Cem Sultan
(d. 23 Aralık 1459, Edirne - ö. 24 Şubat 1495, Napoli),
Osmanlı şehzadesi.
Ağabeyi II. Bayezide karşı taht mücadelesi vermiş, ama yenilerek Batıya sığınmak zorunda kalmıştır.
II. Mehmedin (Fatih) oğluydu. Edirne sarayında dönemin ünlü bilginlerinden öğrenim gördü. Çok küçük yaşta Kastamonu sancakbeyliğine atandı (1469). Babası, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasana karşı sefere çıkınca, ona vekâlet etti (1473). Ağabeyi Mustafa Çelebinin ölümü üzerine 1474te Karaman beylerbeyliğine getirildi. Sekiz yıllık beylerbeyliği sırasında edebiyat, müzik, coğrafya ve felsefeyle ilgilendi; Farsçadan çeviriler yaptı. Konya halkının sevgisini kazandı ve geleceğin padişahı olarak görülmeye başladı.
Cem Sultan ile II. Bayezid arasında babalarının sağlığında başlayan çekişme, II. Mehmedin 1481de ölümüyle taht kavgasına dönüştü. Sadrazam Karamani Mehmed Paşanın II. Bayezidden önce Cem Sultana padişahın ölüm haberini ulaştırma çabası başarısızlıkla sonuçlandı ve Cemin güçlü destekçisi Mehmed Paşa öldürüldü. II. Bayezid, kardeşinden önce Amasyadan İstanbula gelerek 21 Mayıs 1481de ulema ve yeniçerilerin desteğiyle tahta çıkmayı başardı. Kendisini yasal veliaht sayan ve Bayezidin padişahlığını tanımayan Cem Sultan, Karamanlılardan topladığı bir orduyla Bursaya ilerledi. Bayezidin Ayaş Paşa komutasındaki ordusunu yenerek kente girdi ve hükümdarlığını ilan etti (28 Mayıs 1481); kendi adına hutbe okutup para bastırdı. Büyük bir orduyla üzerine yürüyen Bayezid ile, halası Selçuk Hatun aracılığıyla anlaşmayı denedi; Anadolunun kendisine verilmesi koşuluyla devleti aralarında paylaşmayı önerdi. Anlaşma gerçekleşmedi ve Cem, 20 Haziran 1481de Bayezidin ordusuna yenilerek önce Konyaya, oradan da ailesiyle birlikte Memlûklere sığınmak üzere Suriyeye gitti. 26 Eylülde Kahirede Sultan Kayıtbay tarafından büyük bir törenle karşılandı.
Bir süre Mısırda kalan ve hacca giden Cem, Kayıtbayın da yardımıyla Anadoluya dönmek üzere 26 Mart 1482de Kahire den ayrıldı. 14 Mayısta Adanada Karamanoğlu Kasım Beyle anlaşarak Ankaraya yürüdü ve 8 Haziranda kaleyi kuşattı. Ama Bayezidin ordusunun yaklaştığını öğrenince kuşatmayı kaldırarak Alaşehire kaçtı; 20 Temmuz 1482de, daha önce sığınma koşullarını görüştüğü St. Jean Şövalyelerine ait bir gemiyle Rodosa gitti.
Yaşamının bu ikinci döneminde St. Jean Şövalyeleri ve Rodos başrahibi Pierre dAubussonun elinde Bayezide karşı kullanılan diplomatik bir silah durumuna geldi. Sığınmayla başlayan yaşamı tutsaklığa dönüştü ve çeşitli pazarlıklara konu oldu. 1 Eylül 1482de Rodostan, önce Nicee ardından Chambery, Rumilly ve Boislamyye götürüldü. Uzun pazarlıklar sonucunda, 1489da Papa VIII. Innocentiusa verildi. Papanın OsmanlIlara karşı açılacak bir haçlı seferine katılma önerisini reddetti. Bunun üzerine papa ile ilişkileri gerginleşti. VIII. Innocentius ölünce, 1492de VI. Alexanderin papa seçilmesiyle bir ölçüde özgürleşti. Bu sırada Kudüse yapacağı sefer için Cemi yanına almak isteyen Fransa kralı VIII. Charles, VI. Alexanderın Cemin başı için II. Bayezidle pazarlık yaptığını öğrenince Romaya girdi ve Cemi yanma alarak kentten ayrıldı. Yolda hastalanan Cem, Napoliye götürüldü ve orada öldü. Zehirlenerek öldürüldüğü de söylenir. Bozulmaması için ilaçlanan cesedi beş yıl daha pazarlık konusu yapıldı ve ancak 1499da Bursaya getirilerek Şehzadeler Türbesine gömüldü.
Cemin Oğuz ve Murad adlarındaki iki oğlundan Oğuzu, II. Bayezid öldürtmüştü. Küçük oğlu Murad, 1517de Mısırın I. Selim (Yavuz) tarafından alınması üzerine Rodosa sığındı ve 1521de I. Süleyman (Kanuni) adayı ele geçirince idam edildi.
Batıda Zizimi adıyla anılan ve yaşamı çeşitli yapıtlara konu olan Cemin Türk edebiyatında önemli bir yeri vardır. Divan edebiyatında gurbet ve vatan temalarını işleyen ilk şairlerdendir. Şiirleri çoğunlukla liriktir. En çok beğenilen yapıtlarını ve mektuplarını Farsça yazmıştır. Türkçe Divan'ı (1981, 2 cilt), Farsça Divan'ı, Fal-ı Reyhan-ı Sultan Cem (1951) adlı bir falnamesi ve Hurşid ü Ferahşad adlı bir mesnevisi vardır. Selman-ı Savecinin Cemşid ü Hurşid mesnevisini Türkçeye çevirerek babasına sunmuştur.