BÖLÜM I: FİYAT-KALİTE İLİŞKİSİ VE KENDİNİ GERÇEKLEŞTİRME
1.4 KENDİNİ GERÇEKLEŞTİRME İLE İLGİLİ TEMEL YAKLAŞIMLAR
1.4.8 Abraham Maslow: Motivasyon ve İhtiyaçlar Hiyerarşisi
17) Belirli koşullar altında, kişilik yapısına hiçbir tehdit olmadığı durumlar da dahil olmak üzere, uyumsuz deneyimler algılanabilir, sorgulanabilir ve kişilik yapısı bu deneyimleri özümseyecek şekilde revize edilebilir.
18) Birey tüm duyusal ve içgüdüsel deneyimlerini tutarlı ve entegre bir sistem haline dönüştürdüğünde, diğerlerini daha iyi anlayabilir ve onları ayrı bireyler olarak kabul edebilir.
19) Birey deneyimlerini algılayıp kişilik yapısına dahil ettikçe, kendi mevcut değer sistemini, bozulmuş bir şekilde simgelenen içe atımları temel alarak devamlı bir şekilde gözden geçirir ve bu şekilde kişilik yapısını yenilediğini fark eder.
2) Açlık veya herhangi başka bir fizyolojik ihtiyacın motivasyon teorisinin merkezi olması kabul edilemez. Bedensel temelli herhangi bir güdü, insan motivasyonunda kişiye özgü olmaktan ziyade geneldir.
3) Motivasyon teorisi, kısmi ya da yüzeysel amaçlardan ziyade nihai ve temel amaçları, başka bir deyişle sona götüren yolları değil sonun kendisini merkeze almalı ve bunlara vurgu yapmalıdır. Böyle bir vurgu, bilinçsiz güdüleri bilinçli güdülere göre daha fazla merkeze alacaktır.
4) Genellikle aynı amaca yönelik birçok kültürel yol bulunmaktadır. Bundan dolayı, bilinçli, spesifik ve yerel-kültürel arzular, daha temel ve bilinçsiz amaçlar gibi motivasyon teorisinin temelini oluşturamaz.
5) Hazırlayıcı veya tamamlayıcı nitelikteki herhangi bir davranış, birçok temel ihtiyacın eşzamanlı dışavurumuna veya tatminine ulaştıran bir yol olarak anlaşılmalıdır. Genellikle bir eylemin birden fazla güdülenimi vardır.
6) Pratikte, organizmaya ait tüm durumlar motive edilen ve motive edici olarak değerlendirilmelidir.
7) İnsan ihtiyaçları kendilerini bir baskınlık hiyerarşisi içerisinde düzenler. Başka bir ifadeyle, bir ihtiyacın ortaya çıkması çoğunlukla daha baskın olan bir diğer ihtiyacın tatmin edilmesini takip eder. İnsan, daima istekleri olan bir hayvandır.
Ayrıca, hiçbir ihtiyaç veya güdü diğerlerinden izole veya münferit değildir, her bir güdü diğer güdülerin tatmin edilme düzeyi veya edilmemesi ile ilişkilidir.
8) Güdüleri listelemek bizi teorik veya pratik olarak hiçbir yere götürmez. Güdülerin sınıflandırılması, bu güdülerin özgünlük veya genellik dereceleri ile ilgilenmelidir.
9) Güdüler, onları tetikleyen diğer güdüler veya güdülenen davranışlardan ziyade, amaçlar temel alınarak sınıflandırılmalıdır.
10) Motivasyon teorileri hayvan merkezli değil insan merkezli olmalıdır.
11) Organizmanın tepki verdiği alan veya durum göz önüne alınmalıdır ancak çok nadiren alan veya durum davranışı tek başına açıklayabilir. Dahası alanın kendisi organizma açısından değerlendirilmelidir. Alan teorisi motivasyon teorisinin muadili olamaz.
12) Sadece organizmanın bütünleşik olması değil, ayrıca münferit, özgün veya kısmi tepkiler de göz önüne alınmalıdır.
13) Motivasyon teorisi davranış teorisi ile eş anlamlı değildir. Güdüler, davranışları belirleyen faktör sınıflarından sadece bir tanesidir. Davranışın hemen her zaman güdülenmesine rağmen, belirlenmesinde çoğunlukla biyolojik, kültürel ve durumsal faktörler de etkilidir.
Ek olarak, insan en üst düzey arzuları göz önüne alınmadan anlaşılamaz. Gelişme, kendini gerçekleştirme, sağlıklı olmaya çabalama, kimlik ve özerklik amacı, mükemmeliyet isteği evrensel insan eğilimleri olarak kabul edilmelidir (Maslow, 1970).
Ayrıca Maslow (1970), güdülerin düzeyinin düşürülmesi (downlevelling of motivations) kavramından bahsetmiş ve bu kavramı, davranışlar açıklanırken düşük seviyeli ihtiyaçların orta seviyelilere, orta seviyeli ihtiyaçların yüksek seviyelilere tercih edilmesi eğilimi olarak tanımlamıştır.
