Yeni dünya düzeni nedir?
Yeni dünya düzeni, dünya devletlerinin artık ABD ya da Sovyetler Birliği gibi iki süper güç tarafından desteklenmediği, yani dünyanın bölünmediği ve bunun yerine uluslararası sorunları çözmek için dünya devletlerinin birlikte çalıştığı siyasi bir durumdur.
Uluslararası politika 2000 yıldır hiç değişmedi. Yeni dünya düzeni devletler arasındaki güç dengelerine, uluslararası kuruluşların etkinliğine ve yeni fikirlerin gelişimine bağlı olarak şekillenecektir.
- Devletlerin sınırlarını korumak mı önemlidir, yoksa insan haklarını korumak mı?
- ‘Yeni dünya düzeni’nde insanlar kendi kaderlerini kendileri tayin edebilecek mi?
- Küresel ısınma ve kutuplardaki buzulların erimesi hangi devletlerin işine gelmektedir?
- Nükleer silah anarşisinde son durum nedir?
- Nükleer silahlar, biyolojik silahlar ve salgın hastalıklar devletlerin egemenliğini nasıl tehdit etmektedir?
- Büyük devletlerin politikaları ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kuruluşlar dünya düzenini sağlamada neden yetersiz kalmaktadır?
Yeni dünya düzeni’nde güç dengesi
İlk çağlardan beri uluslararası politikada devletler güvenlik sorunlarıyla karşı karşıyadır. Devletlerin bekası için güç en önemli faktör olmaya devam etmektedir. Güç dengesi ve uluslararası normlar, hukuk ve örgütlenme gibi güvenliği sağlamaya yardımcı olan vasıtalar var olsa da, bunların savaşları önlemeye yetmediği tarih boyunca çok defa görülmüştür.
Soğuk Savaş’ın 1989’da sona ermesiyle birlikte, bir “yeni dünya düzeni” olasılığı üzerine epeyce laf edildi. Ancak, “yeni dünya düzeni”nin ne anlama geldiği konusu hala tartışılmaktadır.
Gerçekte II. Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan iki kutuplu dünya sisteminin 1989’da çökmesi anlamında yeni bir dünya düzeni vardı. Ama bu, anarşik devletler sistemi içinde bir düzendi. Asla adil bir düzen değildi. Bazıları yeni bir dünya düzeni ifadesinin anarşik devlet sisteminin sorunlarından kaçış anlamına geldiğini düşünüyordu.
Yeni dünya düzeni: Ulus devletin parçalanması
Britanyalı tarihçi Arnold Toynbee Soğuk Savaş’ın başlangıcında yani 1945’te ulus devletin ve parçalanmış atomun aynı gezegen üzerinde bir arada var olamayacağını yazmıştı.
Toynbee, savaşın nihai savunma biçimi, nükleer bombaların da nihai silah olduğu bir egemen devletler dünyasında, bunlardan birinin, tercihan da devletin gitmesi gerektiğine inanıyordu.
Küreselleşme ve bilgi devrimi sınırları aşmıştır. Ulus devletlerin egemenlik haklarını ihlal etmektedir. Bu açıdan bakıldığında yeni dünya düzeni kapsamında devlet egemenliğinin karşısına çözüm bekleyen beklenmedik sorunlar çıkarmaktadır.
Yeni dünya düzeni ve teritoryal devletler
Teritoryal devlet geçmişte hep var olmamıştır. Dolayısıyla gelecekte de var olması gerekmez. Parçalı birimler ve devlet sistemleri Thukydides’in zamanından beri vardır, ama uluslararası politikanın temel birimi olarak büyük teritoryal devlet ancak 14. ve 15. yüzyıldaki Rönesans’tan sonra gelişmiştir.
Otuz Yıl Savaşı (1618-1648) hâlâ feodal bir savaşın kimi özelliklerini taşıyordu. Bu nedenle de feodalizm savaşlarının sonuncusu ve teritoryal devlet savaşlarının ilkiydi.
Bugün bildiğimiz şekliyle büyük teritoryal devlet, sadece üç ya da dört yüzyıldır modern dünya politikasının baskın kurumudur.
