1 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Yener ARIKAN N.V. Turkse Shell, Ankara ÖZET. Tuz gölü havzası, çaprazvari yapısal bir depresyon içinde yer alan NW-SE yönlü karalararası bir havzadır. Kuzeyinde Ankara yükselimi, doğusunda Kırşehir masifi, güneyinde Toros dağları ve batısında Sivrihisar-Bozdağ masifi ile çevrelenmiştir (Levha II). Petrolün jeolojik temeli, genellikle ofiyolitlerden, bunların aşındığı yerlerde Mesozoyik kireçtaşlarından veya Paleozoyik metamorfiklerinden oluşmuştur. Tuz gölü havzası Üst Senoniyen-Oligosen süresince gelişmiştir. Tam bir Sedimenter sikli temsil eden metreden fazla kalınlıktaki sedimentler havzanın en derin yerinde birikmiştir. Subsidans Üst Senoniyen-Alt Orta Eosen süresince meydana gelmiş ve bunu Üst-Orta Eosende başlayan ve Oligosen sonlarına kadar devam eden regresyon takip etmiştir. Üst Senoniyen-Alt Orta Eosen süresince Tuz gölü havzası Haymana mıntıkasıyle kuzeybatıya doğru tek ve devamlı bir depresyon oluşturmuştur. Orta Eosen Nummulitik kireçtaşlarının depolanmasından sonra Tuz gölü havzası, yükselen Haymana havzasından Karacadağ yükseliminin doğu kenarı boyunca uzanan bir fay zonu ile ayrılmıştır. Kuzey-kuzeydoğuya doğru Çankırı havzasıyle bağlantısı Paleosen devrinde meydana gelmiş ve Tuz gölü havzasının NW-SE yönlü fay zonlarıyle sınırlanmış bir graben halini aldığı Orta Eosen-Oligosen boyunca devam etmiştir. Oligosen sonlarında veya Miyosen döneminde meydana gelen esas deformasyondan sonra, Neojen esnasında yer yer depolanma havzaları oluşmuş ve bu havzalarda değişik kalınlıkta volkaniklerle göl kireçtaşlan dahil karasal sedimentler birikmiştir. Tuz gölü havzası Pliyosendeki son Alpin kompresyonel hareketlerden hafif etkilenmiştir. Neojende meydana gelen ve Pleyistosene kadar devam eden tansiyonel hareketler tarihî devirlere kadar uzanan volkanik faaliyetlere sebep olmuşlardır. STRATİGRAFİ 1. GİRİŞ Tuz gölü havzasının stratigrafisi hakkındaki bilgilerimiz Tuz gölü havzasını sınırlayan fay zonlarındaki mostralara (Aksaray fay zonu ve Karacadağ yükselimi), Esso Koçhisar-1 kuyusuna ve Haymana ile Bâlâ mıntıkalarının stratigrafisine dayanmaktadır. Havzanın orta kesiminin stratigrafik gelişimi hakkında detaylı bir bilgi yoktur. Fakat sismik hat TG-7 deki görülen çok kalın Sedimenter istif ( m), fasiyeslerin burada havza kenarlarından daha fazla denizsel olabileceği kanısını uyandırmaktadır (Levha XI). 2. PETROLÜN JEOLOJİK TEMELİ a. Paleozoyik Paleozoyik kayaçlar başlıca kristalin masiflerde bulunurlar. Metamorfik ve çok kıvrımlanmış kayaçlar Toros dağları ve Sivrihisar-Bozdağ masifinde yer alırlar. En çok rastlanan çeşitleri mikaşistler, grafitli şistler, fillitler, kuvarsitler ve mermerlerdir.
2 Toros dağlarında bu kayaçların üzerinde Silüriyen yaşlı graptolitli şeyller ve şistler yer alırlar. Metamorfiklerin Kambriyen yaşlı oldukları sanılmaktadır. Kırşehir masifi kayaçları şüphesiz daha fazla metamorfiktir. Bunlar genellikle granitik gnays ve mermerler, daha az miktarda da kuvarsitler ve mikaşistlerden oluşmuştur. Asit intruzyonlarm (granitler, siyenitler, granodiyoritler) bu metamorfik kayaçlarla yakın ilişkileri vardır. Ankara dolaylarında şiddetli tektonize olmuş grovaklara (O. Erol 1956, tarafından «Dikmen grovakı» adı verilen) rastlanır. Bunların içerisinde kuvarsit ve karbonlu şeyller de gözlenmiştir. Bazı yazarlar, Ankara'nın güneyindeki grovak serisi içerisindeki şeyllerde yaşı Üst Devoniyen olarak tayin edilmiş bitki kalıntılarından bahsetmektedirler. Üst Karbonifer-Orta Permiyen, Toros dağlarında, kıvrımlanmış daha yaşlı kayaçlar üzerinde zahirî transgresif bir şekilde yer alan kireçtaşlan ile temsil olunur. Orta Anadolu masiflerinde mavi veya kahverengi-gri, bol kalsit damarlı, kristalin kireçtaşlarından oluşan bir Permo-Karbonifer birimi mevcuttur. Bu masifleri, özellikle Ankara yükselimini etüt eden bütün yazarlar, Permo-Karbonifer kireçtaşlarının tabanında önemli bir stratigrafik uyumsuzluğun bulunduğu görüşünde birleşmektedirler. Orta Anadolu masiflerinde bilinen yegâne Triyas kayaçları Bilgütay (1960) tarafından tanımlanmıştır. Bu yazar, Ankara'nın takriben 40 km kuzeydoğusundaki Hasanoğlan dolaylarında Permiyen kireçtaşlarıyle Jurasik taban konglomeraları arasında bazı formasyonların bulunduğunu belirtmektedir. Bunlar Brakiopodlu konglomeralar ve Lamellibranş, Krinoid ve Brakiopod ihtiva eden marnlardan oluşmuştur. Bu formasyonların yaşı Spirifera cf. oxycolpos Emmerich varlığı nedeniyle Triyas olarak tespit edilmiştir. Triyas yaşlı Sedimentlerin daha geniş sahalarda depolanmış ve daha sonra Jurasik transgresyonundan önce aşınmış olmaları mümkündür. b. Mesozoyik kireçtaşı Mesozoyik kireçtaşlarına Ankara dolaylarında çeşitli yerlerde rastlanmış ve tanımlanmıştır. Jurasik ile Alt Kretase arasındaki sınırı arazide tespit etmek genellikle çok zordur. Bununla beraber, bazı yerlerde, örneğin Ankara civarındaki Hasanoğlan dolaylarında (Bilgütay, 1960), Mesozoyik kireçtaşlan kesin jeolojik yaş tayinlerine dayanılarak alt birimlere ayrılmıştır. Hasanoğlan dolaylarında Jurasik, Permo-Karbonifer kireçtaşlan veya Triyas üzerine bir taban konglomerasıyle transgresif olarak gelmektedir; fakat kontaktı tespit etmek her zaman kolay değildir. Bu nedenle, Permiyen ve Mesozoyik, Ankara ve Haymana arasındaki İkizce mıntıkasında olduğu gibi, birlikte haritalanmıştır (Levha I ve V). Mesozoyik kireçtaşlan, Sivrihisar-Bozdağ masifi Paleozoyik formasyonları üzerine tabanda ince bir klastik seviye ile diskordan olarak oturmaktadır (Mobil raporları, Schmidt, 1960). Tavanı daima açısal ve aşınmış diskordanlıdır. Üst Kretase denizsel transgresyonundan önce bir aşınma devresi mevcuttur. Mesozoyik kireçtaşı istifini temsil edecek şekilde yandaki kompozit stratigrafik sütun verilebilir: Hasanoğlan mıntıkasında Jurasik-Alt Kretase istifine ait komple bir kesit Bilgütay (1960) tarafından incelenmiştir. Bu seri bazı yerlerde transgresif bir durum arz etmektedir. Tabanında, içerisinde büyük ortoklaz kristalleri ve çörtler de bulunan, genellikle granit çakıllarından oluşmuş bir konglomera seviyesi mevcuttur. Bu seviyenin üzerindeki kireçtaşlarınca zengin üyeler, Paleozoyik eski yükselimlerinin üzerinde birbirini takip eden (onlap) bir seri şeklinde depolanmışlardır. İstifin üst kısmı çörtlü plaketli kireçtaşlarından oluşmuştur.
3 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Ankara yakınlarında Ayaş'ın güneybatısında Orta ve Üst Jurasik kireçtaşlan metamorfik şistler üzerinde yer alırlar. Haymana'nın 1.5 km doğusunda, Küçük Çaltepe'de, Alt Kretase sedimentleri Haymana antiklinalinin nüvesinde mostra verirler. Formasyon masif, beyaz, çatlaklı kireçtaşlarıyle tavanda kireçtaşı breşlerinden oluşmuştur. Bu durum, üstteki Senomaniyen plaket kireçtaşlarıyle bir diskordansa veya uyumsuzluğa işaret eder (Erk, 1957). c. Ofiyolit karmaşığı Yaşı: Santoniyen-? Kampaniyen. Ofiyolit karmaşığı serpantinler, ekzotik bloklar, kırmızı çörtler ve radyolaritlerden oluşan bir karmaşıktır. Ekzotik bloklar Mesozoyik ve Permo-Karbonifer kireçtaşı parçalarıdır. Elmadağ ve Dereköy dolaylarında bazen birbirlerine paralel, devamlı olmayan seviyeler teşkil ederler. Altındaki formasyonlarla olan kontaktı tektoniktir. Tabanı sadece Deveci'de (Haymana kuzeyi) görülmüştür. Burada ofiyolitler Jurasik-Alt Kretase kireçtaşı grubunun en üst kısmını teşkil eden plaket kireçtaşlarının üzerinde bulunurlar. Üstteki formasyonlarla olan kontaktı (kontaktın tektonik olmadığı yerlerde) diskordanlıdır. Üst Senoniyen klastikleri ofiyolitlerin üzerine gelirler ve ofiyolitlerin debris'lerini kapsarlar. Haymana-Ankara yolu üzerinde Dereköy ve İkizce arasında ve Ankara yükseliminde Elmadağ dolaylarında otiyolitler Mesozoik kireçtaşı grubu üzerine gelmiş intibaını verirler. Haymana dolaylarında ofiyolitler mevcut değildir. Burada ofiyolitler muhtemelen Üst Senoniyen klastiklerinin depolanmasından önce aşınmıştır. Tuz gölü havzasında, Kırşehir ve Sivrihisar-Bozdağ masiflerinde ofiyolitler Mesozoik ve Paleozoyik formasyonlar üzerinde bulunurlar. Karacadağ yükseliminde Üst Kretase yaşlı (muhtemelen Santoniyen-? Kampaniyen) sarı ve yeşilimsi kireçtaşlan ile kırmızı radyolaritli kireçtaşlan ofiyolit karmaşığının bir kısmını teşkil ederler.
4 3. HAYMANA FORMASYONU (ÜST SENONİYEN KLASTİKLERİ) (Levha VI) Yaşı: Kampaniyen-Mestrihtiyen. Bu birimin depolanması, Kırşehir ve Sivrihisar-Bozdağ masifleri arasındaki NW-SE yönlü bir çukur ile Bâlâ dolaylarında SW-NE yönlü dar bir çukurda yer alır (Levha VI). Bu formasyon karalararası havzalarda Üst Kretase-Tersiyer siklinin tabanındaki transgresyonu işaret eder. a. Tuz gölü-haymana çukuru Üst Senoniyen boyunca Tuz gölü ve Haymana havzaları tek ve devamlı bir çukur teşkil etmişlerdir. Üst Senoniyen klastiklerine Haymana mıntıkasındaki, Karacadağ yükselimindeki ve Aksaray fay Zonundaki mostralarda rastlanır. /. Haymana mıntıkası. Haymana formasyonu Haymana antiklinalinde gayet güzel mostra verir. Üst Senoniyen istifi ( m) tabanda konglomeralarla başlar, bunları gri kumtaşları ve kumlu marnlar veya zeytuni gri kalkerli kiltaşı/şeyl münavebesi takip eder. İstifin orta kısmı Orbitoides kapsayan konglomeratik Rudistli kireçtaşlan ile başlar, çok kalkerli kiltaşları ve mavi gri marnlarla devam eder. Üst kısım siyah şeyllerden ve kumtaşlarından oluşmuştur. Kumtaşlarının kalınlıklarında yukarı doğru bir artış görülür. Senoniyenin en üst kısmındaki kumtaşlarında asfalt belirtileri gözlenmiştir. Üst Kretase klastikleri üzerinde Paleosen Algli kireçtaşı birimi yer alır. Haymana formasyonunun orta ve üst kısımlarının yaşı iyi tayin edilmiştir; fakat alt kısmında çok az fosile rastlanmıştır. Alt kısım, Erk (1957) tarafından Alt Senoniyene (Kampaniyen de dahil) ithal edilmiştir. Bununla beraber, bu klastikleri ofiyolit debris'leri kapsaması ve Mesozoyik plaket kireçtaşlarının üzerinde bulunmaları keyfiyeti, bunların ofiyolitik sonrası Üst Kretase istifine ait ve Kampaniyen-Mestrihtiyen yaşında olduklarına delâlet eder. n. Karacadağ yükselimi. Samsam gölü yakınındaki Hatip yaylasında Haymana formasyonu ofiyolitlerin ve onlara bağlı Sedimentlerin (radyolaritli vaketaşları) üzerinde diskordan olarak bulunur. Tabanda ofiyolit parçacıklarından ve kuvars tanelerinden oluşan kaba klastikler yer alır. Kanallar (channeling) ve çapraz tabakalanma çok görülen şekillerdir. İstifin alt kısmında genellikle kumtaşları hâkimdir. Bu kumtaşları içerisinde, Gastropod, Rudist ve büyük Ostrea'lar kapsayan, dm kalınlığında bazı kumlu kireç istif taşlarına rastlanır. Fosiller ve alttaki ofiyolit karmaşığı debris'leri sedimentasyonun ofiyolit napının yerleşmesinden sonra Kampaniyen-Mestrihtiyen esnasında meydana geldiğini açıkça göstermektedir. İstifin üst kısmı Mestrihtiyen yaşlı kiltaşları ve ince taneli kumtaşları münavebesinden oluşmuştur. İstif üstteki Paleosen Algli kireçtaşı birimine uyumlu ve tedricî bir şekilde geçişmektedir. Haymana formasyonunun kalınlığının 700 metre civarında olduğu tahmin edilmiştir. Aynı sıralanma Karacadağ yükseliminin batı kesiminde Sinanlı civarında da gözlenmiştir. iii. Aksaray fay zonu. Aksaray fay zonunda rastlanan en eski formasyonlar Üst Senoniyen yaşlıdır. Tabanı görülmez. Görülebilen en aşağı seviyeler m kalınlıktaki karasal kırmızı konglomeralardır. Bu konglomeralar hemen hemen tamamiyle ofiyolit karmaşığı parçacıklarından oluşmuştur. Nadiren de Kırşehir masifinin granit ve granitik gnays çakıllarına rastlanır. Mezgit yolu boyunca (Levha I) bu kırmızı konglomeralar üzerinde masif jipse (ortalama kalınlık 50 m) rastlanır ve jips doğuya doğru incelerek kaybolur. Başka yerlerde (Kocayokuş tepe) karasal kırmızımsı milli ve kumlu kiltaşlarının üzerine Orbitoides, Gastropod, Lamellibranş ve Rudist kapsayan Mestrihtiyen yaşlı gel-git arası (intertidal) ortamda oluşmuş kumtaşları yer alırlar.
