Obsesif Kompulsif Bozukluk
Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), yaygın bir zihinsel bozukluktur. Etkilenenler, çoğunlukla saçma ve anlamsız olarak algılansa da, belirli eylemleri veya düşünce zincirlerini takip etmek zorunda hissederler. Takıntılı düşünceler (obsesyonlar) ve tekrarlayan eylemler (kompulsiyonlar) tüm yaşamı etkileyebilir. Aşağıda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.
Obsesif kompulsif bozukluk nedir?
Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), her yaştan ve yaşam tarzından insanı etkileyen ve kişinin obsesyon ve kompulsiyon döngüsüne yakalandığında ortaya çıkan bir ruh sağlığı bozukluğudur. Obsesyonlar, yoğun şekilde üzücü duyguları tetikleyen istenmeyen, müdahaleci düşünceler, imgeler veya dürtülerdir. Kompulsiyonlar, bir bireyin takıntılardan kurtulmak veya sıkıntısını azaltmak için giriştiği davranışlardır.
Çoğu insan hayatlarının bir noktasında obsesif düşüncelere ve kompülsif davranışlara sahiptir, ancak bu hepimizin “biraz OKB” olduğu anlamına gelmez. Obsesif kompulsif bozukluk tanısının konulabilmesi için bu obsesyon ve kompulsiyon döngüsü o kadar aşırı hale gelir ki çoğu zaman kişiyi zor duruma sokar ve yapılması gereken önemli faaliyetlerin önüne geçer.
Obsesif kompulsif bozukluk neden olur?
OKB’nin gelişmesi için, genellikle aşağıdaki gibi birkaç bileşenin bir araya gelmesi gerekir:
Genetik faktörler
Çeşitli araştırma projeleri, etkilenenlerin akrabalarında OKB’nin ve anksiyete bozukluklarının görülme sıklığının arttığını bulmuştur. Ebeveynlerden birinde veya her ikisinde de OKB varsa, çocuklarda da gelişme riski artar.
Bununla birlikte, OKB olan çoğu kişinin ailesi sağlıklı olduğundan, genetik bağlantı oldukça düşük olarak değerlendirilir. Ayrıca çocukların model öğrenme yoluyla ebeveynlerinden bazı düşünceleri ve davranışları ne ölçüde devraldıkları da belirsizdir.
Nörobiyolojik faktörler
Etkilenenlerde beynin belirli alanları hiperaktiftir. Bu alanlar, bilgi işleme için özel filtre sistemleridir. Kompulsiyonların başarılı tedavisi, bu beyin bölgelerinin hiperaktivitesinin normalleşmesiyle ilgilidir.
Nörobiyolojik faktörlerden kaynaklı toplama kompulsiyonu (özünde değersiz nesnelerin istiflenmesi) da daha sık meydana gelir ve OKB’den bağımsız olarak da var olabilir.
Yetiştirme tarzları
Erken bir aşamada bağımsızlık ve sorumluluk üzerine yüksek beklentiler empoze edilirse, hatalar çok eleştirel bir şekilde değerlendirilir ve başarılar çok az fark edilirse, duyarlı çocuklar güvensiz hale gelebilir.
Daha sonra kişilerarası temas halinde daha temkinli ve korkulu tepki verirler ve bunu sadece güvende olmak için yaparlar. Mükemmel olmaya çalışarak hata ve eleştirilerden kaçınmaya çalışırlar ve bu şekilde OKB gelişebilir.
Ebeveynler çocuklarını tehlikelere karşı defalarca uyarıyorlarsa ve onları aşırı derecede koruyorlarsa, bu durum daha sonra OKB’yi tetikleyebilir. Bununla birlikte, ebeveynlik tarzları hastalıktan asla tek başına sorumlu değildir.
Yaşam öyküsündeki biçimlendirici olaylar
Yaşam boyunca olağanüstü stresler meydana gelirse (örneğin, fiziksel veya cinsel şiddet, duygusal ihmal, bir ebeveynin erken ölümü), zaten güvensiz olan insanlar kendilerini çok bunalmış hissedebilirler. Obsesif-kompulsif semptomlar, başa çıkılması imkansız görünen bir durumun kontrolünü yeniden kazanmaya çalışmak için bir vekil olarak kullanılır.
