Tropikal ormanlarda ve Güneydoğu Asya adalarının yaramaz çocuğu tersiyerler, Güneydoğu Asya’nın Sumatra, Borneo ve Sulawesi adalarında; ayrıca Güney Filipinler ve civardaki adalarda yaşarlar. Bilinen üç tersiyer cinsi mevcuttur; batı tersiyeri, Filipin tersiyerleri ve Sulawesi tarsiyeri. Bazı türler yalnızca belirli adalarda veya belirli bölgelerde bulunduğundan, bu sınıflar evrimsel ve coğrafi olarak ortaya çıkar.
Bu arboreal primatların en bilinen aktiviteleri ağaçtan ağaca sıçramaktır. Bir tersiyer genelde gün ışığında uyur ve ağırlıklı olarak yoğun bitki örtülerinin içlerine tünerler. Bambu, palmiye, yoğun ot çalılıkları, dikenli çalılar ve Hindistan cevizi ağaçlarında bulunmayı severler.
İçindekiler
Tersiyerlerin Taksonomik Tarihi
Canlı primatlar arasında Anthropoidea, bu hayvanın en yakın akrabasıdır. Soylarıyla ilgili birçok tartışma bulunsa da tersiyerler, bir zamanlar benzer görünümleri ve küçük boyları nedeniyle Lemuroidea ve Lorisidae ile gruplandırılan Strepsirrhini’nin bir alt grubu olarak kabul edildi. Moleküler veriler dahil olmak üzere filogenetik araştırmalara dayanarak tersiyerler, insanlarla ve maymunlarla, lemurlar ve lorislerle yakından akrabadır. Bununla ilgili yazılan bazı bilimsel makaleler, bu cinsin üç başlık altında incelenmesini önerir. Bu taksonomik tutarsızlık, kürk renkleri, kuyruk uzunlukları ve boyut gibi fizyolojik özelliklerin yanı sıra moleküler verilerin toplanmasıyla güçlü bir şekilde desteklenmektedir.
Tersiyerlerin Fiziksel Özellikleri
Cadı makigiller gibi tersiyer türleri, diğer primatlara göre büyük kırmızı gözleri, küçük dişleri ve kısa bacakları olan küçük tüylü primatlardır. Vücut boyutuna göre oldukça büyük olan gözleri, diğer memelilere göre çok daha büyüktür ve gece görüşlerinin iyi olmasında en büyük etki gözlerinin bu yapısıdır. Tersiyer genelde böceklerle beslenen bir tür olsa da bazı türleri küçük kuşları ve kemirgenleri, yengeçleri, kurbağaları, yarasaları veya yılanları da avlayabilir. Tüyleri genellikle gridir ve kırmızı, sarı veya kahverengi tonlara sahip olabilir.
Farklı coğrafi bölgelerde yaşayan tersiyer türleri tüy rengi, göz boyutu, dişleri, uzuv oranları ve kuyruklarıyla birbirlerine göre farklılıklar gösterebilir. Ayrıca tersiyerler, dişilerin erkeklerden daha küçük olduğu nadir türlerden biridir. Tersiyerlerin boyu ortalama 80-150 gram ve 10-15 santimetre arasında değişiklik gösterir. Bunun dışında, başlarını neredeyse 360 derece çevirme kabiliyetini mümkün kılan benzersiz bir omurgaya sahiptir.
Bir Tersiyer Nasıl Ürer?
Tersiyerlerin bazı türleri, hem erkek hem de dişilerden oluşan ömür boyu birlikte olan gruplarla birlikte yaşarken, çoğu türünde ise erkekler ve dişiler nadiren etkileşimde bulunur ve hatta birbirlerinden çok farklı coğrafyalarda yaşarlar. Bazı türleri, bir tarafın ses çıkarması ve diğerinin de benzer bir sesle karşılık verdiği çiftleşme ritüeliyle iletişim kurarlar.
Gruplar halinde yaşayan bazı tersiyer türleri, birbirlerinin yavrularıyla ilgilenmesiyle bilinir. Yalnız yaşamı tercih eden türlerde ise, yalnızca ebeveynlerin yavrularıyla etkileşimde olduğu bir yapı mevcuttur. Tersiyer yavrularının tüylerinde genellikle turuncu bir renk vardır ve yavrular, yaklaşık 3 ayda yetişkinlerin yarısı kadar büyürler.
Tersiyerlerin 6 aylık aralıklarla olacak şekilde her yıl 2 çiftleşme mevsimi vardır. Eş bulmak veya eşlerini çağırmak için “düet” olarak adlandırılan çiftleşme çağrılarında bulunurlar. Tüm türler, genellikle çiftler veya gruplar halinde, yoğun bitki örtüsü içinde tünemek için bir yer belirler. Bazen bir grup veya eş arayan genç erkekler bir süre yalnız kalırlar.