Bazı fütüristler (olumlu gelecek tasarımcıları) teritoryal devletin gerileyeceğini öngörmektedir.
Ulus devlet dışında yönetim modelleri
İkinci Dünya Savaşı’ndan bugüne kadar dünya politikası için model olmak üzere -ulus devletin dışında- alternatifler geliştirmeye yönelik beş büyük çaba olmuştur. Bunlar dünya federalizmi, işlevselcilik, bölgeselcilik, çevrecilik, siber feodalizmdir.
Dünya Federalizmi
Avrupa düşüncesinin en eski geleneklerinden biri olan federalizm, anarşi problemine çözüm olarak uluslararası bir federasyon önerir: Devletler ulusal silah stoklarından vazgeçmeye razı olacak ve bir dereceye kadar merkezi hükümeti kabul edecektir.
Federalistler sık sık, 13 Amerikan kolonisinin 18. yüzyılda bir araya gelişiyle benzerlik kurarlar. Ama yeni dünya düzeni arayışlarında federalizmin küresel düzeyde çok başarılı bir model olmadığı kanıtlanmıştır. İnsanların önem verdiği tek şey barış değildir. İnsanlar adalet, refah ve özerklik de istemekte ve dünya hükümetinin onları gerektiği gibi savunacağına inanmamaktadır.
Ek olarak, yeni dünya düzeni arayışlarında federal çözümün işleyeceğine, savaş sorununa çare olacağına inananların sayısı azdır.
Anarşik devletler sistemi savaşın nedeninin parçası olmakla birlikte, bağımsız devletlerden kurtulmak mutlaka savaşın sonu demek olmayacaktır. Çünkü, daha önce gördüğümüz gibi, son yıllardaki çoğu savaş devletlerin içinde çıkmıştır.
İşlevselcilik
Yeni dünya düzeni çerçevesinde, federalizmin yetersizlikleri nedeniyle, uluslararası işlevselcilik düşüncesi geliştirilmişti. 1940’larda popüler olan işlevselcilik, ekonomik ve toplumsal işbirliğinin ulusal sınırları aşan, böylelikle de savaşı ortadan kaldıran toplumla yaratabileceğini ileri sürüyordu. Buna göre egemenliğin önemi azalacak ve devletin resmi çerçevesi var olmaya devam edecekti. Bu yolla düşmanlıkların sona ereceği sanılıyordu.
İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda, işlevselci düşünce Gıda ve Tarım Örgütü ve Dünya Sağlık Örgütü gibi bazı uzman BM örgütlerinin kurulmasına yol açtı. İşlevselcilik bugün belli ölçüde mevcuttur. Uluslararası kuruluşların zayıf ya da azgelişmiş olduğu durumlarda sivil toplum kuruluşları ve çok uluslu şirketler gibi çeşitli uluslarötesi aktörler, yönetimde devreye girmektedir.
O halde, işlevselcilik ruhu son derece canlıdır ve dünyada tanık olduğumuz uluslararası işbirliğinin büyük bölümünden sorumludur. Ama işlevselcilik geniş anlamda, yeni dünya düzeni için yeterli bir model olamamıştır. Zira çoğu devlet korunmasız hale gelmeye neden olacak bir şekilde karşılıklı bağımlılığa girmek istememektedir.
Bölgeselcilik
Yeni dünya düzeni tasarımcılarına göre bölgesel entegrasyon 1950’lerde ve 1960’larda son derce popülerleşmişti. Bazı uzmanlar bölgesel düzeyde işlevsel bir yaklaşımın Almanya ve Fransa’yı birbirine kenetleyerek Birinci ve İkinci Dünya Savaşları’na yol açan çatışmaların tekrarlanmasını önleyebileceğini düşünüyordu. Avrupa 1950’de Batı Avrupa çelik ve kömür sanayilerini entegre eden Schumann Planı’yla süreci başlattı.
1957’den sonra, Roma Antlaşması’yla Avrupa Ortak Pazarı kuruldu. 1992’de Avrupa Birliği’nin kurulmasıyla zirvesine ulaşacak girişimlerle ticari engeller adım adım kaldırıldı. Tüm tarım ve ekonomi politikaları arasında uyum sağlandı.
