B. Sadık Albayrak
Ahmet Ümitin Elvedasının bütün kişileri bu türdendir. Balzacın toplumsal türlere göre ayrıştırdığı, gerçekçi biçimde yazılmış kişiler değil, bütünüyle yazarın uzun monoloğunun gereklerine göre oraya buraya serpiştirilmiş ve ayrımlardan yoksun kişilerdir. Ahmet Ümit, dışsal ayrımları gösterir ama asıl, kişiliği ve davranışları belirleyen içsel ayrımları, toplumsal varoluşun kişide yarattığı biçimlenmeyi göremez ve gösteremez.
Roman kişisi ve tipler nasıl oluşturulur?
Bir roman kişisi ve tip yaratmanın incelikleri üzerine Maksim Gorkinin söylediklerini de aktarmakta yarar var:
Tiplerin ve kişilerin oluşturulmasıyla yakından ilgili olan yazınsal yaratıcılık sanatı, düş gücü ve buluş yetisi gerektirir. Yazar, tanıdığı bir bakkalı, bir memur ya da bir işçiyi anlatırken, o tek bir kişinin aslına az çok uygun, ancak 'kâğıttaki hayal olmaktan öte gitmeyen bir fotoğrafını oluşturmuş, ama onun toplumsal ya da eğitsel özelliklerine hiç değinmemişse, insan ya da yaşam bilgimize hemen hemen hiçbir katkıda bulunmamış demektir.'[1]
Ahmet Ümitin roman kişileri, bütünüyle böyledir, kâğıttan hayal olmaktan öteye gitmezler, insan ya da yaşam bilgimize' hiçbir katkıda bulunmazlar. Çünkü Abdülhamitin tarihsel ve toplumsal özellikleri doğru çizilmemiştir. İttihat ve Terakki fedaisi Şehsuvar Saminin kişiliği de, toplumsal ve tarihsel özellikleriyle iç içe oluşturulmamıştır.
Gorki, roman sanatının candamarı kişi ve tip oluşturmanın inceliklerini açıklamaya devam ediyor:
Ama eğer, yazar o tek bir bakkal, memur ya da işçide yirmi, otuz ya da hatta yüz bakkalın, memur ya da işçinin sınıfsal özelliklerinin, alışkanlıklarının, tavır, hareket, inanç ve konuşma biçiminin en özgün örneklerini sergilemişse, bu özellikleri tek bir bakkal, memur ya da işçinin kişiliğinde özetleyebilmiş, toplayabilmişse, bir tip yaratmış demektir; işte bu, sanattır.'[2]
Romancılık, gözlem ve sentez gücüyle, edebiyatın araçlarıyla, dil, kurgu ve biçem ustalığıyla kişiler ve tipler yaratmak, bunları insan, toplum ve yaşam bilgimize katkıda bulunacak bir bireşimle yoğurup yazmaktır. Ahmet Ümitin Elvedasında bunları bulamıyoruz. Abdülhamit ve saray erkânının sürgüne gönderilişini ve Sami ile edebiyat sohbetini yukarda tartışmıştım. Aktardıklarımdan ne demek istediğim anlaşılmış olmalıdır ama bir başka kaynağın yazdıklarıyla karşılaştırmak daha da somut hale getirecektir.
