Yaklaşık üç milyon yıl önce atalarımız yontulmuş taş parçaları ve ham kıyıcılar yapıyorlardı. İki milyon yıl önce, el baltaları. Bir milyon yıl önce, ilkel insanlar bazen ateş kullanıyorlardı, ama zorluk çekiyorlardı. Ardından, 500.000 yıl önce, mızrak uçları, ateş yakma, baltalar, boncuklar ve yaylar ortaya çıktıkça teknolojik değişim hızlandı.
Bu teknolojik devrim tek bir insanın işi değildi. Yenilikler farklı gruplarda ortaya çıktı – modern Homo sapiens, ilkel sapiens, hatta muhtemelen Neandertaller – ve sonra yayıldı. Birçok önemli buluş benzersizdi: tek seferlik. Farklı insanlar tarafından bağımsız olarak icat edilmek yerine, bir kez keşfedildi, sonra paylaşıldı. Bu, birkaç zeki insanın tarihin büyük icatlarının çoğunu yarattığı anlamına gelir.Ve hepsi modern insanlar değildi.
Mızrağın Ucu
500.000 yıl önce Güney Afrika’da ilkel Homo sapiens ilk önce tahta mızraklara taş bıçakları bağlayarak mızrak ucunu oluşturdu. Mızrakuçları silah olarak ve ilk “kompozit araçlar” – birleştirici parçalar olarak – devrim niteliğindeydi.
300.000 yıl önce Doğu Afrika ve Orta Doğu’da, ardından 250.000 yıl önce Avrupa’da ortaya çıkan mızrak ucu, Neandertaller tarafından kullanıldı. Bu model, mızrak ucunun Afrika’dan Avrupa’ya kadar kademeli olarak bir insandan diğerine geçtiğini gösteriyor.
Ateşi Yakalamak
400.000 yıl önce, kömür ve yanmış kemikler de dahil olmak üzere ateş izleri Avrupa, Ortadoğu ve Afrika’da yaygınlaştı. Bağlantısız yerlerde rastgele değil, kabaca, her yerde aynı zamanda gerçekleşti – bu da önce icat edildiğini sonra yayıldığını düşündürtmektedir. Ateş’in faydası ortadadır ve bir ateşi sürdürmek kolaydır. Ancak ateş çıkarmak daha zordur ve muhtemelen en büyük engel buydu. Eğer öyleyse, ateşin yaygın kullanımı, – günümüzde hala avcı-toplayıcılar tarafından kullanılan bir alet olan – sürtünme yaratmak için başka bir odun parçasına karşı döndürülen bir çubuk olan ateş-matkabının icadına işaret ediyordu.
İlginç bir şekilde, düzenli ateş kullanımına ilişkin en eski kanıt, o zamanlar Neandertallerin yaşadığı Avrupa’dan gelmektedir. Ateşe önce Neandertaller mi hükmetti? Neden olmasın? Beyinleri bizimki kadar büyüktü; onları bir şey için kullandılar ve Avrupa’nın buzul çağındaki kışlarını yaşayan Neandertallerin ateşe, Afrika Homo sapiens’ten daha fazla ihtiyacı vardı.
Balta
270.000 yıl önce Orta Afrika’da el baltaları kaybolmaya başladı ve yerini yeni bir teknoloji olan çekirdek balta aldı. Çekirdek baltalar küçük, şişman el baltaları gibi görünüyordu, ancak kökten farklı araçlardı. Mikroskobik çizikler, çekirdek baltaların tahta kulplara bağlı olduğunu gösteriyor – gerçek, saplı bir balta. Baltalar hızla Afrika’ya yayıldı, ardından modern insanlar tarafından Arap yarımadasına, Avustralya’ya ve nihayetinde Avrupa’ya taşındı.
Süsleme
En eski boncuklar 140.000 yaşında ve Fas’tan geliyor. Salyangoz kabuklarını delip sonra bir ipe asarak yapılmışlar. O zamanlar, arkaik Homo sapiens Kuzey Afrika’da yaşıyordu, bu yüzden yaratıcıları modern insanlar değildi.Boncuklar daha sonra 115.000-120.000 yıl önce Avrupa’da ortaya çıktı, Neandertaller tarafından giyildi ve nihayet 70.000 yıl önce Güney Afrika’daki modern insanlar tarafından benimsendi.
Yay ve Ok
En eski ok uçları 70.000 yıldan fazla bir süre önce Güney Afrika’da ortaya çıktı, muhtemelen 200.000 yıldır orada yaşayan Bushmenlerin ataları tarafından yapıldı. Yaylar daha sonra Doğu Afrika’daki modern insanlara, 48.000 yıl önce Güney Asya’ya, 40.000 yıl önce Avrupa’ya ve son olarak 12.000 yıl önce Alaska ve Amerika’ya yayıldı.
Neandertaller asla yayı benimsemedi, ancak yayın yayılma zamanlaması, muhtemelen Homo sapiens tarafından onlara karşı kullanıldığı anlamına geliyor.
