Önemli Çıkarımlar
- ‘Statik web’ olarak da adlandırılan Web1 (1989-2004), ‘salt okunur’ ve merkezi olmayan bir yapıdaydı
- Web2 (2005’ten günümüze) etkileşimlidir ancak merkezidir
- Web3 (gelecek) daha insani olacak, orijinal merkezi olmayan yapıya geri dönülecek, ancak veri gizliliği ve güvenliğinde iyileştirmeler yapılacak
Web’in Evrimi
İnternet, 1989’daki başlangıcından bu yana büyük bir evrim geçirmiştir. Tarihsel, mevcut ve öngörülen gelişimi genellikle üç ayrı aşamaya ayrılır: Web1, Web2 ve Web3.
Ağırlıklı olarak tamamen bilgilendirici statik web sayfalarından oluşan ilk yineleme (Web1) yaklaşık olarak 1989’dan 2004’e kadar sürmüştür. Bunu, Facebook, Twitter ve YouTube gibi merkezi platformların hakim olduğu çok daha etkileşimli ve kullanıcı dostu Web2 takip etti. Web3, İnternet’in bir sonraki neslini temsil ediyor ve oldukça fazla ses getiriyor.
Web3 kavramı , büyük ölçüde blockchain gibi gelişen teknolojilerin yaygınlaşması sayesinde 2021 yılında ilgi görmeye başladı . Bazen ‘merkezi olmayan web’ olarak da adlandırılan Web3, Web2 ile ilgili, özellikle de gizlilik, güvenlik ve merkezileşme ile ilgili eksikliklerin çoğunu çözmeyi amaçlamaktadır. Henüz emekleme aşamasında olsa da Web3, gücün ölçeğini kullanıcılara doğru eğmek için büyük ölçüde merkezi olmayan protokollere dayanacaktır.
Burada, farklılıklarından karşılaştıkları benzersiz zorluklara kadar web’in her aşamasını inceliyoruz.
Web1
Web1 genellikle İnternet evriminin ilk aşamasını ifade eder. İlk tanıdığımız şekliyle İnternet ve dot-com patlamasını ortaya çıkaran şey buydu. Oldukça etkileşimli olan günümüz web’inin aksine, Web1 oldukça pasifti ve tamamen bilgiyi okumak ve tüketmekle ilgiliydi. Bu nedenle bazen ‘salt okunur’ web olarak adlandırılır.
Kısaca Web1
- Merkezi olmayan
- Web siteleri tamamen bilgi amaçlıydı
- Ağdan kullanıcılara tek yönlü iletişimi kolaylaştırdı
- Dinamik HTML yerine statik içerik sunan siteler
- Büyük ölçüde köprülerle birleştirilmiş web sayfalarından oluşur
- Sunucu tarafı içerir (SSI) veya ortak ağ geçidi arayüzü (CGI) kullanılarak oluşturulmuş sayfalar
- Web1 örnekleri şunları içerir: AOL, Yahoo!, Craigslist, Ask Jeeves ve WebMD
Web1 neydi?
Bu ilk yineleme yaklaşık olarak 1989’dan 2004’e kadar sürmüştür. İngiliz bilgisayar bilimcisi Sir Tim Berners-Lee tarafından icat edilmiştir ve World Wide Web (WWW) olarak bilinmektedir. İnternetin çok ilkel bir biçimi olan Web1, esasen Basamaklı Stil Sayfaları (CSS) olmaksızın birbirine köprü ile bağlanmış statik bilgilerden oluşan bir dizindi.
Web siteleri Sunucu Tarafı İçerikleri (SSI ) veya Ortak Ağ Geçidi Arayüzü (CGI) kullanılarak oluşturuldu ve İnternet servis sağlayıcıları (ISP) veya ücretsiz web barındırma hizmetleri tarafından işletilen web sunucularında barındırıldı. Bugün alıştığımızın aksine, Web1’deki bilgi ve ürünler basitçe sunuluyordu (bir katalog veya broşürde göreceğiniz gibi), kullanıcıların etkileşime girmesi (beğenme/paylaşma/yorum yapma) veya katkıda bulunması için hiçbir fırsat yoktu. Yalnızca az sayıda kişi içerik oluşturmuş, katılımcıların çoğunluğu pasif tüketiciler olarak kalmıştır.
Web2
Web1 tamamen bilgiye erişmekle ilgiliyken, Web2 yaratmak ve katkıda bulunmakla ilgilidir. İnternetin ticarileşmesinin temeli haline gelmiştir ve bu aşamada e-ticaret, sosyal medya ve sanal iletişim platformları ortaya çıkmıştır.
