NAPOLYON BONAPARTIN MISIR SEFERİ VE MISIRIN İŞGALİ
1. Napolyon Bonapart ve Mısırı Fransaya Kazandırmak Düşüncesi
İtalya savaşlarından önce pek fazla tanınmış bir general olmayan Napolyon Bonapart, kendisine Fransada önem verilmemesi nedeniyle Osmanlı ordusunu düzene sokmak amacıyla İstanbula gitmek için Kamu Selâmeti Komitesine (Selâmeti Umumiye Komitesi) başvurdu. O, bu başvurusunda Rusya Avusturya ittifakının güçlendiği bir dönemde Fransanın Osmanlı Devletinin askerî yönden kuvvetli bir duruma getirilmesi için yardımda bulunması, kendi çıkarına olacaktır. Osmanlılarda topçuluk oldukça geri bir durumdadır. Bu nedenle Osmanlı hükümeti, Fransadan topçu ve istihkâm uzmanları istedi. Bugün Osmanlı hizmetinde birkaç Fransız subayı varsa da bunlar yeterli değillerdir. Bu nedenle bu hususta uzaman olan kendisinin Osmanlı ülkesine gitmek istediğini, kendisiyle birlikte yetenekli birkaç subayı da götüreceğini bildirmiştir. Osmanlı Devletinin devamını, Fransanın çıkarları için gerekli gören Napolyon Bonapart, İtalya ve Avusturyaya karşı kazanamadığı zaferlerden sonra bu görüşünü değiştirdi. O, şimdi yıkılmakta olan Osmanlı İmparatorluğunu savunmanın gereksiz olduğunu, Fransanın Mısırı ele geçirmesinin gerekli olduğunu özellikle belirtmiştir. Esasında Fransanın Mısıra sahip olma fikrini, Alman düşünürü Leibniz, Alman Fransız anlaşmazlıklarının bertaraf edilmesi amacıyla XIV. Luiye sunduğu bir planda dile getirmişti. Öte yandan Fransa ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkilere, Campo Formio antlaşmasından sonra şüphe unsuru girmeye başladı. Campo Formio antlaşmasıyla Yedi Adayı alan Fransa, Arnavutluktaki faaliyetleri dolayısıyla Balkanlara ayak bastığı gibi, Osmanlı Devletine komşu oluyordu. Şimdi Yedi Adada zayıf bir Venedikin yerini kuvvetli bir Fransa almış oluyordu. Bu durum Osmanlı Devletinin hoşuna gitmedi. Bu sebeple, Campo Formio antlaşması, Osmanlı Fransız ilişkilerinde bir dönüm noktası teşkil eder. Diğer taraftan, Napolyon Campo Formio ile, Avusturyaya da Venedik arazisinden toprak vermişti. Avusturya bu toprakları almakla, Adriyatik Denizine çıkmış olmaktaydı. Bu dahi Osmanlı Devletinin hoşuna gitmedi. Bu durumun da ortaya çıkmasına neden olan yine Napolyon, yani Fransa idi. Bir diğer nokta ise Yedi Adaya yerleşen Fransanın, buradan Mora ve Arnavutluk haklının bağımsızlık arzularını kışkırtmaya başlamasıydı. Fransa, buralarda kendisine bağlı bağımsız devletler kurma peşindeydi. Bütün bu gelişmeler Osmanlı Fransız ilişkilerinde yeni bir dönüşüm orataya çıkardı. Napolyonun Mısırı ele geçirmeye kalkması, bardağı taşıran son damla oldu. Bu sırada İngiltere Fransaya karşı mücadelesinde tek başına kalmıştı. Napolyonun İngiltereyi işgal etmesi beklenemezdi. Zira Fransız donanmasını teftiş ettiğinde çok yetersiz olduğunu gördü. Bundan dolayı Napolyon 1798 yılında İngiliz güçlerini Hindistanda yok etmek amacıyla Mısırı işgal için Doğu Plânını yürürlüğe koydu. Napolyonun ideallerinin Dışişleri Bakanı Talleyrand tarafından da desteklenmesi sonucu sefer hazırlıklarına başlandı. Mısırın alınmasıyla kısa yoldan Süveyş üzerinden Hindistan ticareti yapılacak ve Fransa aynı zamanda Yedi Yıl savaşlarıyla kaybettiği sömürge kayıplarını Mısır sayesinde telafi edecekti. Ayrıca ihtilâlden sonra Fransanın Osmanlı ile olan ticaret hacmi büyük ölçüde düştüğünden bunları da telafi etmek gerekiyordu. Bu ise yıkılmakta olan İmparatorluğun önemli bir merkezinin Fransa tarafından kontrolü anlamına geliyordu. Fransa bu hedefler doğrultusunda 5 Mart 1798 tarihinde İngiltere yerine Mısıra sefer açılmasına karar vererek bunun başına da Napolyonu tayin etti.