5 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Asma yaylası ve Çardak civarında Üst Kretase ve Paleosen sedimentleri arasındaki sınır tedricîdir (Levha 1). Burada kumlu bir matris içinde bulunan büyük Algli kireçtaşı yumruları, Haymana formasyonunun kırmızı konglomeralarından üstteki Tersiyer Algli kireçtaşı birimine tedricî geçişe işaret ederler. Kocayokuş tepede Üst Kretase (Mestrihtiyen) ve Tersiyer (Paleosen) arasındaki paleontolojik sınır, aynı zamanda litolojik sınıra tekabül etmektedir. Haymana formasyonunun kirli sarı renkli kireç çamurtaşlarının yaşı Orbitoides'ler sayesinde Mestrihtiyen olarak tespit edilmiştir, halbuki Algli kireçtaşı birimi (10-30 m) tipik Paleosen Foraminifer ve Alglerini kapsar. Bununla beraber, Üst Kretase/Tersiyer sınırı her zaman litolojik bir kesinti ile belirlenmez. Karakteristik Algli kireçtaşı biriminin mevcut olmadığı yerlerde Üst Kretase ve Tersiyer formasyonları yeknesak bir kaba klastik fasiyeste gelişmiştir. Bu durum genellikle havzanın kenar kesimlerinde görülür. Mezgit yolu boyunca Alt Tersiyer yaşlı nehirsel konglomera ve kumtaşları, Üst Kretase jipsli tabakalarının hemen üstünde yer alırlar. b. Bâlâ havalisi N.V. Turkse Shell namına yazar tarafından yakın bir geçmişte yapılan arazi çalışmaları esnasında Üst Kretase (En Üst Mestrihtiyen) sedimentlerine ilk defa Bâlâ dolaylarında rastlanmıştır. Kontaktlar tektonik olduğundan taban görülememiştir. Bâlâ civarında Üçem'in batısında istifin sadece üst kısmına, Paleosen sedimentleri içerisindeki bir fayın civarında rastlanmıştır. Bu kısım, sığ deniz-lagüner kiltaşları ve Orbitoid, Rudist kapsayan kıyısal kumtaşlarından oluşmuştur ve muhtemelen Bâlâ çukurunun güneybatı kenarını temsil etmektedir. Daha kuzeydoğuya doğru, Küredağ'da, Haymana formasyonu ofiyolit karmaşığı tarafından sariye olmuş ve kendisi de Paleozoyik temel üzerinde diskordan olarak bulunan Paleosen sedimentleri üzerine itilmiştir (Levha XII). Burada Haymana formasyonu genellikle zeytuni gri derin deniz kiltaşları ile bunlar içerisindeki ince tabakalı cm kalınlığında, tane boyu yukarı doğru küçülen, çok küçük taneli, yeşilimsi gri, zeytunî gri, içerisinde kayma olaylarının (slumping) bol miktarda bulunduğu kumtaşlarından oluşmuştur. Daha da kuzeydoğuya doğru, Kırıkkale dolaylarında ofiyolit karmaşığı En Üst Mestrihtiyen yaşlı derin deniz kiltaşları üzerine bindirmiş ve bu kiltaşları da Paleosen sedimentleri üzerine itilmiştir. Paleosen sedimentleri, burada da Paleozoyik temelin üzerine diskordan olarak oturmaktadır. Haymana formasyonunun paleocoğrafik dağılımı (Levha VI), bu formasyonun, o devirlerde karasal sahalar teşkil eden Ankara yükselimi ile Kırşehir masifi arasında dar bir çukurda depolandığını göstermektedir. Bu sedimentler muhtemelen Tuz gölü havzasından Paşadağ mıntıkasındaki bir sırtla ayrılmıştır. Zira Üçem dolaylarındaki En Üst Mestrihtiyen kıyısal Sedimentlerin varlığı, burasının Bâlâ çukurunun güneybatı kenarını teşkil ettiğini işaret etmektedir. İki havza arasındaki bağlantı sonradan Paleosen devrinde meydana gelmiştir. c. Masifler Kırşehir ve Sivrihisar-Bozdağ masiflerinde Üst Senoniyen kayaçlarına rastlanmamıştır. Yaşı: Paleosen. 4. ALGLİ KİREÇTAŞI Yukarıda belirtildiği gibi Üst Kretase-Tersiyer sınırı çoğu kere Paleosen yaşlı Algli kireçtaşı ile belirlenmiştir. Bazı yazarlarca, Haymana havzasında bu birimin yaşının Üst Mestrihtiyenin üst kısımlarına kadar indiği belirtilmektedir.
6 Haymana havzasında Algce zengin ince kumlu kireçtaşlan veya kalkerli kumtaşı seviyeleri kapsayan Üst Kretase marnları Algli kireçtaşı birimine ithal edilmiştir. Algli kireçtaşı kalın tabakalı, sert, sarı veya açık kırmızımsı kireçtaşlarıyle çok az miktarda kumlu ve marnlı arakatkılardan oluşmuştur. Bunların üzerinde Paleosen-Eosen yaşlı konglomera, kumtaşları ve marnlar yer alırlar. Paleosen-Alt Eosen dizisinin alt kısmında da yer yer ince Algli kireçtaşlan tabakalarına rastlanır. Haymana antiklinalinde Algli kireçtaşının resif nüvesi (biyoherm) ve resif parçacıklarından oluşan biyostromlar teşkil ettiği görülür (Erk, 1957) cm kalınlıkta biyostromlardan oluşan sekiz Algli kireçtaşı tabakası gözlenmiştir. Haymana'nın takriben 10 km kuzeybatısında Kadıköy boğazında Algli kireçtaşı birimi kalınlaşmakta ve buna karşılık aradaki siyah şeyl tabakalarının incelmesiyle doğuya doğru kireçtaşı tabakaları birbirleriyle birleşmeye başlamaktadır. Daha doğuda Haymana antiklinalinin kuzey kanadında kireçtaşı tabakaları tek bir biyohermal ünite meydana getirirler. Burada Foraminifer ve Alglerin ince yapılarında asfaltik hidrokarbon belirtilerine rastlanmıştır (Erk, 1957). Bu resifal formasyonların Orta Anadolu havzalarındaki dağılım ve yayılımı henüz açıkça bilinmemektedir. Bazen 30 m kalınlığa erişen Algli kireçtaşlarına Üst Kretase-Tersiyer sınırında Tuz gölü havzasının her iki kenarında, Karacadağ yükseliminde ve Aksaray fay zonunda rastlanmıştır. Şu halde Algli kireçtaşı biriminin Tuz gölü havzasında, hiç olmazsa havzanın kenar kısımlarında, mevcut olabileceği farz edilebilir. 5. KÜREDAĞ FORMASYONU (Levha VII) Yaşı: Paleosen-Alt Eosen. Havzanın kenar kısımlarında istif, konglomera ve kumtaşı gibi kaba sedimentlerle başlar, yanal olarak ve yukarı doğru kıyısal ve sığ deniz kiltaşları ile kumtaşlarına geçer (Levha VII). Küredağ formasyonu, alttaki Algli kireçtaşı birimi veya bunun mevcut olmadığı yerlerde eşdeğer klastikler üzerinde uyumlu olarak yer alır. Bu kayaç biriminin tavanı, transgresif Orta Eosen Nummulitik kireçtaşının (Çayraz formasyonu) bu birim üzerinde bulunduğu yerlerde iyi tanımlanmıştır. Havzanın diğer yerlerinde, örneğin Çayraz formasyonunun klastik bir fasiyeste geliştiği havzanın orta kesiminde, Küredağ formasyonunun üst sınırı üste gelen oluşumlarla tedricîdir. Paleosen-Eosen sedimentler istifi, bazı jeologlarca bölgesel bir yayılımı olmayan küçük kayaç birimlerine ayrılmıştır. Buna sebep Alt Tersiyer havzasında önemli yanal fasiyes değişmeleridir. a. Bâlâ mıntıkası Kırşehir masifinde, Kırıkkale ve Keskin dolaylarında bazı kırmızı, kiltaşı arakatkılı Alt Tersiyer kırmızı konglomera ve arkozları Paleozoyik üzerinde diskordandırlar. Konglomeralar; granitsiyenit-diyorit çakıl ve bloklarıyle bazı fillit, bazalt ve andezit parçacıkları kapsarlar. Çapı 1.5 metreye kadar olan bloklar gözlenmiştir. Bunlar küt köşeli (subangular) ve asyuvarlaktır (subrounded). İstifteki arkoz ve arkozik kumtaşları; detritik feldispat, kuvars ve biyotitlerden oluşmuştur. Bu deliller, detritik malzemenin (çakıllar, bloklar, arkozların bileşenleri) çok az bir taşınmayla civardaki sahalardan gelmiş olduğuna işaret etmektedir. Kırıkkale civarında bazı Paleosen yaşlı Algli vaketaşları (düşey oyuntulu burrows) ve Nummulitli kireç istiftaşları tabakalarına bu kırmızı serinin üst kesimlerinde rastlanmıştır. Bu seriyi nehirsel-denizsel kiltaşları ve kısmen türbiditik kumtaşları münavebesi takip eder.
