Eşarî. Makâtât, İstanbul 1929, s. 2; BTrûnî, Tahkiku mâ U'l-Hind, Haydarâbâd 1377/1958, s.3-4;Şehnstânî. e/-Mı/e/(Kîlânî), 1, 16; N. Ha-tum v.dğr., el-Medhal İle't-târih, Dımaşk 1965, s. 290-298; F. Rosenthal, İtmut-târîh Unde'l-mOsümîn (trc. Salih Ahmed el-Ilî), Bağdad 1966, s. 166-171; J. M. Kitagawa. "The History of Religions in America", The History of Religions (ed. M. Eliade — I. Kitagawa), Chicago 1973; J. Waardenburg. Classica! Approaches to the Study of Religion, Paris 1974; U. Bianchi, The History of Religions, London 1975; a.mlf.. "History of Religions", ER, VI, 399-408; Gü-nay Tümer, Bîrûnfye Göre Dinler ve İslâm Dini, Ankara 1975, s. 69 vd.; W. Cantwell Smith, "Islamic Studies and the History of Religions", Essays in Islamİc and Compamtiue Studies (ed. I. Raji al Faruqi|. Maryland 1982, s. 1-7; Contemporary Approaches to the Study of Re-Ugion (ed. Frank Whaling), Berlin 1985, l-ll; Ömer Faruk Harman. Dinler Tarihi Açısından Şehristânt ve el-Milel ue'n-Nihal (doktora tezi, 1983!, Mü Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 7 vd.; Hikmet Tanyu, "Türkiye'de Dinler Tarihi'nin Tarihçesi", AÛİFD, Vlll (1961), s. 109-124; C. J. Bleeker, "The Future Task of the History of Reügions", Numen, VII, Leiden 1960, s. 221-234; Edward J. Jurji, "The Islamic Setting in the History of Religions", İS, VIII (1969), s. 301-317; Guy Monnot. "Les ecrits musulmans sur les religions non-bibliques", MIDEO, XI (1972), s. 5-48; C. J. Adams, "The History of Religions and the Study of islam", American Council ofUarned Societies News!etter, XXV/3-4, New York 1974, s. 1-10; R. J. Z. Werb1owsky, "Histo-ries of Religion", Numen, XXVI, Leiden 1979, s. 250-255; Ghulam Haider Aasi, "Müslim Contri-butions to the History of Religions", The American Journal of Islamİc Sociat Sciences, VIII / 3, New York 1991, s. 409-421; Harry B. Partin. 'Classification of Religions", ER, III, 527-532; Seymour Cain - Eric J. Sharpe — Thomas L. Benson, "Study of Religion", a.e., VI, 64-92.
B- Din Felsefesi. Gerek din gerekse felsefenin kısa yoldan tarif edilmesinin kolay olmadığı dikkate alınırsa aynı şeyin din felsefesi hakkında da söylenmesi kaçınılmaz olur. Din felsefesi bir disiplin olarak genel felsefenin bir bölümüdür. Denebilir ki din başlangıcından beri felsefi düşüncenin önemli bir konusu olagelmiştir. Filozofların bir kısmı dini kendi felsefî sistemlerinin ayrılmaz bir bölümü saymış, bazıları dine felsefî bir temel bulmaya çalışmış, bazıları da felsefî karakterde bir din anlayışı geliştirmeye yönelmiş ve bütün bu faaliyetler hep din felsefesi çerçevesi içinde düşünülmüştür. Ancak din felsefesinin özel bir düşünce ve araştırma alanı olarak felsefî disiplinler arasında yer alması oldukça yenidir. Din felsefesi teriminin filozoflar ve felsefe araştırmacıları arasında kullanılması, Hegel'in Vorle-sungen über die Philosophie der Re-iigion1 adlı eserinin tesiriyle yaygınlaşmıştır.
Din felsefesi, dini inceleme ve araştırma konusu edinen bilim dallarından ve kelâm ilminden farklı bir düşünce alanıdır. Tarih, psikoloji, sosyoloji ve antropoloji gibi ilimler din konusuna dışarıdan bakar ve kendilerine has metotlarla dinî duygu, düşünce ve davranışları tasvir ederler. Kelâm, dinin vahiy ile sabit olan temel ilkelerini aklî ve tecrübî her çeşit bilgiden faydalanarak açıklamaya ve savunmaya çalışır. Kelâmın bu bilgilere başvurması ve onları kullanması kendi problemlerini çözüme kavuşturma imkânlarıyla sınırlıdır. Felsefe ise çok daha geniş ve serbest bir alanda hareket eder. Gerekiyorsa dinin aklî-liği (rasyonelliği), tutarlılığı ve evrenselliği hakkında hükümler verir ve dini mümkün olan her açıdan ele alarak değerlendirir.