Bazen katılımcı (veya katılımcı) web, sosyal web veya ‘oku/yaz’ web olarak da adlandırılan bu ikinci nesil web hizmetleri büyük ölçüde etkileşim, birlikte çalışabilirlik ve bağlanabilirlik üzerine odaklanmaktadır. Bugün bildiğimiz İnternet versiyonudur ve büyük ölçüde mobil, sosyal ve bulutun ortaya çıkmasından kaynaklanmaktadır.
Kısaca Web2
- Merkezi
- Duyarlı, dinamik içerik
- Geniş toplumsal kullanım
- AJAX, Javascript, HTML5 ve CSS3 gibi teknolojilerle etkileşim tabanlı
- Yüksek düzeyde kullanıcı katılımı ve kullanıcı tarafından oluşturulan içerik
- Farklı hizmetler arasında birlikte çalışabilirlik
- Son kullanıcılar için geliştirilmiş kullanılabilirlik
- Sorunsuz iletişim
- Kişisel veriler karşılığında hizmet sağlayan şirketlerin hakimiyeti
- Web2 örnekleri şunları içerir: Instagram, YouTube, Facebook ve Google Haritalar
- Uygulamalar arasında sosyal medya, blog oluşturma, oylama, etiketleme, sosyal imleme ve podcasting yer almaktadır
Web2 nedir?
Web2 terimi Tim O’Reilly ve Dale Dougherty tarafından 2004 yılının sonlarında düzenlenen ilk O’Reilly Media Web 2.0 Konferansında popüler hale getirilmiştir. Orijinal web’den daha kullanıcı dostu ve dinamik olan Web2, kullanıcı tarafından oluşturulan içerik çağını başlatarak etkileşim şeklimizi sonsuza dek değiştirdi.
Lansmanla birlikte ilk kez internete erişimi olan herkes Wikipedia, MySpace ve WordPress gibi platformlara katılarak bilgi, fikir ve deneyim alışverişinde bulunabildi. Etsy ve Depop’ta tüm işletmeleri yönetebilir, Amazon ve TripAdvisor’da yorumlar veya Flickr ya da Pinterest’te resimler yayınlayabilir, YouTube’a videolar yükleyebilir ve Airbnb’de evlerini tanıtabilirler – liste uzayıp gidiyor.
Şirketler de bundan fayda sağladı. Artan bağlanabilirlik, kuruluşlar ve müşterileri arasında daha iyi etkileşim ve iletişimi kolaylaştırarak müşteri memnuniyetinin artmasına ve gelirlerin yükselmesine yol açmıştır. Ayrıca, iletişim, seyahat ve operasyon maliyetlerini azaltırken ürünlerin pazara sunulma süresini de kısaltmıştır. Pazarlama her zamankinden daha hedefli ve ölçülebilir hale geldi ve bir kuruluşun dışındaki rekabetçi bilgiye erişim sadece bir tık uzağınızda.
Ancak tüm bu güçlendirme ve erişim, kullanıcıların kişisel gizliliğine mal olan ödünlerle birlikte geldi.
Web2’nin Sorunları
Hepimizin (hem kişisel hem de profesyonel olarak) bağımlı hale geldiği bu platformlar, az sayıda büyük şirketin sahip olduğu sunucularda merkezileştirilmiştir. Bu da muazzam miktarda güç ve kontrolün sadece birkaç kişinin elinde toplandığı anlamına gelmektedir ki bu durum son yıllarda büyük endişe yaratmıştır.
Bu güç, kullanıcı gizliliğine zarar verme potansiyeline sahiptir. Kullanıcılar nihayetinde kişisel verilerinin haklarını devrederek bu platformları kullanmak için ‘ödeme’ yapmaktadır. Kişinin adı, doğum tarihi ve IP adresinden cihazına, tarama geçmişine ve alışveriş alışkanlıklarına kadar her şey toplanabilir, saklanabilir ve daha sonra reklamcılara satılabilir – çoğu zaman kullanıcı bilinçli olarak farkında olmadan.
Neden? Çünkü veri noktaları, şirketlerin kullanabileceği ve kâr edebileceği önemli pazarlama bilgileri sağlıyor: Statista‘ya göre, 2021 yılında Facebook (Meta) şaşırtıcı bir şekilde 114,93 milyar ABD doları reklam gelirini cebe indirirken, Google 209,5 milyar ABD doları ile bunu neredeyse ikiye katladı.