7 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Güneybatıya doğru Küredağ'da Küredağ formasyonunun alt kısmı Nummulitli kireç istiftaşı ve sarımsı gri arkozik kumtaşı seviyeleri kapsayan kırmızı seriden oluşmuştur. Kırıkkale dolaylarında olduğu gibi burada da konglomera ve kumtaşları mevcuttur ve granit, siyenit, diyorit parçacıkları kapsarlar. Burada bloklara nadiren rastlanır. Bu kırmızı seriyi nehirsel-denizsel kiltaşları ve kumtaşları takip eder. İstifin üst kısmı konglomera ve kumtaşlarından oluşmuştur. Burada büyük Paleosen kireç istiftaşları kütlelerine rastlanır. Bu kütleler 20 m uzunluğa ve 4-5 m yüksekliğe erişebilirler. Bu kireçtaşlarının çevresindeki klastikleri aynı zamanda oluştuğu sanılmaktadır. Daha güneybatıda Üçem dolaylarında Küredağ formasyonunun sadece alt kısmı mostra verir. Burada Küredağ formasyonu üst seviyelerinde kireçtaşı tabakaları kapsayan kırmızı bir seriden ibarettir. Bu kırmızı seride kiltaşları hâkimdir. Konglomera ve kumtaşları da mevcuttur, fakat diğer kesitlerle mukayese edilirse tane boylarında bir küçülme görülür. Nummulitik, Algli ve Miliolidli kireç istiftaşı miktarında önemli bir artış mevcuttur. Bazı küçük mercan resiflerine de (10 m çapında, 2-3 m kalınlığında) rastlanır. Üçem'in batısında Küredağ formasyonunun alt kısmı tekrar mostra verir; konglomera ve kumtaşlarının hâkim olduğu kıyısal sedimentlerden oluşmuştur. Neticede Kırıkkale'den Bâlâ'ya doğru aşağıdaki gözlemler yapılmıştır: Küredağ formasyonunun alt kısmındaki kırmızı serinin tane boylarının küçülmesi; Kireçtaşı tabakalarının artması. Bu arada depolanma ortamları da, gel-git düzlüklerinden (tidal flats) daha denizsel ortamlara değişmektedir; Küredağ formasyonunun üst kısmı boydan boya nehirsel-denizseldir. Genellikle Üst-Orta Eosen-Oligosen yaşlı Bâlâ formasyonunun kırmızı serisi Küredağ formasyonunun üzerinde zahirî bir uyumlulukla bulunur. b. Tuz gölü havzası Tuz gölü, havzanın takriben doğu kenarını takip eden Aksaray fay zonunda Küredağ formasyonu, Algli kireçtaşı veya Üst Senoniyen klastikleri (Haymana formasyonu) üzerinde uyumlu bir şekilde yer alır. Havza kenarına yakın yerlerde kaba kumtaşları ve konglomeralar depolanmış olup, bunlar yanal olarak ve yukarı doğru lagüner, kıyısal ve sığ deniz kiltaşlarına ve kumtaşlarına geçerler. Karamollauşağı yakınında istif, kıyısal kumtaşlarıyle baslar ve havzanın ortasına doğru nehirseldenizsel sedimentlere geçer. Tuz gölü ile Bâlâ arasında, Paşadağ dolaylarında Küredağ formasyonunun tabanı görülmez. Bu formasyonunun mostra veren kısmı nehirsel-denizsel sedimentler ve türbiditlerden oluşmuştur. Bâlâ formasyonu bunların üzerinde uyumlu olarak yer alır. Karacadağ yükseliminde, Yeniceoba dolaylarında Kütükuşağı yakınında ofiyolitler üzerinde kırmızı bir seri mevcuttur ve bu seriyi Paleosen yaşlı Alveolinidli kireç vake/istiftaşları takip ederler. Kırmızı seri bol miktarda ofiyolitik malzeme parçacıkları kapsar. Detritik malzeme yakın civardaki ofiyolitik kaynaktan türemiştir. c. Haymana havzası Küredağ formasyonunun takriben 800 metrelik bir kısmı, Üst Senoniyen Haymana formasyonunun üzerinde uyumlu olarak bulunur. Üst Kretase-Tersiyer sınırında bazen Algli kireçtaşı birimi mevcut, bazen mevcut değildir. Tersiyer, tabanda bir klastik ünite ile başlar. Bu ünite genellikle konglomera ve kumtaşlarından ibaret olup, miltaşı ve marn arakatkılarına da rastlanır. Yaklaşık olarak 200 m kalınlıkta olan bu seri karakteristik küçük Nummulitler kapsar. Bol fosilli Alt Paleosen üzerindeki kısım daha az fosilli olup, Paleosen-Eosen geçiş zonunda teşhisi mümkün olmayan fauna kapsar.
8 Küredağ formasyonunun üzerinde Orta Eosen Nummulitli kireçtaşı birimi uyumlu olarak yer alır. Yer yer Nummulitli kireçtaşı kaybolmakta ve klastik sedimentler kesintisiz olarak Orta Eosene kadar uzanmaktadır. Bu durumda formasyon sınırı belirsizdir. d. Ereğli-Ulukışla mıntıkası Tuz gölü havzasının güney kısmında, Ereğli'nin güneydoğusundaki Kayasaray mevkiinde ince Tersiyer konglomeraları ve kristalin kireçtaşlan diskordan olarak ofiyolitler üzerinde yer alırlar. Dedeliköy'de Paleosen yaşlı kireç vaketaşları ofiyolitler üzerinde bulunur. Bu kireçtaşlarını, kiltaşları ve kumtaşları arakatkılı volkanik tüfler takip ederler. Ulukışla dolaylarında Çiftehan civarında Paleosen kireçtaşlan ofiyolitler üzerindedir. Bu kireçtaşlarını bazı andezit interklasyonu kapsayan tüflü kumtaşları, nehirsel kumtaşları ve kiltaşları/şeyller takip ederler. Bu bölgede Paleosen-Tersiyer istifinin üzerinde Bâlâ formasyonuna atfedilen jips ve jipsli formasyonlar yer alır. Yaşı: Orta Eosenin alt kısmı. 6. ÇAYRAZ FORMASYONU (Nummulitik kireçtaşı birimi) (Levha VIII) «Çayraz formasyonu» adı Alt Orta Eosen sedimentlerinin Nummulitli kireçtaşı fasiyesine verilmiştir. Klastik eşdeğerleri haritada Küredağ formasyonuna ithal edilmiştir (Levha I). Havzanın orta kısmında bu Nummulitli kireçtaşı birimi Paleosen-Alt Eosen klastikleri üzerinde uyumlu olarak bulunur. Havza kenarlarında bu birim, Ankara'nın güneydoğusunda Ankara-Bâlâ yolu civarında ofiyolitler, Savcılı civarında granitler ve Kırşehir masifinde Bıyıkkebir'in doğusunda Hirfanlı gölünün batı kıyısında ofiyolitler üzerinde diskordan olarak bulunmuştur. Bu durumda Orta Eosenin depolanma alanı Paleosen-Alt Eosen Küredağ klastiklerininkinin çok ötelerine uzanmaktadır. a. Haymana havzası Çayraz'ın batısına doğru Alt Orta Eosen, marn arakatkılı bol miktarda büyük Nummulit ve Assilina'lar kapsayan Nummulitli kireçtaşlarından oluşmuştur. Çayraz'ın kuzey ve doğusuna doğru Nummulitli kireçtaşı yanal olarak klastiklere geçişir. Orta Eosen sedimentleri 600 metrelik bir kalınlığa erişebilir. b. Tuz gölü havzası Bu havzada Alt Orta Eosen klastiklerle temsil edilmiştir. Bu klastikleri, alttaki Küredağ formasyonundan ayırmak çok zordur (beraber haritalanmıştır, Levha I). Şereflikoçhisar'ın güneybatısında Karamollauşağı dolaylarında Nummulitli kireçtaşı birimi, yanal eşdeğeri kiltaşları ve kısmen türbiditli kumtaşları münavebesinden oluşmuştur. c. Bâlâ mıntıkası Havza kenarlarında-ankara yükseliminde Karaali civarında ve Kırşehir masifinde Bıyıkkebir ve Savcılı dolaylarında-çayraz formasyonu transgresif Nummulitli kireçtaşı fasiyesi ile temsil olmuştur. Çayraz formasyonunun aşınmaya uğradığı sanılmaktadır; zira Bıyıkkebir ve Savcılı dolaylarında sadece bazı kalıntılarına rastlanmıştır.
9 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Bâlâ mıntıkasının orta kesiminde Çayraz formasyonu aynı yaşlı eşdeğeri, klastiklerle temsil olmuştur. Formasyonların yaş tayini biraz şüphelidir; zira yaşı kesinlikle Paleosen olarak tespit edilmiş sedimentler üzerindeki eşdeğer formasyonlara sadece Alt Tersiyer olarak yaş verilebilmiştir. 7. BÂLÂ FORMASYONU (Levha IX) Yaşı: Orta Eosenin üst kısmı-oligosen. Üst Orta Eosen-Oligosen esnasında Haymana mıntıkası yükselmiş ve fayla sınırlanmış bir graben durumu arz eden Tuz gölü havzasının kuzey kesiminin yönü anî olarak kuzeye dönmüştür. Bu devirde Tuz gölü havzasının, Ankara'nın kuzeydoğusunda başka bir karalararası havza teşkil eden Çankırı havzası ile bağlantısı kesinlikle kurulmuştur. Tuz gölü ve Bâlâ mıntıkalarında Bâlâ formasyonu, ya Paleosen-Eosen klastikleri (Küredağ formasyonu) veyahut da Nummulitli kireçtaşı birimi üzerinde belirli bir açısal diskordans olmaksızın yer alır. Bununla beraber, sismik hat TG-7 de Tuz gölü havzasının doğu kısmında bu seviyeye tekabül eden kısımda belirli bir aşınma yüzeyi görülebilir. a. Bâlâ mıntıkası Bâlâ mıntıkasında kesitin alt kısmı kırmızı seriden oluşmuştur. Bu kırmızı seri; karasal konglomeralar, kumtaşları ve kumlu kiltaşları ile başlar ve üst seviyelerinde ince jips katkıları kapsayan sarımsı gri kumtaşlarına geçişir. Konglomeralar genellikle ofiyolit parçacıklarından oluşmuştur. Kırmızı seri üzerine masif jips seviyeleri kapsayan zeytunî gri milli kiltaşları/şeyller gelmektedir. Bu şeylli ve jipsli kısmın üzerinde de konglomeralar, kumtaşları ve kiltaşları yer alırlar. Masif jipsli seviyenin yaşı, altındaki ve üstündeki seviyelerin paleontolojik verilerine dayanılarak kesinlikle Üst- Orta Eosen olarak tespit edilmiştir. İstifin üst kısmı (arazide ölçülmemiştir), diğer stratigrafik birimlerin debris'lerini kapsayan konglomeralar, tüfler, tüflü kumtaşları ve bazalt tabakalarından oluşmuştur. Bâlâ formasyonunun toplam kalınlığının 1000 metreden fazla olduğu tahmin edilmektedir. Daha kuzeyde, Elmadağ silsilesinde, bu birim diskordan olarak ofiyolitler üzerinde bulunur. Bu durum Nummulitli kireçtaşı biriminin burada mevcut olmadığını gösterir. Bu birimin mevcut olmayışı depolanmama veya aşınma sebebiyledir. Bâlâ formasyonunun tabanında konglomera ve kaba kumtaşlarının hâkim olduğu kırmızı bir seri mevcuttur. Konglomeralar çok bol miktarda ofiyolit debris'leri kapsarlar. Bunların üzerinde içerisinde Paleosen-Orta Eosen kireçtaşı çakılları bulunan konglomera seviyeleri kapsayan grimsi kaba kumtaşları yer alırlar. İstifin orta kısmı yeşilimsi gri şeyl ve miltaşlarından oluşmuştur. Bu kısımda batıda ince karbonlu şeyller, doğuda ise ince jipsli tabakalar mevcuttur. Ağaçalı civarından alman numunelerin pollen tayinleri bu kısım için Oligosen yaşı vermiştir. Üst kısım bilhassa Ankara dolaylarında daha iyi gelişmiş olan volkaniklerden oluşmuştur (Levha IX). b. Tuz gölü havzası Tuz gölü havzasının doğu kenarındaki yamaçlarda Alt Eosenin üzerinde herhangi bir uyumsuzluk olmaksızın Üst Orta Eosen-Oligosen Bâlâ formasyonunun karasal kırmızı serisi bulunur. Fakat kontakt, bu seviyedeki mostraların azlığı nedeniyle arazide gözlenememiştir. Karandere civarındaki istif, içerisinde Paleosen yaşlı Alveolinidli kireç vake/istiftaşları çakılları bulunan konglomera seviyeleri kapsayan açık-orta koyu kahverengi kumlu kiltaşları ile başlar. Orta kısım kalın masif
10 jips ve kumtaşı seviyeleri kapsayan zeytunî siyah ve zeytunî gri milli kiltaşlarından oluşmuştur. Üst kısım konglomera ile akış kanallarında oluşan kumtaşlarıyle başlar ve ince kumtaşları, kiltaşları/şeyller münavebesiyle devam eder. Palinoloji bu jipsli seviye için Üst Eosen-Oligosen yaşı vermiştir. Bu jipsli seviyenin üzerindeki kiltaşları Alt Tersiyer faunası kapsar. Ayrıca altındaki ve üstündeki seviyelerde Paleosen yaşlı kireçtaşı çakılları bulunmuştur. Yukarıda bahsedilen delillere dayanarak ve Bâlâ kesiti ile mukayese ederek Tuz gölü havzasındaki Bâlâ formasyonunun jipsli seviyesi için bir Üst Orta Eosen yaşı kabul edilmektedir. Şereflikoçhisar civarında Peçenek deresinin sol yamacında Bâlâ formasyonu zeytunî gri milli kiltaşlarıyle başlar. İçerisinde hiç bir fosil bulunamamıştır. Bunların üzerinde kalın bir sarımsı gri, kaba arkozik kumtaşları ve konglomera dizi yer alır. Kumtaşları ve konglomeralar hemen hemen tamamiyle granit, siyenit, diyorit debris'lerinden oluşmuş olup, tabanda Paleosen kireçtaşlarının çakıl ve bloklarına da rastlanır. Nehrin sağ yamacında bu kumtaşları üzerinde jipsli kiltaşları bulunur. Palinoloji yönünden Oligosen yaşlı olarak tespit edilmiş olan bu kiltaşları içerisinde linyit ocakları mevcuttur. Bunun üzerinde de beyaz göl kireçtaşlan yer alırlar. Şereflikoçhisar'ın kuzeyinde 2 nci ve 3 üncü kilometreler arasında takriben 700 m kalınlıkta kalın tabakalı kaba arkozik kumtaşları dizisi mostra vermektedir. Bunların üzerinde jipsli seviyenin, tektonik olarak yer aldığı intibaı uyanmakta ve Peçenek nehrinin kalın kumtaşı dizisinin eşdeğeri olduğu kabullenilmekteclir. Yukarıdaki gözlemlere dayanılarak aşağıdaki kompozit stratigrafik sıralamanın Elmadağ, Bâlâ ve Şereflikoçhisar mıntıkalarında Bâlâ formasyonunu temsil edebilecek nitelikte olduğu kanısına varılmıştır. Tabandan tavana doğru: 1. Kırmızı seri, her yerde mevcut. Orta Eosen? 2. Kalın jips seviyeleri kapsayan milli kiltaşları. Elmadağ'da mevcut değil. Yaşı Bâlâ mıntıkasında kesinlikle Orta Eosen olarak tespit edilmiştir. 3. Paleosen-Orta Eosen çakılları kapsayan konglomera ve kumtaşları. Verilen yaş: Orta-Üst Eosen. 4. Kumtaşları, milli kiltaşları ve karbonlu-jipsli kiltaşları. Şereflikoçhisar yakınında linyit mevcut. Bâlâ'da mevcut değil. Palinolojik yönden yaşı Üst Eosen-Oligosen olarak tayin edilmiştir. 5. Bâlâ ve Elmadağ dolaylarında volkanikler ve Şereflikoçhisar civarında göl kireçtaşlan. Kabul edilen yaş: Oligosen. c. Ulukışla-Ereğli mıntıkası Ulukışla-Ereğli mıntıkasında Paleosen-Eosen klastiklerinin üzerinde Bâlâ formasyonunun jipsli fasiyesi yer alır. 8. NEOJEN SEDİMENTLERİ (Levha X) Yaşı: Miyo-Pliyosenden Pleyistosene kadar. Neojen karasal havzası bilhassa harita sahasının güney kesiminde geniş sahalar kaplar. Burada büyük çaplı volkanizma nedeniyle tüf seviyelerine sık sık rastlanır. Bazı yerlerde sedimentasyon Miyosenden Pleyistosene kadar devamlıdır. Bazı yerlerde de Neojen istifinin sadece üst kısmı mevcuttur. Dolayısıyle hem alt, hem de üst kısımlar diğer yaşlı stratigrafik birimler üzerinde diskordan olarak bulunurlar.
