1685'te, çevirisinden yıllar önce Binbir Gece ona kalıcı ün kazandıracaktı, Fransız bilim adamı Antoine Galland İstanbul'da yaşıyordu. Arapça, Farsça ve Türkçe eğitimleri almış, Fransız tacı adına kitap ve eski madeni paralar toplamak için şehirdeki yaklaşık beş yıllık görevinin sonuna yaklaşıyordu; ayrıca kendisi ve Fransız büyükelçisi Guillermo Kontu için topladı. Tercüman ve profesyonel kitap alıcısı rolüyle ve bir bilim adamı olarak özel sıfatıyla, şehrin kitap pazarlarını yakından tanımıştı. Osmanlı başkentinde bulunabilecek eserlerin sayısı onu memnun etti: “[Kitapları] satın almanın kolaylığı, satıldıkları ve her gün yenilerinin olduğu önemli sayıda dükkan olduğu için diğer yerlerden daha fazla. en yüksek teklifi verene satılmak üzere getirilir. '
Galland, İslami kitaplara olan ilgisinde veya onları elde etmek için kasıtlı ve asil olarak buyurulmuş arayışında bir anormallik değildi. Arapça, Farsça ve Türkçe el yazmaları 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa'da toplandı. 16. yüzyılda, Avrupa'nın her yerinde büyük kütüphaneler kuruldu - başlangıçta Blois ve Fontainebleau'da ve daha sonra Paris'te bulunan Fransız Kraliyet Kütüphanesi; Madrid yakınlarındaki Escorial; Viyana'daki Hapsburg İmparatorluk Kütüphanesi; Leiden Üniversite Kütüphanesi; Bodleian, Oxford'da - ancak Doğu koleksiyonlarını 17. yüzyılda kazandılar. (Koleksiyon, yüzyılın başlarında başlamış olmasına rağmen, Vatikan Kütüphanesi 1475'te kuruldu.)
Şu anda, Avrupa koleksiyonları için binlerce Arapça, Farsça ve Türkçe el yazması elde edildi, bu eserler dönüştürüldü ve İslami edebi ve entelektüel geleneklerin derinlemesine incelenmesini mümkün kıldı. Oxford, Leiden, Paris, Escorial ve Roma, Avrupa'daki en büyük İslami el yazması koleksiyonlarına sahipti, ancak bunlar tek koleksiyondan uzaktı. 1609'da kurulan Milan Biblioteca Ambrosiana, bir Arap koleksiyonu oluşturdu ve Floransa'daki Palazzo Pitti'de, Toskana'nın büyük dükleri, Grand Duke Ferdinando de ’Medici tarafından Roma'dan getirilen bir Doğu koleksiyonunu düzenledi. Dahası, birçok küçük kütüphane İslami el yazmaları topladı. Sadece Paris'te bunlar arasında Kraliyet Kütüphanesi'nin yanı sıra Sorbonne kütüphanesi, Saint Germain des Prés Maurist (Benedictine) manastırı kütüphanesi ve Louis le Grand Cizvit okulunun kütüphanesi ve özel Kardinal Mazarin, bir ara maliye bakanı Nicolas Fouquet ve bakan Jean Baptiste Colbert'in kütüphaneleri. Hepsi kapılarını bilginlere açtı.
El yazmaları arayan Avrupalılar, büyük İslami kütüphanelere takıntılıydı: Fas sultanının koleksiyonu, İstanbul'daki imparatorluk sarayının kütüphanesi ve Kahire'deki ElAzhar cami kütüphanesi. Sonunda Avrupalı koleksiyonerler başka kaynaklardan da yararlandı. Yapabildiklerinde, doğrudan manastırlardan ve diğer bu tür depolardan satın aldılar, ancak pazar yerleri ve ticari kitapçıları en değerli tedarikçileri olduklarını kanıtladılar - Avrupalı elçiler hangi kitapları arayacaklarını ve bunları nasıl elde edeceklerini öğrendikten sonra.
