Hangi kuvvetler ve mekanizmalar dağların yüksekliğini belirler? Bir grup araştırmacı şimdi şaşırtıcı bir cevap buldu: Dağ kitlelerinin üst sınırını belirleyen şey kayaların erozyonu ve ayrışması değil, Dünya kabuğundaki güçlerin dengesi. Himalayalar veya And Dağları gibi Dünya’daki en yüksek dağ sıraları birbiri ile çakışan plaka sınırları boyunca ortaya çıkıyor Bu bulgu yer bilimleri için temelde çok yeni ve önemli bir bilgi.
Hangi kuvvetler ve mekanizmalar dağların yüksekliğini belirler. Münster ve Potsdam’dan bir grup araştırmacı şimdi şaşırtıcı bir cevap buldu: Dağ kitlelerinin üst sınırını belirleyen şey kayaların erozyonu ve ayrışması değil, daha ziyade Dünya’nın kabuğundaki kuvvetler dengesi. Araştırmacılar bu bilgileri Nature dergisinde yayınladılar.
Himalayalar veya And Dağları gibi Dünya’daki en yüksek dağ sıraları birbiri ile çakışan plaka sınırları boyunca ortaya çıkıyor. Bu tür plaka sınırlarında iki tektonik plaka birbirine doğru hareket eder ve plakalardan biri diğerini Dünyanın kabuğunun altına doğru girmeye zorlar. Bu ittirme işlemi sırasında, plaka ara yüzünde tekrar tekrar güçlü depremler meydana gelir ve böylece milyonlarca yıl boyunca kıtaların kenarlarında dağ sıraları meydana geliyor.
Buzullar ve Erozyonun Yükseklik Üzerinde Önemli Bir Etkisi Yok
Dağ silsilelerinin yüksekliğinin esas olarak Dünya’nın iç kısmındaki tektonik süreçlerle mi yoksa Dünya’nın yüzeyini şekillendiren erozyonel süreçlerle mi belirleneceği, yerbilimlerinde uzun süredir tartışılmakta. GFZ Alman Jeobilim Araştırma Merkezi’nden Armin Dielforder tarafından yürütülen yeni bir çalışma, şimdi nehirler ve buzulların erozyonunun dağ sıralarının yüksekliği üzerinde önemli bir etkisi olmadığını göstermektedir..
Araştırmacılar, dünyadaki farklı plaka sınırları boyunca güçleri hesaplayarak bu şaşırtıcı sonuca ulaştılar. Plaka sınırlarının gücü hakkında bilgi sağlayan veriler kullandılar. Bu veriler, örneğin, yeryüzündeki ısı akışı ölçümlerinden elde edilir. Çakışan plaka sınırlarındaki ısı akışı, kıtasal plakaların ara yüzlerindeki sürtünme enerjisinden etkilenir.
Batma Bölgelerindeki Gerilimler Önemli
Bir masa örtüsü kullanarak dağların oluşumunu hayal edebilirsiniz. İki elinizi masa üstündeki bezin altına yerleştirir ve iterseniz, kumaş katlanır ve aynı zamanda ellerinizin üstünden biraz kayar. Ortaya çıkan kıvrımlar, örneğin ellerin üstünden yeraltındaki sürtünmeye doğru kayan And Dağlarına karşılık gelecektir. Kayanın özelliklerine bağlı olarak, şiddetli depremlerde deşarj olan yeraltının derinliklerinde de gerilimler oluşur, özellikle de batma bölgelerinde.
Yeni Bulgu Dağların Uzun Vadeli Gelişimini Ve Büyümesini Ayrıntılı İnceleme Fırsatı Sunuyor
Araştırmacılar, farklı yükseklikteki dağ sıralarının (Himalayalar, Andlar vb) yeraltı yüzeyindeki sürtünme hakkındaki literatürden dünya çapında veri topladılar ve ortaya çıkan stresi ve böylece ilgili dağların yükselmesine yol açan güçleri hesapladılar. Bu şekilde aktif dağlarda plaka sınırı üzerindeki kuvvetin ve dağların ağırlığından ve yüksekliğinden kaynaklanan kuvvetlerin dengede olduğunu gösterdiler.
İncelenen tüm dağ sıralarında böyle bir kuvvet dengesi vardır, ancak bunlar çok farklı erozyon oranlarına sahip farklı iklim bölgelerinde bulunur. Bu sonuç, dağ sıralarının Dünya yüzeyindeki süreçlere tepki verebildiğini ve kuvvet dengesini ve dağ aralığının yüksekliğini koruyacak şekilde hızlı erozyonla büyüyebildiğini göstermektedir. Bu temelde yeni bulgu, dağların uzun vadeli gelişimini ve büyümesini daha ayrıntılı olarak incelemek için çok sayıda fırsat sunmaktadır. (Science Daily)