Kişilik özellikleri
Hatalardan kesinlikle kaçınmak isteyen insanlar sık sık obsesif düşüncelere ve kompulsif eylemlere sarılırlar. Yüksek düzeyde kaygı ve düşük benlik saygısı da daha fazla güvenlik gerektirir ve bu nedenle kompulsiyonlara yol açabilir. Belirgin utangaçlık ve zayıf girişkenlik de OKB için risk faktörleridir.
Tetikleyiciler
Genellikle yoğun, olumsuz duygularla ilişkili duygusal olarak stresli yaşam olayları vardır. Bu, özel hayat ve ailedeki şiddetli stresi, yaşamın yeni bir aşamasına geçişi veya sürekli mesleki aşırı yük durumunu içerir. Bu olayların OKB’nin nedeni olması gerekmez. Ancak yatkın kişilerin bu durumdan etkilenmesi ve tekrar OKB geliştirmesi de olasıdır.
Obsesif kompulsif bozukluk belirtileri nelerdir?
OKB durumunda kişi, kendilerinin – en azından semptomların başlangıcında – anlamsız veya abartılı olduğunu düşündükleri şeyleri tekrar etmek veya yapmak için güçlü bir iç dürtü hisseder.
Bu dürtüye karşı kendini savunma girişimi çoğunlukla başarısız olur, hatta bu karşı koyma girişimi düşünce ve dürtülerde artışa neden olur. Stresli düşünceler ve korkulan felaketler bilincin içine doğru ilerler ve büyük huzursuzluk, gerginlik veya tiksinti yaratır.
Zihin, düşüncelerin ve korkuların saçma veya abartılı olduğunu bilse de, tehdit duygusu yatıştırılamaz. Obsesif düşünceler ve kompulsif eylemler, kişinin önlem olarak gördüdüğü ve yapmak zorunda hissettiği şeylerle giderilmeye çalışılır.
Düşüncelerin ve eylemlerin saçmalığına dair içgörü genellikle kişinin kendisi için utanç nedenidir. Sonuç olarak, birçok hasta semptomlarını arkadaşlarından ve ailelerinden gizlemeye çalışır.
Belirti olarak obsesyonlar (takıntılar)
Obsesyonlar (veya takıntılar), tekrar tekrar ortaya çıkan ve kişinin kontrolü dışındaymış gibi görünen düşünceler, imgeler veya dürtülerdir. OKB’li bireyler bu düşüncelere sahip olmak istemez ve onları rahatsız edici bulur.
Çoğu durumda, OKB’si olan kişiler bu düşüncelerin hiçbir anlam ifade etmediğini fark eder. Takıntılara tipik olarak korku, tiksinti, şüphe gibi yoğun ve rahatsız edici duygular veya işlerin “doğru” bir şekilde yapılması gerektiği duygusu eşlik eder.
OKB bağlamında, takıntılar zaman alıcıdır ve kişinin değer verdiği önemli faaliyetlerin önüne geçer. OKB’nin kişinin yapılması gerekli faaliyetlerinin önüne geçmesi, obsesif kişilik özelliğinden ziyade bir psikolojik bozukluk olarak OKB’si olup olmadığını kısmen belirlediği için akılda tutulması son derece önemlidir.
Ne yazık ki, takıntı günlük dilde yaygın olarak kullanılan terimdir. Kelimenin bu daha gündelik kullanımları, kişinin bir konu, bir fikir veya hatta bir kişi ile düşünsel olarak meşgul olduğu anlamına gelir. Bu gündelik anlamda “takıntılı” günlük yaşamda sorunlar içermez ve hatta bazen faydalı bile olabilir.
Radyoda duyduğunuz yeni bir şarkıya “takıntılı” olabilirsiniz, ancak bu saplantıya rağmen arkadaşınızla akşam yemeği için buluşabilir, zamanında yatmaya hazırlanabilir, sabah vaktinde işe başlayabilirsiniz. Aslında OKB’si olan bireyler, OKB semptomları ile mücadelelerini azaltıyormuş gibi hissettirdikleri için takıntılıdırlar.
Herkes zaman zaman hastalanmak, sevdiği birinin güvenliği hakkında endişelenmek veya yaptığı bazı hataların felakete yol açıp açmayacağını merak etmekle ilgili bir düşünceye sahip olabilir. Bu, bu takıntıların mutlaka OKB semptomları olduğu anlamına gelmez. Bu düşünceler OKB’de gördüğünüzle aynı görünürken, OKB’si olmayan biri de bu düşüncelere sahip olabilir, bir an için endişelenebilir ve sonra normal hayatına devam edebilir.
