1857 yılında İngiliz işgali altındaki Hindistan’da sosyal alan altüst olmuştu. Hintliler, Doğu Hindistan Şirketi’nin yönetimine ve İngilizlerin yerli halka dayatmaya çalıştığı sosyal reformlara karşı artan bir kızgınlık içindeydi. Chapati hareketi bu dönemde ortaya çıkmış olan şasırtıcı, gizemli ve son derece zekice düzenlenmiş bir direniş hareketiydi.
Bu gerilimin ortasında, Hindistanın iç kesimlerinde İngiliz yöneticileri ürküten ve yerli Hintlileri de şaşırtan gizemli bir hareket başladı. Kuzey Hindistan köylerinden gelen haberlere göre, binlerce ‘chapati’ elden ele, köyden köye dolaştırılıyordu. Kimse bu ekmeklerin nereden geldiğini ya da hangi mesajı taşıdığını bilmiyordu.
Chapati Hareketi başlangıcı
Chapati hareketi, dört adet (ya da herhangi bir sayıda) yassı ekmek pişirmeyi ve bunları en yakın köye, genellikle köy chovkidarının (bekçisinin) ya da meydancısının eline teslim etmeyi, ve dört tane daha pişirip bir sonraki köye götürme talimatını vermeyi içeriyordu.
Doğu Hindistan Şirketi’nin ordu cerrahlarından Dr. Gilbert Hadow, İngiltere’deki kız kardeşine yazdığı bir mektupta: “Şu anda Hindistan’da çok gizemli bir olay yaşanıyor. Chapati hareketi denilen olayın anlamını kimse bilmiyor. Olayın nereden kaynaklandığı, kim tarafından ya da ne amaçla yapıldığı, herhangi bir dini törenle bağlantılı olup olmadığı ya da gizli bir cemiyetle ilgisi olup olmadığı da bilinmiyor. Hint gazeteleri bunun ne anlama geldiğine dair tahminlerle dolu.” diye yazmıştı.
Birçok köy bekçisi bu talimatlara harfiyen uyuyor ve chapatileri yakındaki köylere dağıtmak için ormanlarda kilometrelerce yol kat ediyordu. Kimse bu chapatilerin nereden geldiğini ya da bu tuhaf işin nedenini sorgulamıyordu.
Böylesine zararsız bir maddenin gizemli bir şekilde dağıtılması, İngiliz subayları endişelendiriyordu. Hintliler kışkırtıcı mektuplar taşıyor olsalardı durdurulabilirlerdi ama birkaç chapatiden ne zarar gelebilirdi ki? Yiyecek dağıtan bir kişi nasıl tutuklanabilirdi, özellikle de dağıtıcıların kendileri genellikle polis çavuşu iken?
Araştırmalar, chapati hareketinin koleraya yakalanmış insanlara yiyecek ulaştırma girişimi olarak başlamış olabileceğini, ancak bir süre sonra gerçek amacının kaybolduğunu ve zincirin ülke genelinde “boş” bir mesaj olarak devam ettiğini gösteriyordu. İngiliz ajanları chapatilerin gizli notlar içerebileceğini öne sürse de, yapılan incelemelerde böyle bir mesaja rastlanmamıştı.
Bir Delhi polisi olan Mainodin Hassan Khan, Khodang Godur (İsyan Oyunu) adlı kitabında, 1857 yılında Pahargunge (şimdiki Paharganj) karakolundan sorumluyken yaşanan gizemli olaydan şöyle bahseder. Bir polis memuru Khan’a köylere gelen chapatilerle nasıl başa çıkacağını sormuştu, davranışlarından çok kaygılı ve hatta korkmuş olduğu anlaşılıyordu.
Bu hareket, Mathura kasabasının sulh yargıcı Mark Thornhill tarafından ortaya çıkarılmıştı. Thornhill yaptığı araştırmada çapatilerin her gece güneydeki Narmada nehrinden kuzeydeki Nepal sınırına kadar her yere ulaştığını tespit etmiştir. Mütevazı chapatinin bu gizemli ve hızlı dağıtımı onu bir şeyler olduğuna ikna etmeye yetmişti.