Savaş hazırlıklarından sonra Napolyon Bonapart, 280 parçadan kurulan bir donanma ve 38.000 kişilik bir ordu ile 19 mayıs 1798de Fransadan Doğu Akdeniz istikametinde hareket etti. Yolda St. Jean şövalyelerinden Maltayı aldı (2 Haziran) ve 2 Temmuzda İskenderiyeye vardı. Öte yandan Fransızların askerî hazırlıklarını yakından izleyen İngiliz hükümeti amiral Nelson komutasındaki bir donanmayı derhal Akdenize sevketti. Fransız donanmasını arayan Nelson, İskenderiye limanına gelip (27 Haziran 1798) burada dört gün kaldı. Bu arada amiral Nelson, İskenderiye şehri ileri gelenlerine özel haberler göndererek Fransız donanmasının Mısırı ele geçirme girişiminde bulunabileceğini, bu nedenle kendilerine yardım edebileceklerini bildirdi ise de onun bu önerisi bir İngiliz siyasal planı olabileceği nedeniyle kabul edilmedi. Böylece Mısır yöneticileri, Fransız donanmasının Mısıra gelmekte olduğundan haberdar değillerdi, bu nedenle de hiçbir savunma önlemleri almamışlardı. Öte yandan bir süre sonra yukarı da kısaca değindiğimiz üzere, Napolyon Bonapartın kumandasındaki büyük Fransız donanması İskenderiye limanına gelerek demirledi (1 Temmuz 1798). Napolyon, şehrin batısındaki Merabite 5 bin kişilik bir kuvvet çıkartarak kaleye saldırıya geçti ve çok geçmeden de silâh ve muhafız bakımından çok zayıf olan ve bu nedenle savunma yapılamayan kaleyi kolaylıkla işgal etti. Şehirde sokak çatışmaları olurken savunucular, Napolyona başvurarak görüşmelerde bulunulmasını önerdiler. Bunun üzerine Napolyon, Biz ülkenizi işgal, yağma ve Osmanlı Devletinden almak için buraya gelmedik. Bizim esas hedefimiz, sizleri Kölemen beylerinin zulmünden kurtarmak. Hiçbir görevlinin görevinden alınmayacağını, cami ve mescitlerin açık tutulacağını, kimsenin, mal ve canına zarar verilmeyeceğini bildirmesi sonucunda İskenderiye, Fransız kuvvetine teslim edildi. Böylece İskenderiyeye giren Napolyon daha önce Arapça olarak düzenleyip bastırdığı bir bildiriyi bütün Mısır ülkesine dağıttırdı. Dağıttırdığı söz konusu bildirisinde Mısırlılardan başlıca şunları istemektedir:
I Fransız ordusunun güzergâhından 3 fersah uzaklıktaki bütün köylerin halkları, kendisine itaat ettiklerini, Fransız bayrağı çektiklerini bildirmek için heyetler göndereceklerdir.
II İtaat eden bütün köy hakları, Fransız ve onun dostu Osmanlı padişahlarının bayraklarını çekecekler, itaat etmeyip savaşacak olan bütün köyler yakıp yıkılacaktır.
III Bütün eyâlet şeyhleri, Kölemenlere ait taşınır, taşınmaz bütün mallara el koyacaklar, hiçbir şeyin kaçırılmamasına özen göstereceklerdir.
IV Bütün şeyh, kadı ve imamlar, bulundukları görevlerini sürdürecekler, insanlar sakince evlerinde oturacak, bütün ibadet yerlerinde, Kölemen yönetiminin yıkılması için Allaha dua edip (Osmanlı hükümdarlarının kuvvet ve kudretini artırması ve Mısır halkının geleceğini mutlu kılması için) şükredeceklerdir.
