FRANSIZ ĠHTĠLÂLĠ
Doç.Dr.Murat Sarıca
Ġkinci Baskı 1981
ĠÇĠNDEKĠLER GĠRĠġ
Soru 1 : Soru 2 : Soru 3 : gerekir? Soru 4 :
Ġhtilâl nedir? Fransız ihtilâli nedir? Onsekizinci yüzyılda, 1789 öncesinde feodaliteden ne anlaĢılması Feodalite nedir?
I ĠHTĠLÂLĠ HAZIRLAYAN ÇEġĠTLĠ NEDENLER A. ĠHTĠLÂL ÖNCESĠ FRANSA'SININ SOSYAL YAPISI Soru Soru Soru Soru Soru Soru Soru Soru
5 : 6 : 7 : 8 : 9 : 10 : 11 : 12 :
Ġhtilâlden önce Fransız toplumu nasıl bir sosyal yapıya sahipti? Ġhtilâl öncesi Fransa'sında rahiplerin durumu nedir? Ġhtilâl öncesi Fransa'sında asillerin durumu nedir? Fransız ihtilâlinin patlamasında asillerin rolü var mıdır? «Tiers Etat» = Üçüncü Sınıf (ordre) nedir? Ġhtilâl öncesinde Fransız köylüsünün durumu neydi? Ġhtilâl öncesinde burjuvazinin durumu neydi? Ġhtilâlden önce kent emekçilerinin durumu nasıldı?
B. ĠHTĠLÂLĠ HAZIRLAYAN FĠKRÎ GELĠġME Soru 13 : Aydınlanma felsefesi nedir? Soru 14 : Aydınlanma felsefesi neye karĢı çıkıyordu? Soru 15 : Aydınlanma felsefesinin dayandığı temel ilkeler nelerdir? Soru 16 : Fransız ihtilâlini etkileyen fikir akımına yön veren en önemli eserler hangileridir? Soru 17 : Voltaire'in Fransız ihtilâlini etkileyen fikirleri nelerdir Soru 18 : Diderot ve Ansiklopedinin Fransız ihtilâlinde ne gibi etkileri olmuĢtur? Soru 19 : Fizyokratların Fransız ihtilâlini etkileyen fikirleri nelerdir? Soru 20 : Ġngiliz faydacılığının ve liberalizminin getirdiği dünya görüĢü özet olarak nedir? Soru 21 : Aydınlanma felsefesinin ve liberal dünya görüĢünün getirdiği halk anlayıĢı nedir? Soru 22 : Burjuvazi bu felsefeden nasıl yararlanıyor? Soru 23 : Ġhtilâlin dayandığı «Millet» ve «Millî Egemenlik» anlayıĢı nedir? Soru 24 : Ġhtilâl öncesi fikir akımlarına göre «vatandaĢ» kimdir? Ortak akıl nedir?
Soru 25 : Rousseau'nun düĢüncelerinin Fransız ihtilâlinin fikrî yapısı içindeki yeri nedir? Soru 26 : Rousseau mutlak demokrasiyi savunmakla hangi sınıfın ideolojisine yaklaĢmaktadır? Soru 27 : Fransız ihtilâlinin patlamasında masonluğun rolü var mıdır? Soru 28 : ġimdiye kadar üzerinde durduklarımızın dıĢında ihtilâli etkileyen baĢka fikir akımları var mıdır? C. ĠHTĠLÂLĠ HAZIRLAYAN OLAYLAR Soru 29 : Ġhtilâlin patlamasına yol açan olaylar nasıl değerlendirilmelidir? Soru 30 : Ġhtilâlden önce Fransa'da nüfus artıĢı ne durumdaydı? Soru 31 : Ġhtilâl öncesinde Fransa'da fiyat artıĢları ne gibi bir geliĢme göstermiĢtir? Soru 32 : Fiyat artıĢlarının sebepleri nedir ve ihtilâlin patlamasında etkisi var mıdır? Soru 33 : Fransa'da aristokrasi ihtilâlin patlamasında nasıl bir rol oynamıĢtır? Soru 34 : Ġhtilâl öncesinde ordu ne durumdaydı? II FRANSIZ ĠHTĠLÂLĠNĠN BAġLAMASI A. HUKUK ALANINDA ĠHTĠLÂL Soru 35: Etats Generaux'lar nedir? Soru 36: Etats Generaux'lara seçilenlerle seçmenleri arasındaki iliĢkinin niteliği nedir? Dilek listeleri nedir? Soru 37: 1789 yılında Etats Generaux'lar nasıl bir ortam içinde toplantıya çağırıldılar ve bu toplantılar ne gibi meseleler yarattı? Soru 38: 1789'da düzenlenen dilek listelerinde ne gibi istekler yer almıĢtı? Soru 39: Etats Generaux'larda ilk anlaĢmazlık nasıl çıktı? Soru 40: Etats Generaux'lardan Millet Meclisi'ne nasıl geçildi? Soru 41: «Jeu de Paume» andı nedir? Soru 42: Etats Generaux'lardan Millet Meclisi'ne geçiĢi sağlayan 17 Haziran kararına ve bunu izleyen kararlara karĢı kralın tepkisi ne oldu ve ihtilâl nasıl baĢladı? Soru 43: Kurucu Millet Meclisi adını alan meclisin kralın iki yüzlü davranıĢı karĢısındaki tutumu ne oldu? Soru 44: 1789'da burjuvazi kan akıtmadan yasama yetkisini ele geçirdikten sonra niçin ihtilâle halkın da katılmasıyla kanlı bir yola girildi? B. HALKIN ĠHTĠLÂLE KATILMASI Soru 45: Soru 46: Soru 47: Soru 48: Soru 49: Soru 50: Soru 51: Soru 52: kırdı?
Paris halkı ihtilâle nasıl katıldı? Bastille kalesini halk nasıl aldı? Bastille kalesinin alınması ne gibi sonuçlar doğurdu? «Büyük korku» nedir? Feodal düzen Kurucu Millet Meclisi'nde nasıl kaldırıldı? «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi» nasıl kabul edildi? «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi» nedir? Ekim 1789'da Paris halkı kralın ve aristokrasinin direncini nasıl
III KURUCU MECLĠS DÖNEMĠ VE 1791 ANAYASASI Soru 53: Soru 54: Soru 55:
Kurucu Meclis'te partiler var mıydı? Sağ ve sol nedir? Meclis dıĢında hangi kulüpler kurulmuĢtur? 1791 Anayasası nasıl bir anayasadır?
Soru 56: Aktif vatandaĢ pasif vatandaĢ ayırımı nedir? Soru 57: Kurucu Meclisin din konusundaki tutumu neydi? Soru 58: Ġhtilâlin Avrupa'daki tepkisi ne oldu? Soru 59: Kral nasıl bu tepkiden yararlanarak yurt dıĢına kaçmaya çalıĢtı? Soru 60: Burjuvazi kralın kaçıĢını nasıl karĢıladı ve bu olay Fransa'da daha ne gibi olaylara yol açtı? IV YASAMA MECLĠSĠ, SAVAġ VE KRALLIĞIN SONU Soru 61 : Yasama Meclisinde hangi siyasal akımlar temsil ediliyordu? Kralın ve kulüplerin savaĢ karĢısındaki tutumları neydi? Soru 62 : SavaĢta uğranılan baĢarısızlıklar karĢısında halkın tepkisi ne oldu? 10 Ağustos ayaklanması nedir? Soru 63 : 10 Ağustos 1792 halk ayaklanmasının sonuçları nelerdir? Soru 64 : 10 Ağustos ile Konvansiyon meclisinin toplandığı 20 Eylül 1792 tarihleri arasında ne gibi olaylar meydana geldi? Valmy savaĢı ne gibi sonuçlar doğurmuĢtur?
V BĠRĠNCĠ CUMHURĠYET A. KONVANSĠYON (1792
1795)
Soru 65 : Cumhuriyeti kuran Konvansiyon Meclisinde hangi siyasî akımlar temsil edilmekteydi? Soru 66 : Kral nasıl yargılandı ve idam edildi? Soru 67 : Kralın idamı ne gibi sonuçlar doğurdu? Soru 68 : Öfkelilerin savundukları görüĢler nedir? Soru 69 : Konvansiyon Meclisi hangi koĢullar altında ve ne gibi kararlar aldı? Soru 70 : Jirondenlerin ihtilâlci kararlara tepkisi ne oldu ve siyasî sahneden silinmelerine yol açan olaylar nasıl geliĢti? Soru 71 : 1793 Anayasası nasıl bir anayasadır ve neden uygulanamamıĢtır? Soru 72 : Dağlıların ihtilâlci hükümeti nasıl kuruldu? Soru 73 : Fransız ihtilâlinde tedhiĢ (terör) dönemi nasıl bir dönemdi? Soru 74 : TedhiĢ (terör) yönetiminin dine karĢı tutumu ne oldu? Soru 75 : Robespierre'e karĢı ilk muhalefet nasıl sonuçlandı? Soru 76 : Robespierre'in ve Jakobenlerin bu dönemdeki görüĢ ve tutumları nedir? Soru 77 : Robespierre yönetiminin aldığı önemli kararlar nedir? Soru 78 : Robespierre'in iktidardan düĢüĢünün sebepleri nelerdir? Soru 79 : Robespierre iktidardan nasıl düĢtü? Soru 80 : Robespierre'in düĢmesi ne gibi sonuçlar doğurdu? Soru 81 : Robespierre'in düĢmesinden sonra gericilik nasıl güç kazandı? Soru 82 : KarĢı ihtilâlci kralcılar Paris'te nasıl baĢkaldırdılar ve bastırıldılar? Soru 83 : Konvansiyon döneminde Fransa ile öbür Avrupa ülkeleri arasındaki savaĢ nasıl sonuçlandı? Soru 84 : Konvansiyon Meclisi hakkında nasıl bir değerlendirme yapabiliriz? Soru 85 : Konvansiyon Meclisinin hazırladığı 1795 (Yıl III) Anayasası genel çizgileriyle nasıl bir anayasadır? B. DĠREKTUVAR (1795
1799)
Soru 86 : Yeni rejim ne gibi güçlüklerle karĢılaĢmıĢtır? Soru 87 : Babeuf kimdir? Babuvizm nedir? Soru 88 : EĢitlerin rejimi devirme teĢebbüsü nasıl sonuçlandı? Soru 89 : 9 Thermidor'dan sonra burjuvazinin içinde bulunduğu durumu nasıl özetleyebiliriz?
Soru 90 bir rol Soru 91 hükümet Soru 92 Soru 93
: Direktuvar döneminde ordu ne gibi bir değiĢikliğe uğramıĢ ve nasıl oynamıĢtır? : Kralcıların yarattığı tehlikeye karĢı 18 Fructidor (4 Eylül 1797) darbesi nasıl gerçekleĢtirildi? : 22 Floreal (4 Mayıs 1798) hükümet darbesi nedir? : Napoleon Bonaparte'ın Ġtalya seferi nasıl sonuçlandı?
Soru 94 : Napoleon Bonaparte'ın Mısır seferi nedir? Soru 95 : Fransa'ya karĢı ikinci koalisyon nasıl kuruldu? Soru 96 : 1799 yılında Fransa'da siyasî durum ne yönde geliĢme gösteriyordu? Soru 97 : Yeni ihtilâlci tedbirlerin tepkisi ne oldu? Sieyes'in politikası nedir? Soru 98 : Hükümet darbesi nasıl hazırlandı? Soru 99 : 1819 Brumaire Yıl III (910 Kasım 1799) hükümet darbesi nasıl gerçekleĢtirildi? SONUÇ Soru 100 :
Fransız ihtilâlinden çıkarılabilecek genel sonuç nedir?
GĠRĠġ
Soru 1 :
Ġhtilâl nedir?
Fransız ihtilâliyle ilgili açıklamalara geçmeden önce, ihtilâl sözcüğünden ne anlaĢılması gerektiği üzerinde durmak, daha doğrusu, asıl amacımızın sınırları dıĢına çıkmadan, bu konudaki tarif ve terminoloji sorununa ıĢık tutmak gerekmektedir. Ġhtilâl, mevcut bir durumun ya da bir yaĢama biçiminin ya da bir toplum düzeninin birdenbire sarsılmasıdır. Tedricî değiĢiklik ve geliĢmenin (evrimevolution) tersini ifade eder. Siyasî anlamda ihtilâl, Devletin temel kanunu olan Anayasanın, kendi içinde belirtilen kanun yollarından yapılacak değiĢiklikler yerine, birdenbire ve hukuk dıĢı yollardan ortadan kaldırılmasıdır. Siyasî ihtilâlden, yürürlükteki siyasî rejimi altüst eden, değiĢtiren, tek ya da sürekli Ģiddet hareketleri anlaĢılmaktadır. Dar anlamda siyasi rejim değiĢikliğinden, monarĢiden cumhuriyete, diktatörlükten demokrasiye geçiĢ ya da bunların tersi ve benzeri geçiĢler anlaĢılır. Oysa geniĢ anlamda siyasî rejim, toplumda hâkim olan idarî, hukuk?, dinî. sosyal ve iktisadî müesseselerin tümünü kapsar. Öte yandan devrim, bir yandan mevcut düzeni zor kullanarak yıkma hazırlıklarını, düzenin yıkılmasını, aynı zamanda da yıkılan düzen yerine yeni kurulan düzeni hep birlikte ifade eder. Devrim üç safhada gerçekleĢir. Birinci safha, toplumda değiĢiklik fikrinin, yeni fikir tohumlarının atıldığı ve geliĢtirildiği devredir; daha çok düĢünürlerin ve yazarların hazırladıkları, yön verdikleri bir safhadır. Devrim fikri, halk yığınlarınca benimsenince maddî bir güç haline gelir. Ġkinci safha eylem safhasıdır. Bu devre, bizim kabul ettiğimiz anlamı ile ihtilâli ifade eder. Ġhtilâl bazı etkenlerin itmesiyle patlar. Bu patlamanın temelinde, toplumdaki çıkartan çeliĢen sınıfların çatıĢması yatar. Bilindiği gibi ihtilâl, baĢarıya ulaĢırsa yani etkili olursa meĢruluk kazanır. Üçüncü safhada ise yıkılan, bozulan düzenin yerine bir yenisini kurmak söz konusudur. Bu yeniden kurma ile devrim baĢarılmıĢ olur. Görülüyor ki Ġhtilâl, devrimin ancak bir safhasını, daha doğrusu tamamlanmamıĢ durumunu ifade eder. Yukarıda belirttiğimiz, geniĢ anlamda kullanılan devrim sözcüğünün yanı sıra dilimizde bir de dar anlamda kullanılan devrim sözcüğü vardır. Dar anlamıyla devrim, belirli sosyal müesseselerde, alt yapıyı değiĢtirmeksizin yapılan köklü değiĢikliklerdir. 1961 Anayasamızda da yer alan «Atatürk Devrimleri» dar anlamda
alınan devrimlerin tümünü belirtmek üzere kullanılır. Millî KurtuluĢ SavaĢını izleyen yıllarda, Milliyetçilik ilkesinin sonucu olarak gerçekleĢtirilen dil ve tarih devrimleri, batılılaĢma ilkesinin sonucu olarak da Ģapka ve harf devrimlerinin kabulü, devletin laikleĢtirilmesi, ancak dar anlamda devrimi ifade ederler. GeniĢ anlamdaki her devrim, özü ve temeli bakımından sosyal bir olaydır. Her devrim olayı, yeni bir sosyal düzen ve müesseseleĢme getiren, zincirleme bir hızlı değiĢme sürecidir. ġekil bakımından ise zorunlu olarak siyasaldır ve her zaman yeni bir hukukî düzenleme sonucuna varır. Hükümet darbesi ise. Devletin eli ve emri altındaki resmî kuvvetlerden birinin (ordu) isyan ederek hükümeti devirip, aynı düzeni sürdürmek üzere, yerine geçmesidir. Kanımızca devrimin doğru bir tarifi ancak bilimsel sosyalizme dayanılarak verilebilir. Bilimsel sosyalizme göre devrim, geliĢen sınıflı toplumlar için kaçınılmaz bir sonuçtur. Belirli bir geliĢme noktasında, toplumdaki maddî üretim güçleri yürürlükteki üretim iliĢkileriyle, yani mülkiyet biçimiyle çeliĢiye düĢer. Üretim iliĢkileri üretim güçlerinin geliĢmesine hizmet ederken zamanla bu geliĢmeye engel olmaya baĢlar. Böylece bir sosyal devrim safhasına girilmiĢ olur. Devrimler, yeni üretim tekniğine dayanan üretim güçleri ile eski üretim iliĢkileri arasındaki antagonizmayı ortadan kaldırırlar. Devrim, devrini tamamlamıĢ olan üretim iliĢkilerini, Ģiddet kullanarak ortadan kaldırır, üretim güçlerinin serbestçe geliĢmesi için gerekli ortamı yaratır. Bir devrimin gerçekleĢebilmesi için objektif ve sübjektif (nesnel ve öznel) Ģartların biraraya gelmesi gerekir. Yani toplumdaki maddî çeliĢinin olgunlaĢması ve yeni üretim biçimini getirecek olan sınıfın, kendi sınıf bilincine varmıĢ ve örgütlenmiĢ olması gerekir. Lenin'in deyiĢiyle, sömürülen sınıfın artık eski biçimde yaĢamayı kesin olarak istemediği, sömüren sınıfın ise artık eskisi gibi yaĢaması imkânsız hale geldiği zaman devrim olur. Tüm devrimlerin en önemli sorunu, siyasî iktidar sorunudur. Toplumu, geliĢmesini önleyen eski üretim iliĢkilerine bağlı sınıfın yönetiminden, devrimci sınıf, siyasî iktidarı ele geçirerek devralır. Devrim, sınıf mücadelesinin en üstün biçimidir; sosyal geliĢmeyi hızlandırır. Marx'ın dediği gibi, devrimler tarihin lokomotifleridir. Devrim, toplumdaki karĢıtların nicel (kantitatif) geliĢmesi sonucu, bir nitel (kalitatif) değiĢme, bir sıçramadır. Bugüne kadar toplumlarda bu tür sıçramalar Ģiddet hareketleriyle gerçekleĢtirilebilmiĢlerdir. Devrimi, eski üretim iliĢkilerinin savunucusu bir sosyal sınıfın yerine, daha ileri bir üretim iliĢkisi kuran sosyal sınıfın iktidara gelmesi olarak tanımladık. Tarihteki en tipik devrimler, 1789 yılında Fransa'da burjuvazinin, 1917 yılında da Rusya'da proletaryanın iktidara gelmesine yel açan devrimlerdir. Biz bu küçük kitapta Fransız ihtilâlini ele alacağız. Ġhtilâl sözcüğünü kullanıyoruz, çünkü yüz soru içinde, yukarıda değindiğimiz ve devrimi meydana getiren üç safhayı birden incelemenin mümkün olmadığı kanısındayız. Bu arada her ne kadar öbür iki safhaya, özellikle de hazırlık safhasına da değineceksek de asıl ağırlığı, siyasî iktidarın birkaç defa el değiĢtirdiği Fransız devriminin eylem dönemine vereceğiz. Bu nedenle baĢlık olarak, Fransız Devrimi deyimini fazla iddialı buluyoruz. Soru 2 :
Fransız ihtilâli nedir?
Fransız ihtilâli, Fransız tarihinde, iktisadi alanda üstünlük sağlayan burjuvazinin siyasî iktidarı da ele geçirerek burjuva, kapitalist toplumu kurmasıdır. Fransız ihtilâlinin amacı, Fransız siyasî düĢünürlerinden Tocquville'in belirttiği gibi, Ortaçağ kalıntısı toplumsal müesseseleri ortadan kaldırmaktır. Ortaçağ kalıntılarını toplumdan silen ihtilâl, çeĢitli dönemlerden sonra Fransa'da liberal bir demokrasinin kurulmasına yol açmıĢtır. Meseleye dünya tarihi açısından bakacak olursak, Fransız ihtilâli burjuva ihtilâlinin klasik bir modelidir. Fransız ihtilâlinin iki özelliği üzerinde durulabilir. Birincisi, feodalizmden kapitalizme geçiĢi sağlayan tarihî geliĢmeyi genel çizgileriyle yansıtan yanı; ikincisi ise, Fransız toplumunun
yapısından doğan ve çeĢitli burjuva ihtilâlleri içinde Fransız ihtilâlinin kendine özgü niteliğini ortaya koyan yanı. Üretim tekniğinde meydana gelen geliĢmenin üretim iliĢkilerini değiĢtirdiği, toplumların tarihî geliĢme çizgisi içinde, feodal üretim iliĢkilerinden kapitalist üretim iliĢkilerine geçildiği evrensel gerçeği yanında, Fransız toplumunun kendine özgü çeĢitli üstyapı gerçekleri ve özellikleri de Fransız ihtilâlini etkilemiĢ, bu ihtilâlin oldukça girift olan dokusunu ortaya çıkarmıĢtır. Soru 3 : gerekir?
Onsekizinci yüzyılda, 1789 öncesinde feodaliteden ne anlaĢılması
1789 öncesinde feodaliteden söz edebilmek için feodalite sözcüğüne geniĢ bir anlam vermek gerekir. Georges Lefebvre gibi bazı yazarlar 1789 öncesinde artık feodaliteden söz edilemiyeceği, gerçek feodal rejimin çoktan aĢılmıĢ olduğu kanısındadırlar. O halde ihtilâlin yıktığı sosyal ve ekonomik düzeni nasıl adlandıracağız? Soboul'un belirttiği gibi, ancak feodalite sözcüğüne geniĢ bir anlam vererek. Çünkü bu ikinci görüĢ açısından feodalite yalnızca vassallık, kamu gücünün parçalanmıĢ olması, yani hükümranlık haklarının (droit rega1ien) senyöre ait olması demek değildir. Feodalite, aynı zamanda, köylünün artı ürününü doğrudan doğruya senyörün almasıdır; köylünün angaryaya tâbi olması, köylünün senyöre aynî ve nakdî olarak çeĢitli vergiler (redevances) ödemesi ve görevler yapmasıdır. Bu görüĢ benimsenirse feodalitenin siyasî yapısının. Merkezî Devletin kuruluĢuyla birlikte, ortadan kalkmasına rağmen, iktisadî iliĢkiler alanında devam ettiğini ve geniĢ anlamıyla feodalitenin bu iliĢkileri kapsadığını kabul etmek gerekir. Soru 4 :
Feodalite nedir?
Batı Roma Ġmparatorluğunun çöküĢüyle baĢlayan Orta Çağda, özellikle Batı Avrupa'da hâkim olan toplum düzenine feodalite diyoruz. Üretim iliĢkilerini etkileyen üretim tekniğinde meydana gelen geliĢme, o döneme kadar köleler yoluyla yapılan üretimin biçimini değiĢtirmiĢtir. Kölelik üretim biçiminin geliĢmekte olan üretim tekniğine artık uyamaması, üreticinin üretim aracı sahibine karĢı daha bağımsız olmasına yol açmıĢtır, örnek vermek gerekirse, kol değirmeninden rüzgâr değirmenine geçiĢ aynı zamanda kölelikten derebeyliğe geçiĢi hazırlamıĢtır. Feodal toplumun üretim iliĢkilerinin temeli senyörün toprak üzerinde mutlak mülkiyet hakkına sahip oluĢu ve toprağa bağlı köylü (serf) üzerinde de kölelik düzenine kıyasla sınırlı bir mülkiyete sahip bulunuĢudur. Bu düzende, feodal mülkiyetin yanında, bir miktar köylünün bireysel mülkiyeti de vardır. Feodal sömürü, sertlerin artıürününü senyörlerin kendilerine mal etmeleri biçiminde gerçekleĢir. Senyörlerin kendilerine mal ettikleri bu artıürün, senyörlere belirli zaman ve fırsatlarda ödenmesi zorunlu olan «redevances» denilen vergiler ve çeĢitli yükümlülükler yoluyla sağlanırdı. Üretim tekniğinin geliĢmesi sonucunda gevĢeyen kölelik bağı, burada ayrıca üzerinde durmayacağımız dıĢ olayların da çeĢitli yönlerden etkisiyle, feodal rejimin kurulmasına yol açmıĢtır. Aynı zamanda siyasî, hukukî, iktisadî ve sosyal bir rejim olan feodal düzende devlet birliği mevcut değildi; ülkeler birçok beyliklere ayrılmıĢ bulunuyordu. Feodalitenin siyasî yönden getirdiği en büyük özellik, devlet iktidarının parçalanmıĢ olması ve halkın Fransa'da Kapel hanedanının iktidarının baĢlarında olduğu gibi doğrudan doğruya devlete değil, toprakların sahibi olan senyörlere tâbi durumda olmalarıdır. Feodalite bir ehrama benzetilebilir. Burada, Roma Hukukunda olduğu gibi, toprağa serbestçe tasarruf edebilmek söz konusu değildir. Senyörsüz toprak istisna teĢkil etmektedir. Sahibinin üstünde bir senyörü bulunmayan ve istisna teĢkil eden, serbestçe tasarruf edilebilen topraklara «alleu» adı verilmektedir. Geri kalan topraklar fief mukavelesiyle hiyerarĢik bir düzene tâbi tutulmuĢtur. Fief mukavelesi iki taraflı bir akittir. Taraflardan biri senyördür. Senyör, tâbi ya da vassal denilen bir ikinci Ģahıs lehine, bir gayrı menkul ya da belirli bir
toprak parçası üzerinde adaleti tevzi gibi bir fonksiyonu daimî bir hak olarak tesis eder. KarĢılık olarak vassal da senyörün kendisinden beklediği hizmetleri yerine getirmekle yükümlüdür. Ayrıca vassal da aldığı toprağı kısmen baĢkalarına verebilir, bu yoldan kendisi de senyör olabilirdi. Ne var ki bu hiyerarĢi içinde sonuncu vassalın ilk senyörle hiç bir iliĢkisi yoktur. Bu durumu en iyi: «adamımın adamı benim adamım değildir» ilkesi açıklamaktadır. Öte yandan feodal düzen içinde kilisenin de önemli bir yeri olduğunu hatırlamak gerekir. Laik senyörlere ait malikâneler yanında, rahipler sınıfından senyörler, kilise ve manastırlara ait malikâneler de pek çoktu. Bu malikâneler iĢletme ve idare bakımından öbürlerinden büyük farklılık göstermiyorlardı. Feodal düzene örnek olarak Fransa'yı alacak olursak baĢta Fransa kralı, Fransa Dukalığı adıyla bilinen toprakların senyörüdür. Bu yönden öbür fief sahipleriyle hiç bir iliĢiği yoktur. Sadece kendi vassallarıyla doğrudan doğruya kiĢisel iliĢkiler kurmuĢtur, öte yandan Kapet sülâlesinin kralları aynı zamanda bütün Fransa'nın da kralı idiler. Bu durumda kral Fransa'daki öbür bütün feodallerin süzreniydi (metbu). Kral en yüksek senyördü; feodal hiyerarĢinin en yüksek katını iĢgal ediyordu. BaĢka bir deyiĢle, kral senyörlerin senyörü durumundadır. Bu bakımdan bütün vassallar ona tâbi durumdadırlar. Ancak daha yukarıda değindiğimiz ilke gereğince, vassal senyörlerinin toprağında yaĢayan halkın hayatına kralın müdahale hakkı yoktur. Kralın fiilen idaresi yalnızca kendi dukalığıyla sınırlıdır. Bu dukalık üzerindeki «hâkimiyeti» kendisinin de feodal bir senyör olmasından doğmaktadır. Bu yüzden, kralın dukalık üzerindeki «hâkimiyeti», öteki senyörlerin kendi toprakları üzerindeki «hâkimiyetleri» gibi, feodal hukuka dayanıyordu. Bu dönemde kral. Millî Devlet ġefi sıfatıyla sahip olduğu hukukî delilleri kabul ettirmek için yeterince kuvvetli bulunmadığından, ancak «Prima inter pares»den ibaretti; yani eĢitlerin arasında birinci idi. ĠĢte Batıda, özellikle feodal dönemin baĢlarında kralın, doğrudan doğruya kendine bağlı topraklar dıĢında asker ve en önemlisi vergi toplayamaması, bu konularda senyörlerin ve kilise büyüklerinin rızasını almak zorunluğunu duyması sonucu parlamento geleneği ortaya çıkmıĢtır. Bu meclislere (ki baĢlarda Curia Regis daha sonra Etats Generaux denilirdi) burjuvaların güçlendiği dönemde Ģehirlerin seçtiği burjuvalar da katılacaklar, böylece parlamenter rejime doğru bir adım daha atılmıĢ olacaktır.
I ĠHTĠLÂLĠ HAZIRLAYAN ÇEġĠTLĠ NEDENLER A. ĠHTĠLÂL ÖNCESĠ FRANSA'SININ SOSYAL YAPISI Soru 5 :
Ġhtilâlden önce Fransız toplumu nasıl bir sosyal yapıya sahipti?
Her Ģeyden önce Ģunu belirtelim ki ihtilâl öncesi Fransız toplumu, hukuk önünde imtiyazlı ya da imtiyazsız çeĢitli zümrelere ayrılmıĢtı. «Ordre» adını alan bu zümrelere gerçek anlamıyla sosyal sınıf denilemez. Çünkü bu düzende imtiyaz sahibi bir «ordre» olan kilise mensupları ayrı bir sosyal sınıf teĢkil etmedikleri gibi imtiyazsız zümreyi (ordre) meydana getiren ve dilimizde genellikle «üçüncü sınıf» olarak anılan «Tiers Etat» da kendi içinde farklı sınıfları bulundurmaktaydı. Ġmtiyazlı sınıf ve zümrelerin dıĢında kaldığından Halk olarak da adlandırabileceğimiz «Tiers Etat»nın içinde, ticaret yoluyla zenginleĢen ve üretim araçlarına sahip olmaya baĢlayan burjuvaların yanında, loncalara bağlı olarak çalıĢan esnaf ve zanaatkarlar, yoksul halk ve köylü de bulunuyordu. Demek ki ihtilâlden önce Fransız toplumu, hukuk açısından, asiller, rahipler (ruhban) ve üçüncü sınıf ya da «halk» olarak üç bölüme ayrılıyordu. Bu bölünmenin temelleri Orta Çağa dayanmaktadır. Özüne inerek ifade edecek olursak, bu dönemde
Fransız toplumu dövüĢen asiller, dua eden rahipler ve bu iki grubu beslemek için çalıĢanlardan meydana gelmektedir. Temel üretim aracı toprak olduğundan imtiyazlı zümreler aynı zamanda toprağa da sahiptirler. Nitekim bu dönemde toprakların sahibi asillerle kilisedir. ÇeĢitli zümre ve sınıflara bölünmüĢ olan toplumun baĢında da bir kral vardır. Kral, özellikle Orta Çağda, toplumdaki üretim araçlarına sahip asiller ve kilise ile kendi gücü arasında bir denge kurmak, üretim araçlarına sahip olan «sınıfların» çıkarlarını gözetmek zorundadır. Değindiğimiz dönemde Fransa'da herkes bir zümre ya da sınıfın (ordre) mensubu olarak doğmakta ve farklı hukukî statüye sahip olmaktaydı. Fransız düĢünürü Voltaire 1756 yılında bu hukukî sınıfları (ordres) «Milletin içinde Milletler» olarak nitelendirmektedir. Fransız toplumunun o dönemdeki yapısını bugünkü sosyal sınıf anlayıĢı açısından ele alacak olursak, iki ayrı «ordre»u meydana getiren asiller ve rahipler üretim araçlarına sahip olan hâkim sınırı, «Tiers Etat» ise, özellikle baĢlarda, emekçi sınıfları kapsamaktaydı. ġimdi de bu zümre ve sınıfların (ordres) özellikleriyle toplum içindeki yerlerini daha yakından incelemeye çalıĢalım. Soru 6 ; Ġhtilâl öncesi Fransa'sında rahiplerin durumu nedir? Rahipler (ruhban) ülkedeki baĢta gelen imtiyazlı sınıfı (ordre) teĢkil ediyordu. Bu sınıf kendi içinde sıkı bir biçimde örgütlenmiĢti. Temsilcilerinin toplanarak kararlar aldığı meclislere sahipti. Bu meclisler beĢ yılda bir toplanarak krala yapılacak yardımı, kendilerini ilgilendiren çeĢitli konuları, dinî inançların savunulması için ne gibi tedbirler alınması gerektiğini görüĢürdü. Rahipler ancak özel mahkemelerde muhakeme edilebilirlerdi. Kilise büyük bir servete sahipti. ġehirlerdeki değerli birçok gayrı menkulün yanında Fransa'nın topraklarının % 6'ya yakın bir kısmı kilisenin malıydı. Kilise ayrıca tarım ürünleri üzerinden, aĢara benzer bir vergi toplama hakkına sahipti. Ne var ki rahipleri de kendi aralarında iki sınıfa ayırmak mümkündür. Zengin rahipler (le haut clergé) ve yoksul rahipler (le bas clergé). Kilisenin gelirinin büyük bir kısmı, sayıları 56 bini geçmeyen yüksek rütbeli rahibin eline geçiyordu. Bu yüksek görevlerdeki rahipler çoğunlukla asiller sınıfından gelme kimselerdir. Bunlar, genellikle, dinî görevlerini yerine getirmekten çok, ya kralın sarayında yaĢamakta, ya topraklarının baĢında bulunmakta, ya da idarî görevler yapmaktaydı. Bu türlü yüksek rütbelerin asillerin çocuklarına, daha çok genç yaĢlarda verildiğine sık sık raslamak mümkündü. Yoksul rahiplerin (le bas clergé) sayısı ile altmıĢ bin civarındaydı. Bunlar çoğunlukla üçüncü sınıftan (Tiers Etat) gelme kimselerdi. Bunların dıĢında manastırlarda yaĢayan, kırkbin kadarı kadın, yirmibin kadarı da erkek olan manastır sakinleri vardı. Ancak ihtilâle doğru bunların sayısı gittikçe azalıyordu. Bu dönemde manastır sakinleri artık kamu oyunda itibarlarını yitirmiĢlerdi ve birçok manastır boĢalmıĢ, terkedilmiĢ haldeydi. Soru 7 : Ġhtilâl öncesi Fransa'sında asillerin durumu nedir? Fransa'nın ikinci sınıf ya da zümresi (ordre) asillerdir. Devletin bütün yüksek memuriyetleri ve orduda kumanda asillerin elindeydi. Asiller aynı zamanda vergiden de muaftılar. Fransız asilleri, feodal hukuka uygun olarak, köylülerin çeĢitli yollardan ödemek zorunda oldukları artıürünün geliriyle yaĢıyorlardı ve feodal düzenin sürmesinde çıkarları vardı. Bununla birlikte asiller içinde küçük bir azınlık, gittikçe yayılmakta olan liberal düĢüncelere kapılmıĢtı. Hatta liberal düĢüncenin ortaya çıkıĢında, asil ailelerden gelme düĢünürlerin önemli payı olmuĢtur. Asiller de kendi aralarında bölünmüĢ durumdaydılar. Bir kere kökleri bakımından ikiye ayrılıyorlardı: Kılıç asilleri (la noblesse d'épée) ve cüppe asilleri (la noblesse de robe). Kılıç asilleri dediğimiz asiller genellikle eski feodal senyörlerin çocuklarıdır. Yani bunlar merkezî krallığın kuruluĢundan önce topraklara sahip olan senyörlerin torunlarıdır. Cüppe asilleri ise sonradan kral tarafından asilleĢtirilmiĢ ya da asillerden satın aldıkları toprak ya da unvan
dolayısıyla bunların dıĢında da ele geçirdikleri memuriyet yoluyla asil olmuĢ kimselerdir. Asillerin sayısı aĢağı yukarı üçyüzellibin kadardı ve 1789 öncesi Fransa nüfusunun %1,5'unu teĢkil ediyordu. Asillerin çeĢitli imtiyazları vardı. Kılıç taĢımak, kilisede özel bir yere sahip olmak, vergilerden muaf olmak, avlanmak hakkı, ordu, kilise ve adliyede en üst mevkilere geçmek hep asillere tanınmıĢ olan imtiyazlardandır. Ayrıca asiller, feodal üretim iliĢkilerinin meydana getirdiği «fiefler» gereğince, köylüler üzerinde birtakım haklara sahiptiler. Ancak Ģunu da hemen belirtelim ki 1789 öncesinde artık «fief»siz bir sürü asil olduğu gibi, asil olmadığı halde «fief» sahibi kimselere raslamak mümkündü. Böylece asalet ile feodal sistem arasındaki iliĢki kopmuĢ bulunuyordu. Öte yandan asilleri, sosyal durumlarına göre, saray asilleri ve taĢra asilleri olmak üzere ikiye ayırmak gerekir. Birincilerin lüks ve ihtiĢam içinde yaĢamalarına karĢılık ikinciler genellikle eski Ģatolarında, az bir gelirle yaĢamak zorundaydılar. Fransa'da asiller kralın hizmetindeydiler. Ancak yüksek memuriyetlerde, orduda, sarayda, bir de kilisede görev alabilirlerdi. Bunların dıĢında ancak topraklarının geliriyle yaĢarlardı. Saydıklarımızın dıĢında herhangi bir iĢle uğraĢmak asaletten düĢmeye yol açardı. Fransız asil sınıfının yeni koĢullara kendini uyduramamasında bu yasağın büyük etkisi olmuĢtur; çünkü asillerin, Ġngiltere 'de olduğu gibi, ticaret ve sanayicilik yapmalarını önlemiĢtir. Ancak Colbert'in (16191683) vekilliği sırasında büyük deniz ticaretiyle uğraĢmak imkânı asillere tanınabilmiĢtir. Asillerin ancak dörtbin kadarı Versay sarayında, kralın yanında yaĢıyordu. Lüks içindeki bu saray asilleri borçlandıkça borçlanıyorlar, zengin ancak asil olmayan kimselerin kızlarıyla yaptıkları evlenmeler de borçtan kurtulmalarına yetmiyordu. Ġhtilâl öncesinde asiller Fransız topraklarının beĢte birine sahiptiler. Onaltıncı Louis zamanında tarım ürünleri fiyatlarının düĢmesi toprak gelirlerinde bir azalma meydana getirince asillerin durumu güçleĢti. Kraldan memuriyet koparabilmek için aralarındaki çekiĢmeler arttı ve aĢağı yukarı bütün yüksek maaĢlı memuriyetler asillere verilir oldu. Ayrıca asiller, feodal hukukun kendilerine tanıdığı fakat zamanla kullanılmaz olan yetkileri de yeniden kullanarak köylüleri büsbütün sıkıĢtırmaya baĢladılar, böylece halkın büyük çoğunluğunun kinini kazanmıĢ oldular. Soru 8 : Fransız ihtilâlinin patlamasında asillerin rolü var mıdır? Her ihtilâl gibi Fransız ihtilâlinin de temel sebebinin yapısal olduğunu biliyoruz. Ne var ki ihtilâlin patlak vermesinde iktisadî ve malî bunalım da önemi rol oynamıĢtır. Onsekizinci yüzyılın sonlarında Fransa'da iktisadî ve malî bunalım Ģiddetle kendini duyurmaya baĢlamıĢtır. 1756 yılına kadar Fransız maliyesi oldukça dengeli durumdaydı. Fakat Yedi Yıl SavaĢlarından sonra büyük bir bütçe açığıyla karĢı karĢıya kalındı. Dünyanın bölüĢülmesinde Ġngilizlerle rekabet halinde ve gerilemekte olan Fransa'nın, Amerikan bağımsızlık savaĢının baĢarıya ulaĢması için yapılan yardımlar yüzünden bütçesi daha da fazla açıklar vermeye baĢladı. Necker'in (17321804) maliye bakanlığı sırasında, bütçe açığını kapatmak amacıyla hazırlanan iç borçlanmayı öngören tasarı, borçlanmaya karĢı olan Parlamentonun korkusundan yürürlüğe konulamadı. Burada söz konusu olan Parlamentonun günümüzdeki Parlamentolarla hiç bir iliĢkisi yoktur. Burada sözü edilen Meclisler, yargı yetkisiyle birlikte, kral emirnamelerini kayıt ve ilân etmek, krala uyarmalarda bulunmak yetkisi olan, temsilî bir yanı bulunmayan, bu bakımdan da ileride üzerinde duracağımız «Etats Generaux»lardan ayrılan, üyeleri kralın kendisi tarafından seçilen, bir kısım üyelikleri de babadan oğula geçen, çeĢitli bölgelerde kurulan Meclislerdir. Ġhtilâlden önce, eski rejimin son zamanlarında, Parlamento Üyeliğinin meslekten hâkimler tarafından parayla satın alınır bir nitelik kazanması, daha çok asillerden gelen Parlamento üyelerinin krala karĢı bağımsızlığını sağlıyordu. Parlamentolar içinde en önemlisi, kralın kararnamelerini onaylamamakta direneni,
Paris Parlamentosudur. ġunu da hernen belirtelim ki Kralla Parlamentolar arasında çıkan anlaĢmazlıklarda, sonunda her zaman kral ağır basmıĢtır. Parlamentonun iç borçlanmaya karĢı çıkmasından sonra malî durum daha da kötüye gitmeye baĢladı. Necker'in yerine gelen Calonne (17341802) iflâs ya da vergi reformu Ģıklarından birini tercih etmek zorunluğuyla karĢı karĢıyaydı. Ancak herkesin olanakları oranında ödeyeceği bir vergi hazineyi iflâstan kurtarabilirdi. Oysa bu tip bir vergi reformu, asillerle rahiplerin imtiyazlarını çiğnemek anlamına geliyordu. Bakanın yeniden değiĢmesinden sonra (Loménie de Brienne) vergi reform tasarısı, bir iki tadille asiller Meclisine sunuldu. Meclis reform tasarısını reddetti. Asillere göre, feodal hukuk kurallarınca vergi konusunda danıĢılacak kurul, çeĢitli sınıflar (ordres) aracılığıyla bütün Fransızları temsil eden «Etats Generaux»lara aitti, iĢte asiller vergi konusunda yetkili, gördükleri «Etats Generaux»ların toplanmasını isteyerek, ileride göreceğimiz gibi, Fransız ihtilâlinin patlamasında, dolaylı ve bilmiyerek de olsa, etken olmuĢlardır. Soru 9 : «Tiers
Etat» = Üçüncü Sınıf (ordre) nedir?