220.127.116.11 Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Teorisi
Maslow (1943b, 1970) tarafından ortaya konan en önemli teori İhtiyaçlar Hiyerarşisi teorisi olarak adlandırılmaktadır. Maslow (1943b, 1970) insan ihtiyaçlarını fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyaçları, sevgi ihtiyaçları, saygı ihtiyaçları ve kendini gerçekleştirme ihtiyaçları olarak gruplandırmıştır. Bu teoriye göre basitçe, temel insan ihtiyaçları göreceli baskınlıklarına göre hiyerarşik bir düzende örgütlenmektedir. Bir düzeydeki ihtiyacın tamamen veya büyük oranda tatmin edilmesi sonucunda, bir üst hiyerarşik düzeydeki ihtiyaç grubu baskınlık kazanmaya başlamakta ve organizmayı bu gruptaki ihtiyaçları tatmin etmek üzere güdülemektedir (Maslow, 1943b, 1970).
Motivasyon teorisi için genellikle başlangıç noktası olarak görülen ihtiyaçlar fizyolojik ihtiyaçlar olarak adlandırılmaktadır (Maslow, 1970). Fizyolojik ihtiyaçlar, vücudun hayatta kalması için gerekli olan ve uzun süreli eksikliği fizyolojik stres ve fiziksel ölüme neden olabilen kimyasal (tuz vb) ve besin eksiklikleri veya çevresel koşullar (sıcaklık vb) olarak tanımlanmaktadır (Taormina ve Gao, 2013). Örneğin, açlık ile bazı kimyasalların eksikliği arasındaki ilişki deneysel olarak kanıtlanmıştır (Poothullil, 1992).
Fizyolojik ihtiyaçlar, birbirinden ve diğer ihtiyaçlardan görece biraz daha bağımsızdır, ayrıca birçok durumda güdüye ilişkin öncelikli bedensel bir temel bulmak mümkündür (Maslow, 1943b).
Şüphesiz fizyolojik ihtiyaçlar tüm ihtiyaçlar içerisinde en baskın olanlarıdır. Uç derecede her şeyden mahrum olan bir insanı güdüleyen temel ihtiyaçlar diğerlerinden ziyade fizyolojik ihtiyaçlardır. Yiyecek, güvenlik, sevgi ve saygı ihtiyaçlarının tamamını karşılayamamış bir insan, yiyecek ihtiyacını yüksek ihtimalle diğerlerine oranla daha baskın olarak hissedecektir. Tüm ihtiyaçların karşılanamamış olduğu durumlarda fizyolojik ihtiyaçlar dışındaki diğer ihtiyaçlar arka plana itilerek hissedilmeyecektir. Bu durumda insanın sahip olduğu tüm potansiyel fizyolojik ihtiyacı karşılamak için kullanılacak ve tüm kapasite tek bir açlığı giderme vb. amacına ulaşmak için örgütlenecektir. Alıcılar, zeka, alışkanlıklar vb. tüm unsurlar artık fizyolojik ihtiyacı gidermeye yönelik araçlar olarak değerlendirilebilir (Maslow, 1943b, 1970).
Ayrıca, aşırı derecede aç bir insanın hayal ettiği ideal yer basitçe birçok yiyeceğin olduğu bir yerdir. Bu insan, hayatının geri kalanında yiyecek bulacağının garanti olması durumda, tam olarak mutlu olacağını ve başka hiçbir şey istemeyeceğini düşünme eğilimindedir. Hayatın kendisini yiyecek açısından tanımlayacak ve yiyecek dışında herhangi bir şey önem arz etmeyecektir (Maslow, 1943b, 1970).
Fizyolojik ihtiyaçlar görece tatmin edildiğinde, güvenlik ihtiyaçları olarak adlandırılan yeni bir ihtiyaç grubu ortaya çıkmaktadır. Bu durumda organizma güvenlik ihtiyaçları tarafından baskı altına alınacak, davranışlar büyük ölçüde bu ihtiyaçlar tarafından şekillendirilecektir. Bu bağlamda, organizma bütünüyle güvenlik arayışındaki bir mekanizma olarak tanımlanabilir ve güvenlik ihtiyacı dışındaki tüm diğer ihtiyaçlar bu dönemde önemini yitirecektir. Barış içinde, sorunsuz bir hayat süren toplumların fertleri, kendilerini vahşi hayvanlar, uç düzeyde hava sıcaklıkları, suç, saldırı, öldürülme ve benzeri tehlikelerden yeterince uzakta ve güvende hissederler. Bundan dolayı gerçekte, onları güdüleyecek güvenlik ihtiyaçları yoktur. Karnı doymuş bir insanın açlık hissetmemesi gibi güvende olan bir insan da kendisini tehlikede hissetmez (Maslow, 1943b, 1970).