Benzer İfadelerde olduğu gibi din felsefesi teriminde de din düşüncenin alanını, felsefe de bakış tarzını dile getirir. Filozof meselâ tarih felsefesinde, bilim felsefesinde nasıl bir bakış tarzına sahipse din felsefesinde de o tarzı benimser. Bu bakımdan din felsefesi, dinin temel hususlan hakkında rasyonel, tutarlı, kapsamlı ve objektif bir şekilde görüşler ve tesbitler ortaya koyan bir disiplindir. Din ile felsefe arasında organik bir bağ bulunmadığını ileri süren bazı düşünürler, dine rasyonel bir zemin bulma çabalarının boşa çıkacağını savunmuşlardır. Bununla birlikte felsefe, İnsan zihninin ilgisini ve merakını uyandıran ve insanı doğrudan ilgilendiren diğer konular gibi din fenomeniyle de kaçınılmaz olarak ilgilenir; Allah'ın varlığı, peygamberlik ve vahyin mahiyeti, ruhun ölümsüzlüğü gibi temel dinî meseleleri kavrama, açıklama, yorumlama veya delil-lendirmede varabileceği yere kadar gitmek ister.
Özellikle günümüzde yaygın olan bazı felsefî anlayışlara, meselâ analitik felsefe geleneğine göre din felsefesi ilgilendiği konu hakkında bize ilk elden bilgiler vermez. Filozof, bir filozof olarak dinin lehinde veya aleyhinde olmaz. Onun görevi anlama, açıklama, tahlil ve tenkittir. Din konusunda felsefî bir faaliyette bulunmak için dindar veya ateist olmak gibi bir mecburiyet de söz konusu değildir. Teorik olarak din felsefesinin dini ve dinî konulan objektif tarzda incelemeyi öngördüğü kabul edilirse de pratikte filozoflar din felsefesi yaparken kendi kültürlerinin ve dinî inançlarının telkin ettiği ön fikirlerden ve sübjektif yargılardan tamamıyla kurtulamamaktadırlar. Bu bakımdan din felsefesinin, kaydettiği olumlu gelişmelere rağmen dinler tarihi, din sosyolojisi, din etnolojisi, hatta din fenomenolojisi gibi öteki din bilimleri kadar objektif kalabildiğini söylemek güçtür. Bu güçlük biraz da dinle ilgili farklı tariflerden ileri gelmektedir. Yapısal farklılıklar taşıyan çeşitli dinlere göre düzenlenen değişik tanımlardan başka bazı tanımlarda dinin bilgi veren (kognitif) yönü ağır basarken psikolojik yönü ihmal edilmekte, bazılarında ise ahlâk ve duygu yönü ön plana çıkarılmaktadır. Sonuçta çok defa bir psikolog dini yaşanan bir tecrübe, bir sosyolog içtimaî bir kurum, bir kelâma akıl ve nakille savunulan bir sistem olarak görmektedir. Bundan dolayıdır ki bazı düşünürler, genel bir din felsefesi yerine çeşitli dinî inançları konu alan farklı felsefelerden bahsedilebileceğini öne sürmektedirler. Öte yandan din felsefesinin üzerinde durduğu konulardan bir kısmı klasik bir mahiyet kazanmış olmakla birlikte bir kısmı içinde doğup geliştiği dinî kültüre göre değişiklik arzet-mektedir. Meselâ nübüvvet konusu İslâm filozoflarının merkezî problemini oluşturduğu halde Ortaçağ hıristiyan filozoflarını derinden etkilememiştir.