Tiers Etat hakkında bir değerlendirmeye girmeden, Fransız ihtilâlini birinci derecede etkileyen düĢünür ve siyaset adamı, rahip Emmanuel Sieyes'in «Üçüncü sınıf nedir?» adlı ünlü broĢürünün baĢında sorduğu sorulara ve verdiği cevaplara yer vermekte fayda görüyoruz; Sieyes broĢürünün giriĢinde, broĢürün kendisi kadar ün yapmıĢ olan üç soru sormakta ve bu soruların karĢılığını yine kendisi vermektedir. Birinci soru: Üçüncü sınıf nedir? KarĢılığı: Her Ģey. Ġkinci soru: Yürürlükteki siyasî düzen içinde bugüne kadar neydi? KarĢılığı: Hiç. Üçüncü soru: Dileği nedir? KarĢılığı: Bu siyasî düzen içinde bir yeri olmak. Sieyes'e göre üçüncü sınıf (Tiers Etat) yani halk her Ģeydir. Üçüncü sınıf Millettir. Bu sınıf her Ģey olduğuna göre. Devleti yönetmek :hakkı onundur. «Egemenliğin» millete ait olması gerekir. Üçüncü sınıf (ordre) dediğimiz «Tiers Etat» her zaman aynı niteliği göstermiĢ değildir. BaĢtan beri asiller ve rahiplerin dıĢında kalanlardan imtiyazsız kimselerden meydana gelen «üçüncü sınıf»ın sosyal yapısı zamanla değiĢmiĢtir. OnbeĢinci yüzyıldan baĢlayarak kullanılan «üçüncü sınıf» deyimi içine, çalıĢan sınıfların yanında zamanla geliĢen burjuvazi de girmiĢtir. Burjuvaziyi ayrı bir soruda ele alacağımızdan burada «üçüncü sınıf»ın genel çizgileri üzerinde durmakla yetineceğiz. Ancak bir daha belirtelim ki üçüncü sınıf (ordre) sosyolojik anlamda bir sınıf değildir; sinesinde çeĢitli emekçi sınıfları, aynı zamanda burjuvaziyi de barındırmaktadır. Hukukî imtiyaz sahiplerinin dıĢında kalanlar «üçüncü sınıf» meydana getirmektedirler. Asiller ve rahipler krallığın nüfusunun % 3'ünü teĢkil ediyorlardı. Bunların dıĢında kalan imtiyazsız halkın sayısı ise 24 milyon kadardır. «Üçüncü sınıf», burjuvazinin yanında halk çoğunluğuyla köylü kütlelerini kapsamaktadır. Bu dönemde köylüler çok fakir ve kültürsüzdü, ilkel koĢullar altında ve sefalet içinde yaĢıyorlardı. Özetleyecek olursak üçüncü sınıf (ordre) kendi içinde, geniĢ çizgileriyle iki sosyal sınıf barındırıyordu: tüm emekçiler ve burjuvazi. ġimdi, emekçilerin büyük çoğunluğunu meydana getiren köylünün durumunu daha yakından görelim. Soru 10 : Ġhtilâl öncesinde Fransız köylüsünün durumu neydi? Bu dönemde Fransa'da köylü nüfusu yirmi üç milyon kadardır. Feodalitenin getirdiği servaj onsekizinci yüzyılda artık yavaĢ yavaĢ çözülme durumundadır. Bununla birlikte köylü yine de birçok feodal yükümlülüklerin altında ezilmektedir. Bu yükümlülükleri üçe ayırabiliriz: krala karĢı yükümlülükler, ruhbana karĢı yükümlülükler ve senyörlere karĢı yükümlülükler. Bir milyon civarındaki serfler, menkul mallarının çocuklarına kalabilmesi için «mainmorte» denilen bir vergi öderlerdi. 1779 yılında, kralın toprakları üzerinde yaĢayan
serfler için bu vergi kaldırıldı. Senyörlerin sertleri üzerindeki haklarını elde edebilmeleri için senyörlere tanınan takip hakkı ise bütün ülkede kaldırıldı. Ancak köylü yine de ürününün bir bölümünü mal ya da para olarak (genellikle dörtte birini) senyöre vermek zorundaydı. Ürettiğinin bir bölümünü de ruhbana yani kiliseye verirdi. Bunun dıĢında köylü ürününü senyörün toprakları üzerindeki köprüden geçirebilmek için ayrı bir vergi ödemekle yükümlüydü. Ürününün senyörün değirmeninde öğütülmesi, ekmeğin senyörün fırınında piĢirilmesi de ayrı bir vergiye bağlanmıĢtı. Senyörün fırınının olmaması, değirmenin ya da köprünün kullanılmaz halde oluĢu bile köylüyü her yıl ödenen bu vergilerden kurtarmıyordu. Köylünün belini büken önemli bir vergi de tuz vergisiydi. Herkes yılda belirli bir miktar tuz satın alarak bu vergiyi ödemek zorundaydı. Devlet ayrıca Ģarap tüketiminden de vergi alıyordu. Fransa gibi Ģarap üreticisi bir üfkede bu verimli bir vergiydi. Maliye memurları sürekli olarak köylülerin mahzenlerine girip fıçılardaki Ģarabı ölçerlerdi. Ġhtilâl öncesi yıllarda bu iĢ için yirmi yedi bin memur seferber edilmiĢ durumdaydı. Ġhtilâl öncesinde, imtiyazlı sınıflara ait olmayan topraklar üzerinde bile uygulanan, daha birçok feodal imtiyaz vardı. Bunun bir örneği senyörün avlanırken adamları, misafirleri ve köpekleriyle birlikte köylünün ekili topraklarından geçme ve ekinini çiğneme hakkına sahip oluĢuydu. Bunun gibi her senyörün sahip olduğu güvercinliklerde yetiĢtirilen güvercinlerin ürüne zarar vermesi halinde köylülerin bu güvercinleri öldürmesi, öldürenin ağır cezaya çarptırılmasına yol açıyordu. Buna benzer, insanlık onuruyla bağdaĢmayan, feodal hukuka dayanılarak köylülere yüklenmiĢ daha birçok görev ve angaryalar vardı. Bunların arasında, senyörün uyuyabilmesi için, köylülerin çevredeki su birikintilerindeki kurbağaların bağırmasını önlemek, onları korkutmak gibi görevleri bile olduğunu belirtmekle yetinelim. Öte yandan köylünün senyörlere yani asiller sınıfına karĢı davacı olması, onların cezalandırılmasını sağlaması da mümkün değildi. Çünkü senyörler aynı zamanda hâkim durumundaydılar. Özetleyecek olursak köylü, toplumun bütün yükünü taĢıyan, ezilen bir sınıftır. O zamanın bir karikatürü köylüyü sırtına iki kiĢi binmiĢ olarak gösterir; bunların biri senyör, öteki papazdır. Bu dönemde Fransa'da toprak sahibi olan köylüler de vardı. Köylülerin büyük çoğunluğunun yoksullaĢmasına karĢılık, küçük bir bölüğü gittikçe zenginleĢmekteydi. Ruhban ve asiller topraklarını bazen kiraya verdikleri gibi daha çok da ortakçıya vermekteydiler. Böylece bu toprakların dörtte üçü ortakçılıkla iĢletiliyordu. Paris çevresindeki zengin topraklarda ise gerçek bir tarım burjuvazisi ortaya çıkmıĢtı. Bir de köylerin, yoksul köylülerin yararlandıkları, eskiden kalma kollektif toprakları vardı ki zengin köylüler bu toprakların daraltılmasına çalıĢıyorlardı. Onsekizinci yüzyılda, iktisadî bunalım sonucu, imtiyazlı sınıfların (ordres) köylüyü daha da fazla sıkıĢtırmaya baĢlaması köylüde, feodal hakların artık taĢınamaz bir yük haline geldiği, bunlardan kurtulmak gerektiği bilincinin yer etmesine yol açtı. Bu durumda ihtilâl öncesinde köylülerin tümü feodal hakların kaldırılmasında birliktiler. Ne var ki ihtilâlde feodal haklar kaldırıldıktan sonra, bir kısım köylüler artık kurulu düzenin savunucusu olacaklar ve köylüler arasında bölünme meydana gelecektir. Özetlemek gerekirse, onsekizinci yüzyıl sonunda Fransa'da, tarımdaki üretim iliĢkilerinin genellikle kapitalizm öncesi bir nitelik taĢıdığı görülmektedr. Soru 11 : Ġhtilâl öncesinde burjuvazinin durumu neydi? Burjuvazi, üçüncü sınıfın (ordre) içinde ağır basan, iktisaden üstün sınıftır. Ġmtiyazlı sınıflardan (ordres) farkı, hukukî imtiyazlardan yoksun oluĢudur. Yani burjuvazi vergiden muaf değildir, her devlet memuriyetine giremez. Oysa zenginliği ve bilgisiyle toplum içinde sivrilmiĢ durumdadır. «Burjuva», kentte oturan anlamını taĢımaktadır. «Burgensis» sözcüğü ilkin 1007 yılında kullanılmaya baĢlanmıĢ, bir müstahkem mevki olan Burg'da oturana bu ad
verilmiĢtir. Onbirinci yüzyıldan sonra burjuva artık kentte oturan anlamını taĢımaya baĢlamıĢtır. Burjuva toprağa bağlı değildir; geçimini ticaret ve zanaatla sağlamaktadır. Zamanla bu sınıfın çıkarları, hem feodal toprak düzeniyle, hem de kentlerdeki zanaat erbabının iliĢkilerini düzenleyen korporasyonların sıkı disipliniyle çeliĢmeye baĢlamıĢtır. Fransa'da onbeĢ ve onaltıncı yüzyıllarda geliĢmeye baĢlayan burjuvazi, asiller sınıfına girmek çabasındaydı. Oysa Fransız asilleri (daha önce belirttiğimiz gibi, bu tür iĢlerle uğraĢırlarsa imtiyazlarını kaybetmeleri tehlikesinin de etkisiyle), Ġngiltere 'dekilerin tersine, ticaretle uğraĢmaya, manüfaktürlere yatırım yapmaya yanaĢmamıĢlardır. Bu yüzden, gittikçe güçlenen burjuvaziyle, feodal toplum düzeninin sürmesinden yana olan asiller ve kilise arasında uzlaĢmazlık, onsekizinci yüzyılda ĢiddetlenmiĢtir. Burjuvaları, iktisadî hayatta oynadıkları role ve toplum içindeki yerlerine göre çeĢitli kategorilere ayırmak gerekir. Bu konuda Ģöyle bir sıralama yapmak mümkündür: gayrı menkul kirasından geçinen pasif burjuvalar, serbest meslek sahipleri (avukatlar, noterler, doktorlar v.b.), orta ve küçük burjuvaziyi meydana getiren esnaf ve zanaatkarlar, geliri meta üretimiyle ticarete dayanan, kâr yoluyla iktisadî üstünlüğü ele geçirmiĢ olan büyük burjuvazi. Burjuvalar üçüncü sınıf (ordre) içinde azınlıktadırlar. Fransız ihtilâlinin sosyalist tarihini yazan J.Jaures, burjuvazinin zenginleĢme kaynakları arasında, ticaret, manüfaktür üretimi ve faizciliğin yanında, vergi mültezimliğinin de önemli bir yeri olduğunu, onsekizinci yüzyılda burjuvaların malî yönden devlete hâkim duruma geldiklerini belirtmektedir. Jaures'e göre bu zengin sınıf, Ondört ve OnbeĢinci Louis'lerin Ġngiltere , Avusturya ve Prusya'ya karĢı yürüttükleri savaĢları, devlete açtığı kredilerle desteklemiĢtir. Böylece devlet hazinesinden alacağı gittikçe kabaran burjuvaziye, siyasî iktidarın kapıları açılmıĢtır. Feodal düzen içinde iktisaden güçlenmeye baĢlayan burjuvazinin, asiller ve ruhbanın yanında, imtiyazsız bir sınıf olan Tiers Etat içinde yer aldığını biliyoruz. ĠĢte Tiers Etat içinde yer alan ve feodal üretim iliĢkilerinin gevĢemeye baĢlaması sonucunda iktisadî gücü yavaĢ yavaĢ ele geçirmiĢ olan burjuvazi, imtiyazlılarla mutlak monarĢiye karĢı çıktığı zaman, Tiers Etat'nın büyük bir kısmını yanında bulmuĢtur. Bunun içindir ki Fransız devrimini sosyal yönden, imtiyazlı sınıflara karĢı bir halk hareketi olarak değerlendirmek mümkün olabilmektedir. Ancak, daha devrim esnasında, halkın içinden çıkmıĢ olan birçok siyasî lider ve yazar, halkın da kendi içinde iki sınıfa ayrılmıĢ olduğunu görmüĢ ve açıkça ortaya koymuĢtur. Örnek olarak, halkın dostu unvanını kazanmıĢ olan, Fransız devrimcilerinden Marat'ya göre Fransa'da onsekizinci yüzyıl sonunda, üç sınıf değil, dört sınıf vardır. Yazar Ģövalye Moret de 1789 yılında Tiers Etat'nın bir sınıf olarak ele alınmasının yanlıĢlığını belirtmektedir. Moret'ye göre Halk sınıfı (Tiers Etat), çıkarları çatıĢan iki ayrı sınıfa ayrılmaktadır. 1792'de Paris Belediye Reisi ve daha önce «Etats Generaux» üyesi olan Petion ise bu ayrıma Ģöyle değinmektedir: «Devrimden önce, asillerle ruhban dıĢında kalanlara 'Tiers Etat' denilirdi. Tiers Etat'nın, bire karĢı yirmi oluĢundan gelen, karĢı konulmaz bir gücü vardı. Kendi içinde birlik halinde olduğu zamanlar, asiller ve ruhbanın ona karĢı çıkması mümkün değildi. KarĢılaĢtığımız kötülüklerin gerçek nedeni, Tiers Etat'nın kendi içinde bölünmüĢ olmasıdır. Sayıları bir hayli kabarık olan, refah içindeki burjuvalar halktan kopmuĢlardır. Kendilerini halktan üstün, asillerle aynı seviyede görüyorlar. Asilleri aĢağılamak, gururlarını kırmak için fırsat kolluyorlar.» Görüldüğü gibi, daha ihtilâl içinde, üçüncü sınıfın (ordre) iki ayrı sosyal sınıfı kapsadığı, birçokları tarafından anlaĢılmıĢtı, öte yandan burjuvazinin içinde de farklı çıkarları olan tabakların varlığı, ihtilâl boyunca, herkesin kabul edebileceği tutarlı bir sosyal programın ortaya konulabilmesini önlemiĢtir. Çıkarları büyük burjuvazi ile çatıĢan küçük burjuvalar (esnaf, zanaatkarlar) kent emekçilerini peĢlerinden sürükleyerek, ileride göreceğimiz gibi, ihtilâl içinde birtakım dalgalanmalara yol açmıĢlardır. Burjuvazi, kendi amaçlarını gerçekleĢtirmek safhasında, halkı peĢinden sürükleyebilmiĢ. feodal düzene karĢı duyulan nefretten yararlanmasını bilmiĢtir, ilerde ise, zaman zaman kendi amaçlarını aĢan halk hareketlerini —proletaryanın
bilinçlenmesini sağlayacak olan objektif koĢullar daha tamamlanmadığından — durdurabilmiĢtir. Burjuvazi herĢeyi halk adına yapmıĢ, her zaman halkın arkasına saklanmıĢtır. Onun içindir ki onsekizinci yüzyılda burjuvazinin getirdiği halk anlayıĢı üzerinde ileride ayrıca duracağız. Ġktisadî gücü ele geçiren burjuvazinin artık siyasî iktidara göz koyduğunu, bunu da halk adına yaptığını, Fransız ihtilâlinin liderlerinden Barnave, «Fransız ihtilâline giriĢ» adlı eserinde çok açık olarak ortaya koymuĢtur. Barnave'a göre, «Sanayi ve ticaret halkın arasında yayılmaya baĢlayıp, çalıĢan insanlar yeni bir zenginlik kaynağı sağladığı zaman, siyasî alanda da devrim hazırlanıyor demektir. Yeni bir servet dağılımı, iktidarın da el değiĢtirmesini gerektirir. Toprak sahipliği aristokrasiyi yükseltmiĢtir; sanayi mülkiyeti de halkın gücünü arttıracaktır.» Burjuvazinin temsilcisi olarak Barnave, toplum içindeki geliĢmeyi çok tutarlı bir biçimde ortaya koymaktadır. Ona göre sanayi mülkiyetinin yükselttiği sınıf, aristokratların, yani imtiyazlıların karĢısındaki halkın, ,yani Tiers Etat'ın bütünüdür. Üretim araçlarının özel mülkiyetinin doğurduğu iktisadî farklılaĢma onu ilgilendirmez. Onsekizinci yüzyılda olgunlaĢan burjuva dünya görüĢünün ana çizgileri üzerinde durmayı daha ileriye bırakarak Ģimdi, üçüncü sınıf (ordre) içinde yer alan kent emekçilerinin durumunu ele alalım. Soru 12 : Ġhtilâlden önce kent emekçilerinin durumu nasıldı? Kentlerde yaĢayan ve üretim iliĢkileri içindeki yerleri bakımından burjuvalardan ayrılan kent emekçilerinin kesin bir sınırını çizmek oldukça zordur. Kesinliği önleyen tabaka zanaatkarlardır. SanayileĢmenin emekleme dönemi sayabileceğimiz ihtilâl öncesinde ve ihtilâl döneminde bu tabakanın toplum içinde önemli bir yeri vardı. YaĢayıĢları, içinde bulundukları maddî durum ve yoksul halkın içinden çıkmıĢ olmaları bakımından emekçilere yakın olan bu tabaka, dükkânına ve üretimi için gerekli küçük araçlara sahipti. Öte yandan yanlarında kalfa ve çırak çalıĢtırmaları, bu kalfa ve çırakları disiplin altında tutmak zorunluğu, onlarda burjuva zihniyetinin yerleĢmesine yol açıyordu. Bunun karĢısında, geçimlerinin küçük üretime dayanması yanında, ürettiklerini doğrudan doğruya tüketiciye satmaları zanaatkarların çıkarlarının ticari kapitalle yani ticaret burjuvazisiyle ve büyük manüfaktürlerle çatıĢmasına sebep oluyordu. Zanaatkarların en büyük korkusu, manüfaktürlenn rekabetinden kurtulamayarak ücretli olarak çalıĢmak zorunda kalmaktı. Mülkiyetin büyük fabrikatör ve tüccarların elinde toplanmasına karĢıydılar, oysa kendileri de mülk sahibiydiler. Zanaatkarlar bir yandan üretimin devlet eliyle düzenlenmesini, belli baĢlı yiyecek maddelerinin fiyatlarının denetlenmesini istiyorlar, öte yandan kendi kazanç hürriyetlerine dokunulmasına karĢı koyuyorlardı. ĠĢte tüm küçük burjuva kaypaklıklarını gösteren bu tabaka, çeliĢik nitelikteki halk hareketlerine öncülük etmiĢ, eski rejimin yıkılmasında önemli rol oynamıĢ, fakat istekleri hiç bir zaman tutarlı bir program haline gelememiĢtir. ĠĢçilerde ise bu dönemde daha tam bir sınıf bilinci yerleĢmiĢ değildi. ÇeĢitli küçük atölyelere dağılmıĢ olmaları, tekniğin ilkelliği yüzünden uzmanlaĢamamaları, iĢçilerin proletarya bilinci kazanmasını önlüyordu. Bu nedenlerden ötürü iĢçiler de zanaatkarlar gibi, dertlerinin kesin çözümünü bulacak, bu yolda etkin bir mücadele yapacak durumda değillerdi. Ne var ki aristokrasiye karĢı aĢırı düĢmanlıkları, büyük zenginlere karĢı besledikleri kin, çalıĢan sınıfları kendi aralarında birleĢtirici rol oynamıĢtır. Üst üste kötü ürün alınması sonucunda daha da Ģiddetlenen iktisadî bunalım yüzünden iĢçiler, ayrı bir sınıf olarak değil, esnaf ve zanaatkarlar ve öbür kent emekçileriyle birlikte, burjuvazinin yanında yer aldılar; eski üretim iliĢkilerinin meydana getirdiği üst yapı kurumlarına, en büyük darbeyi vurdular. Ancak, Fransız ihtilâlinin marksist tarihini yazan Albert Soboul'un belirttiği gibi, halk sınıflarının bu baĢarısı aslında burjuvazinin baĢarısı olmuĢtur. Burjuvazi ancak kendi dümen suyunda gittiği içindir ki emekçi sınıflarla, aristokrasiye karĢı iĢbirliği yapmaya yanaĢmıĢtır. Yine Soboul'a göre, aksi
halde Fransız burjuvazisi, ondokuzuncu yüzyılda Almanya'da ve Ġtalya'da olduğu gibi tehlikeli müttefiklere dayanmaktan vazgeçecekti. Onsekizinci yüzyılda kent emekçilerinden, zanaatkarların yanında çatıĢan kalfa ve çıraklar, korporasyonlar içinde sıkı bir disipline uymak zorundaydılar. Bunlar ustalarının iktisadî ve ideolojik etkisinde ve onlara bağımlı durumdaydılar. Manüfaktürlerde çalıĢan iĢçiler ise zanaatkarların yanında çalıĢanlar gibi uzun bir çıraklık dönemi geçirmek zorunda değillerdi. Ne var ki onlar da baĢka yönden disiplin altına alınmıĢlardı. 1781 yılında ücretle çalıĢanların tümüne, bir iĢçi kimlik belgesi taĢımak zorunluğu yüklendi. Böylece iĢ yerlerini terketmeleri zorlaĢtırıldı. ĠĢ yerini terkedebilmek için yazılı izin sağlamaları gerekiyordu. Kent emekçilerinin ağırlığını, bahçıvanlık, uĢaklık, her çeĢit gündelikçilik, sakalık, odun kırıcılık gibi iĢleri yapanlar meydana getiriyordu. Emekçilerin yaĢama koĢulları onsekizinci yüzyılın ikinci yarısında daha da zorlaĢtı. Zanaatkarların yanında çalıĢan kalfa ve çıraklar on dört saat, manüfaktür iĢçileri ise on altı saat çalıĢıyorlardı. E. Labrousse'a göre 1771 ile 1789 arasında fiyatlar % 62, ücretler ise % 17 artmıĢtır. B. ĠHTĠLÂLĠ HAZIRLAYAN FĠKRÎ GELĠġME Soru 13 : Aydınlanma felsefesi nedir? Feodalite adını verdiğimiz ekonomik ve sosyal ortamın ürünü olan düĢünce biçimi, dine, kiliseye, öteki dünyaya dönük, insandan kopmuĢ, gerçek dünyanın dıĢında kalan bir düĢünce biçimidir. Feodal düzen içinde yavaĢ yavaĢ geliĢerek iktisadî ve sosyal alanda üstünlüğü ele geçiren sınıfın burjuva sınıfı olduğunu belirttik. ĠĢte maddî temellere dayanan bu olay, yani bir sosyal sınıfın ortaya çıkarak siyasî iktidara adaylığını koyması olayı, her zaman olduğu gibi, yeni bir dünya görüĢü, yeni bir felsefe, yeni bir iktisadî ve sosyal doktrini de beraberinde getirmiĢtir, iĢte burjuvaziye özgü bu genel dünya görüĢüne «aydınlanma felsefesi» diyoruz. Aslında onsekizinci yüzyılda hâkim olan tek bir felsefe ve siyaset doktrininden söz etmek mümkün olmamakla birlikte, bu alanda genel bir eğilimin varlığı da inkâr edilemez. Bu eğilim, peĢin yargılara dayanan geçmiĢin değerlerine karĢı çıkan, evrensel akla dayanan bir düĢüncenin ürünü olan genel yararı ön plana alma eğilimidir. Burjuvazi, geliĢtiği ülkelerdeki üretim tekniğine ve içinde bulunduğu özel koĢullara göre ortaya birbirinden farklı iktisadî görüĢler atmıĢ olmakla birlikte, aydınlanma felsefesinin temel ilkelerini benimsemekte aĢağı yukarı birleĢmektedir. Onsekizinci yüzyıl Fransız burjuvazisi, akla öncelik tanıyan bu dünya görüĢüne dayanarak eski rejimi sıkı bir eleĢtiri süzgecinden geçiriyor, kendi amaç ve isteklerine uygun olarak biçimlendirilmiĢ bulunan bu dünya görüĢünü, bütün Fransızlara, bunun da üstünde ona evrensel bir nitelik kazandırarak bütün insanlara seslenen bir felsefe haline getirmeyi baĢarıyordu. Aydınlanma felsefesinin dayandığı ilkeler, yalnızca burjuvaziyi değil, bütün insanları kapsayan, eski düzenden yana olanlara karĢı (asiller, rahipler) bütün insanların mutluluğunu amaç edinmiĢ görünen ilkelerdir. «Hürriyet», «ilerleme». «Ġnsanın değeri» gibi kavramlar, bütün insanlığı hedef tutmaktadır. Ġnsanın özü gereği bir değer olduğu, burjuva felsefesinin temel ilkesidir. Onsekizinci yüzyıl aydınlanma felsefesinin amacı, evrensel insanın mutluluğunu sağlamaktır. Ġleride değineceğimiz, 1789 tarihli insan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi'nin evrensel niteliği, bu tutumu açıkça göstermektedir. Bütün insanlığı mutluluğa kavuĢturacak yönetim Ģekli, insan aklı tarafından bulunabilir. Ġnsanların yönetiminin kaynağı artık gökyüzünden yeryüzüne indirilmiĢtir. Burjuvazinin iktisadi gücü ele geçirdiği dönemde, kendi aklıyla kendi mutluluğunu sağlayabilecek evrensel insan anlayıĢına varılmasını önleyen engel, insanların kanunlar önünde eĢit olmayıĢlarıydı. Hukukî imtiyazlar, akılcı bir eleĢtiriye dayanma gücünden yoksundurlar, iĢte bu eĢitsizliğin kaldırılmasından
büyük ölçüde yararlanacak olan burjuvazi, hukukî imtiyazların akla aykırı olduğu fikrini ortaya etmiĢtir, insanların doğuĢtan hür olduklarını ve birtakım haklara eĢit olarak sahip bulunduklarını kabul etmek gerekir; çünkü evrensel akıl bunu emretmektedir. Hukukî imtiyazların kaldırılması ancak, mutlak monarĢinin dayandığı feodal yapının ortadan kalkmasıyla mümkün olabilecektir. Burjuvazinin yararı ise hukukî imtiyazlara ve farklılaĢmalara son verilmesidir, iktisaden güçlü fakat hukukî imtiyazlardan yoksun bir sınıfın mensupları olarak burjuvaların çıkarları, hukukî imtiyazlara karĢı savaĢ açmak, mensubu bulundukları üçüncü sınıfın (Tiers Etat) bütününün bu savaĢa katılmasını sağlamaktı. Görüldüğü gibi, aydınlanma felsefesinin ilerlemeden yana oluĢu, insanın mutluluğa yeryüzünde kavuĢabileceğini kabul etmesi, akılcılığı, o dönemde burjuvazinin olduğu kadar bütün insanlığın da çıkarlarına uygun düĢmektedir. Ne var ki bu akılcı dünya görüĢünün getirdiği hürriyet bir yandan da ticaretin geliĢmesini; mutluluğa yeryüzünde kavuĢma imkânı ise, üretimin artıĢını sağlamaktadır. BaĢka bir deyiĢle, özel mülkiyetin kutsal sayıldığı bir ortamda ileri sürülen bu fikirler, ileride göreceğimiz gibi, sonuçta yeni üretim araçlarını ele geçirmiĢ bulunan burjuvazinin geliĢmesine ve siyasî iktidarını meĢrulaĢtırmasına yaramaktadır. Nitekim bu dönemin fikri geliĢmelerini incelemiĢ olan Fransız yazarlarından M. Leroy'nın da isabetle belirttiği gibi. onsekizinci yüzyıl felsefesi, «atılgan ya da ihtiyatlı, dindar ya da dinsiz, her ne Ģekilde görünürse görünsün, bir burjuva felsefesidir». Soru 14 : Aydınlanma felsefesi neye karĢı çıkıyordu? Aydınlanma felsefesinin amacı, insanları baskı altında tutan tüm boyunduruklara karĢı çıkmaktı. Bu boyundurukları fikir alanında tek kelimeyle dile getirmek mümkün. Aydınlanma felsefesinin amacı, peĢin yargıları yıkmaktır. Aydınlanma felsefesi akla, doğaya, insanın mutluluğuna aykırı tüm peĢin yargılara, boĢ inançlara karĢıdır. PeĢin yargı nedir? PeĢin yargı, saf akılla yeterli bir açıklanma yeteneğine sahip olmayan, açıklanabilmek için doğaüstü, mistik kavramlara ya da gelenek ve âdetlere, kısacası karanlık, içgüdüsel, akıldıĢı alanlara dayanmak zorunluğunu duyuran fikir ve iddialara denir. Aydınlanma felsefesi her Ģeyden önce katolik dininin getirdiği peĢin yargılara karĢı çıkıyordu. Ondördüncü Louis oğluna Ģu satırları yazıyordu: «Bizim Tanrıya bağlılığımız, uyruklarımız için bir örnek, bir kuraldır. Eğer herkes bizimle aynı haklara sahip olduğuna inanır, kendinden üstün ve bizim de bir parçasını teĢkil ettiğimiz bir güce saygı göstermezse, bizim bu taht üzerinde oturmamızı, ne ordu ne de herhangi baĢka bir tedbir kendi baĢına sağlayamaz». Görülüyor ki dinin getirdiği peĢin yargıları ortadan kaldırmak, otomatik olarak siyasî peĢin yargıları da söz konusu etmek, zayıflatmak anlamına geliyordu. Bu, peĢin yargılara karĢı çıkıĢın kökleri ondört ve onbeĢinci yüzyıllarda Batı Avrupa'da oluĢan Rönesans ve Reform hareketlerine dayanmaktadır. Soru 15 : Aydınlanma felsefesinin dayandığı temel ilkeler nelerdir? a) Bilim ve tabiat (doğa): Onyedinci yüzyılın büyük keĢiflerinden sonra, onsekizinci yüzyıl bir uygulama dönemi olmuĢtur. Filozoflar hatta krallar tabiat bilimlerine merak sarmıĢlardır. Voltaire matematiği incelemekte, Newton'u basitleĢtirerek anlatmaktadır. Diderot anatomi, fizyoloji ve kimya alanlarında araĢtırmalar yapmaktadır. J. J. Rousseau botanikle uğraĢmaktadır. Bu dönemde, bilgin, tüm bilim dalları ile uğraĢmalıdır; bilim dalları arasında sınır yoktur görüĢü hâkimdir. Bilime ve tabiata karĢı ilgi artmıĢtır. Tabiat bilimleri ve biyoloji ön plana geçmiĢtir. Bu alanda döneminin en ilginç bilgini kuĢkusuz Buffon'dur (17071788). Buffon'un bilimi pozitif ve laiktir. Ereksel (gai) nedenleri reddeder. Cinslerin evrimine inanır; evrimcidir. Birlikçidir, insan cinsinin birliğine inanır. b) Mutluluk:
PeĢin yargılar mutluluğa, daha doğrusu bu dünyada mutluluğa karĢıdır. Onsekizinci yüzyıl, insanların bu dünyada da mutlu olmaları gerektiğinin, buna hakları olduğunun kabul edildiği yüzyıldır. Söz konusu mutluluk aynı zamanda birlikte mutluluk, ortak mutluluktur; sadece bireylerin mutluluğu değildir. Amaç mümkün olduğu kadar fazla insanın mutluluğunu sağlamaktır. Daha sonra Saint Simon bu fikri geliĢtirerek sosyalizmin habercileri arasına girecektir. c) Erdem: Erdem ilkesi laikleĢmiĢtlr. Erdemli kiĢi, kendi yurttaĢlarına en fazla yararı dokunan kimsedir. Ahlâk, dinî duygulardan bağımsız bir hale gelmiĢtir. . d) Akıl: Akıl konusunda yapılan iki tarif, aydınlanma felsefesinin temel ilkelerini ortaya koymak bakımından ilginçtir. SaintLambert'e göre: «Akıl nedir? Mutluluğumuz için gerekli gerçekleri bilmektir.» Onsekizinci yüzyıl Fransa'sının fikir hareketlerini toplayan, hazırlanmasında Diderot'nun öncülük ettiği ünlü Ansiklopedi'ye göre: «Kanun, genel olarak yeryüzünün bütün halklarını yöneten insan aklıdır. Milletlerin siyasî ve medenî kanunları, bu insan aklının uygulandığı değiĢik özel durumlardan baĢka bir Ģey değildir». Görüldüğü gibi aydınlanma felsefesinin temelinde, bütün insanlığın ilerlemesi, mutluluğa kavuĢması yoluna ıĢık tutan evrensel akıl vardır. e) Faydacılık: Faydacılık akımının önde gelen düĢünürlerinden Ġngiliz Bentham'a göre ancak bireyin rahatlığına katkıda bulunan, onun haz duyma imkânını artıran Ģeyler, bireyin faydasına ve çıkarlarına uygundurlar. Touchard'ın belirttiği gibi, bu faydacılık anlayıĢı ahlâk ile menfaati karıĢtırmakta, iktisadî sorunları politikadan üstün tutmaktadır. Açıklamalarımıza son vermeden, Voltaire'e göre burjuvazinin ilerleme konusunda dayandığı dörtlü denkleme de iĢaret edelim: Ticaret zenginliği, zenginlik hürriyeti sağlar. Hürriyet ticaretin geliĢmesini, ticaretin geliĢmesi ise devletin büyüklüğünü sağlar. Soru 16 : Fransız ihtilâlini etkileyen fikir akımına yön veren en önemli eserler hangileridir? Onsekizinci yüzyılda, ihtilâlden önce yazılmıĢ bulunan iki önemli eserin Fransız ihtilâlini birinci derecede etkilediği hususunda aĢağı yukarı fikir birliği vardır. Bunlar, Mantesquieu'nün «Kanunların Ruhu» ve J. J. Rousseau'nun «Toplum SözleĢmesi» adlı eserleridir. Birincisi, devlet iktidarını meydana getiren yasama, yürütme ve yargı kuvvetlerini birbirinden ayırarak ve kuvvetin kuvveti durdurması gerektiğini öne sürerek, ihtilâl öncesi Fransa'sında yürürlükte olan mutlak monarĢi rejimini temelinden sarsmıĢtır. Ġkincisi ise insanların devleti kendi aralarında yaptıkları bir sözleĢmeyle ve kendi iradeleriyle kurduklarını ileri sürerek, egemenlik anlayıĢına yenilik getirmiĢtir. Böylece de kralın tanrısal egemenliğini yıkmıĢ, yerine halkın egemenliği görüĢünü getirerek eski rejime ikinci büyük darbeyi vurmuĢtur. Ne var ki bu düĢünürlerin ikisi de, aslında, siyasî iktidara adaylığını koyan burjuvazinin temsilcisi değildi. Montesquieu bir asilzadedir. Ġngiltere 'de olduğu gibi asilzadelerle burjuvaların iĢbirliğini öngören bir siyasî rejim teklif etmektedir, Ġngiltere'de, ülkenin çeĢitli özelliklerinden ve feodal yapı farkından doğan —konumuzu doğrudan doğruya ilgilendirmediğinden üzerinde durmayacağımız— birtakım koĢullar sonucu, asillerle geliĢen burjuvazi iĢbirliği yapmayı uygun bulmuĢlar, bunun için de burjuvazi. Fransa'da olduğu gibi bir patlamayla değil, tedrici yoldan iktidara gelmiĢ; bir çeĢit sınıflararası uzlaĢma mümkün olabilmiĢtir. ĠĢte Montesquieu bu uzlaĢtırıcı yolu teklif, ederken aristokrasinin çıkarlarını düĢünmekte, fakat mutlak monarĢiye karĢı getirdiği güçlü kuvvetler ayrılığı silahıyla, ihtilâli hazırlayan fikri geliĢmeye önemli bir katkıda bulunmaktadır. Rousseau ise bir halk çocuğudur; getirdiği demokrasi ve halk anlayıĢı burjuvaziyi ürkütmüĢtür. Ancak büyük emekçi kütlelerinin ihtilâle ağırlıklarını
koydukları 1793 yılında Rousseau'nun fikirleri gerçekleĢtirilmek istenmiĢ, fakat burjuvazinin karĢı saldırısı bu uygulamaya imkân vermemiĢtir. Bu kısa açıklamadan sonra, Fransız ihtilâlini yöneten diğer fikir akımlarına; Voltaire, Diderot ve Ansiklopedi, Fizyokratlar, masonluk ve Ġngiliz faydacılığı ile liberalizmine değineceğiz. 1789 ihtilâlinin bir dönemini ve onun uzantısını aydınlığa kavuĢturmak bakımından da Rousseau'nun fikirlerine, kısa da olsa ayrıca yer vermeyi uygun buluyoruz. Soru 17 : Voltaire'in Fransız ihtilâlini etkileyen fikirleri nelerdir? Voltaire (1699-1778) feodal sisteme, özellikle kiliseye karĢı çıkmıĢ olan bir yazardır. Bir kuramcı sayılamaz; kendi ileri sürdüğü fikirlerle çeliĢkiye düĢtüğü sık sık görülür. Voltaire, feodal hukukun tabiî ve değiĢmez bir hukuk sistemi olduğuna, ancak asiller ayaklarında mahmuzlar, köylüler de sırtlarında semerle doğacak olurlarsa inanacağını söyler. Keskin zekâsı ve iğneleyici üslubuyla Voltaire, ihtilâl öncesinin önemli bir düĢünür ve yazarıdır. En etkili yanı katolik dinine ve kiliseye karĢı açtığı savaĢ olmuĢtur. Voltaire'e göre katolik dini, peĢin yargılar, boĢ inançlar ve bağnazlıkla eĢanlama gelir. Bununla birlikte dinin sosyal faydasına inanmaktadır. Din olmazsa, bir köyü bite idare etmenin mümkün olamayacağını, Tanrı yoksa onu icat etmek gerektiğini ileri sürer. Bağnazlıktan arınmıĢ bir dinden yanadır. Dinle kilise ve papazları ayırır; «Dine inanmalı, fakat papazlara asla inanmamalı» der. Voltaire'in Tanrısı da Newton'un Tanrısı gibi kalbe değil akla seslenen bir Tanrıdır. Siyasî alanda Voltaire'in dayandığı temel ilkeler Hürriyet ve Mülkiyettir. Ancak Voltaire'in söz konusu ettiği, medeni haklar ve hürriyetlerdir, yoksa siyasî hürriyetler değildir. Voltaire temsile ve parlamentonun üstünlüğüne inanmaz; aydın despotluğundan yanadır, yani milletinin isteklerini sezebilen, aydın bir kralın gerekli reformları yapmasından yanadır, Öte yandan sosyal görüĢleri burjuvazinin görüĢleridir. Burjuva mülkiyet anlayıĢına sıkı sıkıya bağlıdır. Sosyal sınıflar arasında bir hiyerarĢi bulunmasının faydalı olduğuna inanır. Voltaire'e göre herkesi değil, sadece kentte oturan burjuvayı eğitmek gerekir. Herkes düĢünmeye baĢladığı zaman her Ģey kaybolmuĢ demektir. Voltaire somut reform teklifleri getirmekle, çağının soyut ve büyük sentezlere varmaya çalıĢan düĢünürlerinden ayrılır. Keyfi tevkiflere son verilmesi, iĢkence ve ölüm cezasının kaldırılması, cezaların suçlarla orantılı olması, iç gümrüklerin kaldırılması, bazı feodal haklara son verilmesi, vicdan ve düĢünce hürriyeti gibi somut amaçların mücadelesini vermiĢ bir düĢünürdür. Voltaire, çok daha sonra, çağımızda bağımlı (angaje) düĢünür adını vereceğimiz tipin ilk örneğidir. Soru 18 : Diderot ve Ansiklopedinin Fransız ihtilâlinde ne gibi etkileri olmuĢtur? Ansiklopedi, onsekizinci yüzyıl Fransız burjuvazisinin aynasıdır. Fransız burjuvazisinin tüm ataklıklarını ve davranıĢlarının sınırlarını en iyi yansıtan eserdir. Ansiklopediyi biçimlendiren, aynı zamanda baĢyöneticisi olan Diderot'dur (1713-1784), Diderot, Ansiklopedinin hazırlanmasında, Alembert ve Buffon gibi bilginlerden, Helvetius gibi maliyecilerden, Tanrıtanımaz düĢünürlerden d'Holbach'tan, fizyokrat iktisatçıların temsilcisi Quesnay'den, hatta kısa bir süre için de olsa Voltaire ve Rousseau'dan yararlanmıĢ, böylece aslında kollektif bir eser olan Ansiklopedi, onsekizinci yüzyıldaki fikirlerin bir sentezi niteliğini kazanmıĢtır. Diderot'nun ve Ansiklopedinin savunduğu fikirleri birbirinden ayırarak ayrı ayrı ele almaya ne yer ne de konumuz bakımından olanak vardır. Onun içindir ki Diderot ile Ansiklopediye hâkim olan fikirleri birlikte ele alıyoruz. Her ikisinde de geliĢmeye inanç vardır, insanları, değiĢtirerek onları mutlu kılmak mümkündür; bu aynı zamanda bir görevdir de. Evren, her Ģeyin bir zincirin
halkaları gibi birbirine bağlı olduğu tek bir mekanizmadan ibarettir. Bu düĢüncede, mekanist de oisa, materyalist felsefenin derin izlerini görmekteyiz. Faydacılık teorisinin tohumlarını Ansiklopedide bulmak mümkündür. Ansiklopedi siyaseti iktisada bağımlı görür. Politikaya iktisadi amaçlar yön verir. Ansiklopediye göre hürriyet aslında iktisadî hürriyettir. Devletin görevi uyruklarına iktisadî hürriyeti sağlamak, yarattıkları ürünlerden yararlanmalarını önleyen engelleri kaldırmaktır. Burada söz konusu olan hürriyetin üretim araçlarına sahip olanların hürriyeti olduğunu, Devletin kapitalist piyasa kanunlarının iĢlemesini önleyen engellerin kaldırılmasıyla görevlendirildiğini belirtmek gerekir. Ansiklopedinin siyasî alındaki tek kaygısı, dengeli ve sağlam bir yönetimin kurulması, iktisadî ve kültürel alanlardaki giriĢimlerin böylece cesaretlendirilmesidir. Genel tutumuyla ne ihtilâlci ne de demokrasiden yanadır. Tarihten kopuk, sosyal geliĢmelere kapalı bir devlet anlayıĢına sahiptir. Özetleyecek olursak, Touchard'ın belirttiği gibi. Ansiklopedi, kapitalizmin geliĢme halinde olduğu bir ortamda, geçmiĢle bağların kopuĢunu dile getirerek ihtilâlin hazırlanmasında büyük etken olmuĢtur. Soru 19 : Fizyokratların Fransız ihtilâlini etkileyen fikirleri nelerdir? Fizyokrat okulun temsilcileri: Quesnay, Fransız ihtilâlinde de önemli rol oynayan Marki Mirabeau, Mercier de la Riviere, Dupont de Nemours gibi yazar ve düĢünürlerdir. Fizyokratlar her Ģeyden önce tabiatın gücüne, tabiat kanunlarının gücüne inanmıĢlardır. Fizyokratların düĢünceleri birçok bakımlardan tabiî hukuk doktrininin bir devamıdır. Tabiî hukuk okulunun kurucularından Grotius (15831645) ve Pufendorf'a (1632-1694) göre devlet insan yapısıdır. Devletin kuruluĢunu açıklayabilmek için Tanrıya kadar gitmenin gereği yoktur, insanlar doğuĢtan bazı haklara sahiptirler. Devlet, insan akıl ve iradesinin ürünüdür; insanlar doğuĢtan sahip oldukları hakları toplum içinde nasıl kullanacaklarını bir sözleĢme ile saptarlar. Fizyokratlar ekonomik haklara büyük önem verirler. Bunların baĢında mülkiyet hakkı gelir. Toplumların düzeni mülkiyet hakkı üzerine kurulmuĢtur. Mercier de la Riviere'e göre, «Herkes çalıĢmasının ürünü olan özel mülkiyete, tabiat kanunları gereği, sahiptir. Özel olmayan mülkiyet olamaz, özel olmayan bir mülkiyet hakkından söz etmek mümkün değildir.» Fizyokratlar için gerçek mülkiyet, toprak mülkiyetidir. Onlara göre zenginliğin tek yaratıcısı topraktır. Onun için de devlet toprak sahiplen tarafından yönetilmelidir. Sosyolog E. Bougle'nln belirttiği gibi, fizyokratların rüyası bir tarım kapitalizmini gerçekleĢtirmektir. Kanımızca fizyokrat öğretinin, daha hızlı sanayileĢen Ġngiltere 'de değil de Fransa'da ortaya çıkıĢı, Fransa tarım sektörünün millî gelirdeki payının daha fazla oluĢuyla yakından ilgilidir. Tarımın ancak hürriyet içinde geliĢeceğini, mevsimler kadar kesin tabiat kanunları bulunduğunu, kanun koyucunun bunları kağıt üzerine dökmekten baĢka bir görevi olmadığını ileri süren fizyokratlar, «laissez faire, laissez passer» (bırakın yapsınlar, bırakın geçsinler) formülüne sıkı sıkıya bağlıdırlar. Temelde mutlak monarĢiye taraftar olan fizyokratların devlet idaresiyle ilgili görüĢlerini aĢağıdaki sözler çok güzel özetlemektedir: «— Kral olsaydınız ne yapardınız? — Hiç bir Ģey yapmazdım. — Devleti kim yönetirdi? — Kanunlar. Fizyokratların mutlak monarĢisi, tabiat kanunlarına uyan fakat aracı kuruluĢlara (Meclislere) ve siyasî eĢitliğe yer vermeyen bir rejimdir. Tabiat kanunlarına karĢı inançlarıyla ve iktisadî hürriyet konusundaki görüĢleriyle fizyokratlar Fransız ihtilâlini yakından etkilemiĢlerdir. Soru 20 : Ġngiliz faydacılığının ve liberalizminin getirdiği dünya görüĢü özet olarak nedir?
