Güncelleme tarihi: 2 Nis 2021
Sözleşme'nin Taraflara Getirdiği Yükümlülükler:
Taraf Devletler, öncelikli olarak yaşamın tüm alanlarında kadına karşı ayrımcılığın tüm biçimlerini ortadan kaldırmak, ikinci olarak da kadınların ve erkeklerin insan haklarından ve temel özgürlüklerinden eşit şekilde yararlanabilmeleri ve onları kullanabilmelerini sağlamak için somut adımlar atma yükümlülükleri altına girerler.
xxxSözleşmenin Başlangıç kısmını, Taraf Devletlere onaylamalarıyla birlikte belirli yükümlülükler yükleyen 30 madde takip etmektedir. CEDAW’ın 30 maddesi siyasi katılım, eğitim, istihdam, sağlık, kırsal alanda yaşayan kadınların karşılaştıkları sosyal problemler gibi birçok sorunu geniş bir çerçevede ele almaktadır. Aynı zamanda Sözleşme; 2., 3. ve 4. Maddeleriyle Taraf Devletlere tedbir alma yükümlülükleri getirir. 2. Madde, Hukuki Alanda Tedbir Alma yükümlülüğünü; 3. Madde, Siyasal, Ekonomik ve Kültürel Alanlarda Tedbir Alma yükümlülüğünü; 4. Madde ise Geçici Olarak Alınması Gereken Özel Tedbirleri düzenler. Aynı zamanda Sözleşme’nin 24. Maddesi, Taraf Devletler tarafından iç hukukta gerekli tedbirleri alma taahhüdünün verilmesine ilişkin bir düzenleme getirmektedir.
xxxAyrıca Taraf Devletler, düzenli aralıklarla BM CEDAW Komitesi’ne raporlar sunarak Komite‘ye sözleşmeyi uygulamadaki çabalarını değerlendirmesi için yetki vermiş bulunurlar. Sözleşme’nin 18. Maddesine göre:
“1. Taraf Devletler, Komite tarafından incelenmek üzere Birleşmiş Miletler Genel Sekreterine, bu Sözleşme hükümlerine etkililik kazandırmak için aldıkları yasal, yargısal, idari ve diğer tedbirleri ve konuda kaydedilen gelişmeleri içeren bir rapor sunmayı taahhüt eder. Bu raporlar:
xxxa) İlgili Devlet bakımından Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden sonra bir yıl içinde;
xxxb) Bundan sonra en azından her dört yılda bir ve Komite talep ettiği zamanlarda verilir.
2. Raporlarda bu Sözleşmeden doğan yükümlülüklerin yerine getirilme derecesini etkileyen faktörler ve güçlükler de belirtilebilir.”
CEDAW Komitesinin Denetleme Metotları:
xxxYıl boyunca periyodik olarak toplanan Sözleşme Organları denetleme fonksiyonlarını, üç farklı metodun birini ya da daha fazlasını kullanmak suretiyle gerçekleştirirler:
xxxTaraf Devletler Sözleşmede belirtilen hakları sağlayabilmek için gerçekleştirdikleri uygulamaları ve standartları açıkladıkları raporlar oluştururlar. Bu raporlar, Sözleşme Organlarınca devlet temsilcilerinin de bulunduğu çeşitli oturumlarda değerlendirilir. Değerlendirmenin sonunda Sözleşme Organları, devletin sözleşmeye uyum yeterliliğinin yorumlandığı Nihai Yorumlar’ını yayımlar.
CERD, CEDAW ve CAT, Sözleşme’de belirlenen hakların ihlali ile ilgili bireysel başvuru kabul etmektedir[1].
CAT, CEDAW bir başka prosedürü daha kullanmaktadır: Bu, Sözleşme’de belirtilen hakların sistematik ve tehlikeli ihlalleri durumunda, Komite’ye o devlete yönelik inceleme başlatma yetkisi veren İnceleme Prosedürü’dür.
Sözleşme Organları ayrıca Sözleşme’de yer alan hükümleri açıklamaya yönelik Tavsiye Kararları yayımlamaktadırlar. Bu tavsiye kararlarının hukuki bir bağlayıcılığı olmamakla beraber gerek Sözleşmenin uygulanması gerek hukuka uygunluk denetiminde destekleyici belge niteliği taşımasıyla oldukça önemlidirler. CEDAW Komitesi bu görevini yerine getirirken sürekli olarak Sözleşmeyi yeniden okur, yorumlar ve farklı somut durum ve yerlerdeki uygulamalarını iyileştirmeye çalışır.
Sorun:
xxxBu konuda raporlama sistemi sıkça eleştirilmektedir. BM sisteminde silah kontrolü veya silahsızlanma gibi konulardaki uluslararası sözleşmelerdeki gibi zorlayıcı denetleme, soruşturma fonksiyonları insan hakları sözleşme organları için oluşturulamamıştır. Sistem, raporlama süreci etkili olarak çalıştığında devletlerin durumlarının tespit edilmesinde kullanılabilmekte fakat ihlalin belirlenmesinde ve özellikle de caydırıcılık sağlama konusunda yetersiz olarak değerlendirilmektedir.
xxxDenetleme sürecinin gerçekleştirilebilmesi için temel mekanizma raporlamadır. Raporlama sisteminin temel amacı taraf devletlerin yükümlülüklerini yerine getirerek Sözleşmeye uyumlarını sağlamaktır. Bu yöntemle:
Devletler ulusal yasalarını, idari kurallarını ve sözleşmeyi uygularken gerçekleştirdiklerini kapsamlı olarak gözden geçirir.
Devletlerin düzenli raporlamayla sözleşmede belirtilen her hakkın uygulanması sürekli olarak izlenir.
Raporlardan sağlanan geri bildirimlerle devletler, sözleşmede belirtilen haklardan ülkelerindeki vatandaşlarının hangi ölçüde yararlandıklarını görür.
Sözleşmenin uygulanmasını engelleyen faktörler tespit edilir.
xxxCEDAW Komitesi, devletlerden ilk raporu Sözleşmeye taraf olduğu ilk bir yıl içinde talep eder. Sonraki raporların talebi ise dört yılda bir gerçekleşir. Raporlama sisteminin en büyük eksikliklerinden biri ise Taraf Devletlerin çeşitli eksiklikler ve mazeretlerle raporlarını tamamlayamamaları, yetiştirememeleri, sunmamaları veya geç sunmalarıdır. Burada asıl sorun, şu anki prosedürün en büyük eksikliği olarak, hiçbir komitenin gecikmiş raporları sunma veya tamamlanmamış raporlar için daha fazla bilgi sağlama konusunda taraf devletleri zorlayamamalarıdır. Bu konudaki tek zorlama unsuru, siyasi baskının yanında raporlarını geciktirmiş olan devletleri, yıllık listesini yayınlayarak kınamaktır. Acil sorunlar için özel rapor isteme durumu ise CEDAW komitesi için istisnai bir durumdur.
Kaynakça:
Umut BELEK ERŞEN, Birleşmiş Milletler Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi ve Denetim Mekanizması, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006, s. 71-78.
[1] CERD: Committee on the Elimination of Racial Discrimination, CAT: Committee Against Torture.