*
Kitap bulma misyonları, Rönesans'ın sonlarından itibaren teorize edilen ve uygulanan bilgi arayışının bir parçasıydı. Daha 16. yüzyılda, seyahat sanatı üzerine bir dizi inceleme, bu tür gezileri yararlı ve eğitici hale getirmek için talimatlar sağladı. Bir grup gezgin, eve getirmek için yeni bilgiler arayışına koyuldu ve bu adamlar, ufuklarını Avrupa'nın ötesine genişletti. Akademisyenler için, Arapça'yı akıcı bir şekilde öğrenmek, Kuzey Afrika ve Doğu Akdeniz'i ziyaret etmek için birincil motivasyondu. Diğerleri astronomik gözlemler yapmaya geldi. Antika koleksiyoncuları, İtalyan Cristoforo Buondelmonti ve Ancona'lı Ciriaco'dan başlayarak, 15. yüzyılın ilk yarısında Doğu Akdeniz'de dolaşmaya başladı.
17. yüzyılın sonunda, öğrenilmiş seyahat giderek sistematik hale geldi. Avrupalılar, 'edebi' veya antikacı keşiflere veya bir bölgenin doğal tarihi veya botaniğine odaklanmak isteyen gezginler için özel rehberler yazdılar. Bilgili gezginler veri toplayıcı olarak görev yaptılar, ziyaret ettikleri topraklar hakkında harita çizmek ve botanik örnekler, yazıtlar ve hatta el yazmaları toplamak da dahil olmak üzere her türlü bilgiyi topladılar. Örneğin, 1621'den 1628'e kadar İngiliz Osmanlı Büyükelçisi olan Sir Thomas Roe, 29 Yunan el yazmasını Oxford'a geri getirdi. Bilim akademileri, Avrupa ve ötesindeki ülkelerde toplanan bilgilerin toplanması, karşılaştırılması ve doğrulanmasına yardımcı olmak için anketler geliştirdiler ve amaçlarına ulaşmak için yolcuları göndermeye başladılar.
Dahası, 17. yüzyıl koleksiyoncularının coğrafi aralığı Levant'ın ötesine geçti. Hint Okyanusu'nda ve ötesinde ticaret, zengin bilimsel hasatlar sağladı. Hollandalıların Güneydoğu Asya'daki varlığı Malayca, Cava Dili, Malabar ve Formosan'da kitapların birikmesine yol açtı ve bunlardan bazıları Hollandalı bilim adamlarının Kuran'ı yeniden yorumlamasına yardımcı oldu.
1600'lü yıllar boyunca kitap toplama giderek daha organize hale geldi. Fransa'da XIV.Louis (1643-1715) yönetimi altında, Doğu araştırmalarının kraliyet himayesi, Güneş Kralı’nın mutlakiyetçi yönetiminin kültür politikasının yalnızca bir yönü idi. Yurtdışında el yazması koleksiyonculuğu, Colbert (ö. 1683) ve Louis XV döneminde Jean Paul Bignon'un (ö. 1743) yönetimi altındaki hükümdarlığı sırasında dönüştü ve büyük ölçüde genişledi. Bu adamlar kültürel girişimciler olarak hareket ettiler ve büyük miktarda yeni bilginin edinilmesini ve organize edilmesini denetlediler. Colbert yönetiminde Kraliyet Kütüphanesi, Francis Bacon’un ölümünden sonra yayınlanan ütopik anlatılarında yer alan sanat ve bilim araştırma enstitüsü Solomon’s House’un çizgisinde bir devlet araştırma enstitüsü haline geldi. Yeni Atlantis (1626). Bacon’un bilimsel araştırmanın merkezi olarak organize edilmiş bir yönetim tarafından denetlenmesi gerektiğine olan inancı, Colbert ve Bignon'un paylaştığı bir pozisyondu.
İstanbul'da yabancıların kitap satın alması sonunda öylesine kontrolden çıktı ki 1715 veya 1716'da kendisi de kitap koleksiyoncusu olan sadrazam Şehid Ali Paşa “bir kanun çıkardı. . . yabancılara kitap satışının yasaklanması. ' Bu korumacı önlem, değerli entelektüel kaynakların başkentten kaybolmasını önlemek için tasarlandı. Sadrazam, ikinci el kitapçılara atıfta bulunarak şunları yazdı: 'Kaba açgözlülükleri nedeniyle sayısız değerli kitabı farklı yerlere, hatta belki de Osmanlı topraklarının dışına bile gönderirler.'