11 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Neojen istifinin alt kısmı aşağıda belirtildiği gibi fasiyes değişiklikleri gösterir. Tuz gölü havzasında Aksaray dolaylarında sarı, beyaz ve kırmızı tüfler ve tüf breşleriyle az miktarda kalkerli kumtaşları ve konglomeralar mevcuttur. Bunlara «Aksaray volkanikleri» adı verilmiştir. Chaput (1930) (bakz. Erol, 1956) harita sahasının doğusunda İncesu ile Ürgüp arasında Karaindere köyü civarında tüfler içerisinde Ponsiyen yaşlı önemli bir omurgalı yatağı keşfetmiştir. Ponsiyen omurgalılarına, Yalçınlar ve İzbırak ( ) tarafından Kayseri'nin kuzeydoğusunda ve kuzeyinde (harita dışında), Tschachtli (1942) tarafından da Elmadağ dolaylarında Karacahasan'ın doğusunda rastlanmıştır. Göl kireçtaşlan Tuz gölü batısında Cihanbeyli dolaylarında gayet iyi gelişmiştir ve güneydoğuya Sultanhanı üzerinden Aksaray'a doğru uzanır. Tuz gölünün güneyinde beyaz göl kireçtaşlan ve marnları bol miktarda Pliyosen tatlı su fosilleri kapsarlar (Druitt, 1959; Lahn, 1946). Tuz gölünün doğusunda alacalı konglomeralar ve kumtaşları hâkimdir. Kesikköprü-Karakeçili dolaylarında istifin alt kısmı kumtaşlarından ve ince jips seviyeleri kapsayan marnlardan oluşmuştur. Karaman civarında (harita sahasının güneybatısına doğru) kıyısal Helvesiyen sedimentleri üzerinde Aksaray volkaniklerine benzer tüflü-gölsel sedimentler yer alır. Ayrıca balık artıkları nedeniyle de Ayaş dolaylarındaki istifin alt kısmı Helvesiyen-Tortoniyen yaşındadır. Burada da Aksaray ve Karaman dolaylarındakine benzer bir durum vardır. Netice olarak Neojen istifinin alt kısmının yaşı, genellikle Miyosen olmasına rağmen muhtemelen Pliyosene de uzanmaktadır, Neojenin üst kısmı havzanın tamamında nehirsel ve gölsel sedimentlerle karakterize olmuştur. Bu sedimentler çakıl veya konglomeralar, kum veya kumtaşları, killi sedimentler ve kalişlerden oluşmuştur. Volkaniklere üst kısma doğru rastlanır (Karacadağ ve Hasandağ volkanikleri). Tuz gölü havzasının güneyinde Toros dağlarında Neojen, klastik sedimentlerden oluşmuştur. Tabanda m kalınlıkta konglomeralar mevcuttur. Bunların üzerinde marnlarla münavebeli kumtaşları bulunur. Bu klastiklerde karakteristik fosil bulunamamasına rağmen, bunların Toros dağlan civarındaki kalkerli ve fosilli Miyosen sedimentleri (Blumental, 1941) ile aynı yaşta oldukları tahmin edilmektedir. 9. MAGMATİK KAYAÇLAR (Levha I) Kırşehir masifini teşkil eden magmatik kayaçlar fenokristalli granit, siyenit ve granodiyoritlerdir. Asit ve bazik plutonlar, Lahn (1949) tarafından Hersiniyen kökenli ve diğer bazı çalışmacılar tarafından da yaşı Paleozoyik sonlan olarak kabul edilmiştir. Bununla beraber Burchardt (1957), asit plutonların daha evvelce kıvrımlanmış metamorfikleri kestiklerini gözlemiş ve Paleosen yaşlı olacakları neticesine varmıştır. Ketin (1955), Çiçekdağ civarında (harita sahanın dışında) asit intruzyonların Üst Kretase marn ve kireçtaşlarına nüfuz ettiğini ve onları termal metamorfizmaya uğrattığını gözlemiştir. Yakın geçmişteki gözlemlerimize göre, inceleme sahasında magmatik kayaçlar dört gruba ayrılmıştır. Bunlar iki ayrı ve belirli asit intruzyon grubu, ofiyolitler ve çeşitli yaştaki ekstruzif volkaniklerdir. 1. Asit intruzyonlarm ilk ve eski fazı, Kırşehir masifinin metamorfik kayaçları ve bunların nıetamorfizmasıyle ilgilidir. Bu intruzyonlar muhtemelen Kaledoniyen kökenlidir. Bu grubun kayaçları granit, granit-gnayslardan müteşekkildir ve son derece alterasyona uğramış olup, az dalgalı yu-
12 zeyler ve topografyada alçak rölyefler teşkil ederler. Bu grubun debris'leri Bilgütay (1960) tarafından Mesozoyik kireçtaşı grubu tabanında ve tarafımızdan da Aksaray fay zonunda Haymana formasyonunun kırmızı serisinde bulunmuştur. 2. ikinci faz, ofiyolit napının yerleşmesinden sonra meydana gelmiştir. Bu grubun kayaçları daha önceden kıvrımlanmış metamorfiklerin ve birinci asit intruzyon fazının kayaçları içine nüfuz etmiştir. Kesikköprü civarında ofiyolitler ikinci intruzyonun pegmatitleri tarafından kesilmiştir. Ayrıca bu ikinci fazın kayaçları ilk fazın kayaçlarının anklavlarını kapsar ve topografyada yüksek rölyefler teşkil ederler. Bu kayaçların çakıl ve bloklarına Paleosen sedimentleri içinde rastlanmıştır. Bu intruzyonların Kretase sonunda Laramid fazı esnasında meydana geldiği sanılmaktadır. 3. Ofiyolit karmaşığı: Ofiyolitler bağlı sedimentler (radyolaritli vaketaşları), Üst Kretase (Santoniyen-Kampaniyen?) yaşına işaret etmektedir. Ofiyolitin yerleşmesi muhtemelen Kampaniyen başlarında olmuştur. 4. Ekstruzif volkanikler: a. Aglomera, tüflü kumtaşları ve andezit seviyelerine Paleosen sedimentleri içinde rastlanmıştır. b. Andezitler, tüfler ve bazı bazaltlar yer yer Orta Eosen-Oligosen jipsli formasyonları üzerinde bulunurlar. c. Tüfler, aglomeralar ve andezitik lavlar Aksaray civarında mevcuttur. Burada tüfler içinde Ponsiyen omurgalıları bulunmuştur. d. Genellikle andezitik lavlar Pliyosen ve Pleyistosen esnasında fışkırmışlardır. Bu volkaniklerin detaylı tarifleri daha önceki Sedimenter stratigrafi bahsinde verilmişti. II. TEKTONİK Yapısal elemanlar (Levha II) İnceleme sahasında yapısal elemanlar iki esas gruba ayrılmıştır: Kristalin masifler ve karalararası Sedimenter havzalar. Bu yapısal elemanların birbirleriyle olan ilişkilerini daha iyi anlamak için bunların Mesozoyik ve Tersiyer örtülerinin (ya hiç kıvamlanmamış veya çok az kıvrımlanmış Neojen sedimentleri hariç) stratigrafisinin kısa bir özeti verilecektir. 1. KRİSTALİN MASİFLER Kristalin masifler otokton Orta Anadolu Masifleri ve parotokton Ankara karmaşığından ibarettir. Bunların her ikisi de «Anatolia» adı verilen kıta kütlesine aittir. a. Orta Anadolu masifleri Orta Anadolu masifleri, doğuda Kırşehir masifi ve batıda Sivrihisar-Bozdağ masifi ile temsil olunur. Kırşehir masifi asit intruzyonlarla ilgili metamorfik kayaçlardan oluşmuştur. Bunların üzerinde tektonik olarak ofiyolitler bulunur.
13 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI Sivrihisar-Bozdağ masifinde, metamorfik ve Paleozoyik kayaçlar üzerinde Mesozoyik kireçtaşı grubu diskordan olarak bulunur. Ofiyolitler, Sivrihisar masifinin kuzeydoğu ucunda Paleozoyik ve Mesozoyik kayaçlar üzerinde rastlanmıştır. Masifler üzerinde Üst Senoniyen-Tersiyer yaşlı hiç bir kayaca rastlanmamıştır. Fakat bunlar masiflerin kenarlarında ilerleyen (onlap) bir dizi teşkil ederler. Kırşehir ve Sivrihisar masifleri, Üst Senoniyenden Oligosene kadar olan devrede kara teşkil etmiş olup, karalararası havzaları sedimentçe beslemişlerdir. b. Ankara yükselimi Ankara yükseliminde temel, Paleozoyik grovaklarmdan oluşmuştur. Bunların üzerinde Mesozoyik kireçtaşı grubu diskordan olarak bulunur. «Ankara karmaşığı» adı verilen Sedimenter örtüde ofiyolitler Ankara yükseliminin güney ve doğu taraflarında mostra veren kayaçların en önemlisini teşkil eder. Ofiyolitler belirli bir yapısal pozisyon işgal ederler. Bunlar, ya Mesozoyik kireçtaşı grubu üzerinde veya bunların aşınmaya uğradığı yerlerde Paleozoyik formasyonların üzerinde bulunurlar. Üst Senoniyen sedimentleri, Ankara yükseliminin güneybatı kenarında depolanmışlardır. Bazı kalıntıları M.T.A. jeoloji haritalarında işaretlenmiştir. Paleosen-Eosen kayaçları mevcut değildir veya Ankara yükseliminin batı kısmında çok az miktarda bulunurlar. Bâlâ formasyonunun (Oligosen?) Ankara yükseliminde ilerleyen (onlap) seri meydana getirdiği doğu kısımda, Paleosen-Eosen sedimentler masifin kenar kısmında depolanmış ve daha sonra Bâlâ formasyonunun depolanmasından önce aşınmış olabilir. c. Netice Alt Jurasikten Senomaniyene kadar Ankara yükselimi Orta Anadolu ile tek ve devamlı bir karbonat platformu teşkil etmiştir. Sedimenter tarihçe, Anadolu kıtasının bir parçasını teşkil eden bu her iki sahada birbirine çok benzemektedir. Kuzey Tetis Okyanus tabanında oluşan otiyolitler (Horstink, 1970), Santoniyen sonunda veya Kampaniyen başlarında bu platform üzerine itilmişlerdir. Üst Senoniyenden Oligosene kadar olan devrede Ankara yükselimi karalararası çukurların kuzey sınırını teşkil etmiş, diğer taraftan Kırşehir ve Sivrihisar masifleri (bunlar bu zamanda karasal alanlardı) bu çukurların sırasıyle doğu ve güneydoğu, batı ve güneybatı sınırını meydana getirmiştir. Bu devirde vuku bulan sedimentasyon bu masiflerin sadece kenar kesimlerinde yer almıştır. Oligosen yaşlı Bâlâ formasyonunun itilme olayına katılması nedeniyle Ankara karmaşığı Oligosen sonlarında veya Miyosen esnasında güneye doğru itilmiştir. Ankara yükselimi ile Kırşehir masifi arasındaki mesafenin küçük olduğu Bâlâ mıntıkasında dik açılı bindirmeler husule gelir. Ankara karmaşığının karalararası çukurların üzerine itildiği yerlerde dar açılı bindirmeler görülür. Ankara yükselimi ile Orta Anadolu masiflerinin benzer jeolojik tarihçelere haiz oldukları görülür. Buna göre Ankara yükseliminin Pontidler'e Ketin'in (1959) belirttiği gibi değil de Anatolia kıta kütlesine ait bir birim olduğu düşünülmektedir. Egeran-Lahn'ın (1951) teklif ettiği gibi bu bölgede bunları iki ayrı ana tektonik birime ayırmak da lüzumsuzdur. 2. KARALARARASI SEDİMENTER HAVZALAR Karalararası havzalar, bilhassa Üst Senoniyen ve Alt Tersiyer esnasında meydana gelmiş, aşağıdaki uzunluğuna gelişmiş Sedimenter havzaları içine alır.
