
Daha sonra İtalyan Doğu Afrikası altı valiliğe bölündü. 1880'lerden beri İtalyan mülkü olan Eritre ve Somali, ele geçirilen Etiyopya topraklarıyla genişletildi ve Eritre ve Somali valilikleri oldu.
"İtalyan Etiyopya"nın geri kalanı Harar, Galla-Sidamo, Amhara ve Scioa Valiliklerinden oluşuyordu.
Faşist sömürge politikası, Etiyopya İmparatorluğu'nda egemen etnik grup olan Amhara halkını zayıflatmak için Somali ve Tigrayan halkları desteklenerek bölgede etnik çatışmalardan yararlanılarak böl-yönet siyaseti izlendi.
İkinci Dünya Savaşı sırasında, İtalyan Doğu Afrikası, Kasım 1941'de sömürge birimleri ve Etiyopyalı gerillalar da dahil olmak üzere İngiliz liderliğindeki bir güç tarafından işgal edildi.
Savaştan sonra İtalyan Somali ve Eritre İngiliz yönetimine girerken, Etiyopya bağımsızlığını yeniden kazandı.
1950'de işgal altındaki Somali, 1960'taki bağımsızlığına kadar İtalya tarafından yönetilen Birleşmiş Milletler Somaliland Güven Bölgesi oldu.
İşgal altındaki Eritre, 1952'de Etiyopya'nın özerk bir parçası oldu ve ancak 1993'te tam bağımsızlığını kazanabildi. 6
İtalya'nın Libya işgali
Libya'nın İtalyan kolonizasyonu 1911'de başladı ve 1943'e kadar sürdü.
Daha önce uzun seneler Osmanlı mülkü olan ülke, İtalyan-Türk Savaşı'ndan sonra 1911'de İtalya tarafından işgal edildi ve bu da bölgede İtalyan Tripolitania ve İtalyan Sirenayka adında iki koloninin kurulmasıyla sonuçlandı.
1934'te bu iki koloni, İtalyan Libya sömürgesi olarak adlandırılan tek kolonide birleştirildi. 1937'de bu koloni dört eyalete bölündü ve 1939'da kıyı eyaletleri ve büyükşehir İtalya'nın bir parçası oldu.
Sömürgeleştirme, 1943'te Libya'nın müttefik kuvvetler tarafından işgaline kadar sürdü, ancak bu süreç 1947 Paris Barış Antlaşması'na kadar İtalya'nın Libya üzerindeki tüm iddialarından resmen vazgeçmesiyle sona erdi. 7
Trablusgarp harbi sonrası Libya
İtalya, 3 Ekim 1911'de Osmanlı vilayetlerini İstanbul'un yönetiminden kurtardığını iddia ederek Trablus'a saldırdı.
Arapların büyük bir isyanına ve Türk direnişine rağmen, Osmanlı padişahı Sultan Reşat 1912 Lozan Antlaşması'nı imzalayarak Libya'yı İtalyanlara bıraktı. 8
İtalyanlar, Aralık 1912'de yetiştirilen sömürge süvari birliklerini kapsamlı bir şekilde kullandılar. Bu birimler, 1911-12'deki ilk İtalyan işgalinin ardından Libya'nın Arap-Berber halkından toplanmışdı.
Süvari, Sipahi veya atlı Libya polisi gibi, Libya Sömürge Birlikleri Kraliyet Kolordusu'nun bir parçasını oluşturuyordu.
Trablus 1914'te büyük ölçüde İtalyan kontrolü altındaydı ancak hem Sirenayka hem de Fizan, göçebe Senusi liderliğindeki isyanlara ev sahipliği yapıyordu. 9
Şeyh İdris el-Mehdi as-Senusi (daha sonra Kral Idris I), İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle çeşitli biçimlerde Libya direnişine öncülük etti.
İtalyan ordusu daha geniş kapsamlı Libya işgalinin bir parçası olarak 1913'te Sirenayka'yı işgal ettikten sonra, Senusi ordusu onlara karşı savaştı.
Tarikatın lideri Ahmed Şerif es-Senusi görevinden çekilince yerine kuzeni olan İdris geçti. Bunun için Osmanlı İmparatorluğu'nun baskısıyla Ahmed Senusi, komşu Mısır'da konuşlanmış olan İngiliz askeri güçlerine karşı silahlı saldırılar düzenlemişti.
İdris iktidarı ele geçirince bu saldırılara son verdi. Bunun yerine İngilizlerle, yarım yüzyıl sürecek ve emrine fiili diplomatik statü kazandıracak zımni bir ittifak kurdu.
İngilizleri aracı olarak kullanan İdris, Temmuz 1916'da Tarikatı İtalyanlarla müzakerelere götürdü. Bunlar, Nisan 1916'da el-Zuwaytina'da ve Nisan 1917'de Akrama'da olmak üzere iki anlaşma ile sonuçlandı.
Bu anlaşmaların sonuncusu, Sirenayka'nın iç kısımlarının çoğunu Senusi ordusunun kontrolü altında bıraktı Senussi ordusu ile yeni kurulan Trablusgarp Cumhuriyeti arasındaki ilişkiler sertti.
Senusi, kuvvetlerini Doğu Trablusgarp'a doğru askeri olarak genişletmeye çalıştı ve Bani Walid'deki çatışmada, Senusi'nin Sirenayka'nın geri çekilmek zorunda kaldığı bir meydan savaşıyla sonuçlandı.
I. Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı İmparatorluğu, Libya üzerindeki iddialarını İtalya'ya devrettikleri bir ateşkes anlaşması imzaladı.
Ancak İtalya, ülke içinde ciddi ekonomik, sosyal ve siyasi sorunlarla karşı karşıyaydı ve Libya'daki askeri faaliyetlerini yeniden başlatmaya hazır değildi.
Haziran 1919'da Trablus Cumhuriyeti ve Ekim 1919'da Sirenayka ile Legge Fondamentaline olarak bilinen tüzükler yayımladı.
Bunlar, kendi parlamentosu ve yönetim konseyi olan tüm Libyalılara ortak bir Libya-İtalyan vatandaşlığı hakkı tanındığı ve her vilayete ortak bir Libya-İtalyan vatandaşlığı hakkı verildiği bir uzlaşmayı getirdi.
Senusiler bu düzenlemeden büyük ölçüde memnun kaldılar ve İdris, yerleşimin ilanını kutlamak için kutlamaların bir parçası olarak Roma'yı ziyaret etti.
Ekim 1920'de, İtalya ve Sirenayka arasındaki müzakereler, İdris'e Sirenayka Emiri unvanının verildiği ve Kufra, Jalu, Jaghbub, Awjila ve Acdabiya çevresindeki vahaları özerk olarak yönetmesine izin verilen al-Rajma Anlaşması ile sonuçlandı.
Anlaşmanın bir parçası olarak, Senusi kontrolü altındaki bölgelerin polisliği ve idaresi için sorumluluk almayı kabul eden İtalyan hükümeti tarafından kendisine aylık bir maaş verildi.
Anlaşmada ayrıca İdris'in Sirenayka askeri birliklerini dağıtarak Legge Fondamental'in gerekliliklerini yerine getirmesi şart koşulmuş, ancak buna uymamıştı.
1921'in sonunda, Senussilerle İtalyan hükümeti arasındaki ilişkiler yeniden bozuldu. 10
Trablus lideri Ramazan Asswehly'nin Ağustos 1920'de ölümünün ardından Cumhuriyet iç savaşa sürüklendi.
Bölgedeki birçok aşiret lideri, bu anlaşmazlığın bölgenin İtalya'dan tam özerklik elde etme şansını zayıflattığını fark etti ve Kasım 1920'de şiddete son vermek için Gharyan'da bir araya geldiler.
Ocak 1922'de, istikrarı sağlamak için İdris'in Sirenayka'daki Sanui Emirliği'ni Trablusgarp'a kadar genişletmesini talep etmeyi kabul ettiler; 28 Temmuz 1922'de bu taleple birlikte resmi bir belge sundular.
İdris'in danışmanları, teklifi kabul edip etmeme konusunda ikiye bölündü. Bunu yapmak el-Rajma Anlaşması'na aykırı olacak ve Sirenayka ile Trablus'un siyasi birliğine kendi çıkarlarına aykırı olduğu gerekçesiyle karşı çıkan İtalyan hükümetiyle ilişkilere zarar verecekti.