Başka bölgeler de Avrupa bölgeselciliğini örnek almaya çalıştılar. NAFTA bunların Batı Yarıküre’deki en önemli örneğidir. 1965’te, o sırada Fransa cumhurbaşkanı olan General de Gaulle, 1980’lerde de Büyük Britanya Başbakanı Margaret Thatcher bölgesel entegrasyonun önüne sınırlar çektiler.
1990’ların ortalarına gelindiğinde, Avrupa Birliği ülkelerinde, bölgesel bir hükümete egemenliğin ne kadarının bırakılacağı konusunda yaygın bir ikilem vardı. Yeni ortak para birimi Avro 2002’de dolaşıma girdi, ama bütün Avrupa ülkelerinde değil.
Bölgeselcilikte karşılaşılan sorunlar
Avrupa Birliği için yeni bir anayasa hazırlama çabaları Fransa ve Hollanda’da sandık başına gidenlerin 2005’te referanduma sunulan bir öneri taslağını reddetmesiyle sekteye uğradı. Büyük Britanya 2016’da yapılan bir halk oylamasıyla Avrupa Birliği’nden ayrılmaya karar verdi . 2008 küresel ekonomik krizi, ABD’den daha fazla Avrupa Birliği ülkelerini etkiledi. Brüksel politikaları sonucu Yunanistan ekonomisi iflas etti. Yaşanan bazı zorluklara rağmen yeni dünya düzeni kapsamında Avrupa, önceki dönemlere göre daha iyiye gitmektedir.
Sürekli genişleyen ancak bir çok dünya olayında ortak karar alamayan Avrupa Birliği uluslararası ilişkilerde devam eden, dinamik bir deneyimi temsil etmektedir. Birlik üyeleri tarımdan ortak bir savunma gücüne kadar uzanan meselelerle uğraşan birçok kurumla titizlikle müzakere etmeyi sürdürürken, güçlükle de olsa belirgin bir Avrupa kimliği şekillenmektedir.
Politikaları oluşturma düzeyinde ulusal farklılıklar devam ederken, kamuoyu araştırmaları pek çok AB yurttaşının kendilerini Fransız, Alman ya da İspanyol oldukları kadar Avrupalı olarak da gördüklerini göstermektedir. Bu, yeni dünya düzeni sürecinde kültürün ve fikirlerin siyasi kimliklerin ve inançların inşasında oynadığı rolü vurgulayan konstrüktivist kurama uymaktadır.
AB üyeleri, maliyet/fayda oranının tam ulusal bağımsızlıktan çok işbirliğinden yana olduğu inancıyla, karmaşık karşılıklı bağımlılıklarını artırmayı seçmişlerdir. Bugünün yeni Avrupa düzeninde herkes aynı teknede olmayabilir, ama tekneler eski dönemlerden çok farklı şekillerde birbirlerine bağlanmıştır. Örneğin, pek çok alanda AB yasaları artık ülke yasalarının yerini almaktadır. Avrupa Birliği yeni tür bir uluslararası hükümet şeklini temsil etmektedir, ama etkinlik açısından yalnızca bölgesel bir hükümet şeklidir.
Çevrecilik
1970’lerde, çevrecilik başka bir dünya düzeni için yeni bir umut işareti verdi. Richard Falk This Endengered Planet’te ‘yeni dünya düzeni’ne temel oluşturacak iki şey olduğunu söylüyordu: teritoryal olmayan uluslarötesi aktörlerin büyüyen önemi ve kıtlık koşullarında büyüyen karşılıklı bağımlılık. Falk’a göre, sıradan insanlara ait, popülist değerlerde ulus devletin ötesine geçecek tedrici bir evrim olacaktı.
- Sömürgecilik karşıtlığı,
- Irkçılık karşıtlığı,
- Daha fazla eşitlik ve çevrenin korunması sadece Birleşmiş Milletler’de çoğunluk devletleri güçlendirmekle kalmayacak, dünyanın azalan kaynaklarını idare edecek yeni rejimlerin kurulmasına da yol açacaktı. Sonuçta, uluslararası barış, adalet ve ekolojik denge normları oluşacak ve yeni bir dünya düzeni kurulacaktı.
