Aşağıda yer alan tanımlar Eğitimde Cinsel Kimlik Ayrımcılığına Son19 adlı kitaptan ve Vikipedi LGBT Portalı’ndan20 yararlanılarak hazırlanmıştır.21 Biseksüel (bisexual): Duygusal ve/veya cinsel açıdan her iki cinse yönelebilen/ilgi duyan kadın veya erkeği ifade eder. Biseksüel bir kimse her iki cinse de aynı ölçüde ilgi duymayabilir ve bu ilginin derecesi zaman içinde değişebilir.
Cinsel kimlik (sexual identity): Cinsel kimlik, cinselliğin biyolojik yönüdür. Kişinin biyolojik olarak cinsel özelliklerini yansıtır. Bunlar kromozomlar, cinsel hormonlar, dış ve iç cinsel organlar, üreme hücrelerinin geliştiği dokular ve ikincil cinsiyet özellikleridir.
Cinsiyet (sex): Bir kişinin biyolojik veya genetik özelliklerini ifade eden kavram, tüm canlılarda erkek ve dişileri ayırt etme olanağı veren bedensel özelliklerin tümü olarak da tanımlanmaktadır. Kişinin cinsel/genital organları (penis, testisler, vajina, göğüsler), yumurta veya sperm üretebilme, doğum yapabilme ve emzirebilme yetileri vb. kadın ve erkek olma durumunu belirler.
Cinsiyet kimliği (gender identity): Kişinin biyolojik cinsiyetini değil kendisini ait hissettiği cinsiyete ilişkin kimliğini ifade eder. Kişinin kendini kadın ya da erkek hissedişi, kendi cinsiyetini nasıl algıladığıdır. Örneğin bir kişi biyolojik olarak erkek olabilir, ancak kendisini kadın gibi hissedebilir. Bu durumda biyolojik cinsiyeti erkek, ancak cinsiyet kimliği kadındır.
Cinsiyet rolü (gender role): Bir kültürde belli bir cinsiyet için kabul edilen ve geçerli sayılan davranış biçimleridir. Toplumsal cinsiyetin bir parçasıdır ve kişinin kendisini erkek veya kadın konumunda göstermek için yaptığı ve söylediği şeylerin tümü olarak tanımlanmaktadır.
Cinsel yönelim (sexual orientation): Kişinin cinsel dürtülerinin hangi cinse yönlendiğini belirler. Belli bir cinsiyetteki bireye karşı süregelen duygusal ve cinsel çekim olarak tanımlanabilir. Heteroseksüellik, eşcinsellik, biseksüellik gibi.
Eşcinsel (homosexual): Duygusal ve/veya cinsel açıdan hemcinsine yönelen/ilgi duyan kadın veya erkeği ifade eder.
Eşcinsellik tarihte uzun bir dönem boyunca bilim çevrelerinin yapmış oldukları tanımlamalarda dahi cinsel kimlik bozukluğu, hastalık, sapıklık gibi olumsuz şekillerde ifade edilmiştir. Eşcinselliğin hastalık sınıflandırmalarından tamamen çıkarılması kademeli olarak gerçekleşmiştir. Amerikan Psikiyatri Birliği, 1952 yılında Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı-I’de (Diagnostic and Statistical Manual of MentalDisorders – DSM) eşcinselliği sosyopatik kişilik bozukluğu kategorisinde değerlendirirken, DSM-II’de (1968) cinsel sapma olarak sınıflandırmıştır. 1970’lerde dile getirilmeye başlanan karşıt görüşlerin etkisiyle 1973 yılında DSM-II’de eşcinsellik kategorisi yerini cinsel yönelim bozukluğu kategorisine, bu kategori de DSM-III’de (1980) yerini egodistonik eşcinsellik kategorisine bırakmıştır. DSM-III-R’de (1987) eşcinselliğin ruhsal bozukluk olarak tanımlanması anlayışı tamamen terk edilmiştir.22 Dünya Sağlık Örgütü de (WHO) 17 Mayıs 1990 tarihinde eşcinselliği hastalıklar listesinden çıkarmış, 1992 yılında bu karar Hastalıkların Uluslararası Sınıflandırılması (International Classification of Diseases-ICD) listesine resmen kaydedilmiş ve 1994 yılından itibaren de WHO üyesi tüm ülkeler bu yeni sınıflandırmayı kullanmaya başlamıştır.23 Türkiye’de ruhsal hastalıkların teşhis ve tanımlanmasında ruh hekimleri tarafından DSM kriterleri esas alınmaktadır.
