İranlı atlı. MÖ IV.Yüzyıl e. Chan, Türkiye'den bir mezar kabartması. Sürücünün bir miğferi, ayakta duran yakalı bir kabuğu ve pterileri, tozlukları ve nispeten kısa bir mızrağı vardır. At, muhtemelen deri olan bir önlükle korunmaktadır. Nurten Sevinç, Reyhan Körpe, Musa Tombuletc. (2001). Çan'dan yeni boyanmış bir Greko-Pers lahdi.
Giriş
Neden senden önce yüzlerce kez yazılmış bir şey hakkında yazasın? Ne de olsa, antik katafraktlar konusuna yeterince aydınlatılmış denemez. tarihsel Edebiyat. Öyle ya da böyle soruna değinilen makale ve kitapların sayısının sayılması bile zor görünüyor, konu her türlü bağlamda akla gelebilecek ve düşünülemez tüm açılardan aydınlatılıyor.
Yine de, bir bütün olarak katafraktlar üzerinde tam bir çalışma bulmak neredeyse imkansızdır. Pek çok yetkili yazar, her tür katafraktı, Partlar, Romalılar, vb. Gibi belirli halklar ve ordular bağlamında tanımlar. Örneğin, bir Rus okuyucu, Sarmatyalılara ithaf edilen Khazanov, Simonenko ve Nefedkin monografilerinde konuyla tanışabilir.
Aynı zamanda, profesyoneller bir takım ayrıntılara girmezler veya görünüşe göre çok iyi bilindiklerini düşünerek veya okuyucuyu ulaşılması zor makalelere yönlendirerek sadece kısaca ele alırlar. Diğer halkların katafraktları doğal olarak bu tür çalışmaların kapsamı dışında kalmaktadır. Özel makaleler, konuyla ilgili bireysel unsurlar hakkında ilginç bilgiler sağlar - eyerler, saldırı teknikleri, zırh ve silahlar.
Ne yazık ki, mevcut verileri bir araya getirmek ve olgunun “bölgesel” tanımının üzerine çıkmak için çok az girişim olmuştur. Bununla birlikte, konuya daldığı için yazar, konuyla ilgili temel bilgilerin az sayıda makalede sunulabileceği fikrine kapıldı. İsterseniz minimal formatta bir tür referans kitabı oluşturun. Bu nedenle, anlatı, ayrı eskizlerden oluşan çok tutarlı görünmeyebilir.
Yazar, belirli araştırmacıların görüşlerine, tartışmalı ve alternatif bakış açılarına yapılan referansları popüler makaleden temelde dışlamadı. Bununla birlikte, tarih bilgimiz, her şeyden önce, tüm çelişkileri ve tartışmalarıyla tarihçiliğin mevcut durumudur. Bu çalışmanın çerçevesine gelince, o zaman sadece zaman ve coğrafya açısından mümkün olan en kapsamlı kapsama sahip antik döneme ait katafraktlar aşağıda ele alınacaktır.
Terminoloji. Katafrakt, katafrakt, klibanaria
Elli yıl önce, Sovyet araştırmacısı Khazanov, günümüze olan ilgisini kaybetmemiş olan katafraktların ayırt edici özelliklerini formüle etti.
1. Biniciler ve atlar için koruyucu ekipmanların varlığı. Ancak, at koruması gerekli değildir.
2. Ana silah olarak uzun mızrak. Kılıçlar ve yaylar yardımcı silahlardır.
3. Katafraktlar homojen birimler oluşturmuştur, bu nedenle katafraktlar sadece teknik değil, aynı zamanda taktik ve organizasyonel bir olgudur.
Son nokta çok önemlidir. Bireysel ağır silahlı atlılar hava yapmadı. Bu bağlamda, yalnızca ezici bir saldırıya uyarlanmış tek bir yumruk yumruk önemlidir. Khazanov'un formülasyonu, Rus ve kısmen Batı tarih yazımı için belirleyici oldu. Bu nedenle, onu liderlik için almak mantıklı görünüyor.
Katafrakt terimi tarih yazımında yaygın olarak kullanılsa da, eski kaynaklarda ağır süvari için başka isimler de vardır - katafraktlar ve klibanarii. Bu nedenle, başlangıç olarak sıkıcı terminolojiyi anlayalım ki okuyucunun konuyla karışmaması için.
