Ulysses uzay aracı, Avrupa Uzay Ajansı ESA ile NASA tarafından ortaklaşa gerçekleştirilmiş olan ve amacı güneş hakkında bilgi toplamak olan uzay aracının ve uzay programının adıdır. Ulysses uzay aracı 6 Ekim 1990 tarihinde Florida’dan uzaya gönderilmiştir. Uzay aracı, daha önceden incelenmemiş olan güneşin üst ve alt kutuplarının yakın çevresindeki uzay bölgelerini incelemek üzere uzaya gönderilmiştir. Uzay aracının adı, yapacağı uzun yolculuktan dolayı Homeros’un Odessa adlı eserine de adını vermiş olan efsanevi Yunan kralından gelmektedir. Uzay aracına Odessa’nın Latince karşılığı olan Ulysses adı verilmiştir.
Ulysses uzay aracı 370 kg ağırlığında olup ebatları 3,2 x 3,3 x 2,1 metredir. Uzay aracının içinde olası yörünge değişiklikleri için kullanılmak üzere 33 kg yakıt mevcuttur. Uzay aracı yapacağı seyahat esnasında güneşin yakın bölgelerinde aşırı ısıya maruz kalacağı ve seyahatinin güneşten uzak olan kısımlarında ise aşırı soğuğa maruz kalacağı için bütün bunlara dayanabilecek malzemelerden üretilmiş ve önemli ölçüde yalıtım yapılmıştır. Ulysses uzay aracının başlangıçta planlanan ömrü 5 yıl olmasına rağmen, uzay aracı planlananın üzerinde bir performans göstermiş ve yaklaşık 17,5 yıl boyunca görevini devam ettirmiştir. Uzay aracı üzerindeki ekipmanlar aracılığıyla, güneşin üst atmosferinden uzaya yayılan ve güneş rüzgarı (solar wind) adı verilen plazma dalgalarına ilişkin önemli veriler toplamıştır.
Ulysses uzay aracı 1990 yılında fırlatıldıktan sonra, öncelikle Jüpiter gezegenine doğru hareket etmiş, 1992 yılının Şubat ayında Jüpiter’in güneş çevresindeki yörüngesine girerek güneşe olan seyahatine başlamıştır. 1994 yılında güneşin güney kutbunun yakınlarından geçtikten sonra, 1995 yılında ise güneşin kuzey kutbunu inceleme fırsatı bulmuştur. Bu ilk incelemelerin ardından görev süresi uzatılan uzay aracı, güneşin güney ve kuzey kutuplarını farklı uzaklıklardan tekrar incelemek amacıyla yörüngesini değiştirmiş ve 2000 ile 2001 yıllarında tekrar güneşin kutuplarını incelemiştir. Görev süresi son kez uzatılan Ulysses, 2007 ve 2008 tarihlerinde üçüncü ve son kez güneşin kutuplarını incelemiştir. 2008 yılında uzay aracında bulunan ve dünyaya veri gönderilmesini sağlayan X band haberleşme kanalındaki arıza sebebiyle, uzay aracının görevinin tekrar uzatılmamasına karar verilmiştir. 30 Haziran 2009 tarihinde uzay aracının antenlerini kapatma komutu gönderilmiş ve uzay aracıyla olan bağlantı kaybedilmiştir. Ulysses uzay aracı halen güneşin yörüngesinde dönmektedir.
Ulysses uzay aracının topladığı bilgiler ışığında, güneş rüzgarının şiddetinin gittikçe azaldığı tespit edilmiştir. Güneşin kutuplarından geçen manyetik alanın sanılandan daha düşük kuvvette olduğu görülmüştür.
Ulysses uzay aracı, planlanandan oldukça uzun bir süre zorlu koşullarda görevini gerçekleştirmiş ve daha önceden hakkında pek fazla bilgi sahibi olunmayan güneşin yakın çevresindeki uzay bölgelerine ilişkin önemli bilgiler toplamayı başarmıştır. Böylece güneşten Plüton gezegenine kadar olan ve heliosfer adı verilen bölgeye ilişkin eksik kalan bilgiler de tamamlanmıştır. Güneş sisteminin keşfinin tamamlanmasıyla birlikte güneş sistemi dışına odaklanan uzay araştırmaları da hız kazanmaya başlamıştır.
Kaynakça:
https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Ulysses_factsheet
https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/ulysses-200906230.html
https://en.wikipedia.org/wiki/Ulysses_(spacecraft)
Yazar: Mehmet Umut Pişken