Teknolojik değişim ve ekonomik büyüme ekolojik sorunları şiddetlendirmiştir. Küresel kaynak arzı daha da zorlanmakta ve biyolojik çeşitlilik azaldıkça küresel ortak alanların parçası olan okyanuslara ve atmosfere verilen zarar daha da büyümektedir.
Yeni dünya düzeni kurucularının çabasıyla geçen yüzyıl içinde hükümetler, balıkçılık alanları, asit yağmurları, ozon tabakasının incelmesi, soyu azalan türlerin korunması, Antarktika ve okyanus kirliliği gibi herkesi ilgilendiren konularda 170’in üzerinde çevre antlaşması imzalamıştır. Bu antlaşmaların üçte ikisi, 1972’de Stockholm’de ilk BM Çevre Konferansının toplanmasından sonra imzalanmıştır. 1992’de Brezilya’da, 1997’de Japonya’da çevre ve küresel ısınma konularında büyük BM konferansları toplanmıştır. Çevre sorunları uluslarötesi lobi faaliyetleri yürüten çok sayıda sivil toplum kuruluşu da doğurmuştur.
Gelişmekte olan ülkelerde yurttaşlar ve siyasetçiler çevre tahribatı ve çevrenin korunması konularında yükselen bir farkındalık ve kaygı sergilemektedir. Ne var ki, Falk gibiler kaynaklarda oluşacak kıtlığı abartmış ve yeni teknoljilerin oluşan kıtlığı ne ölçüde telafi edebileceğini ve pek çok ülkede ekolojik kaygıların hızlı bir ekonomik kalkınma arzusunun ardından ikinci sırada geldiğini öngörememiştir.
Siber feodalizm
Yeni dünya düzeni gerçeklerinden “Bilgi çağı”nda örgütlenme kuramcılarından bazıları -Peter Drucker ile Alvin ve Heidi Toffler- bilgi devriminin hiyerarşileri yassılaştırdığını ve yerlerine ağ örgütlenmelerini geçirdiğini ileri sürmüştür. Bu yazarlar 20. yüzyılın merkezi bürokratik hükümetlerinin yeni dünya düzeni döneminde, yani 21. yüzyılda ademi merkeziyetçi örgütlere dönüşeceğini ve daha çok hükümet işlevinin özel piyasalar ve kâr amacı gütmeyen örgütler tarafından üstlenileceğini öngörmektedir.
Adem-i merkeziyetçilik:
Devlet merkezinin gücünü azaltarak yerel yönetimlerin yetkilerinin artırılmasını savunan siyasi görüştür. Adem-i merkeziyet, “merkezin yokluğu” manasına gelir. Liberal ideolojinin savunduğu görüşlerden biridir.
Ayrıca, İnternet uzmanı Esther Dyson, İnternet’te sanal topluluklar ve ademi merkeziyetçi örgütlenmeler geliştikçe bunların teritoryal yargı alanlarıyla kesişeceğini ve kendi yönetişim örüntülerini geliştireceğini ileri sürmektedir.
Bu görüşü savunanlara göre, yeni dünya düzeni siber feodalizm esaslarına göre kurulursa, ulus devletler var olmaya devam edecek, ama önemleri çok azalacak ve insanların hayatında eskisi kadar merkezi bir yer işgal etmeyeceklerdir.
‘Yeni dünya düzeni’nde insanlar çoklu gönüllü sözleşmelerle yaşayacak ve bir fare tıklamasıyla topluluklara girip çıkacaklardır. Birbiriyle çakışan bu yeni topluluklar ve yönetişim örüntüsü, Westphalia devletler sistemi baskın hale gelmeden önce mevcut olan feodal dünyaya benzer modern ve daha uygar bir dünya olacaktır.
Bu yönde eğilimler saptasak da, yeni dünya düzeni içerisinde söz konusu ulus devletin ötesine geçiş vizyonu, sanal ve coğrafi cemaatlerin hak iddialarının nasıl çatışacağı ve şiddet ve güvenlik meselelerinin nasıl halledileceği sorularını cevapsız bırakmaktadır.