Böylece Napolyon Bonapart, Mısır halkına dağıttırdığı bu bildiride, Fransız ordusunun bir emperyalist değil, bir kurtarıcı olduğunu, hatta gülünç olarak, Fransız milletinin Müslüman olduğunu, bu seferden Osmanlı hükümdarının haberdar edildiğini ve özellikle onun arzusuyla bu seferi düzenlediklerini, böylece Osmanlılara isyan durumunda bulunan Kölemen beylerini bertaraf ile Mısırda Osmanlı hâkimiyetini yeniden kurma olduğunu ileri sürmüştür.
2. Mısırın İşgali Karşısında Osmanlı Devleti
Eski dost ve yeni düşman Fransanın işgaller programı bu sırada İstanbul hükümetince bilinmemekteydi. Bâbıâlî haklı olarak, endişedeydi. Mısırın işgal edilmesi başlangıçta şaşkınlık meydana getirdi. Fakat Bâbıâlî bu meseleyi yalnız çözemeyeceğini anladığından İngiltere gibi güçlü bir devletle temasa geçip savaş hazırlıklarını yapmaya başladı. Bâbıâlî Fransızların Mısıra çıkışını 23 veya 24 Temmuz 1798de haber aldığı zaman, Fransayla siyasi ilişkilerini kesmişti. Fransaya hemen savaş açmadı. Hazırlıklara başlandı ve ilk iş olarak şu tedbirlerin alınması kararlaştırıldı: Mısır beylerine Fransızlara karşı savunmada bulunmaları için yazı yazıldı. İmparatorluğun Akdenizdeki bütün kıyı kasaba ve şehirlerine bir Fransız saldırısına karşı uyanık bulunmaları gereği bildirildi. Batı ocaklarına, Fransız kuvvetlerinin anavatanla bağıntılarını kesmeleri emredildi. Ve nihayetinde de İngiliz donanmasına, Türk limanlarına uğradığı takdirde iyi kabul gösterilmesi için emirler gönderildi. Bu tedbirlerin alındığı sırada amiral Nelsonun komutasında bir İngiliz donanması Fransızları aramakta idi. Nelson, 1 Ağustos 1798de, Fransız donanmasını Ebuhır limanında saldırışa elverişli bir durumda yakaladı ve üzerine derhal saldırdı. 17 Fransız gemisinden 13ünü batırdı veya esir aldı. Artık Napolyon Bonapartın donanması yok demekti. Fransız ordusunun anavatan ile bağlantısı kesilmiş, Mısırda hapsedilmişti. Akdeniz, Fransız hâkimiyetine gireceği bir anda, İngiliz hâkimiyetine geçmiş bulunuyordu. Bu suretle Fransızlar, Atlas Denizinden sonra, Akdenizi de sırf dostluğa hainlik ve yanlış hesap yüzünden İngilizlere kaptırmış oldular. Ebuhır zaferi, Bâbıâlînin üzerinde de derin bir tesir yaptı. Artık Fransızların kesin yenilgisi yakın görünmeye başladığından, Fransaya 25 Eylül 1798de fetva ile savaş açıldı. Fransaya savaş açmadan önce Bâbıâlî tek başına Fransaya karşı kesin zafer kazanamayacağını biliyordu. Fransızların düşmanlarıyla anlaşmak ve onların kuvvetinden yararlanmak gerekmekteydi. Siyaset piyasasında Fransanın düşmanı olan ve Bâbıâlîye antlaşma teklif eden iki devlet bulunmaktaydı. Bunlardan biri Rusya diğeri is İngiltere idi[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
3. Osmanlı İngiliz Antlaşması