Ġngiliz liberalizmi tutarlı bir öğretidir; faydacılık felsefesinin bir ürünüdür. Faydacılığın baĢlıca temsilcisi Bentham'a (1748-1832) göre, bütün sosyal olayları bir tek ilkede toplamak mümkündür: «Mümkün olduğu kadar fazla mutlu olmanın çarelerini aramak ve bulmak.» Bentham, Adam Smith'in tarifine uygun olarak, iktisat siyasetini, «En fazla zenginlik yaratarak mümkün olduğu kadar fazla mutlu olmayı sağlama yollarının bilinmesi» olarak tarif eder. Devletin ise zenginliği artırmak ya da sermaye yaratmak gibi bir görevi yoktur. Devletin görevi bir kere ele geçirilmiĢ olan servetin güvenliğini sağlamaktır. Yani görevi hukukidir; iktisadî görevi mümkün olduğu kadar az olmalıdır. Bentham'a göre devletin temeli sözleĢmeye değil, ihtiyaçların karĢılanmasına dayanır; vatandaĢlar, ihtiyaçları karĢılandığı sürece monarka itaat etmelidirler, önceleri aydın despotizmine taraftar olan Bentham, daha sonra Ġngiliz düĢünürlerinden James Mill'in (1773-1836) de etkisiyle merkezci, temsile dayanan, burjuva demokrasisini savunmuĢtur. Soru 21 : Aydınlanma felsefesinin ve liberal dünya görüĢünün, getirdiği halk anlayıĢı nedir? Onsekizinci yüzyılın getirdiği, özetlemeye çalıĢtığımız dünya görüĢüne göre artık vatandaĢ aklın emirlerine uyan insandır. Burada söz konusu olan akıl, evrensel akıldır, yani zamanın ve ortamın etkisinde kalmayan, soyut bir kavramdır. Ancak evrensel aklın emirlerine uyan vatandaĢlar bir birlik kurabilirler, çünkü bu ortak akıl onları birleĢtirmektedir. Nitekim onsekizinci yüzyıl hukukçuları ve siyasî düĢünürleri için halkın en önemli özelliği, bölünmez bir bütün oluĢudur. Halk, aralarında farklılaĢmalar olmayan bir bütündür. J. P. Sartre «Les Temps Modernes» dergisinin tanıtma yazısında, «Fransız Kurucu Meclisindeki Halk (Tiers Etat) temsilcilerinin burjuva oldukları, kendilerini sadece insan olarak nitelendirmelerinden de belliydi» derken, bu gerçeği dile getirmektedir. Çünkü Sartre'ın belirttiği gibi, bugünkü devrimcilerin tersine, o dönemde burjuva sınıfı isteklerini ancak sınıf bilincinden vazgeçmek Ģartıyla elde edebilirdi. Görülüyor ki burjuva dünya görüĢüne dayanan halk anlayıĢının, sınıfsız bir toplum yaratmak amacına yönelmiĢ olduğu sonucunu çıkarmak yanlıĢ olmayacaktır. Ne var ki sınıfsız bir toplumu gerçekten yaratmadan, sınıfsız toplumun gerçekleĢmesini önleyen iktisadî ve sosyal engeller kaldırılmadan, teorik olarak sınıfsız bir toplumun varlığını savunmak, iktisadî yönden üstün durumda olanın savunuculuğunu yapmak olacaktır. Fransız devrimi insanı grup içinde değil, soyut olarak ele almıĢtır, ona soyut hürriyetler tanımıĢtır. Toplum; aile, meslek ve sınıf grupları içindeki durumları bilinmezlikten gelinen soyut bireylerden kurulu sayılmıĢ ve böyle bir ortam içinde burjuvazinin egemenliği sağlam bir temele oturtularak sürdürülmüĢtür. BoĢ inançlara, peĢin yargılara dayandığını ileri sürdüğü geçmiĢe karĢı çıkan onsekizinci yüzyıl felsefesi, evrensel akıl yoluyla bütün meseleleri çözebileceğine inanıyordu, iĢte Okla dayanan bu felsefenin siyasî alanda getirdiği görüĢün temeli, «Toplum yararının ne olduğunu akıl yoluyla bulup çıkarmak ve bu toplum yararının gösterdiği yolu izlemektir». Böyle olunca da devlet yönetimi, bu akla sahip bilgilere, yani kurulu düzen içinde bu yetenekleri elde edebilmiĢ olanlara teslim edilmelidir. Evrensel akla aykırı eski düzeni yıktıktan sonra, toplumu yönetecek olan evrensel akla sahip kimseler hiç kuĢkusuz burjuvalardır. Soru 22 : Burjuvazi bu felsefeden nasıl yararlanmıĢtır? Burjuvazi, getirdiği evrensel akıl ve soyut insan anlayıĢıyla, halk kitlelerinin kendi aralarında örgütlenmesini önlemeye çalıĢmıĢ, bu amaçla kanunlar çıkarmıĢtır (Le Chapellier Kanunu). Bu kelimeyle, burjuvazinin ötesindeki büyük halk kitleleri, ekonomik ve sosyal güçsüzlükleri içinde sürüklenmeye bırakılmıĢlardır,
Burjuvazi böyle tedbirler alırken, içgüdüsüyle sezdiği halkın gücünün kendisi için tehlike yaratmasını önlemek amacındadır. Burjuvazinin «içgüdüsüyle sezdiği halkın gücünden» söz etmemizin sebebi, o dönemde henüz «Tiers Etat»nın içinde, yani asîller ve rahipler sınıfının dıĢında kalanların içinde, burjuvazinin çıkarlarına karĢı durabilecek, kendi çıkarlarının burjuvazinin çıkarlarıyla çeliĢtiğinin bilincine varmıĢ sosyal sınıfların daha ortaya çıkmamıĢ olmasıdır. Burada açıklamaya çalıĢtığımız husus, iktisadî gücü ele geçiren burjuvaların, siyasî yapıyı kendi çıkarlarına en uygun biçimde kurmaları, kurdukları siyasî yapı sayesinde de, kendilerine karĢıt olan sınıflar bilinçlendiği zaman bile, uzun süre onları görmezlikten gelebilmeleridir. Fransız devrimcilerinin kullandıkları Millet terimi bu yapının temel taĢlarından birini teĢkil edecektir. Nitekim Millet kavramının bir anlam kazanabilmesi için bu kavramın kapsadığı bireyleri farklılaĢtıran, bölen .ve birbirlerine karĢıt duruma getiren unsurlardan temizlemek, sadece onları birleĢtiren unsurları ön plana almak gerekiyordu. Bunu baĢarabilmek için de insanların içinde yaĢadıkları iktisadî ve sosyal koĢulları görmezlikten gelmek, baĢka bir deyiĢle bu durumu değiĢmez toplum kanunlarına uygun olarak kabul etmek zorunluydu. Temsili demokrasinin kurucuları da böyle yaptılar. Hukuk yoluyla imtiyazlar sağlamıĢ olan sınıflar ve bölgesel ayrılıklar kaldırıldı; oysa çekirdek halindeki sosyal sınıflar görmezlikten gelindiği gibi ileride sınıf bilincine varmaları da önlenmeye çalıĢıldı. Soru 23 : Ġhtilâlin dayandığı «Millet» ve «Milli Egemenlik» anlayıĢı nedir? Onsekizinci yüzyıl düĢüncesinden hareket ederek, halk kavramını siyasî ve hukukî açıdan yorumlamak isteyenler halkı Millet adı altında bir birlik halinde göstermeye çalıĢmıĢlardır. Onlara göre Millet, birlikte yaĢamak arzusu gösteren ve çeĢitli faktörlerin (ırk, dil, din gibi) birleĢtirdiği insanların meydana getirdiği sosyolojik ve tarihi bir gerçek olmanın yanında, her Ģeyden önce hukuk açısından bölünmez, içinde çeĢitli çıkar ayrılıklarının ve çeliĢmelerin bulunmadığı, eĢit vatandaĢlardan kurulu bir topluluktur; yani soyut halktır. Fransız hukukçularından Duverger, onsekizinci yüzyılda «Millet» kavramının burjuvazi tarafından geliĢtirildiğini, burjuvazinin kozmopolit aristokrasiyle mücadelesinde bu kavramın halkın birlik halinde kendisini desteklemesini sağladığını belirtir. Ne var ki Millet kavramının her toplumda aynı doğrultuda ve aynı faktörlerin etkisiyle geliĢtiğini ileri sürmek yanlıĢ olacaktır. Millet kavramıyla ilgili olarak yukarıda değindiğimiz görüĢler ancak onsekiz ve ondokuzuncu yüzyıllarda geliĢen millî burjuvazilerin hâkim olduğu kapitalist ülkeler için geçerlidir. Nitekim bu kavramın emperyalist ülkelerle savaĢ içinde bilinçlere yerleĢtiği, millî burjuvazisi teĢekkül etmemiĢ, sanayileĢmemiĢ, az geliĢmiĢ daha doğrusu geri bırakılmıĢ ülkeler için bunun tam tersini söylemek, bu ülkelerde Millet kavramıyla çoğunlukta olan sosyal sınıf arasında özdeĢlik bulunduğunu ileri sürmek mümkündür. Ancak «Millî egemenlik» teorisi, yukarıda belirttiğimiz ortam içinde onsekizinci yüzyıl sonlarında güç kazanmıĢ bir teoridir. Teokratik egemenlik anlayıĢına dayanan mutlak monarĢiye karĢı burjuvazinin benimsediği bu teoriye göre. Milleti meydana getiren soyut halktır. Millet, kuvvetli bir birlik ve beraberlik duygusunun ifadesidir; çıkarları çeliĢmeyen insanların birleĢmesinden meydana gelir. Yeni üretim iliĢkileri iktisadî farklılaĢmaları ortadan kaldırmamıĢtır; oysa «Millî egemenlik» teorisi, soyut bir halk anlayıĢından hareket ettiği için bu farklılaĢmaları görmezlikten gelmiĢtir. Milletle halk kavramlarının uzun süre bir tutulmasının, birçok yazarın bu iki terimi eĢanlama geliyormuĢçasına kullanmasının sebebi, klasik demokrasinin benimsediği anayasa terminolojisine göre, halk denilince, içinde hiç bir farklılaĢma ve ayrılık bulunmayan bir bütünün anlaĢılmasıdır. Halkın karĢısında farklılaĢmalardan, çıkar gruplarının varlığından söz edilebilmesi için, burjuvaların karĢısında iĢçilerin, gündelikçilerin. Camille Desmoulins tarafından ilk defa «proletarya» diye adlandırılan, iktisaden sömürülen halkın, kendi içinde örgütlenmiĢ bir sınıf niteliğini kazanması gerekiyordu.
Yukarıda genel çizgileriyle verdiğimiz onsekizinci yüzyıl Fransa'sındaki sosyal ortamın bir ürünü olan bu düĢünce akımının varsaydığı halkın birliği ve bölünmezliği, aynı metodla kurulan klasik anayasa hukukunu da etkilemiĢtir. 1789'un kurucuları için halk denilince, içinde hiç bir ayrılık ve bölünme söz konusu olmayan bir bütün akla gelmektedir. Eski rejimde var olan sınıflar (asiller-rahipler-Tiers Etat) kaldırılmıĢ, öte yandan iktisadî farklılaĢmaların meydana getirdiği sosyal sınıfların varlığı tanınmamıĢtır. Daha doğrusu, burjuvazinin dıĢındaki sınıflar daha olgunlaĢmadıkları, sınıf bilincine varamadıkları için, burjuva sınıfının dünya görüĢü ve çıkarları halkın bütününe mal edilmiĢtir. Marksist düĢünür Garaudy, 1789'da halkın dövüĢtüğünü, ancak kazanılan zaferden burjuvazinin yararlandığını, halkın büyük çoğunluğuyla burjuvazinin aynı Ģey olmadığını belirtmek gereğine iĢaret etmektedir. Unutmamak gerekir ki proletarya henüz örgütlenmemiĢ, bilinçsiz kitleler halinde iken, kendi düĢmanına karĢı değil, fakat düĢmanının düĢmanına karĢı dövüĢür. Nitekim 1789 Devriminin getirdiği, ileride üzerinde duracağımız aktif ve pasif vatandaĢ ayrımının vergiye dayandırılmasının uygulamadaki sonucu, bu dönemde iktidarın gerçek sahibinin mülk sahipleri olduğunu göstermektedir. Burjuvazi, kendi amaçlarına uygun düĢen bu bütüncü ve soyut halk anlayıĢını rahatça sürdürebilmek için, sosyolojik ve tarihî bir gerçeği de kapsayan Millet kavramına hukukî bir anlam vererek daha da soyutlaĢtırmıĢ, böylece 1789'un getirdiği, anayasa hukukunun devletin iktidar unsuruyla ilgili en önemli teorilerinden biri olan «Millî egemenlik» teorisi ortaya çıkmıĢtır. Alman hukuk bilgini Hans Kelsen, halkın birliğinin hukukçular tarafından yaratılmıĢ normatif bir birlik, varsayıma dayanan hukukî bir veri olduğunu ileri sürerken bu gerçeğe parmak basmaktadır. Soru 24 : Ġhtilâl öncesi fikir akımlarına göre «VatandaĢ» kimdir? Ortak akıl nedir? VatandaĢ kimdir? VatandaĢ, aklın emirlerine uyan, o emirlere göre hareket eden bireydir. Birey ancak evrensel aklın emirlerini yerine getirmekle, halk arasında bölünmelere sebep olan yanılmalardan kurtulabilecek ve kendisine mutluluğun yolunu açmıĢ olacaktır. VatandaĢlardan meydana gelen bir toplum, sözü edilen birliğin sağlandığı bir toplumdur. Bu birlik, ortak aklın hürriyet içinde sağladığı bir birliktir. Aklın birleĢtiriciliğini ve üstünlüğünü kabul eden bir siyasî sistemde, demokrasiyi sağlayacak olan oyların, baĢka hiç bir ölçüye vurulmaksızın, saddece sayı üstünlüğüne göre değerlendirilmesi mümkün değildir. Burada oyların sayısından çok, muhteva önem kazanmaktadır. Yani oylar akla uygun istekleri ihtiva ettikleri takdirde değer kazanacaklardır. Bu düĢünceye göre halkın iradesi, tutkuların doğurduğu yanılmalardan arınmıĢ, bencilliğin kötü etkilerinden sıyrılmıĢ, aydınlık bir düĢüncenin, aklın ürünü olmalıdır. Onun içindir ki 1789 ihtilâlinin getirdiği demokrasiyi ve halkın iradesini, büyük kalabalığın istekleri Ģeklinde anlamak son derece yanlıĢ olacaktır. Çünkü genel iradeyi bulup çıkarmak, insanın kendi zaaflarından kurtulması, ortak aklın emirlerine uymasıyla mümkündür. Ortak aklın emirlerini bulup çıkarmak herkesin baĢarabileceği bir iĢ değildir. Bu ancak belli bir kültür seviyesine gelmekle, yani bu kültür seviyesine gelebilecek imkânlara sahip olmakla mümkündür. Görüldüğü gibi onsekizinci yüzyıl düĢünürleri arasında, halkın çoğunluğunun siyasî konularda ehliyetsiz olduğu kanısı yaygındır. Onlara göre her Ģey halkın ortak çıkarları için yapılmalı, ancak halk tarafından yapılmamalıdır. Fransız ihtilâlini incelemiĢ olan Fransız düĢünürlerinden A. de Tocqueville'e göre, onsekizinci yüzyıl düĢüncesinde insan tabiatına hayranlık, insanın yaratıcı gücüne inanç gibi ilkelerin önemli yeri olduğu sanılır. Oysa onsekizinci yüzyıl düĢünürleri Tanrıyı olduğu kadar halk yığınlarını da hor görürlerdi. Aslında ortak akıl dedikleri Ģey, içinde yetiĢtikleri çevrenin, burjuvazinin çıkarlarından baĢka bir Ģey değildi.
Montesquieu de, «halk kendi kendini yönetecek yeterlikte değildir. Cumhuriyet hükümeti, saltanat hükümeti kadar, hatta ondan daha çok, bir meclis ya da senato tarafından yönetilmeye muhtaçtır.» derken aynı gerçeği ortaya koymaktadır. Hele burjuva düĢünürlerinin, halkın seçeceği temsilcilerin seçmeleri karĢısında bağımsızlıkları konusundaki titizliğini de göz önünde tutacak olursak, amacın ne olduğu kolayca anlaĢılır. Bütün çabalar, günlük yaĢama koĢulları içinde gerçekleĢtirilemiyen sınıfsız toplumun, akılcı yoldan, fikir planında ve kâğıt üzerinde gerçekleĢtirilmesine çalıĢmak yönündedir. Çünkü devlet yönetimine, doğrudan doğruya ya da temsilcilerini çeĢitli yollardan etkiliyerek, halkın tümünün, içindeki sosyal farklılaĢmaları yansıtacak Ģekilde katılabilmesi sağlansaydı, çıkarları burjuvazinin çıkarlarının karĢısında olan sosyal sınıf, gücünün bilincine vardığı anda, ayrıca bir mücadele vermesi gerekmeden, burjuvazinin getirdiği soyut halk anlayıĢını rahatça aĢabilirdi. Soru 25 : Rousseau'nun düĢüncelerinin Fransız ihtilâlinin fikrî yapısı içindeki yeri nedir? Ünlü düĢünür J.- J. Rousseau (1712-1773) nun en büyük özelliği, onsekizinci yüzyılda burjuva doktrinine henüz ahenkli, sistemli, mütecanis bir karĢı koyma, bir baĢkaldırma teĢkil edecek fikirler ortada yokken, burjuva dünya görüĢüne muhalefetin ilk hayalci örneklerinden birini vermiĢ olmasıdır. Fransız kamu hukuku profesörü Vedel'e göre, siyasi iktidarın kullanılmasıyla ilgili görüĢlerinde Marx'ın fikirlerine çok yaklaĢan Rousseau'nun mutlak demokrasi fikri, Fransız ihtilâliyle kurulan temsilî rejimden kesin çizgilerle ayrılır. Rousseau'nun doktrin alanında getirdiği farklı görüĢ 1793 Anayasasıyla uygulama alanına da çıkarılmak istenmiĢtir. Fakat Fransız toplumunun o dönemdeki sosyal yapısı ve olayların geliĢme çizgisi, 1793 Anayasasının uygulanmasına engel olmuĢtur. Burjuva sınıfının gittikçe güçlendiği bu dönemde, Rousseau'nun ileri sürdüğü fikirlerdeki bazı çeliĢmeler burjuva sınıfının savunucuları tarafından fırsat bilinerek, düĢünürün halkın iktidarı doğrudan doğruya kullanması konusundaki görüĢlerinin tümü ütopya olarak nitelendirilmiĢtir. Aslında Rousseau, Vedel'in iĢaret ettiği gibi, her alanda eĢitliğin sağlanmasını öngören, kanunun genelliği ilkesinden baĢka sınır tanımayan, mutlak demokrasiyi savunan bir yazardır. Ne var ki bütün düĢünürler gibi, kendi çağının sosyal koĢullarının etkisi altında kalan Rousseau, üçüncü sınıf (Tiers Etat) içinde var olan sınıf farklılaĢmasını tam anlamıyla görememiĢtir. Onun içindir ki Rousseau'nun gözünde de, hukuk önünde imtiyazlı sınıfların dıĢında kalan halk bir bütündür ve soyut bir kavramdır. Fransız Kurucu Meclisi'nin biçim verdiği «Millî egemenlik» teorisi gibi, J. - J. Rousseau'nun savunduğu «Halk egemenliği» teorisinin de soyut bir halk kavramına dayandığını, halkı günlük maddî yaĢama koĢulları içinde ele almadığını gösteren en güzel örnek, her iki görüĢün, halkın maddî yaĢayıĢının doğurduğu farklılaĢmaları yansıtacak örgütlenmelere, halkın bölünmesine yol açacağı kaygısıyla, karĢı oluĢlarıdır. «Millî egemenlik» teorisini savunanlar gibi Rousseau. da, toplum içindeki özel çıkar gruplarının ayrıca örgütlenmelerinin, genel yararın, kamu yararının sağlanmasını engelleyeceğini ileri sürmektedir. Ancak sanayinin geliĢmesiyle ve bu geliĢmenin kalabalıklaĢtırdığı iĢçilerin, kendi sınıf çıkarlarının burjuvazininkinden farklı olduğunu kavrayabilecek duruma gelmeleriyle, soyut halk kavramından kurtulmak mümkün olacaktır. Ne var ki Rousseau, savunduğu soyut vatandaĢ kavramına rağmen, eĢitlik konusundaki, baĢka bir deyiĢle genel iradeye fertlerin katılma biçimi konusundaki görüĢleriyle, yaĢadığı çağın iktisaden hâkim sınıflarının çıkarına hizmet etmemekte, tersine onlara karĢı çıkmaktadır. Rousseau'nun «Toplum SözleĢmesi» adlı eserinden bu konudaki pek çok örnekten biri olarak, sermaye birikiminin dolayısıyla da burjuvazinin geliĢmesinin zorunlu kabul edildiği bir dönemde, Rousseau'nun, hiç bir vatandaĢın ne baĢkasını satın alacak kadar varlıklı ne de kendini satacak kadar yoksul olmaması gerektiği fikrini savunmasını gösterebiliriz.
Soru 26 : Rousseau mutlak demokrasiyi savunmakla hangi sınıfın ideolojisine yaklaĢmaktadır? Rousseau'da her Ģeye hâkim olan genel irade, Likürg zamanında Isparta'da olduğu gibi, mülkiyet hakkını dilediği Ģekilde düzenleyebilir. Rousseau «Toplum SözleĢmesi»nde (Kitap II, Bölüm XV) insanların sırf servetlerine dayanarak toplumda hâkim duruma gelmelerine ve servetleri sayesinde devleti istedikleri gibi yönetmeye kalkmalarına kesinlikle karĢıdır. Ona göre bireylerin mülkleri üzerindeki tasarruf hakları, genel iradenin vatandaĢlar üzerindeki haklarına tâbi kılınmıĢtır, iĢte bunun içindir ki Vedel, Rousseau'nun «Halk egemenliği» ve demokrasi anlayıĢıyla marksist düĢüncenin bu konudaki görüĢleri arasında yakınlıklara iĢaret etmektedir. Touchard'ın belirttiği gibi, Rousseau demokrasinin gerçekleĢmesini sağlayacak hiç bir belirtinin henüz bulunmadığı bir dönemde demokrasiyi savunmuĢ bir yazardır. Ancak, içinde yaĢadığı dönemin koĢulları gereği, burjuva felsefesinin yarattığı soyut insandan hareket ederek eĢitçi bir demokratik toplum yaratmak isteyen bir düĢünür olarak, yirminci yüzyıldan bakıldığı zaman, bir ütopyacıdır. Ne var ki Rousseau, burjuvazi için tehlikeli bir ütopyacıdır. Bu tehlikeyi yaratan, iktidarın doğrudan doğruya halk tarafından kullanılması gerektiğini savunmasıdır. Halk iktidarı doğrudan doğruya kullanacak, ya da memur durumunda olan vekillerini emredici vekâletle bağlayacak ve bunları istediği zaman azledebilecektir. Böylece imtiyazlılar dıĢında kalan halkın içinde oluĢan sınıfsal bilinçlenme, kısa bir süre içinde devlet yönetimine yansıyabilecektir. 1789 ihtilâlinin getirdiği, siyasî üst yapı alanındaki en büyük değiĢiklik ise devletin, mutlak monarĢi yerine, temsilî sistemle yönetilmesidir. Birçok yazarın bu sistemin demokrasi olmadığını ileri sürmesinin nedeni, henüz merkezden yönetilen sınıf partilerinin geliĢmediği, seçmenlerin seçtikleri temsilcilere hiç bir Ģekilde emir veremedikleri bir ortamda, yönetimin Millet adına küçük bir burjuva azınlığının eline geçmiĢ olmasıdır. Onun içindir ki Fransız hukukçulardan Burdeau bu rejimi «yönetilen demokrasi», yani bir azınlık tarafından yönetilen bir demokrasi olarak adlandırmaktadır. Oysa 1789 ihtilâlinin getirdiği temsil anlayıĢındakinden farklı olarak Rousseau'da, halkla temsilciler arasındaki hukukî bağ (millî egemenlik teorisinin tersine) kopmamıĢtır. Halkın içindeki bütün dalgalanmalar hemen yasama organına yansıyabilecektir. Çünkü yasama organını ya halk kendisi meydana getirecek ya da bu organ halka vekâlet bağlarıyla bağlı vekillerden meydana gelecektir. Bildiğimiz gibi onsekizinci yüzyıl felsefesi aklın egemenliğini kurmayı amaç edinmiĢtir. Aklın egemenliğini kurmak, aydınlanmıĢ bir azınlığın iĢi olacaktır. Aslında aklın egemenliği, burjuvazinin idealleĢtirilmiĢ egemenliğinden baĢka bir Ģey değildir. Bu durumda soy aristokrasisinin yerini bir çeĢit para aristokrasisinin alması sözkonusu olmaktaydı. Bu dönemde küçük burjuvazinin toplum içindeki durumu ise ayrı bir özellik göstermektedir. Rousseau'nun yaĢadığı dönemde küçük burjuvazinin durumunu incelemeye çalıĢan J. L. Lecercle'in aĢağıdaki satırları ilgi çekicidir: «Eski rejime karĢı büyük burjuvaziyle birlik olan küçük burjuvazinin, kendisini yok edeceğine ve mülksüzleĢtlreceğine söz veren kapitalizmin geliĢmesini kabul etmesi için hiç bir sebep yoktur; küçük burjuvazi feodal sömürüden de hiç bir çıkar sağlamaz. Eski rejimde çektikleri daha fazladır. Bu yüzden küçük burjuvazi demokratik düĢüncelerin yerleĢmesine çok müsaittir. Fakat bu sınıf geçerli bir ekonomik programa sahip olamaz. Tarihin yok olmaya mahkûm ettiği küçük mülkiyetine umutsuzca ve sıkı sıkıya sarılır. Eski rejimin yerine olumlu ne koyabilir? Ġstekleri ütopik düĢler, hayaller Ģeklini alır; bütün yurttaĢların küçük mülk sahibi olacakları bir sosyal eĢitlik düzeni.» Bu istekler üretim tekniğine, üretim iliĢkilerine ve ekonomik geliĢmeye aykırı hayallerdir. Onun içindir ki küçük burjuvazi, bir yerden sonra, kendi gerilemesi olarak gördüğü ileriye doğru gidiĢi kınar. Küçük burjuva yığınlarına bir ideoloji vermiĢ olan Rousseau'nun eserini iĢte bu genel görünüĢ içinde yerine koymak gerekir. ĠĢte Rousseau, burjuvaziye göre daha devrimci olan fakat ekonomik bir programa sahip olamayan ve ütopyaya sığınanların çıkarlarını temsil eder.
Roussaau ile ilgili açıklamalarımıza son vermeden düĢünürün. Fransız ihtilâlinde radikal cumhuriyetçilerin meydana getirdiği Jakobenlerin ve mutlak demokrasi taraftarlarının babası olduğunu belirtmek gerekir. Çünkü Rousseau'ya göre bütün vatandaĢlar, bütün haklarını «egemene» yani devlet iktidarını meydana getiren güce teslim ettiklerine göre, «egemen», hürriyeti savunmak için sınırsız yetkilere sahip olmaktadır. ĠĢte bu egemen güç, eĢitliği sağlayacak sınıfsız toplumu yaratmak için ileride kullanılacaktır. Ve bu güç kullanılırken Rousseau'nun fikirlerinden yararlanılacaktır. Nitekim, yukarıda belirttiğimiz gibi, Vedel, Rousseau'nun eĢitçi ve çoğunluğun egemen olduğu mutlak demokrasi fikriyle Marx'ın siyasî fikirleri arasında büyük bir yakınlık bulmaktadır. Soru 27 : Fransız ihtilâlinin patlamasında masonluğun rolü var mıdır? Masonluk (franc - maconnerie) Fransa'ya Ġngiltere'den geçmiĢ olan örgütlü bir fikir akımıdır. Mason belgelerine göre Fransa'da 1776 yılında 198 olan loncaların sayısı 1789 yılında 629'a yükselmiĢtir. Aynı yılda mason biraderlerin toplamı otuz bin çevresindedir. Touchard'a göre bu dönemde Montesquieu, Diderot, d'Alembert, Helvetius, Voltaire, II. Frederik, Lessing, Herder, Mozart, Washington, Franklin, belki de Kant masondurlar. 1733 yılında mason loncaları baĢkanı olan Ramsay'e göre masonluğun o dönemde dayandığı temel düĢünce insanlığa hizmet ve insan sevgisidir. Amacı, vatan sevgisine sırt çevirmeden, insanların güzel sanatlar, erdem,.bilim ve din yoluyla yakınlaĢmalarını ve kardeĢliği sağlamaktır. Böylece bütün milletlerin, insanlığın ortak malı olan ve insanı mutlu kılan ürünlerden yararlanmaları mümkün olacaktır. Touchard'ın belirttiği gibi, Fransız ihtilâlinin patlamasında mason komplosunun önemli rol oynadığını savunan ve 1940'larda revaçta olan görüĢün gerçeklik payı, son araĢtırmaların ıĢığında, sanıldığı kadar fazla değildir. 1958 yılında Theodore Ruyssen, ihtilâl öncesinde, mason localarında monarĢiye karĢı bir komplo hazırlandığına dair hiç bir iĢaret bulamadığını belirtmiĢ, öte yandan masonluğun okültizm (gizli Ģeyler bilgisi) ve mistisizm (gizemcilik) ile bağları üzerinde durmuĢ, bu akımın akılcılığa karĢı oluĢuna iĢaret etmiĢtir. Soru 28 : ġimdiye kadar üzerinde durduklarımızın dıĢında, ihtilâli etkileyen baĢka fikir akımları var mıdır? Buraya kadar, ihtilâl öncesinde ortaya çıkan ve ihtilâli etkileyen fikirler üzerinde durduk. Hemen belirtelim ki 1789 Fransız ihtilâlinin fikir yönünü anlayabilmek için sadece ihtilâl öncesi fikir akımlarını incelemekle yetinemeyiz. Ġhtilâlin baĢlamasıyla birlikte ortaya atılan ve ihtilâlin çeĢitli dönemlerinde ağır basan sınıflarla birlikte geliĢen fikir akımlarına da değinmek gerekir. Ne var ki bu fikir akımlarını, ihtilâl öncesi ortaya çıkan ve ihtilâli etkileyen akımlarla birlikte değil, ihtilâl içinde geliĢen olaylarla birlikte ele almayı, ihtilâlin çeĢitli safhalarını anlayabilmek bakımından daha uygun buluyoruz. Onun içindir ki 1789'un ve 1793'ün getirdiği fikirlere ve bu arada baböfçülüğe daha ileride değineceğiz.
C. ĠHTĠLÂLĠ HAZIRLAYAN OLAYLAR Soru 29 : Ġhtilâlin patlamasına yol açan olaylar nasıl değerlendirilmelidir? Bugün sosyal bilimler artık toplumların diyalektik bir geliĢme kanununa tâbi olduklarını kabul etmek zorunda kalmıĢtır. Bilindiği gibi maddî üretim güçleri geliĢmelerinin belirli bir aĢamasında, yürürlükte olan üretim iliĢkileriyle, hukukî ifadesiyle mülkiyet iliĢkileriyle çatıĢma durumuna girerler. Böylece toplumsal devrim dönemine geçilir. Ekonomik temelin değiĢmesiyle birlikte bütün üst yapı hızlı ya da yavaĢ değiĢmeye baĢlar. 1789'da iktidarın yeni üretim iliĢkilerinden yana olanlar tarafından ele geçirilmesinde de hiç kuĢkusuz burada özet olarak değindiğimiz tarih ve toplum
görüĢü geliĢmenin temel nedenini açıklamaktadır. Ancak siyasî iktidarın ele geçiriliĢ biçimi üzerinde çeĢitli olayların etkisi de önemli rol oynamıĢtır. Siyasî iktidarın yeni sınıflar tarafından ele geçirilmesi, yani toplumun nitel değiĢimi bir sıçrama sonucu meydana gelmiĢtir. Bununla birlikte, konumuzla ilgili bir örnek vermek gerekirse, feodaliteden buriuva toplum düzenine geçiĢ her yerde aynı biçimde olmamıĢtır: Ġngiltere onyedinci yüzyılda her ne kadar (yüzeyde değiĢik sebeplere dayanan) çeĢitli ihtilâllere sahne olmuĢsa da sonuçta, burjuvazinin asıl iktidara geliĢi, ilk bakıĢta tedricî gibi gözüken Parlamento içi mücadele yoluyla gerçekleĢmiĢtir. Oysa Fransa'da iktidarın aynı yönde el değiĢtirmesi ancak bir ihtilâlin patlak vermesiyle ve kanlı safhalardan geçildikten sonra gerçekleĢebilmiĢtir. Demek ki ihtilâlin meydana geliĢinde, daha önce üzerinde durduğumuz gibi, sosyal yapıdan gelen, üretim güçleriyle üretim iliĢkileri arasındaki çeliĢiden (antagonizma) doğan belirleyici temel sebebin yanında bu nitel değiĢmenin biçimini etkileyen, o topluma özgü sebepleri de gözden uzak tutmamak gerekir. Yani üretim güçleri ile üretim iliĢkileri arasındaki diyalektik bağlar yanında, üst yapı kurumlarının dönerek alt yapıyı etkilemesinin de üzerinde durmak zorunlu olmaktadır. Biz burada Fransız ihtilâlinin meydana gelmesinde rol oynayan bütün hususları ayrıntılarıyla incelemek iddiasında değiliz. Sadece bir ihtilâlin geliĢini hazırlayan derin ve genel sebeplerin yanında, raslantıların ya da özel olayların ortaya çıkıĢının patlamayı kolaylaĢtırdığını, bu patlamayı ateĢleyici rol oynadığını hatırlatmak istiyoruz. Bu ikincil sebeplere örnek olarak savaĢların ve büyük iktisadî bunalımların bir baĢkaldırma, bir ihtilâl için, zincirin halkalarını zayıflatıcı çok önemli etkenler olduğunu tarih tespit etmiĢ durumdadır. ĠĢte bu baĢlık altında biz de Fransız ihtilâlinin meydana geliĢinde etken olan bu tip olayların baĢlıcalarını belirtmeye çalıĢacağız. Soru 30 : Ġhtilâlden önce Fransa'da nüfus artıĢı ne durumdaydı? Fransa'da onsekizinci yüzyılda, özellikle 1740 yılından sonra nüfus hızla artmaya baĢlamıĢtır. Bu artıĢın bir özelliği de uzun bir durgunluk döneminden sonra birdenbire ortaya çıkmıĢ olmasıdır. Ġhtilâlden önce ülkenin nüfusu 25 milyondur. Aynı dönemde Ġngiltere'nin nüfusu 9 milyon, Ġspanya'nınki ise 10,5 milyondur. Fransa'da nüfus artıĢı % 40 civarındadır. 1778 yılından sonra ise ölüm oranı düĢmektedir. Her yerde olduğu gibi doğumlar, aristokrasiyi değil, daha çok onun karĢısında olan sınıfları kalabalıklaĢtırıyordu. Soboul'a göre, onsekizinci yüzyılın ikinci yarısında görülen bu nüfus artıĢında gıdasızlık, açlık ve salgın hastalıklara yol açan büyük bunalımların ortadan kalkması önemli bir etken olmuĢtur, öte yandan nüfus artıĢı köyleri değil, kentlerin nüfusunu kalabalıklaĢtırıyordu. 1789 yılında nüfusu 10.000'in üstünde 60 kent vardı. Nüfusu 2.000'in üstünde olan bölgeleri de kent sayacak olursak, kentlerin nüfusu genel nüfusa oranla %16'yı geçiyordu. Bu nüfus artıĢı tarım ürünleri talebini fazlalaĢtırıyor ve fiyatların yükselmesine yol açıyordu. Soru 31 : Ġhtilâl öncesinde Fransa'da fiyat artıĢları ne gibi bir geliĢme göstermiĢtir? Fransa'da fiyatlar onsekizinci yüzyıl boyunca süregiden, aĢağı yukarı 1733 yılından 1817 yılına kadar devam eden bir artma göstermiĢtir. 1758 yılına kadar nispeten yavaĢ olan bu artıĢ 1758-1770 arasında ĢiddetlenmiĢ, daha sonra (ihtilâl arifesinde yeniden hızlanmak üzere) nispeten durulmuĢtur. 1733 fiyatlarını 100 olarak alacak olursak, 1771-1785 yıllarında %45 olan artıĢ, 1785-1789 arasında %65 yükselmiĢtir. Bu fiyat artıĢları çeĢitli ürünlerde eĢit nispette olmamıĢtır. En fazla yükseliĢ yiyecek maddelerinde görülmektedir. Mevsimlik yükseliĢleri de bu fiyat artıĢlarına ekleyecek olursak buğdayın %127, çavdarın %136 pahalandığı görülür. Öte yandan 1788 yılında düĢük ürün alınması, Fransız sosyalist liderlerinden J. Jaures'in de belirttiği gibi, 1788-89 yıllarında yoksul halk arasında açlık
baĢgöstermesine ve halk kütlelerinin burjuva ihtilâlinin hizmetine girmelerine yol açmıĢtır. Soru 32 : Fiyat artıĢlarının sebepleri nedir ve ihtilâlin patlamasında etkisi var mıdır? Nüfus artıĢı, fiyat yükseliĢlerinde önemli bir etkendir. Ne var ki. mevsimlik fiyat artıĢlarında hava Ģartlarının, dolayısıyla de alınan ürün miktarının ve ulaĢtırma Ģebekesinin zayıflığının rolü büyük olmuĢtur. Bu dönemde bölgeler içlerine kapanık olarak yaĢamaktadırlar; ihracat çok azdır. Uzun vadeli fiyat artıĢlarında ise, onsekizinci yüzyılda kıymetli madenlerin fazla miktarda piyasaya sürülmesinin büyük rol oynadığını iktisatçılar elbirliğiyle kabul etmektedirler, özellikle Brezilya altını ve Meksika gümüĢü piyasada çok bollaĢmıĢtır. Nitekim Soboul, yarattığı enflasyon ve fiyat artıĢı yüzünden. Fransız ihtilâlinin bir ölçüde Meksika madenlerinde hazırlanmıĢ olduğunun iddia edilebileceğini ileri sürmektedir. Böylece nüfus artıĢı ile, kısaca değindiğimiz öbür sebeplerin etkisiyle meydana gelen fiyat artıĢları, yarattığı ekonomik bunalımlar yoluyla, gittikçe kağĢayan sosyal yapının çözülmesinde önemli bir etken olmuĢtur. Soru 33 : Fransa'da aristokrasi ihtilâlin patlamasında nasıl bir rol oynamıĢtır? Eğer ihtilâlin patlak vermesinde etken olmuĢ yakın sebepleri önem derecelerine göre sıralayacak olursak, nüfus ve fiyat artıĢlarının arkasından, ihtilâl öncesinde aristokrasinin tutumuna yer vermek gerekir. Onsekizinci yüzyılda monarĢi, aydınlanma felsefesinin getirdiği görüĢler karĢısında, teokratik hukuk anlayıĢına dayanarak hüküm sürmeye devam ediyordu; burjuvazinin geliĢmesiyle ortaya çıkan fikir hareketlerine karĢı savunma durumuna geçmiĢti. Fransa kralı hâlâ Tanrının yeryüzündeki temsilcisiydi ve mutlak bir iktidara sahipti. Fakat ihtilâl öncesinde mutlak krallık rejiminin irade ve inanç eksikliği göze batar bir hale gelmiĢ bulunuyordu. Sonunda, Onaltıncı Louis'nin mutlak yetkileri aristokrasinin eline geçti. Bu el değiĢtirmeyi göz önüne alarak, Soboul'la birlikte, 1789 ihtilâlinden önce, 1787 yılında bir aristokrasi ihtilâlinden söz etmek mümkündür. Hatta aristokrasinin hareketini bizce bir karĢı ihtilâl olarak nitelemek daha doğru olacaktır. Çünkü Turgot gibi reformcu vekillerin teĢebbüs ettiği ve aristokratların çıkarlarını tehlikeye sokan birtakım reformlara, bu arada vergi reformuna, aristokrasi karĢı çıkmıĢtır. Birer yargı organı olmakla birlikte kral emirnamelerini kayıt ve ilân etmek, krala uyarmalarda bulunmak yetkilerine sahip, üyeleri kral tarafından seçilen ya da bu üyelikleri babadan oğula geçen, aristokratlardan kurulu eski Parlamentoların direnmesi karĢısında, iktisadî buhranlara karĢı, geçici de olsa, tedbir alınamamıĢ ve bu yönde reformlar yapılamamıĢtır. Aristokrasi reformlara karĢı kendi arasında birleĢtikten sonra, krala karĢı burjuvaziyi yardımına çağırmıĢtır. Böylece burjuvazi çıraklık dönemini aristokrasinin yanında tamamlamıĢ oluyordu. Kralın keyfî hareketleri karĢısında aristokrasi de, ileride burjuvaların isteklerinin baĢında gelecek olan ve ihtilâlin baĢlamasında ve geliĢmesinde önemli bir etken olan istekler öne sürmüĢtür. Bu isteklerin baĢında, Anayasalı bir rejimin kurulması, vergilerin, daha önce de değindiğimiz gibi, Etats Generaux'lar tarafından onaylanması gelmektedir. Ne var ki aristokrasi bu isteklerde bulunurken Etats Generaux'larda kendi üstünlüğünü sağlayan imtiyazlara sarılıyor, feodal hakların yürürlükte kalmasını savunuyordu. Devlet maliyesini düzeltmek, vergi reformunu bir daha denemek üzere Kralın BaĢbakanlığa getirdiği Brienne, imtiyazlılarla üçüncü sınıfın (ordre) birleĢmesi karĢısında güçsüz bir duruma düĢtü. Parlamentolar vergi artıĢlarını öngören kanunlara karĢı çıktılar. Devlet hazinesi ise tamtakırdı. Bu durumda Brienne mücadeleden çekilmek zorunda kaldı; 5 Temmuz 1788'de Etats Generaux'ları 1 Mayıs 1789 tarihinde toplayacağına dair söz verdi. Brienne 24 Ağustos 1788 tarihinde görevinden istifa etti. Kral BaĢbakanlığa Necker'i getirdi. Necker krallığın
aristokrasiye teslim oluĢunu tamamladı. Paris Parlamentosu 21 Eylül 1788'de aldığı bir kararla Etats Generaux'ların, 1614'de olduğu gibi, her birinin bir oy sahibi olduğu üç ayrı sınıf (ordre) halinde toplanmasını karar altına aldı. Böylece imtiyazlı sınıflar üstünlüğü sağlamıĢ olacaklardı. 1788 Eylülünde aristokrasi baĢarıya ulaĢmıĢ görünüyordu. Ne var ki aristokrasi, mutlak monarĢiye karĢı üstünlüğünü sağlarken, mutlak monarĢi ile birlikte sürdürdüğü düzeni ayakta tutan rejimi zayıflatmıĢ, sosyal ve iktisadî geliĢmenin güçlendirdiği üçüncü sınıfın (ordre) ön plana geçerek gerçek ihtilâli baĢlatmasına yol açmıĢtır. Soru 34 : Ġhtilâl öncesinde ordu ne durumdaydı? Fransız ihtilâlini inceleyen bütün tarihçiler kralın orduya güvenmekle büyük hata ettiğinde fikir birliği halindedirler. Güvenilecek olan birlikler sadece yabancı askerlerden meydana gelen birliklerdi (krallık döneminde Fransız ordusunda paralı yabancı asker de kullanılırdı. Bunların büyük çoğunluğunu Ġsviçreliler ve Almanlar teĢkil ediyordu). Fransızlar arasında astsubaylarda büyük bir memnuniyetsizlik vardı. Saint Germain fermanı (buyrultu) ile asil olmayanlara subaylık yolu kapanmıĢtı. Astsubaylar imtiyazlılarla mutlak monarĢiyi savunmak için dövüĢmeye niyetli değillerdi. Topçu ve istihkâm birliklerinde durum piyade ve süvari birliklerinden de kötüydü. Piyade ve süvari subaylarının büyük çoğunluğunun asillerden meydana gelmesiyle birlikte, yukarıda değindiğimiz fermana rağmen, kadroları tamamlayabilmek için bu birliklere de halktan subaylar tayin etmek zorunluğu doğmuĢtu. Erlere daha yakın olan, halktan gelen bu subaylar ve astsubaylar, ordunun düzenin savunulmasında güvenilmez bir güç haline gelmesinde birinci derecede rol oynuyorlardı.