14 30 Yener ARIKAN a. Haymana havzası Haymana havzasının temeli ofiyolitlerden ve bunların aşınmış oldukları yerlerde de Mesozoyik kireçtaşı grubundan oluşur. Bu sonuncuya sadece Haymana antiklinalinin nüvesinde rastlanmıştır. Haymana havzası Tuz gölü depresyonunun bir devamı olarak Üst Senoniyen-Orta Eosende gelişmiştir. Orta Eosen Nummulitli kireçtaşı biriminin (Çayraz formasyonu) depolanmasından sonra bu havza yükselmiş ve Karacadağ yükselimi ile birlikte karasal sahalar teşkil etmiştir. Haymana havzasında Bâlâ formasyonu oluşuklarına rastlanmamıştır. Yüzeyde görülen Paleosen formasyonlarında doğu-batı kıvrımlar görülür ve bunlar kuzeybatıya doğru güneydoğu-kuzeybatı yönünü alırlar. Bu yön aşağı yukarı Ankara yükseliminin bindirmesinin ön cephesine paraleldir. b. Tuz gölü havzası Tuz gölü havzasının petrol jeoloji temelinin, Orta Anadolu'nun Paleozoyik ve Mesozoyik kayaçlarının üzerinde bulunan ofiyolitlerden oluştuğu sanılmaktadır. Tuz gölü havzasında sedimentasyon, Üst Kretaseden Oligosen sonuna kadar devamlı olmuş ve havzanın graben şekli ancak Üst Orta Eosen-Oligosen esnasında gelişmiştir. Tuz gölü grabeni kuzeybatı-güneydoğu yönlü faylarla sınırlanmıştır (doğuda Aksaray fay zonu ve batıda Karacadağ yükselimini sınırlayan faylar). Tuz gölü depresyonunu doğuda sınırlayan dik yamaçlardaki kuzeybatı-güneydoğu yönlü şiddetli kıvrımlanmalar kuzeybatı-güneydoğu yönlü Aksaray fay zonunun tesiri altında kalmışlardır. Kuzeye doğru bu yapılar yönlerini değiştirmekte, önce kuzey-güney (Paşadağ mıntıkasında) ve sonra da kuzeydoğu-güneybatı (Bâlâ mıntıkasında) yönünü almaktadır. Üst Kretase-Oligosen sedimentlerindeki bu şiddetli kıvrımlanmalar yataya yakın durumdaki Neojen sedimentlerinin kalın örtüsü ( m) altında kaybolurlar. Sismik etütler Tuz gölü havzasının orta kesiminde derin bir çukurun varlığını ortaya çıkarmıştır. Bu derin çukur fay hareketlerine ve tuz domlanmasına bağlı olarak hafif kıvrımlanmaya maruz kalmıştır. Kuzeydoğuya doğru bir ana fay zonu (Aksaray fay zonu) havzanın kenarını teşkil eder (Levha XI). Bu fay zonunda sismik, karışık bir faylanma, Sedimenter incelme ve kaybolma ile kıvrımlanma gösterir. Tanımlanması zor olmakla beraber, bu kısımda hidrokarbon kapanları beklenebilir. Havzanın batı kısmındaki sismik hatlarda diyapir yapılar gözlenmiştir. Bu yapılar Tuz gölü havzasının kuzeybatı-güneydoğu yönünü takip ederler. Sismik veriler bu diyapir yapıların komplike sırtlar olduğu, belki de dom veya tıkaçlar (plug) şeklinde bulunduğu kanısını uyandırmaktadır. Halihazırda sismik yapılan alan bu yapıları tafsilâtlı bir şekilde sınırlamaya kâfi değildir. Bu nedenle sismik hatlarındaki yapıları birbirleriyle bağdaştırmakta yardımcı olması amacıyle gravite etüdü yapılmıştır. Sismik hatlardaki yükseltiler ile Bouguer negatifleri (bazen hafifçe yana kaymış olmasına rağmen) arasında bir genel ilişki görülmüştür. Bu yapılardaki diyapir malzemesi büyük bir ihtimalle tuzdur. Sismik hatlarda görülen diyapirler üstünde yüzeyde tuzlu göller bulunmuştur (Akgöl ve Bezirci gölü) ve tuzluluğa kırıklar boyunca yükselen tuzlu suların sebep olduğu kanaatine varılmıştır. Batıdaki diyapir hattı üzerinde tuzlu su kaynakları da mevcuttur. Tuzun yaşı bilinmemekle beraber Orta Eosen veya Üst Kretasedeki evaporitlerle korele edilebilir.
15 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI iki ana diyapir sırtına tekabül eden, biri doğuda diğeri batıda olmak üzere iki Bouguer negatif hattı haritalanmıştır (Uğurtas, yayınlanacak). Sismik kesitlerde doğu hattının Neojen diskordansmı etkilemediği görülür. Halbuki batı hattı bu diskordansı etkilemektedir. Şu halde havzanın orta kesimine yakın olan doğu hattındaki tuz yükseliminde hareketler batıdakinden daha önce sona ermiştir. Batı hattı muhtemelen bu olaylara bağlı olarak meydana gelmiş olan topografik depresyon (Eşmekaya depresyonu) vasıtasiyle arazide de takip edilebilir. Bu diyapir yapıların, bilhassa bunların yamaçlarında, hidrokarbon için elverişli ekonomik kapanlar teşkil edebileceği beklenebilir. «Kaplumbağa sırtı» tipinde domlar arası kapanlar hidrokarbon birikimi için elverişli yerlerdir. c. Bâlâ havzası Yukarıda bahsedilen her iki karalararası havza gibi, Bâlâ mıntıkasında da temel ofiyolitlerden ve bunların aşınmış oldukları yerlerde de Kırşehir masifinin metamorfik kayaçlarından oluşmuştur. Bâlâ mıntıkasında sedimentasyon En Üst Mestrihtiyende başlamış ve Oligosen sonuna kadar devam etmiştir. Bâlâ mıntıkasının yapısal hatları Ankara yükselimi bindirmesinin ön cephesine aşağı yukarı paraleldir. d. Netice Kuzeyde karalararası çukurlardaki yapıların hatlarının oluşumu Ankara karmaşığının bindirme yönü ile ilgilidir. Güneyde yapılar genellikle Tuz gölü grabeninin kuzeybatı-güneydoğu fay hatları ve bu fayların meydana getirdiği paralel diyapir hatlarının tesiriyle oluşmuşlardır. IIİ. JEOLOJİK TARİHÇE Tuz gölü havzasını çevreleyen masiflerin belirli bir şekilde metamorfik olan kayaçlarının Alt Paleozoyik, büyük bir ihtimalle Kambriyen yaşlı oldukları tahmin edilmektedir ve muhtemelen Kaledoniyen orojenezi esnasında metamorfize olmuşlardır. Bunların üzerinde Silüriyen graptolitli şistleri yer alır (Toroslar). Üst Karbonifer-Orta Permiyen kireçtaşlan, kıvrımlanmış ve az metamorfik Üst Devoniyen- Alt Karbonifer kayaçları üzerinde transgresif olduğu kanısını uyandırmaktadır. Bu kayaçlar muhtemelen bir erken Hersiniyen orojenik fazına maruz kalmışlardır. Bunu muhtemelen Permiyen sonunda meydana gelen son Hersiniyen yükselimi takip etmiştir. Ankara civarında rastlanan Triyas oluşukları Orta Anadolu'da bilinen yegâne Alt Mesozoyik sedimentleridir. Triyasın bu bölgenin büyük bir kısmında aşınmış olduğu kabul edilmektedir. Jurasik transgresyonu ince bir taban konglomerasıyle başlar (Ankara yakınında Hasanoğlan dolayları) ve bu transgresyonu Alt Kretaseye kadar devam eden kalkerli Sedimentlerin hâkim olduğu bir depolanma devri takip eder. Şu halde Jurasik-Alt Kretase boyunca Orta Anadolu geniş bir karbonat platformu teşkil etmiştir. Muhtemelen Alt Kampaniyende ofiyolitlerin yerleşmesinden önce Orta Anadolu yükselmişti. Bunu takip eden aşınma safhası bölgenin büyük bir kısmından Mesozoyik kireçtaşlarını aşındırmıştır. Böylece bazı yerlerde ofiyolitler direkt olarak Paleozoyik metamorfiklerinin üzerinde bulunmaktadır.
16 Ofiyolit napının yerleşmesinden sonra da Orta Anatolia aşınmaya maruz kalmış, bol miktarda ofiyolit debris'i ofiyolit sonrası Üst Kretase havzalarına taşınmıştır (Levha VI). Tuz gölü havzasında sedimentasyon Üst Senoniyenden Oligosene kadar devamlı olup, tam bir Sedimenter siki teşkil eder (Levha IV, V). Transgresyon Kampaniyen-Mestrihtiyende başlamıştır. Havzanın kenar kesimlerinde kırmızı serilerle temsil edilmiş olup, yukarıya ve havza merkezine doğru kıyısal, sığ deniz sedimentlerine geçişirler (Haymana formasyonu) (Levha VI). Üst Kretase-Tersiyer sınırı çoğunlukla Algli resiflerin gelişmesiyle belirlenmiştir. Algli kireçtaşı biriminin mevcut olmadığı yerlerde geçiş tedricîdir. Kırşehir masifinde kıvrımlanmış sedimentler içindeki granit intruzyonu bu devirde meydana gelmiştir. Paleosen-Alt Eosen başlıca klastiklerden oluşmuştur. Bu klastikler, masiflerde kırmızı seri ve havza kenarlarında kaba sedimentlerle başlar; yanal olarak ve yukarı doğru kıyısal ve sığ deniz sedimentlerine geçişir (Levha VII) (Küredağ formasyonu). Orta Eosen, evvelce mevcut karalararası havzaların sınırlarının ötesine yayılan bir denizsel transgresyonla belirlenmiştir. Kırşehir masifinde geniş sahalar muhtemelen transgresif Nummulitli kireçtaşlan ile örtülmüşlerdir. Bu Üst Senoniyende başlayan subsidansın Orta Eosene kadar devam ettiğine bir delildir. Bununla beraber, müteakip aşınma safhası nedeniyle Orta Eosen kireçtaşlan sadece havza kenarlarında muhafaza edilmişlerdir; örneğin Savcılı ve Bıyıkkebir. Deniz Orta Eosen sonlarına doğru çekilmeye başlamıştır. Tuz gölü havzası kuzeybatı-güneydoğu yönlü faylarla sınırlanmış bir graben şeklini almıştır. Yükselen masiflerde ve Haymana mıntıkasında depolanma olmamıştır (Levha IX). Müteakip aşınma safhasında yükselen sahalar aşınmış ve aşınma ürünleri Tuz gölü grabenine taşınmıştır. Bu grabende Orta Eosende sığ deniz ve kıyısal sedimentler, Üst Eosen-Oligosen esnasında da karasal sedimentler depolanmıştır (Levha IIİ, IV, V). Üst Senoniyenden Orta Eosene kadar Haymana havzası, Tuz gölü havzasının kuzeybatı kısmını teşkil etmiştir. Nummulitli kireçtaşı biriminin (Çayraz formasyonu) depolanmasından sonra bu havza Karacadağ yükselimi boyunca yükselmiştir. Tuz gölü havzasının Mestrihtiyende çökmeye başlayan Bâlâ havzası ile irtibatı Paleosende meydana gelmiş ve Orta Eosen-Oligosen boyunca devam etmiştir. Bu havzaların esas deformasyonu Oligosen sonlarında veya Miyosende meydana gelmiştir. Diyapir hareketleri yaşları kesinlikle bilinmeyen Tersiyer sedimentlerine tesir etmiştir. göl kireç- Neojen esnasında yer yer oluşan havzalarda değişik kalınlıkta volkanik malzeme, taşlan ve karasal sedimentler birikmiştir. En yeni deformasyonun Pliyosende meydana geldiği sanılmaktadır. Zira sismik hat TG-7 de yaşı Ponsiyen olarak tespit edilmiş volkaniklerde hafif bir deformasyon görülmektedir (Levha XI). Bu hareketler Türkiye'nin tamamını tesir altına alan son kompresyonel tektonik faza bağlıdır. Bu tektonik faz Anatolia'nin oynak kenar kısımlarında bindirmeler meydana getirmiş, istikrarlı Anadolu blokları ise bu hareketlerden pek rahatsız olmamışlardır. Nebert (1958), Ankara'nın 40 km batıkuzeybatısında Kayı-Bucuk dolaylarında (harita sahası dışında) Pliyosen sonrası hareketlerin (Wallachian fazı) varlığını ispatlamıştır. Neojende meydana gelen ve Pleyistosene kadar devam eden tansiyonel hareketler tarihî devirlere kadar uzanan volkanik faaliyetlere sebep olmuştur.