Aslında araştırmalar, çoğu insanın zaman zaman istenmeyen takıntılı düşüncelere sahip olduğunu göstermiştir. Ancak OKB bağlamında, bu takıntılı düşünceler sık sık ortaya çıkar ve günlük işleyişe engel olarak aşırı kaygıyı tetikler.
OKB’de yaygın obsesyonlar (takıntılar)
Bazı hastalıkların ve enfeksiyonların bulaşma korkusuyla ilgili takıntılar:
- Dışkı ve idrar gibi vücut sıvılarının bulaşma korkusu
- Mikropların ve hastalıkların bulaşma korkusu
- Radyasyon gibi zararlı şeylere maruz kalma korkusu
- Ev kimyasallarına maruz kalma korkusu
- Kir bulaşma korkusu
Kontrolü kaybetme korkusuyla ilgi takıntılar:
- Kendine zarar verme dürtüsünü kontrol etme korkusu
- Başkalarına zarar verme dürtüsünü kontrol etme korkusu
- Kişinin zihninde şiddet içeren veya korkunç görüntülerden korkma
- Düşünsel de olsa küfür veya hakaret etme korkusu
- Bir şeyler çalma korkusu
Zarar verme korkusuyla ilgili takıntılar:
- Yangın ve hırsızlık gibi korkunç bir şeyin olmasından sorumlu olma korkusu
- Yeterince dikkatli olmaması nedeniyle başkalarına zarar verme korkusu
Mükemmeliyetçilikle ilgili takıntılar:
- Düzgünlük veya kesinlik hakkında endişe
- Bilmeye veya hatırlamaya ihtiyaç duyan endişe
- Bir şeyi çöpe atarken önemli bilgileri kaybetme veya unutma korkusu
- Bir şeyleri saklamaya veya atmaya karar verememe
- Bir şeyleri kaybetme korkusu
İstenmeyen cinsel dürtülerle ilgili takıntılar:
- Yasak veya sapkın cinsel düşünceler veya görüntüler
- Başkaları hakkında yasak veya sapkın cinsel dürtüler
- Cinsel yönelimle ilgili takıntılar
- Çocukları veya ensesti içeren cinsel takıntılar
- Başkalarına karşı saldırgan cinsel davranışlarla ilgili takıntılar
Dini konularla ilgili takıntılar:
- Tanrıyı gücendirmekle ilgili endişe
- Doğru/yanlış gibi şeylere karşı aşırı duyarlılık
Diğer takıntılar:
- Fiziksel bir hastalığa yakalanma endişesi
- Şanslı ve şanssız sayılarla ilgili batıl inançlar
- Belirli renklere anlam verme
Belirti olarak kompulsiyonlar (tekrarlayan davranışlar)
Kompulsiyonlar, OKB’nin ikinci kısmıdır. Bunlar, bir kişinin takıntılarını etkisiz hale getirmek, endişeyi azaltmak veya takıntılarını ortadan kaldırmak amacıyla kullandığı tekrarlayan davranışlardır.
OKB’si olan insanlar, bunun yalnızca geçici bir çözüm olduğunun farkına varırlar, ancak başka çareleri olmadığını düşündükleri için geçici bir kaçış olarak kompulsiyonlara güvenirler. Kompulsiyonlar ayrıca takıntıları tetikleyen durumlardan kaçınmayı da içerebilir. Tekrarlayan davranışlar kişinin değer verdiği önemli faaliyetlerin önüne geçebilir.
Takıntılara benzer şekilde, tüm tekrarlayan davranışlar veya ritüeller kompulsiyon değildir. Burada davranışın işlevine ve bağlamına bakmak gerekmektedir. Örneğin, yatma vakti rutinleri, dini uygulamalar ve yeni bir beceri öğrenmenin tümü, bir aktiviteyi sürekli tekrar etmeyi içerir, ancak genellikle günlük yaşamın olumlu ve işlevsel bir parçasıdır.
Davranışlar bağlama bağlıdır. Kişi bir kütüphanede çalışıyorsa, günde sekiz saat kitap düzenlemek bir kompulsiyon değildir. Benzer şekilde, sadece ayrıntılar için titizseniz veya her şeyin düzgün bir şekilde düzenlenmesini seviyorsanız, OKB kapsamına girmeyen “kompülsif” davranışlarınız olabilir. Bu durumda, kompulsif, bir kişilik özelliğine veya kendinizle ilgili gerçekten tercih ettiğiniz veya sevdiğiniz bir şeye karşılık gelir.
