Anemi kanda yeterince sağlıklı kırmızı kan hücreleri (alyuvar) veya hemoglobin olmadığında ortaya çıkan bir sağlık durumdur. Hemoglobin, kırmızı kan hücrelerinin ana bir parçasıdır ve oksijen taşır. Eğer çok az ya da anormal kırmızı kan hücresine sahipseniz ya da hemoglobininiz anormal veya çok düşükse, vücudunuzdaki hücreler yeterli oksijen alamayacaktır. Anemi belirtileri –yorgunluk gibi– organların düzgün çalışabilmeleri için ihtiyaç duydukları şeyi alamadıkları durumda ortaya çıkar.
Anemi ABD’deki en yaygın kan sorunudur. Yaklaşık 3.5 milyon Amerikalı’yı etkilemektedir. Kadınlar, genç çocuklar ve kronik hastalıklara sahip kişiler yüksek risk taşır. Hatırlanması gereken önemli faktörler:
- Aneminin belirli biçimleri kalıtsaldır ve bebekler doğum anından itibaren etkilenebilir.
- Reglden dolayı kan kaybı yaşadıklarından ve hamilelik süresince kan ihtiyaçları arttığından özellikle doğurgan çağdaki kadınlar demir eksikliği anemisine karşı duyarlıdırlar.
- Kötü beslenme ve diğer tıbbi koşullar nedeniyle yaşlı yetişkinler de bu hastalığa yakalanma riskine sahip olabilirler.
Anemin pek çok türü vardır. Hepsinin nedenleri ve tedavileri de çok farklıdır. En yaygın olan demir eksikliği anemisi, beslenme değişiklikleri ve demir takviyeleri ile çok kolay tedavi edilebilir bir hastalıktır. Hamilelik döneminde ortaya çıkan anemi gibi bazı anemi türleri bile normal sayılır. Fakat bazı anemi türleri hayat boyu sağlık problemleri getirebilir.
Belirtileri
- Kolay yorgunluk ve enerji kaybı
- Düzensiz hızlı kalp atışı, özellikle egzersiz yaparken
- Nefes darlığı ve baş ağrısı, özellikle egzersiz yaparken
- Konsantrasyon güçlüğü
- Baş dönmesi
- Soluk cilt
- Bacak krampları
- Uykusuzluk
Anemiye ne neden olur?
400’den fazla anemi türü vardır. Bunlar 3 gruba ayrılmışlardır:
- Kan kaybının sebep olduğu anemi
- Kırmızı kan hücrelerinin azlığının ya da kusurlu üretilmesinin sebep olduğu anemi
- Kırmızı kan hücrelerinin yıkımının neden olduğu anemi
Kan kaybının sebep olduğu anemi
Kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar) uzun bir süre boyunca, yavaş yavaş ve farkına varılmadan kanama ile kaybedilebilir. Bu türden kronik bir kanama genelde aşağıdakilerden birinin sonucunda olur:
- Ülser, basur ve gastrit (mide iltihabı) gibi sindirim sistemi ile ilgili hastalıklar ve kanser
- Ülser ve gastrite sebep olabilen aspirin veya ibuprofen gibi steroid yapıda olmayan iltihap sökücü ilaçların kullanımı
- Kadınlarda regl veya doğum. Özellikle regl kanı çok ise ve birden fazla hamilelik var ise.
Alyuvar azlığının ya da kusurlu üretilmesinin sebep olduğu anemi
Bu tür anemide, vücut çok az kan hücresi üretebilir veya kan hücreli düzgün çalışmayabilir. Her iki durumda da anemi ortaya çıkabilir. Kırmızı kan hücreleri kusurlu olabilir veya kırmızı kan hücrelerinin düzgün çalışması için gerekli olan mineral ve vitaminler eksik olabilir. Bu anemi türü ile bağlantılı durumlar:
- Orak hücreli anemi
- Demir eksikliği anemisi
- Vitamin eksikliği
- Kemik iliği ve kök hücre problemleri
- Diğer sağlık sorunları
Orak hücreli anemi ABD’de genelde Afrikalı-Amerikalılar ve Hispanik Amerikalılar’da görülen kalıtsal bir hastalıktır. Kırmızı kan hücreleri genetik bir kusurdan dolayı hilal şeklini alır. Hızlı bir şekilde yok parçalandıklarından oksijen vücuttaki organlara gidemez ve anemiye yol açar. Ayrıca hilal şekilli alyuvarlar küçük kılcal damarlarda sıkışabildiklerinden ağrıya sebep olurlar.
