Aşiret çatışmalarıyla parçalanan Libya, artık tam teşekküllü bir devlet değil. Aksine, rakip kabilelerin, klanların ve çetelerin bir araya gelmesidir. 2011'in olaylarını hatırlarsanız, en az iki gerçek şimdi bir sırıtmaya neden olur. NATO ülkelerinin egemen bir Libya devletine karşı saldırganlığının bahanesi, Bingazi’de barışçıl bir gösterinin çekilmesiydi (Batı’daki mağdurların sayısı açıkça abartılmıştı). 2013 yazında, Misurata'daki İslam Taburu da Bingazi'de göstericilere ateş açtı, ancak bariz insan haklarının ihlali Batı'da herhangi bir tepki vermedi. 2011’te, bazı komplo teorisyenleri NATO’nun Libya olaylarına silahlı müdahalesinin ABD’nin Avrupa’ya ekonomik bir abluka içinde olan İran’ın yerini alabilecek yeni bir yüksek kaliteli ve ucuz petrol kaynağı sağlama niyetinden kaynaklandığını belirtti. Ancak Cyrenaica kabileleri yakın bir zamanda kıyıya açılan Libya petrol boru hatlarını bloke ettikten sonra, ülkenin rafinerilerini bile doyuramadığı ve gaz kesintileri yaşadığı ortaya çıktı. İhracat hakkında söylenecek ne.
Bir zamanlar gelişen bir ülke olan Suriye yarı yıkılmıştır. Buradaki durum bir çıkmaz. Ne hükümet ne de silahlı muhalefet askeri bir zafer kazanamaz, ancak ülkenin siyasi güçlerinin hiçbiri bir uzlaşmaya hazır değil. Yılda 1975'tan 1990'e kadar süren Lübnan'daki iç savaş gibi Suriye çatışması kronik ve uzun süren bir tehdit oluşturuyor. Büyük olasılıkla, komşu ülkelere yayılacak: Irak, Lübnan, Ürdün ve Türkiye. Ancak en kötüsü, “Arap Baharı” olaylarının, seküler güçlerle İslamcılar arasındaki ve Sünniler ve Şiiler arasındaki çelişkileri keskin bir şekilde derinleştirmesidir.
Dini Savaşlar
Arap dünyasındaki devrimci olaylar, kitlelerin iktidar aileleriyle yakın ilişki içinde olan birkaç elit daire tarafından iktidar ve mülkün "özelleştirilmesine" karşı protesto hareketi olarak başladı. Kalabalığa, iktidarın babadan oğula verileceği bir çok Arap ülkesinde “monarşist türdeki cumhuriyetler” kurma niyetiyle özellikle kızmıştı. Mesela Suriye’de Beşar Esad’ın tahtı babası Hafız’ın ardından yükseldi. Buradaki protesto duyguları, sosyalizmi terk eden ve köylülüğün ve devlete ait işletmelerin önemli bir kısmını yıkımın eşiğine getiren Baasçıların neo-liberal reformları ile körüklendi. Dış sponsorlar sayesinde barışçıl protestolar cihad oldu. Ve Suriye gizli servislerinin liderliği ve ordunun Alevilere egemen olması nedeniyle, Katar ve Suudi Arabistan nefret sarkaçını sallamayı başardı (Alawi tarikatının rütbesi ve dosya temsilcilerinin Sünni kardeşlerinden daha iyi yaşamamasına rağmen)
Bir zamanlar Ortadoğu'daki en hoşgörülü ülke olan Suriye, artık dinsel zulüm korkusuyla yaşıyor. Cihatçılar tarafından Suriyeli Hıristiyanlara yönelik büyük terör, beşte birini ülke dışına çıkmaya zorladı. Karşılıklı güvensizlik atmosferi, Alawitler'in Sünnilere karşı temkinli olduğu ve tam tersi olduğu Şam'ın bazı bölgelerinde hüküm sürüyor. Böylece yeni apartheid'e gelebilir.