Çoğu durumda, OKB’si olan bireyler kompülsif davranışta bulunmaya istek duyarlar ve zorunda hissettikleri için bunu sürekli yaparlar. OKB’de kompülsif davranış, kaygıdan veya takıntıların varlığından kaçmaya veya azaltmaya çalışmak amacıyla yapılır.
OKB’de yaygın kompulsiyonlar (tekrarlayan davranışlar)
Temizlikle ilgili kompulsiyonlar:
- Ellerin aşırı veya belirli bir şekilde yıkanması
- Aşırı duş, banyo, diş fırçalama, bakım veya tuvalet rutinleri
- Ev eşyalarının veya diğer nesnelerin aşırı derecede temizlenmesi
- Kirleticilerle teması önlemek veya kaldırmak için türlü türlü şeylerin yapılması
Kontrol etmeyle ilgili kompulsiyonlar:
- Başkalarına veya kendine zarar verme korkusuyla endişe duyulan şeyleri sürekli kontrol etmek
- Korkunç bir şey olmayacağına emin olmak için endişe duyulan şeyleri kontrol etmek
- Bir hata yapılmaması için kendini veya başkasını sürekli kontrol etmek
- Fiziksel durumunun veya vücudunun bazı kısımlarını kontrol etmek
Tekrarlanması zorunlu hissedilen kompulsiyonlar:
- Aynı şeyi tekrar tekrar okuma veya yazma
- Örneğin içeri veya dışarı çıkmak, sandalyede oturup kalkmak gibi tekrarlanan rutin aktiviteler
- Dokunma ve göz kırpma gibi tekrarlayan vücut hareketleri
- Bir görevi üç kere yapmak gibi aktiviteleri çoklu olarak tekrarlama
Zihinsel kompulsiyonlar:
- Zararı önlemek için olayların zihinsel olarak incelenmesi
- Olası korkunç sonuçları önlemek için dua etmek
- Söylenen kelimeleri yanlış anlaşılma kaygısı ile sürekli gözden geçirmek
Diğer kompulsiyonlar:
- İşlerin doğru yapıldığını hissedene kadar sürekli kontrol etmek ve düzenlemek
- Güvenmek için aynı şeyi tekrar tekrar sormak
Obsesif kompulsif bozukluk nasıl teşhis edilir?
Doktor, ayrıntılı bir görüşmede kesin semptomları ve kişisel tıbbi geçmişi sorar.
OKB teşhisi, takıntılı düşüncelerin veya tekrarlayan hareketlerin, etkilenenlerin hayatını etkileyecek kadar belirgin olduğu zamandır. Daha sonra etkilenen kişinin bir psikiyatri ve psikoterapi uzmanı ile görüşmesi önerilir. Doktor tüm göstergeleri gözden geçirdekten sonra, gerçekten bir OKB vakası mı olduğunu yoksa altta yatan bir hastalık mı olduğunu ayırt edebilir.
OKB tanısı için aşağıdaki detaylar önemlidir:
- Takıntı düşünceler veya tekrarlayan davranışlar en az iki haftadır olmalıdır.
- Tekrar eden davranışlar anlamsız ve obsesyondan kaynaklanmalıdır.
- Semptomlar günlük hayatı etkilemelidir.
- Tekrarlayan eylemler kişinin kendi tercihinin sonucu olmalıdır.
- Direnme ve sonucunda başarısızlık iç huzursuzluğa ve korkuya yol açmalıdır.
Obsesif düşünme ve kompulsif davranış semptomlarını sormak için belirli anketler de kullanılır.
Kapsamlı bir fiziksel muayene de önemlidir. Çünkü bazen gözlemlenen belirtilerden organik nedenler sorumlu olabilir. Örneğin bazı nörolojik hastalıklarda kompulsiyonlar daha sık ortaya çıkar. Bazen diğer hastalıkları dışlamak için kafatasının EEG incelemesi veya manyetik rezonans görüntülemesi (MRG) gereklidir.
Obsesif kompulsif bozukluk nasıl tedavi edilir?