Bununla birlikte, Kasım 1922'de İdris teklifi kabul etti. Anlaşmanın ardından İdris, yeni faşist lideri Benito Mussolini yönetimindeki İtalya'nın Senussi Düzeni'ne askeri olarak misilleme yapacağından korktu ve bu nedenle Aralık 1922'de Mısır'da sürgüne gitti. 11
İkinci İtalyan-Senussi Savaşı
İtalya'da diktatör Benito Mussolini'nin iktidara gelmesinden sonra çatışmalar yoğunlaştı.
Libya halkının İtalya'nın sözde "pasifleştirme kampanyasına" karşı etkin direnişi nedeniyle, Osmanlı'nın Tripolitania ve Sirenayka eyaletlerinin İtalyan kolonizasyonu başlangıçta başarısız oldu ve 1930'ların başına kadar İtalya Krallığı bölgenin tam kontrolünü ele geçiremedi.
İkinci İtalya-Senusi Savaşı olarak bilinen bu çatışma, nihayetinde yaklaşık 56 bin Libyalının hayatına mâl oldu.
Başta Sirenayka'da olmak üzere, silahlı Arap muhalefeti nedeniyle sömürge otoritesinin yeniden örgütlenmeleri gerekli hale getirildi.
1919 ile 1929 arasında, İtalyan hükümeti iki geleneksel eyaleti ayrı sömürge idareleriyle sürdürdü.
Sınırlı yerel otoriteye sahip bir kontrollü yerel meclisler sistemi kuruldu, ancak 9 Mart 1927'de yürürlükten kaldırıldı. 1929'da Trablus ve Sirenayka, tek bir sömürge eyaleti olarak birleştirildi.
1931'den 1932'ye kadar, General Badoglio komutasındaki İtalyan kuvvetleri, cezalandırıcı bir pasifleştirme kampanyası yürüttü.
Badoglio'nun sahadaki halefi General Rodolfo Graziani, Mussolini'den gelen komisyonu, Libya direnişini ne İtalyan ne de uluslararası hukukun kısıtlamaları olmaksızın ezmesine izin verilmesi şartıyla kabul etti.
Mussolini'nin hemen kabul ettiği ve Graziani'nin baskıyı yoğunlaştırdığı bildirildi. 12
Bazı Libyalılar, Sirenayka'dan gelen en güçlü muhalefet sesleriyle kendilerini savunmaya devam ettiler. İtalyan kolonizasyonunun ilk günlerinden başlayarak, Senusi şeyhi Ömer Muhtar, Libya direniş çabalarını örgütledi ve yaklaşık yirmi yıl boyunca buna önderlik etti.
Onun liderliği ve karizmatik şahsiyeti, 16 Eylül 1931'de yakalanıp idam edildikten sonra bile direnişe ilham vermeye devam etti. 13
Çok tartışılan bir ateşkesten sonra, Libya'daki İtalyan politikası 1932'de tam ölçekli bir savaş düzeyine ulaştı.
Direniş için kritik olan hatları kesmek için Akdeniz'den Jaghbub vahasına dikenli bir tel çit inşa edildi.
Kısa bir süre sonra, sömürge yönetimi yerel halkın desteğine karşı direnişi reddetmek için Jebel Akhdar halkını toptan sınır dışı etmeye başladı.
100 binden fazla insanın zorunlu göçü, binlerce kişinin kötü koşullarda öldüğü Suluq ve El Agheila'daki toplama kamplarında sona erdi.
Savaşta veya açlıktan ve hastalıktan ölen, öldürülen Libyalıların sayısının en az 80 bin olduğu tahmin ediliyor, bu da Sirenay nüfusunun üçte biri demek oluyordu. 14
Libya'da İtalyan vahşeti
İtalya, çatışma sırasında, yasadışı kimyasal silahların kullanımı, savaş esirlerini almayı reddetme ve teslim olan savaşçıları infaz etmek yerine olaylar ve sivillerin toplu infazı da dahil olmak üzere büyük savaş suçları işledi.
İtalyan makamları, Sirenayka nüfusunun neredeyse yarısı olan 100 bin Bedevi Sirenaykalıyı yerleşimlerinden zorla çıkararak etnik temizlik yaptılar.
İtalyan silahlı kuvvetleri tarafından sivillere karşı işlenen diğer savaş suçları arasında; sivilleri kasten bombalamak, silahsız çocukları, kadınları ve yaşlıları öldürmek, kadınlara tecavüz etmek ve bağırsaklarını çıkarmak, mahkumları ölüme kadar uçaktan atmak ve diğerlerini tanklarla ezmek yer alıyor.
1930'dan itibaren bazı bölgelerde sivillerin günlük infazları ve aşiret köylerinin hardal gazı bombalarıyla bombalanması kayda geçti.
İtalyan işgali, hayvanları öldürerek, onlara el koyarak ya da pastoral topraklarından toplama kamplarının yakınındaki yaşanamaz topraklara sürerek çiftlik hayvanlarının sayısını da azalttı.
1926'da 810 bin olan koyun sayısı 1933'te 98 bine, keçi sayısı 70 binden 25 bine ve deve sayısı 75 binden 2 bine düştü. 15
1930'dan 1931'e kadar, 12 bin Sirenaykalı idam edildi ve Kuzey Sirenayka'nın tüm göçebe halkları bölgeden zorla çıkarılarak Sirenayka ovalarındaki devasa toplama kamplarına yerleştirildiler.
Faşist rejimin propagandası, kampların hijyenik ve verimli bir şekilde işletilen modern uygarlığın vahaları olduğunu ilan etti ancak gerçekte kamplarda develeri ve diğerleriyle birlikte ortalama 20 bin mahkum bulunduğundan kampların sağlık koşulları kötüydü.
Kamplarda bir kilometrekarelik bir alanda kalabalık hayvanlarla birlikte yalnızca ilkel tıbbi hizmetler veriliyordu.
Tahminen 33 bin tutuklunun bulunduğu Soluch ve Sisi Ahmed el Magrun toplama kamplarında, sadece bir doktor vardı.
Kamplarda insanlar zorla çalıştırıldığı ve yetersiz gıda erzaklarıyla fiziksel olarak zayıfladığı için tifüs ve diğer hastalıklar hızla yayıldı.
Eylül 1933'te kamplar kapandığında, toplam 100 bin tutuklunun 40 bini kamplarda salgından ölmüştü. 16
Son dönem İtalyan Libyası (1934-1943)
1934'te Libya yerli direnişi etkili bir şekilde ezilmişti. Yeni İtalyan valisi Italo Balbo, o yılın yazında İtalyan Libya adlı siyasi varlığı yarattı.
Klasik adı "Libya" birleşik koloninin resmi adı olarak yeniden canlandırıldı.
Daha sonra 1937'de koloni idari olarak dört eyalete bölündü: Trablus, Misrata, Bingazi ve Derna.
Fezzan bölgesine Territorio Sahara Libico adı verildi ve askeri olarak yönetildi.
Mart 1937'de Mussolini, Libya'ya bir devlet ziyareti yaptı ve burada koloninin tüm uzunluğunu geçen yeni bir askeri otoyol açtı.
Propaganda amacıyla kendisini İslam'ın koruyucusu ilan ettirdi ve kendisine sembolik bir kılıç takdim edildi.
Mussolini'nin Arap milliyetçi hareketini açıkça teşvik etmesi, onun İngiltere ve Fransa'ya karşı koyma konusundaki daha geniş politikalarına uyuyordu.
Ayrıca Libya'yı tamamen sömürgeleştirmeye çalıştı ve sayıları fazla olan 30 bin İtalyan asıllı sömürgeciyi işçi diye tanıttı.
Bu sömürgeciler öncelikle Tripolitanya'daki Sahel al-Jefara'ya ve Syrenika'daki Jebel Akhdar'a sevk edildiler, fakat 1920'lerdeki sömürge savaşı sırasında yerli sakinlerin kısmen çıkarıldığı topraklara verildiler.
1939 nüfus sayımı sırasında, Libya'daki İtalyan nüfusu 108 bin 419'du (toplam nüfusun yüzde 12,37'si), Trablus şehri (şehir nüfusunun yüzde 37'si) ve Bingazi (yüzde 31) çevresindeki kıyılarda yoğunlaşmıştı.