Bölge, Körfez ülkeleri tarafından finanse edilen güçlü bir Şii karşıtı ideolojik ve dini kampanya yürütmektedir. Twitter ve Facebook: Büyük uydu TV kanalları ve sosyal ağlar yardımı ile gerçekleştirilir. Radikal Selefi vaizleri Şiilere heretik, rafiitler (elçiler) ve hatta "şeytan köleleri" diyorlar. Alevi kadınların Suriye'deki tecavüzüne izin veren bir fetva yayınlayan Şeyh Adnan El-Arura'nın yalnızca bir saldırısına değer. Aslen Kuveytli bir başka Salafi din adamı, Twitter'daki blogunda Nabil el-Awadi, "kutsal Kabe taşını yok etmek ve parçalamak" isteyen Şiilerin bir komploundan söz ediyor. “Irak düşmanları tarafından ele geçirildi” diye yazıyor, “Kutsal cihadı“ Safevilerin uşakları ”olarak ilan ediyoruz (Safeviler, İran’ın resmi dini haline gelen Pers Şahlarının hanedanıdır). Kalplerinden kaynaklanan korkunun, sığındıkları yere bakmaksızın, onları terk etmeyeceklerini bilmelerini sağlayın: Londra, Washington veya Moskova'da. ” Şiilerin siyasi durumu etkilemeyen küçük bir azınlık oluşturduğu Mısır'da, Wahhabi vaiz Mohammed Zuegbi “parmaklarını kesip dillerini koparmakla” tehdit ediyor.
Nefret propagandası zaten karşılığını veriyor. En azından Lübnan ve Irak'taki rahatsız edici olaylara katılın. Lübnan’da, geçen yılın Ağustos ayından bu yana, bu eyalette iç savaşın yeniden başlamasından bahsetmeye başlayan gerçek bir terörist dalga vardı. 15 Ağustos 2013, 25 kişilerini öldüren Hizbullah'ın kalesi olan Dahie'nin Behrut semtinde patladı. Sorumluluk, Suriye'de Hizbullah'ın iç savaşa katılımından memnun olmayan Selefi grubunu üstlendi. Ağustos 23'ta, ülkenin kuzeyindeki Trablus'ta Selefi camileri patlatıldı. Lübnanlı Şiilerin bombalamaların ardında olması ve böylece inananlarının intikamını almak için çabalamaları mümkün. Sonunda, Kasım 19’te, Beyrut’taki İran büyükelçiliğine terör saldırısı düzenlendi. 24 kişi öldü ve yüzden fazla kişi yaralandı. Genel olarak, 100'ten fazla insan, altı ay içinde resmen düşmanlık yapmayan bir ülkedeki terörist saldırılar sonucu öldü.
Şii ve Sünni toplulukların düşmanlığının Anbar ilinde silahlı çatışmalara neden olduğu Irak'ta da zor bir durum ortaya çıktı. Bu durum, Şii dini partilerin kilit rol oynadığı kısa görüşlü hükümet politikalarıyla daha da kötüleşiyor. Yetkili makamlar Irak toplumunu pekiştirmeye çalışmak yerine, toplumun en aktif üyelerini baskıya maruz bırakan Sünnileri tecrit etme politikası izliyor. Sonuç olarak, Irak'ın Sünni illeri gerçek bir El Kaide üssü haline geldi. Terörist saldırılar yalnızca geçen Aralık ayında Şii İslam'ın temsilcileri olan 756 halkını tahrip etti. Ve şimdi ülkenin en büyük şehirlerinden birinde - Felluce - Sünni isyancılarla bir savaş sürüyor.
"Büyük Orta Doğu" mu yoksa korsan cenneti mi?
Böylece, yirmi birinci yüzyılın başında, Ortadoğu'da dini savaşlar başladı, on altıncı ve on yedinci yüzyılda Avrupa'yı katan Katolikler ve Huguenotlar arasındaki çatışmayla karşılaştırıldı. Diğer şeylerin yanı sıra, bu bölge hızla arkaik hale geldiği anlamına gelir. İstisnasız bütün Orta Doğu ülkelerinde (Fas ve Cezayir hariç), devlet yapıları daha az etkili hale geliyor. Bazı yerlerde, Libya ve Yemen'deki gibi, artık yoklar. Bu şartlar altında ulusal değil, topluluk, dini veya klan kimliği ön plana çıkıyor. Bu neye yol açabilir?
