KÜLTÜR TARİHİ BAKIMINDAN ÖNEMİ
Dr. Hüseyin SEVER
Asurlular, Kuzey Mezopotamya'da Eski Asur Devletini kurduk ları ilk gelişme çağlarında Asur pazarlarına Babil'den ve Mezopotamya dışından gelen mâmûl maddelerle kalay v.s. mübadele etmek üzere Orta Anadolu'da bir ticaret şebekesi kurmuşlardır.
Asurca tabletlerin binlerce yıl sonra Anadolu'da ele geçmeye başlamasından sonra, bunlara Grek-Roma coğrafî taksimatında bu sâhaya verilen isme göre, "KAPADOKYA TABLETLERİ" ve bun ların kime âit oldukları ve muhtevaları anlaşılmaya başladığından beri ticari teşkilâta da "ASUR TİCARET K O L O N İ L E R İ " adı veril miştir.
Önce yerli halkın tarlalarında bulduğu ve gelen seyyahlarla 2500 kadarı kendi müzelerimize ve bilhassa dünya müzelerine intikal eden bu tabletler üzerinde British Museum, Luvr Müzesi, Amerikan Müze ve Üniversiteleri tarafından metin neşrine girişildiği gibi, başka ülkelerde de münferit ciltler veya makaleler neşredilmeye başlanmıştır. Böylece çivi yazısı sahasında 1910 yıllarından itibaren bir de "KAPADOKYA TABLETLERİ ARAŞTIRMA ALANI" açılmış oldu.
Büyük kısmı Kayseri'nin 20 Km. kuzey-doğusundaki Kültepe -Karahöyük'te çıkan metinlerde kaydedilen eski KANİŞ'in, yâni Ticaret Kolonisinin orta Anadolu'daki merkezinin burası olduğu anla şılmış, 1925'de Hitit Çivi yazısı mütehassısı Çek bilgini B. Hrozny Kültepe'de höyüğün eteğinde yapmış olduğu bir mevsimlik kazı sonunda 750 kadar yeni tablet bulmuştur. Bunlar üç cilt halinde Hrozny ve Matoue tarafından yakın tarihlerde neşredilmiştir.
Amerikalılar adına von der Osten'in Alişar'da yaptığı kazılarda da 62 Kapadokya tableti bulunmuş, bunlar da GELB tarafından yayınlanmıştır. Daha sonra Boğazköy kazılarında sur dışında Almanlar tarafından da bir miktar Kapadokya tableti elde edilmiş, bunlar da H. OTTEN tarafından neşredilmiştir.
Nihayet 1948 yılında Prof. Dr. Tahsin ÖZGÜÇ başkanlığında ve Türk Tarih Kurumu'nun desteği ile Kültepe'de başlamış olan verimli kazılar sayesinde bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde ve az miktarda da Kayseri Müzesinde olmak üzere 13.000 in üzerinde çivi yazılı Asurca tablet ilim âlemine kazandırılmıştır.
Şimdilik Kapodakya sahasına giren üç yerde, yâni Kültepe-Alişar ve Boğazköy'de yapılan sistemli kazılarla çok sayıda veya mahdut sayıda tablet bulunmuş, ayrıca Pınarbaşı'nda, Uzunyayla'da ve Çukur ova'da da tesadüfi olarak halk tarafından birkaç tablet elde edilmiş olmalarına göre, Tuz Gölü çevresinden Urfa ve Diyarbakır'a; SİVAS çevresinden ÇUKUROVA'ya kadar yayılan geniş orta Anadolu saha sındaki tabletlerden edinilen bilgilerle ticaret merkezlerinden 11 kada rının büyük ticaret yerleri / KÂRUM'lar ve 10 kadarım da küçük ti caret merkezleri WABARTUM'lar oluşturmaktadır. Neşriyat Heyeti nin 3 bin civarındaki tableti incelemeleri sayesinde bu ticaret merkez lerinin adedi bugün artık 50'yi aşmıştır. Bu yılki kazı sezonunda adı geçen bu ticaret merkezlerini araştırmak üzere tarafımızdan ekip oluşturulmuştur. İleriki yıllarda inşaallah daha güzel haberlerle huzur larınıza çıkmayı ümidediyoruz.