Yavrunun doğumundan itibaren ilk üç hafta anneler onları ağızlarında taşırlar. Zaman zaman bu görevi babaların da üstlendiği görülmüştür. Anneler avlanırken, yavrular genellikle ağaç dallarına bırakılır. Tek eşli bir ailede (gruplar halinde yaşamayan), bu süre zarfında her iki ebeveyn de bebeği belli zaman aralıklarıyla ziyaret edecektir. Gruplar halinde yaşayanlarda ise diğer grup üyeleri, anne yokken bebeği kontrol etmek için kısa ziyaretlerde bulunurlar. Bebekler yaklaşık bir aylık olduğunda kendi başına avlanabilirler, ancak genelde gruptan ayrılmamayı tercih ederler. Tek eşli çiftler oluşturmadıkça, kadınlar genellikle yaşamları boyunca ebeveyn gruplarıyla kalırlar. Erkekler ise genellikle 1-2 yaşları arasında yalnız yaşamaya ya da diğer gruplara katılmaya başlarlar.
Tersiyerler Ne Kadar Yaşar? Günlük Davranışları
Ömürleri
Pek çok makigillerin yaşam süresi henüz bilinmiyor. Hayvanat bahçelerindeki yaşam süreleri, vahşi yaşamdakiyle aynı görülemez (birçok canlı vahşi yaşamda daha az yaşar). Esaret altındaki tersiyerler arasından bildirilen en uzun ömür 17 yıldan fazladır. Doğada yakalanan en yaşlı bireyin ise 10 yaşında olduğu tahmin ediliyor.
Davranışları Nasıldır?
Tersiyerler, gün batımında uyanan ve geceleri böcek aramak, yemek yemek, ağaçlar arasında seyahat etmek, dinlenmek ve sosyalleşmek için hareketlenen memelilerdir. Sosyalleşme, birbirini tımarlamak, koku işaretlemek, sesler çıkarmak (düet dahil) ve birlikte oyunlar oynamak şeklindedir. Erkekler daha uzun mesafeler kat eder ve daha geniş bir alanda yaşarken, dişiler daha verimli bir şekilde avlanır ve kısa sürede daha fazla böcek tüketir. Tersiyerler hem tek eşli hem de çok eşlidir. Bazıları çiftler halinde, değişken büyüklükte gruplar halinde yaşar ve bazı erkekler yalnız yaşayabilir.
İletişim ve Algı
Tersiyerler seslendirme ve koku işaretleme yoluyla iletişim kurarlar. Seslendirmeler arasında yüksek perdeli ıslıklar ve düet olarak adlandırılan farklı melodiler bulunur. Yüksek perdeli ıslıklar, basit çağrılardan avcı uyarılarına kadar çeşitlilik gösterir. Bazı tarsiyerler, yırtıcıları uzak tutmak amacıyla kullandıkları farklı seslere sahiptir. Düetler ise erkekler ile dişiler arasındaki çiftleşme ritüellerinde kullanılan seslerdir. Ağaçlara uygulanan koku işareti, eşleri çekmek ve bölgeleri işaretleyerek rakipleri uyarmak için kullanılır.
Beslenme Alışkanlıkları Nedir?
Tersiyerler tamamen etçil bir beslenme alışkanlığına sahiptir. Diyetleri çoğunlukla böcekler, bazı türler için küçük kuşlar, kemirgenler, yengeçler, kurbağalar, yarasalar ve hatta yılanlardan oluşur. Büyük ve sevimli gözleri, yoğun ormanlar boyunca geceleri rahatlıkla avlanmalarını sağlar. Uzun yapıları, avı yakalarken ağaçlar arasında çevik sıçrayışlara izin verir. Avlarını yerde, havada, ağaç dalları ve yapraklarında yakalarlar.
Tersiyerler için en büyük tehlike bazı kertenkeleler, misk kedileri, yılanlar ve çeşitli yırtıcı kuşlardır. Bu tip yırtıcılara denk geldiklerinde bireyler sesler çıkarır ve saklanmak için dağılırlar. Dev bir yılanla karşı karşıya kaldıklarında ise genelde bir arada kalmayı tercih ederler. Bir araya geldiklerinde tüm bireyler, yırtıcıya doğru hep birlikte hamle yaparlar. Yapılan son araştırmalar, bu canlıların yaşam alanlarının insanlar tarafından yok edildiği ve bu sebeple günümüzde nesillerinin tehlikede olduğunu gösteriyor.
Ayrıca tersiyerlerin vücudu, akarlar ve bağırsak kurtları dahil birçok farklı endo ve ektoparazite ev sahipliği yaparlar.
Koruma Durumu
Habitat kaybı ve ormansızlaşma gibi sebepler, tersiyerlerin yaşam alanlarını ve nesillerini tehdit ediyor. Günümüzde tersiyerlerin yaşadığı birçok bölge koruma alanı olarak ilan edilmiştir ve bu bölgelerde faaliyette bulunmak yasaktır. Savunmasız tersiyerlerin neredeyse her türü “risk altında” olarak kabul ediliyor ve korunmaları için yapılan birçok uluslararası çalışma mevcut.
Tersiyerler Hakkında Yapılan Fosil Çalışmaları
Tersiyerlere ait olduğu bilinen 4 fosil türü bilinmektedir. Örnekler, Çin’in orta Eosen, Tayland’ın orta Miyosen, Mısır’ın Oligosen, Myanmar Eosen’den elde edilmiştir. Tüm bulgular göz önüne alındığında 3 farklı türde oldukları kabul ediliyor. Ayrıca henüz keşfedilmemiş birçok tersiyer cinsi olduğu düşünülüyor.