Rusya ile ittifak antlaşması müzarekelerinin sürdürüldüğü sıralarda, bu ittifaka paralel olarak İstanbulda İngiltere ile de ittifak görüşmeleri sürdürülmekteydi. Büyük sömürge imparatorluğu kurmakta olan İngiltere, Akdeniz ülkeleriyle de ilgilenmekte ve buralarda da hâkimiyet kurma planları yapmaktaydı. Esasen İngilizler, Osmanlı Devleti dolayısıyla Doğu Akdenizde siyasal ve ekonomik faaliyetlerini büyük ölçüde genişletmişti; böylece de büyük sömürgelerinden olan Hindistana giden yolların güvenliğini sağlamayı birinci amaç edinmişti. Bu planın bir sonucu olarak bu yolları elinde bulunduran Osmanlı Devletinin siyasal durumuyla büyük bir dikkatle ilgilenmekteydi. Özellikle Fransanın Dalmaçya ve Mısıra hâkim duruma geçmesi, İngilterenin bu ilgisini son derecede artırmıştı. Zira Doğu Akdenizde hâkimiyet kuran Fransa, Hindistan yolunu âdeta kapatma konumuna gelmiş bulunuyordu. Fransa ayrıca Osmanlı Devletini de nüfuzu altına alma çabası içinde olduktan başka, bu başarılarıyla da Avrupada gittikçe güçlenen bir kuvvetin temsilcisi olmuş bulunuyordu. İşte bütün bu hususları göz önüne alan İngiltere, Napolyon Bonapartın Mısırı işgal hazırlıkları yaptığı sıralarda Akdenize bir donanma sevk ettikten başka, Fransa ile savaş halinde olan İngiltere, bu özel durumunu öne sürerek, Rusya ile Osmanlı Devleti arasında yapılan anlaşmaya katılmak istedi. Nitekim, müzakereler sonunda ittifaka İngiltere de dahil edildi. Gerçekten Osmanlı Rus ittifakının imzalanmasında büyük etken olan İngiltere, ancak beş gün sonra da Fransaya karşı Ruslarla ittifak antlaşması yapmış (28 Aralık 1798), bir hafta sonra da, bu kez, Osmanlı Devletiyle ittifak imzalamıştı. Esasında, daha önce (28 Temmuz 1798), İstanbulda Reisülküttap Atıf Bey ve İsmet Bey ile İngiliz maslahatgüzârı Spencer Smith ve bunun kardeşi İngilterenin Doğu Akdeniz donanması komutanı Sidney Smith arasında başlamış olan Osmanlı İngiliz ittifak görüşmeleri, 5 Ocak 1799da sona ermiş ve 13 maddeden oluşan aşağıdaki ittifak antlaşması imzalanmıştır:
I Rusyanın müttefiki olan İngiltere, bu defa Osmanlı Rus ittifakına katılıyordu. Bu suretle üç devlet arasında bir savunma ittifakı kuruluyordu. İttifakın amacı, karada ve denizde barış ve güvenliği sağlamak olacaktı.
II İki devlet, karşılıklı olarak ülkelerinin toprak bütünlüğüne kefil oluyorlardı ve İngiltere Mısırın işgalinden önceki Osmanlı sınırlarını esas kabul ediyordu.
III Taraflar, başka devletlerle anlaşma yapabileceklerdi. Ancak, bunlarda birbirlerinin aleyhinde yükümlülüğe girmeyeceklerdi.
IV İki devletin ülkelerine bir saldırı olduğunda, diğeri tarafından yapılacak yardımlar, aralarında varılacak anlaşmaya göre olacaktı.
V Osmanlı Devleti, ticarî etkinliklerini ortadan kaldırmak amacıyla Akdenizdeki bütün limanlarını Fransaya kapatacak; Fransızları Mısırdan kovmak için en az 100 bin kişilik bir askerî kuvvetle deniz kuvvetlerini hazır duruma getirecek; buna karşılık İngiltere de kara ve deniz kuvvetleriyle, Fransızları Mısırdan çıkarmak ve Osmanlı topraklarına yapılacak saldırıyı önlemek için Osmanlı Devletine yardımda bulunacak (en önemli 10. madde).