Şahsî mülkiyet esasının M.Ö. 2000'lerde Güney Mezopotamya'da olduğu üzere kuzeydeki Asur'da da hâkim görüş hâlini alması ve gelişme neticesi Asur devleti ve halkı sür'atle kalkınmış, Asur'daki bu refah yüzünden de dışarıya açılma ihtiyacı duyulmuş olup, alış-veriş şartları bakımından Anadolu müsait bir pazar sayılmıştır. Bunun ne ticesi olarak M.Ö. 1900'lerde yukarıda bahsettiğimiz sınırlar içerisinde Asur Ticaret Kolonisi kurulmuştur. Koloninin merkezi K Ü L T E P E -KANİŞ olup, diğer KÂRUM ve WABARTUM daireleri -KANİŞ'den talimat almışlardır. Büyük sermayedarlar Asur'da sermaye şirketleri kurmuşlar, Anadolu'ya da yayılarak, TAPPAU dedikleri ortaklar, ticarî ajanlar ve ŞAMALLU denilen yardımcılar da bu şirketler adına ve kendi hesaplarına ayna, tarak gibi süs eşyasına, zamanın modasına uygun çeşitli kumaşlara ve kalaya kadar Anadolu'da çok istenen mad deleri eşek kervanlar' ile, Dicle ve Fırat boylarından çıkıp çeşitli küçük -büyük ticaret merkezlerine uğrayıp, alış-veriş yaparak KANİŞ'e getirmişlerdir, Anadolu halkının istihsal ve imâl ettikleri kıymetli taşları, madenleri, özellikle de altın, gümüş ve bakırı Asur'a sevket-mişlerdir.
Yerli krallara bağlı şehirler tepeler üzerinde, kaleler içinde iskân edilirken, Asurlu kolonistler bu şehirlerin eteklerinde veya dışında, bir nevi serbest pazar yeri olarak kurulmuşlardır.
Asurlular'ın Anadolu'ya satış için getirdikleri mallarını yerli beylerin saraylarında, belli vergi ve menfaatlar karşılığında depola dıkları ve muhafaza altına aldıkları, ilk alım hakkına da böylece sa rayın sahip olduğu görülmektedir. Fiat dalgalanmalarına rastlandığı, Asurlular'ın Anadolu'da çözülemeyen hukukî meselelerinin merkez ASUR'a havale edildiği ve orada karara bağlandığı meselesini de yeni belgelerden öğreniyoruz.
Anadolu'da mahallî idarelerde bir değişiklik olduğu zaman yerli beyler veya beyçeler, Asurlu tüccarların ticari faaliyetlerini garanti altına almak için " Y E M İ N " etmekteydiler. Kârum'da bulunan özel bir mahalde de (HAMRUM), Asurlu tüccarlar Anadolu hudutları dahilinde kaçakçılık yapmayacaklarına dâir " Y E M İ N " ediyorlardı. Ticarî anlaşmaya göre her iki taraf karşılıklı olarak aşağıdaki madde leri garanti ediyorlardı:
A. Anadolu Bey ve Beyçeleri:
1- Kârum ve wabartum'larda korunma hakları saklı kalmak şartı ile oturma hakkı.
2- Yerli bey ve beyçe'nin hudutları dahilinde tüccarlara seyahat güvenliği, hırsızlık ve yol kesmelere karşı teminat.
3- Asur imparatorluğunun siyâsî ve hukukî kararlarını kolonis-lerin uygulayabilmeleri için sınırları aşan nüfuz hakkı.
B. Asurlu Tüccarlar:
1- Getirilen malları herkesten önce ilk seçme ve ilk satın alma hakkı. Aynı zamanda saray bu malları % 10 ucuza alma hakkına da sahip bulunuyordu1.