II. FRANSIZ ĠHTĠLÂLĠNĠN BAġLAMASI A. HUKUK ALANINDA ĠHTĠLÂL Soru 35 : Etats Generaux'lar nedir? Fransa'da «Etats Generaux»lar, merkezî devletin toplum içinde sivrilen sınıflara danıĢma gereği duymasından ve malî destek aramasından doğmuĢtur. Daha önce belirttiğimiz gibi Etats Generaux'ların kökü feodaliteye dayanır. Feodal çağda devletin bütünlüğünden söz etmek bir hayli zordur. Nitekim Fransa'da feodal çağın baĢlarında yasama yetkisinin kralla senyörler arasında paylaĢılmıĢ olması, bunun en belirgin örneğidir. Kral, ancak doğrudan doğruya tahta bağlı topraklar üzerinde yasama yetkisini kullanabiliyordu; vassalları durumunda olan senyörlerin toprakları üzerinde yasama yetkisini kullanabilmesi için laik senyörleri ve rahipler sınıfının mensuplarını, «Curia Regis» adı verilen meclislerde toplayarak, çeĢitli konularda karar verebilmek için onların rızasını alması gerekiyordu. Öte yandan vassalların, feodal örf ve âdetlere göre, görevlerini yerine getirebilmeleri için bu toplantılara katılmaları gerekiyordu. Curia Regis toplantılarına feodal senyörlerle kilise büyükleri kendi Ģahısları adına katılırlardı. Bu meclislerin toplantıya çağrılıĢ sebeplerinin en önemlisi kralın, feodal ilkelere göre, doğrudan doğruya kendisine bağlı topraklar dıĢında vergi toplayamamasıdır. Fransa Kralı Philippe le Bel, ilk defa 10 Nisan 1302 tarihinde, o zamana kadar Curia Regis'lere katılan asillerle kilise büyüklerinden baĢka, imtiyazlı kentlerin temsilcilerini de Paris'te, Notre Dame kilisesinde yapılacak olan toplantılara çağırarak «Etats Generaux» ların kurulmasını sağlamıĢ oldu. Böylece yavaĢ yavaĢ zenginleĢmeye baĢlayan burjuvazinin kent halkı tarafından seçilerek
Etats Generaux'lara yollanması «vekâlet» yolunu açmıĢ, zamanla feodal senyörlerin ve kilisenin de bu meclislere vekil göndermesiyle Etats Generaux'lar temsilî meclisler niteliğini kazanmıĢlardır. Daha önce de iĢaret ettiğimiz gibi feodal çağın baĢlarında kralla senyörler arasında paylaĢılan iktidar, gittikçe kralın elinde toplanma eğilimi göstermiĢtir. Onun için de Etats Generaux'lardaki vekillerin iktidara katılmaları söz konusu değildir; iktidarın kralla Etats Generaux'lar arasında paylaĢılması diye bir mesele yoktur. Etats Generaux'ların yetkilerini geniĢletmek için ileri sürülen fikirler ve krallığın buhranlı dönemlerinde iktidarı paylaĢmak ya da denetlemek için gösterilen cabalar sonuç vermemiĢtir. Böylece Etats Generaux'lar, kralın dilediği zaman toplantıya çağırdığı danıĢma organları olmaktan kurtulamamıĢtır. Etats Generaux'ların yetkilerini geniĢletmek için çaba gösterenlerin düĢüncelerini Ģöyle özetlemek mümkündür. «Kralı Tanrı seçer, ancak Tanrı iradesini, oylarıyla, halk belli eder: 'Vox populi, vox Dei' (halkın sesi Tanrının sesidir).» Bu görüĢe göre kral ancak halkın verdiği vekâlete dayanarak devlet iktidarını kullanabilir. Ayrıca, bu hakkı sadece Etats Generaux'lar toplantı halinde olmadığı zamanlar kullanabilir. Etats Generaux'ların toplandığı andan itibaren iktidar halkın vekillerine geçer ve bunların aldıkları bütün kararlar, hiç bir engelle karĢılaĢmaksızın, kanun kuvvetini kazanır. Ne var ki Fransız kralları bu görüĢü hiç bir zaman benimsemediler, iktidarı halktan aldıkları görüĢü krallarca hoĢ karĢılanmadığı gibi, özellikle onaltı, onyedi ve onsekizinci yüzyıllarda, kralların iktidarı Tanrıdan aldıkları görüĢü kuvvet kazandı. Bu ikinci görüĢe göre ise Etats Generaux'lar danıĢma kurullarıdır ve krala yardımcı olmak üzere, kralın dilediği zamanlar toplanmak zorundadır. Kral Etats, Generaux'ların dilek ve Ģikayetleriyle bağlı değildir. Özellikle yasama yetkisi bütünüyle krala aittir. Kral, Etats Generaux'ların isteklerinin birçoğunu kanunlaĢtırsa bile (Onaltıncı yüzyılda olduğu gibi) bu, yasama yetkisini adı gecen meclislerle paylaĢtığı anlamına gelmez. ġunu da belirtelim ki Etats Generaux'lar en çok vergi toplama konusunda krala karĢı dayatmıĢlar, kralın vergi toplayabilmesi için Etats Generaux'lardan yetki alması gerektiği tezini sonuna kadar savunmuĢlardır. Özellikle onaltıncı yüzyılda kralların bu konudaki birçok tekliflerini geri çevirmiĢlerdir. Ne var ki hukuk acısından, vergi toplama konusunda da Kral Etats Generaux'lara bağlı değildir. Kral, halkın temsilcilerinin onayını, sırf vergi toplama iĢini kolaylaĢtırmak için istemektedir. Soru 36 : Etats Generaux'lara seçilenlerle seçmenleri arasındaki iliĢkinin niteliği nedir? Dilek listeleri nedir? Etats Generaux'larda, seçmenle temsilciler arasındaki hukukî iliĢkiyi, bugünkü seçmenle Milletvekili arasındaki iliĢkiden ayırabilmek için, birincisine emredici vekâlet diyoruz. Burada seçmenler oy verdikleri kiĢilere, «Etats Generaux'lara git, kararlaĢtırdığımız ve sana bildirdiğimiz hususların dıĢına çıkmadan, bizim yerimize ve adımıza konuĢ» demektedirler. Etats Generaux'lara seçilen vekil, seçmenlerinin kendisine verdiği vekâletteki talimatla bağlıdır. Mecliste bu talimat çerçevesi içinde konuĢmak, oy ve mütalâa vermek zorundadır. Vekil bu talimatın dıĢına çıkamaz kendi dilediği gibi oy kullanamaz ve mütalâada bulunamaz. Aksi halde bölge halkı kendisini azledebilir. Emredici vekâleti, 1789 yılından sonra Fransa'da ve uzun bir geliĢme sonucu Ġngiltere'de yerleĢen temsilî sistemden ayıran en önemli noktalardan biri muhakkak ki, emredici vekâletin yürürlükte olduğu hallerde, seçmenlerin vekillerini istedikleri zaman azledebilmeleridir. Vekil, hizmetlerine karĢılık bir ücret alacaktır. Bu ücreti müvekkilleri olan seçmenlerinden, yani ancak kendi seçim bölgesinden isteyebilecektir. Görüldüğü gibi, Etats Generaux'larda uygulanan «emredici vekâlet»in, değindiğimiz yönlerden, hususî hukuk vekâletinden hiç bir farkı yoktur. Burada, siyasî bir organ olan Etats Generaux'larda emredici vekâletin kullanılabilmesini kolaylaĢtıran, hatta zorunlu kılan hususları da belirtmek gerekir. Etats Generaux'larda, 1789 ihtilâlinden sonra olduğu gibi bir bütün olarak milletin değil, sınıfların {ordres) ve bölgelerin temsil edilmesi,
vekillerin doğrudan doğruya seçmenlerinden talimat almalarını kolaylaĢtırıyordu. Ayrıca bu meclislerin danıĢma organı oluĢu, kralın tartıĢılacak konuları daha önceden belirtmesi, vekillere peĢin talimat verilmesini kolaylaĢtırdığı gibi, vekillerin de bu talimat sınırları içinde hareket edebilmelerini mümkün kılan bir ortam yaratıyordu. Bölgeler tarafından her sınıfın (ordre) temsilcilerine verdiği talimata dilek listeleri ya da defterleri (cahiers de doleances) deniliyordu. Soru 37 : 1789 yılında Etats Generaux'lar nasıl bir ortam içinde toplantıya çağrıldılar ve bu toplantılar ne gibi meseleler yarattı? Onsekizinci yüzyılın sonuna doğru Fransa'da baĢgösteren iktisadî sıkıntılar bir yandan halkın gittikçe yoksullaĢarak vergi ödeyemez hale geliĢi, öte yandan kralın bütçe açığını kapatabilmek için yeni vergiler koymak zorunda kalıĢı ve asillerin bu vergilere karĢı çıkmaları, 1614 yılından beri bir kenara itilmiĢ olan Etats Generaux'ların kral tarafından yeniden toplantıya çağırılmasına yol açtı. Vergi verecek olanlar, Etats Generaux'ların kuruluĢ nedenlerinin baĢında gelen eski bir geleneğe dayanarak rızalarının alınmasını istiyorlardı. Onun içindir ki Fransa'nın içinde kıvrandığı iktisadî bunalımı önlemek üzere aranan çarelerin baĢında Etats Generaux'ları toplamak geliyordu. Kral Etats Generaux'lar yoluyla uyruklarından yeni vergiler toplayabileceğini umuyordu. Böylece ikiyüz yıla yakın bir süre sonra Etats Generaux'ların yeniden toplanmasına yol açılmıĢ oldu. Ne var ki bu meclislerin son toplandıkları 1614 yılından bu yana Fransa'nın sosyal yapısında önemli değiĢiklikler olmuĢtu. Bu değiĢiklikler, Etats Generaux'ların toplanmasıyla ilgili hazırlıklar sırasında, çözülmesi gereken birtakım meselelerin ortaya çıkmasına yol açtı. Söz konusu değiĢikliklerin en önemlisi Tiers Etat'nın, yani imtiyazlı sınıfların (ordres) dıĢında kalan halkın, ülkenin hayatında eskisinden çok daha önemli bir rol oynamaya baĢlamıĢ olmasıydı. 1614 yılından bu yana ticaretin geliĢmesi, manüfaktürlerin iktisadî hayatta önemli bir yer tutmaya baĢlaması, servet birikimine yol açmıĢtı. Bu servet daha çok Tiers Etat'nın bir bölüğünde toplanıyor, böylece Tiers Etat'nın imtiyazlı sınıflar karĢısında önemi artmıĢ oluyordu. Ġktisadî ve sosyal alandaki geliĢme, toplanacak olan Etats Generaux'larda Tiers Etat vekillerinin sayısının ne olacağı sorusunu ortaya çıkarıyordu. Tiers Etat'nın dileği, nüfusuna, iktisadî hizmetlerine ve ödediği vergi payına uygun olarak, Etats Generaux'lara, iki imtiyazlı sınıfın —asiller ve rahipler sınıfının— yollayacağı vekil sayısının iki misli vekil yollayabilmekti. Tiers Etat'nın bu isteği kabul edildi. Ancak vekil sayısının tespiti meselesiyle birlikte ele alınması gereken baĢka bir konu üzerinde, sınıf esasına göre mi. Ģahıs baĢına mı oy verileceği üzerinde hiç durulmadı. Etats Generaux'ları meydana getirecek olan 1155 vekilden 578'i halk tarafından seçilecekti. BaĢka bir önemli nokta da vatandaĢların büyük çoğunluğuna, seçimlere katılma imkânının tanınmıĢ olmasıydı. Yirmi beĢ yaĢını bitirmiĢ, vergi veren bütün vatandaĢlar seçmen olabiliyorlardı. Seçimlere beĢ milyon kiĢinin katıldığı belirtilmektedir. Etats Generaux seçimlerinde iki imtiyazlı sınıfın (ordres) vekillerinin tek dereceli olarak seçilmelerine karĢılık Tiers Etat vekilleri köylerde iki dereceli, kentlerde ise üç dereceli olarak seçiliyorlardı. Bu durum ise Tiers Etat içinde çoğunlukla burjuvaların seçilmesini kolaylaĢtırıyordu. Seçimler meclis halinde toplanmıĢ olan korporasyon, mahalle,, kent ya da «bailliage» (seçim bölgesi) vekillerinin dilek listelerini hazırlamalarından sonra yapılıyordu. Dilek listelerinin hazırlanması daf etkili konuĢması, kültürü ve dilekleri kaleme alıĢıyla ün yapan, daha doğrusu üstünlüğünü ispat eden burjuvaların bu meclisler tarafından vekil olarak seçilmelerine yol açıyordu. Nitekim sayıları 578 olan halk vekillerinin 200'ü avukat, geri kalanı da tüccar, bankacı ve sanayiciydi; buna karĢılık köylü ve esnaftan seçilmiĢ vekil yoktu. Dilek listelerinin hazırlanmasında imtiyazlı sınıflar (ordres) birlikte hareket ediyorlardı. Asillerle rahipler her seçim çevresinde tek. meclis halinde toplanıyor ve tek dilek listesi hazırlıyorlardı.
Soru 38 : 1789'da düzenlenen dilek listelerinde ne gibi istekler yer almıĢtı? 1789'da listelerde yer alan dileklerden birisi çok önemliydi. Buistek Ģöyle özetlenebilir: MonarĢiyi muhafaza etmekle birlikte bir anayasayla sınırlamak. Defterlerin büyük çoğunluğunda, malî meselelere geçilmeden önce bu hususun gerçekleĢtirilmesi, bir ön Ģart olarak ileriye sürülmekteydi. Dilek listelerinin içinde en ilginçlerinden biri olan Paris Tiers Etat'sının listesinde anayasayla ilgili olarak Ģöyle denilmektedir: «Fransız monarĢisinde yasama yetkisi kralla birlikte millete aittir; yürütme yetkisi tek baĢına krala aittir. «Milletin rızası alınmadan hiç bir vergi konulamaz. Olağanüstü toplantıların dıĢında, Etats Generaux'lar sürekli olarak her üç yılda bir toplanmalıdır. Etats Generaux'lar gelecek toplantının tarihini tespit etmeden dağılmayacaklardır. Etats Generaux'ların toplanmasını önleyici hareketlerde bulunan kimseler vatan haini ilân edileceklerdir. «Ġki toplantı arasında kurulacak büro ve kurulların sadece araĢtırma yapmak ve Etats Generaux'lara teklifler getirmek yetkileri olup yasama yetkileri yoktur. Bütün bu hususların düzenlenmesi için, toplanacak Etats Generaux'ların bir anayasa hazırlamaları gerekmektedir. «Bütün vatandaĢların, bütün sınıfların birlikte müzakere ve toplantılar yapmasını çok istiyorsak da bu husus gerçekleĢinceye dek, Tiers Etat vatandaĢlarının vekil sayısının, genel toplamın yarısına eĢit olmasını istiyoruz.» Bir anayasa hazırlanması isteğine, pek gönülden olmasa bile, asiller ve rahipler de katılmıĢtır. Anayasanın hazırlanması, kralın yetkilerinin sınırlanması, vergi ve kanunların ancak vekiller tarafından karar altına alınması gerektiği üzerinde birleĢen üç sınıfın dilek listeleri, baĢka konularda birlik göstermezler. Bu noktaya burada parmak basmazsak, Fransız ihtilâlinin çıkıĢ sebebini anlamaya imkân bulamayız. Elindeki yetkilerin hiç birinden fedakârlık yapmak istemeyen kralın ise Tiers Etat'ya karĢı durabilmesi için asillerle ve rahiplerin bir kısmıyla iĢbirliği yapması gerekiyordu. Tiers Etat dilek listelerinin tersine, rahipler sınıfının dilek listeleri vicdan hürriyeti ve imtiyazların kaldırılması konularında ya sessiz kalıyor ya da bu isteklere karĢı çıkıyordu. Asiller ise, imtiyazların kaldırılmasına karĢı çıktıkları gibi, Tiers Etat'nın isteğinin tam tersine, Etats Generaux'ların ayrı ayrı üç sınıf halinde toplanmaları üzerinde direniyorlardı. Açıktır ki Tiers Etat'nın feodal hak ve imtiyazların kaldırılması konusundaki dileği, asillerin varoluĢ sebebini ellerinden almak anlamına geliyordu. Ancak, dilek listelerinden çıkan sonuçlara göre, bütün bu anlaĢmazlıkların yanında, kesin olan bir Ģey varsa o da, bir Kurucu Meclis olarak toplantıya çağrılmadıkları halde, Etats Genâraux'ların bir anayasa hazırlamak zorunluğuyla karĢı karĢıya kalmıĢ olduklarıdır. Aslında dilek listelerindeki anayasayla ilgili Isteklor, Etats Generaux'larm yapısında ve üyelerinin hukukî durumunda önemli değiĢikliklere yol açabilecek isteklerdir. Gerçekte kral üç sınıfın (ordres) vekillerini kendilerine danıĢmak üzere toplantıya çağırmıĢtır. Oysa seçmenler vekillerinden bütün Fransızları bağlayacak bir anayasa hazırlamasını istemektedirler. Laferriere'in belirttiği gibi, kral Etats Generaux'ları toplantıya çağırdı; oysa seçmenlerin büyük çoğunluğu bir Millî Kurucu Meclisin üyelerini seçmeyi uygun buldular. Soru 39 : Etats Generaux'larda ilk anlaĢmazlık nasıl çıktı? 1789 yılında, Etats Generaux'lara gidecek vekillerin seçimi sırasında hazırlanan dilek listelerinde (cahiers de doleances) mutlak monarĢiye karĢı çıkıldığını, asillerin, rahiplerin ve halk adına burjuvaların, kralın yetkilerini sınırlayan bir anayasa yapılmasını oybirliğine yakın çoğunlukla istediklerini daha önce de belirttik. Ancak, mutlak monarĢiyi sınırlamak konusunda birleĢen üç sınıfın (ordres) vekilleri, geri kalan birçok konularda aralarında anlaĢmaktan uzaktırlar. Bu anlaĢmazlıklar 5 Mayıs 1789 açılıĢ oturumunda ortaya çıkmaya baĢlamıĢtır.
Bir yandan kral, açılıĢ oturumunda yaptığı konuĢmayla, hiç bir yetkisinden kolay kolay vazgeçmeyeceğini ortaya koyarken, öte yandan üç sınıf (ordres) arasında, vekillerin yetkilerinin incelenmesiyle ilgili olarak, ilk anlaĢmazlıklar baĢgöstermiĢtir. Kral Meclisi, Etats Generaux'larda görüĢülecek konuları karar altına alırken, toplantılarda uygulanacak olan müzakere Ģekli üzerinde ayrıca durmamıĢtı. Fransız tarihçilerinden Aulard, müzakere Ģeklinin bile bile düzenlenmediğini, böylece Kral Meclisinin, Etats Generaux'Iara bağlanan umutların kendiliğinden suya düĢmesine çalıĢtığını ileri sürer. Nitekim Etats Generaux'larda vekillerin yetkileri incelenirken, oy verme Ģekli sınıflar arasında ilk büyük anlaĢmazlığın kaynağı olmuĢtur. Vekillerin yetkilerinin incelenmesini, her üç sınıfın vekilleri ayrı ayrı toplanarak kendi aralarında mı yapacaklardır? Yoksa bütün sınıfların vekilleri biraraya gelerek mi bu yetkilerin incelenmesine geçeceklerdir? Ġkinci bir anlaĢmazlık da sınıf esasına göre mi, Ģahıs esasına göre mi oy verileceği konusunun tartıĢılmasından doğmuĢtur. ġahıs esasına göre oy verilmesi kabul edilecek olursa, yukarıdaki sorunun karĢılığı da verilmiĢ olmaktadır. Çünkü bu durumda bütün sınıfların (ordres) vekillerinin görüĢme ve oylamayı birlikte yapacakları da kendiliğinden kabul edilmiĢ oluyordu. Sınıf esasına göre oy verilmesi kabul edilecek olursa, asiller ve rahipler sınıfları (ordres) birleĢerek, her zaman ikiye bir, halkın isteklerini geri çevirebileceklerdi. Oysa Ģahıs baĢına oy verilmesi kabul edilecek olursa, 1155 üyeliğin 578'ine sahip olan Tiers Etat kendi aleyhine kararlar alınmasını önleyebilecekti. Soru 40 : Etats Generaux'lardan Millet Meclisi'ne nasıl geçildi? Kral Meclisinin bu hususu düzenlememiĢ olması yüzünden, ne Ģekilde oy verileceğine Etats Generaux'lardaki vekiller kendileri karar verecekler; daha doğrusu karar veremeyecekler, anlaĢmazlığa düĢecekler, bu anlaĢmazlık Etats Generaux'ların ortadan kalkmasına, yeni bir Meclisin kurulmasına ve yeni bir temsil esasının uygulanmasına yol açacaktır. Nitekim 6 Mayıs 1789 tarihinde, Tiers Etat'nın vekilleri, her sınıfın (ordre) vekillerinin eskiden olduğu gibi ayrı ayrı toplanmaları ilkesini reddederek, imtiyazlı sınıfların Etats Generaux içindeki varlığını tanımadıklarını ilân ettiler. Buna karĢılık asiller 47'ye karĢı 141 oyla, rahipler ise 114 oya karĢı sadece 133 oyla, Ģahıs baĢına oy vermeyi reddediyor, ayrı ayrı toplanarak kendi üyelerinin yetkilerinin incelenmesine baĢlıyorlardı. 10 Haziran 1789'da, Konum delegeleri adını alan Tiers Etat vekilleri, Sieyes'in teklifi üzerine, öteki sınıfların (ordres) vekillerini, yetilerin birlikte incelenmesi için aynı salonda toplanmaya çağırdılar. Rahipler sınıfı vekillerinin bu konudaki kararsızlıkları ve teklifin asiller tarafından reddedilmesi karĢısında, Tiers Etat'nın vekilleri kendi kendilerine toplanarak göreve baĢladılar. Bu karardan sonra imtiyazlı sınıfların vekilleri arasında çatlaklar baĢgöstermeye baĢladı. 13 Haziranda 3, 14 Haziranda 6, 16 Haziranda 10 rahip, Tiers Etat'nın çağrısına uyarak onlara katıldı. Tiers Etat vekilleri artık bütün Fransızlar adına konuĢtuklarının bilincine vardıklarını, gerekirse tek baĢlarına Fransız milletini cesaretle temsil edebileceklerini gösteren davranıĢlarda bulunuyorlardı. 15 Haziranda Sieyes, Tiers Etat vekillerinin vakit kaybetmeden bir «Anayasa» hazırlamalarını teklif etti. Sieyes'e göre ülke nüfusunun %96'sını temsil eden bir meclis, milletin kendisinden beklediği görevi yerine getirmeliydi. Ayrıca artık hiç bir anlamı kalmayan «Etats Generaux» adını bırakarak, «Fransız Milletinin OnaylanmıĢ MeĢru Meclisi» adını almasını teklif etti. Meclisin adı konusunda öbür vekiller (Mounier, Mirabeau v.b.) tarafından yapılan tekliflerden sonra Sieyes, vekil Legrand'ın teklifini benimseyerek «Millet Meclisi» adının alınmasını oya koydurdu. 88 oya karĢı 490 oyla, 17 Haziran 1789 tarihinde Tiers Etat vekillerinden meydana gelen kurul «Millet Meclisi» adını aldı.
Millet Meclisi adını alır almaz da vergilerin kesin olarak Millet tarafından onaylanması gerektiğini ilân etti. Halkın vekillerinin bu kendine güvenli, bilinçli tutumu karĢısında, rahipler sınıfının vekillerinin direnme gücü daha da kırıldı; 19 Haziranda 137'ye karĢı 149 oyla Tiers Etat vekillerine katılmaya ve yetkileri birlikte incelemeye karar verdiler. Tiers Etat ve rahipler sınıfının vekillerinin aldıkları kararları protesto eden asillerin tutumundan cesaretlenen ve onlarla iĢbirliği halinde bulunan Onaltıncı Louis, halkın temsilcileriyle rahiplerin birleĢmesini önlemek için, 19 Haziranda vekillerin toplandığı salonu kapattırdı. Ünlü Fransız tarihçilerinden Michelet'nin dediği gibi, sonunda herkes dengini buldu, imtiyazlı sınıflar temsilcilerinin büyük çoğunluğu kralla birleĢti, Meclis ise Milletle birleĢti. Soru 41 : «Jeu de Paume» (*) andı nedir? Kralın Meclisi kapatma kararı karĢısında Tiers Etat'nın vekilleri 20 Haziranda «Jeu de Paume» salonunda toplandılar. «Hiç bir zaman birbirlerinden ayrılmamaya. Anayasayı tamamlayıncaya kadar, nerede olursa olsun, Ģartların elverdiği yerde toplanmaya», bir teki dıĢında bütün vekiller karar verdiler ve and içtiler. And içme töreninden önce Meclis üyelerinden Mounier, Meclis kürsüsünden, «Hakları çiğnenen ve onuru yaralanan Milletin temsilcileri, kralı meĢum kararlar almaya iten entrikaların farkındadır,» diyordu. Rahip ve siyasî yazar Sieyes'in Tiers Etat'nın Millet demek olduğunu iddia eden düĢünceleri artık Tiers Etat vekilleri tarafından da benimsenmiĢti. Bundan böyle vekiller, kendi bölgeleri adına değil, Millet adına konuĢmaya baĢlayacaklardı. (*) Raketle ya da lobutla oynanan bir çeĢit top oyunu. Soru 42 : Etats Generaux'lardan Millet Meclisi'ne geçiĢi sağlayan 17 Haziran kararına ve bunu izleyen kararlara karĢı kralın tepkisi ne oldu ve ihtilâl nasıl baĢladı? Bilindiği gibi Etats Generaux'lar 17 Haziran 1789'da artık tarihe karıĢmıĢ bulunuyordu. 17 Hazirandan sonra alınan iki karar Fransız Milletini, temsilcileri aracılığıyla yasama yetkisini kullanır duruma getirmiĢtir. Bu kararlar aynı zamanda Meclis üyelerini, bölge ve topluluklardan vekâlet alan birer vekil olmaktan çıkarmıĢ, onları bütün Milletin temsilcileri haline getirmiĢtir. Bu kararların birincisi kralın, Meclis tarafından onaylanmadıkça hiç bir vergi toplayamayacağına ait karar," ikincisi de bir Anayasa yapmadan dağılmamak için içilen «Jeu de Paume» andıdır. Meclis, kralın vergi toplamak için Etats Generaux'lara danıĢmakla yetinmesi geleneğini bozarak vergi salma yetkisini tamamen kendi yasama alanı içine almıĢ, böylece danıĢma organı olmaktan çıkarak, yasama organı haline gelmiĢtir. Aulard'ın iĢaret ettiği gibi vekiller, bir anayasa yapmadan vergi namına beĢ para vermemek için seçmenlerinden vekâlet almıĢ olduklarına inanıyorlardı. Nitekim Mounier, 9 Temmuz 1789 tarihinde Meclise sunduğu raporun yedinci sayfasında, «Müvekkillerimiz bizim Anayasanın kabulünden önce vergi vermeyi kabul etmemizi menetmiĢlerdir. Onun içindir ki sürekli olarak Anayasayı hazırlamakla uğraĢarak Milletin emirlerine uyduğumuzu göstereceğiz.» diyordu 17 Haziran kararı karĢısında kral, 23 Haziranda bütün Etats Generaux'ları biraraya toplayarak bir konuĢma yaptı. Onaltıncı Louis, bu konuĢmasında, bazı önemli tavizler vermekle birlikte, 17 Haziran kararını iptal ettiğini, Ģahıs baĢına oy vermeyi yasakladığını ve vekillerin eskisi gibi sınıflara (ordres) ayrılmaları gerektiğini bildirdi. Toplantıdan sonra kralla birlikte asiller ve bir kısım yüksek rütbeli papazlar salonu terkettiler. Kralın gidiĢinden sonra, kralın Meclisin dağılması emrini hatırlatmaya gelen protokol Ģefi Marki Breze'ye Meclis BaĢkanı Bailly, Meclisin ancak kendi alacağı bir kararla dağıtabileceğini bildirdi. Mirabeau'nun Marki Breze'ye karĢılığı ise, ihtilâlin baĢladığını daha açıkça belirtmesi bakımından ve yiğitçe edası yüzünden ün salmıĢtır. Mirabeau, «Eğer aramızda hiç bir iĢi bulunmayan, konuĢmaya yetkisi olmayan sizi, bizleri buradan
çıkarmakla görevlendirdilerse, kuvvet kullanmak için amirinizden ayrıca yetki istemeniz gerekecektir. Çünkü yerlerimizi ancak süngülerin zoruyla terkedebiliriz» diyordu. Soru 43 : Kurucu Millet Meclisi adını alan Meclisin, kralın iki yüzlü davranıĢı karĢısındaki tutumu ne oldu? Milleti temsil ettiğini iddia eden Meclisin direnmesi karĢısında kral, 27 Haziranda öbür sınıflara da Millet Meclisine katılmalarını emretti. Aulard'ın değindiği gibi, kralın 27 Haziran kararı, asillerle kral arasındaki çıkar birliğini ve anlaĢmayı bozmuyordu. Bu, zorunlu bir tavizden baĢka bir Ģey değildi. Bir yandan Tiers Etat'nın isteklerine boyun eğilmiĢ zannı veriliyor, öte yandan —Milleti temsil ettiklerini iddia eden ve çoğunluğunu burjuvaların meydana getirdiği Tiers Etat vekillerine hadlerini bildirmek, çıkacak karıĢıklıkları önlemek üzere— sınırdan asker getirilmesine çalıĢılıyordu. Beri yanda Meclis içinde, otuz üyeden kurulu bir Anayasa Komisyonu çalıĢmalara baĢlamıĢtır. Hazırlanan programa göre: 1. Bir hukuk beyannamesi ilân edilecek; 2. Krallığın temel kanununu teĢkil eden esasların açıklanması yoluyla milletin ve kralın hukukuna açıklık kazandırılacaktır. Bu çalıĢmalar sırasında kralın askerî birlikleri Meclisi kuĢatmıĢ, kral, Meclisten askerlerin uzaklaĢtırılması isteğini reddetmiĢtir. Artık savaĢ ilân edilmiĢtir. Bir yanda imtiyazlılara dayanan kral, öbür yanda burjuvaların çoğunlukta olduğu ve Milleti temsil eden Meclis vardır. Anayasayı hazırlayacak olan Millet Meclisi 9 Temmuz 1789'da «Kurucu Millet Meclisi» adını aldı. Burada belirtmek gerekir ki kendilerini Milletin temsilcileri ilân edenler, yasama gücünü ele geçirmekle birlikte, bu dönemde henüz iktidarı kralla paylaĢmaktan vazgeçmiĢ değillerdir. Henüz Mecliste ve halk arasında cumhuriyetçi fikirler yaygın değildir. Hatta, Aulard'ın belirttiğine göre, baĢlarda böyle bir eğilim hem hiç yok gibidir. ġimdilik amaç anayasalı bir monarĢiyi gerçekleĢtirmek, yasama gücünü kralın elinden almaktır. Asıl önemli olan, yasama gücünün kralın elinden alındıktan sonra kimin tarafından ve nasıl kullanılacağıdır. Bu gücü kullanabilecek olan hazır bir organ vardır. Kendi sınıflarından (ordres), bölgelerinden ya da korporasyonlardan aldıkları vekâletlerle Tiers Etat velileri krala karĢı direnmiĢlerdir. Krala ve imtiyazlı sınıflara karĢı yürütülen mücadelenin geliĢme doğrultusu yasama gücünün, çoğunluğuyla Tiers Etat vekillerinden meydana gelen meclis tarafından, kendisini temsilcisi saydığı milletin bütünü adına kullanılmasına yönelmiĢtir. Böylece 1789 Temmuzunun baĢında ihtilâl, siyasî iktidarın el değiĢtirmesi bakımından tamamlanmıĢtır. Soboul'un belirttiği gibi, burjuvazinin egemen olduğu Tiers Etat'nın yani üçüncü, imtiyazsız sınıfın (ordre), yoksul rahiplerin ve asillerin liberal Kolunun temsilcilerinin biraraya gelmeleri sonucunda, mutlak monarĢinin yerini Milletin egemenliği almıĢtır. Soru 44 : 1789'da burjuvazi kan akıtmadan yasama yetkisini ele geçirdikten sonra niçin ihtilâle halkın da katılmasıyla kanlı bir yola girildi? Üçüncü sınıf ya da halk sınıfı (ordre) dediğimiz Tiers Etat içinde, burjuvalar arasında muhafazakâr bir grup vardı. Bunlar, kendilerine katılan fakir rahiplerin temsilcileri ve asillerin liberal koluyla birlikte, uzlaĢmaya taraftar bir kanat meydana getiriyorlardı. Burjuvazinin dıĢında kalan yoksul halk çoğunluğunun, iktisadî bunalımın da etkisiyle, kıpırdamaya baĢlaması üzerine. Haziran sonlarında bu kanat daha da güçlendi. Bu kanadı Mounier temsil ediyordu. Fakat bütün uzlaĢma isteklerinin karĢısına, feodal düzenden arta kalan, toplumun geliĢmesini önleyen üretim iliĢkileri dikiliyordu. Ġhtilâlci burjuvazi ile halk kütlelerinin birleĢtikleri nokta, bu feodal artığı düzenin son bulmasıydı. Oysa baĢkaca birçok tavizler vermeye yanaĢan kralla asiller, feodal hakların kaldırılmasına, düzenin değiĢmesine karĢıydılar.
Ġktisadi bunalımın etkisiyle 28 Nisan 1789'dan itibaren yer yer ayaklanan halk bazı iĢyerlerini, tahıl depolarını ve konvoylarını talan etmeye baĢladı. Öte yandan kralın Millet Meclisi, daha sonra da Kurucu Millet Meclisi adını alan halkın seçtiği Etats Generaux vekillerine karĢı zor kullanmaya yeltenmesi, Paris ve Versailles çevresine paralı yabancı askerlerin çoğunlukta olduğu yirmi bin kiĢilik bir birliği yerleĢtirmesi, bardağı taĢıran son damla olmuĢtur. Örgütü, kendi teçhizatını kendisi sağlayabilecek olan varlıklı aile çocuklarından meydana getirilecekti. Hemen belirtelim ki, ileride «Millî muhafızlar» adını alacak olan bu milis örgütü aynı zamanda burjuvazinin üstünlüğünü ve emekçi halkı denetimi altında tutmak isteyiĢini de ortaya koymaktadır.