Katafrakt (кαταφρακταοι) kelimesi Yunanca kökenlidir ve Yunanca καταφρασσειν "zırhla örtmek" fiiline kadar uzanır. "Cataphractos" ismi aslında klasik Yunanistan günlerinden beri büyük savaş gemilerine atıfta bulunuyordu. MÖ 200. yüzyılın ikinci yarısında. кαταφρακτα biçiminde, bu kelime Ptolemaios döneminin iki listesine göre zırhı (muhtemelen bir süvarinin zırhını) ifade eder. İlk kez, ağır süvari birimleri için "katafrakt" kelimesi Polybius tarafından Panion - MÖ XNUMX savaşını tanımlarken kullanıldı. e.
Tanınmış Rus araştırmacı Nikonorov, Roma kaynaklarında catafractarii teriminin yalnızca Roma birimleri için ve yalnızca belirli bir zaman çerçevesi içinde kullanıldığını belirtir: 10. yüzyılın ilk yarısı - XNUMX. yüzyılın başı. n. e. Tek istisna, XNUMX. yüzyılda Elius Lampridius tarafından yazılan Alexander Sever'in biyografisinde bir yer. n. e., Perslerin kendilerinin Klibanarii dediği XNUMX bin Pers katafraktının yok edilmesinden bahseder.
Klibanaria kelimesi Latince klibanustan gelir - zırh, normal bir kabuktan daha eksiksizdir. Klibanarii XNUMX. yüzyılın sonunda Diocletianus döneminde ortaya çıkar. Lampridius'un yukarıdaki mesajı bir tartışmaya yol açtı: klibanus-klibanarii kelimelerinin Farsça kökenli olup olmadığı. Ancak Farsçada böyle bir analoji bulunamadı. Persler, ağır silahlı atlılarına, aslında "atlılar" anlamına gelen "savaran" veya "aswaran" adını verdiler.
İsimlerin dışında katafrakt, katafrakt ve klibanarii arasında bir fark var mı?
Katafraktlar ve katafraktlar genellikle eşanlamlı olarak kabul edilirler; tek şart, Rus bilimsel ve popüler bilim tarihçiliğinde "katafrakter" kelimesinin baskın olmasıdır. Nikonorov, katafraktların, katafrakt-klibanarii'ye kıyasla özellikle hafif ekipmanlı Roma süvarileri olduğunu düşünerek terimlerin farklılaştırılmasında ısrar ediyor.
Klibanaryanların kendilerine gelince, çok çeşitli görüşler vardır ve bunların hepsi sadece varsayımsaldır, çünkü eski kaynaklar bu soruya doğrudan bir cevap vermezler. Connolly ve D'Amato, Clibanarii'nin daha ağır ve daha eksiksiz zırh taşıdığına inanıyordu. Khazanov, farklılıkların önemsiz olduğuna inanıyordu, ancak daha sonra Klibanarianların daha gelişmiş koruyucu donanıma sahip olduklarını da kaydetti. Milcharek'e göre, katafraktlar mızrağı tek elle tutup ağırlıklı olarak piyadelere saldırdı, Klibanari iki eliyle mızrağı tutup süvarilere, ardından atlı okçulara saldırdı. Nikonorov ve Rostovtsev, Klibanarii atlarının zırhla kaplı olduğunu, katafraktların ise olmadığını savundu.
Klibanaryalıların ve katafraktların farklılıkları olduğu gerçeği, MS XNUMX. yüzyıl sonu - XNUMX. yüzyıl başlarına ait bir Roma belgesi ile kanıtlanmıştır. e. Notitia Dignitatum. On katafrakt bölümü ve sekiz bölüm klibanaryayı listeler. Klibanlıların daha yüksek derecede korunması konusunda uzmanların geleneksel görüşüne katılmak mantıklı görünüyor, ancak belirli farklılıklar hala net değil ve varsayımsal.
Bundan sonra, materyal "katafrakt" terimini genel, kolektif anlamında kullanacaktır. "Cataphractarius" kelimesi yalnızca Roma bağlamında kullanılacaktır. Sıkıcı terminolojiyi ortadan kaldırarak, daha ilginç şeylere geçelim.
katafrakt doğum
Farklı zamanlarda katafraktların anavatanı hakkında çeşitli varsayımlar yapıldı: İran, Turan (Orta Asya'da bulunan "İran dünyasının" bir parçası), Parthia, Khorezm. Bu versiyonların kısa bir analizi bile bizi makalenin kapsamının ötesine götürür, bu yüzden katafraktların karakteristik özelliklerinin - binicinin, atın ve uzun mızrağın korunması ve müfrezelerle eylemin organik bir bütün halinde birleştiği anı izlemeye çalışacağız. ve tarihin arenasına önemli miktarlarda girdi. Ve Marek Olbricht'in hipotezi bu konuda bize yardımcı olacaktır. İki nokta ile büyülüyor - yazar Khazanov'un kriterlerine göre yönlendiriliyor ve bu tür süvarilerin ortaya çıkışının kesin tarihinden daha az olmayan isimler.