Devrimin ipuçlarını veren Saray Notları
Aynı tarihsel sahneyi, sürgün trenine bindirilen saray erkânını, roman olmayan ve hiçbir yazarlık iddiası bulunmayan bir kitapta yazanlardan aktarmak istiyorum. İsmet Bozdağın yayına hazırladığı, Osmanlı soyundan gelen Prof. Mehmet Ferit Ulusoyun yazdığı Osmanlı Hanedanı Saray Notları (3) kitabında sürgüne gönderilen Abdülhamit ve yanındakiler şöyle anlatılıyor:
Hiç kimsenin dairesine gitmesine izin verilmediğinden herkes üstüne bulabildiğini alıp yürüdü, getirilen arabalara taksim oldular. ( )
"Arabalar yıldırım hızıyla Sirkeci istikametine giderken, bu kan ve barut kokan şehirde şen ve gamsız olabilenler de vardı. Arabalar bir konağın önünden geçerken, yola kadar akseden şarkı ve piyano sesi bunu gösteriyordu. Sirkeciye vardıklarında bir suikast olabileceğini ve acele edilmesini söylediler. Mamafih kimse buna aldırış etmedi, sakin sakin trene vardılar ve sükûnetle bindiler. Hepsi aynı vagona doldu, çoğu da yerlere oturmak zorunda kaldı.' [3]
Bu karşılaştırmayı, tarihsel gerçekler böyledir, Ahmet Ümit başka yazıyor, demek için yapmıyorum. Burada yazılanlar da o gün yaşanan gerçeğe benzemiyor olabilir. Ama tarihsel gerçeğe, tahttan indirilen bir padişah ve yanındakilerin sürgün alayının gidişine ve davranışlarına daha uygundur. Ahmet Ümitin sıradan bir bozgun manzarası çizdiği yürüyüşte, hanedan mensubu yazar, bu sınıfa uygun bir gurur ve ağırbaşlılık görüyor. Hayatlarını tehdit eden bir suikast olasılığına bile gururlu bir aldırışsızlıkla, soğukkanlılıkla tepki gösteriyorlar. Devamı daha da vurucu, saraylarda yaşamaya alışmış egemen sınıf, Selanik treninde yerlere oturmak zorunda' kalıyor. Bir devrimin yol açtığı altüst oluşu bütün yalınlığıyla gösteren küçük bir sahnedir.
Ahmet Ümitte bunları göremiyoruz. Düşük sultan ile inkılâpçı fedai arasında zaman ve mekâna hiç uygun düşmeyen bir edebiyat sohbeti okuyoruz. Oysa Osmanlı tarihinin çok önemli bir sahnesindeyiz. 31 Mart Ayaklanmasının bastırılmasıyla, bir içsavaşla ve Meclis kararıyla tahttan indirilen padişah, başkentten uzaklaştırılmakta, sürgüne gönderilmektedir. Ahmet Ümitin ArthurConanDoyle sohbeti gördüğü trende, hiçbir romancılık iddiası bulunmayan Mehmet Ferit Ulusoy, şunları da not etmektedir:
Abdülhamitin bulunduğu tren hiç mola vermeden gidiyordu. Tren yollarına halk çıkmıştı. Bir ara trene taşlar atıldı. Padişah dalgın bir tavırla pencereye baktı. Pesendin elini telaşla kavrayan elini okşadı.
-Bunlara alış, dedi, sâbık bir padişahın zevcesisin, tenkid ve tahkirlere hazır ol, atılacak taşlara da ' [4]
Abdülhamitin edebiyat okuru' kategorisi
Devrim ve içsavaşla tahttan indirilmiş, tutsak edilmiş padişahı sürgüne götüren treni görmek için halk yollara çıkmıştır, trene taşlar atılmıştır. Notlar, geleceği belirsiz bir yolculukta, çevresindekileri teselli etmeye çalışan bir padişah resmi çizerken, Ahmet Ümit, tarihin trajik bir sahnesini, polisiye edebiyat sohbetiyle sulandırmakta ve bayağılaştırmaktadır. Devrim gerçeğini çarpıtmaktadır. Burada da kalmıyor, Abdülhamite Şehsuvar Samiye özür diletiyor ve bir kitap armağan ettiriyor.
Sürgünler Selanikte Alatini köşküne yerleştirilmişlerdir. Yazar köşkle ve sürgünlerle ilgili yeterli bilgiyi vermiyor. Tam gidecekken köşkün kapısına çağırttığı Samiye mahçup bir sesle' konuşan Abdülhamit, babasının ölümünden dolayı çok üzüldüğünü söyler.