22 bin Libyalı Yahudi'nin "Dördüncü Sahil" toplumuna entegre olmalarına izin verildi, ancak 1941 yazından sonra, Alman Afrika Korps'un gelişiyle, Nazi kontrolü altındaki toplama kamplarına taşınmaya başladılar. 9
Ocak 1939'da, koloni büyükşehir İtalya'ya dahil edildi ve daha sonra İtalya tarafından eyaletlerinin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edildi.
1939'da İtalyanlar 400 kilometre yeni demiryolu ve 4 bin kilometre kara yolu inşa ettiler. İkinci Dünya Savaşı sırasında hala yeni bir yol, Via della Vittoria ve yeni bir Trablus-Bingazi demiryolu inşa ediliyordu.
13 Eylül 1940'ta Mussolini'nin otoyolu, Libya'da konuşlanmış İtalyan kuvvetleri tarafından Mısır'ın işgali için kullanıldı.
1939'da Müslümanların Ulusal Faşist Parti'ye ve özellikle Müslüman Lictor Derneği'ne katılmasına izin veren yasalar çıkarıldı.
Bu reformlar İtalyan ordusu içinde 30 bin yerli Müslüman askerle Libya askeri birimlerinin oluşturulmasına salık verdi.
Libya sömürge birliklerinin iki tümeni oluşturuldu Birinci Libya Tümeni ile ikinci Libya Tümeni 1940 yazında Mısır'daki İngiliz ordusuna karşı İtalyan saldırısına katıldı.
Hatta bir tabur Libyalı paraşütçü İkinci Dünya Savaşı'ndan kısa bir süre önce, tüm Afrika'da yaratılan bu türden ilk kuvvet olarak yetiştirildiler. 17
Libya'da Osmanlı hakimiyeti
Libya'da Osmanlı hakimiyeti Kuzey Afrika sahillerine 15'inci yüzyılda Portekiz saldırılarının başladığı döneme denk gelir.
Özdemiroğlu Osman Paşa'nın Habeşistan Beylerbeyliği döneminde Kuzey Afrika'da pekişen Osmanlı hakimiyet ile Libya ve Mısır'da yeni bir dönem başlamıştı.
Trablusgarp'ta Kuloğlu olarak bilinen Türk kökenli Karamanlı hânedanı döneminde ise Libya'da Osmanlı idaresi haricinde bölgenin yerli halklarıyla akrabalıklar kurulmuştu.
1835 yılında Trablusgarp'ın yönetiminin tekrar doğrudan İstanbul'a bağlanmasıyla bölgeyi idare etmek maksadıyla havalinin idaresi itibarlı kumandanlara bırakılmıştı.
Yüzyıllara dayanan bu köklü münasebetler sebebiyle Libya-Osmanlı ilişkileri başkent İstanbul'dan idare edilen bir Afrika ülkesinden daha çok bir Anadolu eyaleti gibi yakın ve aktif ilişkilere sahipti. 18
1830 yılında Fransa'nın Cezayir'i ve 1882 yılında Mısır'ın İngilizler tarafından işgali, Batı emperyalistlerin iştahını kabartmıştı.
Osmanlı Devleti'nin eski gücünü yitirdiğinin emarelerinin görüldüğü o dönemde İtalya da Libya'ya kafayı takmıştı.
İtalya'nın Libya'yı resmen işgali her ne kadar 20'nci yüzyılın başlarına tekabül etse de İtalya'nın çeşitli yollarla Libya'ya tacizleri hakkında Afrika basınındaki haberler 1880 yılına kadar eskiye gider.
Güney Afrika'nın misyoner gazetesi olarak bilinen The Christian Express, Mısır'ın İngilizler tarafından işgalinden sonra tam bir Haçlı zihniyetiyle Afrika'da Hristiyanlık propagandası yapmaya başlamıştı.
Afrika'daki sömürgelerinde tüm kıtada misyonerlik, kapitalizm ve emperyalizm yoluyla gazetelerde propaganda ve algı oluşturmak, Büyük Britanya İmparatorluğu'nun yegane politikalarından biriydi.
Bu sebeple ortak düşman olarak gördüğü Osmanlı Devleti'nin Afrika'daki hakimiyetini sarsmak ve kendi sömürgeciliğini mubah kılmak için İtalya ve Fransa'nın Afrika'yı işgaline İngiltere tabiri caizse çanak tutmuştur.
Zira İngiltere'ye göre Afrika'da Hristiyanlığın genişlemesi için İslam dünyasının itibar gösterdiği Osmanlı Devleti'nin hakimiyetinin zayıflaması elzemdi. 19
O tarihlerde Afrika basınında Libya'nın işgali geniş yer tutmaktadır. Mesela The Christian Express, 1889 yılında misyonerlik için Trablusgarp'a giden bir papazın bir müftüyle olan diyaloğuna yer vermişti.
Gazete, Hristiyanlığın üstünlüğünü anlatan bir nutuk atarak bölgedeki cahil Yahudi ve Müslümanları etkilediğini yazmıştı.
Şüphesiz ortak düşman gördükleri Osmanlı Devleti için aynı dine mensup İngiliz, Fransız ve İtalyanların Haçlı ittifakı oluşturdukları bu haberde aşikardır. 20
1892 yılında Kuzey Afrika ülkeleri hakkında değerlendirme yapan Sierra Leon'da çıkan bir gazete yazısı, sömürgeciliğin kara yüzünü ortaya koyuyordu.
Gazete haberinde Afrika'nın Libya, Mısır ve Cezayir gibi sadece Kuzey ülkeleri değil Batı sahillerinde İslam'a geçişlerin tehlike arzettiği rapor edilmişti. 21
Yine 1899 yılında İtalya'nın ergeç Trablusgarp'a gireceği haberi, esasında İtalya'nın yıllar sonra işgal edeceği Libya'nın bir nevi kamuoyundaki nabız yoklaması olarak anlaşılabilir. 22
Zimbabve'den yayın yapan The Rhodesia Herald gazetesi 1906 yılında Tripoli'de Türk ordusunun bölgede faal olduğunu kaydetmişti. 23
28 Haziran 1906 yılında Lagos'da çıkan "sömürgecilik ve kıtasal demokrasi" üzerine yazılan bir köşe yazısında ise Almanya'nın Namibya'da ve İtalya'nın Tripoli'de gözü olduğunu açıkça beyan etmişti. 24
İtalya, Libya'nın işgalinden hemen önce Afrika basınında Trablusgarp'da Kolera salgını olduğunu yaymıştı.
Bu tür haberlere bakıldığında günümüzde Amerika'nın dahi aynı taktikle Irak ve Afganistan'a operasyon yaptığına şaşırmamak gerekir.
Kamuoyunda o bölgeyi çeşitli yollarla itibarsızlaştırarak işgal etme, sömürgeciliğin belki en önemli politikalarından biridir. 25
6 Ekim 1911 yılında Güney Afrika'dan yayımlanan bir gazete, Trablusgarp'ın bombalandığını ve yerlilerin İtalyan askeri tarafından acımadan öldürüldüğünü haber etmişti.
Haberde; Türk bataryalarına rağmen İtalyan filosunun Trablusgarp'ın limanlarını bombaladığı kaydedilmişti.
Aynı sayfada Cape Town Müslümanlarının İtalyan işgalini protesto etmelerine dair haber Osmanlı Hilafeti'nin hangi mecralara tesir ettiği hakkında önemli ipuçları vermektedir. 26
Yine aynı gazetenin 24 Ekim tarihli gazetesinde ise Osmanlı Devleti'nin Afrika'daki son toprağını savunduğunu yazıyordu. 27
1911 yılının Ekim ayında Trablusgarp'daki Türk komutanların başarısız faaliyetlerinden ötürü görev değişikliği yaptığı haber edilmişti.
Haberde Münir Paşa'nın yerine Naci Bey'in Trablusgarp'da görevlendirildiği haberine yer verilmişti. 28
26 Nisan 1912 yılında The Rhodesia Herald gazetesi Aziz Bey'in yerine Eyüp Sabri Bey'in Trablusgarp'a başkomutan olarak atandığını haber etmişti.