Ticaret Teknolojisi
İnsanların dünyanın farklı bölgelerinde benzer teknolojileri aşağı yukarı aynı anda icat etmeleri imkansız değildir ve bazı durumlarda bu gerçekleşmiş olmalıdır. Ancak elimizdeki arkeolojik veriler için en basit açıklama, teknolojileri yeniden icat etmek yerine, birçok ilerlemenin sadece bir kez yapıldığı ve daha sonra geniş çapta yayıldığıdır. Sonuçta, daha az yenilik varsaymak daha az varsayım gerektirir.
Ama teknoloji nasıl yayılmıştı? Bireysel tarih öncesi insanların düşman kabileler tarafından tutulan topraklarda uzun mesafeler kat etmeleri pek olası değildir (açık bir şekilde kuşaklar boyunca büyük göçler olmasına rağmen), bu yüzden Afrikalı insanlar muhtemelen Avrupa’da Neandertallerle tanışmadılar ya da tam tersi. Bunun yerine, teknoloji ve fikirler yayıldı – Güney Afrika’daki modern Homo sapiens’i Kuzey ve Doğu Afrika’daki arkaik insanlara ve Avrupa’daki Neandertallere bağlayan geniş bir zincirde bir gruptan ve kabileden diğerine ve bir sonrakine aktarıldı.
Uyuşmazlık, insanların alet ve silahları çalması veya ele geçirmesiyle, değişimi tetiklemiş olabilir. Örneğin, yerli Amerikalılar atları İspanyollardan ele geçirerek aldılar. Ancak, insanların daha güvenli ve daha kolay olduğu için çoğu zaman sadece teknoloji ticareti yapmaları muhtemeldir. Bugün bile, parası olmayan modern avcı-toplayıcılar hala ticaret yapıyor – Hadzabe avcıları, örneğin komşu kabileler tarafından yapılan demir ok uçları için bal takas ediyor.
Arkeoloji böyle bir ticaretin eski olduğunu gösteriyor. Güney Afrika’dan 30.000 yıl öncesine kadar devekuşu yumurta kabuğu boncukları, yapıldıkları yerden 300 kilometre uzakta bulundu. 200.000-300.000 yıl önce, Doğu Afrika’daki arkaik Homo sapiens, modern avcı-toplayıcıların tipik olarak seyahat ettiğinden daha fazla, 50-150 kilometre uzaklıktan elde edilen obsidiyen kaynaklı araçları kullandı.
Son olarak, insan cömertliğini göz ardı etmemeliyiz – bazı değişimler sadece hediye olabilir. İnsanlık tarihi ve tarih öncesi kuşkusuz ki uyuşmazlıklarla doluydu, ama şimdi olduğu gibi, kabilelerin barışçıl etkileşimleri olmuş olabilir – anlaşmalar, evlilikler, arkadaşlıklar – ve sadece komşularına teknoloji hediye etmiş olabilirler.
Taş Devri Dahileri
Burada görülen modelin – tek bir köken, ardından yeniliklerin yayılması – başka bir dikkate değer anlamı vardır. İlerleme, daha büyük kültürel güçlerin kaçınılmaz sonucu olmaktan ziyade, tek tek bireylere büyük ölçüde bağımlı olmuş olabilir.
Yayı düşünelim. O kadar kullanışlı ki, icadı hem bariz hem de kaçınılmaz görünüyor. Ama gerçekten bariz olsaydı, dünyanın farklı yerlerinde tekrar tekrar icat edilen yaylar görürdük. Ancak yayı Yerli Amerikalılar icat etmedi – ne Avustralya Aborjinleri ne de Avrupa ve Asya’daki insanlar.
Bunun yerine, zeki bir Bushman yayı icat etmiş gibi görünüyor ve sonra herkes onu benimsedi. Bu avcının icadı, insanlık tarihinin gidişatını binlerce yıl boyunca değiştirecek, halkların ve imparatorlukların kaderlerini belirleyecekti.
Tarih öncesi model, tarihi zamanlarda gördüklerimizi andırıyor. Bazı yenilikler tekrar tekrar geliştirildi – örneğin tarım, medeniyet, takvimler, piramitler, matematik, yazı ve bira dünya çapında bağımsız olarak icat edildi. Bazı icatlar, insanların ihtiyaçlarına cevap olarak öngörülebilir bir şekilde ortaya çıkacak kadar bariz olabilir.
Ancak birçok önemli yenilik – tekerlek, barut, matbaa, üzengi, pusula – yaygınlaşmadan önce sadece bir kez icat edilmiş gibi görünüyor.
Ve aynı şekilde bir avuç insan – Steve Jobs, Thomas Edison, Nikola Tesla, Wright Kardeşler, James Watt, Arşimet – teknolojik evrimimizi yönlendirmede büyük roller oynadı, bu da son derece yaratıcı bireylerin büyük bir etkisi olduğunu ima ediyor.
Bu, büyük bir teknolojik yeniliğe ulaşma ihtimalinin düşük olduğunu gösteriyor. Belki de ateşin, mızrak noktalarının, baltaların, boncukların veya yayların keşfedilmesi kaçınılmaz değildi.
O zaman, şimdi olduğu gibi, bir kişi kelimenin tam anlamıyla sadec bir fikirle bile tarihin akışını değiştirebilir.
Çeviri: Murat Kaya