Din felsefesinin önemle üzerinde durduğu problemleri ana başlıklarıyla şu şekilde sıralamak mümkündür:
1- Metafizik Problemler. Allah'ın varlığı, sıfatlan, Allah-âlem ilişkisi, yaratma, vahyin imkânı, ölümden sonra hayat akla gelen belli başlı metafizik problemlerdir. Bunlann ele alınışları, çözüme kavuşturulma çabalan felsefe tarihinde devirden devire, hatta bazan filozoftan filozofa değişiklik göstermiştir. Din felsefesinin metafizik problemleri, belki de tarihte ilk defa en şümullü şekilde İslâm filozofları tarafından incelenmiştir. Aristo felsefesindeki "ilk muharrik", Kuran'ın anlattığı mânada yaratıcı olmayıp sadece bir ilke idi. Bu anlayış, te-ist çerçevede hareket eden filozoflar için değil deizm için önemli bir kaynak olmuştur2. Yine nübüvvet konusu, İslâm filozoflarının orijinal fikirler öne sürdükleri çok önemli bir problem olmasına rağmen aynı konu Yunan'ın kadim filozoflarını hemen hemen hiç ilgilendirmemiş. Ortaçağ hıristiyan filozoflarını ise çok az alâkadar etmiştir. Çünkü Hz. îsâ, bilinen anlamda vahye muhatap olan bir peygamber olarak değil "ilâhî şahsiyet"İn bir uknumu olarak görülmüştür. Bu farklılıklara rağmen Allah'ın varlığı İle İlgili klasik deliller (ontolojik, kozmolojik, tele-olojik), çeşitli inanç ve kültürlere sahip filozofların ortak konusunu oluşturmuştur. Bu deliller bugün bile çeşitli felsefe çevrelerinde enine boyuna tartışılmakta, özellikle "kozmolojik deliller ailesi", tabiat bilimlerinin sunduğu yeni görüşler ışığında tekrar tekrar ele alınmaktadır.3
Felsefe tarihinde bilhassa akılcı filozofların metafizik problemleri ele alışları, felsefî faaliyetlerinin odak noktalarını oluşturmuştur. DĞscartes'ın ontolojik delile yeni unsurlar ekleyerek onu "filozofların delili" haline getirmesi ve dış dünya hakkındaki bilgimizi Allah'ın varlığına bağlaması; Leibnitz'in, "bu âlemin, var olması mümkün âlemler arasında en iyisi olduğu" şeklinde özetlediği görüşüyle -ki bunu Gazzâlî çok önce, "Var olandan daha iyisinin olması mümkün değildir" şeklinde daha veciz bir üslûpla ifade etmişti- ezelî ahenk inancı ve Spinoza'nın panteizmi din felsefesinin tartışılagelen önemli metafizik problemleri oldu. Pozitivişt yönelişte olan birçok felsefe akımının olumsuz tutumlarına rağmen bu konular bugün de felsefi canlılığını korumaktadır.
Allah'ın varlığını ispat etme çabalarına çeşitli şekillerde karşı çıkan ateist düşünceler olmuştur. Bu bakımdan ateizm de din felsefesinin büyük bir problemi olma özelliğini korumaktadır. Bu asnn ortalarına gelinceye kadar Batı'da, bilimdeki ilerlemenin ateizmi güçlendireceği yolunda oldukça yaygın bir kanaat vardı. Ancak son elli yılda kaydedilen ilmî ve fikrî gelişme ve değişmeler, beklenenin aksine teizmi destekleyecek doğrultuda yorumlanabildi. Bu da teizm-ateizm çatışmasına yeni bir canlılık getirdi.4
Vahiy ve ölümsüzlük konuları bir ucu metafizik, öbür ucu epistemoloji alanlarında olan problemlerdir. Her iki problem Ortaçağlar boyunca pek fazla tartışılmadı. Fakat özellikle ruhun ölümsüzlüğü meselesi çağdaş din felsefesinin önemli bir konusu haline geldi.5
2- Epistemolojik Problemler. Burada karşılaşılan en önemli mesele, bir bilgi kaynağı olarak vahyin imkânı meselesidir. Eğer vahiy bir bilgi kaynağı ise o kaynaktan gelen bilgilerle başka bilgiler arasında ne gibi benzerlik veya farklılıklar vardır? Bu soruya verilen cevaplar hıristiyan âleminde önemli çatışmalara sebep olmuştur. Meselâ birçok ünlü fikir ve bilim adamının âlem hakkında söyledikleri, Kitâb-ı Mukaddes'te yer alan ifadelere veya onlarla ilgili geleneksel yorumlara uymadığı için ciddi bir bilimdin kavgası yaşanmıştır. Burada akla gelen bir diğer önemli problem de dinî tecrübenin (meselâ vecd) bilgi kaynağı olup olmadığıdır. Birçok sûfı mütefekkir, aklın üstünde bir başka bilgi kaynağının yahut bilgi edinme yolunun bulunduğunu her zaman savunmuş, mü-kâşefe neticesinde ulaşılan bilginin kesinliği üzerinde ısrar etmiştir. Ancak felsefî açıdan önemli olan, böyle bir iddiada bulunmak değil onun geçerliliğini ispat etmektir.