2- Kervanlara konan vergileri ödemek. Umumiyetle en çok öde dikleri vergi "NİSHATUM" = (bir nevi gümrük vergisi) adı verilen vergi olup, bu vergi kumaşlardan % 5, kalaydan da % 3 ve her yük için de 2 mina2 idi. Asur tapmaklarının mallarından ise vergi alınmı
yordu.
3- Demir ve diğer madenler ve bilhassa kıymetli madenlerden dâimi pay hakkı ödemek zorundaydılar.
1 J.-Lewy, On Some Institutions of the Old Assyrian Empire (HUCA, 27, s. 1-79. 2 1 mina yaklaşık olarak 480 gr civarında bir ağırlık ölçüsü birimidir.
Asurlu tüccarların mallarını altın veya gümüşe çevirerek Asur'a aktardıkları, satılan malın veya verilen borcun taksitlere bağlandığı da görülmektedir.
Asurlular'ın aynı zamanda Anadolu'da ziraatle de uğraştıkları metinlerimizde belirtilmektedir. Ayrıca yeni metinlerle yeni birtakım yerleşim merkezleri, Kârum ve Wabartum adını verdikleri ticaret mer kezlerinin yanında, şahıs ve meslek adları, yeni teknik terimler tesbit edilmekte ve malzeme gittikçe zenginleşmektedir. Bütün bu hususlar, işlediğimiz tabletlerin Anadolu'muzun ilk tarihi çağının aydınlatıl ması bakımından ehemmiyetini bir kat daha artırmaktadır.
Anadolu'nun Puruşhattum, Hahhum ve Kuşşara gibi büyük şehir lerinde ruba'um rabi'um denilen "BÜYÜK MAHALLİ K R A L " vardı, diğer şehirlerdeki krallar (ruba'um) yer yer bunlara bağlı bulunuyordu. Fakat normal olarak şehir ve yakın çevresini idare eden müstail kral lar da vardı. Kültepe metinlerinde müstakilen hüküm süren kadın beyler, yâni rubaturo'lardan da bahsedilmektedir.
Asurlular'ın yerli halk üzerinde siyasî bir nüfuzları yoktu. Bunun aksine onlar geçtikleri yerlerde yerli krallara sığınıyorlar, mallarının emniyeti hususunda yardım görüyorlardı.
Krallıklar ve şehirler aralarında, halkın işlerini sistemli ve kontrollü yürütmek üzere bir nevi lonca teşkilâtı da kurmuşlardır. Asur kralları, Anadolu ile olan ticari ilişkilerinde bilhassa "kral" unvanı yerine "WAKLUM" = Lonca başkanı, unvanını kullanıyordu:
rabi nageri : dellallar başı rabi naggâri : marangozlar başı rabi nappâhi : demirciler başı rabi re'im : çobanlar başı rabi mahirim : pazar ağası rabi alahhinim : değirmenciler başı aşkapum : derici
aşlakum : çamaşırcı
rabi alpatim : sığır sürüleri başı rabi serim : kırlar âmiri
Ayrıca yeni incelediğimiz metinlerde de bazı yeni meslek isimleri tesbit etmiş bulunuyoruz
r a b i k a l b a t i m : köpekler â m i r i rabi daiialim : i s t i h b a r a t şefi
H e r t ü r l ü sosyal ve ticâri faaliyetlerin h ü k ü m s ü r d ü ğ ü bir böl gede istihbarat ve bilgi alma çalışmalarını y ü r ü t e n bir sınıfın da mev cudiyeti kaçınılmazdır.