B. HALKIN ĠHTĠLÂLE KATILMASI Soru 45 : Paris halkı ihtilâle nasıl katıldı? Paris halkı, tehdit altında bulunan Meclisi savunmak için ayaklanmıĢ ve bu ayaklanma ihtilâlin baĢarıya ulaĢmasında önemli bir faktör olmuĢtur. Kralın Meclise karĢı olumsuz tutumu yüzünden heyecanı gittikçe artan Paris halkı, 12 Temmuz Pazar sabahı, liberal, reformlardan yana Necker'in BaĢbakanlıktan uzaklaĢtırıldığını duyunca, galeyan son haddini buldu. Halk «Palais-Royal» bahçesinde toplanıp hatiplerin heyecanlı konuĢmalarını dinliyordu. KonuĢmacıların arasında ateĢli ve inandırıcı sözleriyle en çok göze batan gene Camille Desmoulins idi. Camille Desmoulins, konuĢmasında, 1572 yılında protestanlara karĢı giriĢilen Saint-Barthelemy katliamına benzer bir katliamın, despotluğa karĢı çıkan vatanseverlere karĢı hazırlanmıĢ olabileceğini söylüyor, halkı hürriyetlerini savunmaya çağırıyordu. Bu sırada paralı Alman askerlerinden kurulu bir atlı birliği halkın üzerine saldırdı. Öte yandan bir Fransız muhafız birliği de acele kıĢlasından çıkarak halka katılıyordu. ÇarpıĢmalarda ölen ve yaralananlar oldu. Ertesi gün, 13 Temmuz 1789'da Paris'te ihtilâlci bir belediye ile bir milis örgütü kuruluyordu. Halkın kılıç, kazma, kargı ellerine ne geçirirlerse onunla silâhlanarak sokaklara döküldüğü, kilise çanlarının aralıksız çaldığı 13 Temmuz Pazartesi günü, Etats Generaux'lara seçilmiĢ Tiers Etat üyelerinden 20 kadarı ihtilâlci belediye üyelerine katılarak belediye binasında (Hotel de Ville) sürekli bir komite kurdular. Bu komite Paris'in güvenliğini sağlamak üzere, on iki bin kiĢilik bir «Paris milisi» meydana .getirmek için harekete geçti. Milis örgütü, kendi teçhizatını kendese sağlayabilecek olan varlıklı aile çocuklarından meydana getirilecekti. Hemen belirtelim ki, ileride «Milli Muhafızlar» adını alacak olan bu milis örgütü aynı zamanda bujuvazinin üstünlüğünü ve emekçi halkı denetimi altında tutmak isteyiĢini de ortaya koymaktadır. Soru 46 : Bastille kalesini halk nasıl aldı? Askerlerin çoğunluğunun pasif ya da kendilerinden yana tutumu karĢısında halkın ayaklanması geniĢlemeye baĢladı. Kralın kuvvet kullanması ihtimaline karĢı silâhlanmak gereğini duyan halk 14 Temmuz sabahı, sakat subay ve erlerin barındığı «Invalides» kıĢlasını talan etti; birçok top ve binlerce tüfek ele geçirildi. Daha sonra halk, yine silâh ve cephane ele geçirmek amacıyla, aynı zamanda hapishane olarak da kullanılan «Bastille» kalesine yürüdü. Kale kumandanı ile halk temsilcileri arasında müzakereler baĢlamıĢken, öğleye doğru kaleden halkın üzerine ateĢ açıldı. Fransız muhafız askerlerinin mevziye soktuğu topçu bataryasının desteğiyle halk Bastille kalesine hücum etti. Dört saat içinde 200 kadar ölü ve yaralı veren halkın hücumuna dayanamayan kale teslim oldu. Kale kumandanı Launay öldürüldü, kafası bir kargıya takılarak dolaĢtırıldı. Paris Belediyesinde kurulmuĢ bulunan Komite, Bailly'yi Belediye BaĢkanlığına, La Fayette'i de Millî Muhafızların kumandanlığına atadı. Bailly bir burjuva, La
Fayette ise Amerikan ihtilâline katılmıĢ bir asil, kralcı, liberal bir generaldir. Soru 47 : Bastille kalesinin alınması ne gibi sonuçlar doğurdu? Bastille kalesinin zaptı, her Ģeyden önce Fransız ihtilâlinin sembolü haline gelmiĢtir ve 14 Temmuz bugün de Fransa'nın en büyük millî bayramıdır. Bastille'in ele geçirilmesi mutlak iktidarın ve eski rejimin yıkılması sonucunu doğurmuĢtur. Bastille'in halk tarafından alınmasından sonra kral 17 Temmuzda Paris Belediye Sarayına giderek, yaratılan fiilî durumu kabul ettiğini göstermiĢtir. Kral, kendi rengiyle (beyaz) Paris kentinin renklerinden (mavi ve kırmızı) meydana gelen, yeni Fransa'nın sembolü olan mavi, beyaz, kırmızı renkli kokartı La Fayette'in elinden almıĢtır. Paris'teki bu olayların en önemli sonucu, bütün Fransız kentlerinde de ihtilâlci belediyelerin kurulmasına yol açılmıĢ olmasıdır. Oralarda da burjuva milisleri millî muhafız kıtalarını meydana getirdiler. Öte yandan Bastille'in alınması «büyük korku»ya yol açmıĢtır. Soru 48 : «Büyük korku» nedir? Etats Generaux'ların toplanmasından beri, özellikle köylerde ve kasabalarda asillerin, yabancı devletlerin yardımı ve iĢsiz güçsüz takımının meydana getirdiği eĢkiya ile birlikte, kompla hazırladıkları kulaktan kulağa yayılıyordu. Büyük gerçek payı taĢıyan söylentilere göre, komplonun amacı Meclisi dağıtmak, asillerin imtiyazlarını güçlendirmekti. Bu söylentilerle çalkalanan taĢrada köylüler asillerin Ģatolarına saldırmaya baĢlamıĢlar, köylülerin feodal geleneklere göre asillere vermek zorunda oldukları vergilerin ve yerine getirmekle yükümlü oldukları angaryaların kayıtlı olduğu «terriers» denilen belgeleri yakmıĢlardır. Bu olaylar korku'yu büsbütün artırmıĢtır. Böylece Fransa'da 1789 yılının 20 Temmuzu ile 6 Ağustosu arasında «büyük korku» adı verilen dönem yaĢanmıĢtır. Köylülerin feodaliteye karĢı çıkmaları, ihtilâlin en önemli kararlarından birinin 4 Ağustos gecesi Kurucu Millet Meclisi tarafından alınmasında büyük etken olmuĢtur. Soru 49 : Feodal düzen Kurucu Millet Meclisinde nasıl kaldırıldı? Köylülerin Ģatolara malikânelere saldırıp yağma etmeye baĢlamaları, köylünün sırtına binen. Orta Çağdan kalma yüklerin kaldırılması meselesinin Kurucu Millet Meclisine getirilmesine yol açmıĢtır. Burjuvazi bir yandan feodal düzenin getirdiği hukukî engelleri kaldırmak ve bireyleri piyasa kanunlarına uymaya zorlamak, — ele geçirdiği üretim araçları sürekli olarak kol emeğini gerektirdiği için— feodal kanunlarla toprağa bağlanmıĢ olan köylüyü topraktan koparmak ve emeğini ücret karĢılığında satan kol emekçisi yapmak istiyordu. Öte yandan mülkiyet hakkının kutsallığını savunmakla, feodal hakların kaldırılması konusunda çeliĢiye düĢüyordu. Feodal hakların, burjuva mülkiyet anlayıĢını tehlikeye düĢürmeden kaldırılabileceği konusunda Kurucu Millet Meclisinin burjuva üyeleri kesin karara varamamıĢlardı. Üçüncü Sınıf (ordre) temsilcileri arasındaki burjuva hukukçular, halkın Ģiddet hareketleri karĢısında, kutsal mülkiyet hakkının kuvvet kullanılarak savunulması gerektiğini ileri sürüyorlardı. ĠĢin en ilginç yanı Ģudur ki, köylü halkı yatıĢtırabilmek için birtakım tavizler verilmesi gerektiğini savunanlar, asillerin liberal kolu olmuĢtur. Ne var ki çoğunluğunu küçük senyörlerin meydana getirdiği asîller sınıfının büyük bir bölümü imtiyazlarından vazgeçmeye niyetli değildi; her türlü değiĢikliğe Ģiddetle karĢıydı. 3 Ağustos 1789 günü Kurucu Millet Meclisinde bir karar projesi üzerinde tartıĢma çıktı. Projeye göre: «Vergilerin ödenmemesi ve çeĢitli yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, hiç bir Ģekilde ve hiç bir sebebe dayanılarak mazur gösterilemezdi». Servetini kaybettiği için kendisine «Topraksız Jean» adı takılan Noailles Vikontu. 4 Ağustos gecesi, bütün malî imtiyazların ve
angaryanın kaldırılmasını, baĢkaca feodal hakların da satın alınabilmesini teklif etti. Fransa'nın en varlıklı asillerinden biri olan Aiguillon Dükü bu teklifi hararetle destekledi. Böylece burjuvazi için kutsal olan mülkiyet hakkı da korunmuĢ oluyordu. Özetlenecek olursa, feodal hakların büyük bir kısmının ancak tazminat karĢılığı kaldırılabileceği esası kabul edilmiĢ oluyordu. Meclis teklifi büyük bir heyecan havası içinde kabul etti; Kral Onaltıncı Louis'yi de, Fransızları hürriyetlerine kavuĢturan, kurtarıcı ilân etti. Hemen belirtelim ki Kurucu Meclis tarafından feodal kalıntıların kaldırılması, gerçek olmaktan çok görünüĢtedir. 4 Ağustos gecesi alınan kararların 5-11 Ağustos arasında yazılı hale getiriliĢi sırasında, bu kararların ne kadar farklı anlamlara gelebileceği, bu kararlardan yararlanma imkânının köylü ve burjuvalar için aynı olmadığı, asillerin fedakârlıklarının görünüĢte kaldığı açıkça ortaya çıktı. En önemli feodal yükümlülüklerden, ancak bu yükümlülükler çeĢitli biçimlerde satın alınırsa kurtulmak mümkündü. Yani feodal bağlar altında ezilenlerin bu bağların büyük bir kısmından, ancak senyörlere verecekleri tazminat karĢılığı kurtulabilecekleri karar altına alınmıĢtı. Bu karar ise sadece büyük toprakların burjuvazinin eline geçmesine yarayabilirdi. Böylece feodaliteden toprak kapitalizmine bir adım atılıyordu. Bunun yanında vergide eĢitlik imtiyazlıların dıĢında kalan herkese fayda sağlıyordu. Oysa sivil ve askerî görevlere giriĢte imtiyazların kaldırılması, sadece bu görevleri yapabilecek yetenekleri elde edebilmiĢ bulunan burjuvazinin iĢine yaramaktaydı. Aslında feodalite bir hukukî müessese olarak yıkılıyor fakat ekonomik yanıyla devam ediyordu. Soru 50 : «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi» nasıl kabul edildi? Kurucu Meclisin aldığı kararlarla bundan böyle bütün Fransızlar kanun önünde eĢit durumdaydılar. Öte yandan iç gümrüklerin, bölgelere göre değiĢen örf ve âdetlere dayanan kanunların ve çeĢitli kent ve bölgelere tanınan imtiyazların da kaldırılmasıyla Fransa'nın birliği sağlanmıĢtı. Eski hukuk düzeni yıkılmıĢtı; Ģimdi artık yenisini kurmak söz konusuydu. Ağustos ayı baĢından beri bu yönde çalıĢmalara baĢlanmıĢtı. Mecliste Anayasa Komisyonu adına konuĢan Mounier'ye göre Anayasa ve Anayasanın baĢına konmasını gerekli bulduğu Haklar Bildirisine Ģu esaslar hâkim olmalıydı: Bir anayasanın, iyi bir anayasa olabilmesi için insan haklarına dayanması, bu hakları koruması gerekir. Tabiî adaletin (hukukun) bütün bireylere tanıdığı hakların neler olduğunun ortaya konması gerekir. Bunlar her tür toplumu meydana getiren temel ilkelerdir. Anayasanın her maddesinin bu temel ilkelerin bir sonucu olmasını sağlayacak Ģekilde bu ilkelerin hatırlanması ve hatırlatılması gerekir. Bildiri kısa, yalın ve açık olmalıdır. Mecliste tartıĢmalar daha çok, bir bildirinin gerekli olup olmadığı üzerinde toplandı. Bazı ılımlı burjuvalar, karıĢıklık ve düzensizlik yaratacağından korkarak, bir bildirinin hazırlanmasına karĢı idiler. Rahipler adına konuĢan bir üye ise haklar bildirisinin bir görevler bildirisi ile tamamlanmasını istiyordu. TartıĢmaların sonunda Meclis bir bildirinin hazırlanmasına karar verdi. Bundan sonra da vicdan özgürlüğü ile ilgili maddeler uzun tartıĢmalara yol açtı. Rahipler, devletin resmî dininin olması konusunda uzun uzun direndiler. Bu direnmeye karĢı çıkanların baĢında Mirabeau geliyordu. Sonunda, 26 Ağustos 1789'da «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi» kabul edildi. Soru 51 : «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi!» nedir? Burjuvazinin dünya görüĢünü yansıtması bakımından, Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi, en önemli belgelerden biri, belki de baĢta gelenidir. Bu belgenin yayınlanmasının insanlık tarihinin bir dönüm noktasını teĢkil ettiği herkesçe kabul edilmiĢtir. Oysa 1789 Bildirisi, haklar bildirilerinin ilki değildir. Bireylerin hak ve hürriyetlerini ilân eden bu tip bildiriler daha önce Amerika'da hazırlanmıĢ ve yürürlüğe girmiĢtir. (4 Temmuz 1776 tarihli Amerikan Bağımsızlık Bildirisi, 12 Haziran 1776 tarihli Virginia Anayasasının baĢına, konulmuĢ olan Haklar
Bildirisi «Bill of Rights»). Fransız ihtilâlcileri de Amerikan devletinin kurucularının yaptıkları gibi, tabiî haklar doktrininden esinlenerek, insanların «tabiî, baĢkasına devredilemez, zaman aĢımına uğramaz, kutsal» haklara sahip olduklarını ilân etmiĢlerdir. O halde 1789 Bildirisinin önemi ve yarattığı büyük etki nereden geliyor? Bunun cevabını bildirinin anlatım gücünde, üslûbun aydınlık ve çekici oluĢunda, en önemlisi de kullanılan formüllerin evrensel bir nitelik taĢımasında aramak gerekir. Fransız Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi, adında da belirtildiği gibi, sadece Fransız yurttaĢını değil, bütün insanlığı kapsayan bir özgürlük anlayıĢı getirmiĢtir. Ayrıca Kurucu Meclis, yalnızca içinde yaĢanılan dönem için değil, bütün çağlar için yürürlükte kalabilecek temel ilkeleri açıkladığı kanısındadır. Burjuva dünya görüĢünü yansıtan Bildiriye göre sosyal ve siyasî hayatın tüm kötülüklerinin tek nedeni, insanın doğuĢtan sahip olduğu ve her zaman için var olan insan haklarının unutulması, bu haklara gereken saygının gösterilmemesidir. ' Ancak ileride sosyalist öğretinin ıĢığı altında bilinçlenen iĢçi sınıfının tarih sahnesine çıkıĢıyla, insanların hürriyete doğuĢtan sahip olmadıkları, hürriyetin donmuĢ bir kalıp olmayıp sürekli mücadele sonunda kazanıldığı ve bu mücadelenin bir sınıf mücadelesi olduğu ortaya çıkacaktır. Bir giriĢ ile 17 maddeden meydana gelen, burjuva hürriyet anlayıĢının en ilginç belgesi olan bu Bildiriye göre insanların ana hakları: hürriyet, güvenlik, baskıya karĢı direnme, bir de mülkiyet hakkıdır. Mülkiyet hakkı dokunulmaz, kutsal bir hak olarak ilân edilmektedir. Öte yandan Bildiri insanı soyut bir kavram olarak ele almıĢtır. Bildiriye göre insanlar, günlük uğraĢlarının ve içinde yaĢadıkları ortamın iktisadî ve siyasî koĢullarının dıĢında, yalnız kanun önünde eĢit varlıklardır. Bu görüĢe göre iĢçi-iĢveren, ırgat-ağa ayrımı yoktur; bütün bu farklılaĢmaların üstünde yurttaĢ vardır. YurttaĢlar, anayasa karĢısında eĢit bireylerdir. Daha önce de belirttiğimiz gibi hukuk önünde imtiyazlı asillere ve kilise adamlarına karĢı, halkın arasından çıkan ve halkın küçük bir azınlığını teĢkil etmekle beraber üretim araçlarını elinde toplamıĢ bulunan burjuva sınıfı, durumu gereği, bütün mücadelesini kanun önünde hukukî eĢitliğini sağlamak amacına yöneltmiĢtir. Hukuk kanunları önünde eĢit olan vatandaĢlar, serbest piyasaya dayanan kapitalist düzen içinde, bu düzenin kendine özgü kanunlarına (iktisadî kanunlar) terkedilmiĢlerdir. Bilindiği gibi bu kanunlar emekçilerin kol emeklerini üretim araçlarına satmaları ve artı-değer yoluyla sömürülmeleri sonucuna varmaktadır. ĠĢte böyle bir hüriyet ve kanunlar önünde eĢitlik anlayıĢından oluĢan haklara, klasik bireysel haklar (ferdî haklar) diyoruz. Bireysel haklar sistemi içersinde devletin rolü, kanun çerçevesi içinde düzeni sağlayıp, ötesine karıĢmamaktır. Devlet bir candarma rolündedir; bu hakların sağlanmasında devletin olumlu bir katkısı yoktur. Öte yandan Bildiri, kuvvetler ayrılığı ilkesini benimseyerek, bireyin karĢısında devletin gücünü frenlemeye çalıĢmıĢ, Montesquieu'den esinlenerek kuvvetin kuvveti durdurması ilkesini kabul etmiĢ, yasama, yürütme ve yargı organları arasında denge kurmaya yönetmiĢtir. Egemenlik hakkını kralın elinden almıĢ olan Bildiri, Rousseau'dan çok Sieyes'ten esinlenerek egemenliği, doğrudan doğruya halka değil. Millet tüzel kiĢisine tanımıĢ, böylece aslında burjuvazinin egemenliğini sağlamıĢtır. Millet, yaĢamıĢ ve yaĢayacak kuĢakları içine alan, uzak geçmiĢten sonsuz geleceğe doğru sürüp giden, kendisini teĢkil eden gerçek kiĢilerden ve onların iradelerinden ayrı, kendine özgü bir kiĢiliğe ve iradeye sahip olan bir tüzel kiĢilik olarak kabul edilmektedir. Bu anlayıĢ ise ileride göreceğimiz gibi, halkın karĢısında kanunları yapanları Milletin temsilcisi sayarak bunların bağımsız hale gelmelerini ve vatandaĢların, aktif vatandaĢlar, pasif vatandaĢlar olarak ikiye ayrılmasını mümkün kılmakta, böylece burjuvazinin egemenliğine yol açmaktadır. ġunu da belirtelim ki Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi, açıklığa kavuĢturduğu hakları ayrıca güvenlik altına almamıĢtır. Çünkü bu bildiri, pozitif bir hukuk belgesi olmaktan çok, zamanının burjuva dünya görüĢünü, bireyci felsefesini
yansıtan bir belge niteliğindedir. Bildiride açıklanan haklar baĢka bir metinle, 3 Eylül 1791 tarihli Anayasa ile güvenlik altına alınacaktır. Soru 52 : Ekim 1789'da Paris halkı kralın ve aristokrasinin direncini nasıl kırdı? 1789 yılının Eylül ayında iktisadî durum kötüye gidiyordu. Bu arada, Paris halkının ayaklanması üzerine birtakım tavizler veren kral feodal düzene son veren kararları onaylamayarak pasif bir direnmeye geçiyordu. Bu arada Anayasayı tartıĢmaya baĢlayan Mecliste bölünmeler baĢgöstermeye baĢlamıĢtı. Halk temsilcilerinden bir kısmı, halkın ayaklanması karĢısında sağa kaymaya, kralın ve asillerin durumunu kuvvetlendirmeye yanaĢıyorlardı. Bunların yaptığı teklifler arasında en önemlileri, Ġngiltere örnek alınarak Anayasada kralın seçtiği, asillerden kurulu bir ikinci Meclise yer verilmesi ve krala, kanunların yürürlüğe girmesini önleyecek veto yetkisinin tanınmasıydı. Bunlara MonarĢiyen ya da, Ġngiliz siyasî rejimini taklit etmek istedikleri için Angloman deniliyordu. Ġkinci Meclisin kurulması kabul edilmemiĢtir, öte yandan, 4 Ağustos kararlarını krala onaylatmak amacıyla, krala bir erteleyici veto hakkı tanındı. Ancak kral 4 Ağustos kararları ile Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisini kabul etmemekte direniyordu. Bir yandan da yine Versailles çevresine asker topluyordu. Öte yandan açlık, iktisadî bunalım öyle bir sınıra gelip dayanmıĢtı ki Paris halkını yeniden sokağa dökülmeye itiyordu. Bu arada halkın harekete geçmesine imkân verecek olayların patlak vermesi de gecikmedi. Flandre'dan gelen bir alaya kral muhafızlarının verdiği ziyafete kral ailesi de katılmıĢtı. Ziyafette kralın lehine ve Kurucu Meclis aleyhine büyük tezahürat yapıldı. Bu olayın dedikodusu, baĢka tahrik edici haberlerle de abartılarak Paris halkı arasında yayıldı. Söylentilere göre ziyafette mavi, beyaz, kırmızı renkli kokartlar yırtılmıĢ, kralın rengi olan beyaz; ve kraliçenin siyah rengi ; göğüslere takılmıĢtı. 5 Ekimde, 7-8 bin silâhlı kadın kraldan ekmek istemek için Versailles'a doğru yola çıktı. 4 Ağustos kararlarının onaylanmasını isteyen binlerce erkek de bunlara katıldı. Sarayı saran, hatta kraliçenin dairesine kadar giren halkın baskısı karĢısında kral, halka un dağıtılacağına söz verdi; halkın isteğine uyarak, halkla birlikte Paris'e gelip Tuileries sarayına yerleĢti. Yirmi gün sonra Meclis de Versailles'dan Paris'e taĢındı. Bu dönemde kralın prestiji hâlâ yüksektir.
III KURUCU MECLĠS DÖNEMĠ VE 1791 ANAYASASI Soru 53 : Kurucu Mecliste partiler var mıydı? Sağ ve sol nedir? Fransız ihtilâli sırasında Kurucu Mecliste, parlamenter rejimde olduğu gibi üyeleri belli bir programa bağlılıklarına göre ayrılan partiler yoktur. Bunun belki bir dereceye kadar istisnası Konvansiyon dönemindeki Montanyar (dağlılar) topluluğudur. BaĢlarda Mecliste iki grup vardı; aristokratlar ve halkın temsilcisi olan patriyotlar yani yurtseverler. Aristokratlar BaĢkanlık Divanının sağında, patriyotlar ise solunda otururlardı. Nitekim Ġngiliz Parlamentosunda da durum aynıydı. Ancak zamanla Meclis içinde gruplaĢmalar çoğaldı. Patriyotlar içinde, daha önce iĢaret ettiğimiz gibi, ilk bölünme, bir ikinci meclis ile krala veto yetkisinin tanınmasından yana olanlarla karĢı olanlar arasında 1789'un Eylülünde meydana geldi. Birinci gruba MonarĢiyenler ya da «Ilımlılar» deniliyordu. Bu grup. halkın da ihtilâle katılması üzerine korkup ihtilâlin dönen çarkını durdurmaya kalkan, bu çark tarafından kısa zamanda parçalanıp yok edilen gruptur. Önde
gelen temsilcileri Mounier ve Malouet'dir. Bu grup da asiller gibi sağda yer alıyordu. Öte yandan ilerici patriyotların meydana getirdiği sol da kendi içinde zamanla bölünmeye uğradı. Daha doğrusu kendi içinde, sivrilen kiĢilerin çevresinde gruplaĢmaların meydana gelmesine sahne oldu. Bu kiĢiler Ģunlardır: 1. Ġhtilâlin büyük hatiplerinden ve sınırlı monarĢiyi savunan Mirabeau'nun politikası kendi deyiĢiyle Ģöyle özetlenebilir: «Düzenin yeniden kurulmasından yanayım ama eski düzenin değil.» Sonradan Mirabeau'yu sarayın satın almıĢ olduğu öğrenildi. 2. Varlıklı burjuvazinin TanrılaĢtırdığı General La Fayette, görmüĢ olduğumuz gibi, ihtilâlci gücün yani Millî Muhafızların kumandanıdır. Tarihçi Mathiez generali çok iyi yerine oturtmuĢtur: La Fayette bir yıl boyunca burjuvaziyi bir yandan sağdaki asillerin komplosundan, öte yandan soldaki yoksul halkın, emekçilerin saldırılarından koruyan adamdır. 3. Triumvira. Barnave, Duport ile Alexandre ve Charles Lameth kardeĢlerden meydana gelen triumvira, aslında dört kiĢiden kurulmuĢ olmaktadır. Bu grup Mirabeau ve La Fayette'in solundadır. 14 Temmuz ve 4 Ağustosta kazanılmıĢ olan hakların güvenlik altında bulunmadığı ve tüm hakların tamamen sağlanmadığı kanısındadırlar. Bu grup monarĢist olduğu halde, yürütme gücüne fazla yetki tanınmasına karĢıydı; 1791 yılına kadar kralın yetkilerini kemirmeye, krallık müessesesinin içeriğini boĢaltmaya çalıĢmıĢtır. 4. AĢırı solun ileri gelenleri, geleceğin Jironden'leri Petion, Brizot ve uzlaĢmaz bir prensip adamı olan Robespierre'dir. AĢırı sol Meclis içinde fazla güçlü değildir fakat dıĢarıda gittikçe güçlenmektedir. Kurucu Meclis dönemi sona ermeden kral kaçarak, önce Mirabeau ve La Fayette'i halkın gözünden düĢürdüğü gibi, Triumvirleri de gözden düĢürmeyi baĢarmıĢtır. Böylece solun gücü gittikçe artmıĢtır. Soru 54 : Meclis dıĢında hangi kulüpler kurulmuĢtur? Fransız ihtilâli sırasında kurulan siyasî derneklere kulüp deniliyordu, onun için biz de bu derneklere kulüp diyeceğiz. Bunların içinde ilk akla gelen Jakobenler kulübüdür. 1789 yılının sonlarında Triumvirlerden Barnave, Lameth ve Duport tarafından kurulan «Anayasa Dostları Derneği», bir Jakoben manastırını kendisine merkez yaptığı için, taraftarlarına Jakobenler denildi. Bu kulüp kısa zamanda öbür kentlerde de Ģubeler açtı. Mirabeau ile La Fayette, güçlü bir mücadele silâhı olan bu kulübü ele geçirmeye çalıĢmıĢlardır. La Fayette Mayıs 1790'da «1789 Derneğini kurdu. Bu kulübün giriĢ harcı ve aidatı Jakobenler kulübününkinden daha yüksekti. Sieyes de bu kulübün üyesidir. Öte yandan ılımlılar 1790 Kasımında «Kralcı Anayasa Dostları» derneğini kurdular. Bunların içinde sadece Jakobenler kulübü etkili olabilmiĢtir, çünkü sadece onlar ihtilâlin akıĢı doğrultusundadırlar. Bu kulübü yöneten Triumvirler ihtilâlin akıĢına karĢı çıkmaya baĢladıkları zaman, kulüp içindeki ağırlıklarını yitirdiler, kulübe baĢta Robespierre olmak üzere, Brissot, Petion gibi ihtilâlciler hâkim oldular. 16 Temmuz 1791'de, Barnave'ın etkisiyle Jakobenlere katılan Milletvekilleri kulüpten istifa ederek Föyyan (Feuillants) Manastırında meĢruti krallığa taraftar ayrı bir kulüp kurdular. Bu kulüp yüksek aidat alan, kapılarını yüksek burjuvaziye açan bir dernektir. Bu arada yine bir manastır ve mahalleden adını alan, asıl adı ise «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Dostları Derneği» olan Kordölyeler (Les Cordeliers) kulübünü de saymak gerekir. Kulübün kuruluĢ tarihi Nisan 1790'dır. Aidatı düĢük olan bu kulüp halka yakındı; yetiĢtirdiği önemli kiĢiler arasında Danton ve Marat'yı saymak gerekir. Paris'te 1790-1791 yıllarında kurulan birçok kulüpten çoğu Kordölyeler ile birleĢmiĢtir. Bu kulüpler, özellikle Terör döneminde ortaya çıkacak olan politikacıları yetiĢtirerek Fransız ihtilâlinde önemli bir görevi yerine getirmiĢlerdir. Kurucu Meclisin çıkardığı son tüzüklerden biri olan 30 Eylül 1791 tarihli tüzük
kulüplerin yetki ve görevlerini kısıtlıyordu. Çünkü burjuvazi halk kütlelerinin örgütlenmesini her zaman kendi çıkarlarına aykırı bulmuĢtur. Soru 55 : 1791 Anayasası nasıl bir Anayasadır? Eylül 1791'de Kurucu Meclis tarafından bir Anayasa kabul edilerek Fransa'da sınırlı bir monarĢi kuruluyordu. Onaltıncı Louis bundan böyle «Fransa Kralı» değil Fransızların Kralıdır. Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisinde olduğu gibi 1791 Anayasası da Millî egemenlik ilkesini ilân etmekle birlikte, bu ilkenin uygulanması yönünden bildiriden ayrılmaktadır. Bildiri, egemenliğin millete ait olduğunu belirttikten sonra, bu hakkın doğrudan doğruya halk tarafından ya da temsilcileri aracılığıyla kullanılabileceğini kabul etmektedir. Oysa 1791 Anayasası, Millet, egemenliğini ancak temsilcileri aracılığıyla kullanabilir diyerek Millî egemenliği Halk egemenliğinden kesinlikle ayırmaktadır. Anayasa egemenliğin kullanılmasını, seçmenlerden emir almanın yani emredici vekâletin yasak edildiği bir sistemde, temsilcilere vermekle burjuvazinin ekmeğine yağ sürmektedir. Çünkü içinde bulundukları maddî koĢullar her zaman burjuvaların meclise girmelerini sağlayacak ve siyasî partilerin de daha geliĢmediği bu dönemde bu temsilcilerin halka hesap vermeleri fiilen çok zorlaĢacaktır. Böylece burjuvazi siyasî egemenliğini rahatça sağlamıĢ olacaktır. Öte yandan Millet tarafından seçilerek Meclise girenlerin yanında kral da temsilci sayılmaktadır. Buna karĢı çıkan ve Jakobenlerin tezini savunan Roderefe göre ise, Kral bir temsilci değildir, çünkü temsilin temeli, bireyin serbest olarak, güvendiği bir kiĢinin iradesiyle kendi iradesini birleĢtirmesidir. Bu sebeple seçim olmadıkça temsilden söz edilemez. Veraset yoluyla temsil olamaz.» Yürütme yetkisine sahip olan kralın karĢısında, yasama yetkisi iki yıl için seçilen tek Meclisin elindedir. Anayasaya göre Meclis sürekli olarak toplantı halindedir; kral tarafından dağıtılamaz, öte yandan kralın seçtiği bakanlar, krala karĢı sorumlu olup Meclis önünde sorumlu değillerdir. Görülüyor ki 1791 Anayasasında parlamenter sistem değil, daha çok Amerika'daki baĢkanlık sistemine yakın bir sistem kabul edilmiĢtir. Burjuvazinin üstünlüğünü sağlayan bu Anayasa, asıl getirdiği seçim sistemiyle burjuvazinin egemenliğini tam olarak güven altına almıĢtır, ilerideki soruda da bu seçim sisteminin nasıl bir sistem olduğunu göreceğiz. Soru 56 : Aktif vatandaĢ-pasif vatandaĢ ayrımı nedir? Fransız tarihçilerinden Aulard'ın belirttiği gibi, aktif ve pasif vatandaĢlar ayrımını ilk defa ortaya atarak burjuva düzenini hukukileĢtiren Sieyes'tir. Sieyes, 20-21 Temmuz 1789 tarihinde, Kurucu Meclisin Anayasa Komisyonunda okuduğu küçük bir broĢürde, insan haklarını doğal ve medeni haklarla siyasî haklar olmak üzere ayırdıktan sonra doğal ve medenî haklara «pasif haklar», siyasî haklara da «aktif haklar» diyor ve bu ayırımı Ģöyle açıklıyordu: «Bir ülkenin vatandaĢlarının hepsi pasif vatandaĢ hukukundan yararlanmalıdır. ġahsının, malının, hürriyetinin korunması, herkesin hakkıdır. Ancak kamu gücünün kurulmasına ve iĢlemesine katılmak herkes için hak değildir; herkes aktif vatandaĢ değildir. Bugünkü durumda çocuklar, yabancılar, kamu gücüne ve onun örgütlenmesine hiç bir yardımı dokunmayanlar toplumunun yönetiminde aktif rol oynayamazlar, onu yönetemezler, öte yandan bunların hepsi toplumun yarattıklarından yararlanabilirler. Oysa ancak kamu örgütüne yardımcı olanlar devlet denilen büyük sosyal teĢebbüsün gerçek ortaklarıdır. Ortaklığın gerçek üyeleri, gerçek aktif vatandaĢ olanlardır.» Aktif vatandaĢları Sieyes nasıl tanıyacak, ayırt edebilecekti? Bu konuda kesin bir sonuca varmak mümkün değildir. BroĢürde, verilen vergiye göre bir ayrımdan söz edilmemektedir. Ne var ki ayrım ergeç gelip iktisadî planda farklılaĢmaya dayanacaktı. Nitekim Lall-Tolendal, Mounier, Thouret gibi ihtilâlin önemli kiĢileri, Sieyes'in formülüne dayanarak Mecliste, aktif ve pasif vatandaĢlar arasında verdikleri vergiye göre bir ayrıma gitmenin" gerektiğini savunmuĢlar ve bu önerilerini kabul ettirmiĢlerdir.
1791 Anayasasına göre seçimler iki dereceli olduğu gibi genel oy ilkesine de dayanmamaktadır. Ġkinci seçmenleri seçebilmek için yılda, üç iĢgücünün değerine eĢit bir vergi verebilmek gerekiyordu. Bu kadar bir vergi ödemeyenler seçmen olamıyorlardı. Uygulamada 24 milyon nüfusun içinde ancak 4 milyon üçyüz bin kiĢi birinci seçmen olabilmiĢti. Vergi ölçüsü daha da yüksek olduğundan ikinci seçmen sayısı çok daha düĢüktü. Ünlü siyasal bilimci Duverger'nin iĢaret ettiği gibi asillerden kurulu bir ikinci Meclisin olmayıĢı ve yukarıda değindiğimiz seçim sistemi, burjuvazinin, hem aristokrasiye hem halka karĢı zaferini sağlamlaĢtırmıĢtır. Soru 57 : Kurucu Meclisin din konusundaki tutumu neydi? 4 Ağustos gecesinden itibaren rahipler ayrı bir sınıf (ordre) olmaktan çıkmıĢlardı, Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisinin ilânından sonra ise, kamu düzenini bozmamak Ģartıyla, katolik olmayanların da serbestçe ibadetleri sağlanmıĢtı. 2 Kasım 1789'da rahiplerin malları Milletin emrine verildi. Millet dinî görevleri yapacak olanlara ayrıca maaĢ verecekti. 12 Temmuz 1790 tarihinde «Rahipler Medeni Anayasası» kabul edildi. Bu Anayasaya göre rahipler devlet memuru oluyorlardı. Bunun dıĢında evekler (yüksek rütbeli rahipler) artık Papa tarafından seçilmeyeceklerdi. Böylece Fransız kilisesinin durumunu saptayan. Birinci Fransuva ile Papa arasında yapılmıĢ olan 1516 AntlaĢması (Konkorda) yürürlükten kaldırılmıĢ oluyordu. Bu arada dinî nikâh yerine medeni nikâh kabul ediliyordu. Papanın bu reformlara karĢı çıkması Kurucu Meclisi yeni bir karar almaya zorladı. 27 Kasım 1790'da Kurucu Meclis rahiplerin Millete, kanuna ve krala bağlılık andı içmesini, bu andı yerine getirmeyenlerin istifa etmiĢ sayılacaklarını karar altına aldı. Yedisi dıĢında bütün evekler ve kilise papazlarının yarısı and içmekten kaçındılar. Böylece Fransız kilisesi ikiye ayrılmıĢ oldu. Bağlılık andı içmeyen rahiplerin çıkardıkları karıĢıklıklar ihtilâle karĢı olan aristokratlara ve iĢbirlikçilerine yeni bir hamle yapma olanağını verdi. Öte yandan and içen rahipleri savunmak için Jakobenler Roma kilisesinin bağnazlığını, batıl inançlarını suçladılar. Böylece din sorunu iki kampın arasının daha da fazla açılmasına sebep oldu. Soru 58 : Ġhtilâlin Avrupa'daki tepkisi ne oldu? Fransız ihtilâlinin Avrupa ülkelerindeki tepkisi iki yanlı olmuĢtur. Aydınlanma felsefesinden etkilenmiĢ, liberal düĢünceli burjuvalar ve «halka yakın» çevreler ihtilâli olumlu karĢılamıĢlardır. Yabancı ülkelerin kralları ve devlet adamları ise, Fransa'nın zayıflayacağını düĢünerek gizli bir kıvanç duymuĢlarsa da, daha sonra Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisinin yarattığı etki ve hürriyet istekleri, onları Fransız ihtilâline karĢı birleĢmeye itmiĢtir. Fransız ihtilâlcileri milletlerarası hukukta yeni bir anlayıĢı dile getirmiĢler; 22 Mayıs 1790 tarihinde aldığı bir kararla Kurucu Meclis fetih ve istilâ hakkını reddederek. Milletlerin, insanların hür ve serbest iradeleriyle ve birlikte yaĢama dilekleriyle meydana geldiğini kabul etmiĢtir. Kurucu Meclis Alzastaki, feodal haklar iddia eden Alman prenslerine ve Avignon kentini denetleyen Papaya karĢı, bu ilkeyi ileri sürmüĢtür; 14 Temmuz 1790 Federasyon Bayramına katılan Alzas halkının, milletlerarası antlaĢmalarla değil, kendi irade ve arzusuyla Fransız olduğunu kabul etmiĢ, Avignon kentinde ilk defa plebisit yapılmıĢtır. Bu tutum Avrupa'da karĢı tepkilerin artmasına yol açmıĢtır. Öte yandan Bastille'in zaptından itibaren aristokratlar yurt dıĢına göçmeye baĢlamıĢlardı. Bunlar yabancı ülkelerde karĢı ihtilâli hazırlamaya çabalıyorlardı. Ne var ki özellikle barıĢsever bir adam olan Avusturya Ġmparatoru Ġkinci Leopold'a fazla etki yapamamıĢlardır. Soru 59 : Kral nasıl bu tepkiden yararlanarak yurt dıĢına kaçmaya çalıĢtı? Sınırlı monarĢi rejimini kabul etmiĢ gibi görünen Onaltıncı Louis ve Kraliçe Marie Antoinette (Antuvanet) ise Avusturya Ġmparatorunun harekete geçmesi ve
Fransa'da yeniden mutlak monarĢinin kurulması için çeĢitli entrikalar çeviriyorlardı. Kralın umudu kralcı Brouille ordusuna katılmak, oradan da Belçika ve Hollanda'daki Avusturya ordusuyla birleĢerek Paris'e yürüyüp Meclisi ve kulüpleri kapatarak mutlak iktidarını yeniden kurmaktı. Bu amaçla kral uĢak kılığına girerek, ailesiyle birlikte 20 Haziran 1791 gece yarısı Tuileries sarayından ayrıldı. Montmedy'ye varmak üzere yola çıkan kral, yol boyunca yer almıĢ bulunan kendisine bağlı süvari birliklerine güveniyordu. Oysa araba yolda 5 saat gecikti. KararlaĢtırılan saatten bu kadar sonra kimsenin gelmediğini gören Châlons'dan sonraki karakollar geldikleri yere döndüler. Kral Varennes'e vardığında süvari birliğini yerinde göremeyince durdu. Daha önceki karakolda, posta arabaları kâhyasının oğlu kralı tanımıĢtı. Varennes'de kafileye yetiĢerek kralın hareket etmesine engel oldu. 22 Haziran günü kral ailesi, çevredeki köylerden gelen Millî Muhafızların ortasında ve Meclisin acele olarak yolladığı Barnave ve Petion'un gözetiminde Paris'e doğru yola çıktı. 25 Haziran'da büyük ve sessiz bir kalabalığın arasından geçerek saraya döndü. Soboul kralın Paris'e dönüĢü, aslında krallığın cenaze töreniydi, der. Burada kralın kaçıĢının yarattığı iki önemli tepkiye de yer vermek gerekir. Bu kaçıĢ yurt içinde, kralın millete karĢı yabancı ülkelerle iĢbirliği yaptığını halk kütlelerine ispatladı. Varennes olayından sonra halkçı, cumhuriyetçi hareket güç kazandı. Öte yandan kralın kaçıĢı ve yakalanıĢı Avrupa krallıklarında büyük heyecan uyandırdı. Ancak menfaat ayrılıkları kralların birlik olup Fransız ihtilâlini bastırmalarını önlemiĢtir. Fransa'daki durumla yakından ilgilenen ikinci Leopold ile Prusya kralı, görünüĢü kurtarmak için, 27 Ağustos 1791 tarihinde Pillnitz Bildirisini imzaladılar. Bildiriye göre iki devlet, hemen harekete geçmeye hazır olduklarını açıklıyorlar, ancak öteki devletlerin de çabalarını kendi çabalarıyla birleĢtirmeye karar vermeleri Ģartıyla Avusturya ve Prusya'nın bu müdahaleyi yapabileceğini Bildiriye eklemeyi de unutmuyorlardı. Soru 60 : Burjuvazi kralın kaçıĢını nasıl karĢıladı ve bu olay Fransa'da daha ne gibi olaylara yol açtı? Kralın Varennes'de yakalanmasından sonra cumhuriyetçi hareketin baĢına Kordölyeler Kulübü geçti. Öte yandan imtiyazlılarla imtiyazlı olmayanlar ayrımının yerine; burjuvazinin iktidara geçmesiyle, mal sahibi olanlar ve olmayanlar ayrımının yerleĢtiği ülkede, mal sahibi olmayanlar yani emekçi halk kıpırdanmaya baĢlamıĢtı. «Büyük korku» dönemindekine benzer bir heyecan dalgası ortalığı sarmıĢtı. Bu kere de, «yabancı istilâsı» bir saplantı haline gelmiĢti. Halk kütlesi seferber olmuĢtu. Kordölyeler 22 Haziran'da. cumhuriyetin ilân edilmesi için Meclise dilekçe vermiĢlerdi. Fakat burjuvazinin kontrolündeki Meclis, halkın baskısıyla hareket etmekten yana değildi. Meclis cumhuriyet ilânının, içeride burjuvazinin çıkarlarını tehlikeye düĢürebilecek bir anarĢi yaratmasından ve dıĢta savaĢa yol açmasından çekiniyordu. Meclise hâkim olan burjuvazi monarĢiyi muhafazaya karar verdi. Kralı suçsuz göstermek için kralın kaçırılmıĢ olduğu efsanesini yarattı. Zaten köylü isyanlarının ürküttüğü, kentlerde de emekçi halkın ayaklanmasından son derece korkan burjuvazi 14 Haziran 1791'de Le Chapelier Kanununu kabul etmiĢti. Bu kanun Fransa'da 1864 yılına kadar grev hakkının, 1884 yılına kadar da sendika kurma hakkının tanınmasını önledi. Meclisin bu davranıĢları yurtseverleri (patriyotlar) kesin olarak ikiye böldü. Çoğunluk, Anayasaya sadık kalmak bahanesiyle, burjuvazinin iktidarını sağlamlaĢtırmaya çalıĢıyor, hâlâ kralı destekliyordu. Geri kalanlar ise Onaltıncı Louis'nin tahttan indirilmesini, cumhuriyetin ilân edilmesini ve daha demokratik bir rejime geçilmesini istiyordu. Bir yanda çoğunluğunu Föyyanların meydana getirdiği, aynı zamanda Mecliste de çoğunluğu elde tutan burjuvalar, öte yanda daha çok sokağa dayanan, kralın azledilmesini, aktif-pasif vatandaĢ ayrımının kaldırılmasını, tek dereceli seçimi isteyen Jakobenler ile Kordölyeler; iĢte bu kopma 17 Temmuz 1791 Champs de Mars Katliamına yol açtı. Jakobenler, Kordölyeler ve öbür kulüplerin ayaklandırdığı Paris halkı Meclise bildiriler yağdırıyordu. Yine cumhuriyetçi bir bildiri imzalamak için Champs de
Mars'ta toplanan halkı dağıtmak üzere Paris Belediye BaĢkanına emir verildi. Burjuva çocuklarından kurulu Millî Muhafızlar, önce dağılmasını ihtar etmeksizin, silâhsız halka ateĢ açtı. Elli kiĢi öldü; birçok kiĢi tutuklandı. Kordölyeler kulübü ile birlikte birçok gazete de kapatıldı.