Avrupalılar, İstanbul'un ötesinde, İngilizlerin Levant Company'nin bir fabrikasını işlettiği Kahire ve Halep dahil pek çok yerde el yazmaları topladılar. Daha ileride, el yazmaları Hindistan alt kıtasında, Ahmedabad gibi Gujarati bölgelerinde ve Fransız Cizvitlerinin bir misyonu olduğu güney Hindistan'da ve Coromandel Sahili'nde bulunacaktı.
18. yüzyılda, özellikle Katolik Paris ve Roma'nın büyük koleksiyonlarında kitap satın alma devam etti. Kişisel hükümdarlığı 1723'ten 1774'e kadar süren Louis XV döneminde, Fransız kraliyet koleksiyonu, büyük ölçüde bu görevler sayesinde önemli ölçüde genişledi. Roma'da Papa XI.Clement, Kıpti ve Süryanice el yazmaları toplamak için Mısır'a birkaç sefer göndererek modern Süryani çalışmalarının temelini attı.
1761-1767'de Danimarka tacının sponsor olduğu ünlü Yemen keşif gezisi bile bir kitap satın alma fırsatı olarak tasarlanmıştı. Keşif görevlilerinden biri hariç hepsinin ölümüne rağmen, hem İstanbul'da hem de Kahire'de elde edilen 119 kadar Arapça el yazması Kopenhag'a geri döndü. Gruptaki filolog Christian von Haven, ne elde edeceği konusunda talimatlar almış, bu kitapların Arapça isimlerini günlüğünün özel bir bölümüne kaydederek, her birini satın almak için ne kadar harcadığını not etti. Edebi ve tarihi konular ağırlıktaydı: 119'un 26'sı tarih kitabı ve 27'si şiir koleksiyonuydu. 13 gramer ve retorik kitabı, 12 antoloji, 2 edebiyat tarihi kitabı ve Kātib Çelebi'nin büyük bibliyografyasının kısaltılmış bir versiyonu vardı. Keşif ayrıca botanik numuneler, baharatlar ve zinober ve pelin gibi nadir maddeler de topladı. Tüm bu açılardan, daha sistematik ve daha büyük bir ölçekte de olsa, tanıdık hedefleri takip etti.
Fransa'da Abbé Bignon, bilim adamlarının araştırma gündemlerine mantıklı bir şekilde müdahale etmede selefi Colbert'ten daha az yetenekli olmadığını kanıtladı. Kraliyet kütüphanecisi olarak 1718'de adaylığı, Fransız Kraliyet Kütüphanesi için yeni bir kurs başlattı. 1724'te, rue de Richelieu'da, kütüphanenin o zamana kadar işgal ettiği kalabalık odalardan çok daha büyük bir bina olan Hôtel de Nevers'de kütüphaneyi barındırma hakkını kalıcı olarak elde etti. Çin, Hint, Tatar ve İslami el yazmalarından oluşan kişisel koleksiyonunu kütüphaneye bağışladı, 1719'dan 1720'ye kadar bir envanterin oluşturulmasını denetledi ve İstanbul'a kitap satın alma görevi düzenledi. Buna ek olarak, Fransız Doğu Hindistan Şirketini Uzak Doğu hakkında basılı kitaplar ve el yazmaları edinmesi için seferber etti ve Cizvitleri Pondicherry, Kanton ve Bengal'de Güney Asya gramerleri ve dini yazıları toplamak için emretti. Amacı, Avrupa'nın en iyi kütüphanesini yaratmaktı.
Roma'da, Paris'te olduğu gibi, sempatik bir hükümdar ile yetenekli bir kütüphanecinin ittifakı dünya çapında bir Doğu koleksiyonu yarattı. Papa XI.Clement (Albani) (ö. 1721) el yazması varlıklarını dönüştürdü ve kütüphane 1769 yılına kadar haleflerinin altında büyümeye devam etti. Bu papa genellikle Doğu çalışmalarına yaptığı katkılarla hatırlanmaz, ancak papalık gibi Doğu el yazması koleksiyonlarında Maronlu bilgin Abraham Ecchellensis ve İtalyan gezgin Pietro della Valle'ninkiler Vatikan Kütüphanesine girdi.