Demir eksikliği anemisi vücuttaki mineral demir eksikliğinden kaynaklanır. Kemiğin ortasındaki kemik iliği oksijeni vücuttaki organlara taşıyan alyuvarların bir parçası olan hemoglobini üretebilmek için demire ihtiyaç duyar. Yeterince demir olmazsa vücut alyuvarlar için yeterince hemoglobin üretemez. Bunun neticesinde demir eksikliği anemisi ortaya çıkar. Bu tür anemiye aşağıdakiler sebep olabalir:
- Özellikle bebek, çocuk, ergen, vegan ve vejetaryenlerde demir-eksik beslenme
- Hamilelik ve emzirme dönemlerinde kadının demir stoklarını tüketen metabolik istekler
- Regl
- Sık kan bağışı
- Mukavemet alıştırmaları
- Crohn hastalığı gibi sindirimle ilgili durumlar veya midenin veya küçük bağırsağın bir kısmının cerrahi operasyonla alınması
- Bazı ilaç, gıda ve kafeinli içecekler
Vitamin eksikliği anemisi B12 vitamini veya folik asit eksikliğinde ortaya çıkabilir. Bu iki vitamin alyuvar yapımı için gereklidir. Vitamin eksikliği anemisine aşağıdakiler sebep olabilir:
- Megaloblastik anemi: B12 vitamini veya folat eksikliği vardır.
- Pernisiyöz anemi: Crohn hastalığından dolayı eksik B12 vitamin emilimi, bağırsak paraziti enfeksiyonu, mide veya bağırsağın bir kısmının ameliyatla alınması veya HIV enfeksiyonu.
- Beslenme eksikliği: Az veya hiç et yememe B12 vitamin eksikliğine sebep olabilir, aynı zamanda çok pişmiş ya da çok az sebze yemek de folat eksikliğine sebep olabilir.
- Vitamin eksikliği anemisine sebep olan diğer durumlar: hamilelik, bazı ilaçlar, alkol istismarı, tropik cüruf ve çölyak hastalığı gibi bağırsak hastalıkları.
Erken gebelik döneminde yeterli folik asit, gelişmekte olan fetüsün spina bifida gibi nöral tüp defekti benzeri bir hastalığa yakalanmasını önlemeye yardımcı olabilir.
Kemik iliği ve kök hücre problemi vücudun yeterli alyuvar üretmesini engelleyebilir. Kemik iliğinde bulunan bazı kök hücreler alyuvar üretir. Eğer kök hücre sayısı az ise, kusurlu ise veya metastatik kanser hücresi gibi hücrelerle yer değiştirmiş ise anemi ortaya çıkabilir. Kemik iliği veya kök hücre probleminden dolayı ortaya çıkan anemiye aşağıdakiler dahildir:
- Kök hücrelerinin sayısında belirgin bir azalma ya da bu hücrelerin yokluğunda aplastik anemi ortaya çıkar.
- Aplastik anemi kalıtsal olabilir, belirgin bir neden olmaksızın ortaya çıkabilir, ya da kemik iliğinin ilaç, radyasyon, kemoterapi veya enfeksiyon gibi nedenlerden kusurlu hale gelmesiyle ortaya çıkabilir.
- Alyuvarların olgunlaşamaması ve düzgün büyüyememesi durumunda Talasemi (Akdeniz anemisi) ortaya çıkar. Talasemi genellikle Akdeniz, Afrika, Ortadoğu ve Güneydoğu Asya kökenli insanları etkileyen kalıtsal bir durumdur. Bu hastalık hafif şiddetten hayati tehdite kadar uzanabilir. En ağır formu Cooley anemisi olarak adlandırılır.
- Kurşuna maruz kalma kemik iliği için toksiktir ve daha az alyuvar üretilmesine neden olabilir. Kurşun zehirlenmesi erişkinlerde iş ile ilgili durumlardan dolayı, çocuklarda ise örneğin boyalı cips yemekten ötürü görülür. Düzgün olmayan sırlı çömlek de gıda ve içecekleri kurşunla zehirleyebilir.
Alyuvar üretimi için yeterince hormon olmadığında anemi ile ilişkili diğer sağlık sorunları ortaya çıkabilir. Bu tür anemiye sebep olabilen bazı örnekler:
- İleri böbrek hastalığı
- Tiroit yetmezliği
- Kanser, enfeksiyon, deri veremi, şeker hastalığı ve eklem iltihabı gibi diğer kronik hastalıklar
- Yaşlılık
Alyuvarların yıkımının sebep olduğu anemi
Alyuvarlar kırılgan olduklarında ve dolaşım sisteminin rutin stresine dayanamadıklarında, zamanından önce parçalanabilir ve hemolitik anemiye sebep olabilirler. Hemolitik anemi doğum esnasında ya da sonra gelişebilir. Bazen bilinen hiçbir nedeni yoktur. Hemolitik aneminin bilinen nedenleri şunlar olabilir:
- Orak hücre anemisi ve talasemi gibi kalıtsal durumlar
- Strese neden olabilen enfeksiyon, ilaç, yılan veya örümcek zehri veya belirli bazı gıdalar
- İleri karaciğer veya böbrek hastalığının toksinleri
- Bağışıklık sisteminin saldırısı (Hamile kadınlardaki fetuslarda meydana geldiğinde yenidoğanın hemolitik hastalığı adı verilir)
- Damar aşısı, protez kalp kapakçıkları, tümörler, ağır yanıklar, bazı kimyasallara maruz kalma, şiddetli hipertansiyon ve pıhtılaşma bozuklukları
- Nadir durumlarda, dalak büyümesi kırmızı kan hücrelerini tuzağa düşürebilir ve bunları yok edebilir.