IV YASAMA MECLĠSĠ — SAVAġ VE KRALLIĞIN SONU Soru 61 : Yasama Meclisinde hangi siyasal akımlar temsil ediliyordu? Kralın ve kulüplerin savaĢ karĢısındaki tutumları neydi? 1791 Anayasasını hazırlayarak görevini tamamlayan ve dağılan Kurucu Meclis yerine Yasama Meclisi 1 Ekim 1791'den itibaren göreve baĢladı. Kurucu Meclisin kararına göre kendi üyeleri yeniden seçilemeyeceklerinden Yasama Meclisi üyeleri çoğunlukla tanınmamıĢ kimselerdi. Föyyanlar kulübüne kayıtlı 264 Milletvekili sağda yer alıyordu. Solda, Jakobenler kulübü üyesi 136 Milletvekili vardı. Ortada, merkezde ise sayıları 300'ü aĢkın bağımsızlar oturuyordu. Bağımsızlar, ihtilâlin eserlerini korumak amacıyla, çoğu zaman solla birlikte oy veriyorlardı. Aslında, daha önce de iĢaret ettiğimiz gibi bu gruplar gerçek birer parti değillerdir ve önceden saptanmıĢ belirli programları yoktur. Föyyanlar halkın ayaklanmasına karĢı monarĢiyi savunmakta fikir birliği halindeydiler, içlerinde parlak kiĢiler yoktu, gerçek liderleri Meclis dıĢındaydı. Bu liderler kendi aralarında anlaĢmıĢ değillerdi. La Fayette ile Triumvirler (Barnave, Duport, Lameth'ler) birçok noktalarda ayrı görüĢler ileri sürüyorlardı. Jakobenler krala karĢı kuĢkuluydular; Anayasayı ihlâl ettiği takdirde tahttan indirmek için fırsat kolluyorlardı. Jakoben Milletvekilleri arasında filozof Condorcet ve gazeteci Brissot önde gelen Jakoben liderlerindendir. Eski Kurucu Meclis üyesi, Jakoben liderlerinden Robespierre ile Brissot'nun arası kısa zamanda açılacak ve taraftarlarının çoğu Bordeaux'dan, Jirond (Gironde) eyaletinden oldukları için Brissot'culara Jironden (Girondin) adı takılacaktır. Kralla kraliçeye göre, yetkilerini kısıtlayan Anayasadan kurtulmanın ve mutlak monarĢiyi yeniden kurmanın en sağlam yolu yabancı kralların askeri müdahalesini sağlamaktı. Aralarında küçük farklar olmakla birlikte Föyyanlar da, Jakobenlerin çoğunluğu da savaĢ istiyorlardı. Birinci grup içerdeki anarĢistleri yok edebilmek için, ikinci grup ihtilâlci ve yurtsever duyguları seferber edebilmek için savaĢ istiyordu. SavaĢa karĢı çıkan ise Robespierre idi. Bir yandan savaĢın doğuracağı malî sıkıntılar, beri yandan kralın savaĢı fırsat bilip, kazanılmıĢ hürriyetlere el atması tehlikesi Robespierre için savaĢa karĢı çıkmaya yeterli sebeplerdi. SavaĢ taraftarlarının çeĢitli entrikaları ve Avusturya tahtına, barıĢçı karakterli Leopold'ün yerine Ġkinci François'nın çıkması, savaĢı kaçınılmaz hale getirdi. Ġkinci François Fransa'ya, Alzas'taki Alman prenslerinin feodal haklarının geri verilmesini, Avignon üzerindeki Papalık haklarının yeniden tanınmasını isteyen bir nota verdi. 20 Nisan 1792'de kralın teklifi üzerine, 7 muhalif oya karĢı Meclis savaĢ ilân etti. Bu karar Fransız ihtilâli içinde önemli bir dönüm noktasıdır. Çünkü krallığın yıkılmasında, Terör rejiminin, hatta Napolyon'un diktatörlüğünün ve Ġmparatorluğun kurulmasında bu savaĢın büyük etkisi olmuĢtur. Soru 62 : SavaĢta uğranılan baĢarısızlıklar karĢısında halkın tepkisi ne oldu? 10 Ağustos ayaklanması nedir? SavaĢa katılan Fransız ordusu iki farklı unsurdan oluĢmuĢtur; meslekten, eski askerler ve gönüllü taburları. Birincilerin baĢında bulunan 9.000 subaydan 6.000'i baĢka ülkelere göç etmiĢti. 50.000 de kaçak asker vardı. Gönüllülerin
ise ne savaĢ tecrübeleri, ne yeterli talimleri vardı. Her yanda disiplinsizlik hüküm sürüyordu. Ordu daha Belçika sınırını geçer geçmez bozulup geri çekilmeye baĢladı. Bu bozgun saraya, ant içmekten kaçınmıĢ bulunan rahiplere ve generallere karĢı halkın kuĢku ve güvensizliğini artırdı; bu kiĢilerin düĢmanla iĢbirliği yaptığı kanısına yol açtı. Gerçekten de Koblens'te karargâh kurmuĢ olan Provens Kontu ülkede iç savaĢı hızlandırmak için elinden geleni yapıyor, kraliçe Genel Kurmayın planlarından el altından Avusturyalıları haberdar ediyor, kral kendi muhafızları arasına karĢı ihtilâlcileri dolduruyor, ordusunun baĢına geçen general La Fayette, Paris'teki Jakobenleri hizaya getirebilmek için Avusturyalılara mütareke teklif ediyordu. Bütün bu komplolara karĢı olan yurtseverler saflarını gittikçe sıklaĢtırıyorlardı. Bunlar kırmızı baĢlık, kısa ceket ve o zaman âdet olduğu üzere külot yerine pantolon giyiyorlar, toplum içinde ayrı bir zümre meydana getiriyorlardı. Onun için de yurtseverlere (patriyotlar) aynı zamanda külotsuzlar (sans-culotte) da denilmiĢtir. Bu yurtseverler Meclisin geçici olarak diktatörlüğünü, vekilleri Meclisin atamasını, kraldan veto hakkının geri alınmasını, hatta gerekirse hürriyetlerin sınırlanmasını istiyorlardı. Beri yandan para değerinin gittikçe düĢmesi, o yıl kötü ürün alınması, halkın siyasî eylemini ve bilinçlenmesini hızlandırıyordu. Halkın baskısı karĢısında Meclis, karĢı ihtilâli önlemek ve düĢmanla iĢbirliği yapmak ihtimali olanları zararsız hale getirmek amacıyla. Rahipler Anayasasına uymaya and içmediği, bölgede oturan yirmi vatandaĢ tarafından haber verilen her rahibin sürülmesine; kralın muhafız birliğinden Ģüpheli görülen 6.000 kiĢinin çıkarılmasına; Paris yakınlarında 20.000 kiĢilik gönüllü bir millî muhafız birliği kurulmasına karar verdi. Bu karar kralın maskesini düĢürdü: Jironden Vekilleri azlederek yerlerine sağda yer alan Föyyan Vekiller atadı. Ayrıca Meclisin aldığı kararlardan birinciyle üçüncüyü veto etti. Kralın bu davranıĢını protesto etmek üzere, Jeu de Paume Andının yıldönümü olan 20 Haziran 1792'de büyük bir miting düzenlendi. Kazmalarla, mızraklarla silâhlanmıĢ, kırmızı baĢlıklar giymiĢ binlerce kiĢi, iki koldan Meclis binasına giderek protesto bildirisini verdi. Oradan kralın bulunduğu Tuileries sarayına yönelen kalabalık, Millî Muhafızların da karĢı koymamasından yararlanarak sarayın bahçesine girdi. Kral bir pencere aralığından üç saat süreyle halkın tehdit ve hakaretlerini dinlemek zorunda kaldı. Halk: «Kahrolsun veto! Patriyot Vekilleri yeniden göreve çağır! Papazları defet! Koblens mi, Paris mi. seç!» diye bağırıyordu. Tehlike karĢısında kral soğukkanlılığı elden bırakmayarak kırmızı baĢlık giyip halkın onuruna kadeh kaldırdı; ancak veto hakkında direndi, ve hiç bir sonuç alınamamıĢ oldu. 20 Haziran olayı bir yandan kralcıların Meclise bildiriler yollayıp hareketi telin etmelerine ve kendi aralarında toplanmalarına, öte yandan Jakobenlerin, halka dayanan öbür kulüplerin hareketi onayladıklarını bildirerek, kralı hain ilân ederek tahttan indirilmesini istemelerine yol açtı. 11 Temmuzda Prusya ordularının Lorraine'e girmeleri üzerine Meclis «Vatanın tehlikede olduğunu» ilân etti. Meclisin bu kararı halk arasında büyük bir yurtsever heyecan uyandırdı. Ne var W Jirondenler daha ileri gitmekten çekiniyorlardı. Burjuvazinin temsilcisi olarak Jirondenler, bir yandan, güttükleri savaĢ siyaseti yüzünden halkın sokağa dökülmesine yol açmıĢlardı; öte yandan, burjuvazinin kurduğu servete dayanan rejimi halkın yıkmasından korkarak geri çekilmeye çalıĢıyorlardı. Soboul'un dediği gibi Jirondenlerde millî duygu hiç bir zaman sınıf dayanıĢmasının üstüne çıkacak güçte değildi. Böylece Meclis içinde, Jirondenler ile, daha solda olan, Mecliste solda, arkada ve yüksekte oturdukları için dağlılar (Montagnards) adı verilenler arasında yavaĢ yavaĢ yeni bir ayrılma ortaya çıkmaya baĢladı. DıĢarıda Robespierre'in yönettiği Jakobenler vatanın ve ihtilâlin korunması için herkesi birleĢmeye çağırıyorlardı. Jirondenlerin tek amaçları, her ne pahasına olursa olsun iktidarı ele geçirmekti. 10 Temmuz 1792'de Föyyanlara mensup bakanlar istifa edince Jirondenler iktidarı almak için sarayla gizli müzakerelere girdiler. Kral iĢi sürüncemede bırakmakla, iktidar uğruna halka sırt çeviren, halka karĢı sert tedbirler almaya yeltenen Jirondenlerin zayıflamasında etken oldu.
Meclis dıĢındaki Jakobenler ve Kordölyeler krallığı yıkacak olan ayaklanmayı hazırlıyorlardı. Paris halkının yanında, kralın vetosuna rağmen 14 Temmuz bayramı için taĢradan gelmiĢ olan, «federeler» adı verilen örgütlü patriyotlar da Jakobenler ve Kordölyelerle birliktiler. Ayaklanmada önemli rol oynayacak olan 500 kiĢilik Marsilya birliği Paris'e girerken, Ren ordusu mensuplarından Rouget de Lisle'in bestelediği bir marĢı söylüyordu. Bu marĢ daha sonra devrimci Fransız Cumhuriyetinin millî marĢı olan Marseyyez (La Marseillaise) dir. Hareketi yönetenlerin, bu arada Robespierre'in isteklerine uyarak Paris halkı ve federeler kralın tahttan indirilmesi için dilekçe üstüne dilekçe veriyorlardı. GeliĢmekte olan ihtilâlci eğilimi bir olay daha da hızlandırdı. Ġmparator Ġkinci Frederik'in yeğenlerinden, sınırdan Fransa'ya girmeye hazırlanan Avusturya ve Prusya ordularının komutanı Brunswick Dükü, Avusturya asıllı kraliçe Marie Antoinette'in isteğine uyarak bir manifesto yayınladı. Fransız halkını tehdit eden, krala karĢı ayaklananların, Yasama Meclisi ile Belediye Meclîsi üyelerinin kendi kuracakları askeri mahkemelerde yargılanacaklarını, Tuileries sarayına dokunulduğu takdirde Paris halkının kılıçtan geçirileceğini belirten bu manifesto 1 Ağustos günü Paris'te öğrenilince heyecan ve kızgınlık son kerteyi buldu. Robespierre'in çağrısı üzerine. 48 seçim komitesinden 47'si, eğer 9 Ağustos akĢamına kadar kral tahttan indirilmezse, bu görevi halkın kendisinin yapacağını Meclise bildirdi. Meclisin harekete geçmemesi üzerine, Brunswick manifestosuna halkın karĢılığı 10 Ağustos ayaklanması oldu. Dokuz Ağustosu On Ağustosa bağlayan gece, hareketi yönetecek olan komitelerin seçtiği komiserlerden bir ihtilâlci komün kuruldu. Millî Muhafızların komutanı azledildi, yerine komün hareketine karĢı olmayan Santerre seçildi. Böylece sarayin savunulması hareketin baĢında zayıflatılmıĢ oldu. 10 Ağustos sabahı Marsilyalıların ve Paris kenar mahalle halkının meydana getirdiği birlikler saraya hücuma geçtiler. Jandarma, Milli Muhafızlar ve Ġsviçreli paralı askerlerden kurulu kendi birliklerine güvenemiyen kral ailesiyle birlikte Meclise sığındı. Marsilyalılar ilk savunma hattını yararak saraya girdiler, fakat Ġsviçrelilerin ateĢ açması karĢısında geri çekilmek zorunda kaldılar. Paris Saint-Antoine mahallesi halkından kurulu birlik, toplarla Marsilyalıların yardımına koĢtu. Ana binanın sarıldığı sırada kralın Ġsviçrelilere ateĢ kes emri geldi. Ġhtilâlciler Ġsviçrelileri püskürttüler ve takip ederek 900'ünden 600'ünü öldürdüler. Bina tahrip edildi fakat talana kalkanlar hemen orada kurĢuna dizildiler. Soru 63 : 10 Ağustos 1792 halk ayaklanmasının sonuçları nelerdir? 10 Ağustos 1792 ayaklanması, 14 Temmuz 1789 ayaklanması kadar önemlidir. 10 Ağustos hareketi emekçi halkın, zanaatkar ve esnafın bir baĢarısıdır. 10 Ağustos liberal aristokratlar ve büyük burjuvalardan meydana gelen Föyyanları silip süpürmüĢtür. Sarayla uyuĢarak ayaklanmayı durdurmaya çalıĢan Jirondenler zayıflamıĢlardır. Robespierre ve ileride Dağlılar (Montagnards) adını alacak olanlar ise güçlenmiĢlerdir. 10 Ağustos ayaklanması 1791 Anayasasının pasif vatandaĢ olarak nitelediği halkın zaferi, ülkenin kaderinde fiilen aktif duruma geçmesidir. 10 Ağustos ayaklanmasından sonra Yasama Meclisi 700 üyeden 300 muhalife karĢı çoğunlukla krallığın devrildiğine, Anayasanın kurmuĢ olduğu yürütme gücünü halk devirdiğine göre, bu kere aktif ve pasif vatandaĢ ayrımı yapılmaksızın, yeni Anayasayı hazırlamak üzere Fransız halkının bir Konvansiyon (Convention) Meclisini seçmeye çağrılmasına karar verdi. Kralı tahtından indiren Yasama Meclisi, halkın egemenlik hakkının nasıl kullanılacağını, hürriyet ve eĢitliğin gerçekleĢtirilmesi için alınacak tedbirleri yeni seçilecek Meclisin görevlerinden sayıyordu. Konvansiyon Meclisi, hakkında karar verinceye kadar kral ailesiyle birlikte Luxemburg Ģatosunda göz altında tutulacak, bu arada yürütme yetkisi altı bakandan kurulu bir geçici yürütme komitesine devredilecekti. Bu bakanlar içinde Roland, ondan daha ünlü Adalet Bakanı Danton ön plana geçecektir. Yasama Meclisi 10 Ağustos ayaklanmasından sonra, demokrasi yolunda halktan yana kararlar almıĢtır. Meclis aktif ve pasif vatandaĢ ayrımını kaldırmakla kalmamıĢ,
feodal hakların, senyörün ispat edemediği hallerde, tazmini zorunluğunu da kaldırmıĢtır. Bu belgelerin çoğunun büyük korku döneminde imha edilmiĢ olduğu düĢünülürse kararın önemi ortaya çıkar. Ayrıca dıĢ ülkelere göç edenlerin de mallarına el konulmuĢ ve arazilerinin küçük parçalar halinde satılmasına karar verilmiĢtir. 10 Ağustos ayaklanması kiliseyle din adamlarına karĢı baskıyı, da artırdı. ġüpheli görülen birçok din adamı tutuklandı. And içmeyen, karĢı koyan 30.000 din adamı Fransa'dan sürüldü. Kilise dıĢındaki bütün dinî törenler yasaklandı. Ülkede din aleyhtarı bir hava esmeye baĢladı. Soboul'un değindiği gibi, herkese seçim hakkı tanımakla, pasif vatandaĢları silâhlandırmakla —çünkü artık pasif vatandaĢların da Millî Muhafız örgütüne girebilmesi için bir karar yayınlanmıĢtı— 10. Ağustos hareketi, burjuvazinin dıĢındaki halkı Milletin kapsamına almıĢ ve siyasî demokrasinin gerçekleĢmesine yol açmıĢtır. Nedir ki 10 Ağustosun getirdiği halkçı, demokratik cumhuriyete karĢı direnç ve komplolar da hemen patlak vermeye baĢlamıĢtır. Soru 64 : 10 Ağustos ile Konvansiyon Meclisinin toplandığı 20 Eylül 1792 tarihleri arasında ne gibi olaylar meydana geldi? Valmy savaĢı ne gibi sonuçlar doğurmuĢtur? 10 Ağustostan sonra Fransa'da iktidar bölünmüĢtür. Bu dönemde karĢımıza iktidarı paylaĢamayan üç organ çıkmaktadır; 10 Ağustos hareketini yönetmiĢ olan Paris Komünü, Yasama Meclisi, kralın görevine son verilince kurulan ve Danton'un içinde gittikçe güçlendiği yürütme kurulu. Zaferi kazanmıĢ olan halkı temsil ettiğinden Komün Paris'e hâkim durumdadır; iradesini Yasama Meclisine kabul ettirmeye çalıĢmaktadır. Nitekim Yasama Meclisinin kararına rağmen kral ailesini Temple hapishanesine yollamıĢtır. Öte yandan Yasama Meclisinde hâlâ Brissot ve Jirondenler hakim durumdadır. Komün ise Robespierre ve taraftarlarını izlemektedir. Föyyanların ortadan silinmesinden sonra Jironden - Montanyar mücadelesi baĢlamıĢtır. DüĢman. Paris yolunda son kale olan Verdün'ü ele geçirmiĢtir. Haber 2 Eylülde Paris'e ulaĢtığında Komün, vilâyet binasına üzerinde «vatan tehlikededir» yazılı büyük bir bayrak çektirmiĢtir. Danton, Meclisle Komün arasında iĢbirliği isteyen parlak bir konuĢma yapmıĢtır. Bu arada Vendee eyaletinde kral taraftarı bir ayaklanma baĢladığı haberi de gelince ihanet korkusu, uzaktan duyulan top sesleriyle çan sesleri arasında bütün yurtseverleri sardı. Ġhtilâlcilerin kral taraftarlarının cezalandırılması isteğine karĢı, ceza mahkemelerinin birçok beraat kararı vermesi de tepki uyandırdı. Komün güvenlik komitesi üyesi Marat Paris duvarlarına, halkın kendi eliyle adaleti yerine getirmesini, cepheye gitmeden hapishanelerdeki aristokratların ve öbür suçluların icabına bakmasını öneren afiĢler astırdı. Son aylarda yabancıların uĢaklığını yapanların temizlenmesi gerektiği fikri yayılmaktaydı. Verdün'ün düĢtüğü 2 Eylül günü Abbaye hapishanesine getirilen suçlular halk tarafından öldürüldü. 7 Eylüle kadar beĢ gün süresince aynı Ģey tekrarlandı. ÇeĢitli hapishanelerde yatan suçlularla sanıklar, halkın jüriyi meydana getirdiği halk mahkemelerinde yargılandılar. Jüri ya beraat kararı veriyor ya da ölüme mahkûm ediyordu. Böylece 1.400 kadar insan ölüm cezasına çarptırıldı; bunların içinde gerçek siyasî suçlular 400 kiĢi kadardı. Kamu otoriteleri: Komün Belediye Reisi Petion, Adalet Bakanı Danton, ĠçiĢleri Bakanı Roland, Millî Muhafızların Komutanı Santerra olaylar karĢısında hiç bir tepki göstermediler. Soboul'un dediği gibi Eylül olaylarının hem millî, hem sosyal temeli vardır. Çoğunluğunu pasif vatandaĢların meydana getirdiği halk bu hareketlerle bir yandan dıĢ düĢmanın, bir yandan da , aristokratların ve büyük burjuvazinin geri gelme tehdidine karĢı tepkisini ortaya koymuĢtur. Nitekim Valmy zaferi ile dıĢ tehlike ortadan kalkınca tethiĢ hareketi de son buldu. Yine Soboul'un iĢaret ettiği üzere millî meseleyle sosyal gerçekler arasındaki sıkı iliĢki, ihtilâlin hiç bir anında bu kerte açıklıkla kendini göstermemiĢtir. Verdün'ün düĢmesinden sonra Dumouriez ve Kellerman'ın komutasındaki Fransız ordusu Prusyalıları durdurmak için Valmy değirmeni çevresinde mevzilendiler. Prusya Kralı Brunwick Düküne hücum emri verdi. Fransızlar 47.000, Prusyalılar
34.000 kiĢiydi. Yağmur altında Prusya piyadesi Kellerman'ın birliklerine saldırdı. Kellerman kılıcının ucuna Ģapkasını takıp havaya kaldırarak birliklerinin önünde. «YaĢasın Millet» diye bağırdı. Bu ses bütün birliklerde yankılandı. Fransız askeri artık kral için değil, Millet için dövüĢüyordu. Fransızların Ģiddetli topçu ateĢi Prusyalıları durdurdu, bir süre sonra da geri çekilme zorunda bıraktı. Güçlü bir topçu düellosundan sonra Fransızlar yerlerinden oynamamıĢlardı; oysa Prusya ordusu çekiliyordu. Bu. ihtilâlin kurtulması ve Fransız Cumhuriyet ordusunun moralinin yükselmesi demekti. Kellerman ve askerleri Valmy'de ihtilâlin zaferini ilân ediyorlardı. Valmy zaferinin kazanıldığı 20 Eylül 1792 günü Yasama Meclisi yerini Millî Konvansiyon Meclisine bırakmıĢtır.
V BĠRĠNCĠ CUMHURĠYET
A. KONVANSĠYON (1792-1795) Soru 65 : Cumhuriyeti Konvansiyon Meclisinde hangi slyasi akımlar temsil edilmekteydi? Adını, Amerika'da anayasayı hazırlamakla görevli Kurucu Meclisten alan Konvansiyon (Convention) Meclisi, genel oy ve iki dereceli bir seçim sistemiyle seçilmiĢtir. Gördüğümüz gibi bu dönemde aktif ve pasif vatandaĢ ayrımı kalkmıĢtı. Ancak yüksek oranda seçmen korkudan ya da umursamazlık yüzünden seçime katılmamıĢtır. Yalnızca 10 Ağustos hareketini onaylayanlar Meclise seçilebilmiĢlerdir. Meclis 749 Milletvekilinden kurulmuĢtur. 21 Eylül 1972 tarihli oturumda krallık kaldırılmıĢ, 22 Eylülde resmî evraka Cumhuriyetin birinci yılı tarihi atılmasına karar verilmiĢ ve Fransız Cumhuriyetinin bir ve bölünmez bir bütün olduğu ilân edilmiĢtir. Cumhuriyetin kabul edildiği Konvansiyon Meclisinde yavaĢ yavaĢ Jirondenler ile Dağlılar (Montagnards) arasındaki mücadele kızıĢmaya baĢladı. Ünlü siyasî düĢünce tarihi profesörü J.J.Chevallier'nin belirttiği gibi. Konvansiyon Meclisinin siyasî hayatında iki özellik göze çarpar: a) Jirondenler ile Dağlılar arasındaki amansız mücadelenin baĢlaması; b) Ġktidarın gittikçe merkezileĢerek tek elde toplanması. Ġktidarın tek elde toplanması ve terör (dehĢet) dönemi, ihtilâli ve Fransa'yı kurtaracaktır. DüĢünür B. de Jouvenel'in iĢaret ettiği flibi ihtilâl her zaman zayıf bir iktidarı tasfiye eder; kuvvetli bir iktidarın kurulmasına yol açar. Yani ihtilâl kuvvetli iktidarların doğumuna yardım eden, ona gebelik eden olaydır. Dağlılarla Jirondenler arasındaki mücadele aynı zamanda ihtilâlin getirdiği iktidar anlayıĢı üzerinde de bir tartıĢma, bir mücadeledir. Bu mücadeleden, tarihin akıĢ doğrultusuna uygun öneriyi yapan Dağlılar galip çıkacaklardır. YavaĢ yavaĢ oluĢan bu iki grup arasındaki mücadele 1793 yılına kadar sürmüĢtür. Daha önce de değindiğimiz gibi bu gruplar hiç bir zaman bugünkü partilere benzer kesin bir program çevresinde toplanmıĢ, bütünlük kazanmıĢ değillerdi. Dağlılardan Danton, kendi taraftarlarıyla Jirondenlerin arasını bulmaya çalıĢmıĢtır. Yasama Meclisinde bir süre solu temsil etmiĢ olan Jirondenler Konvansiyon Meclisinde 160 kadar temsilciyle sağda yer almaktadır. Vergnioud, Brissot, Guadet, Gensonne, Condorcet. Isnard, Paris Belediye BaĢkanı Roland Jirondenlerin ileri gelen kiĢileridir. Dağlılar sayı bakımından daha azdır. Bu grubun ileri gelenleri Robespierre, Marat ve Danton'dur. Bunları Saint - Just, Camille Desmoulins gibi genç ihtilâlciler izliyordu. Hepsi de Jakoben kulübünün üyesiydi. Aslında her iki grup Mecliste azınlıktadır; milletvekillerinin çoğunluğu ortadadır. Bu ortadakilere «Ova» (La Plaine) ya da «Bataklık» (Le Marais) adı
veriliyordu. Amaçları 1789'da elde edilen hakları, baĢkaldırmak için fırsat bekleyen aristokratlara ve dıĢ düĢmanlara karĢı korumak, bütün yurtseverleri birleĢtirmektir, içlerinde Carnot, rahip Gregoire, Boissy d'Anglas ve rahip Sieyes en önemli kiĢilerdir. Jirondenler ve Dağlılar arasında, kiĢisel kinlerin dıĢında, bir sınıf çatıĢması da söz konusudur. Örnek olarak iki grubun liderlerinin hürriyet anlayıĢlarını kısaca karĢılaĢtıralım. Jirondenlerden Vergniaud'ya göre «EĢitlik», haklarda eĢitlikten baĢka bir Ģey değildir. Vergi eĢitliği, kuvvet eĢitliği, zekâ, çalıĢma, sanayi ve emek eĢitliği olmadığı gibi servet eĢitliği de yoktur. Oysa Robespierre için. «YaĢamak hakkı hakların baĢında gelir. Mülkiyet hakkı, geçinme ve yaĢama hakkına tâbidir. BaĢta gelen sosyal kanun, toplumun bütün üyelerine yaĢama olanaklarını garanti eden kanundur». Robespierre'in sözleri bizi ĢaĢırtmamalı. Dağlılar da burjuvalardan meydana gelmiĢti. Ne var ki bunlar, feodalitenin yıkılmasından ve millî malların satılmasından faydalandıkları için, aristokrasinin geri gelmesinin kazandıklarının ellerinden alınması anlamına geleceğini biliyorlardı. Dağlılar Meclis dıĢında halk ve orta burjuvazinin temsilcisi olan Jakobenlerin desteğiyle devrimciliklerini sürdürüyorlardı. Jakobenlerin burjuvaziyle emekçi halk arasında denge kurma çabaları ve küçük burjuvaziyi temsil etmeleri, daha sonraki kararsız tutumlarını çok iyi açıklamaktadır. Dağlılar içeride 10 Ağustosun getirdiği rejimi sürdürmek, dıĢ iliĢkilerde Cumhuriyetçi Fransa'nın Kralcı Avrupa'ya üstün gelene kadar savaĢmak gerektiği görüĢünü savunuyorlardı. Bu amaçlarla olağanüstü tedbirler alınması ve büyük kütlelerin desteğinin sağlanması gereğine, sıkı bir merkeziyetçiliğe inanıyorlardı. Jirondenler ise diktatör Paris Komününe büyük bir hınç besliyorlardı. Paris'teki külotsuzların (sans culottes) yani pantolon giyen halkın Meclise karĢı giriĢebileceği yeni hareketleri önlemek üzere, çeĢitli bölgeler halklarından bir muhafız birliği kurulmasını istiyorlardı. Halkın anarĢik hareketlerine karĢı olan bu grup, ılımlı burjuvazinin çıkarlarını gittikçe daha fazla savunur olmuĢtur. Ġktisadî hürriyeti, mülkiyet hakkını savunuyor, yeni bir toprak kanunu çıkarılmasını öne sürenlere Ģiddetle muhalefet ediyordu. Fransa'yı savaĢa sürükleyenler asıl kendileri oldukları halde, Jirondenler savaĢın normal zamanların kanunlarıyla ve hürriyetlere dokunulmaksızın kazanılabileceğini iddia ediyorlardı. Jirondenler federalizme taraftardılar. Bir Jironden gazetecinin dediği gibi, onlara göre «Paris'in nüfusu, öteki illerin nüfusuna eĢit olmak üzere, seksen üçte bire düĢmelidir». Bütün 10 Ağustosa karĢı olanlar, 1791 anayasalı monarĢi taraftarları, hatta eski rejimin özlemini çeken gericiler, umutlarını bu grubun baĢarısına bağlamıĢlardı. Bu durum Jirondenlerin daha da sağa kaymasına yol açtığı gibi Dağlıların ve halkın gözünde birer vatan hainiydiler. Böylece iki taraf birbirine ağır suçlamalarda bulunmaya baĢladı, iki grup da ötekini Konvansiyondan atmak istiyordu, ilk teĢebbüse geçen, Meclisteki daha kalabalık olan grup, Jirondenler oldu. Jirondenler rakiplerinin kurulacak özel mahkemelerde yargılanmalarını, ölüm cezasına çarptırılmalarını istediler. Soru 66 : Kral nasıl yargılandı ve idam edildi? Fransa'da krallık kaldırılmıĢtı, fakat kralın geleceği hakkında ayrıca karar vermek gerekiyordu. Bazı milletvekilleri, 1791 Anayasasına göre kralın dokunulmazlığı olduğunu öne sürüyorlardı. Ancak 1792 yılının Kasımında Tuileries sarayında, demir kapılı bir dolabın içinde bir sürü gizli belge bulundu. Bu belgeler kralın karĢı ihtilâl hazırlıklarını, Koblenz'de toplanan göç etmiĢ Fransızlarla ve yabancı devletlerle iliĢkilerini açığa çıkarıyordu. Bu durumda kralın yargılanması kaçınılmazdı. Saint-Just ve Robespierre'in itirazlarına rağmen Meclis, bütün yetkileri elinde topladığı için, kralı kendisinin yargılayacağına karar verdi. Robespierre kralı yargılamanın, onun suçsuz olabileceğini kabul etmek anlamına geldiğini, oysa bu düĢünce tarzının 10 Ağustosun Konvansiyonun ve Cumhuriyetin ilânının meĢruluğuna gölge düĢürdüğünü ileri sürüyordu. Ona göre kralın
suçluluğu tartıĢma götürmezdi. Fakat Meclis Fransa ve yabancı kamu oyunun genel eğilimine uyarak kralı yargılamayı uygun buldu. 10 Ekim 1792'de daĢlayan yargılanma 20 Ocak 1793'te sona erdi. Uzun tartıĢmalar ve çeĢitli oylamalardan sonra Meclis 334 oya karĢı 387 oyla krala ölüm cezası verdi. 26 Milletvekili ölüm cezasının. Konvansiyon Meclisinin hazırlayacağı Anayasanın halk tarafından onaylanmasına kadar tecil edilmesini önerdi. Bu teklif de 310'a karĢı 380 oyla reddedildi. Jirondenler kralı kurtarmak için çeĢitli çarelere baĢvurdularsa da baĢarıya ulaĢamadılar. Böylece Jirondenler aristokrasiyle uzlaĢma yoluna girmiĢ oldular. Kral 21 Ocak 1793 günü. Paris'in Ģimdiki Concorde meydanında idam edildi, idamı sırasında cesur davrandı. Bir papaz refakatında giyotine gelen kral halka hitap etmek istedi ise de askerlerin trampet sesleri konuĢmasını önledi. Soru 67 : Kralın idamı ne gibi sonuçlar doğurdu? Dağlılar, kral hakkında idam kararı vererek yeniden monarĢiye dönülmesini önlemek, geçmiĢle iliĢkileri kökünden kopararak dönüĢ yollarını kesmek istiyorlardı. Kral Onaltıncı Louis'nin idamıyla, ihtilâl ve ihtilâlin bütün düĢmanları arasında ölüm kalım savaĢı baĢladı. DıĢarıda, Fransa'ya karĢı bütün büyük Avrupa devletlerini biraraya getiren bir koalisyonun kurulmasına yol açtı. ilk günlerin ihtilâlcisi La Fayette'in bir yıl önce yaptığı gibi, komutanlardan Dumouriez ihtilâle ihanet ederek düĢman saflarına geçti. Konvansiyon, vatanı savunmak için 300.000 gönüllüye ihtiyacı olduğunu ilân etti. Bu kararın uygulanmasına geçilmesi, Vendee'de geniĢ bir kralcı ayaklanmanın yeniden baĢlamasına yol açtı. Bir yandan da hayat gittikçe pahalılaĢıyordu. Paranın değeri her geçen gün biraz daha düĢüyordu. Halk çok güç durumdaydı. Konvansiyonun kesin çarelere baĢvurması isteğiyle sert tenkitler yapan papaz Jacques Roux öncülüğünde yeni bir grup ortaya çıktı. Bu gruba «Öfkeliler» (Les Enrages) adı verilmektedir. Soru 68 : Öfkelilerin savundukları görüĢler nedir? Öfkeliler hareketi 1793 yılında, hayat pahalılığı karĢısında büyük halk hareketi sırasında ortaya çıkmıĢtır. Bu halk hareketlerini düzenleyenler Öfkelilerdi. Hareketin en önemli kiĢisi «kızıl papaz» denilen Jacques Roux'dur. Birçok eser, bu arada Daniel Guerin'in «Birinci Cumhuriyette Sınıf Mücadeleleri» adlı eseri, Robespierre'in daha çok küçük burjuvaziye dayanan iktidarına karĢı, Öfkeliler hareketini proletaryaya dayandırılmak istenen bir hareket olarak nitelendirir, öfkelilerin sosyal konularda düĢünceleri basittir ve Ģiddete dayanmaktadır. ĠĢledikleri ana konu, «halkın ekmeğiyle oynayan vurguncu, istifçi ve karaborsacılara ölüm»dür. Jacques Roux'ya göre «Bir sınıf diğerini aç bırakabiliyorsa; zengin, kurduğu iktisadî düzen sayesinde yoksulun ölüm kalımı konusunda söz sahibi olabiliyorsa, o zaman hürriyet hayalden baĢka bir Ģey değildir.» «Kanunlar fakirlere karĢı zalimdir, çünkü zenginler için, zenginler tarafından yapılmıĢtır.» «Ġçerde zenginlerin yoksullara karĢı yürüttükleri savaĢ, yabancıların Fransa ile yaptıkları savaĢtan daha korkunçtur. Dört yıldan beri ihtilâlden zenginleĢenler, burjuvalardır. Bizi ezmekte olan yeni ticaret aristokrasisi, toprak sahibi asillerden bin beterdir.» AnlaĢıldığı gibi bu görüĢler sınıf mücadelesi ilkesini ilk defa açık olarak ortaya atmaktadır. Ayrıca ileride üzerinde durulacak olan «biçimsel hürriyet», «gerçek hürriyet» ayrımı konusunda farklı bir görüĢ getirmektedir. Nitekim Marx, «Kutsal Aile» adlı kitabında Roux'yu komünizmin ataları arasında saymaktadır. Ancak öfkeliler hareketini gerçek yerine oturtabilmek için, bazı özelliklerine de iĢaret etmek yararlı olacaktır . Her Ģeyden önce, proletaryayı savunan bu hareket halka inememiĢtir. Jacques Roux Konvansiyon Meclisine seçilememiĢtir Paris Komününde sınırlı bir rolü olmuĢtur. Ayrıca Jacques Roux'nun fikirleri de sınırlıdır. Servet bölüĢümünün kötülüklerini, yanlıĢlığını belirtmekle birlikte,
üretim konusuna değinmemekte; özel mülkiyete karĢı çıkmakta, fakat mülkiyete sahip olanların değiĢmesini istemekle yetinmektedir. Beri yandan sosyal konularda teklifler getiren öfkeliler, siyasî alanda yenî bir doktrin sahibi değillerdir. Ġktidar hainlerin elinden alınacaktır; parlamantarizmin aleyhindedirler, fakat yerine koyacakları bir Ģey yoktur. Jacques Roux'dan baĢka Varlet, Chalier ve terlere öfkelilerin liderleridir. Öfkeliler, tutucu hale gelen ve karĢı ihtilâl hazırlayan Jirondenlerin düĢürülmesinde önemli rol oynayacaklardır. Soru 69 : Konvansiyon Meclisi hangi koĢullar altında ve ne gibi kararlar aldı? Konvansiyon Meclisinin 1793 yılının Mart ve Nisan aylarında aldığı ihtilâlci kararlar, ileride siyasi iktidarı ele geçirecek olan ihtilâlci hükümetlere de örnek olması açısından, ayrı bir önem taĢımaktadır. ġunu da hemen belirtelim ki Jirondenler bu kararlara muhalefet etmiĢlerdir, kararlar, dıĢarıda Jakoben kulüplerine dayanan Dağlılarla, krallığa, asillere karĢı olan ve o ana kadar elde edilmiĢ bulunan hakları korumaktan yana olan «Ovalıların çoğunluğunun oylarıyla alınabilmiĢtir. Öte yandan, halk hareketinin hız kazanması üzerine artık asillerle de gizliden iĢbirliğine giriĢen, büyük burjuvazinin temsilcisi Jirondenlere karĢı, genellikle küçük ve orta burjuvaziyi temsil eden Dağlılar, iktisadî konularda kararlar alırken öfkelilerle iĢbirliği yapmıĢlar, daha doğrusu onların ileri sürdükleri fikirleri savunur görünmüĢlerdir. Ancak bu görüĢ ve eylem ortaklığı geçici olmuĢ, 2 Haziran olaylarının hemen peĢinden Öfkelilerin belli baĢlı Ģefleri tutuklanmıĢlardır. Bir yandan iktisadî bunalımın, öte yandan Vendee ayaklanmasının zor duruma düĢürdüğü Fransız ihtilâlci hükümeti, Avrupa koalisyonunun da yeniden ülkeye saldırısını göğüslemek zorundaydı. Bu arada Ġngiltere de koalisyona katılmıĢtı, Ġngiltere, donanmasının iktisadî, malî olanaklarını karĢı ihtilâlin emrine vermiĢtir. Bunun yanında karĢı ihtilâlin ideolojisi de Ġngiltere'de biçimlenmiĢtir. 1790 yılında Ġngiliz Devlet adamlarından Edmund Burke'ün (17291797) yazdığı, «Fransız ihtilâli hakkında düĢünceler» karĢı ihtilâlin incili haline gelmiĢtir. Burke'ün kitabına göre sosyal düzen Tanrı tarafından kurulmuĢtur; insanlar onu değiĢtiremezler. Fransız ihtilâli aristokrasiyi yıkmakla tüm sosyal düzeni ve uygarlığı yıkmaktadır. Fransız aristokrasisini korumak, tüm uygarlığı korumaktır. Onun için Fransız ihtilâlcilerine karĢı haçlı seferi açılmalıdır. Öte yandan Fransız ordusu kuzeyde Neerwiden'de, 1793 Martında Avusturya ordusuna yenildi. Yabancı ordular ele geçirdikleri kuzey Fransa topraklarında feodal düzeni yeniden kuruyorlardı. ĠĢte bu durum karĢısında Konvansiyon Meclisi sert, ihtilâlci tedbirler almak zorunda kalmıĢtır. Meclis geniĢ yetkiler vererek 82 Milletvekilini taĢra illerine yollamıĢtır. Bunların görevleri Ģüpheli görülen kimselere karĢı gereken tedbirleri almak, asker toplama iĢini denetlemek ve Jirondenlerin taĢradaki nüfuzlarını kırmaktı. Bunun dıĢında Meclis bir ihtilâl mahkemesi kurmuĢtur. Ġhtilâle karĢı iĢlenen suçları yargılayacak olan mahkemenin kararları kesindir, temyizi mümkün değildir. Bu mahkemenin yargıçlarını atamaktan baĢka, yargılanacak olanların ithamnamelerini hazırlamak yetkisi de Konvansiyona aittir. Ayrıca her kentte, büyük kentlerin ise her seçim bölgesinde «Ġhtilâlci Gözcü Komiteleri» kurularak bu komitelere yabancıları göz altında bulundurmak, Ģüpheli kimselerin listesini hazırlamak, gerekli gördüklerinde bu kimseleri tutuklamak yetkisi verildi. Halk arasından, tecrübeli ihtilâlcilerden seçilen komiteler, Jirondenlere ve asillere karĢı mücadelede etkili bir silâh olunca. Mecliste Jirondenlerin protestosuna, diktatörlüğe gidiliyor suçlamalarına sebep oldular. 1793 yılının Nisan baĢlarında Konvansiyon Meclisi, ünlü «Kamu Selâmet Komitesi»ni kurdu. Dokuz üyesi olan Komitenin görevi, yasama gücünü elinde bulunduran Meclise bağlı Geçici Yürütme Kurulunun yönetimine gözcülük etmek, açıkça gereken hallerde genel savunma tedbirleri almaktı. Meclis bir yandan da ordulara yolladığı temsilcilerin yetkilerini artırarak askerî birliklerde «siyasî komiserlikler kurdu. Komiserler gerekli gördüklerinde generalleri tutuklamak yetkisine bile sahiptiler. Komiserler her gün Kamu
Selâmet Komitesine, haftada bir kere de Konvansiyon Meclisine rapor vermek zorundaydılar. Böylece Konvansiyon Meclisi orduların idare ve denetimini sağlamıĢ oluyordu. Ġktisadî konularda ise Dağlılar da hürriyetten yana idiler. Ancak iktisadî bunalım bu alanda da devlet müdahalesini ve sert tedbirler alınmasını gerektiriyordu. ġubat ayında Öfkelilerin önayak olduğu Paris halkı, özellikle kadınlar, kıtlık yüzünden dükkânları yağma etmeğe baĢlamıĢlardı. Halkın zengin burjuvalara karĢı kini gittikçe artıyor, Jakobenler de halkın gözünden düĢüyordu. Bu durumda Jakobenler daha sola kaymıĢ gibi görünmek zorunluğunu duydular. 24 Nisanda Robespierre Meclise yeni bir Haklar Bildirisi projesi verdi. Bu projede mülkiyet hakkı artık kutsal bir hak olmaktan çıkıyor, sınırlandırılabiliyordu. Bildiri projesine göre «Mülkiyet hakkı güvenliğe ve hürriyete halel getiremez; insanın yaĢama hakkına ve baĢkalarının mülkiyet haklarının ihlâl edilmesine yol açamaz». 4 Mayısta Konvansiyon Meclisi tahıl tavan fiyatlarını tespit eden, gerektiğinde de tahıla el konabileceğini belirten bir kararname yayınladı. 20 Mayıs 1793'te alınan bir kararla da Meclis zenginlerden zorla bir milyarlık istikrazda bulunuyordu. Soru 70 : Jirondenlerin ihtilâlci kararlara tepkisi ne oldu ve siyasî sahneden silinmelerine yol açan olaylar nasıl geliĢti? Konvansiyon Meclisinde Ovalıların bir kısmıyla Dağlıların ve Meclis dıĢında Jakobenler kulübünün ve halkın çoğunluğunun desteklediği kararlar karĢısında Jirondenler harekete geçtiler. Jirondenlerin ele geçirdiği Bordo, Liyon, Marsilya ve Tulon belediyeleri Paris'e baĢkaldırdı. Birçok ilde Dağlıları Meclisten atmak için gönüllü toplanmaya baĢladı. Bu arada Jirondenler, Paris Komünü hakkında araĢtırma yapmak üzere, üyeleri sadece Jirondenler arasından seçilen, oniki kiĢilik bir komisyon kurulması kararını Meclisten geçirmeyi baĢardılar. Ova grubu Paris Komününe pek fazla güvenmediğinden bu konuda Dağlıların peĢinden gitmeyi istemiyordu. Komisyon birçok tutuklama kararı aldı. Bu arada halkın en çok okuduğu «Pere Duchene» adlı gazetenin baĢyazarı Hebert de tutuklandı. Komün üyeleri Meclise gelerek tehdit edici bir ifadeyle Hebert'in serbest bırakılmasını istediler. Buna karĢılık Meclis Bakanı Jironden Isnard, «Yakında insanlar birbirlerine, acaba Seine nehri kıyısında Paris diye bir kent hiç var oldu mu diye soracaklar» tehdidini savurdu. Bu tehdit, Prusya ordusu komutanı Brunswick dükünün tehdidine çok benziyordu. Paris ihtilâlcilerinin karĢılığı da, Brunswick düküne verdikleri karĢılığa benzeyecektir. Ertesi gün Jakobenler kulübünde Robespierre, «Halka zulüm edilince, halkın kendinden baĢka güvenecek kimsesi kalmayınca, halka ayaklanması gerektiğini söylemeyen insan alçağın biridir» diyordu. Jakobenler isyan halindeydiler. 28 Mayısta çeĢitli seçim bölgelerinden gelen temsilciler dokuz kiĢilik bir isyan komitesi kurdular. Harekete, daha önce Jirondenlerin tutuklayıp sonradan Ovalılarla Dağlıların serbest bıraktıkları, Öfkelilerden Varlet önderlik ediyordu. Meclise hitaben bir dilekçe hazırlandı. Dilekçeyi imzalayan, seçim bölgesi temsilcisi ikinci seçmenlerle Paris Komünü üyeleri, halkla birlikte Meclisin önünde toplandılar. Dilekçe Jirondenlerin liderlerinin Meclisten atılmasını, Onikiler Komisyonunun dağıtılmasını, Ģüpheli kimselerin yakalanmasını, idarî örgütte temizlik yapılmasını, devrimci bir ordu kurulmasını, zenginlerden vergi alınmasını, ekmek fiyatının indirilerek dondurulmasını v.b. istiyordu. Konvansiyon Meclisi bu isteklerden yalnızca Onikiler Komisyonunun dağıtılmasını kabul etmekle yetindi. 31 Mayıs hareketi baĢarıya ulaĢamamıĢtı. Ġsyan Komitesi ikinci bir ayaklanma hazırladı. Komite aĢırı bir ihtilâlci olan Henriot'nun Komün tarafından Paris Milli Muhafız komutanlığına atanmasını sağlamıĢtır. Henriot emrindeki 80000 kiĢi ve toplarla Tuileries sarayını çevirdi. Bu harekete halk da katıldı. Konvansiyon bir aralık bu kuĢatmaya karĢı koymaya çalıĢtı. Meclisin yeni BaĢkanı Herault de Sechelles'in önderliğinde bazı Milletvekilleri hep birlikte sokağa çıkıp hareketi önlemeye çalıĢtılar.
