Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma
1. Genel Olarak
Öncelikle belirtmemiz gerekir ki; fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma, farklı kavramlardır. Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Günlük çalışma süresi 11 saati aşsa bile haftalık çalışma süresi 45 saati aşmıyorsa fazla çalışmadan söz edilemez. Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam 45 saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Dolayısıyla, bir işçi 2 aylık denkleştirme süresi içinde bazı haftalar 45 saatin üzerinde çalışmış olsa bile denkleştirme haftalarının ortalaması 45 saati geçmemişse fazla çalışmadan söz edilemez. Fazla sürelerle çalışma ise, haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalardır. Örneğin, bir işyerinde haftalık çalışma süresi sözleşmeler ile 40 saat olarak belirlenmiş ise, o hafta 48 saat çalışan bir işçi için 45 saate kadar olan çalışması (5 saat) fazla sürelerle çalışma, 45 ile 48 saat arasındaki çalışması (3 saat) ise fazla çalışmadır.
2. Fazla Çalışmanın Türleri
a) Genel Sebeplerle Fazla Çalışma:
Genel sebeplerle fazla çalışma, ülkenin genel yararları ya da işin niteliği veya üretimin arttırılması gibi sebeplerle yapılan fazla çalışmadır. Genel sebeplerle yapılacak fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise 1 saat sayılır.
Genel sebeplerle yapılacak fazla çalışmalardan önce işçinin onayının alınması gerekir. Yönetmeliğe göre167, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırmak için işçiden alınacak onayın yazılı olması gerekir. Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı 30 gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir. İşçinin fazla çalışma yapmasını engelleyen haklı sebeplerin bulunması halinde işçi, işveren tarafından fazla çalışma yapmaya zorlanamaz. Fazla çalışmayı gerektiren bir işin yerine getirilmesi zorunluluğu doğar, işçi bunu yapabilecek durumda bulunur ve aynı zamanda kaçınması da dürüstlük kurallarına aykırı olursa işçi, karşılığı verilmek koşuluyla, fazla çalışmayı yerine getirmekle yükümlüdür. Aksi takdirde işveren iş sözleşmesini haklı sebeple feshedebilir.
b) Zorunlu Sebeplerle Fazla Çalışma:
Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur.
Zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin onayı gerekmez. Fakat, işçinin sağlığının fazla çalışmaya elverişli olmaması halinde, işçiden fazla çalışma yapması istenemez. Zorunlu sebeplerle fazla çalışma, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak kaydıyla yaptırılabilir. Zorunlu sebebin ortadan kalkmasından itibaren zorunlu sebeplerle fazla çalışmaya devam edilemez.
c) Olağanüstü Sebeplerle Fazla Çalışma:
Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Cumhurbaşkanı, günlük çalışma süresini, işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir. Olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin onayı aranmaz. Fakat, işçinin sağlığının fazla çalışmaya elverişli olmaması halinde, işçiden fazla çalışma yapması istenemez.
3. Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler ve Fazla Çalışma Yapamayacak Kişiler
a) Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler:
- Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işler,
- Gece sayılan gün döneminde yürütülen işler (fakat, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak bu Yönetmelikte öngörülen fazla çalışmalar gece döneminde yapılabilir),
- Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yeraltında ve sualtında yapılanları.
b) Fazla Çalışma Yaptırılamayacak Kişiler:
- 18 yaşını doldurmamış işçiler,
- İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçiler,
- Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,
- Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler (kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz),
- Zorunlu sebepler ve olağanüstü haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçiler. Yeraltında maden işlerinde çalışan işçiler için yasaklanan fazla çalışma, genel sebeple fazla çalışmadır. Olağanüstü ve zorunlu sebeplerle fazla çalışma, koşulların oluşması kaydıyla yeraltında maden işlerinde çalışan işçilere de yaptırılabilir.
4. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Karşılığında Ödenecek Ücret
Fazla çalışmada, her 1 saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmalarda ise, her 1 saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %25 yükseltilmesiyle ödenir.
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, zorunlu sebeplerle veya olağanüstü sebeplerle yapılan çalışmalarda haftalık 37,5 saati aşan her 1 saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %100’den az olmamak üzere arttırılması suretiyle ödenir.
Bu hükümler nispi emredici nitelikte olduğundan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretinin sözleşmelerle işçi lehine artırılması mümkündür. Ayrıca, Yargıtaya göre, fazla çalışma ücretinin hesabında işçinin son ücreti değil, fazla çalışmanın gerçekleştiği dönemlerdeki ücret esas alınmalıdır.
Son olarak, işçinin fazla çalışma ücretine hak kazanabilmesi için kural olarak fazla çalışmanın işveren tarafından istenmesi gerekir. İşçinin işveren veya işveren vekilinin talimatı ve bilgisi olmadan normal çalışma süresinin dışında işyerinde çalışması fazla çalışma sayılmaz.
Ragıp Karakuş, “İş Hukuku Ders Notu”, s. 77, www.ragipkarakus.com (19.09.2021).