Biniciler ve atları için zırh, Asur krallığının günlerinden beri Doğu'da bilinmektedir. Anabasis'teki Xenophon, Genç Cyrus'un (MÖ 401) Pers süvari atları için alın ve göğüs zırhlarından bahseder. Binicilerin kendileri zırh giyiyordu. Tahmin edilebildiği kadarıyla, Persler yoğun binicilik savaşı oluşumları uyguladılar ve sık sık sorunu göğüs göğüse çarpışmalarla (Kunax Savaşı) çözmeye çalıştılar. Ancak mızrakları nispeten kısaydı - yaklaşık 2 m Bu nedenle, Ahameniş döneminin atlılarını katafrakt olarak düşünmek için hala bir neden yok.
Büyük İskender'in Doğu'ya yaptığı seferleri evrim için yeni bir ivme kazandırdı. Makedon süvarisinin kendisi de göğüs göğüse kararlı bir mücadele için çabalıyordu ve en azından kısmen uzun mızraklarla silahlanmıştı - ünlü xiston, süvari sarrissa, dori. Atlar için koruma olmasa bile (böyle bir bilgiye sahip değiliz), Granicus ve Issus'taki Pers atlılarına üstünlük gösterdi.
Issus ve Gaugamela savaşları arasında Darius, süvarilerin silahlarını değiştirdi. Siculuslu Diodorus bunun hakkında yazıyor (17.53):
O (Darius - Yazar) eskisinden çok daha uzun süre kılıç ve mızrak yaptı, çünkü İskender'in Kilikya'daki savaş sırasında bu açıdan büyük bir avantaja sahip olduğuna inanılıyordu (yazarın Diodorus'un çevirisinden İngilizceye çevirisi).
Curtius Rufus ayrıca biniciler ve atlar için önemli miktarda koruyucu ekipman satın alındığını bildiriyor. Olbricht bu anı çok önemli görüyor - Persler, fatihlerden nerede daha aşağı olduklarını anladılar ve durumu değiştirmeye çalıştılar. Yeni binici türü, katafraktların tüm karakteristik özelliklerini birleştirdi - binicinin, atın, uzun mızrakların ve şok birliklerinin ortak eylemlerinin korunması. Darius'un süvarilerini doğrudan Gaugamela katafraktlarında çağırır.
Yeni süvarilerin ilk mücadelesi tam bir yenilgiyle sonuçlansa da, bazı bölümlerde Pers atlıları göğüs göğüse çarpışmada bir miktar başarı elde etti.
Piyonlara ve yabancılara yaklaşan Baktrialıların bir başka müfrezesi, kaçaklarını geri dönmeye zorladı; inatçı bir at kavgası başladı. İskender'in daha fazla askeri düştü: barbarlar sayılarını bastırıyorlardı ve ayrıca İskitlerin kendileri ve atları zırhla dikkatlice korunuyordu. (Arrian)
Arrian'ın burada kime "İskitler" dediği tam olarak belli değil, eğer önceki cümlede kelimenin tam anlamıyla Baktriyellerden bahsediyorduysa. Belki de Pers ordusunun birlikleri arasında adı geçen Doğu İskitler-Saks veya Massagets'ten bahsediyoruz. Pers ordusunun sağ kanadında savaş da inatçıydı. Böylece, katafraktların diğer şeylerin yanı sıra Saka-Massagets, Baktrialılar, Soğdlular ve Arachot'tan, yani sol kanatta savaşanlar arasında adı geçen Orta Asya'dan gelen göçmenlerden alındığı sonucuna varılabilir.
Olbricht'e göre geliştirilen katafraktların sonraki kaderi aşağıdaki gibidir. Atlı okçularla birlikte isyan eden Spitamen ordusunun birliğini oluşturdular ve başarısının bir koşulu oldular. İsyancıların yenilgisinden sonra, kaynaklar Hindistan'da savaşan Baktrialılar, Soğdlular, Dakhlar ve Massaget'leri gösterdiği için bazıları İskender ordusuna girip Hint seferine katılabilir. İran'ın konuşulduğu dünyadan gelen göçmenler, Getair adlı "arkadaşların" süvarisine katıldı ve Arrian, Makedon mızrakları tarafından kabul edildi.