Sechelles, «Halk ne istiyor? Konvansiyon sadece halkı ve onun mutluluğunu düĢünmektedir» deyince Henriot'nun karĢılığı Ģu oldu: «Halk parlak cümleler dinlemek için değil emretmek için ayaklandı; içinizdeki otuzdört suçluyu kendisine teslim etmenizi istiyor». Milletvekillerinden bazılarının ilerlemeye teĢebbüs etmesi üzerine askere silâh baĢına emrini verdi. Konvansiyon direnmekten vazgeçti. Milletvekilleri toplantı salonuna dönerek yirmidokuz Milletvekiliyle iki Jironden Bakanının tutuklanmasına karar verdi. Böylece Jirondenler iktidarda söz sahibi olmaktan çıkıyor, iktidar Dağlılara ve aslında, içlerinde en kararlısı olan Robespierre'e geçiyordu. Soru 71 : 1793 Anayasası nasıl bir anayasadır va neden uygulanamamıĢtır? 2 Haziran ayaklanmasını izliyen günlerde Konvansiyon Meclisi en kısa sürede. Meclisi diktatörlük suçlamalarından kurtarmak ve taĢra halkına, illere, güven vermek amacıyla bir Anayasa hazırladı. Bu Anayasa 24 Haziran 1793 tarihinde kabul edildi. Anayasanın baĢına eklenen Haklar Bildirisi, 1789 tarihli Haklar Bildirisinden daha eĢitçi ve sosyal içerikli bir bildiridir. Bildirinin birinci maddesine göre toplumun amacı herkesin mutluluğudur. Yürürlüğe giremeyen bu Anayasa, Fransız ihtilâli içinde Halk egemenliği görüĢünü gerçekleĢtirmeye çalıĢmıĢ olan bir Anayasadır. 1791 Anayasasıyla 1793 Anayasası arasındaki fark, Milli egemenlik ve Halk egemenliği görüĢlerinin, özellikle temsil konusunda doğurduğu sonuçları ortaya koymak bakımından ilgi çekicidir. Duverger'ye göre 1793 Anayasası küçük burjuvaziyle geniĢ halk kütlelerinin ağır bastığı bir siyasî ortamın ürünüdür. Guerin'in kanısınca, 1792 yılında geniĢlemeye baĢlayan halk hareketi karĢısında ve cumhuriyetin ilânından sonra, burjuvazi bir süre geri çekilmek, halkın isteklerini, getirdiği anayasalarla karĢılamak zorunda kalmıĢtır. ĠĢte bu ortamda, halkın çoğunluğunun siyasî iktidara ağırlığını koyabildiği bir dönemde, 1793 Anayasasıyla kabul edilen Halk egemenliği, burjuvazi tarafından benimsenmekten çok, kısa bir süre için halka verilmiĢ bir taviz olarak görünmektedir. Burdeau'ya göre 1791 Anayasası demokrasiyi getirmiĢti; ancak bu bir yönetilen demokrasidir; çünkü halk iktidarı kendi eliyle kullanmaktan yoksun bırakılmıĢtır. Oysa Millî Konvansiyonla gelen demokrasi yöneten bir demokrasidir, çünkü halk artık yönetime katılabilmektedir. Birçok yazar, 1793 Anayasasının Rousseau'nun görüĢlerinden esinlenerek hazırlanmıĢ bir anayasa olduğunda fikir birliğine varmıĢlardır. Yürürlüğe konulmamıĢ olmasına rağmen 1793 Anayasası büyük yankı uyandırmıĢ bir anayasadır. Fransız ihtilâli sırasında, Robespierre'in iktidardan düĢüĢ tarihi olan 9 Thermidor, Yıl II (27 Temmuz 1794) den sonra, aĢırı sol cumhuriyetçiler tarafından uygulanmak istenmiĢ, daha sonra da Direktuvar döneminde, Gracchus Babeuf tarafından savunulmuĢtur. Hatta zamanımızda; 1945 yılından sonra da, «Kurucu Meclis» tartıĢmalarında Fransız Komünist Partisi bu Anayasayı benimsemiĢtir. Leroy'a göre 1793 Anayasası, Fransız ihtilâli içinde sosyalizmin ilk çekirdeğidir, doktrinsiz bir sosyalizmdir. Bütün bu gürültüler neyin çevresinde kopmaktadır? 1793 Anayasası özel mülkiyeti sınırlayan, üretim araçlarını topluma devreden hükümler mi getirmektedir? Hayır. 1793 Anayasası sadece herkesin çalıĢma ve öğrenim hakkına sahip olduğunu kabul etmekte, sosyal güvenlikten söz etmekte ve direnme hakkı tanımaktadır. Ancak bu hükümlerin yanında, 1793 Anayasasının özelliğini yapan, aĢağıda saydığımız hükümlerdir: a) Ġktidarın bireylerin tümüne ait olduğunu, soyut bir varlık olan Milletin değil, somut olarak bireylerin tümünün iktidarı kullanacağını kabul etmesi (madde 7). b) Genel oy'un kabul edilmesi (madde 11-20). c) Halkın milletvekillerine doğrudan doğruya emredici vekâlet vermemesine rağmen, kanunların yürürlüğe girebilmesi için, kırk gün içinde, seçim bölgelerinin yarısının bir fazlasından itiraz gelmemesi gerektiğinin, aksi halde referanduma gidileceğinin kabul edilmesi (madde 59). Her seçim bölgesindeki seçmen meclislerinin onda birinin itirazı, o seçim bölgesinin referandum istemesi için yeterli sayılıyordu.
d) Yasama Meclisi seçimlerinin her yıl yenilenmesi (madde 40 41). e) 1793 Anayasasının baĢında yer alan «Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisi»nin 29'uncu maddesine göre. her vatandaĢın, kanunların yapılmasında, vekillerin ve memurların seçilmesinde eĢit haklara sahip oluĢu. f) Aynı Bildirinin 28'inci maddesiyle, halkın kendi Anayasasını gözden geçirmeye ve değiĢtirmeye hakkı olduğunun, hiç bir kuĢağın gelecek kuĢakları kendi kanunlarıyla egemenliği altına almaya hakkı olmadığının kabul edilmesi. g) Yasama gücünün tek bir Mecliste toplanması (madde 39). Ne var ki 1793 yazında siyasî ve iktisadî ortam, bu Anayasanın yürürlüğe konulmasına elveriĢli değildi. Ġçerde karĢı ihtilâl ve açlığın, dıĢta kralcı Avrupa koalisyonunun yarattığı tehlikeler, sert ve acele kararların alınmasını zorunlu kılıyordu. Nitekim Anayasanın ilânı için taĢradan gelen il delegelerini, Robespierre ve Jakobenler, Anayasanın yürürlüğe girmesinin bir süre geri bırakılmasını önermeye teĢvik ettiler ve bunda baĢarı sağladılar. Böylece barıĢ sağlanıncaya kadar ihtilâlci tutumunu sürdüreceğini ilân eden bir geçici hükümet kuruldu. Robespierre'in 1794 yılı baĢlarında Konvansiyona sunduğu raporda yer alan, ihtilâlci diktatörlüğün ne olduğunu açıklayan, proletarya diktatörlüğü anlayıĢının ilk çekirdeğini meydana getiren görüĢlerine burada kısaca değinmek istiyoruz. Robespierre'e göre, «Anayasalı hükümetin görevi Cumhuriyeti korumaktır; oysa ihtilâlci hükümetin görevi Cumhuriyeti kurmaktır. Ġhtilâlci hükümetler daha geniĢ ve esnek hükümlere bağlı olmalıdırlar; çünkü hızla değiĢen, hemen tedbir alınmasını gerektiren koĢullarla karĢı karĢıyadırlar. Birden beliren tehlikelere aynı çabuklukla karĢı koyabilmek için bütün kaynakları seferber edebilme olanağına sahip olmalıdırlar. «Anayasalı rejimlerde bireyleri kamu gücüne karĢı savunmakla yetinilir. Oysa ihtilâlci hükümetler karĢı ihtilâlin saldırısından kamu gücünü korumak zorundadır. Ġhtilâlci hükümet, ihtilâlden yana olan vatandaĢlara tüm korunma ve geliĢme olanaklarını sağlar; fakat halk düĢmanlarına verebileceği tek Ģey ölüm cezasıdır». Nitekim özellikle Lenin tarafından geliĢtirilen ve sosyalizme geçiĢ için gerekli görülen proletarya diktatörlüğü de aslında proletarya için gerçek demokrasi, ancak burjuvaziye karĢı uygulanan bir diktatörlük olmalıdır. Hemen Ģuna da iĢaret edelim ki Robespierre bu diktatörlüğü büyük burjuvazi, kralcı aristokrasi ve dıĢ düĢmanlara karĢı küçük burjuvazinin çıkarlarını savurmak amacıyla kullanmaya çalıĢmıĢ, zaman zaman emekçi halkın desteğini sağlayabilmiĢse de, uyguladığı politika küçük burjuva kaypaklığından kurtulamamıĢtır. Soru 72 : Dağlıların ihtilâlci hükümeti nasıl kuruldu? 1793 yazında Jirondenlerin Konvansiyon Meclisinden atılmalarından sonra Dağlılar üç büyük tehlikeyle karĢılaĢtılar. DıĢta kralcı koalisyon sınırları zorlamakta ve ihtilâli bastırmak amacıyla Paris'e yürümeye hazırlanmaktaydı. Ġç savaĢ ise gittikçe Ģiddetleniyordu. Kralcı Vendee ayaklanmasının yanında, Jironden ya da federalist diyebileceğimiz baĢkaldırmayı da bastırmak gerekiyordu. Paris'te bile kralcılar türlü fesatlar çevirmekten geri kalmıyorlardı. Normandiya'dan gelen Charlotte Corday adlı bir genç kız 13 Temmuzda Marat'yı hançerliyerek öldürdü. Aslında Dağlılar Jirondenleri yendikten sonra, sosyal kökenleri gereği, aynı zamanda varlıklı olanları ve ılımlıları da kollamak isteğindeydiler. Küçük burjuva kökenli Dağlılar mülkiyeti koruyarak, halk hareketini sınırlayarak, burjuvaziye güven vermek istiyorlardı. Ne var ki bu dengeyi sağlamak kolay değildi. Nitekim yukarıda değindiğimiz karĢı ihtilâlci güçlerin harekete geçmesi ve buna eklenen iktisadî bunalım denge kurulmasını önledi; Dağlıları halka daha da yakınlaĢmaya itti. Jacques Roux, Hebert gibi halk liderleri Kamu Selâmet Komitesinin ve Konvansiyonun sert, tedbirler almasından yanaydılar, iktisadî bunalımın her geçen gün artması, kuĢkusuz halk hareketini güçlendiriyordu. Hebert'in ifade ettiği gibi kıtlık siyasi kaynaĢmayı hız veren en güçlü etkendi. Öte yandan 2 Eylülde Toulon limanının kralcılar tarafından Ġngilizlere teslim edildiği haberi halkın galeyanını büsbütün artırdı. Hebert'in gazetesi halkı harekete geçmeye çağırıyordu. 4 Eylül günü, çoğunluğunu iĢçi ve çırakların
meydana getirdiği büyük bir kalabalık, Paris Komününden ekmek istemek üzere «Greve» meydanında topladı; ertesi gün daha büyük bir gösteri yapılmasına karar verildi. 5 Eylülde, kan dökülmeden halk Konvansiyon Meclisine girdi. Halkın istifçilerle vurgunculara ve yeni rejimin düĢmanlarına karĢı sert tedbirler alınması, yeni bir ihtilâl ordusu kurulması gibi dilekleri kabul edildi. Halkın baskısı devam edince Konvansiyon, karaborsayı önleyebilmek amacıyla birçok yiyecek ve giyecek maddesinin tavan fiyatını saptamak zorunda kaldı. Kamu Selâmet Komitesine Hebert'ci iki milletvekili de katıldı. Böylece 1793 yılının son üç ayı içinde ihtilâlci hükümetin yeni yapısı biçimlenmeye baĢladı. Hukuken ihtilâlci hükümetin yönetimi yine Konvansiyon Meclisine aittir; böylece hükümet temsilî ve demokratik niteliğini sürdürmektedir. Ancak gerçekte iktidar artık Kamu Selâmet Komitesinin eline geçmiĢtir. Bu Komitenin yetkileri, kuruluĢundan baĢlayarak her geçen gün biraz daha artırılmıĢtır. Sonunda Komite âdeta çok baĢlı bir diktatör haline gelmiĢtir. Konvansiyon tarafından bir aylık süre için seçilen üyeleri, 1793 Eylülünden sonra, bir tanesi hariç, 1794 Temmuzuna kadar sürekli seçileceklerdir. Bu üyeler Robespierre, Couthan, SaintJust, Collot d'Herbois, Billaud Varennes, Carnot, J.-B. Saint Andre, Barrere ve Robert Lindet'dir. Kamu Selâmet Komitesinin yanında bir de «Genel Güvenlik Komitesi» vardır. Bu Komite. Konvansiyonun iç güvenlik konularında aldığı kararları uygulamakta, gerektiği zaman karar da almaktadır. ġüpheli gördüğü kimseleri tutuklamak yetkisi de vardır. Bunların dıĢında, 10 Mart 1793'den beri Paris'te faaliyete geçmiĢ bulunan özel (ad hoc) bir ihtilâl mahkemesi, ihtilâle karĢı iĢlenen suçları cezalandırmaktadır. Mahkemenin yargıçları, savcısı ve jüri üyeleri Konvansiyon Meclisi tarafından seçilmiĢlerdir. Kararlarının temyizi mümkün değildir. Bu mahkemenin çalıĢma hızı 5 Eylül 1793'ten sonra artmıĢtır. Savcısı, Kamu Selâmet Komitesinin sadık adamı ünlü Fouquier Tinville'dir. Bu arada üzerinde durulması gereken bir konu da, Konvansiyonun aldığı kararları uygulamak üzere illere ve özellikle ordu birliklerine, geniĢ yetkilerle donatılmıĢ komiserlerin gönderilmesidir. Daha önce kısaca değindiğimiz bu siyasi komiserlerden Carnot, Wattignies SavaĢında piyadenin önünde hücuma geçmiĢtir. Saint-Just Alzas'taki birlikleri, Saint-Andre de Brest deniz savaĢlarını yönetmiĢlerdir. Robespierre'in kardeĢi ve Barras, Toulon'un alınmasına katılmıĢlardır. Ayrıca her komünde kurulan ihtilâl komitelerinin, ikametgâh belgesi vermek, Ģüpheli Ģahısları üst makamlara bildirmek, ihtilâlci kanunların uygulanmasını sağlamak gibi görevleri vardı. Bu Komiteler zamanla daha da güçlendiler; taĢrada bütün hayatı denetler duruma geldiler. Jakobenler kulübünün taĢra Ģubeleri de ihtilâle bağlı, güvenilir kiĢileri bulup hükümet temsilcilerine salık vererek ihtilâlci hükümetin güçlenmesine yardımcı oluyorlardı. Kanunların uygulanmasına göz kulak olmak üzere illere ayrıca millî ajanlar yollandı. Böylece yönetim ılımlı mahallî idarelerin elinden ihtilâlci hükümetin eline geçti ve Fransa'da, zamanımıza kadar süren sıkı bir merkezî sistemin temelleri atılmıĢ oldu. Hükümet iç ve dıĢ düĢmanlara karĢı kendini savunmak amacıyla asker toplama konusunda, o döneme göre yeni bir yola baĢvurmuĢtur; bu, genel seferberlikti. 18-25 yaĢ arasındaki bekâr ya da çocuksuzlar cepheye gönderiliyordu. Çocuklar ve daha yaĢlılar silâh yapımında, kadınlar ise hastahanelerde ve askerlerin giyeceklerini sağlamakta kullanılıyordu. Böylece Fransız ordusunun sayısı bir milyona yükselmiĢ oldu. Ġhtilâlci hükümet aldığı idarî, iktisadî ve malî tedbirlerle, 1789'da getirilen ilkelerin dıĢına çıkarak, vatandaĢın hürriyetine karĢı devletin güvenliğini, liberal iktisat ilkelerine karĢı kamunun genel yararını ön plana alan güdümlü bir iktisat politikası ve otoriter bir tutum izlemeye baĢladı. Soru 73 : Fransız ihtilâlinde tedhiĢ (Terör) dönemi nasıl bir dönemdi? Ülke içinde ve dıĢında karĢı ihtilâlcilerle mücadele halindeki ihtilâl hükümeti kendi içinde muhalefete yer veremezdi. 5 Eylül 1793 kütle hareketi, ihtilâl hükümetini güçlendirerek ona muhaliflerini tasfiye olanağını verdi. TedhiĢ ve
diktatörlüğün kurulması. Kamu Selâmet Komitesinin güçlenmesi demekti. Komitenin güçlenmesi ve duruma hâkim olması ise hem Öfkelilerin, hem de Konvansiyondaki sağ muhalefetin susturulması pahasına baĢarılabilmiĢtir. Ġç ve dıĢ ortam, otorite ilkesinin seçim ve temsil ilkesine üstün gelmesine yol açmıĢtır. ġunu da hemen belirtelim ki aslında siyasî amaçlarla giriĢilen ve burjuvazi tarafından tedhiĢ hareketi olarak adlandırılan hareket ya da uygulama, olayların akıĢıyla sosyal bir nitelik de kazanmıĢtır. 31 Ekim 1793'te Saint-Just ile Lebas'nın önerileri üzerine. Strazburg zenginlerinden yedi milyon liralık bir vergi toplanarak bunun bir kısmının yoksulların ihtiyaçları için kullanılması, Paris Komününün erzak dağıtımını denetlemesi ve ekmeği vesikaya bağlaması; yine 1793 Ekiminde Kamu Selâmet Komitesinin, üretim, ticaret ve ulaĢtırma iĢlerine bakacak, geniĢ yetkilere sahip bir komisyon kurması alınan sosyal tedbirlere örnektir. Ancak bu yönde daha ileri gidilmesi yönünde baskı yapan Paris seçim çevrelerinin baskısına da hükümetin boyun eğmediğini belirtmek gerekir. TedhiĢ hareketi asi, 17 Eylülde çıkarılan, Ģüpheli Ģahıslar hakkındaki kanunla kendini hissettirdi. Bu tarihten sonra ihtilâl mahkemeleri, çalıĢmalarını hızlandırdılar. 16 Ekim 1793 tarihinde kraliçe Marie Antoinette idam edildi. Ardından, Konvansiyondan atılan yirmi iki Jironden, kuzeni Onaltıncı Louis'in idamı için oy vermiĢ olan, EĢitçi Philippe diye anılan Orleans dükü, salonu ile aydınlar arasında ün yapmıĢ bulunan Jironden madam Roland, Champs de Mars katliamından sorumlu Bailly, büyük hatip Barnave, cephede kasten gevĢek davranmakla suçlanan generaller, Ġngiltere'nin hizmetinde oldukları öne sürülen bankerler giyotine gönderildiler. 1793 Nisanından Ekime kadar 66 idam kararı veren ihtilâl mahkemesi, Ekimden Kasım sonuna kadar 177 kiĢiyi idama» mahkûm etti. Marsilya, Bordo ve Liyon kentleri Federalistlerin elinden alındıktan sonra da mahkeme, Bordo'da 300, Marsilya'da 400 ve Liyon'da 1.700 idam kararı verdi. Öte yandan mahkeme önüne çıkarılmadan hapishanelerde kurĢuna dizme olayları baĢgösterdi. Nant'da temsilci Carrier Vendee'cilerle dolu hapishaneleri boĢaltmak için tutukluları bir gemiye doldurup gemiyi Loire nehrinde batırttı, iki bine yakın tutuklu boğuldu. TedhiĢ hareketinin, ihtilâlci diktatoryanın amaçlarından biri 1793 yılı sonunda gerçekleĢti. Fransa iç ve dıĢ düĢmanlardan temizlendi. BaĢkaldıran Jirondenler ezildiği gibi Marsilya, Bordo ve Liyon kentleri yanında Tulon da yüzbaĢı Bonaparte'ın usta yönetiminin yardımıyla Kasım ayında ele geçirildi. Vendee'ciler de yenildiler; Loire nehrinin sağ yakasına geçen 80.000 kiĢinin 60.000'i imha edildi. Ekim ve Kasım aylarında Wattignies ve Wissembourg savaĢları sonunda Avusturya ve Prusyalılar Fransa'dan kovuldular. Öte yandan iktisadî alanda büyük bir baĢarıdan söz etmek mümkün değildir. Ġhtilâlci diktatoryanın vergi politikasına karĢı zenginlerin pasif direniĢini kırmak için hükümet kesin tedbirler almaktan kaçınmıĢtır. Fiyatların gittikçe artmasına karĢılık iĢçi ücretlerinin vergiye tâbi tutulması ve ücretlerin aynı seviyede kalması, hoĢnutsuzların sayısını çoğaltıyordu. Soru 74 : TedhiĢ (Terör) yönetiminin dine karĢı tutumu ne oldu? TedhiĢ döneminin özelliklerinden biri de Hıristiyan dinine karĢı uyaran tepki ve bu konuda alınan kararlardır. BaĢtan beri aydınlanma felsefesinin etkisinde olan ileri gelen ihtilâlciler dine karĢı idiler; Katolikliğin yerini vatan ve hürriyet inancının almasını istiyorlardı, öte yandan yukarıda değindiğimiz bağlılık andını içmiĢ bulunan rahiplerin bile, cumhuriyete ve ihtilâl hükümetine muhalif oldukları bilinmiyor değildi. Buna rağmen Konvansiyon Meclisi uzun süre, Katolik dinine cepheden saldırmayı uygun bulmadı. Paris'te hâlâ halkın çoğunluğu ibadete devam ediyor ve dinî bayramları yürekten kutluyordu. Ne var ki 1790 yılından baĢlayarak, dinî ibadetin yanında layık ve ihtilâlci bir ibadet de belirdi; bu 14 Temmuz federasyon bayramıydı. 1793'ten sonra bu bayram Cumhuriyetin birliği ve bölünmezliği bayramı olarak tamamiyle layık bir hava içinde kutlandı. 5 Ekim 1793'de Konvansiyon Meclisi, o zamana kadar kullanılan, Hazreti Ġsa'nın doğumuyla baĢlayan takvimi değiĢtirerek Katolikliğe büyük bir darbe indirdi. Yeni takvim Cumhuriyetin ilk günü olan 22 Eylül 1792'den baĢlıyordu. Dinî
bayramlar kaldırılıyor, aylara sis ayı, yağmur ayı, çiçek ayı, sıcak ay (boreal, pluviose, floreal, thermidor) v.b., mevsimin özelliklerini belirten adlar veriliyordu. Bu karardan birkaç hafta sonra Paris çevresindeki komünler açıktan Katolik dinine karĢı olduklarını bildirerek bölgelerindeki kiliseleri kapattılar. TaĢradaki bazı hükümet temsilcileri aĢırı bir din düĢmanlığı göstermekten çekinmiyorlardı. Bunlardan Fouchee, Nievre'de mezarlıklardaki haçları kaldırtarak mezarlıkların kapısına, «Ölüm ebedî bir uykudur» sözlerini yazdırttı. Hebertçiler dinsizlik hareketinin baĢını çekiyorlardı. Onların öncülüğünde antikatolik hareket Paris'e yayıldı. DıĢarıda geliĢen bu akım kendini zorla Konvansiyon Meclisine kabul ettirdi. 14 Ekimde Paris Komünü kiliseler dıĢında dinî tören yapılmasını yasakladı. Piskopos Gobel 7 Kasımda görevinden çekilmek zorunda kaldı. 23 Kasım 1793'de Paris Komünü kiliselerin kapatılmasına karar verdi. Nötre Dame kilisesi aklın tapınağı haline getirilecekti. BaĢka kiliseler de aklın tapınağı haline sokuldu ve katolik evliyalarının yerini ihtilâl Ģehitlerinin resimleri aldı. Dinî ibadetin yerini de ihtilâl Ģehitlerine ibadet almaya baĢladı. Din aleyhtarlığı Dağlı burjuvazinin bir kısmını rahatsız etmeye baĢlamıĢtı. Robespierre hareketin vatandaĢta olumsuz bir tepki yarattığına iĢaret ederek daha ileri gitmenin siyasî bir hata olacağını ileri sürdü. Dağlıların liderlerinden Danton da bu anti-katolik maskaralığa son verilmesini istedi. 6 Aralık 1793'de Konvansiyon din ve ibadet hürriyeti ilkesini bir kararnameyle kabul etti. Böylece Kamu Selâmet Komitesi, halkın içinde aĢırı unsurların yönettiği hareketi dizginliyerek duruma yeniden hâkim oldu. 1794 ilkbaharından sonra kiliseler yavaĢ yavaĢ açılmaya baĢladı. Soru 75 : Robespierre'e karĢı ilk muhalefet nasıl sonuçlandı? Kamu Selâmet Komitesine 1793 yılının Temmuz ayında seçilmesinden sonra hükümetin gerçek baĢkanı Robespierre olmuĢtur. Robespierre ve dayandığı Jakobenler, küçük burjuva niteliklerini ihtilâlin yönetiminde açıkça ortaya koymuĢlardır. Aristokrasiye ve büyük burjuvaziye karĢı çıkmıĢlar, ancak sonuna kadar emekçi halka dayanmaktan, onun isteklerine tam olarak cevap vermekten kaçınmıĢlardır. Öfkelilerin tasfiyesi, dine karĢı akımı durdurmak için alınan tedbirler, seçim çevrelerinde kurulan, halkın isteklerini dile getiren bürolara ve komünlere yapılan baskılar, hükümetin halk hareketinden kopuĢunun kanıtlarıdır. Bu dönemde ihtilâlci hükümet ılımlılık taraftarlığı ile aĢırı eylem taraftarlığı arasında, ikisi ortası bir yol tutmaya çalıĢmıĢtır. Kasım 1793'ten itibaren hükümet, iki yönde de geliĢen muhalefet karĢısında kaldı. Solda, Öfkelilerin istek ve görüĢlerini sürdüren Hebertçiler, sağda ise ılımlılar yani Dantoncular hükümete muhalefet ediyorlardı. Robespierre iki yandan gelen muhalefeti yok etmek için fırsat kolluyordu. Nitekim çok geçmeden fırsat çıktı. Ġlk darbeyi Hebertçiler yedi. Hebertçiler kıtlıktan yararlanarak halkı Konvansiyona karĢı ayaklandırmaya çalıĢıyorlardı. Fakat ihtilâl tarihinde ilk kez, hükümet halktan önce davranarak Hebert baĢta olmak üzere önde gelen Hebertçileri tutukladı. Ġhtilâl mahkemesinin ölüm cezasına çarptırdığı Hebertçiler 24 Mart 1794'de idam edildiler. 6 gün sonra, 30 Martta, ılımlılar da cumhuriyete karĢı komplo hazırlamak suçuyla tutuklandılar. Danton yaklaĢan tehlikeye karĢı hiç bir tedbir almadı; «Giyotinci olmaktansa giyotin altında can vermeyi yüz kere yeğ tutarım» diyordu. Fakat Danton ihtilâl mahkemesi önünde bütün belâgatini kullanarak kendisini suçlayanları suçladı. Konvansiyon Meclisi millî adalete hakaret eden sanıkları duruĢma salonundan çıkartmak imkânını sağlayan bir kararname yayınlamak zorunda kaldı. Kendilerinin hazır bulunmadıkları bir oturumda Dantoncular idama mahkûm edildiler ve 5 Nisan 1794'de giyotine gönderildiler. Soru 76 : Robespierre'in ve Jakobenlerin bu dönemdeki görüp ve tutumları nedir? Danton'un idamıyla Robespierre tehlikeli bir rakibinden kurtulmuĢ oldu. Bu sıralarda Robespierre otuzbeĢ yaĢlarındaydı. Jakobenlerin en güçlü hatibiydi ve
kiĢiliğinde Jakobinizmi temsil ediyordu. Bugünkü anlamıyla Jakobinizm, karĢı ihtilâl ve savaĢlar sırasında gerçek niteliğini kazandı. Jakobinizm, Touchard'ın belirttiği gibi, bir «vatan tehlikede» doktrinidir. Ama Jakobenlerin vatanseverliği, Ģoven bir vatanseverlik değildir. Halkların kendi kaderlerini tayin hakkını tanıyan demokratik bir vatanseverliktir. Bozulmaz, doğruluktan ayrılmaz «l'incorruptible» adıyla anılan Robespierre için temel ilke «erdemidir. Rousseau'nun sadık bir izleyicisi olan Robespierre temsilî sisteme inanmamaktadır. Çünkü Rousseau'nun da açıkladığı gibi, egemenlik hakkı devredilemez, ihtilâlci hükümet parlamenter bir hükümet değildir. Komitelerle yönetilen hükümetlerin ilk örneğidir. Oldukça tutarlı siyasî görüĢleri olan Jakobenlerin ve Robespierre. Saint-Just gibi liderlerinin iktisadî konulardaki görüĢleri bulanık ve tutarsızdır. Ġleride göreceğimiz gibi, ihtilâl hükümetinin ġubat 1794'te aldığı iktisadî kararlar, koĢulların zorlamasıyla alınmıĢ kararlardır. Robespierre ve Saint-Just mülkiyete karĢı değillerdi. Eski Isparta sitesi vatandaĢlarının sahip oldukları erdemlere sahip, lükse düĢman küçük mülk sahiplerinin meydana getirdiği bir demokrasiden yana idiler. Yine Touchard'ın deyimiyle, Jakobenlerin görüĢleri, ne külotsuzların (sans-culottes) —bulanık bir biçimde de olsa— sosyalist eğilimlerine, ne de ticaret burjuvazisinin görüĢlerine uygun düĢüyordu. Jakobenler eğitime çok önem vermiĢlerdir. Ne var ki eğitim planlarını uygulayacak zamanı bulamayacaklarının bilincindedirler. Jakobenler gerçeğe kendilerinin varmıĢ olduklarına, ancak 1793-1794 yıllarının Fransız toplumunda azınlıkta kaldıklarına inanıyorlardı. Marksist tarihçi Soboul'un Robespierre hakkındaki değerlendirmesi üzerinde durulmaya değer. Soboul'a göre Robespierre, «Hiç kuĢku yok ki, sosyal güçler arasındaki dengeyi küçümseyemezdi ve aristokrasi ile eski krallık rejimine karĢı giriĢilen savaĢta burjuvazinin baĢrolü oynadığını görmezlikten gelmezdi. Ama Saint-Just gibi Robespierre de kendi çeliĢilerinin tutsağı olarak kaldı. Her ikisi de, halk devrimcilerine bütünüyle bağlanamayacak kadar burjuvazinin çıkarlarının bilincine varmıĢtı; öte yandan halk devrimcilerinin ihtiyaçlarına da, burjuvaziden güleryüz göremiyecek kadar önem vermiĢlerdi.» Soru 77 : Robespierre yönetiminin aldığı önemli kararlar nelerdir? Robespierre iktidarda tutunabilmek için daha eĢitçi bir yönetim kurmak amacıyla, sosyal eĢitliği sağlamak üzere Ventôse (rüzgâr ayı) kararlarını çıkardı (26 ġubat ve 3 Mart 1794 kararları). Birinci kararla, cumhuriyet düĢmanı olarak ilân edilen Ģüpheli kimselerin malları bedava olarak ihtiyacı olanlara dağıtılacaktı. Böylece üçyüzbin kadar Ģüpheli kiĢinin mallarına el konulacaktı. Ġkinci kararla da, bugünün deyimiyle, sosyal güvenlik tedbirleri alınıyordu. Hastaların bakımı parasız oluyor, kalabalık ailelere sosyal yardım yapılıyor, ihtiyarlara ve çalıĢamayacak durumda olanlara maaĢ bağlanacağı karar altına alınıyordu. Konvansiyonun dinî konularda yayınladığı kararnamelere yukarıda değindiğimiz için, burada bu konudaki kararlara ayrıca yer vermiyoruz. Terör kanunlarının en Ģiddetlileri kuĢkusuz, 10 Haziran 1794'de çıkarılanlardır. Bir süre önce taĢra ihtilâl mahkemeleri kaldırılmıĢ bulunuyordu. Sadece Paris'te özel «ad hoc» ihtilâl mahkemesi kalmıĢtı. Bu kez bütün illerde ihtilâl mahkemeleri yeniden kuruluyor ve yargılama usulleri daha da sertleĢtiriliyordu. Bu mahkemeler çalıĢmaya baĢladıktan sonra 45 gün içinde 1285 kiĢi giyotin altında can verdi. Ünlü bilgin Lavoisier ile Ģair Andre Chenier de giyotine yollananlar arasındaydı. Resmi belgelere göre mahkeme kararıyla idam edilen 14.000 kiĢiden %6,5'i din adamı, %8,25'i aristokrat, %25'i burjuva, %28'i köylü, %31'i ise iĢçidir. Mahkeme kararı olmaksızın kütle halinde kurĢuna dizilenlerin dıĢında, Terör dönemi boyunca giyotinde can verenlerin 17.000 kadar olduğu sanılıyor. Soru 78 : Robespiorre'in iktidardan düĢüĢünün sebepleri nelerdir?
Robespierre'in iktidardan düĢmesinin, Jakoben diktatörlüğünün devrilmesinin çeĢitli nedenleri vardır. Ancak bu nedenlerin arasında baĢta geleni hükümetin iktisadî konularda aldığı kararlarla bir sosyal demokrasi denemesine giriĢmesidir. Öte yandan, daha önce de belirttiğimiz gibi, bu sosyal demokrasi denemesine giren hükümet hiç bir zaman bütünüyle burjuvaziye karĢı ve emekçi halktan yana olmamıĢtır. 1794 ilkbaharında yiyecek maddeleri fiyatlarındaki yükseliĢ üzerine iĢçiler ücretlerinin artırılması isteğinde bulununca hükümet bu isteğe karĢı çıkmıĢtır, iĢçi ücretlerine hükümet tarafından üst sınır tespit edilmesi emekçi halk arasında hoĢnutsuzluk yaratmıĢtır. 1794 baharında patlak veren iktisadî güçlüklerin yanında, gittikçe artan idam kararlarının yarattığı tedirginliği de ayrıca belirtmek gerekir. Oysa «Fleurus» zaferiyle düĢman yenilmiĢ, Fransız ordusu Belçika'yı yeniden iĢgal etmiĢti. Vatanın artık tehlikede olmadığı bir dönemde vatan hainliği suçlamalarıyla idam edilenlerin fazlalığı, yavaĢ yavaĢ halkı rahatsız etmeye baĢlamıĢtı. Robespierre Genel Güvenlik Komitesi, hatta Kamu Selâmet Komitesi üyeleri tarafından bile eleĢtiriliyordu. Konvansiyon Meclisinde Robespierre'in itibarı gittikçe düĢmekteydi, özellikle Ovalı (La Plaine) milletvekillerinin, dıĢ tehlike önlendikten sonra diktatörlüğe tahammülleri azalıyordu. Burjuvazinin büyük bir kısmı 1789 ihtilâlinin kendisine sağladığı üretim ve ticaret hürriyetinin özlemini çekiyordu ve mülkiyet hakkına tecavüz edileceği kuĢkusu içindeydi. ĠĢte bütün bu nedenler biraraya gelince, Robespierre taraftarlarının ve Paris Komününün hatalı tutumları da buna eklenince Robespierre'in sonu gelmiĢ oldu. Soru 79 : Robespierre iktidardan nasıl düĢtü? Robespierre çevresinde kendisine karĢı bir muhalefet çemberinin kurulduğunun farkındaydı. Bu muhalefet karĢısında hırçınlaĢan Robespierre Meclise ve Kamu Selâmet Komitesine devam etmez olmuĢtu. Aslında muhalefeti küçümsüyor, Jakobenlere ve Komüne güveniyordu. Konvansiyonda duruma hâkim olduğu kanısıyla düĢmanlarına karĢı saldırıya geçti. 26 Temmuz 1794 günü Konvansiyonda yaptığı sert bir konuĢmada onlara Ģiddetle çattı. Ama suçladıklarının adlarını vermemekle büyük bir yanlıĢ yapmıĢ oldu. Vatan hainlerini, karaborsacıları, karĢı devrimcileri suçlaması birçok milletvekilini gocundurmuĢtu. Aslında Robespierre kendisine karĢı muhalefeti örgütleyen Fouchâ, Tallien ve Komite üyelerinden Vadier, Billaud-Varennes, Cambon ve Carnot'yu suçluyordu. Önce Konvansiyon kendisini alkıĢladı ve konuĢmasının basılarak Komüne yollanmasına karar verdi. Fakat Cambon ile Billaud Varennes'in protesto ve konuĢmalarından sonra Meclis kararından döndü. Bu, Robespierre için ağır bir darbeydi. Aynı günün akĢamı Robespierre konuĢmasını Jakobenler kulübünde tekrarlarken ve alkıĢlanırken düĢmanları harekete geçmiĢlerdi bile. Komployu hazırlayanlar, idamlara ve diktatörlüğe son verileceği vaadiyle Ovalı milletvekillerini kendi taraflarına kazanmayı baĢardılar. Kendileri de Terörden yana olan komplocular (ki baĢlıcalarını yukarıda saydık) halka, Teröre karĢıymıĢlar gibi görünmeyi becerdiler. 27 Temmuz 1794 (9 Thermidor) günü Konvansiyon Meclisi BaĢkanı olan ve Robespierre'in muhaliflerinden Collet d'Herbois'nin yardımıyla Mecliste Robespierre ve taraftarlarına karĢı baĢarılı bir taktik hazırlanmıĢtı. Robespierre ile arkadaĢlarının konuĢmasına fırsat verilmeyecekti. 27 Temmuz öğleye doğru Saint-Just yeni söz almıĢtı ki Billaud-Varennes alkıĢlar arasında konuĢmayı keserek Robespierre'i tiranlıkla, Jakobenleri de Konvansiyonu kan içinde boğmak istemekle suçladı. Tallien ise «yeni Cromwell»in suçlu ilân edilmesini istiyordu. Robespierre söz almaya davrandıysa da Mecliste patırdı çıkarılarak konuĢması önlendi. Önce Milli Muhafızların komutanı Henriot'nun tutuklanmasına karar verildi. Arkadan Robespierre'in tutuklanması kararı alındı. Bunu da Robespierre'in kardeĢinin. Saint-Just'ün ve öbür Dağlı milletvekilerinin, yaĢasın cumhuriyet bağrıĢmaları arasında verilen tutuklama kararları izledi. Robespierre, «Cumhuriyet mahvoldu, haydutlar kazandı» diye bağırıyordu. Öğleden sonra saat
dörtte Konvansiyon, halkı ve Komünü Meclisin kararlarına katılmaya çağıran bir bildiri yayınlayarak dağıldı. Komün Konvansiyonun kararlarını tanımadı. Fakat burjuvaların çoğunlukta olduğu Millî Muhafızların büyük bir kısmı. Komünün tutumuna katılmadılar. Komün, tutuklanan milletvekillerini serbest bırakmakla birlikte, Konvansiyon Meclisinin toplandığı Tuileries sarayına yürüme kararı almaktan çekindi. Konvansiyon ise yeniden toplanarak Robespierre ve arkadaĢlarını kanun dıĢı ilân etti. Bundan böyle bu kimseler yargılanmadan idam edilebilirlerdi. Jakobenler arasında ĢaĢkınlık hüküm sürüyordu. Gece yarısı. Komün taraftarları karıĢıklık yüzünden ve kendilerini yönetecek kimse olmadığından dağıldılar. Konvansiyonun adamı Barras, eline geçirdiği jandarma ve Millî Muhafızlarla Belediye binasına geldiğinde meydanı boĢ buldu. Binaya giren Barras'nın komutasındaki birlikler Robespierre ve arkadaĢlarını tutukladı. Paris Komünü dövüĢmeden yenilmiĢti. 28 Temmuz günü baĢta Robespierre olmak üzere, kardeĢi Augustin de Robespierre (Robespierre'in tam adı Maximilien de Robespierre'dir), Saint-Just, Couthon, Henriot ve daha yirmi iki kiĢi idam edildiler. Ertesi gün Komün üyesi yetmiĢ bir kiĢi, daha ertesi gün de on iki kiĢi idama gönderildi. Ġdam mahkûmlarını taĢıyan arabalar sevinç gösterilerinde bulunan halkın arasından geçerken iĢçiler, «Kahrolsun Maximum Kanunu» (ücretlerin tavanını tesbit eden kanun) diye bağırıyorlardı. Soru 80 : Robespierre'in düĢmesi ne gibi sonuçlar doğurdu? Ġlk bakıĢta 9 Thermidor olayı bir diktatörün ve bir hizbin sonu gibi görünür. Yine ilk bakıĢta Konvansiyon ve beraberinde ihtilâlci hükümet ayaktadır. Oysa 9 Thermidor (yani 17 Temmuz 1794) ihtilâlin tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Robespierre'in düĢmesi, aynı zamanda, Ģiddetle savunucusu olduğu erdem ilkesine dayanan demokratik ve eĢitçi politikanın da sonudur. 9 Thermidor Dağlıların Jirondenlere karĢı giriĢtikleri 2 Haziran hareketini hiç bir zaman bağıĢlamayan Ovalıların öç almasıdır. En önemlisi de mülklerinin ellerinden alınacağından korkan büyük burjuvazinin zaferidir. Aynı zamanda spekülatör, karaborsacı politikacıların baĢarısıdır. Bu tarihten sonra enerjisini, erdemlerini yitiren Cumhuriyet rejiminin ve ihtilâlin sonu yaklaĢmıĢ oldu. 9 Thermidor, ihtilâlin sonu demek olan 18 Brumaire'i hazırlamıĢ, Robespierre'e inen darbe Cumhuriyeti de birlikte ödürmüĢtür. iktidar soldan ortaya ve sağa kaymıĢtır. Terör ise sona ermemiĢ. Dağlılara karĢı sürdürülmüĢtür. Kamu Selâmet Komitesinin yetkileri kısıtlanmıĢtır. Komite sadece savaĢ ve dıĢ politika konularında yetkili kılınmıĢtır. Ġhtilâl mahkemelerinin de yetkileri sınırlanmıĢ, üyeleri değiĢtirilmiĢ ve sanıklara birtakım garantiler sağlanmıĢtır. Bu arada Paris Komünü dağıtılarak görevleri Konvansiyon tarafından seçilen komitelere devredilmiĢtir. 12 Aralık 1794'de Jakobenler kulübü kapatıldı. Terör döneminde çıkarılan kanunlar yavaĢ yavaĢ yürürlükten kaldırıldı. Ġktisadi faaliyetleri sınırlandıran kanunların kaldırılmasını tüccarlar ve iĢ adamları büyük bir sevinçle karĢıladılar. Arkadan iĢçi ücretlerinin en yüksek sınırını saptayan «maximum» kanunu da kaldırıldı. Hayatta kalan Jirondenler Konvansiyondaki yerlerini yeniden aldılar. Buna karĢılık baĢta savcı Fouguier-Tinville olmak üzere, eski rejime hizmet etmiĢ olanların yargılanmaları ve idamları devam etti. Ancak iktisadi faaliyetlerde serbestlik fiyatların birdenbire yükselmesine yol açtı. Fakir mahallelerde halk açlıktan kırılıyordu. Açlıktan ölenlere, umutsuzluktan hayatlarına son verenlere sık sık raslanıyordu. Sefaletin gittikçe artması Paris'te yeniden ayaklanmaların baĢgöstermesine yol açtı. Ayaklanan halk ekmek ve 1793 Anayasasının uygulanmasını istiyordu. Fakat bu ayaklanmalar bastırıldı. Böylece son halk hareketleri ve ihtilâlci güçler ezildi; Mecliste kalan son Dağlı milletvekileri de temizlendi (Nisan-Mayıs 1794). Soru 81 : Robespierre'in düĢmesinden sonra gericilik nasıl güç kazandı?