OKB’nin çok farklı nedenleri olduğu için, tedavi seçenekleri de birden fazladır. OKB tedavisi çok modludur ve aşağıdakileri içerir:
Davranışsal terapi
Davranış terapisinin merkezi bir bileşeni, obsesif-kompulsif korkular tarafından tetiklenen hoş olmayan duygusal durumlarla başa çıkma becerilerini uygulamaktır. Eğitimli bir terapistin rehberliğinde, dikkatli bir hazırlıktan sonra, kişi zorunlu korkuları tetikleyen durumlarla tanışacaktır.
Harekete geçme dürtüsüne teslim olunmazsa, zorunlu eylemler olmadan bile rahatsız edici duygularla başa çıkılabileceği öğrenilecektir. Etkilenen kişi bu alıştırmayı tekrarlayarak, giderek daha fazla güven kazanacaktır.
Genellikle günlük hayatta da bu yöntemi tekrarlamak gerekmektedir. bunun sonucunda hoş olmayan düşünceler ve hisler gittikçe daha az ortaya çıkacaktır. Bu prosedür başlangıçta stresli ve hatta hayal edilemez görünse bile, birçok kişi bundan istifade edebilmektedir.
Başa çıkma grubu
Grupta, kişisel kısır döngü olan düşünce, duygu ve dürtüsel eylemlerin nasıl geliştiğinin anlaşılması hedeflenmektedir. Etkilenen diğer insanlarla birlikte, kişi buna nasıl karşı koyacağına dair stratejiler geliştirecektir.
OKB’li birey başlangıçta anlamsız olarak deneyimlenen kısıtlamaları anlamayı ve bunlarla başa çıkmayı öğrenecektir. Bireysel teşhir planının bir parçası olarak, zorunlu olabilecek durumlara adım adım yaklaşacak ve yeni stratejiler kullanacaktır. Ayrıca, diğer grup üyeleri tarafından aktif olarak desteklenecek ve teşvik edilecektir.
Bilişsel terapi
Egzersiz odaklı terapilere bilişsel stratejiler de eşlik eder. Bunu yaparken olumsuz değerlendirmeler ve düşünceler farkına varılır, duyarlılıkları kontrol edilir ve gerekirse alternatifler geliştirilir. Amaç, deneyimlenen düşünceleri artık rahatsız edici ve tehdit edici olarak değil, anlamsız günlük düşünce akışının bir parçası olarak algılamaktır.
Örneğin, “farkında olmadan birine zarar verebilirim” şeklindeki ani düşüncenin, kişinin kendisinin tehlikeli veya kötü biri olduğu anlamına gelmediğinin anlaşılması hedeflenir. Olumsuz düşüncelerin, ancak onlara bir anlam yüklediklerinde tehdit edici hale geldiğini fark ederler. OKB terapisinin amacı, uzun vadede daha gerçekçi beklentilere ulaşılmasına yardımcı olmaktır.
İlaç tedavisi
Serotonin sisteminde çalışan ilaçlar da başarılı tedaviye katkıda bulunur. Bununla birlikte, bir etkiye ulaşabilmek için, serotonin geri alım inhibitörlerinin yeterli dozlarda ve yeterince uzun bir süre için verilmesi gerekir.
Sadece kanda belirli bir aktif bileşen konsantrasyonu mevcut olduğunda ve beyinde çeşitli adaptasyon süreçleri gerçekleştiğinde çalışırlar. Bu 12 haftaya kadar sürebilir. İlaç tekrar kesildiğinde, takıntılı düşünceler ve tekrarlayan eylemler genellikle yeniden ortaya çıkar.
Bu nedenle, her zaman ek olarak, zorla maruz kalmanın uygulanması tedavisi olan davranış terapisi yapılmalıdır. Prensip olarak, ilaçlar ikinci seçenektir ve sadece bilişsel davranışçı terapi yetersiz olduğunda kullanılmalıdır.
Unutmayın, hangi ilacı ne şekilde alacağınıza doktorunuz karar verecektir.
Kaynak ve ileri okuma:
- https://www.psikiyatri.org.tr/halka-yonelik/29/obsesif-kompulsif-bozukluk
- https://www.psychiatry.org/patients-families/ocd/what-is-obsessive-compulsive-disorder
- https://iocdf.org/about-ocd/
- https://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/obsessive-compulsive-disorder/symptoms-causes/syc-20354432
- https://www.webmd.com/mental-health/obsessive-compulsive-disorder
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: