Haiti’de bir at dişinin keşfi, atların 1750’lerde Virginia açıklarında bir İspanyol gemisinden kaçtığı fikrine şaşırtıcı bir inandırıcılık kazandırdı.
Virginia’nın Chincoteague Adası’nda yabani midilliler hüküm sürüyor. Tüylü yeleleri olan bu kısa, renkli atlar, bir aygır ve birkaç kısraktan oluşan küçük sürüler halinde yaşar, kumsallarda gezer ve bataklık otlarını yer.
Turistler için popüler bir çekim merkezi olan bu midilliler, Marguerite Henry’nin 1947 romanı Misty of Chincoteague tarafından ünlendi. Her Temmuz’da on binlerce insan, yakınlardaki Assateague Adası’ndan yüzlerce atın kanal boyunca yüzmesini izlemek için ziyaret eder, ardından nüfusu kontrol altında tutmak için atlar açık artırmada satılır.
Ünlü olmalarına rağmen midillilerin kökeni gizemli. Yerel bilgi, midillilerin 1750 civarında Virginia kıyılarında bir İspanyol kalyonunun batmasının ardından karaya yüzen atlardan geldiğini iddia ediyor. Ancak kayıp gemiye dair hiçbir belge bulunmadığından, birçok tarihçi bunun yerine midillilerin kaçak çiftlik hayvanlarının soyundan geldiğine olduğuna inanıyor, bu da kökenlerinin çok daha yeni olduğu anlamına geliyor.
Şimdi ise 1930 km uzakta Karayipler’de bulunan fosilleşmiş bir at dişinde korunan DNA, bu efsanevi gemi enkazının doğruluğunu gösterebilir. PLOS One dergisinde yayımlanan bir çalışmada, araştırmacılar dişin Virginia ve Maryland’in bariyer adalarında dolaşan midillilerin bir kuzenine ait olduğunu öne sürüyorlar.
Florida Üniversitesi’nde bir zooarkeolog olan çalışmanın ortak yazarı Nicolas Delsol, “Önemli olarak, hem Karayip atı hem de Chincoteague midillileri, Tunç Çağı İspanya’sında ortaya çıkan evrimsel bir soyu paylaşıyor.” diyor.
Asırlık fosilleri araştırırken Del Sol, arkeologların 1980’lerde kuzey Haiti’de Puerto Real adlı erken bir İspanyol kolonisi bölgesinde topladıkları 450 yıllık bir at dişi azı dişi parçasına rastladı. Bir ineğe ait olduğu düşünülen diş, on yıllardır üniversitenin müze koleksiyonlarında unutulmuştu.
“Rastlantısal bir keşif oldu. İnekler üzerinde çalışıyordum ama bu inanılmaz at dişine rastladım.”
Bir sömürge atının ağzından
1503 yılında, Christopher Columbus’un Karayipler’e ulaşmasından sadece 10 yıl sonra kurulan Puerto Real, verimli meralarla çevrili, önde gelen bir İspanyol çiftlik merkeziydi. Sömürgeciler, hem derileri hem de yiyecek olarak yetiştirilen sığır sürülerine yardım etmek için Güney Avrupa’dan İspanyol atları ithal ettiler. Bu nedenle, kasabanın çöplüklerinde veya artık arkeologlar için bir bilgi hazinesi olan çöp yığınlarında sığır kemikleri bol miktarda bulunur.
Delsol, atların o zamanlar değerli statü sembolleri olduğu için nadiren kesildiğini ve bu nedenle fosil kayıtlarında nadir olduklarını söylüyor. Üniversitenin Florida Doğa Tarihi Müzesi’nde bulunan 127.000 Puerto Real hayvan örneğinden sadece sekizi atlara ait.
Delsol, şanslı at dişinin bir çöplükte değil, bir zamanlar Puerto Real kilisesinin bulunduğu yerin yakınında keşfedildiğini söylüyor.
Bir diş örneğini dondurup toz haline getirdikten sonra, Delsol ve meslektaşları tozu işledi ve dizileme için bir laboratuvara gönderdi. Beklentileri azalsa da (antik DNA genellikle bunaltıcı, tropik koşullarda bozulur) atın dişi dikkate değer miktarda genetik bilgi verdi.