Diğer bir meslek adı da " s i k k a t u m " d u r :
Sâhamız ilim adamlarınca bu mesleğin, " m â d e n ticaretinin göze t i m i n d e n sorumlu bir m e m u r veya yüksek seviyede bir m e m u r , y a h u t da ordu k u m a n d a n ı olabileceği iddialarına karşılık, biz yeni bir başka K ü l t e p e t a b l e t i n d e k i k a y ı t l a r a d a y a n a r a k ş u k a n a a t e v a r ı y o r u z :
Kt.ş / i-3, 19-20; de ui-qâ-ti Pî-it-ha-na ru-ba-im A-ni-ta GAL
si-ki-ti" şeklinde bir ibâre b u l u n m a k t a d ı r . Bu t ü r " i q a t i " formlarında
A n i t t a d â i m a : " r a b i s i m i l t i m " olarak geçmekte iken, y u k a r ı d a k i met nimizde ise, " r a b i s i k k i t i m " olarak görmekteyiz. B u r a d a n şu sonuca v a r ı y o r u z :
Yerli idârede (yâni Anadolu'da) kral olacak veliaht ilk önce rabi \
sikkitim',lik görevinde b u l u n m a k t a , d a h a sonra terfi ederek rabi
sim-miltim'lik görevine getirilmektedir. Veliahtlar krallığa bu şekilde hazır
l a n m a k t a d ı r l a r .
Bu d u r u m Orta-Çağın lonca sisteminin bir başlangıcı olarak k a b u l edilebilir. Bu sistem d a h a sonraki devirlerde H i t i t l e r d e , Anadolu Sel-çuklarında ve Osmanlı i m p a r a t o r l u ğ u z a m a n ı n d a d a h a da gelişmiş olarak son z a m a n l a r a k a d a r d e v a m etmiştir. Kırşehir Ahi E v r a n şenlik lerinde a d ı geçen bu meslek teşkilâtları terbiye ve geleneği hâlâ yaşa t ı l m a ğ a çalışılmaktadır.
Yerli halkın altın, gümüş, bakır istihsal etmekle, çeşitli yerli ku maşlar îmal etmekle beraber ticari h a y a t t a aktif rol aldıkları da görül m e k t e , esas itibariyle saraylar ve m e m u r l a r dışında, halkın basit zirâat h a y a t ı yaşadığı da anlaşılmaktadır. Yerli h a l k da kendi a r a l a r ı n d a b a z a n Asurca ile m e k t u p l a ş m a k t a , birbirlerinden, d a h a çok ev, arsa, k o y u n , h u b u b a t , bal, y a ğ v.s. alış-verişi y a p m a k t a d ı r l a r . Asurlu ve yerlilerin ayrı takvimleri, ve a y r ı mühletleri olduğu gibi ayrı ağırlık ölçüleri de b u l u n d u ğ u anlaşılmaktadır, (ina aban mâtim şaqalu" = m e m l e k e t i n taşı ile t a r t m a k ) sözü b u n u n açık delilidir.
Yerli Anadolu halkının h u k u k anlayışına da t e m a s edecek olursak; Onlar da k ü ç ü k şehir krallarının y a n ı n d a m ü s t a k i l şehir kraliçelerinin
de bulunuşu gibi, yerlilerin birbirleriyle evlenme ve boşanmalarında erkek ve kadının aynı baklara, aynı cezalara tâbi tutulduklarına, şim diye kadar bu konuda ele geçmiş olan 20 kadar metinde şahit olunmak tadır.
-Bunun dışında esâsında Sâmi satın alma evlenmesi (Kauf—Ehe) ve Kocası ölen gelinin ev içindeki başka bir erkekle evlendirilmesi (Levirat) sistemine bağlı olan Asurlular'a da "Eğer bir Asurlu yerli bir kadınla" evli ise, ikinci bir kadınla Anadolu'nun hudutları dahilinde evlenemeyeceği" şartı getirilmekte, Asur'da ise qadiştum denilen hafif meşrep bir kadınla, herhalde muvakkat olarak evlenebilecekleri kayde dilmektedir. Yani Kadın-Erkek eşitliği Anadolu'da daha o çağlarda belirgin bir durumdadır.