Kısacası, Web1’de kullanıcılar tüketiciyken, bazıları Web2’de kullanıcıların ürün olduğunu söylüyor.
Ürün Olarak Kullanıcılar
Ayrıca, bu platformların kullanıcıları da sansürlenebilir ve platformdan çıkarılabilir. Bir kullanıcı platformun kabul etmediği bir görsel ya da yorum paylaşırsa, bu görselin kaldırılması ya da bazı durumlarda hesabının süresiz olarak kapatılması riskiyle karşı karşıya kalır. Ve bu yasak sadece tek bir platform için değil, potansiyel olarak bir ana şirketin kontrol ettiği diğer tüm platformlar için geçerli olacaktır.
Peki kullanıcılar neden bu platformlardan uzaklaşmıyor? Çünkü uzun bir süre boyunca çok fazla seçenek yoktu. Daha önce de belirtildiği gibi, günümüzde teknolojiye yalnızca bir avuç şirket hakimdir (Alphabet [Google], Meta, Amazon, Apple’ı düşünün). Verilere inanılmaz erişimlerinin, neredeyse sonsuz kaynaklarla birleştiğinde, bu devlere rekabette haksız bir avantaj sağladığı ve küçük işletmelerin bir ayakkabı almasını neredeyse imkansız hale getirdiği öne sürülüyor.
Bu şirketler, kullanıcıları kendi platformlarında tutmak için tasarlanan ve ‘duvarlı bahçeler’ olarak bilinen kapalı ekosistemler yaratırken, alternatifleri kullanmalarını daha az elverişli hale getirdiler. (İlgilenen okuyucular Apple’ın ekosistemine ve nasıl çalıştığına dair bu derin araştırmaya göz atabilirler).
Elbette, bir kullanıcı yukarıda belirtilen nedenlerden biri veya birkaçı nedeniyle Facebook’u bırakabilir, ancak daha sonra Facebook entegrasyonu gerektiren diğer bazı platformlara veya uygulamalara erişemeyebilir. Hatta istemeden de olsa aynı ana şirketi paylaşan bir platforma geçiş yapabilirler. Ayrıca, Facebook gibi platformlar söz konusu olduğunda, kullanıcılar platformdan ayrıldıklarında verilerine erişimlerini kaybederler – resimler, konuşmalar ve saklamak istediklerini bile bilmedikleri bağlantılar.
Ancak teknolojideki gelişmeler sayesinde işler değişiyor. Bu da bizi Web3’e getiriyor.
Web3
Bazen semantik web olarak da adlandırılan Web3 tamamen okuma, yazma ve sahip olma ile ilgilidir.
Veri madenciliği, çevrimiçi gözetim, algoritma manipülasyonu, sömürücü reklamcılık ve öznel yasaklama ile ilgili Web2 hakkındaki yaygın endişeler, birçok kişinin alternatif platformlar aramasına neden oldu. Bu alternatifler, içerik silolarını ve İnternet tekellerini aştıkları ve verilerin kişisel mülkiyetine odaklandıkları için Web3’ün temeli haline gelmiştir.
Web3, blok zinciri ve ilgili teknolojiyi kullanarak gücü dev teknoloji şirketlerinden alıp kullanıcıların eline vermeyi amaçlıyor; böylece kullanıcılar sadece kullanıcı ya da tüketici olmak yerine web’deki rollerine sahip olabilecekler.
Kısaca Web3
Halen üzerinde çalışılmakta olan bir çalışma olmasına rağmen Web3, omurgasını oluşturduğu konusunda hemfikir olunan bazı ideolojileri kapsamaktadır:
- Merkezi olmayan
- Güvensiz ve izinsiz
- Sansürsüz
- Kendi kendini yönetme
- Daha yüksek düzeyde gizlilik ve güvenlik
- Daha fazla kullanıcı kontrolü
- Silosuz
- Geliştirilmiş arama motoru okunabilirliği
- Yerel yerleşik ödemeler
Web3 nedir?
Web3 kavramı ilk olarak Berners-Lee tarafından 2001 yılında Scientific American‘da yayınlanan ve insanlar ile bilgisayar uygulamaları arasında göze çarpan bir iletişim boşluğu tespit ettiği makalesinde ortaya atılmıştır. Makinelerin dilin semantiğini işleyemediğini, yani verilerden anlam veya bağlamı çözemediğini kabul etti. Bir gün insanlar ve makineler tarafından okunabilecek bir web önerdi.