Teçrübeci İngiliz filozofu David Hume'-un etkisiyle dogmatizmin uykusundan uyandığını söyleyen Kant, epistemolojik açıdan iman alanıyla bilgi alanını birbirinden ayırdı. Ona göre ne duyu verileri ne de salt aklın faaliyeti bizi Tann'ya götürür. Aklın kategorileri aşkın olana ulaşmak için kullanılmaz. O halde rasyonel din felsefesi tamamen verimsiz bir çabadır. İnsanı Tann'ya götürecek yol, ahlâkî tecrübenin kişiye sunduğu verileri kullanan ahlâk delilidir.6
Kant'ın rasyonel din felsefesine yönelttiği eleştiri, özellikle teçrübeci ve pozitivişt felsefe akımlarının din anlayışları üzerinde çok etkili oldu. Meselâ çağdaş İngiliz felsefesinde temel dinî hükümlerin doğrulanması (yahut yanlışlanması) konusunun çok önemli bir problem haline gelmesi Kant'ın etkisiyle olmuştur. Bazı filozoflara göre (meselâ Muhammed İkbal) dinî hükümlerin bilgi verme özelliği vardır. Bu bakımdan rasyonel olarak onların doğru veya yanlış olabilecekleri tartışmaya açık bir konudur. Dolayısıyla Kant'ın bu kapıyı tamamen kapatması doğru değildir. Öte yandan bazı filozoflar dinî hükümlerin böyle bir özelliğe sahip olmadığını öne sürmektedir. Onlara göre dinî hükümler objektif gerçekleri değil insanın duygularını, temennilerini, korkularını, hatta hayal ve yanılmalarını dile getirmektedir. Bu arada dinî hükümleri tamamen bağımsız bir statü içinde düşünerek çeşitli iman-cı (fideist) yaklaşımları benimseyenlerin bulunduğunu da belirtmek gerekir.
3- Din-Bilim, Din-Ahlâk. Din-Sanat vb. İlişkilerinden Doğan Problemler. Din İle bilim arasındaki ilişkilerden doğan problemlerin bir kısmı, biraz önce temas edilen epistemolojik çerçeve içinde sadece nazarî karakterlidir; bir kısmı ise dünya görüşlerinin oluşmasına bilimin ve dinlerin her zaman paralel olarak katkıda bulunmamalarından doğmaktadır.
Din-ahlâk ilişkisi, felsefenin Eflâtun'-dan itibaren uğraştığı çok önemli bir problem olagelmiştir. "Bir şey, acaba kendi başına iyi olduğu için mi Tanrı tarafından emred i İm ektedir, yoksa onun iyiliği böyle bir buyruğa bağlı olarak mı düşünülmelidir?" sorusu hem felsefeyi hem de kelâmı daima meşgul etmiştir. İslâm düşünce tarihinde Eş'arîlik ile Mu'-tezile arasında geçen hararetli tartışmaları hatırlamak konunun önemini anlamak açısından yeterlidir.
Sanatın merkezinde yer alan estetik (bediî) duygu dinin de başvurduğu önemli bir duygudur. Gaye ve nizam delili (tele-olojik delil) belli bir yere kadar bu duygunun verilerine bağlı olarak kurulmuştur. Ayrıca sanatla din arasında sembollerin oluşturduğu bir ortak alan vardır. Bütün bunlar ve daha pek çok kültür meselesi din felsefesinin ilgilendiği konular arasında yer almıştır.
4- Dinler Arası İlişkilerden Doğan Problemler. Özellikle son yıllarda düzenlenen dinler arası konferans, sempozyum ve paneller, yeni bazı felsefî problemlerin ön plana çıkmasına sebep oldu (J. Hick, s. 107-122) Dinlerin "hakikat" konusunda oldukça farklı iddialar öne sürdükleri bilinmektedir. Acaba bu iddialar çeüşmekte midir, yoksa farklı yollarla aynı menzile mi ulaşmaktadır? Bir insanın başka bir dinin bazı inançlarını benimsemesi, fakat yine kendi aslî dininin çerçevesi içinde kalması, meselâ Hz. Mu-hammed'in peygamber olduğunu kabul edip aynı zamanda hıristiyan kalması mümkün müdür? Dinî çoğulculuk için felsefî bir çerçeve kurulabilir mi? Bu ve benzeri sorular, bugün birçok felsefe çevresinde ciddi olarak tartışılmaktadır. Bütün bunlar din felsefesinin her gün biraz daha önemini arttırmakta, üniversitelerin ilgili bölümlerinde din lâyık olduğu statüye kavuşmaktadır.
Ancak modern Türk yüksek öğretim sisteminde din felsefesi gerekli ilgiyi görememiştir. Halbuki İslâm düşünce tarihinde kelâm, nazarî tasavvuf, ahlâk ve İslâm felsefesinin Önemli bir bölümü, din felsefesi çerçevesinde ele alınabilecek çok orijinal meselelerle doludur. Bu meselelerle felsefî açıdan meşgul olunması hem İslâm düşünce tarihinin öğrenilmesi, hem de müslüman bilim ve fikir adamlarının ürettiği malzeme ile felsefî düşüncenin geliştirilmesi bakımından çok önemlidir. Bu önemin günümüze kadar yeterince idrak edilemeyişinin arkasında başlıca iki taassup yatmaktadır. Türkiye'de din felsefesinin geleceği, bazı dinî çevrelerin felsefe karşısında gösteregeldikleri akıl dışı tepki ve bazı felsefe çevrelerinin dinî tefekkür karşısında takındıkları olumsuz tavır şeklinde özetlenebilecek olan bu iki olumsuzluğun tamamıyla ortadan kalkıp kalkmamasına bağlıdır.