Osmanlı İngiliz antlaşmasının Osmanlı siyasetinde ve Avrupa politikasındaki önemi açıkça ortadadır. Osmanlı İngiliz ittifakı ile İngiltere, başbakan William Pitt tarafından 1791de ortaya atılan, Osmanlı İmparatorluğunun toprak bütünlüğünü ve varlığını koruma politikasını ilk defa olarak uygulama alanına geçirmiş olmaktaydı.Nitekim, Osmanlı Devleti ile İngiltere arasındaki bu yakınlaşma sonucudur ki, iki devlet arasında, ticarî ilişkilerde de bir gelişme olmuş ve padişah III. Selim, 30 Ekim 1799 tarihli bir ferman ile, İngiliz ticaret gemilerine Karadenizde dolaşma ve ticaret yapma yetki ve izni vermiştir. Böyle bir izin ilk defa olarak İngiltereye verilmekteydi. Cebelüttarıktan sonra Maltayı alan ve Hindistanın emniyeti için Mısırla yakından alâkadar olan İngilterenin, Osmanlı sularında, Fransız ticaretini mahvederek onun yerine geçmek istemesi, Osmanlı topraklarının tamlığı yolundaki politikasının ifadesidir. İngiltere, bu antlaşmadan sonra, Osmanlıların devletlerarası ilişkilerinde üstün rol oynayacak bir muvazene unsuru olacaktır. Çoğunluk itibariyle Rusya ile yapılan antlaşma maddelerini kapsayan bu ittifak antlaşması sonucunda Osmanlı Devleti, Mısırı kurtarmak ve dolayısıyla Fransız tehlikesini bertaraf etmek amacıyla, özellikle büyük deniz gücüne sahip olan İngilterenin de Rusyadan sonra yardım ve desteğini sağlamış oluyordu. Buna karşılık İngilterede Akdenizde siyasî, ticarî ve ekonomik yönlerden Fransızların yerini alacak bir konuma sahip olmak için Osmanlı Devleti üzerinde nüfuz kazanmış, ayrıca Hindistan yolu üzerinde bulunan Mısıra müdahale hakkını da kazanmış oluyordu. Türk Rus ve Türk İngiliz ittifak antlaşmalarını takiben, Bâbıâlî, benzer şartlarda İstanbulda 21 Ocak 1799da İki Sicilya (Napoli) Krallığı ile savunma ittifakı antlaşmasını imzaladı. Böylece Osmanlı Devleti de Fransızların Mısıra saldırmaları üzerine Fransaya karşı oluşturulan ikinci koalisyon savaşlarına katılmış oldu.
4. Müttefiklerin Fransa ile Savaşı
Tarihinde ilk defa Osmanlı Devleti kendi topraklarını işgal eden ülkeye karşı diğer Avrupalı devletlerle işbirliğine girerek ittifak yapıyordu. Gerçi Avrupalı bir güç olan Prusya ile 1790 yılında ittifak antlaşması yapılmıştı, fakat bu esnada Osmanlı Devleti, Rusya ve Avusturya ile zaten savaş halinde bulunuyordu. Osmanlı Prusya ittifakının Avrupalı bir yabancı güç ile yapılan ilk antlaşma olması Osmanlı siyasî ahlakında bazı tabuların yıkılması bakımından çok önemli bir gelişme olarak değerlendirilmektedir. Müttefikler, Fransa ile Adriyatik ve Doğu Akdenizde karada ve denizde fiilen savaşa başladılar yürürlükteki antlaşmalara göre müttefikler, Fransaya karşı birlikte savaşa girişeceklerse de savaşın büyük yükü Osmanlı Devletinde idi. Esasen antlaşma maddeleri uyarınca Rus donanması Adriyatik Denizindeki Fransızların işgalinde bulunan adaları alacak, İngilizler ise Fransız kuvvetlerinin ülkeleriyle ilişkilerini kesecek idi. İki Sicilya Krallığına ise hiçbir görev verilmedikten başka kendisine yardım edilecektir. Osmanlı Devleti, Napolyon Bonapartı kara harekâtıyla Mısırdan çıkaracaktı. Kararlaştırılan planlar uyarınca müttefikler, Fransayı Adriyatikten çıkarmak amacıyla burada ilk cepheyi açtılar. Daha önce de kısaca değinildiği üzere Rus donanması, Osmanlı Devletinin izniyle Boğazlardan geçerek Osmanlı donanmasıyla birlikte Adriyatik Denizine sevk edilmişlerdi (9 Eylül 1798). Derhal harekâta başlayan Osmanlı ve Rus donanmaları Fransız işgalindeki Yedi Ada (Korfu, Paksos, Aya, Mavro, Kefalonya, İthaki, Zanta ve Çukayı) ve kıyı kesimini Fransızlardan aldı. Böylece Fransa, Balkanlardan uzaklaştırılmış oldu.
