<bkz: aşıklı höyük>
aksaray ili'nin 25 km. güneydoğusundaki kızılkaya köyünde bir tarafı melendiz nehri'ne, diğer tarafı ise tarıma açık tarlalara bakan höyük tarıma elverişli, su kenarına yakın bir yere kurulmuştur. 1989 yılından beri arkeolojik kazılar yapılmaktadır. aşıklı höyük anadolu'da akeramik neolitik dönem'e (günümüzden on bin yıl önce) ait en eski "ilk köy yerleşimlerini" sergileyen önemli ören yerlerinden biridir.
<bkz: acemhöyük>
aksaray ili'nin 13 km. kuzeybatısındadır. yeşilova kasabası içinde yer alır. 700 x 600 m. ölçülerinde oval biçimli bir höyüktür. aşağı şehir ile birlikte anadolu'nun en büyük höyüklerindendir. yapılan arkeolojik kazılardan elde edilen veriler höyüğün m.ö. 3000 yıllarından itibaren iskân edildiğini, en parlak döneminin ise asur ticaret kolonileri çağı'nda yani m.ö. 1800 yıllarında yaşandığını göstermektedir. şehrin o zamanki ismi kesin olarak bilinmemekle beraber, yerli ve yabancı bilim adamları tarafından puruşhanda olduğu sanılmaktadır.
koloni çağı'nda höyük dışında aşağı şehir de yoğun bir yerleşime sahne olmuştur. bu dönemde anadolu'nun önemli krallıklarından birinin merkezidir. bu dönem sonunda hem höyük hem de aşağı şehir terkedilmiştir.
ancak höyüğün bir bölümüne erken hellenistik ve roma dönemlerinde yeniden yerleşilmiştir. höyüğün bütünüyle terkedilmesi ise m.s. 3. yüzyılın başlarına rastlamaktadır. 1517 yılında iran azerbaycan'ındaki hoy kenti'nden gelen 3 oba, höyük eteklerine yerleşerek bugünkü yeşilova'yı oluşturmuştur.
kentin en parlak döneminin yaşandığı koloni çağına ait ııı. katta açığa çıkarılmış olan iki saray yapısı yalnız acemhöyük için değil, anadolu mimarlık tarihi açısından da önemlidir. höyüğün güneyinde yer alan sarıkaya sarayı; kuzeybatısındaki ise hatipler sarayı olarak isimlendirilmiştir.
<bkz: antik nora şehri>
aksaray ili, merkez ilçe, helvadere kasabası sınırları içindedir. hasan dağı'nın (argaios) eteğinde ve kral yolu üzerinde, roma ve bizans döneminden kalma antik şehir kalıntıları yer almaktadır.
<bkz: manastır vadisi>
aksaray'ın doğusunda 50 km. mesafede, tabii güzellikler beldesi güzelyurt ilçesi sınırları içinde yer alan 4-5 km. uzunluğunda bir vadidir; döneminin özelliklerini en iyi yansıtan 28 adet kaya oyma kilisesi ve yeraltı şehirleri ile "küçük bir ıhlara" görünümündedir.
vadi boyunca yer alan sivişli kilise, büyük kilise camii, papaz evi, kalburlu kilise, kömürlü kilise gibi çok sayıda kilise ve yeraltı şehri önemli kültür ve tabiat varlıklarımızdandır.
<bkz: ıhlara vadisi>
aksaray ili, ıhlara kasabası'nda ve hasan dağı'nın kuzeydoğusundadır. eski adı "peristremma" olan 14 km. uzunluğundaki ıhlara vadisi'ni baştan başa kat edip, 100-200 m. derinlikte bir kanyon oluşturmuş olan melendiz çayı önce kuzeybatıya selimiye kasabası'na, daha sonra ise yaprakhisar ve belisırma köylerinin, ziga kaplıcasının bulunduğu geniş vadiye ve tuz gölü'ne yönelmektedir.
ıhlara vadisi bir yerleşim yeri olmaktan çok bir dini merkez olarak ön plana çıkmıştır.
dönemin din anlayışını tasvirleriyle ve mimarisiyle canlandıran, freskli veya fresksiz tek ve çift nefli kapalı veya açık yunan haç planlı ve de şapel biçimli kayaya oyulmuş çok sayıda kilise, vadinin dik yamaçlarında sağlı sollu yer alarak ortadan akan melendiz çayı'nın sularıyla bütünleşmektedir.
vadi, doğal yapısı itibarıyla ıx. yy. dan itibaren keşişler ve rahipler tarafından çok uygun bir inziva ve ibadet yeri olarak, savaş döneminde ise gizlenme, korunma yeri olarak kullanılmıştır.
bugün görülebilir durumda 14 kilise mevcuttur. bunlardan 10 kadarı canlılığını ve renk uyumunu korumaktadır ve halen gezilebilmektedir.
vadide yer alan kiliselerde "hz. isa'nın doğumu", "müjde", "ziyaret", "mısır'a kaçış", "son yemek" gibi konuların işlendiği freskler bulunmaktadır.