Uzun vadede, büyük bir kütüphaneci belki de kendini adamış bir patrondan daha önemliydi. Roma'da Doğu koleksiyonunun gelişmesinde büyük pay sahibi olabilecek kütüphaneci, 1710'da Vatikan Kütüphanesi'nde çalışmaya başlayan Maruni bir bilgin ve rahip olan küratör Giuseppe Simonio Assemani'dir (1687-1768). İlk olarak Papa XI. Seyahat eden bir koleksiyoncu, 1715 ile 1717 arasında Mısır, Kıbrıs ve Suriye'yi ziyaret etti ve aralarında Süryanilerin özel bir ödül olduğu birkaç yüz Doğu yazısı ile geri döndü. Daha sonra onları incelemeye başladı ve etkileyici Bibliotheca Orientalis Clementino-Vaticana, 1719-1730 yılları arasında ortaya çıkan dört büyük folyo cildi, kütüphanedeki Süryanice el yazmalarına odaklandı. (Okurlara ilk kez çok sayıda metin sunan bu yayın, modern Batı'da Süryanice çalışmalarının başlangıcı olarak kabul edilmektedir.)
Ancak yazarın tutkusu daha büyüktü: Yakın Doğu'nun hem Hristiyan hem de Müslüman edebiyatlarının tümünün eleştirel bir bibliyografyasını yayınlamayı amaçladı. doğu kütüphanesi sadece başlangıçtı. 1739'da Assemani, daha önce hiç bir Levanten alimine verilmemiş bir onur olan Vatikan Kütüphanesi'nin ilk küratörlüğüne aday gösterildi. Pek çok projesi arasında, Vatikan Kütüphanesi'ndeki hem Doğu hem de Batı'daki tüm el yazmalarının 20 ciltlik tam bir kataloğunu tamamlamayı amaçladı. Yeğeni Stefano Evodio ile birlikte 1756'da İbranice ve Samaritan kitapları üzerine cilt yazdı ve 1758 ve 1759'da Süryanice kitaplar üzerine iki cilt çıkardı. Ocak 1768'de öldüğünde Arapça kitaplar üzerine çalışıyordu. Birkaç ay sonra, Arapça katalogdan basılan her şeyi bir ateş yaktı. Öyle olsa bile, Assemani, öldüğü zaman, Papa XI.Clement'in bibliyografik mirasını, birbirini takip eden beş papalık aracılığıyla sürdürmek için herkesten daha fazlasını yapmıştı.
Bunun gibi teşebbüsler aracılığıyla 17. ve 18. yüzyıl Avrupa'sının 'Doğu Kitaplıkları' ortaya çıktı. Avrupa'ya giden şey, hem İslami okurların ve kopyacıların ne yetiştirdiğine hem de Avrupalıların bu çeşitlilikten neyi elde etmeye karar verdiğine bağlıydı. Böylece, Avrupa koleksiyonları için elde edilen el yazmaları, 17. ve 18. yüzyıllarda İslami entelektüel yaşamın ve kitap kültürünün önceliklerini yansıtıyordu. İkincisi, bu nedenle, kaçınılmaz olarak Avrupalıların öğrendiği şeyi şekillendirdi.
*
Kitaplıklar kırılgan varlıklardır. Koleksiyonlar biriktirilmeli ve ardından organize edilmeli ve korunmalıdır. Katalogda listelenmemiş veya yanlış rafa yerleştirilmiş bir kitap, kayıp kadar iyidir. Ve her şeyden önce, kitapların okuyuculara ihtiyacı vardır - eski veya yabancı diller söz konusu olduğunda iddialı bir önerme. Uzak diyarlardan İslami el yazmaları getirmek yeterli değildi; onların dilleri geliştirilmeliydi. O halde Doğu koleksiyonlarının yaratılması, İslami entelektüel geleneklerin anlaşılması için gerekli ancak yeterli olmayan bir adımdı. Aynı zamanda, basitçe daha yüksek bilimsel amaçlara götüren bir araç olarak değil, kendi başına bir kültürel fenomen olarak anlaşılmalıdır. Yabancı kitaplara sahip olmak, onları inceleyecek kimse olmadığında bile değerli görünüyordu. Müşteriler, koleksiyonerler ve akademisyenler Doğu kitaplığının idealine inanıyorlardı ve her biri onun yaratılmasına katkıda bulundular. Tüm kütüphaneler gibi Doğu kütüphanesi de gelecekteki okuyucuların yeteneklerine ve çıkarlarına olan bir inanç eylemiydi.
__________________________________
Nereden Arap Harfleri Cumhuriyeti , Alexander Bevilacqua tarafından, Harvard University Press'in izniyle.