17 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI IV. PETROL JEOLOJİSİ 1. HİDROKARBON YÜZEY BELİRTİLERİ (Levha II) a. Petrol sızıntıları Petrollü kumlara Mobil tarafından Çayraz'ın güney ve güneybatısında Haymana antiklinalinin kuzey kanadındaki yüzey mostralarında rastlanmıştır. Bu kumlar hemen Algli kireçtaşı birimi altında mostra vermekte ve takriben 1.5 m kalınlıktadır. Batıya doğru Ankara-Haymana karayolu üzerinde bu ince petrollü zon konglomeratik olmakta ve 6.5 m kalınlığa erişmektedir. Aynı mıntıkada takriben 2 m kalınlıkta petrollü kumlara, Algli kireçtaşı biriminin takriben 150 m üstünde Alt Paleosen kesitinde de rastlanmıştır. Eosen sonrası bazaltların çatlaklarında ağır asfalt ile birlikte küçük faal bir petrol sızıntısına, harita sahası dışında Haymana antiklinalinin kuzey kısmında Pazar (Sorba) köyünün km doğusunda Karagüney deresi vadisinde bir fay zonu boyunca rastlanmıştır. Pazar, Ankara-îstanbul karayolu yakınında Ankara'nın takriben 65 km kuzeybatısındadır. Burada M.T.A. tarafından semeresiz birçok sığ kuyu delinmiştir (Özbey, 1958). b. Asfalt belirtileri Küçük yersel asfalt belirtilerine birçok yerlerde rastlanmıştır: Haymana'nın güney-güneydoğusunda Karahoca'da asfaltlı kireçtaşlarının takriben 1.5 metrelik bir kısmının mostraları gri şeylli yamaçta görülür. Stratigrafik kesitin bu kısmı muhtemelen Paleosen yaşlıdır. Kireçtaşı kahverengimsi gri, killi ve çatlaklıdır. Kayacın bazı kısımlarına asfalt yerleşmesi çatlaklar boyunca olmuştur. Asfalt kibrit ateşinde kaynar (Mobil raporları). Haymana dolaylarında harita alanının dışında Sakarya köyün hemen güneybatısında çok küçük asfalt beneklerine Nummulitli kireçtaşı birimini kesen kalsit damarlarında rastlanmıştır (Taşman, 1950). Haymana'nın kuzey ve kuzeydoğusundaki sahada asfalt belirtilerine, En Üst Kretase yaşlı kumtaşları ile Paleosen Algli kireçtaşı biriminde ve bunun üzerindeki Paleosen kumtaşlarında (Küredağ formasyonunun alt kısmı) rastlanmıştır. Polatlı dolaylarında asfalt, Karahamzalı çiftliğinin 1.5 km kuzeyinde îmamoğlu çayının batı sahilinde Orta Eosen marnlarındaki kalsit damarlarında bulunmuştur (Taşman, 1950). Tuz gölü yarımadasında Karamollauşağı güneyinde Paleosen-Eosen Küredağ formasyonunun gözenekli kumtaşlarında ölü asfalt belirtilerinin varlığından bahsedilmektedir (Druitt, 1959). Burada asfaltça satüre tabakalar asfaltsız tabakalarla münavebelidir. 2. ANA (KAYNAK) KAYAÇLAR Haymana havzasında muhtemel ana kayaçlar Üst Senoniyen istifinde mevcuttur. Bilhassa sıralamanın üst kısmı bol miktarda siyah şeyller ve açık deniz kiltaşları kapsar. Bu muhtemel ana kayaç kesitinin anî kalınlık ve fasiyes değişiklikleri gösterdiği bilinmektedir.
18 Tuz gölü havzasında Üst Senoniyen ve Paleosen-Eosen sedimentleri sadece Tuz gölü havzasının kuzeydoğu kenarı boyunca yer alan mostralarda mevcuttur. Bu sedimentler karasal, kıyısal, sığ deniz oluşumlarıdır ve havzanın merkezine doğru derinleşme belirtileri gösterirler. Bu belirtiler sismik hat TG-7 de görülebilir (Levha XI). Bu sismik hatta çeşitli seviyelerdeki refleksiyonlar havza merkezine doğru kaybolmakta ve şeyllere geçiş okluğuna işaret etmektedir. Bu durumda çeşitli yaşta elverişli ve önemli ana kayaçların Tuz gölü depresyonunun orta kesiminin altında mevcut olabileceği düşünülebilir. 3. HAZNE KAYAÇLAR Elverişli hazne kayaç seviyeleri, Paleosen Algli kireçtaşı biriminde mevcut olabilir. Bu birimin bilhassa Tuz gölü havzasının kenar kısımları boyunca gelişmiş olabileceği beklenmektedir. Mostralarda bu birimin ilk gözenekliliği (primary porosity) çok zayıf-zayıftır; fakat yer yer gayet güzel gelişmiş tali boşluklu gözeneklilik (vuggy secondary porosity) gözlenmiştir. Algli kireçtaşı birimi de dahil Üst Mestrihtiyen kayaçların kalın bir bölümünün rezidüel asfalt kapsadığı belirtilmektedir (Erk, 1957). Gözenekli kumtaşları Paleosen, Eosen ve Oligosen serilerinin birçok seviyelerinde mevcuttur ve iyi nitelikte hazne kayaçları teşkil edebilirler. Petrollü iki kumtaşı seviyesi Haymana antiklinalinin kuzey kanadında, Algli kireçtaşı biriminin hemen altında ve üstünde mostra vermektedir (Mobil raporları). 4. ÖRTÜ KAYAÇLAR Kalın Tersiyer kiltaşları ve şeylleriyle Bâlâ formasyonunun evaporitli bölümünün elverişli örtü kayaçları teşkil edecekleri sanılmaktadır. 5. YAPILAR VE KAPANLAR Tuz gölü havzasında görülen yegâne yüzey yapıları havzanın doğu kenarı boyunca uzanan Aksaray fay Zonundaki bazı şiddetli kıvamlanmalardır. Şereflikoçhisar yakınında bu zonda delinen Esso arama kuyusu (son derinlik ayak) hiç bir petrol ve gaz belirtisine rastlamaksızın Paleosen- Eosen dizisinin üst kısmına erişmiştir. Kuyu, altı ayrı fay bloku geçmiştir ve Esso delinen kesiti korele edememişıir. Sismik etütler Tuz gölü havzasının orta kısmında iki fay zonuyle sınırlanmış d rin bir çukur göstermektedir. Havzanın merkezinde petrolün jeolojik temeli m derinliğe erişebilmekte ve tedricî olara doğu ve batıya doğru yükselmektedir (Levha XI). Aşağıdaki kapan imkânları düşünülebilir. Havzanın batı kısmında: Diyapir yapılara bağlı kapanlar. Bilhassa diyapirlerin yamaçlarında ve «kaplumbağa sırtı» tipinde domlar arası kapanlar. Havzanın doğu kısmında: Fay kapanları: Fay hareketlerine bağlı hafif kıvrımlanmalar. Stratigrafik kapanlar: Havza kenarındaki anî fasiyes değişmeleri bazı stratigrafik kapan meydana getirebilir. Bununla beraber bu kapanları tespit etmek kolay değildir. Hem de bunlar fay kapanları ile birlikte bulanabilirler.
19 TUZ GÖLÜ HAVZASININ JEOLOJİSİ VE PETROL İMKÂNLARI V. NETİCE Jeolojik etütler genellikle Tuz gölü havzasının kuzeybatı, kuzey ve kuzeydoğusunda yapılmıştır. Tuz gölü depresyonundan elde edilen jeofizik veriler ile birleştirilen saha gözlemleri Tuz gölü havzasının, bazı yerlerinde kalınlığı 10 km yi aşan bir Üst Kretase ve Tersiyer dolgusuna haiz önemli bir Sedimenter havzanın bir kısmını teşkil ettiğini göstermektedir. Bu havzada Koçhisar-1 (Esso, son derinlik ayak) arama kuyusu haricinde hiç bir kuyu açılmamıştır. Bu kuyu yüzeyde uygun bir yerde açılmamış olup, karışık tektonik nedenlerle stratigrafisi hakkında pek az bilgi vermektedir. Hidrokarbon oluşumu mostralar daki çeşitli petrol ve asfalt belirtilerinin varlığıyle belirlenmektedir. Kalın Üst Kretase ile muhtemelen daha genç yaşlı şeyl seviyelerinin elverişli ve önemli ana kayaç olabilecekleri sanılmaktadır. Bu sevilerin derin gömülmeler nedeniyle havzanın orta kısmında gaz oluşum safhasına erişebilmeleri de mümkündür. Elverişli ve önemli hazne kayaç seviyeleri çeşitli yaştaki (Paleosen, Eosen, Oligosen) kumtaşlarında ve Paleosen karbonatlarında beklenmektedir. En ümit verici kapan sahaları havzanın güneybatı kısmında sismik etütler neticesi ortaya çıkan diyapir yükselmeleridir. Şimdilik ikinci dereceli olarak kabul edilen diğer imkânlar havzanın kuzeydoğu yamacında stratigrafik anomali ve faylanmaya bağlıdır. TEŞEKKÜR Yazar, bu yazının yayınlanmasına izin veren N.V. Turkse Shell'e samimî teşekkürlerini sunar. Yayma verildiği tarih, 31 ekim 1974 BİBLİYOGRAFYA VE REFERANSLAR AKARSU, İ. (1959): Ankara bölgesi, Polatlı ve civarının petrol jeolojisi. M.T.A. Derg., no. 52, Ankara. BAILEY, E. B. & McCALLIEN, W. J. (1950): Ankara Melanjı ve Anadolu Şariyajı. M.T.A. Mecm., no. 15/40, Ankara. BAYKAL, F. (1941): Kırıkkale-Kalecik ve Keskin-Bâlâ mıntıkalarındaki jeolojik etütler. M.T.A. Rap., no (yayınlanmamış), Ankara. BİLGÜTAY, U. (1960): Hasanoğlan-Ankara civarının jeolojisi. M.T.A. Derg., no. 54, Ankara. BLUMENTHAL, M. (1937): Kızılırmak ile Yeşilırmak arasındaki mıntıkada bulunan linyit, hidrokarbür ve bitümlü şist yatakları. M.T.A. Rap., no. 164 (yayınlanmamış), Ankara. (1941): Niğde ve Adana vilâyetleri dahilindeki Toroslar'ın jeolojisine bir bakış. M.T.A. Yayınl., seri B, no. 6, Ankara. zuhurunun yaş durumu hakkında pali- BRELIE, G.v.d. (1958): Ankara vilâyetine bağlı Kayı-Bucuk linyit kömürü nolojik tetkikler. M.T.A. Derg., no. 50, Ankara. BUCHARDT, W. S. (1957): 1953 ve 1954 yaz aylarında Orta Anadolu'da yapılan 1: ölçekli jeolojik harita çalışmaları hakkında rapor. M.T.A. Rap., no (yayınlanmamış), Ankara.