Öte yandan İngiltere ile yapılan ittifak antlaşma hükümlerine göre, Akdenizde bulunan İngiliz donanmalarından ve filolarından büyük ölçüde istifade edilerek Fransızlara ağır darbeler vurulmaktaydı. Aynı zamanda, Napolyon Bonapartın Fransa ile olan ikmal ve haberleşme yolları geniş ölçüde kesilmişti. Nitekim 20 Mart 20 Mayıs 1799 tarihleri arasında Akkada uğradığı hezimetle, Ahmed Cezzar Paşa ile yeni kurulan Nizâm-ı Cedid ordusu kadar, İngiliz donanmasının denizden Fransızları topa tutmasının da payı vardı. Bu olaylar devam ederken Sadrazam Yusuf Ziya Paşa komutasında bir ordu da hazırlanmaktaydı. Bu ordunun İstanbuldan hareket etmesiyle Napolyon Bonapartın Kahireye geri çekilmesi üzerine Temmuz 1799un ortalarına doğru Ebuhıra İngiliz ve Türk donanmalarıyla Köse Mustafa Paşa komutasındaki 13.000 kişilik bir Osmanlı ordusu feci bir şekilde yenilerek Köse Mustafa Paşa da esir düşmüştü. Bir süre sonra da Ebuhır Kalesini ele geçirildi. Bu başarı üzerine Napolyon, bir süre daha Mısırda kalmaya sağlamış oldu. Fakat o, sonbahar geldiği sıralarda artık Mısırda tutunamayacağını anlamış, bu arada Avusturyanın Fransız kuvvetlerini yenilgiye uğrattığını haber almıştı. İşte bu nedenlerle Napolyon Bonapart, ordusunun komutasını general Klébere teslim ettikten sonra beraberinde birkaç general olduğu halde, gizlice Mısırdan ayrılıp Fransaya döndü (22 Ağustos 1799). Öte yandan sadrazam Yusuf Ziya Paşa komutasındaki 60.000 kişilik bir Osmanlı ordusu, el Arîşe ulaşmış ve Mısıra saldırıya hazır duruma getirilmişti. Artık Mısırda kalmanın hiçbir önem ve imkânının kalmamış olduğuna inanan Kléberin Mısırdan ayrılacağı önerisinde bulunulması üzerine Osmanlı, İngiliz ve Fransız delegeleri arasında Mısırın boşaltılması görüşmelerinin yapılması kararlaştırıldı; çok geçmeden de Osmanlı temsilciler olarak sadrazam Yusuf Ziya Paşa, defterdar Mustafa Reşit Efendi ve Reisülküttap Mustafa Reşit Efendi, İngiliz temsilcisi Akdeniz donanması komutanı Sidney Smith, Fransız delegeleri olarak da general Desaaix ile Poussielgue, İngiliz donanmasının komutan gemisinde toplanarak müzakerelere başladılar (22 Aralık 1799). Osmanlı hükümetinin her şeyden önce Mısırın boşaltılmasını istemesinin yanında sadrazam, İngiltere ile yürürlükte olan antlaşma uyarınca İngiliz temsilcisi Sidney Smithi Osmanlı hükümeti adına ilk görüşmelere yürütmeye yetkili yapmıştır. İngiliz delegesi görüşmelerde, Yusuf Ziya Paşanın da görüşünü aldıktan sonra Fransızların Mısırdan çekilmesini, bütün ağırlıklarıyla birlikte Fransaya dönmelerine yardımcı olunmasını, Mısırın Osmanlı Devletine tesilim edilmesini, bunlardan sonra da barış antlaşmasının yapılmasını önermiştir; bu arada da ateşkes kararlaştırılmış, fakat bu Osmanlı ordu komutanlığına geç bildirilmiş, bu nedenle sadrazam kuşatmakta olduğu Arîş kentini bir saldırıyla geri almıştı. Buna rağmen Fransız temsilcisi Kléber, müzakerelerin sürdürülmesine engel olmamış, Osmanlı ve Fransız temsilcileri, el Arîşte bir araya gelerek önceki toplantıda belirlenen esaslar doğrultusunda görüşmeler devam etmişlerdir. Görüşmelerin tamamlanmasından sonra omsalı Devletiyle Fransa arasında el Arîş Sözleşmesi kabul edilip onaylanarak (24 Ocak 1800) yürürlüğe konulmuştur (31 Ocak 1800)15.