Geçtiğimiz yılın kasım ayında, ünlü Amerikan gazeteci ve siyaset bilimcisi Robin Wright'ın New York Times gazetesinde yayınlanan ve bölge haritasının yakında tanınmayacak şekilde değiştirileceğini öngören bir makalesi yayınlandı. Ve katılmamak zor. Orta Doğu’da ortaya çıkan sistem, İngiltere ve Fransa’nın bölgedeki yapay sınırlar çizerek Osmanlı Devleti mirasını böldüğü yılın 1916’inin Sykes-Pico Anlaşması’nın bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bunların üstesinden gelme arzusu, II. Dünya Savaşı'ndan sonra Arap birliğini panele sokma telaşıyla ifade edildi. O zaman Baas Partisi faaliyetlerine başladı ve aynı zamanda Gamal Abdel Nasser’ın entegrasyon projeleri de ortaya çıktı. Ancak, büyük niyetler gerçekleşmedi. Laik elitlerin bencillik ve yerelliği engelledi. Ayrıca, sendikanın destekçileri, ABD ve özellikle Körfez’in, özellikle de Suudi Arabistan’ın muhafazakar monarşilerinden sistematik bir muhalefetle karşı karşıya kaldı. Bireysel Arap devletlerinin sınırları dahilinde yeni milletler yaratmada başarısız oldu.
Orta Doğu bölgesinin kaderi nasıl olacak? İyimser ve karamsar senaryolar var. Karamsarlar daha fazla kaosa ve dağılmaya tanık olacağımıza inanıyorlar. Libya iki ya da üç yarı ülkeye düşüyor: Tripolitania, Cyrenaica ve Fezzan. Ana petrol rezervlerinin yoğunlaştığı Cyrenaica, er ya da geç, Avrupa Birliği'nin etki alanına girer.
Tabii ki, bu aşamada Libya için en iyi seçenek Mısır'a katılmak olacaktır. Bu seçenek, bir yandan Mısır ekonomisine yeni bir hayat solumasını sağlayacak (petrol yatırımları sayesinde), diğer yandan Kahire'nin isyancı Libya kabilelerine akıllıca liderlik etmesini sağlayacaktır. Bununla birlikte, Mısır'daki politik istikrarsızlık bağlamında, bu senaryo olası görünmemektedir. Bu arada, Avrupalıların iki yüz yıldan fazla bir süredir duymadıkları tehditleri canlandırarak, Libya’da daha fazla kaos yaşanıyor. 16. ve 17. yüzyıllarda Batı Akdeniz, gemileri ele geçiren ve kıyı köylerini yağmalayan Berberi korsanları tarafından uzak tutuldu. Bölgedeki korsanlık tehdidi ancak Cezayir’in Fransız sömürgeci fethinden sonra ortadan kalktı, ancak şimdi yine bir gerçek haline gelebilir.
Suriye'nin dağılma olasılığı da çok büyük. Ülkedeki iç savaş devam ederse, Sünni köktendinci yerleşim bölgesi kuzeyde ortaya çıkacak gibi görünüyor. Irak'taki aşırılıkçı örgüt İslam Devleti ve Levant (ISIL), elbette bu ülkenin nihai parçalanmasına yol açacak olan Irak'taki Anbar ve Musul eyaletleriyle birleşmesini istiyor. Güneydeki Şii eyaletleri, İran ile iç içe geçmiş ayrı bir devlet oluşturuyor.
Bununla birlikte, bunun İran-Suudi çatışmasının sona ermesi anlamına gelmesi olası değildir. Riyad ve Tahran arasındaki “soğuk savaş” Suriye, Lübnan, Irak, Bahreyn ve hatta Şii Zeidites'in İran'dan artan desteğe sahip olduğu Yemen'de sürüyor. Bu arada, Yemen muhtemelen de bozulmayı bekliyor. Bir zamanlar Demokratik Halk Cumhuriyeti’nde sosyalizmi yapan ülkenin güney illeri, kuzey kabilelerinin ayrımcılığından son derece mutsuz. Bir bağımsızlık hareketi ülkenin güneyinde giderek daha fazla kapsam kazanıyor.
Irak çökerse, Kürt meselesinin daha da radikalleşmesi kaçınılmazdır. Sünni illerinin ayrılması durumunda, zaten Bağdat’tan bağımsız olan Irak Kürdistanı, bağımsızlığını ilan edecek ve diğer Kürt toprakları için bir toplanma noktası haline gelecektir. Suriye'nin kuzeydoğu illerinde yaşayan Kürtler, cihadlara karşı silahlı bir mücadele vermeyi kabul ederek Şam'dan geniş bir özerklik kazandılar. Suriye tek bir devlet olarak var olmayı bırakırsa, her durumda gözlerini Irak Kürdistanına yöneltecekler. Dahası, Kürdistan'ın modern Irak'ın en istikrarlı ve ekonomik olarak gelişmiş bölgesi olduğunu belirtmekte fayda var. Sonra sıra sizde ve Türkiye'nin Kürt bölgelerinde. Türk hükümeti, Irak Kürdistanının en büyük ekonomik ortağı olarak ve Cumhurbaşkanı Mesut Barzani ile müttefik ilişkiler kurarak Ankara’nın Kürt meselesini çözme yanılsaması olmamalı. Barzani sonsuz değildir ve bilindiği gibi ulusal uyanma süreci rasyonel düşüncelere tabi değildir. Erdoğan ve danışmanları, Türkiye'deki Kürtçenin haklarını vererek, gerginliği gidermeyi başarabildikleri için büyük ölçüde yanılıyorlar. Bildiğimiz gibi, Baltık cumhuriyetlerinin SSCB'den ayrılma süreci, yerel dillerin eşit haklar mücadelesiyle de başladı. Bağımsız bir Kürdistan’ın, Orta Doğu’daki ABD ve İsrail’in stratejik bir ortağı olması muhtemel.
Harici oyuncuların konumu hakkında birkaç kelime eklemek için kalır. Birleşik Devletler, şu anda bölgede olanların sorumluluğunda önemli bir paya sahip. Otoriter diktatörlükleri destekleyen (örneğin aynı Mübarek) Washington'du. Sahte bahanesi altında, dini hoşgörüsüzlük şeytanlarını uyandırarak Irak'ı tahrip eden 2003'taki Amerikalılardı. Bununla birlikte, önümüzdeki on ila on beş yıl içinde, Ortadoğu, Amerikan gündeminde aşağılanmış gibi görünüyor. Bunun nedeni, ABD ile Çin arasındaki stratejik çatışmaların son zamanlarda daha keskin bir hal alması ve Washington’un politikasındaki ağırlık merkezinin Pasifik bölgesine kaydırılması. Bu nedenle, İran’la “büyük bir anlaşma” yapmış olan Amerikalılar, Rusya’daki İslami Komite başkanı Geidar Jemal’a göre bu devleti Sünni sokağı nefreti ile yalnız bırakıyor. Amerikalı stratejistlere göre Sünni-Şii çatışması, radikal İslamcıları Batı'ya karşı saldırılara yönlendirmeli ve uzun bir süre Arap dünyasında bağımsız bir iktidar merkezi oluşmasını engellemelidir.
Tabii ki, olumlu bir değişiklik mümkündür. İyimserliğin nedeni, El Kaide ve benzeri kuruluşların geleceği olmadığı gerçeğidir. Ne bir ideolojiye, ne de anlaşılır bir politik programa sahipler ve ölme isteği, destekçilerine uzun süre ilham vermeyecek. Elbette Arap dünyasında, uzun zamandır dini aşırılık yanlılarının etkisinden kurtulmak isteyen tutkulu gençler var. Genç tutkunları birleştirebilecek yeni doktrin, iyimserlerin görüşüne göre, hümanist İslam ve yenilenen Arap sosyalizminin özelliklerini birleştirecek. Arap dünyasının yeniden canlanmasının bir diğer şartı, orijinal anlamı bölgedeki üç geleneksel güç merkezine iade etmesi gereken Kahire - Şam - Bağdat ekseninin oluşmasıdır. Bu gerçekleşirse, ondan on beş yıl sonra "büyük Orta Doğu" nun yeniden doğuşuna şahit olacağız.