Habere göre, Kahire'den gelen bir telgrafta Enver Paşa'nın bir önceki gün çatışmada öldüğü kaydedilmişti.
Bu tür savaş propagandalarıyla İtalya'nın Libya'da asılsız haberlerle bölgede Osmanlı ordusunun itibarını sarsmak için birçok sahte haber yaptığına şahit oluyoruz. 29
Aynı gazetenin 17 Mayıs tarihli sayısı Türk ve yerli Müslümanların Tobruk'da başarılı taarruzlarda bulunduklarını rapor etmişti. 30
Trablusgarp'ın müdafasında Mustafa Kemal ve Enver Paşa gibi komutanların mücadeleleri de Türk tarihine geçmiş bir ehemmiyete sahip olup Kuzey Afrika'daki son Türk savunması olması bakımından da iki ülke arasındaki ilişkiler açısından önem taşır.
Bu minvalde Mustafa Kemal'in Trablusgarp'da savaşırken çekilen ve Libya Milli Arşivi'nde bulunan fotoğrafı, iki ülke arasındaki ilişkiler için çok manidardır.
Afrika Müslümanlarının Libya'nın işgaline karşı tutumu
Kıtanın bir diğer ucunda olmasına rağmen Libya'nın İtalyanlar tarafından işgali, Güney Afrika Müslümanları tarafından büyük bir merak ve dikkatle takip edilmişti.
Durban şehrinde yayımlanan Indian Opinion gazetesi, Güney Afrika'da yayımlanan diğer gazetelerin aksine Osmanlı Devleti'ni Libya'daki İtalyan işgaline karşı destekliyordu.
1912 yılının Mart ayında yayımlanan gazete haberinde; Güney Afrika Müslümanları bir taraftan İtalyan işgalini şiddetle protesto ederken, diğer yandan Osmanlı ordusuna para topluyordu.
17 Şubat 1912 yılında Trablusgarp'da savaşan ve şehit düşen askerlerin ailelerine bağış toplanmış ve Konsolos Yohannes Bey'e teslim edilmişti. 31
Güney Afrika'nın Maritsburg şehrinde Trablusgarp'da savaşan Türk askerler için toplanan bağışlar Başkonsolos Yohannes Bey tarafından teslim alınmıştı. 32
Hilal'i Ahmer Cemiyeti'nin Güney Afrika şubesi sorumlusu olan Osman Ahmed Efendi ve Osmanlı Devleti'nin Güney Afrika Başkonsolosu Yohannes Bey'in nezaretinde toplanılan bağışların Trablusgarp'a gönderileceği kaydedilmişti. 33
Mozambik'te Portekizce yayın yapan O Africano gazetesi, 1915 yılında İtalya'nın Tripoli'de başarısız olduğunu ve halkın isyan ettiğini not etmişti. 34
Birinci Cihan Harbi'nde yayımlanan başka bir haberde ise Trablusgarp'da İtalyan işgaline karşı çıkan bir isyanın Almanlar ve Türkler tarafından organize edildiğini rapor etmişti. 35
Libya halkı esasında Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekilmesinden sonra da pes etmedi.
İtalyan işgalinden sonra kurulan Libya Devleti'nde de önemli makamlara Osmanlı kökenli Kuloğlu ailesinden kimselerin Kral I. İdrîs tarafından getirildiği bilinmektedir.
Kral İdris'in bağımsızlık savaşındaki arkadaşlarından Cemâleddin Başağa ve ilk Başbakan Sâdullah Koloğlu bunların başında gelmekte olup ülkenin yeniden teşekkülünde önemli görevler üstlendiler.
Libya'da İtalyanlara karşı yürütülen direniş hareketinin önderi Ömer Muhtar, İtalyanlar tarafından esir edilmişti.
İtalyanların ellerine düşen Ömer Muhtar'dan hayatı karşılığında bütün mücahitlerin teslim olmasını istenmişti.
Ancak Ömer Muhtar, İtalyanların bu isteğini kesin bir dille reddetti.
Ömer Muhtar, mahkemenin hükmüne karşı şöyle demişti:
Hüküm ve karar yalnız Allah'ındır. Sizin bu sahte ve uydurma hükmünüzün hiçbir geçerliliği yoktur. Biz Allah'ın kullarıyız ve sonunda O'na döneceğiz.
Bunun üzerine Ömer Muhtar kurulan göstermelik bir mahkeme tarafından 1931 yılında idama mahkum edildi. 36
Bağımsızlık Yolunda Libya
Libya, bağımsızlığını elde edene kadar büyük sıkıntılarla yüzleşti. Osmanlı Devleti'nin çekildiği topraklarda huzurun artık geri gelmeyeceğini bilen Libyalılar İtalyan işgaline karşı sürekli isyan halindeydiler.
İkinci Dünya Savaşı'nda İngiltere ordusunun Yeni Zelanda ve Güney Afrika birliklerini Trablusgarp'da Almanlara karşı hazır tuttuğuna dair Güney Afrika Milli Arşivi'nde ilginç belgeler bulunmaktadır. 37
1943'ten 1951'e kadar Libya müttefik işgali altındaydı. İngiliz ordusu iki eski İtalyan Libya eyaleti olan Tripolitana ve Sirenayka'yı yönetirken, Fransızlar Fizan eyaletini yönettiler.
Müttefiklerle yapılan 1947 Barış Anlaşması'nın şartlarına göre, Trablus kolonisini korumayı uman İtalya ve Fizan'ı isteyen Fransa Libya üzerindeki tüm iddialarından vazgeçti.
Libya, 20'inci yüzyılın ortalarında Avrupa'nın sömürgelerini karakterize eden dekolonizasyon sürecini yaşarken birlik içinde kalmayı başardı.
Güney Afrika arşivinde bulunan başka belgelerde İngilizlerin Libya'ya girdiği ve Tobruk'da bulunan İngiliz ordusunun içinde 20 bin kadarının hapishaneden savaşa getirilen tutukluların olduğu bilgisine yer verilmişti. 38
1951 yılında nihayet bağımsızlığını kazanan Libya'nın ilk Başbakanı ise Libya kökenli Osmanlı ailelerinden olan ve Türkiye'de Arap Kaymakam olarak bilinen Sadullah Koloğlu'dur.
Bu tarihten günümüze kadar Libya Türkiye ilişkileri eski münasebetlerden ötürü müspet şekilde gelişme göstermiştir. 39
Ömer Muhtar'ın son yılları, Anthony Quinn, Oliver Reed ve Irene Papas'ın başrollerini paylaştığı Çöl Aslanı (1981) filminde tasvir edilmiştir.
İtalyan yetkililer filmi Giulio Andreotti'nin deyimiyle "ordunun onuruna zarar verdiği" gerekçesiyle 1982'de yasaklamıştı.
Temmuz 1998'de İtalyan hükümeti Libya'daki kanlı mazisinden ötürü resmi bir özür diledi.
Ağustos 2008'de iki ülke, kalan düşmanlığı sona erdirmek için, Kahire-Tunus otoyolunun Libya kısmının inşası da dahil olmak üzere 5 milyar ABD doları tutarında mal ve hizmetin Libya'ya verileceği bir dostluk anlaşması imzaladı.
Karşılığında Libya, kıyılarından gelen yasadışı göçle mücadele etmek ve İtalyan şirketlerine yatırımları artırmak için önlemler alacaktı.
İtalya tarafından 6 Şubat 2009'da ve Libya tarafından 2 Mart'ta Trablus'a yaptığı ziyarette, İtalya devletinin sömürge yönetimi sırasında Libya halkına karşı işlediği tarihi zulümleri ve baskıları tanıyan Silvio Berlusconi tarafından anlaşma onaylandı.
Bu tarihi belgede İtalya, sömürge yönetimi döneminde Libya halkını öldürmesi, yok etmesi ve baskı altına alması nedeniyle özür diledi ve bunun "sömürge döneminde İtalya'nın Libya'ya verdiği zararın tam ve ahlaki bir kabulü" olduğunu kabul etti.
İşbirliği, Kaddafi'yi deviren Libya iç Savaşı sonucunda Şubat 2011'de sona erdi.
26 Eylül 2011'de İtalyan enerji şirketi Eni, 2011 Libya iç savaşının başlamasından bu yana ilk kez Libya'da petrol üretimini yeniden başlattığını duyurdu.
