Boyutu neredeyse Güneş sistemimizde yer alan Jüpiter kadar olan devasa yıldız Betelgeuse, kendi ağırlığının altında çökmeye ve gece gökyüzünde Ay'ı bile gölgede bırakacak kadar parlak bir patlama yaratmaya doğru gidiyor. Bazısı Betelgeuse'un yaklaşmakta olan kıyameti hakkındaki tasvirlerin bir kısmının abartılı olduğunu söylese de bir süpernova olarak sınıflandırılan beklenen patlama, 100 bin yılı aşmamak kaydıyla 10 binlerce yıl boyunca gerçekleşmeyebilir.
Yıldız özellikle 2019'un sonları ve 2020'nin başlarında, “Büyük Karartma Etkinliği (GDE)” olarak adlandırılan bir sürece girerek gözle görülür bir şekilde yaklaşık yüzde 60 oranında karardığında astronomi camiası büyük bir heyecan duymuştu. Peki bu durum yıldızın devasa çöküşünün bir habercisi miydi?
Hayır, değildi. Aksine, bilim insanları hızla gelişen genç, kaotik, çalkantılı bir yıldız olan Betelgeuse'nin 2019'da gazlı atmosferinin bir kısmını uzaya yolladığından şüpheleniyorlardı. Bu gaz soğudu ve sonunda toza dönüşerek aylarca kırmızı dev yıldızın ışığının bir kısmını bloke etti. Betelgeuse, 2020 baharında normal parlaklığına geri döndü. Şimdi de Betelgeuse'un kararma öncesi, sırası ve sonrasında elde edilen görüntüleri bu teoriyi doğrulamakta.
Avrupa Güney Rasathanesi (ESO) konuya ilişkin yayınladığı basın açıklamasında şunları ifade ediyor:
Gökbilimciler Betelgeuse'un nasıl daha karanlık hale geldiği sorusuna yeni bir ışık tuttular ve sonuçta GDE'nin muhteşem bir süpernovanın habercisi olmadığını doğruladılar; kusura bakmayın!
Araştırma yakın zamanda hakemli akademik dergi Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'de de yayınlandı.
Gökbilimciler Betelgeuse'u ESO'nun Şili'nin yüksek dağlarında yer alan ve insanlık tarihinin en yaratıcı (!) isimlerinden birine sahip olan ünlü Very Large Telescope (Çok Büyük Teleskop) ile görüntüledi. Gözlemevinin teleskoplarından kızılötesi dalga boylarında toplanan ışığı görüntüleyen MATISSE adlı kızılötesi cihazı kullanarak görüntüleri yakaladılar. Bu ışığı çıplak gözle görmemiz mümkün değil ancak MATISSE ve James Webb Uzay Teleskobu gibi araçlar bu daha uzun ışık dalga boylarını görebilecek donanıma sahip.
Aşağıda Betelgeuse'un iki görüntüsünü görüyorsunuz. Üst sıra yıldızın yüzeyini yani fotosferini gösteriyor. İlginç bir şekilde kızılötesi görüntüde Betelgeuse'un yüzeyi karartma olayı sırasında neredeyse daha parlak gözüküyor zira yayılan toz da bu ışıkta parlıyor. İkinci sıra ise toz taneciklerinin oluşmasına yardımcı olan silikon monoksit molekülünü takip ediyor. ESO elde edilen görüntülerin, Betelgeuse'un sahip olduğu atmosferin büyük bir kısmını uzaya üfleyerek, dev bir toz bulutu oluşturduğu fikriyle tutarlı olduğunu açıklamakta.
Yaklaşık 640 ışıkyılı uzaklıktaki bir yıldızdaki böylesi ayrıntıları görmek için dünyanın en güçlü teleskoplarına (Hatta çok büyük teleskoplara!) ihtiyaç duyulmakta. ESO, “Betelgeuse'un gökyüzündeki boyutu 100 km uzaklıkta görülen madeni 1 Euro'ya benzer” diyor ve devam ediyor:
VLT, Betelgeuse'daki küçük yapıları ayırt edebilen çok daha büyük bir 'sanal' teleskop oluşturmak için birkaç teleskobun ışığını birleştiriyor. Bu sayede bu devasa yıldızın nasıl yaşlandığına ve geliştiğine ayrıntılı olarak tanık olabiliyoruz.
Gece gökyüzünde göze çarpan kırmızı bir yıldız olan Betelgeuse, binlerce yıldır insanlığı hayrete düşürüyor. Gelişmesine ve bir gün nihayetinde patlamasına da tanık olacağız...
Mark Kaufman, Mashable'da editör / Metin Aktaşoğlu yerelleştirdi.