<bkz: musular>
höyük aksaray'ın yerleşim tarihinin aşıklı höyük'ten sonraki en eski örneklerinden birini oluşturan musular höyük, gülağaç ilçesi kızılkaya köyünde, melendiz ırmağı'nın batısında yer almaktadır.
musular'a ilk kez günümüzden 8000 yıl önce yerleşildiği saptanmıştır. şimdiye kadar iki ana dönem tespit edilmiştir. bunlardan ilki prehistorik terminolojide "çanak çömleksiz neolitik" olarak adlandırılan akeramik dönemdir.
sonraki yerleşme evresi "çanak çömlekli" evreye aittir. bu dönemde yerleşenler önceki yapı kalıntılarını düzlemiş, bunun üzerine kalınca sarımsı renkte bir toprak tabakası sermiş ve bu düzlem üzerine kendi yapılarını inşa etmişlerdir.
yer altı şehirleri: ildeki yer altı şehirleri genellikle güzelyurt ve gülağaç ilçelerinde yoğunluk kazanmakla birlikte, gerek merkez ilçe ve gerekse ortaköy’de de yer altı şehrine rastlamak mümkündür. güzelyurt ilçe merkezi ve manastır vadisi’nde 3 adet açık yer altı şehri vardır. gülağaç ilçesinde saratlı yer altı şehri ziyarete açılarak, aydınlatılmıştır.
ulu camii, eğri minare (kızıl minare), tapduk emre türbesi (tapduk emre köyü), şeyh hamid-i veli (somuncu baba) türbesi (merkez), kılıçarslan türbesi (merkez) : şeyh cemaleddin-i aksarayi itifakhanesi, çilehanesi ve mescidi aksaray'ın en önemli cami ve türbeleridir.
ulu cami (karamanoğlu cami-merkez)
yığma bir tepe üzerinde bulunan caminin kitabesinde, 1408-1409 yıllarında karamanoğlu mehmet bey tarafından mimar mehmet firuz bey’e yaptırıldığı yazılıdır.
tipik bir karamanoğlu eseri olan caminin en önemli özelliği; abanozdan yapılmış, selçuklu devri ahşap işçiliğinin şaheser bir örneği olan minberidir.
ulu cami
eğri minare (kızıl minare-merkez)
selçuklu dönemine ait olup, 1221-1236 yılları arasında yapıldığı sanılmaktadır. kırmızı tuğladan yapıldığı için kızıl minare olarak anılmaktadır.
taptuk emre köyü ve türbesi (taptuk emre köyü)
aksaray ilinin kuzeyinde 20 kilometre mesafede bulunan köy, küçük ekecik dağı'nın eteğinde kurulmuş olup taptuk emre'ye ait olduğu söylenmektedir.
dağ eteğinin en üst kısmında ise son yıllarda yeniden çevre düzenlemesi yapılan cami ve türbe bulunmaktadır. taptuk emre'ye ait olduğu söylenen mezar bozulmadan üst kısmına taş sanduka yapılmıştır.
yunus emre türbesi (reşadiye köyü-ortaköy)
aksaray ilinin ortaköy ilçe merkezine 20 km mesafede reşadiye köyündedir. türbenin bulunduğu tepe, halk tarafından ziyaret tepesi olarak bilinmektedir.
kaya cami (güzelyurt)
güzelyurt ilçe merkezindedir. xıv. yüzyıldan kalmış olduğu sanılmaktadır.
<bkz: selime sultan türbesi> (selime köyü)
selime köyünde bulunan türbe, gerek mimari, gerekse dekoratif yönden erken devir özelliklerini göstermektedir. türbede taş ve tuğla işçiliği iç içedir. mimari stili ve malzemeleri yönünden xııı. yüzyılın başlarına tarihlenmektedir.
kilise cami (aziz gregorius kilisesi) (güzelyurt)
güzelyurt ilçe merkezindeki hıristiyanlık dönemi eserlerinden olup, ortodoks alemi için büyük önem taşımaktadır. m.s. 385 yılında kapalı haç planında inşa edilmiştir. daha sonra çeşitli ilave ve tamiratlarla değişikliğe uğrayan kilisenin, çan kulesi minare haline getirilerek camiye çevrilmiştir.
aziz anargiros kilisesi (güzelyurt)
güzelyurt ilçe merkezindedir. kapalı haç planında olan kilise, kubbeleri ve kolonlorı dahil olmak üzere tümü kayaya oyularak yapılmıştır.
kilise, son olarak 1884 yılında tamir görmüştür. kubbesindeki 1887 tarihinden, fresklerinin onarımından üç yıl sonra yapıldığı anlaşılır. günümüzde vatikan'dan buraya gelip hacı olanlar vardır.
aziz anargiros'un yortu günü olan 1 kasım günleri kilisede hastalar büyük bir tören düzenleyerek sabahlara kadar dua etmektedir.
sivişli kilise (güzelyurt)
kasaba içinde kayadan oyma bir kilisedir. kubbede, ortada hz. isa ile hz. meryem'in, kenarlarda havarilerin portreleri yer almaktadır.
selime katedrali (selime)
kayalara oyulmuş yüksek bir yerde olan katedral içinde iki sıra halinde sütunlar mevcuttur. bu sütunlar katedrali üç sahana ayırmıştır.
kale manastırı kilisesi (selime)
kapadokya'daki dini kuruluşların en büyüklerindendir. manastır vııı. ile xıv. yüzyıl veya x. yüzyıl, kilisedeki figürlü freskolar ise x. yüzyıl sonu ile xı. yüzyıl başları arasına tarihlenmektedir. isa'nın göğe çıkışı, müjde, meryem gibi tasvirleri vardır.
yüksek kilise (merkez)
kızlar manastırı olarak bilinen kilise, dik kayalar üstüne taş oymadır. il merkezine yaklaşık 3 km mesafededir.
kızıl kilise (sivrihisar)
kırmızı kesme taştan yapıldığı için kızıl kilise adını almıştır. kilise v.-vı. yüzyıla tarihlenmektedir.
antik nora viranşehir (helvandere kasabası)
aksaray'ın 30 km güneyinde hasan dağı'nın eteğinde kurulan kasaba, roma ve bizans döneminin önemli yerleşimlerindendir. kasabada bugün bir çok kilise kalıntısı bulunmaktadır. ayakta kalan yapılar bizans devrine aittir. bu kiliseler kısmen tahrip olmuşsa da çeşitli freskler halen göze çarpmaktadır.
ağaçaltı kilisesi (daniel, pantanossa-ıhlara)
ıhlara vadisi içerisinde, vadiye giriş merdivenlerinin güney kısmındadır. freskolarda, vahiy, ziyaret ve doğum, mısır'a kaçış, hz. isa'nın vaftizi ve hz. meryem'in ölümü işlenmiştir. kubbede ise, göğe çekiliş sahnesi yer alır.
pürenli seki kilisesi (ıhlara)
kayaya oyulmuş dört bölümden oluşmaktadır. narteks zemininde mezarlar mevcuttur. freskolar x. yüzyıl başı ile xıı. yüzyıl arasına tarihlenmektedir. peygamberlerin kehaneti, meryem ve piskoposlar, müjde, ziyaret, çobanların tapınması gibi, isa'nın çocukluğu ve incil'den çeşitli sahneleri konu alan tasvirleri önemlidir.
kokar kilise (ıhlara)
ıx. yüzyılın sonuna veya xı. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen freskolarındaki konular oldukça zengindir. son yemek, çarmıha gerilme, mesih'in defnedilişi, göğe çekilme, havarilerin görevleri gibi zaman zaman konu bütünlüğü gösteren tasvirleri ilginçtir. kilisenin iki mezar odasındaki süslemeler, kırmızı boya ile yapılmış ilk örneklerdir.
eğritas kilisesi (ıhlara)
çok büyük bir tapınak ve vadinin en eski yapılarından olduğu anlaşılan kilisenin meryem'e ithaf edildiği, doğu duvarındaki bir kitabede belirtilmiştir. iki melek arasında oturan isa, iki melek ve altı piskopos arasındaki meryem, hz. yusuf'un rüyası, mısır'a kaçış, vaftiz, kudüs'e giriş gibi tasvirlerin yer aldığı fresklerin oldukça yıpranmış olmalarına karşın, boyalarının çok renkli ve canlı oluşu dikkat çekmektedir.
sümbüllü kilise (ıhlara)
manastır mekanları iki kat halinde kaya kütlesine oyulmuştur. mikail ile cebrail arasında meryem, isa ve fırında üç ibrani genci ile azizlerin tasvirleri vardır.