Gey (gay): Erkek eşcinsel. 1999’da Türkiyeli Eşcinseller Buluşması sonrasında “gay” kelimesi Türkçeleştirilerek “gey” olarak kullanılmaya başlanmıştır. Eylül 2006’da Türk Dil Kurumu (TDK) elektronik sözlüğüne “gey” kelimesinin karşılığı erkek eşcinsel olarak geçmiştir.
Heteroseksizm (heterosexism): Heteroseksüelliğin yegâne cinsel yönelim olduğunu ileri süren, diğer cinsel yönelimleri yok sayan, baskılayan ya da aşağılayan ideoloji. Heteroseksizm, heteroseksüelliğe ayrıcalıklı rol atfedilen, çok çeşitli toplumsal pratikleri (dilbilimselden fiziksele kamusal ve özel alanda açık ve üstü kapalı olarak) anlatan bir terimdir.
Heteroseksüel (heterosexual): Duygusal ve/veya cinsel açıdan karşı cinse yönelen/ilgi duyan kadın veya erkeği ifade eder.
Homofobi (homophobia): Eşcinsellere ya da eşcinselliğe karşı duyulan nefret, korku ya da hoşnutsuzluktur. Geniş manası ile diğer cinsel yönelimlere sahip olan LGBTT kişileri de içerir. Sıfat olarak, homofobik şeklinde kullanılır.
Karşıt giysicilik/tra(ns)vestizm (transvestism): Geçici olarak karşı cinsten biri gibi yaşamak için o cinse ait giysilerin giyilmesidir. Daha kalıcı bir cinsiyet değişikliği özlemi veya bununla ilgili hormonal/cerrahi tedavi isteği yoktur. Bu terim Avrupa'da kullanılan “crossdresser”' kavramına denk düşer ama ülkemizde daha çok transseksüellikle karıştırılmaktadır. Halk arasında travesti dendiğinde daha çok kadın kılığındaki erkekler akla gelse de travesti kelimesi aslında hem erkek hem de kadın için geçerlidir yani erkek kılığındaki kadınlar için de kullanılır.
Lezbiyen (lesbian): Kadın eşcinsel. M.Ö. 6. yüzyılda Lesbos Adası’nda (Midilli) yaşayan Yunan kadın şair Sappho’nun Afrodit'e âşık olduğu için lezbiyen olduğu iddia edilmiştir. Bu nedenle “lezbiyen" kelimesinin "Lesbos" kelimesinden geldiği varsayılır.
Queer: Aslen “tuhaf”, “acayip” anlamına gelen queer sözcüğü ilk kez 20. yüzyılda "ibne" anlamında kullanılmıştır. Başlangıçta heteroseksüeller tarafından hakaret ve aşağılama amacıyla kullanılan sözcük zamanla eşcinseller tarafından benimsenmiş ve negatif anlamından sıyrılmıştır. Günümüzde eşcinsel hakları gibi konularda yaygın olarak eşcinsel anlamında kullanılır ve herhangi bir hakaret anlamı içermez. Bir sıfat olan queer zamanla ad halini almıştır.
Toplumsal cinsiyet (gender): 1970’lerde feminizmin yükselişiyle kadın hareketinin geliştirdiği bir kavramdır. Farklı kültürlerde, farklı tarihsel zamanlarda ve farklı coğrafyalarda kadınlara ve erkeklere toplumsal olarak yüklenen roller ve sorumluluklar bütünüdür. İnsanlar arasındaki cinsiyet farkı bir eşitsizlik yaratmamaktadır. Ancak, kadına ve erkeğe yüklenen toplumsal cinsiyet rolleri ve sorumlulukları kadın erkek arasında eşitsizliğe ve ayrımcılığa sebep olmaktadır.