Arkeoloji, Orta Asya'nın katafraktların kaynağı olabileceği gerçeğine de tanıklık ediyor. Örneğin, Humbuz Tepe'den bir görüntü. Olbricht, belki biraz aceleyle, bunu bir katafrakt tasviri olarak yorumladı. S. İvanov, bariz şekilde kısa bir mızrağa işaret ediyor ve önümüzde önceki, geç Ahameniş döneminden bir atlı olduğuna inanıyor. Atın poposu büyük metal plakalarla kaplıdır. Binicinin bacakları, aynı zamanda atı yanlardan koruyan sepet şeklindeki leggardlarla korunmaktadır. Diz altındaki bacakların laminer koruması, sonraki katafraktlarda tam analojilere sahiptir.
Humbuz Tepe'den çanak çömlek. IV-III yüzyıllar M.Ö e. Görüntü, S. Ivanov'un "Humbuz-Tepe'den gelen ostrakona dayanarak eski Orta Asya'daki ağır süvari sorunu üzerine" makalesine dayanmaktadır
Humbuz-Tepe'deki buluntuya ek olarak, Chirik-Rabat'tan (Kazakistan) zırh kalıntıları not edilmelidir. Bu kompozit, 2. veya 1962. yüzyılın sonları - XNUMX. yüzyılın başlarında demir zırh geliştirdi. M.Ö BC, en az XNUMX mm kalınlığa sahip küçük plakalara ek olarak, açık bir şekilde uzuvların laminer korumasını oluşturan dar şeritlere sahiptir. Tolstov, bu şeritlerin en uzununun, savaşçının vücudunun alt kısmını Roma lorica segmentata tarzında koruduğunu varsayıyordu. Ne yazık ki, araştırmacılar pratik olarak bu olağanüstü bulguyla çalışmıyorlar, ancak sadece XNUMX'de Tolstov'un çalışmasına atıfta bulunuyorlar ...
Ne yazık ki, Olbricht'in hipotezi, MÖ XNUMX. yüzyıl boyunca katafraktlara ne olduğunu açıklamaz. e., gözden kaybolmuş gibi göründükleri zaman. Diadochi ordularında o zamanın İranlı birliklerini biliyoruz, ancak hiçbir yerden tam olarak katafrakt oldukları sonucu çıkmıyor.
Sadece MÖ 201'de. e. Katafraktlar, Polybius'ta Seleukos kralı Antiochus III'ün ordusunda Panion savaşını anlatırken tarihsel isimleri altında görünür. Bu savaştan önce Antiochus'un Parthia ve Baktriya'daki doğu seferi olduğu için, Tarn'dan başlayarak bazı tarihçiler Partların kökenlerini bu süvarilere bağladılar.
190 M.Ö. Magnesia döneminde Antiochus, Libya'ya göre en azından kısmen "Medyan", yani İran kökenli olan 6000 katafrakta sahipti. Bunun, yukarıda açıklanan XNUMX. yüzyılın askeri-teknik dürtüsünün bir sonucu olup olmadığı görülecektir. M.Ö e.? Yeni teknolojinin ilk taşıyıcılarını belirledikten sonra - Sakalar ve muhtemelen Baktriyalılar da dahil olmak üzere komşuları, her şeyden önce Sakalarla ilgili İran göçebe kabileleri arasında yayılmaya başlaması şaşırtıcı değildir. Bununla birlikte, böyle bir yüz yıllık gecikme garip görünüyor ve kaynak eksikliği ile sadece kısmen açıklanıyor.
MÖ XNUMX. yüzyılda katafraktların varlığı e. ve en başından beri hiç şüphe yok. Yazılı kanıtlara ek olarak, bu arkeolojik buluntularla kanıtlanmaktadır. Örneğin, Ai-Khanum'daki (Greko-Bactrian krallığı) "cephanelik" te bulunan ve sonraki formlara çok yakın bir görünüme sahip olan ve teknik "olgunluklarını" ve düşünceliliklerini gösteren ekipman parçaları. Bu zamanda, katafraktlar aniden geniş bir bölgede ordunun yerleşik bir kolu olarak ortaya çıkıyor ve bu da kökenlerinin kaynağını belirlemeyi son derece zorlaştırıyor.