Sidney Smithin tespit ettiği esaslar doğrultusunda yapılan el Arîş Sözleşmesi, İngiliz hükümeti tarafından kabul görmemiş, İngiliz hükümeti el Arîş Sözleşmesini tanımadığını Sidney Smithe bildirmiş olup, Fransızların esir olarak İngiltereye gönderilmesini de emretmiştir. İngilterenin bu sözleşmeyi reddetmesindeki amaçlardan birisi III. Selimin kendi ülkesinin meselesi olan Mısırı çözüme ulaştırmasıyla birlikte Avrupadaki genel barış görüşmelerinde kendi müttefikleriyle birlikte hareket etmek istemesiydi. el Arîş Sözleşmesinin 3. maddesine göre şubat ortalarından itibaren Fransızlar Mısırın bazı şehirlerini tahliye ederek İskenderiye, Reşt, Ebuhırı Türklere vermişlerdi. 16 Mart 1800 tarihi itibariyle Kahireyi de teslim etmeyi vaat ettikleri halde, Köse Mustafa Paşanın Çarşamba gününü uğursuz gün olarak addetmesinden dolayı, teslim işi birkaç gün sonraya ertelenmişti. Kléber son gelişmeler karşısında Kahireyi teslimden vazgeçerek savaşa hazırlandığı sırada Napolyonun iktidara geldiği haberini almıştı. Şimdi şansın kendi tarafına döndüğünü düşünerek 20 Martta Kalyopta bulunan Türk ordusuna baskın düzenleyerek kendinden sayı bakımından kuvvetli bir orduyu yendi. Arkasından Kahire kuşatmasını yardıktan sonra Mısırda tahliye ettikleri bütün şehirleri almaya başlamıştı. Sadrazam Yusuf Ziya Paşa perişan bir halde Gazzeye oradan da Yafaya çekilerek yeni bir ordu hazırlanmaya başladı. Mısırdaki Fransızların durumu kendi lehlerine kısa süre içerisinde çevirmesi gerçekten de Sidney Smithin izlediği politikanın yaptığı sözleşmenin ne kadar doğru olduğunu göstermiştir. Gerçekten de son olaylar karşısında İngiliz hükümeti bu defa el Arîş Sözleşmesi şartlarına uygun olarak Mısırın tahliyesini benimsemeye başlamıştı. Ziya, Kléberin ordusunun 20.000 kişi civarına düşmesine rağmen maneviyatı yükselmişti. Kléber, Napolyonun iktidarda bulunmasından aldığı güçle, Mısırı terk etmeyi düşünmediği gibi her türlü uzlaşma tekliflerini de kabullenmemekteydi. Aynı zamanda 1800 Haziranı başlarında Kléber, Kaptan-ı derya Küçük Hüseyin Paşanın komutasındaki Osmanlı donanmasının İskenderiye önlerine geldiğini duyduğunda rahmineyeye gelerek savaş hazırlıklarına başladı. Tam bu sırada Kléber İngiliz hükümetinin el Arîş Sözleşmesini tasvip ettiği haberini almıştı. Hüseyin Paşanın donanmayla İskenderiyeye gelmesi ile İngilizlerin bu yeni tavrı karşısında, Kléber durumunu tekrar gözden geçirmeyi düşündüğü bir sırada, 14 Haziran 1800de, bir Türk tarafından öldürüldü. Kléberin yerine geçen general Ménou ile yapılan görüşmelerde de el Arîş Sözleşmesi doğrultusunda Mısırın tahliyesi istenmiştir. Fakat Ménou bunu reddederek bir yıl daha savaşmış, sonuçta teslim olmayı kabul etmiştir. Nihayet 27 Haziran Kahire ve 30 Ağustos 1801de İskenderiyede el Arîş Sözleşmeleri şartları esas alınarak yeni bir teslim sözleşmesi yapılmış ve Fransızlar Mısırdan tahliye edilmeye başlanmıştır.