Ekip, çoğu hücrede bol miktarda bulunan, bir hayvanın annesinden geçen bir DNA türü olan atın mitokondriyal DNA’sına odaklandı. Bu aynı zamanda, bir organizmanın anne soyunu yeniden yapılandırmak için de yararlı bir araç. Ayrıca Delsol ve ekibinin, Batı Yarımküre’deki evcilleştirilmiş bir attan alınan en eski “mitogenom” olan eksiksiz bir mitokondriyal genomu dizilemelerine olanak tanır.
Yeni genomla birlikte araştırmacılar, Puerto Real atını modern evcil atların daha büyük soy ağacına yerleştirmeyi amaçladı. Puerto Real atının mitogenomunu, dünyadaki 80’den fazla at popülasyonunun mitokondriyal genomunun kapsamlı bir analiziyle karşılaştırdılar. Bu, Puerto Real atının en yakın akrabasının Chincoteague midillisi olduğunu ortaya çıkardı.
Delsol, “Chincoteague’i hiç duymamıştım. Sonra bir İspanyol gemi enkazı hakkında bu ilginç anekdotu okudum.” diyor.
Anayurtlarını belirlemek
Evcil atlara yol açan yabani at türleri olan Equus ferus, Kuzey Amerika’ya özgü olsa da, son buzul çağının sonunda yok olduktan sonra, son 10.000 yılın büyük bölümünde kıtada yoktu.
Bununla birlikte, Avrupalı kaşifler 15. yüzyılın sonlarında Karayipleri kolonileştirmeye başladıklarında, farkında olmadan evcil atları yeniden tanıttılar. Anakaraya ulaştıklarında atlar, atalarının bir zamanlar yabani oldukları kıtaya hızla yayıldı.
Ancak çoğu at, Chincoteague ve Assateague kadar konuksever olmayan bir yere gitmedi. Sınırlı yiyecek seçenekleriyle midilliler, yalnızca bataklık otlarıyla beslenirler; bu, onları ortalama bir atın iki katı kadar su içmeye zorlayan ve onlara sürekli olarak şişkin bir görünüm veren tuzlu bir diyettir.
Çok tuzlu diyet ayrıca onları genellikle küçük boyda tutar. Chincoteague sürüsünün sahibi olan Chincoteague Gönüllü İtfaiye Şirketi tarafından düzenlenen yıllık midilli yüzme müzayedesi, rüzgarlı adadaki midilli sayısını yaklaşık 150’de tutar ve bu, adanın yaklaşık olarak destekleyebileceği kadardır.
Bu uygun olmayan ortam aynı zamanda insanların midillilerin oraya nasıl geldiğini merak etmelerinin nedeni. Delsol, özellikle Misty of Chincoteague’de öne sürülen gemi enkazı-kökenli hipotezinin artık önde gelen teori olarak zemin kazanabileceğini söylüyor.
Birincisi, Chincoteague’in kendisi, Atlantik’in ortasında tehlikeli sığlıklarla çevrelenen tehlikeli bir bölgede bulunuyor. Sömürge döneminden kalma birkaç gemi de dahil olmak üzere gemi enkazlarının kanıtları, genellikle kış fırtınaları sırasında karaya çıkıyor.
Atların gelişinin batı ekosistemlerini nasıl etkilediğini inceleyen New Mexico Üniversitesi’nden bir arkeolog olan Emily Jones, yeni bulgunun zooarkeolojik kalıntıların tarihsel kayıtlardaki boşlukları nasıl doldurabileceğini gösterdiğine inanıyor.
Yeni çalışmaya dahil olmayan Jones, “Chincoteague’deki yabani nüfus, atların yayılmasının bize tarihi anlatması için Avrupa belgelerine güvenebileceğimiz bir şey olmadığı fikrini vurguluyor.” diyor.
Delsol, bu diş parçasının anlatacak daha büyük bir hikayesi olduğuna inanıyor: Bu, İspanyol yerleşimcilerin, gemileri battığında daha kuzeye, orta Atlantik bölgesine doğru yola çıktıklarını ima ediyor.
Bu keşiflerin tarihsel kayıtları yetersiz olsa da, dişte korunan bilgiler, parçaları birleştirmeye yardımcı olabilir.
National Geographic. 27 Temmuz 2022.
Makale: Delsol, N., Stucky, B. J., Oswald, J. A., Reitz, E. J., Emery, K. F., & Guralnick, R. (2022). Analysis of the earliest complete mtDNA genome of a Caribbean colonial horse (Equus caballus) from 16th-century Haiti. PloS one, 17(7), e0270600.