Uzun ceketinin arkasında sakladığı sağ elini bana uzattı. Baktım bir kitap tutuyordu.'Ama bu kitabı kabul ederseniz çok mutlu olacağım. Babanızın diyeti olarak değil, bir edebiyat okurunun, bir diğer edebiyat okuruna hediyesi olarak.' (s.218)
Ahmet Ümit, geçen yüzyılın başında, polisiye meraklısı padişah Abdülhamitin bir edebiyat okuru' kategorisi olduğunu ve bu kategoriye uygun birini bulunca pek heyecanlandığını yazıyor. Alatini köşkünde sürgün saraylıların devrim gerçeğini nasıl yaşadıklarını Ferit Ulusoydan birazdan aktaracağım, edebiyat okuru' kategorisi üzerine Ahmet Ümit fantezisini eksik bırakmak istemiyorum. Devamı şöyle:
Tereddüt ettiğimi görünce ısrar etti. 'Lütfen alınız, isterseniz geçen geceki sohbetimizin hatırına sayın. Bir lahza da olsa beni sıkıntılarımdan kurtaran o edebiyat dolu sohbetin hatırına ( ) Sanki 30 küsur yıl vatanı istibdatı altında inleten bir zorba değil, bir edebiyat meraklısı vardı karşımda.' (s.218)
Edebiyat okurundan' sonra edebiyat meraklısı' kategorimiz de oldu. Üstelik bunun zorba' ile bir karşıtlık içinde olduğunu da öğrenmiş oluyoruz. Tarihsel bilgimize ne büyük katkı!
Elbette armağanı kabul ediyor Sami, üstelik yazarı Arthur Conan Doyle imzalı bir kitap bu. Bugün elimizde olsaydı, belki kitap koleksiyoncusu Ömer Koça iyi bir fiyata satabilirdik. Doyleun kitaptaki imza ithafını okuyunca Sami çok etkileniyor; Devlet-i Aliyyenin büyük sultanı Abdülhamite en derin saygılarımla yazıyordu. Ne yalan söyleyeyim çok hislendim.' (s.219)
Çok hislenen' Şehsuvarın, Doyleun bu ithafı İngilizce mi, Türkçe mi yazdığını belirtmeyi unutmasına şaşmamalıyız. Bu hislenmeyle' şunları da yazıyor:
Artık karşımdaki adamın kim olduğunun hiçbir kıymeti kalmamıştı. O da benim gibi iflah olmaz bir edebiyat müptelasıydı, bir kitapseverdi, mühim olan buydu. Minnetle gülümsedim.' (s.219)
Abdülhamitin gizemi de burada gizli herhalde. Babayı sürgüne göndererek oğuldan ayıran ve oralarda ölüp gitmesine neden olan zorba, bunun intikamını almak için gizli İttihat ve Terakki Cemiyetine giren oğlu, edebiyat okurluğuyla' kolayca teslim alıyor ve kendine minnettar kılabiliyor. Yalnız bunun Abdülhamitin gizemi mi, yoksa Ahmet Ümitin edebiyat müptelası' romancı gizemi mi olduğu konusunda pek emin olamıyorum. Aslında şunu söyleyebilirim; edebiyat müptelalığı' tarih ve devrim gerçeğinin üstünü örten bir şal gizemine işaret ediyor. Edebiyat okuru' kategorisinin 12 Eylül sonrası yerleşen bayağı edebiyatın bir uydurma kategorisi olduğunu biliyorum; bugünden yüz yıl önceye gidiyor ve Abdülhamitin ağzına konuyor.