Teknoloji, konseptinin bu kısmının tamamen yerine getirilebileceği bir aşamaya gelmemiş olsa da, diğer yönler – özellikle de ademi merkeziyetçilikle ilgili olanlar – gelişmiştir.
Web3, Berners-Lee’nin “herhangi bir şey yayınlamak için merkezi bir otoriteden izin alınmasına gerek olmayan… merkezi bir kontrol düğümü ve dolayısıyla tek bir hata noktası olmayan… ve ‘kill switch’ bulunmayan” orijinal web vizyonuna geri dönmek için ademi merkeziyetçilik teknolojilerini kullanmayı vaat ediyor.
Yerinden Yönetim Uygulamada Nasıl İşliyor?
Bu, kendisinden önce gelenlerden daha akıllı, özerk ve açık olacak bir İnternet versiyonudur. Blok zinciri teknolojisine dayanan Web3, merkezi otoritelere olan ihtiyacı ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır; bu da kullanıcıların üçüncü taraf aracılara güvenmek veya güvenmek zorunda kalmadan dünyadaki herhangi bir birey veya makine ile etkileşime girebilecekleri anlamına gelir. Verilerin ağa ait olduğu Web2’nin aksine, Web3’teki veriler paylaşılır. Kullanıcılar, teorik olarak, İnternet protokollerinin yönetimine katılabilir ve (nihayet) verilerine sahip olabilirler.
Web3’ün arkasındaki önemli teknolojiler şunlardır: yapay zeka (AI), blok zinciri, makine öğrenimi (ML), artırılmış gerçeklik (AR) ve 3D grafikler.
Web3 örnekleri arasında merkezi olmayan protokol Bitcoin, blok zinciri tabanlı sosyal platform Steemit, NFT pazar yeri OpenSea ve Crypto.com gibi kripto para borsaları yer almaktadır.
Yerinden Yönetime Doğru Paradigma Değişimi
Verilerin kontrolünü son kullanıcılara geri vermek ve büyük şirketlerden uzaklaştırmak, web’in bu yeni versiyonunun büyük bir bileşenidir. Merkezi olmayan sosyal ağlar, içerik oluşturucuların eşler arası (P2P) bir şekilde kitlelerle etkileşim kurmasını ve sansürlenme veya platformdan çıkarılma korkusu olmadan içerikleri üzerinde son sözü söylemelerini sağlamayı amaçlamaktadır.
Örneğin, değiştirilebilir olmayan tokenlar (NFT ‘ler), yerleşik telif hakları yoluyla eserlerinden doğrudan kâr elde etmelerine olanak tanıyarak yaratıcılara halihazırda daha iyi ve daha adil bir tazminat sağlamaktadır.
Kripto para, Web3’te büyük bir rol oynayacak ve tokenlar, kullanıcıların web’in yönetişimine katılmaları için finansal bir teşvik görevi görecek. Token sahipleri, merkezi olmayan özerk kuruluşlar (DAO’lar) olarak bilinen topluluklar oluşturabilir ve merkezi olmayan bir uygulamanın (dapp) fonlarının nasıl dağıtılacağı konusunda oy kullanabilir. ‘Kazanmak için oyna’ (P2E) oyunları olarak adlandırılan blok zinciri tabanlı oyunlar, bu sistemin iş başında olduğu harika bir örnektir.
P2E oyunlarında, oyuncular zamanları ve katılımları karşılığında dijital nakit veya NFT’ler ile ödüllendirilir ve bunlar daha sonra merkezi olmayan borsalarda (DEX’ler) alınıp satılabilir. Axie Infinity gibi oyunlar, birçok oyuncunun normalde bu tür teşvikler olmadan gerçekleştirecekleri bir etkinlik için jeton kazanmalarını sağladı. Bazı durumlarda, Idle Mystic‘te olduğu gibi, oyuncular jetonlarını bir kararı oylamak için kullanarak oyunun yönetimine katılabilirler.
Ayrıca, kripto cüzdanlar, kullanıcıların hassas bilgiler ve kişisel veriler sağlamasını gerektiren merkezi, üçüncü taraf elektronik ödeme sistemlerine güvenme ihtiyacını ortadan kaldıracaktır. Bu alandaki birçok katılımcı, merkezi olmayan hizmetler geleneksel kredi puanlarına dayanmadığından, bunun bankasız nüfus için finansal kapsayıcılığa yardımcı olacağına inanmaktadır.
Web3’ün Zorlukları
Web3’ün uygulanabilirliği konusunda bazı tartışmalar var. Bazıları bunun gerçekten ademi merkeziyetçi olup olamayacağını sorguluyor. İnsanlar ve şirketler kendi sunucularını çalıştırmak istemedikleri için merkezileşmenin kaçınılmaz olduğunu, çünkü bir sunucunun bakımının sadece pahalı değil, aynı zamanda zahmetli ve enerji yoğun olduğunu savunuyorlar.
Sonuç olarak, birçok dapp çalışabilmek için en az blok zincirleri kadar geleneksel merkezi web sunucularına da ihtiyaç duymaktadır. Aslında günümüzde çoğu dapp, blok zinciri ile etkileşime geçmek için Infura ya da Alchemy kullanıyor ve bunlar da merkezi şirketler (Infura’nın durumunda Amazon gibi) tarafından barındırılan üçüncü taraf bulut sunucularına güveniyor.
Blok zinciri teknolojisi son derece maliyetli ve enerji yoğun olduğundan, birçok kişi hem ölçeklenebilirlik hem de sürdürülebilirlik konusunda endişe duymaktadır. Ayrıca, işlem hızları merkezi olmayan protokollerde merkezi olanlara kıyasla çok daha yavaştır ve benimsenmenin önünde önemli bir engel olmaya devam etmektedir.
Düzenleme Ne Olacak?
Ayrıca, ademi merkeziyetçilik beraberinde yeni yasal ve düzenleyici sorunları da getirmektedir. Eğer tek bir otorite yoksa, o zaman siber suç, taciz ve yanlış bilgilendirmeyi denetlemekten kim sorumludur?
Son olarak, girişin önünde teknik bir engel var. Bu, kullanılabilirlikten güvenliğe kadar uzanmaktadır – her ikisi de ortalama bir kullanıcının gezinmesi için çok daha karmaşık olacaktır. Web3 ile belirli bir miktarda teknoloji bilgisi gereklidir. Kullanıcıların hızla değişen bu alana katılabilmeleri için blok zincirleri, akıllı sözleşmeler, cüzdanlar, protokoller ve daha fazlasıyla ilgili bilgileri anlamaları ve takip etmeleri gerekecektir.
Bu dik öğrenme eğrisi, hem kullanıcı deneyimi (UX) hem de kullanıcı arayüzü (UI) tasarım süreci tipik olarak geliştirme döngüsünün çok daha sonraki bir aşamasında geldiğinden, birçok Web3 ürün ve hizmetinin çoğu zaman biraz yetersiz kullanıcı deneyimi ile daha da karmaşık hale gelir; modern web tarayıcılarında entegrasyon eksikliği, Web3’ü birçok kullanıcı için daha az erişilebilir hale getirir.
Son Düşünceler
Web’in dünyanın etkileşim ve işleyiş biçimini – çoğunlukla daha iyiye doğru – dönüştürdüğünü söylemeye gerek yok. Web3’ten ne kadar uzakta olduğumuzu söylemek mümkün değil, ancak Web3’ün unsurları şimdiden mevcut İnternetimizin bir parçasını oluşturuyor. Uzmanlar, en azından öngörülebilir gelecekte Web3 teknolojilerinin Web2 ile birlikte çalışacağını, ancak Web2’nin yerini tam olarak alamayacağını tahmin ediyor. Web3 kervanına katılmış olsanız da olmasanız da, kabul etmelisiniz ki bu oldukça ilgi çekici.
Durum Tespiti ve Kendi Araştırmanızı Yapın
Bu makalede listelenen tüm örnekler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Bu tür bilgileri veya diğer materyalleri yasal, vergi, yatırım, finansal veya diğer tavsiyeler olarak yorumlamamalısınız. Burada yer alan hiçbir şey, Crypto.com tarafından herhangi bir madeni para, jeton veya diğer kripto varlıklarına yatırım yapmak, satın almak veya satmak için bir talep, öneri, onay veya teklif teşkil etmez. Kripto varlıkların alım satımından elde edilen getiriler, bulunduğunuz ülkede sermaye kazancı vergisi de dahil olmak üzere vergiye tabi olabilir.
Geçmiş performans, gelecekteki performansın garantisi veya öngörücüsü değildir. Kripto varlıkların değeri artabilir veya azalabilir ve satın alma fiyatınızın tamamını veya önemli bir miktarını kaybedebilirsiniz. Bir kripto varlığı değerlendirirken, mümkün olan en iyi kararı vermek için araştırma ve durum tespiti yapmanız çok önemlidir, çünkü herhangi bir satın alma işlemi tamamen sizin sorumluluğunuzda olacaktır.