5. Mısır Seferinin Sonuçları
Mısır seferi, Avrupanın genel siyasetinde olduğu gibi bu sefer giren devletlerin siyasetlerinde de önemli tesirler yaptı. Napolyon Bonapart ordusunun Mısır topraklarına ayak basmasıyla, Avrupayı ilgilendiren büyük meseleler arasına Akdeniz meselesi de girmiş oldu. Osmanlı İmparatorluğu, Rusya ve İngilterenin Fransayı Mısır ile Doğu Akdenizden uzaklaştırmak amacıyla yaptıkları savaşlar, Avrupa siyasetinin ağırlık noktasını üç yıl için Akdenize kaydırmış oldu. Fransa, seferden umduklarını sağlayamadı. Ne Mısırı Fransaya kazandırabildi, ne de, seferin öncesinde ilân ettiği gibi, İngiltereyi Hindistandan uzaklaştırmaya ve ya onu sömürge yolları üzerinde ezmekte başarılı olabildi. Bununla birlikte Napolyon Bonapart ordusu ile Mısıra gitmiş olan Fransız bilginleri, Mısırın tarih zenginliğini değerlendirmek için faydalı çalışmalar yaparak bilim âlemine geçmiş yüzyılların bazı ufuklarını açmakta başarılı oldular.
Mısır seferi, Fransadan çok İngiltereye yaradı. İngilizler Doğu imparatorlukları üzerine çöken Napolyon Bonapart tehlikesini ortadan kaldırdılar. Bu sefer sırasında Maltaya yerleşmekle Cebelüttatıktan sonra Akdenizin strateji bakımından, en önemli bir yerine sahip oldular. Fransız donanmasını Ebuhırda yakmakla da Akdenizde bir dereceye kadar üstünlük sağladılar. Fransızlarla, yeniden mücadelelere başlayan ve dolayısıyla sıkışık duruma düşen İngilizler, İstanbulda Osmanlı hükümetiyle bir antlaşma imzaladıktan (9 Ocak 1803) sonra ancak İskenderiyeden kuvvetlerini çekmişlerdir. Fakat buna rağmen İngilizlerin Mısıra yerleşmeyi planladıkları anlaşılıyordu; hatta bu hususta Osmanlı hükümetine birtakım bilgiler de ulaşmıştı. Bu durumda Osmanlı hükümeti, ciddi biçimde endişelenmeye başlamış, ancak daha önce iki devlet arasında oluşturulan dostluğu, Osmanlı memleketlerinin bir kısmını ele geçirmek isteyen İngiltere bozmuştur.
Mısır seferinin en önemli sonucu Osmanlı Fransız ilişkilerinin kopması ve III. Selimin 1798 sonunda Rusya ve 1799 başlarında İngiltere yani Fransanın düşmanları ile ittifak antlaşması yapmasıdır.
1 Yaşar Yücel Sevim Ali, Türkiye Tarihi, T.T.K., Ankara 1992. s. 130.
2 Fahir Armaoğlu, 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1789 1914, İstanbul 1997, s. 83
3 Mehmet Alaaddin Yalçınkaya, II. Selim ve II. Mahmud Dönemi Osmanlı Dış Politikası , Genel Türk Tarihi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002. c. 7, s.164.
4 Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, T.T.K., Ankara 1988, C. V, s.27.
5 Yücel Sevim, a.g.e, s. 131-132.
6 Yalçınkaya, a.g.m, s. 164.
7 Karal, a.g.e, s. 28-30
8 Osman Çelik, İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya, Ankara 1992, s. 3.
9 Yücel Sevim, a.g.e, s. 138-139.
10 Armaoğlu, a.g.e, s. 85-86.
11 Karal, a.g.e, s.36.
12 Yalçınkaya, a.g.m, s.165.
13 Yiğitbaşı, a.g.e, s.17.
14 Yalçınkaya, a.g.m, s. 165.
15 Yücel Sevim, a.g.e, s. 143-144.
16 Stanford Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiyenin Doğusu II, s. 364-365
17 Yalçınkaya, a.g.m, s. 166-167.
18 Yücel Sevim, a.g.e, s. 148.