Çekyata sığınan padişah
Hiç de edebiyat meraklısı' olmayan iddiasız yazardan aktaracaklarım Alatini köşkünde yansımasını bulan devrim gerçeğinin gizemlerini aydınlatmaya yardım edebilir. Sürgün saraylıların getirildiği köşkün eşyaları boşaltılmıştır. Geceyarısı köşke yerleştirilen saraylıların ilk gecesini Ferit Ulusoy şöyle anlatıyor:
Etraflarını oldukça düzeltip harem-selamlık düzenini kurarak sabaha karşı birer yere çekilip uyumaya, dinlenmeye çalıştılar. Sadık Şöhreddin Ağa, padişahın dinlendiği odanın kapısında yatmıştı. Şezlong gibi bir şey bulunmuş, Sultan ona uzanmıştı. Pesend de onun dizlerine yaslanmış, yarı uyur, yarı uyanıktı. Hadiselerin dehşetini şimdi daha fazla hissediyor, tir tir titriyordu. Aklında hep Sultan Aziz vakası vardı. Onların çektiği mahrumiyete benzemiyor muydu? Halı-kilim ve yatak-yorgan olmayan evde çıkarttıkları fazla perdeleri tahtaların üzerine yayıp üzerinde uyumaya çalışanların hali, vâkıa tahttan indirilen padişaha destan yazılmazsa da böyle yapmak şart mıydı?' [5]
Pesend, edebiyat meraklısı' padişahına destanın yüz on beş yıl sonra, Ahmet Ümit eliyle yazılacağını nereden bilebilirdi. O, devrimin hayati çatışmaları içinde, sürgün ve tutuklu bir padişah karısıydı. Ulusoyun yazdığına göre, sağlam bir tarih bilinci vardı; kendilerinden önce tahttan indirilen Abdülazizin başına gelenleri bir ders olarak hep aklında taşıyordu. Ahmet Ümitin yazdıklarında ise ne tarih bilinci ne de edebiyat bilinci bulabiliyoruz. Roman kişileri değil, fantezilerinin kuklalarını yazabiliyor. Bu yüzden kişiler arasında gerçek diyaloglar değil, baştan sona biçimsiz bir monolog okuyoruz.
Balzac, toplumsal türler' kitabı İnsanlık Komedyasının Önsözüne şu temel amacı kaydeder:
Fransız toplumu tarihçi, bense onun yazmanı olacaktım. Erdemsizliklerle erdemlerin dökümünü yaparak, tutkuların yol açtığı belli başlı olayları bir araya getirerek, karakterleri çizerek, toplumun yaşadığı belli başlı olayları seçerek, homojen (olmayan) birçok karakterin çizgilerinin biraraya getirilmesiyle oluşturulan tipler yaratarak, birçok tarihçinin yazmayı unuttuğu tarihi, törelerin tarihini yazmayı belki de başarabilecektim.' [6]
Şöyle bir isyanı duyar gibiyim; Balzacın İnsanlık Komedyasından yola çıkarak Ahmet Ümitin Elvedasını eleştirmek hangi eleştiri yöntemine uygun düşer ki; bu, elmalarla armutları yarıştırmak olmaz mı? Balzac roman sanatının dehası, zirvesi, Ahmet Ümit, yirmi birinci yüzyılda çökmüş edebiyat sanatının sıradan bir yazıcısı Piyasa edebiyatının bayağı bir ürünüyle, Balzacın birlikte anılması yöntemsel açıdan yanlış değil mi?
Bu isyana yüzde yüz katılıyorum elbette, ama Balzac, bu bayağı edebiyatın sildiği ve unutturduğu temel edebi kategorileri yeniden açımlamak için zengin veriler sunuyor, eleştiri bunların belirlediği ölçütlere göre yapılabilir ancak.
Ahmet Ümit, tarihsel roman yazıyor. Bu ülkenin yakın tarihine ilişkin düşünceler öne sürüyor. Tarihi kişileri roman kişisi yapıyor. Tarihsel romanın ve klasik romanın estetik ölçütlerine göre yargılanmasının boş bir çaba olmayacağını düşünüyorum.