Uç durumlar haricinde, günümüzde güvenlik ihtiyaçları sürekli ve güvenilir bir iş, bir yatırım hesabı ve çeşitli konularda sigorta (sağlık, işsizlik vs.) gibi şekillerde kendini göstermektedir. Dünyamızda güvenlik ve istikrar arama çabalarımızın bir diğer göstergesi ise aşina olunmayan şeyler yerine aşina olunan şeylerin tercih edilmesi (Maslow, 1937) veya bilinmeyenin yerine bilinene yönelinmesidir. Bahsedilenler haricinde güvenlik ihtiyaçları özellikle savaş, salgın hastalık, doğal afetler, suç
dalgaları, sosyal karışıklık gibi acil durumlarda organizmayı baskılayarak kaynaklarını harekete geçirmektedir (Maslow, 1943b, 1970).
Bir sonraki aşamada, fizyolojik ihtiyaçlar ve güvenlik ihtiyaçlarının büyük oranda karşılanmış olması, sevgi ve aidiyet ihtiyaçlarının ön plana çıkmasına sebep olmaktadır. Bu bağlamda, önceki aşamalardaki döngü, sevgi ve aidiyet ihtiyaçlarını merkeze alarak benzer şekilde tekrar edecektir. Bu aşamada insan, daha önce olmadığı kadar şiddetli bir şekilde arkadaş, sevgili, eş veya çocuk eksikliği hissedecektir. Kişi, üyesi olduğu gruplarda yer elde etmek için insanlarla genel anlamda sevgi dolu ilişkiler kurmak isteyecek ve bu amaca ulaşmak uğruna yoğun bir çaba sarf edecektir. Hatta kişi, grup içinde yer edinmeyi her şeyden fazla isteyecek ve bir zamanlar aç iken sevgiyi küçümsediğini unutacaktır (Maslow, 1943b, 1970).
Baumeister and Leary (1995) aidiyet ihtiyacının doğuştan gelen, evrensel yani her insan toplumunda var olan bir ihtiyaç olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca yazarlar, kişilerarası bağlar kurulmasının birçok insan için oldukça kolay olduğunu ve bu ihtiyacın karşılanamamasının birey için olumsuz sonuçlar ortaya çıkaracağını dile getirmişlerdir.
Ek olarak, sosyal dışlanmanın anksiyetenin en önemli sebebi olabileceğini çünkü sosyal reddedilme, yalnızlık ve depresyon hisleri ile birlikte var olduğunu öne sürmüşlerdir.
Burada vurgulanması gereken bir nokta ise sevgi ve ait olma ihtiyaçlarında bahsedilen sevgi ile cinselliğin karıştırılmaması gerektiğidir. Cinsellik yalnızca fizyolojik bir ihtiyaç olarak incelenebilir ancak normalde cinsellik sadece fizyolojik bir ihtiyaç olmayıp, sevgi ve yakınlık ihtiyaçları tarafından da belirlenmektedir. Ayrıca gözden kaçırılmaması gereken bir başka husus ise sevgi ihtiyaçlarının hem sevgi görülmesini hem de gösterilmesini kapsamakta olduğudur (Maslow, 1943b, 1970).
Bir sonraki aşamada tüm insanların, özsaygıya sahip olmaları ve başkalarına saygı duymaları için, toplum içinde kendilerini istikrarlı, sağlam temelli ve önemli bir insan olarak görme ihtiyaçları veya arzuları vardır. Burada bahsedilen özsaygı, gerçek kapasiteyi, başarıyı ve diğerlerinin kişiye duyduğu saygıyı temel almaktadır. Bu aşamada anılan saygı ihtiyaçları iki ana grupta sınıflandırılabilir: İlk olarak güç, başarı, yeterlik ve dış dünyaya karşı güven duygusu elde etme yani kişinin kendisine duyduğu saygı. İkincisi ise, itibar veya prestij, tanınırlık, dikkat çekme, takdir edilme yani diğer insanlardan görülen saygı. Bu ihtiyaçların tatmin edilmesi insanları özgüven, değerlilik, güçlülük, yeteneklilik, dünyaya yararlı olabilecek yeterliğe sahip olma hislerine yöneltir.
Fakat bu ihtiyaçların engellenmesi aşağılık, güçsüzlük ve acziyet hisleri oluşturur (Maslow, 1943b, 1970).
Tüm bu yukarıda sayılan ihtiyaçların karşılanması halinde bile, bireyin kendisine uygun olan şeyi yapmaması durumunda, kısa süre içinde bir tatminsizlik ve hoşnutsuzluk duygusunun ortaya çıkmasını bekleyebiliriz. İnsan, olabileceği insan olmalıdır. Bu ihtiyaç kendini gerçekleştirme olarak adlandırılmaktadır (Maslow, 1943b, 1970).