Eni'nin Libya petrol sahalarına hızlı dönüşü, Roma ve Trablus arasındaki olumlu ilişkileri yansıtıyordu.
Trablus'taki İtalyan büyükelçiliği, Libya'daki iç savaş sonrası şiddet sırasında Libya'da hala aktif olan birkaç Batılı büyükelçilikten biridir.
İtalya'nın Etiyopya siyaseti
Tarihçiler, 1935'te Etiyopya'ya yapılan İtalyan saldırısının nedenleri konusunda halen fikir ayrılığındadırlar.
Franco Catalano ve Giorgio Rochat gibi bazı İtalyan tarihçiler, işgalin bir sosyal emperyalizm eylemi olduğunu ve Büyük Buhran'ın Mussolini'nin prestijine kötü bir şekilde zarar verdiğini ve kamuoyunun dikkatini dağıtmak için bir dış savaşa ihtiyacı olarak bunun bir sosyal emperyalizm eylemi olduğunu savunurlar. 40
Pietro Pastorelli gibi diğer tarihçiler, işgalin İtalya'yı Kızıldeniz bölgesinde ve Ortadoğu'da ana güç haline getirmek için yayılmacı bir programın parçası olarak başlatıldığını iddia ettiler.
Savaşın hem Mussolini'nin uzun vadeli yayılmacı planlarının bir parçası olduğunu hem de faşist sistemi içeride daha radikal bir yöne doğru zorlamak için Mussolini'ye dış politika zaferi kazandırmayı amaçladığını öne süren Amerikalı tarihçi MacGregor Knox tarafından ortaya atıldı. 41
Kırk yıl öncesinden farklı olarak İtalya kuvvetleri, özellikle hava gücünde Etiyopya kuvvetlerinden çok daha üstündü ve kısa sürede galip geldiler.
İmparator Haile Selassie, 5 Mayıs 1936'ya kadar bir "İtalyan Etiyopya İmparatorluğu"nu ilan etmek için başkent Addis Ababa'ya giren İtalyan kuvvetleriyle ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Ras Seyoum Mengesha, Ras Getachew Abate ve Ras Kebbede Guebret gibi bazı Etiyopyalılar, İtalyanları memnuniyetle karşıladılar ve yeni kurulan İtalyan İmparatorluğunun hükümetinde onlarla işbirliği yaptılar.
1937'de Seyoum Mengesha'nın Aosta Dükü İtalyan Viceroy Prens Amedeo ile dostluğu, Ras Kebbede Guebret'in İtalyan Somaliland'da tutulan 3 bin Etiyopyalı savaş esirinin serbest bırakılmasını sağlamada etkili bir rol oynamasını sağladı.
İtalyanların savaştaki zaferi, diktatör Benito Mussolini'nin faşist rejiminin, sömürgeci liderlerin Mussolini'yi eylemlerinden ötürü övdüğü uluslararası popülaritesinin zirvesiyle aynı zamana denk gelir.
Mussolini'nin uluslararası popülaritesi, Avusturya'nın Nazi Almanyası tarafından ilhak edilmesini onaylamasıyla azaldı ve Almanya'ya karşı siyasi bir eğilim başlattı ve sonunda II. Dünya Savaşı'nda Mussolini'nin ve İtalya'daki faşist rejimin düşüşüne yol açtı.
İtalyan Doğu Afrikası, işgalden kısa bir süre sonra, 1 Haziran 1936'da, önceden var olan İtalyan Somaliland ve İtalyan Eritre kolonilerinin yeni işgal edilen topraklarla birleştirilmesiyle kuruldu. 42
İkinci Dünya Savaşı ve çözülme
Etiyopya seferi olarak da bilinen Doğu Afrika seferi İkinci Dünya Savaşı sırasında, çoğunlukla Britanya İmparatorluğu'ndan gelen Müttefikler tarafından, Haziran 1940 ile Kasım arasında İtalya'ya ve İtalyan Doğu Afrika kolonisine karşı savaştı.
1941 yılında Britanya Ortadoğu Komutanlığı, Birleşik Krallık, Güney Afrika, Britanya Hindistanı, Uganda Himayesi, Kenya, Somaliland, Batı Afrika, Kuzey ve Güney Rodezya, Sudan ve Nyasaland'dan askerlerle birlikte harekata katıldı. Bunlara Belçika Kongo Müttefik Kuvvetleri, Emperyal Etiyopya Arbegnoch direniş kuvvetleri ve küçük bir Özgür Fransız Birliği katıldı.
İtalyan Doğu Afrika Kraliyet Ordusu, Kraliyet Hava Kuvvetleri ve Kraliyet Donanması birimleriyle İtalyan Doğu Afrika Silahlı Kuvvetleri Komutanlığı 43 tarafından bölgeyi savundu.
İtalyan kuvvetleri, İtalyan subaylar ve astsubaylar tarafından yönetilen Kraliyet Kolordusu Koloni Birlikleri yaklaşık 250 bin askerini içeriyordu. Süveyş Kanalı'nın kontrolü İngiltere'deyken, düşmanlıklar başladığında İtalyan kuvvetlerinin ikmal ve takviye bağlantıları kesildi.
İngiltere adına Tobruk'ta savaşan bir Güney Afrika birliği de vardı. Burada savaşan askerlerden Türk kökenli Güney Afrikalı şair İsmail Afrika'nın hatıratında Alman güçlerine esir düştüğünü yazmaktadır. 44
10 Haziran 1940'ta İtalya, Afrika Boynuzu'ndaki toprakları için bir tehlike haline gelen İngiltere ve Fransa'ya savaş ilan etti.
İtalyan muharebesi ayrıca Akdeniz'i Doğu Afrika kıyıları, Aden Körfezi, Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı boyunca tehlike altındaki İngiliz tedarik yollarını Müttefik ticaret gemilerine kapattı. 45
Mısır, Süveyş Kanalı, Fransız Somaliland ve İngiliz Somaliland işgale karşı savunmasızdı ancak İtalyan Genelkurmay Başkanlığı 1942'den sonra bir savaş planlamıştı.
13 Haziran 1940'ta Doğu Afrika Koruma Bölgesi'nde Kenya'nın Wajir'deki 1 Filo Güney Rodezya Hava Kuvvetleri Filosu üssüne bir İtalyan hava saldırısı başladı.
Ağustos 1940'ta, İngiliz Somaliland'ın himayesi İtalyan kuvvetleri tarafından işgal edildi. Bu işgal yaklaşık altı ay sürmüştür.
1941'in başlarında, İtalyan kuvvetleri büyük ölçüde Kenya ve Sudan'dan geri püskürtüldü. 6 Nisan 1941'de Addis Ababa, şehri teslim alan 11. Afrika Tümeni tarafından işgal edildi.
İtalyan kuvvetlerinin son birliği, Kasım 1941'deki Gondar Savaşı'ndan sonra teslim oldu. 3 Eylül 1943 Cassibile Ateşkes Antlaşması'na kadar Etiyopya'da İngilizlere karşı bir İtalyan gerilla savaşı veren gruplar hariç, İtalya ve Müttefikler arasındaki düşmanlıklar sona erdi.
Ocak 1942'de, İtalyanların nihai birliğinin teslim olmasıyla birlikte, İngilizler, Amerikan baskısı altında Etiyopya egemenliğini kabul eden imparator Haile Selassie ile geçici bir Anglo-Etiyopya Anlaşması imzaladılar.
Makonnen Endelkachew başbakan olarak seçildi ve 19 Aralık 1944'te nihai İngiliz-Etiyopya Anlaşması imzalandı. Şubat 1947'deki barış anlaşmasında İtalya, Afrika kolonileri üzerindeki egemenliğinden resmen vazgeçti.
Eritre bu süre boyunca İngiliz askeri yönetimine verildi ve 1950'de Etiyopya'nın bir parçası oldu. 1945'ten sonra İngiltere her iki Somaliland'ı da koruyucu olarak kontrol etti.
Kasım 1949'da Birleşmiş Milletler, Somali'nin on yıl içinde bağımsızlığını kazanması şartıyla İtalya'ya yakın denetim altında İtalyan Somaliland'ın vesayetini verdi.