Balzac, birçok karakterin çizgilerinin biraraya getirilmesiyle oluşturulan tipler yaratarak' Fransız toplumunun törelerinin tarihçisi olacağını söylüyor. Tip yaratma, yazarın roman kişisi oluşturmada ulaştığı en verimli yollardan biridir. Ahmet Ümitin Elvedasındakiler, roman kişileri de, romantipleri de olamıyorlar.
Romanımızda Jön Türk tipleri
Bizim klasikromanımızda Jön Türk tipi, ustalıkla geliştirilmiştir. Değişik romancıların, ortak özelliklerinin ve çizgilerinin soyutlanması ve birleştirilmesiyle yarattıkları bu Jön Türk tipi, yirminci yüzyıl başı Türkiye tarihinin romanlara gerçekçi biçimde yansımasında belirleyicidir. Halit Ziyanın Nesl-i Ahir romanında İstibdata karşı mücadele eden Jön Türk tipinin, Devrimin sıcağında 1908de yazılmış,mükemmel çizilmiş örnekleri vardır. Halide Edipin Handan romanında Nâzım, hayatını ülkesinin kurtuluşuna adamış bir inkılâpçıdır; bütün duyguları amacına yoğunlaşmış bu tip son derece etkileyicidir.Yakup Kadrinin Hüküm Gecesindeki Ahmet Kerim, dönemin devrimci tipinin, İttihat ve Terakki iktidarında muhalifler arasına sürüklenmiş,çelişkileriyle çizilmiş trajik bir örneğidir.
Devrim çağını işleyen romanın başyapıtı diyeceğimiz Mithat Cemalin Üç İstanbulundaki Adnan, çelişkili kişiliği ve olaylara bağlı olarak bu kişilikte oluşan değişim sürecinin sergilenmesiyle İttihat ve Terakki devrimcisinin tipik özelliklerini ortaya koyar. Nahit Sırrı Örik,Sultan Hamit Düşerken romanındaki Şefik tipiyle, muzaffer burjuva devrimcisinin servet ve iktidar peşinde yozlaşmasının ve karşıdevrimciliğe düşüşünün gerçekçi anlatımını verir.
Bu romanlarda da tarihsel kişiler şöyle bir görünüp geçerler. Sözgelimi ÖrikinSultan Hamit Düşerken romanındaki Abdülhamit tipi, tarihsel gerçekliğine uygun biçimde oluşturulmuştur; Rumeliden gelen tehdit telgraflarının darbeleri karşısında, Kanun-i Esasiyi yeniden yürürlüğe koyma kararını verirken sergilediği akılyürütme süreci inandırıcılıkla gösterilir. Talat Paşa, bu romanda yalnızca bir yemek sofrasında görünür ama tarihsel kişiliğiyle ilgili bilimsel araştırmalarda ortaya konan özelliklerini apaçık sergileyen birkaç roman cümlesiyle okurun bilincine yerleşir.
Elvedada ise tarihsel kişiler birçok sahnede uzun uzun anlatılırlar ama roman kişisi olarak belirginleşemez ve gerçeğe uyarlı bir etki yaratmazlar. Parayla, mal mülkle satın alınamaz Ahmet Rızayı, bir bardak suyla, gösterilen itibarla yumuşatan kişilik özelliğini bulmayız da, İttihat ve Terakkinin paylaşılamayan liderlik ve politik belirleyicilik kavgalarındaki yeriyle okuruz. Bu ise ortaya bir roman kişisi çıkarmaz, Ahmet Rızayla ilgili bilgimizi bayağı vakanüvislerin yazdıklarından öteye götürmez.