Asurlu tüccarlara âit vesikalarla, Anadolu'nun yazılı devreye girmesi neticesinde, devrin siyâsî tarihi hakkında yeni birtakım bilgiler edinmeye başlandığı bilinmektedir. Ticaretle uğraşan Asurlu tüccarlar, düzenledikleri vesikalarda kendilerini ilgilendirmeyen Anadolu'nun
siyasi tarihi ve sosyo ekonomik konularına pek temas etmemişler ve yazılı belgelerde de bunlardan hiç bahsetmemişlerdir.
Koloni Çağı Anadolu'sunun durumunu bize en açık olarak I. tabakaya tarihlenen ve KANİŞ KRALI WARŞAMA ile MAMA KRALI ANUM-HİRBİ arasında geçmekte olan mektuplaşma açıklamaktadır.3
Sâdece bu vesika bile Anadolu'daki yerli krallar arasında anlaşmalar ve çekişmelerin mevcudiyeti hakkında bize fikir vermektedir.
Asurlu tüccarların yerli halktan bir kimseyi köle olarak satın al maları yasaktı. Ancak, geçici olarak uygulanmakta olan ve borca karşı
3 K. Balkan, Mektup, s. 6 v.d: (Et. g/t-35 numaralı metnin tercümesi:
(1-4) Mama (rubâ'um) kralı Anum-hirbi şöyle söyler: Kaniş kralı (rubâ'um) Warşama'ya de ki: sen bana mektup gönderdin ve (bu mektibunda) dedin ki: 5) kölem Taişamalı'yı 6) ben teskin edeceğim. Fakat sen 7) kölen Sibuhalı'yı 8) teskin ediyor musun? 10) Mademki 9) Ta işamalı senin köpeğindir, 10) ne için başka kırallarla (şarru) 11) münakaşa ediyor? 13) Benim köpeğim Sibuhalı 14) diğer krallarla (sarru) 15) münakaşa ediyor mu? Taişamalı bir kral (rubâ'u) 16) bizim aramızda üçüncü bir kral (rubâ'u) 17-18) olmalı mı? Düşmanım beni yener yenmez (= öldürür öldürmez, yendiği zaman) 19) Taişamalı 20) memleketime hücum edip 21) oniki şehrimi tahrip etti. 22) (Bu şehirlerin) sığırlarını ve koyunlarını 23) alıp götürdü. O şöyle dedi: kral (rubâ'um) ,ölmüştür'. Bu sebepten (benim kuş) avcı(sı)nm tuzağını kaldırdım. 28) o, 25) memleketimi 26) koruyacak ve 27) bana 26) kalb verecek(= beni cesaretlendirecek) 25) yerde 27) memleketimi 28) yalnız yakmakla kalmadı, fakat dumanı da pis kokuttu (= melketimi yakıp yıktı). Baban 30) İnar, Harsamna şehrini 31) dokuz yıl boyunca muhasara ettiği 29) zaman 31) benim halkım (= benim memleketim) 32) senin memleketine alın 33) edip, tek bir sığır veya tek bir koyun 34) öldürdü mü? -vs...
hizmet tarzındaki kölelik vardı. Buna delil olarak aşağıda sadece transkripsiyon ve tercümesini vereceğimiz AKT I, 334 metnimizi örnek
gösterebiliriz:
Ay. um-ma Istar-pi-lâ-ah İR sa A-mur-Istar-ma KI E-na-A-sur DUMU Puzur-Istar X + 5. 2 / 3 ma-na KU.BABBAR
[s]a Zu-za-a a-na [i] g-ri-a al-qî [a]-na a-wa-tim [a]-ni-a-tim K. x + 10. kâ-ru-um
[X - X - X - X - X]
Ay. (x + 1 - x + 2): Amur-Iştar'ın kölesi İştar-pilah şöyle söyler: (x + 3 - x + 4): Puzur-Iştar'ın oğlu Ennam-Aşşur ile birlikte (x + 5 — x + 7): Zuza'nın 2 / 3 mina gümüşünü ücretim olarak
(ücretim olmak üzere) aldım. (x + 8 - x + 10): Bu beyanlar üzerine (x - x - x - x - x) kârum'u (hükmünü verdi).