İngiliz Somaliland 26 Haziran 1960'ta Somaliland Eyaleti olarak bağımsız oldu, Somali'nin Güven Bölgesi (eski İtalyan Somaliland) 1 Temmuz 1960'ta bağımsız oldu ve topraklar Somali Cumhuriyeti olarak birleşti. 46
Sömürge yönetimi
Etiyopya Kolonisi, İtalyan kralı tarafından atanan Etiyopya Valisi ve İtalyan Doğu Afrika Genel Valisi tarafından yönetiliyordu. Hakimiyet ayrıca idari amaçlar için altı valiliğe ve ayrıca kırk komiserliğe bölünmüştü.
Doğu Afrika 1940'ta İtalyan kuvvetlerinin İngiliz Somaliland'ını fethetmesi ve böylece küçük Fransız Somaliland kolonisi dışındaki tüm Somali topraklarını İtalyan yönetimine getirmesiyle kısa bir süre genişledi.
Bununla birlikte, genişleyen koloni, yalnızca bir yıl sonra, Doğu Afrika Seferi sırasında İngiliz sömürge kuvvetleri tarafından işgal edildiğinde parçalandı.
İtalyan Doğu Afrikası'ndaki faşist sömürge politikası böl ve yönet özelliği taşıyordu. Geçmişte Etiyopya'yı yöneten Ortodoks Hıristiyanlar, Amhara halkını zayıflatmak için, Eritreli Tigray-Tigrinyas ve Somalililerin üzerinde hak iddia ettiği topraklar, Eritre ve Somali Valiliğine verildi.
1936'daki savaştan sonra Müslümanların İtalyan kolonisine desteğini güçlendirmek için kolonideki Müslüman halklara fayda sağlamak vaadiyle yeniden yapılanma çabalarına odaklanıldı.
İtalya'nın faşist rejimi, İtalyanların çiftlikler ve küçük imalat işletmeleri kurarak Etiyopya'yı kolonileştirmeye teşvik etti. Buna rağmen, Etiyopya kolonisine çok az İtalyan geldi, çoğu Eritre ve Somali'ye gitti.
Eritre, yaklaşık 80 bin İtalyan sömürgeci tarafından desteklenen bir dereceye kadar kalkınmanın keyfini çıkarırken, 1940'ta Etiyopya'ya yalnızca 3 bin 200 çiftçi geldi. Bu da faşist rejimin hedefinin yüzde onundan daha azdı.
Yerli Etiyopyalılar tarafından devam eden isyan, doğal kaynakların yokluğu, engebeli arazi ve siyasi ve askeri koşulların belirsizliği kırsal kesimde gelişme ve yerleşimi engelledi. 47
İtalyanlar Etiyopya'da altyapı gelişimine önemli ölçüde yatırım yaparken Addis Ababa-Massawa, Addis Ababa-Mogadişu ve Addis Ababa-Assab arasındaki "emperyal yolu" yarattılar.
Azgelişmiş olan ülkede 900 km'lik demiryolu yeniden inşa edildi. Addis Ababa ile Assab arasındaki demiryolu gibi çeşitli barajlar ve hidroelektrik santraller inşa edildi ve pek çok kamu ve özel şirket kuruldu. 48
İtalyanlar ülkede yeni havaalanları bile yarattılar ve 1936'da Addis Ababa'yı Roma'ya bağlayan dünyaca ünlü Linea dell'Impero uçuşunu başlattılar.
İtalyanların Etiyopya'yı işgalinden sonra açılan hat, 1934 yılından itibaren öncü bir şekilde başlayan Africa Orientale Italiana'daki İtalyan kolonilerini ilk hava bağlantıları izledi.
Güzergâh 6.379 km'ye genişletildi ve başlangıçta Addis Ababa ile Syracuse, Bingazi, Kahire, Wadi Halfa, Hartum, Kassala, Asmara, Dire Dawa üzerinden Roma'ya katıldı.
Bingazi'de (ya da bazen Trablus'ta) uçak değişikliği oldu. Güzergah, üç buçuk gün gündüz uçuşuyla gerçekleştirildi ve her iki yönde haftada dört uçuştu.
Daha sonra Addis Ababa'dan İtalyan Somali'nin başkenti Mogadişu'ya devam eden haftada üç uçuş vardı.
İtalya Krallığı'nın Afrika kolonilerindeki en önemli demiryolu hattı olan 784 kilometre uzunluğundaki Cibuti-Addis Ababa, Etiyopya İmparatorluğu'nun 1936'da İtalyanlar tarafından fethinden sonra satın alındı.
Güzergâh 1935 yılına kadar İstanbul'dan geçen buharlı trenlerle hizmet verdi. Etiyopya'nın başkenti ile Cibuti limanı arasındaki toplam yolculuk için yaklaşık 36 saat sürüyordu.
Faşist rejimin mimarları, Afrika Orientale Italiana'nın son teknoloji bir başkenti inşa etmek ve Addis Ababa'nın genişletilmesi için görkemli şehircilik projeleri hazırladılar ancak bu mimari planlar diğer tüm gelişmeler gibi II. Dünya Savaşı esnasında durduruldular. 49
Eğitim
Faşizmden önce, İtalyan Doğu Afrika'daki eğitim, öncelikle hem Roma Katolik hem de Protestan misyonerlerin sorumluluğundaydı.
Mussolini'nin iktidara gelmesiyle, sonunda Katolik misyonerlerin eğitim programlarını birleştiren devlet okulları kuruldu, Protestan misyonerlerinki ise marjinalleştirildi veya sınırlandırıldı.
Kasım 1932'de Eritre'de ilköğretimi yöneten merkez ofisin direktörlüğüne getirilen Andrea Festa, 1934'te eğitimdeki faşist çabaların yerli Afrikalıların "uygarlığımızdan biraz haberdar olmalarını" sağlamak için gerekli olduğunu ve "Bayrağımızın gölgesinde bilinçli bir milis olmak için İtalya'yı, ihtişamını ve kadim tarihini tanıyın" sloganını bir sömürge politikası olarak uyguladı.
Bu tür eğitim girişimleri, Afrikalıları Faşist rejim için yararlı olan çeşitli pratik görevlerde eğitmek ve devlete itaatkar vatandaşlar yaratmak amacıyla Faşist ideolojinin ilkelerini ve yaşam tarzını onlara aşılamak için tasarlandı.
Propagandacı nitelikleri, Afrikalı çocuklara verilen ve İtalyan bölünmüşlüğü veya özellikle Giuseppe Garibaldi'nin Binler Seferi gibi olaylarla ilgili herhangi bir tartışmayı tamamen atlayan tarih ders kitaplarında belirgindi.
Roma İmparatorluğu'nun ve onun halefi olduğunu iddia eden İtalyan devletinin şanları Mussolini'nin ve onun "büyük eserinin" yüceltilmesi de aynı şekilde Libya'nın ve o zamanki İtalyan mülklerinin Osmanlı İmparatorluğu gibi daha eski, İtalyan olmayan imparatorluklar tarafından kontrol edildiği dönemlerle, hoş olmayan bir mercekle tasvir edildi.
Faşist selamı okullarda sürekli olarak "Dükün küçük askerleri" olmaya teşvik edilen Afrikalı çocuklara zorunluydu ve her gün İtalyan bayrağının çekildiği ve vatansever şarkıların söylendiği sabah törenleri vardı.
Faşist hükümetin eğitimine Afrikalılardan daha fazla öncelik verdiği İtalyan çocuklar, bazı yönleri Doğu Afrika'daki yerel duruma göre uyarlanmış olsa da, Faşist İtalya'nın metropolündeki eğitime benzer bir eğitim aldılar.
Faşist İtalya, Afrikalılara faşist ideolojinin beklediği düzeyin ötesinde eğitim veren herhangi bir eğitim kurumunu, özellikle de İtalyan işgalinden önce nispeten küçük ama önemli miktarda Etiyopyalının yurtdışında üniversitelerde eğitim görmesini sağlayan orta öğretim ağının etkisiz hale getirmeye çalıştı.
Avrupa'da Şubat 1937'de, Rodolfo Graziani'nin canına kasteden bir girişimin ardından, sömürge hükümet yetkilileri tarafından zaten güvenilmeyen ve birçoğu toplama kamplarına yerleştirilmiş olan eğitimli Etiyopyalılar, devlet destekli toplu katliamların kurbanı oldular.
