Halihazırda Çin, Budizm'in dünya çapındaki en önemli taraftar kitlesini barındırmaktadır. Meditasyon ve etik davranış yoluyla aydınlanmaya ulaşmayı öngören dini bir felsefe olan Budizm'in yaklaşık iki bin yıl önce Çin'deki kökenleri tam olarak net değildir.
Antik Çin çalışmalarında uzmanlaşmış akademisyenler arasındaki fikir birliği Budizm'in MS 1. yüzyılda Han Hanedanlığı (MÖ 202 – MS 220) döneminde tanıtıldığı yönündedir. Bu, Hindistan'dan ticaret yollarını aşarak Çin'e ulaşan misyonerlerin çabalarıyla gerçekleşmiştir.
Bu yazıda Budizm'in Çin'e nasıl yayıldığının hikayesini anlatıyoruz.
Çin Budizminde İpek Yolu Etkisi
Budizm'in Han Hanedanlığı'na muhtemel geçiş yolu İpek Yolu üzerinden, deniz yoluyla veya kara yoluyla olmuştur. Bazı tarihçiler Budizm'in ilk uygulamalarının güney Çin'de, özellikle de Yangtze ve Huai Nehirlerini çevreleyen bölgelerde gerçekleştiğini öne süren deniz hipotezini tercih etmektedir.
Alternatif bir bakış açısı ise Budizm'in Çin'in kuzeybatı bölgesine yayılmasının Gansu koridoru vasıtasıyla kolaylaştırıldığını ve miladın ilk yüzyılında Sarı Nehir havzası boyunca yayıldığını, daha sonra da Orta Asya'da yayıldığını öne sürer.
Çin literatüründeki yaygın anlatımlara göre, Han İmparatoru Ming'in (MS 28-75) kendisini "güneşin ışıltısına" sahip bir tanrıyı aramaya iten bir rüya görmesinin ardından Budist öğretilerin Çin'de yayılmasını kolaylaştırdığı iddia edilmektedir. Çinli elçiler imparator tarafından Hindistan'a gönderilmiş ve dönüşlerinde Budist Sutra yazıtlarını beyaz atların sırtında taşımışlardır. Ayrıca gruba Dharmaratna ve Kaśyapa Mātanga adlı iki keşiş de eşlik etmiştir.
Budizm'in Çin'e girişi, ister deniz, ister kara, ister beyaz at olsun, yalnızca ulaşım yöntemlerinin sorgulanmasının ötesine geçen çok yönlü bir olgudur. Çin'in çeşitli bölgelerine nüfuz eden farklı Budizm ekolleri bunu özerk bir şekilde yaparak bu tarihsel olayın karmaşıklığına daha da katkıda bulunmuştur.
Budizm'in Çin'e girişi İpek Yolu üzerinden yayılmasına kadar geriye uzanabilir. Sarvastivada ekolü bu gelişmenin temelini oluşturmuş ve nihayetinde Japonya ve Kore'de Mahayana Budizm'inin benimsenmesinin yolunu açmıştır. Budist rahiplerin İpek Yolu'nu kat eden tüccar kervanlarıyla birlikte seyahat ettikleri ve yolculukları boyunca dini öğretilerini yaydıkları bilinmektedir. Han Hanedanlığı döneminde Çin ipek ticaretinde önemli bir artış yaşanmış ve bu artış Budist öğretilerin keşişler tarafından yayılmasıyla aynı döneme denk gelmiştir.
2. yüzyılda Kuşan İmparatorluğu Budizm'in Orta Asya'da yayılmasına tanıklık etmiş ve bu durum krallığın Çin'in Tarım Havzası'na doğru topraklarını genişletmesiyle aynı zamana denk gelmiştir. Daha önce Keşmir'de bilgi aktaran Dharmaksema da dahil olmak üzere, Orta Hindistan'dan gelen Budist keşişler MS 4. yüzyıldan itibaren Budizm'i yaymak için Çin'e gitmeye başladılar.
Budizm'den Önce Çin
Budizm'in ortaya çıkışından önce, Çin'deki dini ortam üç temel inanç sistemiyle ayırt ediliyordu: Beş Tanrı'ya saygı (Wufang Shangdi), Konfüçyüsçülük ve Taoizm. Erken Shang, Qin ve Zhou hanedanlarının devlet dini, yaklaşık MÖ 1600'den MÖ 200'e kadar Beş Tanrı kültüydü. Bu dini uygulamanın izleri antik çağlara, özellikle de Çin'deki Neolitik döneme kadar sürülebilir. Hem yönetici sınıf hem de genel halk, beş farklı biçimde tezahür etme yeteneğine sahip olduğuna inanılan bir tanrıya saygı duyuyordu.
Han hanedanlığı döneminde Çin, Konfüçyüsçülüğe güçlü bir bağlılık sergilemiştir. Toplumsal denge ve uyumun korunmasına odaklanan Konfüçyüsçü inanç sistemi Çin'de MÖ 6. ve 5. yüzyıllar arasında ortaya çıkmıştır.
Zhou hanedanlığının çöküş döneminde, ünlü Çinli filozof Konfüçyüs, bireyin ahlaki karakterinin başkalarının refahını kolaylaştırmadaki önemini benimsemiştir. Gösterilen çabalara rağmen, Konfüçyüsçülüğün takipçileri kısa süren Qin hanedanlığı döneminde (MÖ 221-206) zulme maruz kalmış, alimler idam edilmiş ve Konfüçyüsçülükle ilgili yazılar yok edilmiştir.