Toplumsal cinsiyet, kadınlar ve erkekler hakkında genel olarak kabul edilen görüş ve beklentiler, normlar bütünü olarak da tanımlanabilir. Bu tanım, tipik olarak kadınlara ya da erkeklere ait olduğu kabul edilen özellikler ve beceriler ile değişik durumlarda kadınlardan ve erkeklerden genellikle beklenen davranış biçimlerini de içerir. Her iki cinse ait bu tür özellikler aile, arkadaşlar, dini ve kültürel öğretilerin yanı sıra okul, işyeri ve basın-yayın organlarının etkileri ile şekillenmektedir. Toplumsal cinsiyet kavramı kadın ve erkeğin toplum içindeki farklı rollerini, sosyal konumlarını, ekonomik ve politik güçlerini yansıtır ve aynı zamanda tüm bunları etkiler.
Cinsiyet biyolojik varlığımızın bir sonucu iken, toplumsal cinsiyet doğumdan önceki süreçle başlayan ve ölümle son bulan bir kavramdır. Örneğin; bebekler daha doğmadan kız çocukları için pembe ve erkek çocukları için mavi kıyafetler hazırlanır. Çocuklukta ise kızlara bebek alınırken, erkek çocuklara kamyon, araba, tabanca, top vb. oyuncaklar alınır.
Yetişkinlikte durum biraz daha farklılaşır ve toplumsal cinsiyet kendini sosyal ve ekonomik hayatta daha fazla belli eder. Kadınlar evde, özel alanda kapalı kalırken erkekler ev dışında, iş hayatında ve sosyal hayatta kendilerini gösterirler. Toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak için bireylerin cinsiyetleri nedeni ile fırsatları kullanmada, kaynaklardan yararlanmada, hizmetlere ulaşmada ayrımcılığa maruz kalmayacağı bir ortam oluşturulmalıdır. Kadın ve erkek arasında sorumlulukların, görevlerin, rollerin ve gelirin dağılımında adalet ve hakkaniyet olmalıdır. Toplumsal cinsiyet normları yalnızca kadın ve erkek rolleri üzerinden değil, heteroseksüel kadın ve erkek rollerinin diğer cinsiyet kimlikleri üzerinde iktidar kurması üzerinden de şekillenmiştir.
Transcinsiyet (transgender): İngilizce bir tanımlama olup Türkçedeki travesti ve transseksüel tanımlamalarının ikisini de kapsar. LGBT kısaltmasındaki “T” harfi, transcinsiyet anlamında kullanılır.
Transseksüalizm (transsexualism): Karşı cinsin bir üyesi olarak yaşama ve kabul edilme isteğinin varlığıdır.
Transseksüel (transsexual): Kendisini karşı cinse ait hisseden veya karşı cinse benzeme isteği duyan kişilere transseksüel denir. Hem erkek hem de kadın için geçerlidir. Yani kişi erkek olduğu halde kadın, kadın olduğu halde erkek olmayı isteyebilir. Kişi sıklıkla kendi cinsiyetinden rahatsızlık duyar ya da bunun uygun olmadığını düşünür ve bedeninin seçtiği cinsiyete uygun hale gelmesi için hormonal ve/veya cerrahi tedavi görmek ister veya görmüştür.
Transseksüellik halen ruhsal bozukluklar sınıflandırmasında cinsel kimlik bozukluğu olarak yer almaktadır ancak hazırlığı devam eden DSM-V’de bu kategori gözden geçirilmektedir. Trans Kimliklerin Hastalık Tanımından Çıkarılması Uluslararası Ağı (International Network for Trans Despathologization), 2007 yılından beri tüm dünyada değişik şehirlerde gerçekleştirdiği eşzamanlı gösteriler ile cinsel kimlik bozuklukları kategorisinde bulunan transseksüelliğin hastalık tanımından çıkarılmasını, 2013’te yenilenecek DSM’de ve 2014’te yenilenecek ICD’de yani teşhis kılavuzlarında transların yer almamasını ve trans kişilerin sağlık haklarının güvence altına alınmasını talep etmektedir.24 Türkiye’de ruhsal hastalıkların teşhis ve tanımlanmasında ruh hekimleri tarafından DSM kriterleri esas alınmaktadır.
Travesti (transvestite): Travestilik sadece öteki cinsiyet gibi giyinmektir ve herhangi bir cinsiyet kimliği değildir. Kadın gibi giyinen bir erkek travesti hâlâ kendisini erkek olarak tanımlayabilir. Travestilik herhangi bir cinsel yönelim de değildir. Bu yüzden bir travesti heteroseksüel, eşcinsel veya biseksüel olabilir.