İsyankar sayılan Etiyopyalılar idam edildi ve geri kalanı Akdeniz'deki İtalyan kontrolündeki adalardaki ceza kolonilerine sürgün edildiler.
Kolonideki faşist eğitim sonunda başarısız olduğunu kanıtladı, İtalyan sömürge askerlerinin yalnızca yirmide biri okuryazarlığa sahipti.
İtalyan Doğu Afrika'nın faşizmden kurtuluşunu gören İkinci Dünya Savaşı sırasında, çok az Afrikalı, devlet okullarının hararetle aşılamaya çalıştığı faşist devlete zaruri olarak sadakat gösterdi ve II. Mussolini'nin yönetimi altında İtalyan olmayan sakinlerine sağlanan çok sınırlı yerli propagandacı eğitime maruz kaldılar. 50
Etiyopya'da İtalyan vahşeti
Şubat 1937'de, İtalyan ve Eritreli askerlerin birçok cinayeti ve İtalyan Doğu Afrika'nın Viceroy'u Mareşal Rodolfo Graziani'ye yönelik bir suikast girişiminin ardından, İtalyan askerleri ünlü Etiyopya manastırı Debre Libanos'a baskın düzenledi.
Suikast planlayıcıları İtalyan birliklerinin manastırına sığınmış ve keşişleri ve rahibeleri idam etmişti.
Daha sonra İtalyan askerleri Addis Ababa'daki yerli yerleşimleri yok etti ve bu da Etiyopyalıların tahminlerine göre yaklaşık 30 bin Etiyopyalı ile sonuçlandı.
Katliamlardan sonra önde gelen İtalyan askeri subayı Graziani bölgede "Etiyopya Kasabı" olarak tanındı.
Daha sonra Mussolini tarafından görevden alındı ve yerine yerlilere karşı daha uzlaşmacı bir politika izleyen ve Etiyopya'yı yatıştırmada büyük bir başarı elde eden Aosta Dükü Prens Amedeo getirildi.
İtalya'nın İkinci Dünya Savaşı'na girmesinin arifesinde Etiyopyalı gerillalar, Harar ve Galla-Sidamo Valiliği'nin bazı bölgelerinin kontrolünü hâlâ elinde tutuyorlardı.
Amedeo'nun uzlaştırıcı çabaları, o zamanlar "Arbegnoch"un (Etiyopya'da gerilla savaşçılarına bu ad verilirdi) son lideri olan Abebe Aregai'nin 1940 baharında İtalyanlara teslim olma önerisinde bulunmasını sağladı.
10 Haziran 1940'ta İtalyan savaş ilanı ve İngiliz etkisi teslim olma teklifini engelledi.
Etiyopya'daki savaşın sonuna doğru İtalya, Kuzey Afrika'da kolluk kuvvetleri için bir Sömürge Polisi oluşturdu. Kolordu, Libya'da faaliyet gösteren kamu güvenliği birimlerinin yeniden düzenlenmesiyle oluşturuldu.
Mart 1938'e gelindiğinde kolordu Etiyopya'da ve İtalyan Doğu Afrika'nın geri kalanında faaliyet gösterecek şekilde genişletildi.
1939'da kolordu İtalyan Afrika Polisi olarak yeniden adlandırıldı. Daha sonra, kolorduya motorlu araçlar, zırhlı araçlar, hafif tanklar, motosikletler, motorlu üç tekerlekli bisikletler ve otomobiller ilave edildi.
4 Haziran 1944'te Roma, müttefikler tarafından kurtarıldı ve ekipmanı normal eyalet polisine verildi.
Sonuç
Afrika'da İtalyan sömürgeciliği, bölgedeki diğer Avrupa kolonizasyonu ile aynı dönemde gerçekleşti. İtalya, modern dönemde Afrika'da kolonileri olan Avrupa ülkelerinden biriydi.
1890'dan 1941'e kadar süren Afrika'daki İtalyan sömürgeciliği, günümüz Libya, Etiyopya, Eritre ve Somali ülkelerini içeriyordu.
Afrika'daki İtalyan sömürgeciliği, İtalyan lider Benito Mussolini'nin ölümü, faşist rejimin çöküşü ve İtalya'nın II. yarım yüzyıllık İtalyan sömürgeciliğinin hem İtalya'da hem de sömürgelerinde ırkçılığa yönelik tutumlar üzerinde uzun vadeli etkileri oldu.
İtalyan sömürge politikası birçok açıdan diğer sömürgeci güçlerinkine benziyordu. Bununla birlikte, İtalyan sömürge politikası, sömürgelerden elde edilebilecek ekonomik faydalardan ziyade, İtalya'nın ihtişamını ve genel uluslararası prestijini arttırmaya dayandığı için diğerlerinden nispeten farklıydı.
Mesela, İtalyan sömürgeciliği, yerli halkları Hıristiyanlığa dönüştürmenin dini motifleri tarafından yönlendirilmedi.
İtalyan emperyalizmi daha sonra, yerli Afrika nüfusunun yönetim ve muamele yöntemlerini etkileyen Faşist yönetim ve sosyal politika doktrinleri tarafından şekillendirildi.
İtalya'nın sömürge deneyiminde İtalyan İmparatorluğu içindeki Avrupalı olmayanların varlığıyla yüzleşmek Afrika'da yıkıcı politikalarla uygulandı.
Özellikle siyah Afrikalıların varlığı, bazı İtalyanları, haklar ve ayrıcalıklar açısından İtalyanların ve diğer Avrupalıların en üstte, Arapların ve Kuzey Afrikalıların ortada bir yerde ve siyah Afrikalıların en altta yer aldığı ırksal hiyerarşiler oluşturmaya yöneltti.
Bu tür ırkçı düşünce, bazı İtalyanları, Yahudilerin İtalya'daki konumunu paralel olarak düşünmeye ve onları bu ırksal hiyerarşiye yerleştirmeye teşvik etti.
İtalya'nın Yahudilere karşı önceden genel olarak iyi niyetli olan tutumları, Afrika kolonizasyonunun bir sonucu olarak değişmeye başladı.
Yine de İtalya'nın Afrika'daki kolonizasyonu, farklı ırklardan insanlar arasında ayrımlar çizmeye başladı. İtalyanlar kendilerini sömürgeleştirilmiş Afrikalılardan ve Araplardan bir şekilde farklı düşünmeye başladılar ve Faşist doktrin onları sömürgeleştirdikleri insanlardan daha üstün görmeye teşvik etti.
Irkçılığı milliyetçilik ve ulusal kimlikle birleştiren Faşist Parti, İtalyanları din veya kültürden ziyade etnisiteyi, onları diğerlerinden ayıran şey olarak düşünmeye motive etti ve böylece İtalya'da artan anti-semitizme yol açtı.
Yahudilere Almanlar gibi saldırmakta hiçbir zaman acilen proaktif olmasa da, İtalyanlar Yahudileri yabancı olarak görmeye başladılar.
Afrika'daki İtalyan sömürgeciliği, büyük ölçüde İtalya'nın tarihi ihtişamını arttırma ve İtalya'nın diğer sömürgeci güçlerle birlikte "güneşteki yerini" bulmasına yardım etme arzusuyla motive oldu.
İtalya, sömürge geçmişiyle henüz yüzleşmedi.
Öte yandan ülkede ne ırkçılık ve antisemitizm konuları yaygın olarak tartışılmakta ne de katliamlar analiz edilmektedir.
Şüphe yok ki Almanya'nın Namibya'da, Fransa'nın Cezayir'de olduğu gibi İtalya'nın Libya ve Etiyopya'daki katliamlarının hesabını vermesi yakındır.
Notlar:
- Stanard, Matthew G. 2018. European Imperialism 1879-1999: a Short History. Newark: John Wiley & Sons, Incorporated.
- Gencoglu, Halim, 2021, Soysuzdan güzel olmaz... Ruhun lisanı İlm-i Sîma, Independent Turkish, https://www.indyturk.com/node/405051/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/soysuzdan-g%C3%BCzel-olmaz-ruhun-lisan%C4%B1-i%CC%87lm-i-si%CC%82ma, 11 Kasɪm 2021 tarihinde erişildi.
- Gencoglu, Halim. 2017, Güney Afrika’da Irkçiliğin Tarihsel Kökenleri, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi Medeniyet Üniversitesi. Volume: 2. S. 79.