İngilizlere karşı tepkiler
İngilizlere karşı bağımsızlık savaşı 1857 yılında başladı. Bir lokma Roti (chapati) yemek ya da Roti’ye dokunmak, ulusun yanında yer alınacağı ve yaklaşan savaşta İngilizlere karşı savaşılacağı anlamına geliyordu. Ayrıca bazı yerlerde Roti yerine Lotus çiçeği taşırlardı. Lotus çiçeğine dokunmak da aynı anlama geliyordu. Ayrıca, bu sadece köylerde değil, İngiliz subaylarının burnunun dibindeki İngiliz kışlalarında da oluyordu. Hintli askerler ya lotusa dokunur ya da Roti’den bir ısırık alırlardı.
İngilizler çapati konusunda hiçbir şey bilmiyordu. Sri Rampur’da yayınlanan The Friend of India isimli bir İngiliz gazetesinin 5 Mart 1857 tarihli sayısında, bölgedeki karakollara chapatilerin geldiğinde İngiliz subaylarının kafalarının karıştığını ve hatta bundan korktuklarını bildirdi.
Chapati dağıtımı
Chapati Hareketi Agra yakınlarındaki Mathura’da 1857 yılında ortaya çıktı. Protestocuların chapati pişirmeye ve çok uzaklardaki insanlara göndermeye başlamasıyla oluştu. Chapatilerin dağıtımı genellikle gece ya da sabahın erken saatlerinde yapılıyordu. Dağıtım köy çavuşları ve yerel polisler tarafından gerçekleştiriliyordu. Hareket hızla büyüdü ve kısa sürede doksan binden fazla polis memuru buna katıldı. Chapatiler geceleri Hindistan’ın dört bir yanındaki evlere ve polis karakollarına ulaştırıldı ve bunları alanlar daha fazla chapati pişirerek komşu köylere dağıttı. Bu ani karışıklık İngiliz yetkilileri şaşırttı ve daha fazla araştırma yapmalarına neden oldu.
Chapatiler, Farrukhabad’dan Gurgaon’a, Avadh’dan Delhi’ye kadar çok uzak yerlerden gelirdi. Dağıtım, İngiliz postasından çok daha hızlı olduğu için İngilizleri özellikle endişelendirdi ve hareketin kaynağı ve anlamı konusunda soruşturmalar yapıldı. Bu soruşturmalarda, ekmeklerin öncelikle Agra’daki çok geniş bir alanda dağıtıldığı ve ekmekleri alan Hintlilerin bunları bir tür işaret olarak algıladıkları bilgisi edinildi. Ancak bunun sonrası hakkında görüşler farklı farklıydı. Zaman zaman chapatilerle birlikte lotus çiçeği ve keçi etinin de dağıtıldığına dair raporlar vardı.
Bu tuhaf dağıtımın anlamı üzerine yapılan kapsamlı araştırmalar çok sayıda teori üretti ancak hiçbir gerçeğe ulaşılamadı. Chapatilerin üzerinde yazılı tek bir kelime ya da yapılmış tek bir işaret bulunamadığından, İngilizler çoğu zaman kendileri de polis çavuşu olan chapati kaçakçılarını durdurmak ya da tutuklamak için bir gerekçe bulamamanın öfkesini yaşıyordu!
İşin tuhafı, chapati dağıtanlar ekmeği bir evden diğerine taşımanın önemi hakkında sorgulandıklarında, eylemlerinin amacı konusunda hiçbir fikirleri olmadığı ortaya çıktı. Chapatiler gerçekti ama hiç kimse ne işe yaradıklarından emin değildi. Köy bekçileri, her biri 25 cm. civarında olan chapatileri pişirip meslektaşlarına teslim ediyorlardı. Onlar da biraz daha fazla pişirip komşu köylerdeki meslektaşlarına gönderiyordu.
Sonuç
Yıllar sonra J W Sherar, ‘Hint İsyanı Sırasında Yaşam’ adlı kitabında, “Bu hareketin arkasındaki amaç, gizemli bir huzursuzluk ortamı yaratmaksa, bunun başarılı olduğunu” yazmıştı.
Hintliler ise bunun İngilizlerin işi olduğuna inanıyordu.