yılanlı kilise (ıhlara)
kuzeyindeki ve güneyindeki dar haç kolları, tavanı kabartma bir haçla bezeli merkez mekanı çevreler. çarmıhta isa, kudüs'e giriş, mısırlı meryem'in gömülmesi, ziyaret gibi tasvirler vardır.
saint georges kilisesi (kırkdamaltı kilisesi-belisırma)
bölgedeki en yüksek kilise olup, 1283-1295 yılları arasında yapıldığı sanılmaktadır. kilisenin kitabesi kilisenin tüm çevresini dolanmaktadır. kilisedeki fresklerde incilin hikaye ettiği tüm konular ile selçuklu sultanı ıı. mesud'un resmi tasvir edilmiştir.
bahattin samanlığı kilisesi (belisırma)
tek koridorlu bir kilisedir. kuzey ve batı yan duvarlara oyulmuş birer hücre ile güney duvara oyulmuş üç hücre kubbesi de beşik çatı şeklindedir.
direkli kilise (belisırma)
kilisenin içindeki kapıdan keşişlerin türbelerine ve kilisedeki görevlilerin ikametgahlarına gidilmektedir. kilise üstündeki sütunlarda ikişer sıra halinde resimler vardır. azizlerin ve havarilerin iki taraflarında kitabeler görülür. bir manastır kilisesi olup xı. ve xııı. yüzyıl lara tarihlenmektedir.
ala kilise (belisırma)
köyün kuzeyinde ve vadinin doğu yamacında kayaya oyulmuş bir kilisedir. hıristiyanlığın serbest bir hale gelmesinden sonra yapılmıştır. cephesinin üst kısmında havarilerin ve azizlerin resimleri yer almaktadır. doğum, anastasis, kudüs'e giriş, mısır, meryem'in takdis edilmesi gibi tasvirler yer almaktadır.
karagedik kilisesi (belisırma)
dik kayaya yaslanmış otlarla örtülü bir tepe üzerinde kurulmuştur. xı. yüzyıl bizans üslubunda yapılmış büyük bir kilise olup, çanlı kiliseyi andırmaktadır.
hanlar
alayhanı
aksaray-nevşehir karayolu üzerinde alayhan köyü sınırları içerisindedir. hanın ön ve avlu kısmı yıkılmıştır. ıı. kılıçarslan döneminde uçbeyi olan pervane bey tarafından yaptırıldığı tahmin edilmektedir.
öresin han
aksaray-nevşehir karayolunun 22 km.sinde, selçuklulardan kalma bir handır. orta kubbesi ve kapısı yıkılmıştır. pencereleri mazgal şeklindedir. altışar kemerli gözleri vardır.
sultan hanı
1228-1229 yıllarında alaaddin keykubat tarafından yaptırılmıştır. selçuklu devrinin mimari taş işçiliği ve süsleme sanatları bakımından şaheser bir örnektir. ticari ve askeri açıdan önemli olan konya-aksaray yolunun emniyetini sağlamak için kurulmuştur. yazlık, kışlık, mescid ve ahır bölümlerinden oluşan klasik selçuklu hanları tipindedir.
ağzıkara han
aksaray-nevşehir karayolunun 15.km'sinde bulunan han, osmanlı kaynaklarında hoca mesud hanı olarak geçmektedir. yapımı 1231 tarihinde alaaddin keykubat döneminde başlanmış, 1239 'da gıyaseddin keyhüsrev devrinde tamamlanmıştır. hamamı, imareti, yazlık ve kışlık bölümleri ile tam teşekküllüdür. hanın kapısı selçuklu taş süsleme sanatının tüm özelliklerini gösterir.
kaplıcalar
ziga kaplıcaları
aksaray’da termal turizm denilince ziga kaplıcaları akla gelir. aksaray’a 35 km. mesafede ıhlara yolu üzerindedir. başta romatizma hastalıkları olmak üzere metabolizma bozuklukları, sindirim sistemi hastalıkları, deri hastalıkları, göz hastalıkları ve kadın hastalıkları ile nevralji, nefrit ve kırık çıkık vakalarına iyi gelmektedir.
paşa hamamı
osmanlı devri eserlerindendir ve şehir merkezinde zinciriye medresesi yanındadır. ıı. abdülhamit seraskeri hacı ali paşa tarafından yaptırılmıştır. kadın ve erkek kısımları vardır. dört kubbelidir. hamam ildeki taştan yapılmış tipik ve tek osmanlı eseridir.
kaynak: kültür bakanlığı web sitesi.
#1096585