Ai-Khanum'dan (Afganistan) katafrakt ekipmanı. 1 - bacak koruması (?), 2 - bacak koruması, 3 - omuz yastığı, 4 - önlük. Garczynski P. Guillaume O. vb., Campagne de fouille, 1978 à Aï Khanoum'dan (Afganistan) alıntılanmıştır.
İskit (İskit-Sarmati) alternatifi
Olbricht'in hipotezini analiz ettikten sonra, Orta Asya'dan Karadeniz bozkırlarına ve Avrupa İskitlerine geçelim.
Düşmanları açlıktan yenen hafif İskit süvarileri hakkındaki popüler görüş, uzun süredir yarı yürekli olarak reddedildi. Artık genel olarak İskitlerin, en azından XNUMX. yüzyılda olduğu kabul edilmektedir. M.Ö e. belirleyici bir göğüs göğüse mücadele için çabalayan, atlı okçuları ve silahlı atlıları birleştirdi. Bir sonraki adımı atmak ve o zamanın İskitlerini katafrakt kriterlerine uygunluk açısından test etmek mantıklı görünüyor.
İskit mezarlarında bulunan zırh kalıntılarının çok fazla olduğunu biliyoruz. Gulaev, Orta Don mezarlarına gömülen her beş İskitlinin zırh giydiğini belirtir. Araştırmacı makul bir şekilde bu oranın aristokrat sayısını önemli ölçüde aştığına inanıyor ve bazı kanunsuzlar arasında zırhın yayılmasına tanıklık ediyor.
Uzun mızraklarla ilgili olarak, ünlü İskit uzmanı Chernenko tarafından analiz yapıldı:
Özet, İskit topraklarında incelenen mezar höyüklerinden 28 ila 1,65 m uzunluğunda 3,2 nüsha içermektedir. Bu kopyalardan 12'si 2,2 m'den daha uzun, yani normal uzunluğun ötesine geçiyorlar. Hepsinin boylarına dikkat etmeye başladıkları son yıllarda yapılan kazılardan gelmesi çok ilginç. Hemen hepsi XNUMX. yüzyıla aittir. M.Ö e.
Üçüncü kriter kaldı - İskitler arasında ağır silahlı atlıların tüm müfrezelerinin varlığı. MÖ 310-309'da gerçekleşen Fat muharebesi ışık tutuyor. e. ve Siculuslu Diodorus tarafından tanımlanmıştır. Açıklamasına göre, Bosporan tahtının yarışmacısı Satyr, savaş düzeninin merkezinde durarak İskitlerin müttefiklerine liderlik etti ve kararlı bir at saldırısı sayesinde kazandı. Böylece, dolaylı işaretlerle, katafrakt düzenlerinin varlığı varsayılabilir.
Ne yazık ki, bu İskit zırhlı atlılarının görünümü, birçok ayrı parçalı buluntudan yeniden yapılandırılmalıdır. Öte yandan komşu Savromatsk (erken Sarmatiyen) bölgesinde, zaman eşzamanlı ayrı buluntular çok daha eksiksiz bir resim vermektedir.
2000-2009'da köyün yakınında. Orenburg bölgesi Filippovka'da mezar höyüklerinin kazıları yapıldı. Mezar yeri Filippovka 1, ünlü İskit'e benzetilerek "kraliyet" kod adını alacak kadar zengin olduğu ortaya çıktı. Bazı buluntuların İskit muadilleri var. Araştırmacılardan biri olan L. T. Yablonsky, doğrudan İskit paralellerine işaret ediyor.
Mızrak uçları büyük, yaprak şeklindedir. Gömülü gövdenin etrafına höyük 4'ten bir mızrak yerleştirilir. Şaft hayatta kalmamış olsa da, bir girişin varlığı nedeniyle (mızrağın arka ucunda bir dövme), uzunluğu doğru bir şekilde belirlenebilir - 3,2 metre. Oldukça büyük bir katafraktı.
İstisnai ilgi 11 höyüğünden gelen miğferdir. Dövme, demir, Yunan Kalkedya formlarının yerel bir taklididir. Dahası, hiçbir doğrudan analojisi yoktur.
Zırh pullu, demir. Plakaların üst kenarı organik bir temelde tutturulmuştur. 29 numaralı höyükte kemik zırhı bulunmuştur. Plakaları, hem üst hem de alt kısımlarla tabana tutturulmuştur.
Silahların geri kalanı yaylar, hançerler ve kötü durumda bir kazma ile temsil edilir.