20 DİNÇEL, B. (1958): Geology of Haymana-Çaldağ Anticline (District II, licences No ). Turkish Gulf O il Co. Petr. Adm. DRUİTT, C.E. (1959): Preliminary report on the petroleum possibilities of the Tuz Gölü and Ereğli licences. Turkish Gulf Oil Co. Petr. Adm. EGERAN, N. & LAHN, E. (1951): Kuzey ve Orta Anadolu'nun tektonik durumu hakkında not. M.T.A. Mecm., no. 16/41, Ankara. ERENTÖZ, C. & TERNEK, Z. (1959): Türkiye sedimentasyon havzalarında petrol imkânları. M.T.A. Derg., no. 53, Ankara. ERK, S. (1957): Çayraz-Haymana (Küçük Çaldağ). A Stratigraphic study. Turkish Gulf Co. Petroleum Administration. EROL, O. (1956): Ankara güneydoğusundaki Elma dağı ve çevresinin jeolojisi ve jeomorfolojisi üzerinde bir araştırma. M.T.A. Yayınl, seri D, no. 9, Ankara. GANSSER, A. (1958): Report on a short visit to the Çankırı and Haymana blocks of the Turkish Gulf Oil Co. Petroleum Administration. HORSTİNK, J. (1970): The late Cretaceous and Tertiary geological evolution of Eastern Turkey. Proceedings of the First Turkish Petroleum Congress. KETİN, İ. (1955): Yozgat bölgesinin jeolojisi ve Orta Anadolu masifinin tektonik durumu. no. l, Ankara. T.J.K. Bült., vol. VI, (1959): Türkiye'nin orojenik gelişmesi. M.T.A. Derg., no. 53, Ankara. KLEINSORGE, H. (1940): Koçhisar Tuz gölü civarını gösteren bir jeolojik haritaya müteallik muhtasar izahat. M.T.A. Rap., no (yayınlanmamış), Ankara. LAHN, E. (1941): Aksaray-Konya arasındaki volkanik arazi. M.T.A. Mecm., no. 1/22, Ankara. (1946): Les depots pliocenes et quaternaires de la region de Konya-Burdur. İst. Univ. Fen Fak. Mecm., XI B/2. (1949): Orta Anadolu'nun jeolojisi hakkında. T. J.K. Bült., cilt II, no. l, Ankara. MOBİL (1960): Surrender report. Licences District II, Turkey. Petroleum Administration. NEBERT, K. (1958): İç Anadolu'nun en genç jeolojik-tektonik olayı hakkında bir etüt: Ankara vilâyetinin (Kayı-Bucuk) civarındaki Wallachien orojenez safhasının ispatı. M.T.A. Derg., no. 50, Ankara. NORMAN, T.N. (1969): A method to study the distribution of heavy mineral grain abundance in a turbidite. Sedimentology, vol. 13, no. 3/4. OKAY, A.C. (1954): Kayseri, Niğde ve Tuz gölü arasındaki bölgenin jeolojisi. M.T.A. Rap., no (yayınlanmamış), Ankara. ÖZBEY, S. (1958): Ruhsat no. 152 nin jeolojisi II. Bölge Sorba sahası. Turkish Gulf Oil Co. Petr. Administration. PAREJAS, E. (1940): La tectonique transversale de la Turquie. Rev. Univ. istanbul, serie B, t.v., fasc. 3/4. PERRY Jr. C.D. (1959): II. Bölge 287 hak sıra numaralı Sorba mıntıkasının petrol jeolojisi. Turkish Gulf Oil Co. Petr. Administration. RECKAMP, J.U. (1959): Petroleum geology of Ar/TGO/FOG/II/ Polatlı area. Turkish Gulf Oil Co. Petr. Administration. ROMBERG, H. (1937): Ankara vilâyetinde Koçhisar 'da bulunan linyit zuhuratı hakkında rapor. M. T.A. Rap., no. 162 (yayınlanmamış), Ankara. SCHMIDT, G.C. (1960): Geologie evoluation of licences MEM/ and MES/ District II. Mobil Report Petroleum Administration. TAŞMAN, C.E. (1950): Türkiye'deki bitümlü tezahürlerin stratigrafik yayımı. M.T.A. Mecm. no. 15/40, Ankara. TROMP, S.W. (1942): Geological observatıons in the areas between Niğde-İncesu, Kızılırmak and Tuz gölü. M.T.A. Rap. no (yayınlanmamış), Ankara.
ESKİŞEHİR-ALPU KÖMÜR HAVZASININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ İlker ŞENGÜLER* GİRİŞ Çalışma alanı Eskişehir grabeni içinde Eskişehir ilinin doğusunda, Sevinç ve Çavlum mahallesi ile Ağapınar köyünün kuzeyinde
ABANT GÖLÜ CİVARININ TEKTONİK VE YAPISAL JEOLOJİSİNİN HAVA FOTOĞRAFLARI İLE KIYMETLENDİRİLMESİ Sunay AKDERE Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara GİRİŞ Hava fotoğraflarından yararlanarak fotojeolojik
UYUMSUZLUKLAR VE GÖRECELİ YAŞ KAVRAMI Diskordans nedir? Kayaçların stratigrafik dizilimleri her zaman kesiksiz bir seri (konkordan seri) oluşturmaz. Bazen, kayaçların çökelimleri sırasında duraklamalar,
DOĞU ANADOLU'DAKİ ARA BASENLER VE BUNLARIN PETROL OLANAKLARI* Fikret KURTMAN ve Mehmet F. AKKUŞ Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara ÖZET. Türkiye'de yapılagelen petrol araştırmaları sonunda, Güneydoğu
Karasu Nehri Vadisinin Morfotektonik Gelişiminde Tiltlenme Etkisi Tilting effect on the morpho-tectonic evolution of Karasu River valley Nurcan AVŞİN 1 1 Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Coğrafya Bölümü Öz: Karasu
Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü Öğr. Gör. Kayhan ALADOĞAN ÇORUM 2017 Alp - Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alan ülkemizde tüm jeolojik zaman ve devirlere ait araziler görülebilmektedir.
POLATLI YÖRESİNDE YAPILAN SİSMİK YANSIMA ÇALIŞMALARI M. Işık TURGAY* ve Cengiz KURTULUŞ* ÖZ. Haymana Petrol Etütleri çerçevesinde Ankara'nın güneybatısında Polatlı-Haymana yöresinde sismik yansıma çalışmaları
TABAKALI YAPILAR, KIVRIMLAR, FAYLAR Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü TABAKA ve TABAKALANMA Sedimanter yapıların temel kavramı tabakadır. Bir tabaka, alt ve üst sınırlarıyla diğerlerinden
Makale www.madencilik-turkiye.com Seyfullah Tufan Jeofizik Yüksek Mühendisi Maden Etüt ve Arama AŞ firstname.lastname@example.org Adil Özdemir Jeoloji Yüksek Mühendisi Maden Etüt ve Arama AŞ email@example.com
MTA Dergisi 123 124. 21-26, 2002 BİGA YARIMADASINDA PELAJİK BiR PALEOSEN İSTİFİ M. Burak YIKILMAZ*, Aral I. OKAY 1 ' ve Izver ÖZKAR" ÖZ.- Kuzeybatı Anadolu'da Biga kasabasının batısında, pelajik kireçtaşı,
VIII.1. Tanım ve genel bilgiler VIII. FAYLAR (FAULTS) Kayaçların bir düzlem boyunca gözle görülecek miktarda kayma göstermesi olayına faylanma (faulting), bu olay sonucu meydana gelen yapıya da fay (fault)
1 HAZIRLAYANLAR Doç. Dr. M. Serkan AKKİRAZ ve Arş. Gör. S. Duygu ÜÇBAŞ Şekil 1. Arazi çalışması kapsamındaki ziyaret edilecek güzergahlar. 2 3 TEKNİK GEZİ DURAKLARI Durak 1: Tunçbilek havzasındaki, linyitli
JEOLOJİK YAPILAR GİRİŞ Dünyamızın üzerinde yaşadığımız kesiminden çekirdeğine kadar olan kısmında çeşitli olaylar cereyan etmektedir. İnsan ömrüne oranla son derece yavaş olan bu hareketlerin çoğu gözle
AFYONKARAHİSAR DİNAR DOMBAYOVA LİNYİT SAHASI Yılmaz BULUT* ve Ediz KIRMAN** 1. GİRİŞ MTA Genel Müdürlüğü tarafından ülkemizde kömür arama çalışmalarına 1938 yılında başlanılmış ve günümüzde de bu çalışmalar
ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ SAĞPAZARI VE TOYHANE (ÇANKIRI-ÇORUM HAVZASI) ANTİKLİNALLERİNİN PETROL POTANSİYELLERİNİN İNCELENMESİ Doğa KIRMIZILAROĞLU JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ
JEM 404 Ders Konusu Türkiye Jeolojisi Orojenez ve Türkiye deki Tektonik Birlikler Ankara Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü Tektonik Araştırma Grubu 2012 Dağ Oluşumu / Orojenez Orojenez genel anlamda
1967 YILI SAKARYA DEPREMİNE AİT KISA NOT Adnan KALAFATÇIOĞLU Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara ÖZET. 1967 yılı 22 Temmuz Cumartesi günü saat 18:58 de Adapazarı ili ve çevresinde vuku bulan deprem
AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU Konu : Hümik asit ve Leonarditin fidan üretiminde kullanılması deneme çalıģmaları ve AyaĢ Ġlçesi BaĢayaĢ köyündeki erozyon sahasının teknik yönden
6.2.4. ORTA ANADOLU OVA REJİMİ Karlıova ekleminin doğusunda kalan sıkışma Doç.Dr. Yaşar bölgesi EREN NEOTEKTONİK ile batısında kalan genleşme bölgesi arasında bulunan geçiş kesimidir. KAFZ ile Toroslar
MADEN TETKİK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ DOĞU AKDENİZ BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ GAZİANTEP İLİ JEOLOJİK ÖZELLİKLERİ 1 öz Bölgede yüzeylenen allokton kaya birimleri, bölgeye Maastrihtiyen de yerleşmiş olan ve karmaşık
TÜRKİYE JEOLOJİSİNDE PALEOZOYİK OLUŞUKLAR Doç. Dr. Sabah YILMAZ ŞAHİN Paleozoyik Serileri Türkiye deki başlıca Paleozoyik oluşuklar; 1. Kuzeybatı Anadolu daki seriler Karaburun yarımadasında Balıkesir-Bursa
NORMAL FAYLAR Yaşar ar EREN-2003 NORMAL FAYLAR KIRIKLAR VE FAYLAR 50 O den fazla eğimli ve eğim atım bileşenin doğrultu bileşenine göre oldukça büyük olduğu faylardır. Normal faylarda tavan bloku taban
KARACAHİSAR KUBBESİ İÇİNDE (İSPARTA BÖLGESİ, TÜRKİYE) YÜZEYLEYEN İKİ TİP PALEOZOYİK TABAN VE BUNLARIN ORTA TRİYASTAN ÖNCE MEYDANA GELEN ESKİ TİP TEKTONİK HAT TARAFINDAN AYRILMALARI Jean François DUMONT
1 Bursa arazi gezisi Aral Okay İTÜ Maden Fakültesi 25-26 Nisan 2009 tarihlerinde Structural Geology dersini alan jeoloji mühendisliği öğrencileri için Bursa'ya bir jeoloji teknik gezisi düzenlenmiştir.
SEDİMANTER KAYAÇLAR (1) Prof.Dr. Atike NAZİK, Çukurova Üniversitesi J 103 Genel Jeoloji I KAYAÇ ÇEŞİTLERİ VE OLUŞUMLARI soğuma ergime Mağmatik Kayaç Aşınma ve erosyon ergime Sıcaklık ve basınç sediment
ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ EREĞLİ-ULUKIŞLA HAVZASI GÜNEY FORMASYONUNUN JEOLOJİSİ ve PETROL HAZNE KAYA ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ Ayfer ÖZDEMİR JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM
4/3/2017 1 INS13204 GENEL JEOFİZİK VE JEOLOJİ Yrd.Doç.Dr. Orhan ARKOÇ e-posta : firstname.lastname@example.org Web : http://personel.klu.edu.tr/orhan.arkoc 4/3/2017 2 BÖLÜM 4 TABAKALI KAYAÇLARIN ÖZELLİKLER, STRATİGRAFİ,
YERKABUĞUNUN HAREKETLERİ Yerkabuğunun hareketsiz bir denge halinde olmadığına dair bir çok kanıt vardır. Başlangıçta aslında yatay konumda olan tabakaların çoğu, bugün kabuğun içinde ezilmiş, eğimlenmiş,
KAYAÇLARDA GÖRÜLEN YAPILAR Kayaçların belirli bir yapısı vardır. Bu yapı kayaç oluşurken ve kayaç oluştuktan sonra kazanılmış olabilir. Kayaçların oluşum sırasında ve oluşum koşullarına bağlı olarak kazandıkları
1.Bölüm: Kayaçlar vetopoğrafya KAYAÇ (TAŞ) :Bir ya da birden fazla. doğal olarak birleşmesiyle oluşan katılardır. PAna kaynakları..' dır, P ana malzemesini oluştururlar, PYer şekillerinin oluşum ve gelişimlerinde
SENOZOYİK TEKTONİK http://www.cografyamiz.com/900/depremler/ DOĞU AFRİKA RİFTİ Üçlü Sistem Doğu Afrika Rift Sistemi Aden Körfezi Kızıl Deniz Okyanusal kabuğun şekillenmesi Aden Körfezinde yaklaşık olarak
Normal Faylar Genişlemeli tektonik rejimlerde (extensional tectonic regime) oluşan önemli yapılar olup bu rejimlerin genel bir göstergesi sayılırlar. 1 2 Bir tabakanın normal faylanma ile esnemesi (stretching).
TAVŞANLI-DAĞARDI ARASINDAKİ BÖLGENİN JEOLOJİSİ VE SERPANTİN ÎLE KALKERLERİN YAŞI HAKKINDA NOT Adnan KALAFATÇIOĞLU Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara ÖZET. Hersinien ve Alp orojeniğini geçirmiş bulunan
SEDİMANTOLOJİ FİNAL SORULARI 1. Tedrici geçiş nedir? Kaç tiptir? Açıklayınız Bunlar herhangi bir stratigrafi biriminin kendisi veya tabakalarının tedricen bir diğer litoloji biriminin içerisine geçerse
T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Jeoteknik Hizmetler ve Yeraltısuları Dairesi Başkanlığı 2015 YILI SU SONDAJLARI BİRİM FİYAT CETVELİ FORMASYON POZ NO: FORMASYONUN YAPISI 10
2013 KIRŞEHİR AFET DURUMU RAPORU KIRŞEHİR YATIRIM DESTEK OFİSİ GÖKHAN GÖMCÜ 1 1.1 JEOMORFOLOJİK DURUM İl toprakları güney ve güneybatıda Kızılırmak, batı ve kuzeybatıda Kılıçözü deresi, kuzey ve kuzeydoğuda
BÖLÜM 16 YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN GELİŞMESİ TOPOĞRAFYA, YÜKSELTİ VE RÖLİYEF Yeryüzünü şekillendiren değişik yüksekliklere topoğrafya denir. Topoğrafyayı oluşturan şekillerin deniz seviyesine göre yüksekliklerine
FAYLARI ARAZİDE TANIMA KRİTERLER TERLERİ JEOFİZİK K MÜHENDM HENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ TEKTONİK IV-V. V. DERS Doç.. Dr. Sabah YILMAZ ŞAHİN Fayları Arazide Tanıma Kriterleri Fay düzleminin karakteristik özellikleri
ERGENE (TRAKYA) HAVZASININ JEOLOJİSİ ve KÖMÜR POTANSİYELİ *İlker ŞENGÜLER *Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Enerji Hammadde Etüt ve Arama Dairesi Başkanlığı Ankara ERGENE (TRAKYA) HAVZASININ Bölgesi
TOKAT (DUMANLIDAĞI) İLE SİVAS (ÇELTEKDAĞI) DOLAYLARININ TEMEL JEOLOJİ ÖZELLİKLERİ VE OFİYOLİTLİ KARIŞIĞIN KONUMU* Ali YILMAZ** ÖZ. Tokat (Dumanlıdağı) ile Sivas (Çeltekdağı) dolayında Eosen öncesi üç tektonik
Kemaliye nin (Eğin) Tarihçesi Fırat ve Dicle vadilerinin genellikle Pers egemenliğinde olduğu dönemlerde Kemaliye (Eğin) de Pers egemenliğinde kalmıştır. Eğin, daha sonra başlayan Roma devri ve onu takiben
Atoller (mercan adaları) ve Resifler Atol, hayatlarını sıcak denizlerde devam ettiren ve mercan ismi verilen deniz hayvanları iskeletlerinin artıklarının yığılması sonucu meydana gelen birikim şekilleridir.
3. 3. SENOZOYİK (65. 5 my - Günümüz) (Cenozoic = yakın yaşam) 2004 kadar kullanılagelen Jeolojik Zaman Çizelgesi nde Senozoyik zamanı iki devire ayrılmaktaydı: Tersiyer ve Kuvaterner. Bazı alanlarda ise
KLİVAJ / KAYAÇ DİLİNİMİ (CLEAVAGE) TERMİNOLOJİ Klivaj. Deformasyon geçirmiş tortul veya metamorfik kayaçlardaki mineral veya tanelerin belirli yönlerde sıralanması ile oluşturduğu düzlemsel yapılara klivaj
MADEN TETKİK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ MANİSA SOMA EYNEZ KÖMÜR İŞLETMESİ SAHASI JEOFİZİK JEOELEKTRİK ETÜT RAPORU Altan M.İÇERLER Jeofizik Yük. Müh. JEOFİZİK ETÜTLERİ DAİRESİ MART 2009-ANKARA İÇİNDEKİLER
KÜLTELERDE YAPI YAPISAL JEOLOJİ VE TEKTONİK Yapısal Jeoloji: Yerkabuğunu oluşturan kayaçlarda meydana gelen her büyüklükteki YAPI, HAREKET ve DEFORMASYONLARI inceleyen, bunları meydana getiren KUVVET ve
Kayaçlar Nelerdir Kayaçlar su, gaz ve organik varlıkların dışında yerkabuğunu meydana getiren unsurlardır. Yol yarmaları, maden ocakları ve taş ocakları gibi yerlerle, toprak veya enkaz örtüsünden yoksun
Laboratuvar 4: Enine kesitlere giriş Güz 2005 1 Giriş Yapısal jeologun hedeflerinden birisi deforme kayaçların üç boyutlu geometrisini anlamaktır. Ne yazık ki, tüm bunların doğrudan gözlenebilir olanları
Türkiye 14 Madencilik Kongresi / 14th Mining Congress of Turkey, 1995, ISBN 975-395-150-7 ZONGULDAK KARBONİFER HAVZASINDA GELİK BÖLGESİ'NİN BELİRGİN YAPISAL ÖZELLİKLERİ VE KÖMÜR REZERVİNİN HESAPLANMASI
DEVONİYEN http://palaeos.com/paleozoic/devonian/devonian.htm Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü DEVONİYEN DE OLUŞAN KAYAÇ TİPLERİ Eski Kırmızı Renkli Kumtaşları nın bulunduğu kuzey yarımkürede,
MTA Dergisi, 108,69-81, 1988 ANKARA KUZEYBATISINDA (BAĞLUM-KAZAN ARASI) GEÇ KRETASE-PLİYOSEN SERİLERİNİN STRATİGRAFİSİ VE TEKTONİĞİ Ergun GÖKTEN* ; Nizamettin KAZANCI* ve Şükrü ACAR** ÖZ. Ankara kuzeybatısında
SENOZOYİK Eosen lokaliteleri Florissant Formasyonu: Kolorado da Kayalı Dağlarındadır. Fosil böceklerin olağanüstü korunduğu lokalitelerden biridir. Green River Formasyonu: Zengin bitki, böcek, ve balık
ESKİŞEHİR CİVARININ JEOLOJİSİ VE SICAK SU KAYNAKLARI M. Ziya GÖZLER*; Fahrettin CEVHER** ve Arif KÜÇÜKAYMAN** ÖZ. Çalışma alanı Eskişehir ili ve çevresi ile Eskişehir kuzeyinde yer alan Sakarılıca kaplıcasını
Çifteharman, Karakuyu, h. Kapaklıkuyu, Zopzop ve Sarıçiçek Yaylası Özdirenç-Yapay Uçlaşma Etüdü Raporu Bu raporda Nevma Madencilik San. Tic. Ltd. Şti. ye ait Kömür Sahalarında, Haziran Ağustos 2011 tarihlerinde
AĞVANİS METAMORFİTLERİ VE ÇEVRE KAYALARININ JEOLOJİSİ Aral İ. OKAY* ÖZ. Çalışma sahası Kuzeydoğu Anadolu'da, Refahiye'nin kuzeybatısında, Pontid ile Torid kuşakları arasında yer alır. Çalışılan bölgede
572 KOÇHÎSAE LÎNYİT SAHASI Dr. Emin İ L.HAN G i r i ş : Koçhisar linyit sahası hakkında 1936 danberi bir çok raporlar tanzim edilmiştir. Fakat bu raporlarda kömür sahasının değeri, damarların sayısı ve
İSTANBUL BOĞAZI DOĞUSUNDA MOSTRA VEREN PALEOZOİK ARAZİDE STRATİGRAFİK VE PALEONTOLOJİK YENİ MÜŞAHEDELER Şakir ABDÜSSELAMOĞLU istanbul Teknik Üniversitesi, Maden Fakültesi ÖZET. İstanbul boğazının 10 km
6.2.1. DOĞU ANADOLU SIKIŞMA BÖLGESİ Karlıova üçlü kavşağının NEOTEKTONİK doğusunda kalan bölge Doç.Dr. kuzey-güney Yaşar EREN yönlü sıkışmalı tektonik rejimin etkisi altında olduğu için bu bölge Doğu Anadolu
JEOLOJİ İÇ KUVVETLER Enerjisini yerin içindeki mağmadan alan güçlere iç kuvvetler denir. İç kuvvetlerin etkisiyle orojenez, epirojenez, volkanizma ve depremler meydana gelir. İç kuvvetlerin oluşturduğu
SAHA JEOLOJİSİ ÇALIŞMA NOTLARI 1. Dokanak nedir? Kaça ayrılır? Dokanak, iki farklı jeolojik birimi birbirinden ayıran sınırdır. 3 e ayrılır: Sedimanter Dokanak Uyumlu (keskin, geçişli) Uyumsuz (açısal,
İSTANBUL-BEYKOZ CİVARININ JEOLOJİK İNCELENMESİ Tuncer KODAMANOĞLU D.M.M. Akademisi, istanbul ÖZET. İstanbul-Beykoz çevresinde yapılan bu jeoloji araştırmasında bölgenin stratigrafi, tektonik ve volkanizması
TAŞKÖMÜRÜ ARAMALARINDA KULLANILAN GRAVİTE METODUNUN KUZEY - BATI ANADOLU TAŞKÖMÜRÜ HAVZASINA TATBİKİ Aydok ÇALIM (*) Özet: Kuzey-Batı Anadolu Taşkömürü Havzasında, tektonik yapıyı meydana çıkarmak suretiyle,
ÖZET Yüksek Lisans Tezi HAYMANA (İÇ ANADOLU) DOLAYLARINDA ÇALDAĞ FORMASYONU-TUZ-PETROL- İLİŞKİLERİNİN İNCELENMESİ Yasemin NEHİR Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Jeoloji Mühendisliği Anabilim
TÜRKİYE'NİN OROJENİK GELİŞMESİ lhsan KETİN İstanbul Teknik Üniversitesi, Maden Fakültesi ÖZET. Türkiye, esas itibariyle Alpin orojenez sistemine dahil olmakla beraber, muayyen bölgelerinde Hersinien, Kaledonien
KARAKAYA (AYAŞ), ILICA KÖYÜ ÇEVRESİ JEOLOJİ - HİDROJEOLOJİ ETÜDÜ Ali ŞAHİNCİ Ege Üniversitesi, Fen Fakültesi Jeoloji Kürsüsü, İzmir ÖZ. Sahanın en yaşlı formasyonları olan Paleozoyik şistler, Ayaş çayı
SEDİMANTER KAYAÇLAR (1) Prof.Dr. Atike NAZİK, Çukurova Üniversitesi J 103 Genel Jeoloji I KAYAÇ ÇEŞİTLERİ VE OLUŞUMLARI soğuma ergime Mağmatik Kayaç Aşınma ve erosyon ergime Sıcaklık ve basınç sediment
SEDİMANTER (TORTUL) KAYAÇLAR Kayaçların her çeşit şartlar altında fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayrışma sonucu bozuşması ve dağılması, daha sonra oldukları yerde veya değişik yollarla taşınarak belirli
TOPRAK ANA MADDESİ KAYAÇLAR Oluşumlarına göre üç gruba ayrılırlar 1. Tortul Kayaçlar 2.Magmatik Kayaçlar 3.Metamorfik (başkalaşım) Kayaçlar 1. Magmatik Kayaçlar Magmanın arz kabuğunun çeşitli derinliklerinde
Midi Fayınının Kuzeyinde Westfalien-A Yaşlı Kılıç Serisinin Araştırılması MADEN Y. MÜHENDİSİ Vedat AKYÜREKÜ GİRİŞ E.K.İ. Üzülmez Bölgesinin toplam 120 milyon tonluk bir rezervi mevcuttur. Bu günkü istihsal
Ters ve Bindirme Fayları Ters ve bindirme fayları sıkışmalı tektonik rejimlerin (compressional / contractional tectonic regimes) denetimi ve etkisi altında gelişirler. Basınç kuvvetleri, kayaçların dayanımlılıklarını
FAYLAR Fay (Fault); kayaçlarda gözle görülecek kadar kayma hareketi gösteren kırıklara verilen genel bir isimdir. FAY, Yerkabuğundaki deformasyon enerjisinin artması sonucunda, kayaç kütlelerinin bir kırılma
902 I.BURDUR SEMPOZYUMU BURDUR İLİNİN YERALTI KAYNAKLARI Mustafa KARAKAŞ * Özet Burdur İli, Batı Toroslarda Isparta Büklümünün batı kanadında yer almaktadır. Bölge, genelde KD-GB doğrultulu tektonik yapılarla
MİNERAL VE KAYAÇLARIN MÜHENDİSLİK ÖZELLİKLERİ Yapılar zemin veya kayalardan oluşan bir temel üzerine oturtulur. Kum, çakıl, şilt ve kil gibi malzemeler ve ayrık tortul kayaçlar zemin ortamını, KAYA Diyajeneze
KÖSBUCAĞI (MERSİN-ERDEMLİ) GÖLETİ SU KAÇAKLARININ İNCELENMESİ * The Investıgatıon Of Seepage In Kösbucağı (Mersin-Erdemli) Dam Tuğba KARABIYIK Jeoloji Mühendisliği Anabilimdalı Aziz ERTUNÇ Jeoloji Mühendisliği
KAYSERİ İLİNİN KUZEY KESİMİNDE ÇUKURKÖY'DE NEFELİN İHTİVA EDEN İNDİFAİ KAYAÇLAR Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara I. GİRİŞ 1965 yazında Jeolog G. Pasquare Çukurköy havalisinin jeolojik etüdünü yapmıştır.
I. Ulusal Kırmataş Sempozyumu'96, İstanbul - 1996, ISBN 975-395-196-5 ZONGULDAK BÖLGESİ KUM-ÇAKIL- KIRMATAŞ YATAKLARININ ETÜDÜ INVESTIGATION OF THE SAND-GRAVEL-CMJSHED STONE DEPOSITS IN THE ZONGULDAK REGION
JEOLOJİK DEVİRLER İlk Zaman KAMBRİYEN ÖNCESİ: 3-Hadeyan, 2-Arkeyan, 1-Proterozoik Dünya nın oluşumundan 4 Milyar Yıl sonra Kıtaların çekirdek kısmını oluşturan en eski kıvrımlar oluşmuştur. Su yosunu (alg)