Önyüzü tamamen kırık olan bu tabletin, sağlam kalmış olan arka yüzündeki anlamına göre bir mahkeme zaptı olduğu anlaşılmaktadır. Burada köle olarak zikredilen İştar—pilah, kendi ücreti olan 2 / 3 mina gümüşü, Puzur-İştar'ın oğlu Ennam-Aşşur ile birlikte, Zuzâ adlı şahıs tan bizzat kendisinin aldığını zikretmektedir.
. Yeni yer adlarının yanısıra Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nın siyâsî yapısının açıklanması ve Anadolu'nun o zamanki tarihî-Coğrafyası bakımından Kt. a/k—11645 numaralı metnimizi buraya örnek olarak almayı uygun bulmaktayız.5
Bu metnimizi gözden geçirecek olursak, bunun mektup üslûbunda kaleme alınmış olduğunu, yerli beyler veya beyliklerle ilgili dikkate değer bilgileri ihtiva eden enteresan bir vesika olduğu görülür.
Metnimizin baş kısmında: İli—idi adındaki şahsın muhatabı olan Usur-sa-Aşşur adlı kişiye; kendisine havale edilen iş için saraya çıkıp
4 AKT = Ankara Kültepe Tabletleri I, Türk Tarih Kurumu yayınları-Ankara. 5 Bkz. AKT I, s. 99 v.d.
haber ulaştırdığı ve hangi ülkenin kralı olduğu bildirilmeyen kişinin verdiği sözü, çok dikkat edilmesi gereken hususlar dahilindeki duruma bağlı olarak tutacağını bildirmektedir:
Kt. a / k - 1165'in Tercümesi:
Öy. (1 + 4): Ili-idi Usur-şa-Aşşur'a şöyle söyler: "Bana verdiğin malûmata göre saraya çıktım ve senin haberlerini ilettim (bildiridim)" (5-6) ruba'um (kral) da şöyle söyledi: "Ona dikkat ettiğin nısbette sözümü tutacağım". (7-8) ruba'um (kral) şunu da söylüyor: "Altına ve Şuluat'ın bana gönderdiği habere gelince: (9-.10) Wahşuşana'ya yazacağım ye BİRTUM'u gönderteceğim. (11—12) Sen gerçekten Wah-şuşana'ya ayağını basmamalıdın! (12-17) Puruşhattum, Uşunala ve Wahşuşana ruba'umlarına (krallarına) rabi sikkitim yemin edeceğine göre buraya gelmesin! (17-20) Burada Şarla memleketinde Şabu'alılar bize yolu kapadılar ve bizi tefkif ettiler. (21 -22) İyi cins bir KUTANUM kumaşı, tarafımdan kaydedildiler! (22-25) Tüccarlar evini (ticaret odasını) haberdar ettik, fakat bize getirdikleri eşyaları alıkoydular ve bizi serbest bıraktılar. (26-29) ruba'um (kral) şunu da söylüyor: "Yazacağım, Şuluat ve Abı-ilı sizin kıymetli "AŞİUM" taşınızı iâde edecekler, ben ise onları altına doyuracağım (onlara altını ben ödeye ceğim).(30) Usur-sa-Aşşur hiçbir şey vermeyecek, (31) ruba'um (kral) (bu arada) iyi haber de verdi. (32) O şöyle diyor: "Huzursuz olmasın! (33-35) Onlar yolu onun için serbest bırakıncaya kadar burada Amur -gati-İştar olmayacak. Ona yazacağız ve (36-39) memnun olmazsa (33-35) Onlar yolu onun için serbest bırakıncaya kadar burada Amur -qati-Iştar olmayacak. Ona yazacağız ve (36-39) memnun olmazsa hemen gelecek. Senin haberine göre (gerekeni) yapacağım. (39-41) Senin bana bahsettiğin değirmen taşları (için) ruba'um (kral) şöyle söylüyor: "Niçin onları buraya göndermediler ?".