Filippovka mezar höyüklerinden demir zırh ve demir kask 1. XNUMX. yüzyılın XNUMX. - üçüncü çeyreğinin sonu. M.Ö e. Alıntı: Yablonsky L. T. Erken Sarmatyalı şövalye.
Mezarların üst tarihlemesi bile MÖ XNUMX. yüzyılın son çeyreğine denk geliyor. e. Yani, İskender'in Doğu seferi ile neredeyse aynı anda.
Tüm bunlar, höyüklere gömülenlerin, bilinen ilk katafraktlar olduğu anlamına mı geliyor?
Henüz kesin olarak konuşamayız. Mezarda at koruma izine rastlanmadı. Arkeoloji verilerinden değerlendirilebileceği kadarıyla, genellikle ilk Sarmatyalılar için tipik değildi. Ancak Khazanov'a göre, bu bir katafrakt olarak kabul edilmek için zorunlu bir kriter değil. Filippovka 1 mezar alanı Savromat dünyası için benzersizdir ve tipik bir örnek olamaz. Bununla birlikte, İskitlerin bitişiğindeki bölgede İskit etkisine sahip silahlı atlıların keşfi, İskit'in katafraktların kökeni için olası bir merkez olduğu gerçeğine ek kanıt olarak hizmet edebilir. Ancak yine Olbricht'in hipotezinde olduğu gibi, XNUMX. yüzyılda katafraktlar hakkında doğrudan bilgi eksikliği ile karşı karşıyayız. M.Ö e., XNUMX. yüzyılın katafraktları hakkında bildiğimiz bilgilere mantıksal bir zincir oluşturmaya izin vermez. M.Ö e.
Bulgular
Katafraktlardan ilk doğrudan bahsedilmesi MÖ 200 yılına kadar uzanmasına rağmen, mevcut veriler XNUMX. yüzyıldan katafraktlar hakkında belirli bir kesinlik derecesinde konuşmamıza izin veriyor. M.Ö e. Belki de bu tür ilk süvariler Doğu İskitler - Saks ve komşuları ve muhtemelen Avrupalı İskitler tarafından alındı. Ne yazık ki, yaklaşık yüz yıllık kaynaklarda, fenomenin gelişimini takip etmenin neredeyse imkansız olduğu bir boşluk var. Bu, katafraktların bu kadar eski olduğu konusundaki tartışmanın değerini kuşkusuz azaltıyor. MÖ II. Yüzyılda. e. Katafraktların varlığı zaten oldukça açık ve Afganistan'dan Suriye'ye kadar geniş alanlarda faaliyet gösteriyorlar.
Bir sonraki makale, bu tür süvarilerin görünümünü belirleyen karakteristik teknik anları daha ayrıntılı olarak ele alacaktır: eyerler, mızrak uzunluğu, çarpma tekniği ve etkinliği.
Kaynaklar:
Gulyaev. VI İskitler: büyük krallığın yükselişi ve düşüşü. 2006
Ivanov S. S. Humbuz-Tepe'den gelen ostrakona dayanan eski Orta Asya'daki ağır süvari meselesi üzerine.
Nikonorov V. P. "Katafraktlar" veya "Katafraktlar". Bir kez daha, antik zırhlı süvarilerin iki tanımıyla ilgili. 2007
Olbricht M. Ya. İran ve Orta Asya'daki katafrakt süvarilerinin kökeni hakkında. 2010
Tolstov S.P. Oxus ve Yaksart'ın antik deltaları boyunca. 1962
Khazanov A.M. Sarmatyalıların askeri işleri üzerine yazılar. 1971
Chernenko E.V. İskitlerin uzun mızrakları. 1984
Chernenko E.V.Avrasya bozkırlarında ağır süvarilerin ortaya çıkma zamanı ve yeri hakkında. 1971
Yablonsky L. T. Erken Sarmatyalı şövalye. 2013
Garczynski P. Guillaume O. vb. Campagne de fouille 1978 à Aï Khanoum (Afganistan). 1978
Mielkzarek M. Katafraktlar - Seleukos savaş sanatında bir Part unsuru. 1996
Nikonorov, V., Cataphracti, catafractarii ve clibanarii: Kimliklerinin eski sorununa başka bir bakış. 1998.
Potts, DT, Cataphractus ve kamandar: İran ve Orta Asya'da ağır süvari ve atlı okçuların dinamik evrimi üzerine bazı düşünceler. 2007
Sevinç N., Körpe R., Tombul M. vb. (2001). Çan'dan yeni boyanmış bir Greko-Pers lahiti.