Taoizm, MÖ 6. yüzyılda ortaya çıkan, sadelik ve mutluluk ile karakterize edilen ve doğanın ilkeleri tarafından yönlendirilen bir yaşam biçimini teşvik eden dini ve felsefi bir gelenektir. Budizm, insan varoluşunun doğasında var olan acıları, maddi varlıkların geçiciliğini ve kişinin mevcut koşullarının ötesinde bir gerçekliği keşfetmesinin önemini vurgulayarak Konfüçyüsçülük ve Taoizm'den ayrılmıştır.
Beş Tanrı'nın ortak olarak bilindiği diğer isimler şunlardır:
- Wǔfāng Tiānshén (五方天神 "Beş Bölgenin Göksel İlahları");
- Wǔfāngdì (五方帝 "Beş Bölgenin İlahları");[11][not 1]
- Wǔtiāndì (五天帝 "Beş Göksel İlah");
- Wǔlǎojūn (五老君 "Beş Eski Lord");
- Wǔdàoshén (五道神 "Beş Yol Tanrı(sı)");
- Xiāntiān Wǔdì (先天五帝 "Eski Cennetin Beş Tanrısı");
- Wǔsèdì (五色帝 "Beş Renk Tanrısı").
Erken Dönem Çin Budizmi
Başlangıçta Budizm Çin'de sağlam bir temel oluşturmakta zorluklarla karşılaştı. Monastisizm ve Budizm'de benliğe yapılan vurgu Çin toplumunun yerleşik gelenekleriyle çelişiyor gibi görünüyordu; öyle ki pek çok Çinli yetkili Budizm'in devlet gücüne zarar verdiğini düşündü.
2. yüzyılda Hintli misyonerler Budist kutsal metinlerinin çevirisini başlatmıştır. Bu çeviriler Budizm ve Taoizm arasında paylaşılan ortak bir dil ve eğilimi gün ışığına çıkarmıştır. Budizm'in içsel bilgeliğin geliştirilmesine yaptığı vurgu Taoist düşüncenin ilkeleriyle uyumluydu. Buna ek olarak, Budizm'in ahlak ve ritüellere odaklanması da soylulara ve imparatorluk saraylarına mensup Konfüçyüsçü entelektüellere cazip geliyordu.
Kayıtlı çevirilerin başlangıcı MS 148'de gelen Partlı bir keşiş olan An Shiago'nun gelişine kadar geri götürülebilir. Tarihsel anlatılara göre, An Shiago'nun Budizm öğretilerini yaymaya adanmış bir hayat sürmek için taht üzerindeki hak iddiasından feragat eden Part kraliyetinin bir üyesi olduğu iddia edilir. Bu kişi Çin'deki Han Hanedanlığı'nın başkenti olan Luoyang'da Budist tapınaklarının kurulması için büyük çaba sarf etmiştir. Buna ek olarak, Budist kutsal metinlerini Çinceye çevirerek kapsamlı misyonerlik çalışmalarının başlangıcını oluşturmuştur.
Taoist tanrı Laozi ve Buddha'ya eşit derecede saygı gösterilmesi uygulaması Çin imparatorları tarafından da benimsenmiştir. MS 65 yılına ait bir anlatıya göre, günümüzde Jiangsu olarak bilinen Chu bölgesinin Prensi Liu Ying, Huang-Lao Taoizminin geleneklerine büyük ilgi göstermiştir. Buna ek olarak, sarayında Budist ayinlerini yürütmekten sorumlu Budist rahipler vardı. Yüz yıl sonra, 166 yılında, Han İmparatoru Huan'ın imparatorluk sarayında her iki felsefi ekol de mevcuttu.
Taoizm, Budistlerin kavramlarını açıklamaları ve Çin halkının felsefelerini anlamalarını kolaylaştırmaları için bir araç görevi görüyordu. Bu durum Budist kutsal metinlerinin çevirilerinde Budist nirvana ile Taoist ölümsüzlük arasında paralelliklerin gözlemlenmesiyle kanıtlanmıştır. Budizm Çin'e girdikten sonra Çin'in yerel dini felsefeleri olan Konfüçyüsçülük ve Taoizm ile birlikte var olmuştur.
Han Hanedanlığı'ndan sonra Çin Budizmi
Han Hanedanlığı'ndan sonra Budist rahiplerin kuzey bölgelerinde ikamet eden Çinli olmayan imparatorlara hem siyasi hem de mistik konularda danışmanlık yaptığı görülmüştür. Güney bölgelerindeki üst sınıf edebi ve felsefi çevreler bunların etkisinde kalmıştır.
4. yüzyılda Budizm'in etkisi Çin genelinde Taoizm'inkiyle eşit bir düzeye ulaşmıştı. Budist tapınaklarının ve manastırlarının hevesli bir himayecisi olan Liang İmparatoru Wu'nun (MS 502-549) yönetiminde gelişen, güneye dağılmış yaklaşık 2.000 manastır vardı.
Aynı zamanda, Budizm'in Arı Ülke ekolü de dahil olmak üzere, Çin Budizm'inin çeşitli ekolleri ortaya çıkıyordu. Arı Ülke Budizm ekolü Doğu Asya'da Budizm'in geçerli biçimi olarak ortaya çıktı ve Çin halkının dinî pratiklerinde derinlemesine kök saldı.
Zamanla Çinli hacılar ruhani inançlarını geliştirmek ve Budizm'in çıkış yeri olan Hindistan'a geri dönmek amacıyla İpek Yolu boyunca Budizm'in ilk adımlarının izini sürmek için bir yolculuğa başladılar.