- Ḥirābī, Manṣūr Aḥmad. 1986. al-Dawlah al-ʻArabīyah al-Islāmīyah: nashʼatuhā wa-niẓāmuhā al-siyāsī. Ṭarābulus, al-Jamāhīrīyah al-ʻArabīyah al-Lībīyah al-Shaʻbīyah al-Ishtirākīyah: Dār Iqraʼ.
- Adowa Muharebesi I. İtalya-Habeşistan Savaşı sırasında 1 Mart 1896'da Orta Etiyopya'nın kuzeyinde bulunan Adowa'da Kral II. Menelik komutasındaki Etiyopya ordusu ile İtalyan kuvvetleri arasında geçen çarpışmadır. Etiyopya'nın kazandığı zafer İtalyanların Afrika'da Fransa ya da İngiliz imparatorluklarına benzer bir imparatorluk kurma girişimlerini engellemiş ve Fransızlara Atlas Okyanusu'ndan Kızıldeniz'e kadar yayılma umudu vermiştir. Bkz. Jonas, Raymond Anthony. 2015. The Battle of Adwa: African victory in the age of empire. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press.
- Caponetto, Rosetta Giuliani. 2015. Fascist Hybridities: Representations of Racial Mixing and Diaspora Cultures under Mussolini. New York Palgrave Macmillan US Imprint: Palgrave Macmillan
- Koloğlu, Orhan. 1999. Osmanlı-İtalya Libya savaşında ittihatçılar, masonlar ve sosyalist enternasyonal. Ankara: Ümit Yayıncılık.
- 1923'te aynı adı taşıyan Lozan antlaşmasɪ ile karıştırılmamalıdır.
- Akyiğit, Muhiddin. 1912. Muharebe mektupları: Osmanlı ve İtalya muharebesine dair Tercüman-ı hakikat gazetesiyle neşr olunan mektupları muhtevidir. [Istanbul]: Tercüman-ı Hakikat Matbaası.
- Alpagot, Ali Haydar Emir. 1923. 1327-1328 Türkiya-İtalya harbi tarih-i bahrisi. [Istanbul]: Bahriye Matbaası.
- Childs, Timothy Winston, and Deniz Berktay. 2008. Trablusgarp savaşı: Türk-İtalyan diplomatik ilişkileri (1911-1912). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Alpagot, Ali Haydar Emir. 1923. 1327-1328 Türkiya-İtalya harbi tarih-i bahrisi. [Istanbul]: Bahriye Matbaası.
- Yüzü şu anda, vatanseverliğinin anısına Libya’da on dinar banknotunda basılmıştır.
- Childs, Timothy Winston, and Deniz Berktay. 2008. Trablusgarp Savaşı ve Türk İtalyan diplomatik ilişkileri (1911-1912). İstanbul: Türkiye İş Bankası yayınları.
- Ahmida, Ali Abdullatif. 2005. Forgotten voices: power and agency in colonial and postcolonial Libya. New York: Routledge.
- Brighi, Elisabetta, and Musso, Marta. 2017. Italy in the Middle East and the Mediterranean: Evolving Relations with Egypt and Libya. Berghahn Books. http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:kth:diva-285839.
- Divrikli Ahmet Mikdat. 1911. Feryad-i dehşetengiz der hakk-i Trablusgarp. Dersaadet: Necm-i İstikbal Matbaası.
- Orhonlu, Cengiz. 1996. Osmanlı Imparatorluğun̓un Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti. S. 46, Türk Tarih Kurumu Yayınlarından. Vii Dizi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basimevi
- Mustafa Çabuk. 2019. "Senusilik Ve İşgalcilere Karşı Kuzey Afrika’da Osmanlı- Senusi İş Birliği". Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 1 (16): 221-256.
- The Christian Expres, 1 Mayıs 1889, “A visit to Tripoli, in Barbary” s. 70, Güney Afrika
- Sierra Loen Times, 20 Ağustos 1892 “The West African İmbroglio” s. 1 Lagos
- The Journay, 26 April 1899, “Italy and Tripoli” s. 3 Johannesburg
- The Rhodesia Herald, 10 Ağustos 1906, “Trauble in Tripoli” s. 5, Salisbury.
- The Lagos Weekly Record, 28 Haziran 1906, “Colonialism and Continental Democracy” s. 3 Lagos
- The Rhodesia Herald, 14 October 1910, “Cholera outbreak in Tripolia” s. 18, Salisbury
- The Mafeking Mail and Protectorate Guardian, 6 Ekim 1911, “The Bombardment of Tripoli” s. 3 Güney Afrika
- The Mafeking Mail and Protectorate Guardian, 24 Ekim 1911, “The North African Dispute” s. 2 Güney Afrika
- The Rhodesia Herald, 20 Ekim 1911, “In Tripoli Turkish Leader Deposed” s. 21, Salisbury
- The Rhodesia Herald, 26 Nisan 1912, “Italians still active” s. 22, Salisbury
- The Rhodesia Herald, 17 Mayıs 1912, “Turco-İtalian War” s. 25, Salisbury
- Indian Opinion, 17 Şubat 1912, “Item of İnterest” s. 8, Durban
- Indian Opinion, 2 Mart 1912, “Res Cresent Funds” s. 79, Durban
- Indian Opinion, 23 Mart 1912, “Italo-Turkish War” s. 100, Durban
- Lourenço Margues, 8 de Maiode 1915, “Pera İtalia” s.. 2 Maputo
- The Nyasaland Times, 15 Şubat 1917, “Rebellion in Tripoli” s. 3, Blantyre
- Gençoğlu Halim. 2018. Güney Afrika'da Zaman Ve Mekân : Ümit Burnu'nun Umudu Osmanlılar. 1. Baskı. Libra Kitap, 242. Tarih; 229. Osmanbey, İstanbul: Libra Kitapçılık ve Yayıncılık.
- Güney Afrika Milli Arşivi, B/E368/PA1 World War Two: North African Campaign (1940-1943).
- Güney Afrika Milli Arşivi, B/E527/PA1 World War Two: North African Campaign (1940-1943). 1942
- Koloğlu, Orhan, and Seyfi Öngider. 2001. Arap kaymakam: [Libya'ya başbakan olan Türk kaymakamın yaşam öyküsü]. İstanbul: Aykırı Yayıncılık.
- Rochat, Giorgio. 2009. Le guerre italiane 1935-1943: dall'impero d'Etiopia alla disfatta. Torino: Einaudi.
- Knox, MacGregor. 2007. To the threshold of power, 1922/33. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
- Sbacchi, Alberto. 1997. Legacy of bitterness: Ethiopia and fascist Italy, 1935-1941. Lawrenceville, NJ: Red Sea Press.
- Comando Forze Armate dell'Africa Orientale Italiana olarak bilinir.
- Afrika, Tatamkulu. 2005. Mr. Chameleon: an autobiography. Johannesburg: Jacana.
- Mısır Krallığı II. Dünya Savaşı sırasında tarafsız kaldı, ancak 1936 İngiliz-Mısır Antlaşması, İngilizlerin Mısır'ı ve İngiliz-Mısır Sudan'ı işgal etmesine izin verdi.
- Baer, George W. 1976. Test case: Italy, Ethiopia, and the League of Nations. Stanford, Calif: Hoover Institution Press.
- Barros, James. 1982. Britain, Greece, and the politics of sanctions: Ethiopia, 1935-1936. London: Royal historical Society.
- En önemlileri şunlardı: "Compagnie per il cotone d'Etiopia" (Pamuk endüstrisi); "Cementerie d'Etiopia" (Çimento endüstrisi); "Compagnia etiopica mineraria" (Mineral endüstrisi); "Imprese elettriche d'Etiopia" (Elektrik endüstrisi); "Compagnia etiopica degli esplosivi" (Silah sanayii); "Trasporti automobilistici (Citao)" (Mekanik ve Taşımacılık endüstrisi
- Larebo, Haile M. 1994. The building of an empire: Italian land policy and practice in Ethiopia, 1935-1941. Oxford: Clarendon Press.
- Pichi-Sermolli, Rodolfo E. G. 1952. A report on the plant ecology of the arid and semi-arid zones of tropical East Africa (Ethiopia, Somaliland, Kenya, Tanganyika). Firenze, Italia: [UNESCO].
*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish