Suyun “Temel İnsan Hakkı” Olma Özelliği
Su hakkı başta antlaşmalar, bildirgeler olmak üzere pek çok uluslararası belgede tanınmıştır. 1994 Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı Eylem Programında herkesin yeterli standartlarda yaşama hakkı içinde su ve sağlığın koruması da yer almıştır. Su hakkının yasal temeli olabilecek en açık uluslararası belge 2002’de BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi tarafından yayınlanan Genel Açıklama 15’tir. Komite’ye göre herkesin kişisel ve evsel kullanım için yeterli, güvenli, fizikî olarak ulaşılabilir suya erişme hakkı vardır. Bu açıklamanın içinde “su hakkı”, suya erişimin bir insan hakkı olmasını sağlama ve bunu herkes için gerçek kılma anlamına gelmektedir
BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi’nin 2002’de su hakkı konusunda kurduğu çerçeveye somutluk kazandırmak, hak temelli yaklaşımın odak noktasıdır. Bu yaklaşım eşitlik, evrensellik, ayrımcılık yapmama ve işbirliği ilkelerine dayanmaktadır.
Yine aynı Sözleşmenin 12. maddesinin birinci paragrafına göre su hakkı, aynı zamanda en yüksek sağlık standartlarına sahip olma hakkının da ayrılmaz bir parçasıdır (General
Comment No: 15, 2002: 3. par.). Bu çerçevede Dünya Sağlık Örgütü (WHO), kuruluş sözleşmesinde uluslararası toplum tarafından “en üst düzeyde erişilebilir sağlık standardına sahip olma” nın “temel bir insan hakkı” olarak tanındığını ilan etmiştir.
Literatürde suyun bir insan hakkı olup olmadığı konusunda fikir vermek adına James W. Nickel’in geliştirdiği metot dikkat çekmektedir. James W. Nickel bir sınama metodu önermektedir. Bu metoda göre yeni bir insan hakkı talebinin , bir insan hakkına dönüşüp dönüşemeyeceğine ilişkin olarak altı adımdan oluşan değerlendirme testinin yapılması gerekmektedir[1]
:
- 1-Mevcut olan ve devam eden bir tehdit var mı?
- 2- Korunan değer önemli midir?
- 3- Söz konusu hakkı evrensel olarak tanımlamak mümkün mü?
- 4- Daha zayıf bir tedbir etkili olabilir mi?
- 5- Getirdiği yükümlülükler kabul-edilebilir nitelikte mi?
- 6- Ülkelerin çoğunluğunda uygulanabilir mi?
- Bahsi geçen testin ayrıca Jenny T. Grönwall tarafından “su hakkına” ilişkin olarak uygulamada sınaması yapılmıştır[1].James W. Nickel’in sınama testinin ilk üç aşaması çok net olarak suyun bir insan hakkı olarak kabul edilmesinde yardımcı olmaktadır.1-Mevcut Olan Ve Devam Eden Bir Tehdit Var Mı?
Dünyanın %70’i su, geriye kalan %30’luk kısmı ise kara ile kaplıdır. Dünyanın su kaynaklarının %97’si ise tuzludur ve okyanuslarda bulunmaktadır. Su kaynaklarının geriye kalan %3’lük kısmı tatlı sudur, fakat bu %3’lük tatlı suyun %68’inden fazlası buz ve buzulların içinde hapsedilmiştir. Tatlı suyun %31.4’ü ise yeraltında bulunmaktadır. Geriye kalan %0.04’lük su ise yüzey suyu olarak karşımıza çıkmaktadır. %0.04’lük yüzey suyunun %87’si göller, %11’i bataklıklar ve %2’lik kısmını ise nehirler oluşturmaktadır.Dünyada insanlar ve diğer canlıların kullanabilecekleri tatlı su miktarı sınırlıdır. Sınırlı olan bu doğal varlığa fiziksel, ekonomik, siyasi vb. nedenlerle hâlihazırda ulaşamayan 1.1 milyardan fazla insan ve yine temizlik amaçlı su kullanamayan 2.6 milyar insan bulunmaktadır.
Dünya da kişi başına düşen ortalama kullanılabilir su miktarı 7.600 metreküptür. Fakat bir ülkenin su zengini sayılabilmesi için kişi başına 8.000 ila 10.000 metreküp arasında kullanılabilir suya sahip olması gerekmektedir. Ülkemiz 1.430 metreküp ortalama tüketim ile maalesef su fakiri ülkeler arasında yer almaktadır. 2030 yılında nüfus hedefi 80 milyon olan Türkiye’nin bu nüfus artışı ile birlikte kişi başına ortalama 1.100 metreküp kullanılabilir su düşecektir. Bu sonuç, 2030 ve daha ileriki tarihlerde önlem alınmadığı takdirde ülkemizin su açısından sıkıntılı bir sürece girileceğinin göstergesidir.
Dünyada insanlar ve diğer canlıların kullanabilecekleri tatlı su miktarı sınırlıdır. Sınırlı olan bu doğal varlığa fiziksel, ekonomik, siyasi vb. nedenlerle hâlihazırda ulaşamayan 1.1 milyardan fazla insan ve yine temizlik amaçlı su kullanamayan 2.6 milyar insan bulunmaktadır.
2- Korunan Değer Önemli Midir?
Dünya da kişi başına düşen ortalama kullanılabilir su miktarı 7.600 metreküptür. Fakat bir ülkenin su zengini sayılabilmesi için kişi başına 8.000 ila 10.000 metreküp arasında kullanılabilir suya sahip olması gerekmektedir.
Temiz suya erişim sorununun, başta bireylerin yaşamlarını devam ettirebilmeleri sorununu, diğer taraftan temizlikle bağlantılı olarak zincirleme sağlık sorunlarını, su temelli tarım ve hayvancılıkla bağlantılı olarak işsizlik ve göç sorununu, ortaya çıkarmaktadır.
Çağımızda su tüketimi geometrik olarak artmaktadır. 20. yüzyılın ilk 80 yılında dünyada kişi başına düşen su kullanımı 200% artmıştır. Bu artışın karşılanması için temiz su kaynaklarının kullanımı 566% oranında arttı. Yaşamın suya dayandığını düşünürsek, bu trend dünyanın geleceği için kritik bir tehlike oluşturmaktadır.
3- Söz konusu hakkı evrensel olarak tanımlamak mümkün mü?
Su hem zorunlu hem de ikamesi olmayan bir maldır. Dolayısıyla su hakkının insan haklarının diğer öğelerinden olan devredilemezlik ve doğallık ilkelerini de bünyesinde barındırmaktadır. Su olmadan temizlik yapılamamaktadır veya insan su içmeden ancak iki ila üç gün yaşayabilmektedir. Bu gerçek, bütün insanlar, hatta bütün canlılar için geçerlidir. Dolayısıyla suyun ve ona bağlı olarak su hakkının evrenselliği tartışmasızdır.
4-Daha Zayıf Tedbirler Etkili Olabilir mi?
Bir sorunun (özellikle ekonomik ve sosyal bir sorunun) hayatın olağan akışıyla veya başka bir deyişle piyasanın kendi koşulları ile çözülüp çözülemeyeceğini sorgulamaktadır[1]
Suyun kamu malı niteliğine de, iktisadi mal niteliğine de işaret eden çok sayıda özelliği bulunmaktadır. Bu konu iktisatçılar tarafından tartışılmaktadır.
Su hem zorunlu hem de ikamesi olmayan bir mal olmasının sonucu kamusal bir maldır.
Suyun normal değerinin düşük olması suyu özelleştirilebileceği anlamına gelmemekle beraber suyun sahip olduğu yüksek sosyal değer ise yine suyun özleştirilmesini engelleyen önemli faktörlerden bir tanesidir. Bu ise suyun hem zorunlu hem de ikamesi olmayan bir mal olmasının sonucunda ortaya çıkmaktadır.
Su sektöründe özelleştirmeye karşı olan görüş, suyun bir kamu malı ve sağlıklı suya kavuşmanın temel bir insan hakkı olduğundan hareketle, diğer ticarete konu olan mallardan farklı nitelikler taşıdığını savunmaktadır. “Su tarifelerine”, suyun temini ve arıtılması gibi alt-yapı yatırım maliyeti ile işletme-bakım giderleri dışında, su hizmeti sunanlar tarafından ticari amaçlarla “kâr” unsurunun eklenmesinin, toplumun fakir kesimlerinin suya ulaşımını güçleştireceği vurgulanmaktadır[2].
Bir insanın yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan “asgari” düzeydeki temiz su ihtiyacı günde yaklaşık 20 litredir. BMKP’nin (BM Kalkınma Programı / United Nations Development
Programme (UNDP)) 2006 yılında yayımladığı raporda, gelişmekte olan ülkelerde 1,1 milyar insanın temiz suya ulaşamadığı ve günde ancak 5litre su kullandığı belirtilmektedir. Avrupa’da kullanılan su miktarı ortalama bir değer olarak 200 l/gün, ABD’de ise 400 l/gündür[1]