Selanik treninde yazarın polisiye üstüne görüşlerini ortaya koymak için Abdülhamitin nesneleştirilmesi örneğinde olduğu gibi, tarihsel kişiler ve durumlar tipik özellikleriyle değil, bugüne kadar oluşan klişeleri çerçevesinde sunulurlar. Abdülhamitin polisiye meraklısı olduğu klişe bir bilgidir; Ahmet Ümit bu bilgiyi kullanarak tarihin trajik bir anını sulandırmaktadır. Tarihin vulger yorumuna göre, Enver Paşa, Türkiyeyi ölçüsüz hırsları ve hayalciliği yüzünden savaşa sürüklemiş, Sarıkamış felaketine yol açmıştır vs.
Yazar, bize bu kişiliğin tarihsel ve toplumsal koşullardan kaynaklanan özelliklerini, bireysel aşırılıklarının yaşamındaki trajik etkisini, 19. yüzyılın asker aydınlarında özendirici bir model olmuş Napolyona hayranlığını göstermez. Enver, tarihçilerin yüzeysel değerlendirmelerine göre yazılmıştır, bir roman kişisi değil, olsa olsa bir tarih karikatürüdür. Oysa roman, klişeleri kazır, yaşamın devingen diyalektiğini görmemizi sağlar. Enver Paşa, gerçek bir romancı için romanı yazılacak ne müthiş bir trajik kişiliktir.
Ne tarih ne de roman, anne ağzında çiğnenmiş köfte
İttihat ve Terakkinin bütünü ve öne çıkmış üyeleri, bir romancı için hazır romandır. Vakanüvis değil, yazar da olabilmeyi başaran tarihçilerin İttihat ve Terakki tarihlerinde çoğu zaman bir roman tadı vardır. Ahmet Ümitin Elvedasında ise her ikisini de bulamıyoruz; ne tarihçinin tutarlı, çatışmaları ve çelişkileri analiz eden, neden sonuçları sergileyen incelemesini ne de romancının, bu tarihin yazgılarını belirlediği kişiliklerin bireysel dramlarını, toplumsal süreçler içindeki savruluşlarını ve direnişlerini gösteren anlatımını okuyabiliyoruz.
Yalçın Küçükün Cumhuriyete Karşı Küfür Romanları kitabından tarihsel romanla ilgili alacağımız bir benzetmeyle söylersek, Kemal Tahirin Devlet Anasından 50 yıl sonra, yeniden ağzında çiğnediği cızbız köfteyi dişleri yeni çıkan çocuğunun ağzına veren annenin tatsız besiniyle karşı karşıyayız. [7]
Elveda, tarihsel gerçeği tam anlatamayışını, romanla kapatmaya çalışan, roman olamayışını, tarihi yazıyor izlenimiyle örtmeye uğraşanbir kitap.Romanıda, tarihi de bilmeyenler için, annenin ağzında çiğnenmiş cızbız köftenin yutturulması çok kolaydır. Elveda ve benzeri bayağı edebiyat hiçbir tarih bilinci ve estetik birikimi olmayan, güdümlenmiş okurların sayesinde 250 binlik satış sayısına ulaşabiliyor.
Not: Bu yazı, İnsancıl Dergisinin Haziran 2016 (311) sayısından alınmıştır. Yazarın ABC Gazetesi için yazdığı yazı ise, bu dizimizin son bölümü olarak yarın yayınlanacaktır.
[1] Maksim Gorki, Edebiyat Yaşamım, çeviren Şemsa Yeğin, Payel Yayınları, 1989, İstanbul, s.32-33.
[2]A.g.e., s.33.
[3] Prof. Mehmet Ferit Ulusoy, Osmanlı Hanedanı Saray Notları 3, Yayına Hazırlayan: İsmet Bozdağ, Tekin Yayınevi, 2003, İstanbul, s.213-214.
[4]A.g.e., s.214
[5]A.g.e., s.215.
[6]Balzac, a.g.e., s.51
[7] Yalçın Küçük, Cumhuriyete Karşı Küfür Romanları, Mızrak Yayınları, 2011, İstanbul, s.253.