1793 kıĢında, Fransa'nın batısında ihtilâle baĢkaldıranlar ezilmiĢ ve Vendee savaĢı kazanılmıĢtı. Artakalan karĢı ihtilâlciler dağınık bir biçimde, bölgenin koĢullarından (bataklık, ormanlık) da yararlanarak gerilla savaĢları yapıyorlardı. Bunlara «Chouans»lar deniliyordu. 9 Thermidordan önce Konvansiyon Chouans'lara karĢı sert tedbirler uygulanması için karar almıĢtı. Oysa 9 Thermidordan sonra isyancıların çoğu affedildi. And içmemiĢ papazların bile görevlerine dönmelerine izin verildi. KarĢı ihtilâlci liderlerin yanlarında bir miktar siâhlı adam bulundurmaları kabul edildi. Öte yandan ibadet hürriyetini sağlamlaĢtıran kararlar alındı. Fakat Konvansiyonun büyük çoğunluğu Katolikliğe karĢıydı; bunun için de ibadetin sağlanması için Cumhuriyetin masrafa girmesinden yana değildi. Böylece ortaya yeni bir rejim çıktı: Buna «Devlet ve Kilisenin ayrılması» diyoruz. Asıl önemli olan, Robespierre dönemindeki Terörün (buna bazı tarihçiler «Kızıl Terör» demektedirler) yerini kralcıların örgütlediği ve desteklediği baĢka bir terörün, «Beyaz Terör»ün almasıdır. Beyaz Terör özellikle Fransa'nın güney doğusunda etkin olmuĢtur. Bu bölgede karĢı ihtilâlciler eski Jakobenlerden yakaladıklarını öldürmüĢlerdir. Onaltıncı Louis'nin oğlu Onyedinci Louis'nin Temple hapishanesinde öldüğü söylentisi üzerine, Ġtalya'da Verona'ya göç etmiĢ oian Provence kontu Onsekizinci Louis adıyla krallığını ilân etti. Vendee'de yeniden çatıĢmalar baĢladığı gibi Ġngiliz filosu da mültecilerden ve Chouans'lardan kurulu oniki bin kiĢilik bir orduyu Brötanya kıyılarına çıkarıyordu. Bunlar 22 Temmuz 1795'te, Hoche'un komutası altındaki cumhuriyet ordusu tarafından, Quiberon dolaylarında sarılarak imha edildiler, kalanlar da teslim oldu. Soru 82 : KarĢı ihtilâlci kralcılar Paris'te nasıl baĢkaldırdılar ve bastırıldılar? Konvansiyon, gericiliğe ve karĢı ihtilâle taviz vere vere Cumhuriyetin tehlikeye düĢtüğünü anlamaya baĢlamıĢtı. Bu sebeple, hem kralcılığa hem Jakobinizme karĢı «Cumhuriyeti savunma politikası» uygulamaya yöneldi, Quiberon'da esir düĢenlere, vatan hainlerine uygulanan kanun uygulanarak 750 kiĢi kurĢuna dizildi. Yeni hazırlanmakta olan Anayasanın yürürlüğe girmesinden sonra yapılacak seçimlerde kralcıların kazanmasından korkuluyordu. Bu yüzden, Konvansiyonun itibarının sarsılmıĢ olmasına rağmen, milletvekilerinin yeniden seçilebilmelerini sağlamak amacıyla yeni bir kararname çıkarıldı. Bu kararnameye göre yeni Meclisin üyelerinin üçte ikisi eski Konvansiyon Meclisi üyeleri arasından seçilecekti. Bu karar kralcıların umutlarını suya düĢürdü. BaĢka bir yol aramak zorunda kaldılar; Paris'te bir darbe teĢebbüsüne giriĢtiler. Konvansiyona karĢı 20.000 kiĢi topladılar. Bunların içinde bazı Millî Muhafızlar da vardı. Konvansiyonun elindeyse topu topu 4.000 asker vardı. Meclisin halka yaptığı çağrıyla da 1.000 kiĢi bu askerlere katıldı. SavaĢ 13 Vendémiere (5 Ekim 1795) günü oldu. Ve tarihe Vendémiere ayaklanması olarak geçti. Konvansiyonun savunması görevine atanan Barras, kendine askeri müĢavir ve yardımcı olarak, eski bir Jakoben topçu generalini, Bonaparte'ı seçti. Bonaparte'ın yerleĢtirdiği kırk kadar top isyancıların hücumunu püskürttü. Yurtiçi ordusu komutanlığına atanan Bonaparte halkı silâhsızlandırdı ve düzeni sağladı. Konvansiyon Meclisi, Üçte iki Kararnamesine karĢı çıkanları Ģiddetle cezalandırdı. 26 Ekim 1795'te çalıĢmalarını bitirdiğini ilân ederek «YaĢasın Cumhuriyet» sesleri arasında kendi görevine son verdi. Soru 83 : Konvansiyon döneminde Fransa ile öbür Avrupa ülkeleri arasındaki savaĢ nasıl sonuçlandı? Valmy savaĢından sonra Fransız orduları her cephede saldırıya geçtiler. Kuzeyde Prusya ordularının geri çekilmesinden yararlanarak Dumouriez'nin komutasındaki birlikler, 6 Kasım 1792 günü kesif bir topçu ateĢinden sonra, Marseyyez ve Karmanyol marĢlarını söyleyerek Jemmapes'da Avusturyalıların tahkim edilmiĢ siperlerine saldırdılar. Üç hafta içinde Belçika ve Liege Piskoposluğu Fransızların eline geçti.
Fransızlar ele geçirdikleri ülkelerde, özellikle köylüler ve buriuvalar tarafından iyi karĢılanıyorlardı. Cumhuriyetin bir fetih savaĢı değil, bir kurtuluĢ savaĢı verdiği inancı yaygındı. Nitekim Konvansiyon Meclisi, 19 Kasım 1792'de aldığı bir kararda «Millî Konvansiyon, Fransız Milleti adına, hürriyetlerini elde etmek isteyen halklara yardım ve kardeĢlik getirdiğini bildirir» diyordu. Fakat bu kardeĢlik ve heyecan havası uzun sürmedi. Malî sıkıntı ve siyasî tutkular savaĢın kısa sürede bir fetih savaĢı haline gelmesine yol açtı. SavaĢın malî külfetini karĢılamak için, prenslere ve dinî topluluklara ait mallar Fransız Cumhuriyetinin yönetimine geçiyordu. Beri yanda da zamanla Fransa'nın tabiî sınırları tezi revaç buldu. Bu tabiî sınırlar tezine uygun olarak Ren nehrinin sol yakası, Alpler ve Pireneler arasında kalan Belçika, Savua, NiĢ kontluğu, yapılan sözümona bir halk oylamasıyla (Ģimdiki adıyla referandum) Fransa'nın oluyordu. Bu fetihler yanında, Fransa'nın önayak olduğu ihtilâl propagandası ve Onaltıncı Louis'nin idamı, Fransa'ya karĢı birinci koalisyonun kurulmasıyla sonuçlandı. Koalisyonda baĢ rolü Ġngiltere oynuyordu. Ġngiliz aristokrasisi 1789'un ilkelerinin Ģiddetle karĢısındaydı. Buna rağmen BaĢbakan Pitt (ikinci, oğul Pitt) uzun süre tarafsızlığın savunuculuğunu yaptı. Fakat kralın idamı, Valmy zaferinden sonraki fetihler ve Anvers'in Fransızların eline geçmesi, Ġngiltere'nin Fransa'ya karĢı harekete geçmesi için yeterince sebep teĢkil etti. Birinci koalisyon Ġngiltere , Hollanda, Avusturya, Prusya, Ġspanya. Portekiz, Sardenya ve Napoli kralları arasında yapıldı. Koalisyonda Rusya da yer aldıysa da savaĢa katılmadı. BaĢlarda koalisyon baĢarı kazandı, Dumouriez orduları kuzeyde Nerwinden'de 18 Mart 1793'de yenildi. Prusyalılar Ren nehrinin sol yakasına geçtiler. Tam bu sırada Vendee isyanının baĢladığını, beri yandan da Dumouriez'nin düĢman tarafına geçtiğini belirtmek gerekir. Koalisyonun baĢarısı bir süre daha devam etti. Mayans teslim oldu. Alzas iĢgal edildi. Daha önce de değindiğimiz gibi Toulon kralcılar tarafından Ġngiltere'ye teslim edildi. Artık koalisyon ordularına Paris yolu açılmıĢtı. ĠĢte bu dönemde ihtilâl hükümeti, Millî Selâmet Komitesi eliyle aldığı sert ve enerjik tedbirlerle (Temmuz-Ağustos 1793) Fransa'yı düĢman istilâsından kurtardı. Burada en önemli rolü Komite üyesi Lazare-Carnot (1752-1823) oynadı. Bir istihkâm subayı olan Carnot ordunun yeniden örgütlenmesini ve birliğini sağladı. Fransız ordusunda yeniden disiplin kuruldu. Orduda ihtilâlci ruhun sürdürülmesinde siyasî komiserler etkili oldular. Millî Selâmet Komitesinin yolladığı Komiserlerin, bu arada Carnot'nun. askerlerle birlikte, elde silâh düĢmana saldırmaları, subaylarla erlerin sıkıntılara katlanmasında yaratılan eĢitlik, komutanların erlerden ya da küçük subaylar arasından çıkması ordunun moralini yükseltti. Böylece Fransız ordusu, kralların çoğu para ile tutulmuĢ askerlerinden üstün duruma geldi. 1793 yılı sonundan itibaren Fransız orduları yeni baĢarılar kazanmaya baĢladılar. Hoche ve Pichegru gibi generallerin komutasındaki ordular Wattignies, Geisberg, Fleurus savaĢlarını kazanarak düĢmanı Fransa'nın tabiî sınırları dıĢında attıkları gibi yabancı toprakları istilaya da geçtiler. 1795 yılında Rusya'nın Polonya'ya saldırması, Polonya'nın bölüĢülmesine katılmak isteyen Prusya ve Avusturya'nın gözlerini doğuya çevirdi. Bir yandan bu durum, bir yandan Fransız ordusunun kazandığı zaferler, koalisyonun dağılmasına yol açtı. Fransa koalisyon üyeleriyle ayrı ayrı imzaladığı Bale ve La Haya andlaĢmalarıyla Ren nehrinin sol kıyısına kadar uzanan toprakları ve Hollanda Flandre'ını ele geçirdi. Soru 84 : Konvansiyon Meclisi hakkında nasıl bir değerlendirme yapabiliriz? Konvansiyon çalıĢmalarını değerlendirirken bunları ikiye ayırmak zorunluğu vardır. Konvansiyonun 9 Thermidordan (27 Temmuz 1794) önce aldığı kararlar, tümüyle olmamakla birlikte, daha halkçı, demokratik ve oldukça eĢitçidir. 9 Thermidordan sonra burjuvazinin etkisi ağır basmıĢtır. Konvansiyon Meclisi sürekli toplantı halindedir. Bütün yetkileri —yasama, yürütme ve yargı— kendi elinde topladığı için, kuvvetler birliğini öngören
sisteme Meclis Hükümeti (1921 Türk Anayasası gibi) ya da bu Meclisin adıyla Konvansiyonel sistem denilmiĢtir. Konvansiyon Meclisi kendi içinde Komiteler kurmuĢtur; bunlar Anayasa, Maliye, Kanunlar, Millî Eğitim Komiteleridir. Konvansiyonun sosyal alanda getirdiği yenilikler, Dağlıların iktidarı sırasında olmuĢtur. Aslında Dağlılar arasında da, Robespierre, Saint-Just ve Couthon dıĢında, sosyal düzeni değiĢtirmek isteyen, bu konuda kafa yoran pek fazla temsilci yoktur. Konvansiyon Meclisi iĢçilerden yana, onların çıkarlarını savunan hiç bir önemli karar almamıĢtır. Ne iĢçi birlikleri kurma izni vermiĢ ne de grev hakkını tanımıĢtır. Ġktisadî hayatı denetlemek için aldığı kararda ise baĢarıya ulaĢamamıĢtır. Sosyal güvenlikle ilgili kararnameyi de uygulayamamıĢtır. öte yandan ücretlerin üst seviyesinin tespiti (Maximum kanunu) iĢçileri ters yönden etkilemiĢ, 9 Thermidorda pasif kalmalarına sebep olmuĢtur. Oysa Konvansiyonda Dağlılar köylülerin yararına son derece önemli bir karar almıĢlardır. 17 Temmuz 1793'de alınan bu kararla her çeĢit feodal haklar, hiç bir tazminata bağlanmadan kaldırılıyordu. Jirondenlerin, 2 Hazirandan sonra federalistlerin baĢkaldırmasına köylülerin de katılmasından çekinmeleri, bu kararın alınmasında etkili olmuĢtur. Böylece ihtilâl köylülere, karĢılıksız olarak toprağın mülkiyetine sahip olma hakkını vermiĢ oldu. Oysa bu hak öbür Avrupa ülkelerinde çok daha sonra ve ancak tazminat karĢılığında elde edilebilecektir. Böylece Fransa'da, öteki ülkelerdekinden daha kalabalık ve daha zengin bir köylü sınıfı ortaya çıkmıĢtır. Öte yandan hemen belirtmek gerekir ki Konvansiyon Meclisi burjuvazinin çıkarlarına da uygun olan, Fransa'nın millî birliğinin sağlanması konusunda önemli rol oynadı. Dil birliğini sağlamak amacıyla, çeĢitli lehçeler yerine Fransızca öğrenimini mecburi kıldı. Buna bağlı olarak, parasız ilk öğretim mecburiyetini koydu. Soru 85 : Konvansiyon Meclisinin hazırladığı 1795 (yıl III) Anayasası genel çizgileriyle nasıl bir anayasadır? Uygulanamayan, daha doğrusu ancak barıĢtan sonra yürürlüğe konulmasına karar verilmiĢ olan 1793 Anayasasının, 2 Thermidordan sonra artık yürürlüğe girme Ģansı kalmamıĢtı. Dağlıların eseri olan ve Jakobinizmin izlerini taĢıyan bu Anayasayı burjuvazi, kendi ölçülerine uygun bulmuyordu. Bu sebeple Jakobinizmin ezilmesinden sonra Konvansiyon yeni bir Anayasa hazırladı. 1795 Anayasasının baĢında da bir haklar bildirisi yer almaktadır. Bunu, vatandaĢların görevlerini belirten maddeler izlemektedir. Ayrıca bildiri, 1793 bildirisinden çok 1789 bildirisine yakındır. 1795 bildirisinin sekizinci maddesine göre sosyal düzen, her türlü çalıĢma imkânı, toprakların iĢlenmesi ve tüm üretim, mülkiyetin korunması temeline dayanmaktadır. 1795 Anayasası bir tepki anayasasıdır. Tepki, Meclis diktatörlüğüne, onun yarattığı kiĢi diktatoryasına ve yarı doğrudan demokrasiye karĢıdır. Bunun için de yeni Anayasa kuvvetler ayrılığı ve temsili rejimi getirmiĢtir. Halk egemenliği artık sözde kalmakta, halkın yönetime katılması önlenmektedir. Genel oy sistemi kaldırılmıĢ, Fransızlar yine aktif ve pasif vatandaĢlar olarak ikiye bölünmüĢlerdir. Seçim iki derecelidir. Birinci seçmen olmak için vergi mükellefi olmak yetmektedir. Fakat ikinci seçmen olabilmek için 100-200 iĢgününe eĢit değerde gelir sahibi olmak gerekmektedir. Yasama yetkisi iki Meclise verilmiĢtir. Ne aristokrasinin temsil edilmesi için, ne de federatif sistemdeki zorunluklardan ikinci Meclise gerek duyulmuĢtur. Amaç Meclisin diktatoryasını önlemekti. Meclisler, 250 üyeli Eskiler Meclisi ve 500 üyeli BeĢyüzler Meclisiydi. Her ikisi de üç yıl için seçilmekte olup her yıl üyelerin üçte birinin seçimi yenilenecektir. BeĢyüzler Meclisi en aĢağı otuz yaĢını doldurmuĢ kiĢilerden kuruludur. Eskiler Meclisine seçilebilmek için ise en az kırk yaĢında, evli ya da boĢanmıĢ olmak gerekmektedir. Bu ikinci Meclisin görevi kanun tekliflerini tümüyle kabul ya da reddetmektir. Yürütme gücü beĢ direktöre verilmiĢtir. Onun içindir ki 1795 Anayasasının getirdiği rejime Direktuvar adı verilmiĢtir. Her direktör BeĢyüzlerin gösterdiği 10 kiĢilik bir liste içinden Eskiler Meclisi tarafından seçilir. Ama BeĢyüzler seçilmesini istedikleri kiĢiyi liste baĢına koyup, gerisini tanınmamıĢ
geliĢigüzel adlarla dolduruyorlar, böylece istediklerini seçtirebiliyorlardı. Direktörlerin yanında, direktörlerin seçtiği, idarî görevleri yürüten vekiller vardı. Böylece hükümetin siyasî görevleriyle idari görevler birbirinden ayrılmıĢtır. Kuvvetler ayrılığı, 1795 Anayasasında çok kesindir. Direktörlerin Meclisleri, Meclislerin Direktörleri etkilemek imkânları yoktur. Direktörler kanunları veto edemezler; Meclisler de Direktörlerin görevine son veremezler, siyasî sorumluluk söz konusu değildir. Direktörler arasında baĢkanlık üç ay süreyle ve sırayla yapılmaktadır. Direktörler arasında her yıl birinin seçimi yenilenmektedir. Fransızların en uzun anayasası 1795 Anayasasıdır, 377 maddedir. Anayasanın değiĢtirilmesi son derece zorlaĢtırılmıĢtır. Meclisler üç yıl arayla üç defa Anayasanın değiĢtirilmesini ister ve bu değiĢmeyi kabul ederlerse, değiĢiklik teklifi ancak o zaman, yani dokuz yıl sonra yürürlüğe girecektir. Nitekim bu Anayasa meĢru yollardan değiĢtirilemeyecek ve bu dönem bir darbeler dönemi olacaktır. 1795 Anayasasının baĢarıyla uygulanamamıĢ olmasının çeĢitli nedenleri vardır. Kuvvetlerin kesin ayrılığı. Meclislerle Direktuvar arasındaki anlaĢmazlıkları çözülemez hale getirmiĢti. Ne var ki asıl sebebi burada arayamayız, çünkü aynı kuvvetler ayrılığı ilkesine bağlı A.B.D. Anayasası 160 yıldır yürürlüktedir. Asıl sebep siyasîdir. 1795 Anayasasını yapanlar Merkezcidirler, yani bunlar Ovalılar (La Plaine), diğer bir deyimle bataklık (Le Marais) mensuplarıdır. Hem monarĢiye, hem Jakobinizme karĢıdırlar. Halk kendilerini tutmadığından, iktidarda kalabilmek için ya seçimlere hile karıĢtırmakta, ya da, yukarıda değindiğimiz gibi, yeni seçilecek milletvekillerinin üçte ikisinin eski Konvansiyon üyesi olmasını Ģart koĢmaktadırlar. Direktuvar dönemi aynı zamanda bir iktisadî bunalım ve enflasyon dönemidir. ġimdi de Direktuvar dönemindeki olayları görelim.
B. DĠREKTUVAR (1795-1799) Soru 86 : Yeni rejim ne gibi güçlüklerle karĢılaĢmıĢtır? 1795 (Yıl III) Anayasası. 27 Ekim 1795 günü yürürlüğe girdi. Üçte iki Kanunu gereğince eski Konvansiyon üyelerinin çoğu Meclislere seçildi. Seçilen beĢ direktör ise Barras, Reubell, La Revelliere, Le Tourneur ve Sieyes'tir. Sieyes Direktörlüğü kabul etmediğinden yerine Carnot geçmiĢtir. Aslında 9 Thermidor'dan sonra kurulan iktidar el değiĢtirmemiĢ, sadece Cumhuriyetin ihtilâlci döneminden Anayasalı bir döneme geçilmiĢtir. Artık ihtilâlin son bulduğu sanılmıĢtır. Direktuvar dönemi Fransa tarihinde, kapitalizmin hızla geliĢtiği, karaborsa ve borsa oyunlarıyla yeni zenginlerin türediği, halkın sefaletinin koyulaĢmasına karĢılık burjuvazinin zenginleĢtiği bir dönemdir. Bu dönemde fiyatların 230 misli artmasına karĢılık ücretlerin 63 misli artığını belirtmek, iktisadî bunalım hakkında yeterince fikir vermektedir. Siyasi alanda Direktuvar bir denge politikası izlemeye çalıĢtı. Hükümet bazı, kralcı muhalefete vurmak için sola dayanmıĢ, bazı da Jakoben muhalefetini vurmak için kralcılarla iĢbirliği yapmıĢtır. Bütün Direktuvar boyunca burjuvalar, «kan içiciler», «anarĢistler» olarak niteledikleri Jakobenlerden korkmakta devam etmiĢlerdir, öte yandan, Vendemiaire ayaklanmasından sonra bile Ġngiltere'nin desteğine güvenen kralcılar, hâlâ bir tehlike teĢkil ediyorlardı. Ġktisadî bunalım yeniden, halkı hükümete karĢı çıkaracak kerteye ulaĢıyordu. Fiyatların baĢdöndürücü bir hızla yükselmesi, ücretlilere hayatı yaĢanmaz hale getirdi. Üstelik 1795 yılında iyi ürün alınamadığından pazarlar bomboĢtu. Kâğıt paranın değerini yitirmesi karĢısında köylüler yalnız madeni para kabul ediyorlardı. Paris'te vesika ekmeği günde yarım kilo verilirken 75 grama indirildi. Karaborsacı tüccarların zenginliği karĢısında halkın yoksulluğu, sömürenlerle sömürülenlerin çeliĢkisini açıkça ortaya koymaya baĢlamıĢtı.
Hükümet mecburi istikraza baĢvurmak zorunda kaldı. Bu da burjuvazide hoĢnutsuzluk yarattı. Yeni çıkarılan kâğıt para karĢılığında, ihtilâlin, özellikle Dağlıların el koyduğu ve millileĢtirilen malların satıĢı serbest bırakıldı. Açık artırma yapılmadan satılan millî mallar, burjuvazinin daha da zenginleĢmesine yaradı, iĢte servet farkının ve sefaletin arttığı bu dönemde, komünist fikirler, bir düĢünürün kurduğu hayal, bir ütopya olmaktan çıkarak ilk kez eylem alanına inme olanağını buldu. EĢitlerin rejimi devirme teĢebbüsü olarak adlandırılan bu dönemi anlayabilmek için, Babeuf'ün fikirlerine yer vermek, yani babuvizmin ne olduğuna, kısa da olsa değinmek zorunludur. Soru 87 : Babeuf kimdir? Babuvizm nedir? Jakobinizm ve Robespierre yönetimindeki Dağlıların sonunda diktatörlüğe varan politikası bir «sosyal demokrasi» denemesidir. Babuvizm ve eĢitlerin rejimi devirme teĢebbüsü ise bir komünist baĢkaldırmadır. Babeuf bir yandan Jacques Roux ve öfkelilerin eĢitlik konusundaki görüĢlerini geliĢtirmiĢ, öte yandan da Robespierre'in «ihtilâli korumak ve tamamlamak için gerekli diktatörlük» konusunda ileri sürdüğü görüĢleri derinleĢtirerek sistemleĢtirmiĢtir. Babeuf 1760 yılında Fransa'nın kuzeyinde, fakir bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Gene yaĢta hayatını kazanmak zorunda kaldı. Uzun süre tapu iĢlerinde çalıĢtı. 1790 yılında yoksul halka yüklenen vergileri protesto ettiği için ilk kez hapse girdi. 1795'te halkı direnmeye çağırması yeniden hapishaneyi boylamasına yol açtı. 1796'da EĢitler derneğini kurdu. Dernek ihbar edilince elebaĢları yakalandı ve Babeuf'ün, sömürülen sınıfların kurtuluĢu uğruna verdiği savaĢ, 1797 yılında giyotinde can vermesiyle son buldu. Babuvizmin kapsadığı fikirleri, Babeuf'ün eski mücadele arkadaĢı Buonarotti, 1828 yılında yazdığı «Babeuf komplosu denilen eĢitlik için komplo» adlı kitapta topladı. Babeuf cumhuriyetçiliği ve laikliği Ģöyle tanımlar: «Cumhuriyetçi, sonsuzluğun adamı değildir; yaĢanan zamanın adamıdır. Cenneti yeryüzündedir. Hürriyetten, mutluluktan yeryüzünde yararlanmak, öbür dünyayı beklemeden yararlanmak ister. Toplumun amacı herkesin mutluluğudur. Onun için nimetlerden faydalanmakta eĢitlik sağlanmalıdır.» ĠĢte Babeuf için hareket noktası olan bu fikirler onu sosyal düzenin kökünden; değiĢtirilmesi gerektiği düĢüncesine ve sınıf mücadelesi görüĢüne kadar götürecektir. Babeuf'ün görüĢleri eylem içinde geliĢtiği için yaĢadığı dönemin koĢullarının elverdiği oranda, sağlam temellere de dayanabilmiĢtir. Babeuf baĢlarda Jakobinizme bağlı, 1793 Anayasasını savunan radikal bir cumhuriyetçidir. Fakat bir demokrat olarak teröre karĢı çıkmıĢ ve bu dönemi uzun uzun eleĢtirmiĢtir. Robespierre'in düĢmesinden sonra ise, burjuvazinin güçlenmesi ve sömürü düzeninin Ģiddetlenmesi karĢısında, Jakobenlere karĢı takındığı tavırdan piĢmanlık duymuĢ, piĢmanlığını da Ģöyle açıklamıĢtır: «Robespierre sisteminin korkunç yapısını yıkmak için en ön safta olanca gücümle zalimlere saldırırken, öte yandan hoĢgörü istemekle, her türlü baskı, terör ve haksız sertliğin son bulmasını ve en geniĢ bir söz ve yazı hürriyetinin kabul edilmesini istemekle, düĢmanlarımızın eline Cumhuriyeti kökünden yıkmak için koz verdiğimin farkına varmaktan uzaktım.» Böylece Babeuf sosyal düzeni değiĢtirebilmek için, o güne kadar sömürülmüĢ olan sınıfın, geçici bir süre, kendi diktatoryasını kurması gerektiği düĢüncesine varmıĢtır. Touchard'ın belirttiği gibi Babuvizm, bir doktrinden çok, bir baĢkaldırma ve kıĢkırtıcılık (agitation) tekniğidir. Buna rağmen bilimsel sosyalizmin bazı temel fikirlerini de taĢımaktadır. Babeuf'e göre Fransız ihtilâli, eski Roma'da olduğu gibi, patriçilerle plebler arasında sürdürülen bir savaĢtır, ihtilâl, zenginlerle fakirler arasında bir sınıf mücadelesidir. Yöneticiler, sömüren sınıfın politikasını uygulamaktadırlar. Babeuf'ün gazetesinde yayınladığı ve Sylvain Mardana! tarafından kaleme alındığı iddia edilen EĢitler Manifestosuna göre siyasî ihtilâl bir sosyal devrimle
tamamlanmalıdır. Fransız ihtilâli, ilerde gerçekleĢecek olan büyük ve sonuncu ihtilâlin öncüsüdür. Babuvizmin temelini eĢitlik ilkesi meydana getirmektedir. Bu konuda EĢitler Manifestosunda önemli bir ayrım yapılmaktadır: ġekil eĢitlik yani «kanunlar önünde eĢitlik» ve gerçek eĢitlik yani «üretimden eĢit pay almak». Bu eĢitlik anlayıĢı Babeuf'ü toprağın kollektifleĢtirilmesi gerektiği inancına götürmüĢtür. «Fiilî eĢitliği sağlamak için toprak reformuna baĢ vurulmayacaktır, toprak reformu ancak bir gün sürebilir; ertesi güne kalmaz, eĢitsizlik yeniden baĢ gösterir. Toprağın kimseye ait olmadığını, ama herkese ait olduğunu ispat edeceğiz.» Babeuf miras hakkına da karĢıdır, bu hakkın eĢitsizliği pekiĢtirdiği kanısındadır. Babeuf'e göre, eĢitliğe varmak için, J.-J. Rousseau'nun dediği gibi, «herkesin yeteri kadarına sahip olması ve kimsenin ihtiyacından fazlasına sahip olmaması» gerekir. ġunu da hemen belirtelim ki Babeuf'ün komünizmi bir bölüĢme komünizmidir. Lüksü kaldırmak, kesin bir eĢitlik sağlamak ister. Babeuf'çü Sylvain Marechal'e göre yaĢ ve cinsiyet dıĢında her Ģey eĢit olmalıdır. Babeuf'çüler üretim sorunu üzerinde durmamıĢlardır. Doktrinleri geçmiĢe dönüktür. Babeuf sonradan, Roma'da M.Ö. 2. yüzyılda tarım reformu isteyen, isyanlar düzenleyen iki kardeĢin adını almıĢ ve «Gracchus Babeuf» olmuĢtur. Babeuf bir fikir iĢçisine bir kol iĢçisinden daha yüksek ücret ödenmesine de karĢıdır, emekçiler arasında zorunlu olarak bir hiyerarĢi doğacağını kabul etmeye yanaĢmamaktadır. Babeuf'e göre endüstrinin ve dehanın ürünleri de ortak mülkiyete konu olacaktır. YaĢadığı dönemin koĢulları, kapistalist temerküzün zayıf oluĢu, büyük kitle üretimine daha geçilememiĢ olması, hatta Babeuf'ün mizacı ve edindiği sosyal deneyler düĢünürün, üretim güçlerinin geliĢmesini ve bolluğu dikkate alacak yerde, kıtlık ve üretim güçlerinin durgunluğu üzerende durmasına sebep olmuĢtur. Babeuf'ün, sosyal düzeni değiĢtirecek olan siyasî iktidar konusundaki görüĢlerinin üzerinde ayrıca durulmaya değer. Babeuf'e göre, bir ayaklanma sonunda iktidarı aldıktan sonra bu iktidarı, siyasi demokrasi ilkelerine uyarak, —genel oya dayanarak seçilmiĢ bile olsa— bir Meclisin eline yeniden bırakmak, çocukça bir hareket olacaktır. Toplumun yeni baĢtan kurulması ve yeni kurumların yerleĢmesi için gerekli süre boyunca devrimci bir azınlığın diktatörlüğünü sağlamak zorunludur. Bu görüĢ daha sonra Fransız ihtilâlcisi Auguste Blanqui tarafından benimsenecek ve Lenin'in «iĢçi sınıfı diktatörlüğü» görüĢünün temelini meydana getirecektir. Ütopik sosyalistlere sert eleĢtiriler yönelten Marx, Babeuf'ü bilimsel sosyalizmin bir habercisi olarak kabul etmektedir. Prelot'nun da belirttiği gibi proletarya diktatoryasının üç ana özelliğine ilk parmak basan Babeuf'tür. Bu özellikler proletarya diktatoryasının, 1 — Geçici oluĢu, 2 — bir kiĢinin diktatoryası olmayıĢı, «gayri Ģahsi oluĢu», 3 — ve silâhlı bir sınıfa dayanıĢıdır. Babeuf'e göre ihtilâlden sonra devrim yerleĢene kadar iktidar «ihtilâlci komite»nin elinde olacaktır. Babeuf'ün fikirlerinin siyasî doktrinler tarihinde önemli bir yeri vardır. Ancak kapitalizmin henüz geliĢmemiĢ olduğu, iĢçi sınıfının güçlü olmadığı bir dönemde ortaya çıktığı için halk kütlelerine fazla inememiĢ, burjuva aydınlarının tekelinde kalmıĢtır. Soru 88 : EĢitlerin rejimi devirme teĢebbüsü nasıl sonuçlandı? Soboul'a göre eĢitlerin rejimi devirme teĢebbüsü, komünizmi uygulama alanına çıkarmak uğrunda giriĢilmiĢ ilk ciddî teĢebbüstür. Daha önce de değindiğimiz gibi, 1795-1796 kıĢında Fransa'da iktisadî bunalım son haddine varmıĢtır. Bütün ülkede korkunç bir sefalet hüküm sürmektedir. Bu arada Paris'te yeniden kralcılar batıda Languedoc'ta, Provence'ta tekrar karıĢıklıklar çıkarıyorlardı. Bir denge politikası izlemeye çalıĢan hükümet bu dönemde Jakobenlere yumuĢak davranmaya gayret ediyordu. Kulüpler yeniden ortaya çıktığı gibi, ilericilerin çevresinde toplandığı Pantheon kulübü kuruldu. Gracchus Babeuf «Halkın Kürsüsü» (Tribün du Peuple) gazetesini tekrar çıkartmaya baĢlamıĢtı.
Pantheon kulübünde yuvalanan Jakoben muhalefet halkın hoĢnutsuzluğundan yararlanıyordu. Direktuvar hükümeti Pantheon kulübünü kapattı. Babeuf bu fırsatı kullanarak gizli bir örgüt kurdu; eski birer Jakoben olan Pantheon kulübü üyelerinin bir kısmını, kendi düĢüncelerini benimsemiĢ olan bir avuç insanın çevresinde topladı. 1796 Martında bir «isyan komitesi» kuruldu. Komite üyeleri Babeuf, Antonelle, Buonarroti, Felix Lepeletier ve Sylvain Marechal'dir. Ġsyan komitesi üyeleriyle gizli örgütün öbür üyeleri arasında iliĢki sağlamak üzere aracı ajanlar görevlendirilmiĢti. Paris'in her ilçesi için bir tane olmak üzere oniki baĢajan atandı. Bunların dıĢında bazı baĢajanlar da orduda yapılacak propagandayı düzenlemekle görevlendirildiler. Ayrıca haber almayı koordine etmek ve bir saldırı planı hazırlamak üzere bir «askeri komite» kuruldu. BaĢajanlar ikinci derecede ajanları seçiyor, bunlar da kendi bölgelerinde ihtilâli yapacak kadroyu örgütlüyordu. Ajanlar sadece propaganda yapmakla görevli olmayıp, iĢe yarar haberleri toplamakla da görevliydiler. 16 ve 17 Nisan 1796 tarihinde Direktuvar gittikçe artan kaynaĢmaya son vermek amacıyla iki kanun çıkarttı. Bu kanunlar umumî meydanlarda toplantıları yasaklıyor, demeç ya da yazıyla, elden dağıtılmıĢ ya da duvara yapıĢtırılmıĢ her türlü basılı kâğıtla, millî temsili ortadan kaldırmayı teĢvik ve telkin eden herkesi sürgün ve ölüm cezasına çarptırıyordu, iktidar bir yandan da, halkın gözünü korkutmak, babuvizmden soğutmak için, EĢitlerin en küçük dükkânla en basit evi bile yağma etmeyi tasarladıklarını yaymaya çalıĢıyordu. Babeuf, eski Konvansiyon üyesi Jakobenlerin kurduğu komiteyle de anlaĢmıĢtı. Paris'te karargâh kurmuĢ bulunan polis lejyonu mensuplarının çoğu Babeuf'ün fikirlerini benimsemiĢti. Direktuvar bu birliği Paris'ten uzaklaĢtırmak istiyordu. Lejyonerler emri dinlemediler. Bunun üzerine lejyon dağıtıldı, mensupları evlerine yollandı. Lejyonerler bu karara seve seve uydular. Böylece Babeufçüler önemli bir kuvvetten yoksun kalmıĢ oldular. Öte yandan gizli komite, gizli örgütlenme kurallarını bir yana atarak toplantılarının birine askeri komitenin bütün üyelerini birarada çağırdı. Toplantıya katılan yüzbaĢı Grisel, yeteri kadar bilgi toplayıp komplonun elebaĢlarıyla tanıĢtıktan sonra, komplocuların hepsini Direktuvar üyesi Carnot'ya ihbar etti. Babeuf ile Buonarroti 10 Mayıs 1796'da yakalandılar. Yüksek mahkemede, ancak 1797 yılı ġubatının sonlarında baĢlayan yargılama üç ay sürdü. Bu arada hükümetin düzenlediği kıĢkırtıcı bir komploda birçok kiĢi daha tutuklandı ve bunların otuzu kurĢuna dizildi. Mahkeme Babeuf ve Darthe'yi idama mahkûm edince ikisi de 26 Mayıs 1797'de intihara teĢebbüs ettiler; ertesi günü de giyotinde can verdiler. Buonarroti ve öbür Babeufçüler hapis ve sürgün cezası yediler. Babeuf mahkemede yaptığı parlak savunusunu Ģöyle bitirmiĢtir: «Cumhuriyetçi jüri üyeleri! Tüm karĢı devrimi hızlandırmak ister misiniz? Katillere ve cellâtlara korkunç bir iĢaret vermek ister misiniz? Muzaffer kralcıların desteğiyle katliamın, sinsice gelip kapınıza kadar dayandığını, gazetelerin daha Ģimdiden sekiz yıldır süren isyan diye nitelendirdikleri ihtilâlin en küçük aktörlerine kadar hayasızca el uzatığını görmüyor musunuz?» Olayların geliĢme çizgisi Babeuf'ün haklı olduğunu gösterecektir. Soru 89 : 9 Thermidor'dan sonra burjuvazinin içinde bulunduğu durumu nasıl özetleyebiliriz? 9 Thermidor'dan sonra iktidarı tamamen ele geçiren burjuvazinin amacı, kendi sınıfına hizmet eden bir devlet kurmaktır. 1795 Anayasasının raportörü Boissy d'Englas aĢağıya aldığımız konuĢmasında bunu açıkça ifade etmektedir: «En iyiler tarafından yönetilmeliyiz; en iyiler, en çok okumuĢ olanlar ve kanunların korunmasından çıkarı olanlardır. Böyle insanları, birkaç istisnası dıĢında, ancak mülk sahipleri arasında bulabiliriz. Bir ülkenin mülk sahipleri tarafından yönetilmesi sosyal düzene uygundur. Mülksüzlerin yönetimi ise tabiat haline yani barbarlığa uygun düĢer.» Burjuvazinin, iktidarını sürdürebilmek için acaba devlete nasıl bir biçim vermesi gerekiyordu? O dönemde burjuvazinin karĢısına çıkan en önemli sorun buydu. Burjuvazi bir yandan hâlâ feodaliteden yana güçlerin tehdidi altındadır; beri yandan halktan da son derece korkmakta, ele geçirdiği iktisadi üstünlüğü
koruyabilmek için emekçi halkı disiplin altında tutmak gerektiğine inanmaktadır. Bunun için merkeziyetçi, kuvvetli bir devlete ihtiyaç vardı. Ne var ki Jakoben ihtilâlci hükümetin anısı henüz canlılığını yitirmemiĢti. Yeni bir Kamu Selâmet Komitesi, halkın gücüne dayanmaya çalıĢan bir diktatörlüğün kurulması tehlikesi, burjuvaları kuvvetli merkezi bir devlet kurmak teĢebbüsünden alıkoyuyordu. Ayrıca burjuvazi o dönemde kendi içinde çıkar farklılıkları gösteren bir sınıftı. Tüccarlar, bankacılar, spekülatörler iktisadî hürriyetten sonuna kadar yararlanıyorlardı. Fakat 1789'dan önce servet yapmıĢ olan eski burjuvazi, kendisini rekabetten koruyacak tedbirler istiyordu. Bu arada millî malları satın almıĢ olan taĢra burjuvazisi, kiraları etkileyen malî istikrarsızlıktan Ģikâyetçiydi. Deniz ticaretiyle uğraĢanlar Ġngilizlerin denizlere hâkimiyetinden zarar görüyorlardı, iĢte burjuvazi, çatıĢan bütün bu çıkarları uzlaĢtıracak liberal bir devlet kurulmasını istiyordu. 1795 (Yıl III) Anayasasının amacı bu istekleri karĢılamaktır. 1795 Anayasasında sağlanan kuvvetler ayrılığının ve yeniden yürürlüğe giren aktif ve pasif vatandaĢ ayrımının anlamı budur. Ancak burjuvazi isteklerini gerçekleĢtirmekte baĢarıya ulaĢamamıĢtır. Yürütme gücünü bölerek (beĢ Direktör) zayıflatırken, Direktörlere Meclisin denetimi dıĢında tanıdığı yetkilerle bunların güçlenmesine yol açmıĢtır. Bu, burjuvazinin düĢtüğü çeliĢilere bir örnektir. Öte yandan yeni rejim yeniden baĢkaldıran, feodaliteden yana güçlere karĢı baĢarılı bir mücadele veremeyecek, ihtilâlle elde edilen kazançları tehlikeye düĢürecektir. KarĢı ihtilâlci kuvvetler, Direktuvarın izlemeyi denediği denge politikası yüzünden güçleneceklerdir. Neo-Jakobenler (yeni Jakobenler) Direktuvarın denge politikası sayesinde zaman zaman kendilerine tanınan imkânlardan yeterince yararlanacak durumda değillerdi. Bir kere halk kütlelerinden kopmuĢ durumdaydılar. Yeni geliĢmekte olan proletaryanın baĢı çektiği çeĢitli ayaklanmaların, emekçi halktan yana bir iktidarın kurulmasını sağlayamaması, emekçi halkın umudunu kırmıĢ ve hareketlerin dıĢında kalmasına yol açmıĢtır. Bilindiği gibi burjuvazi, halkın yardımıyla, feodal üretim iliĢkilerine son vererek üretim güçleriyle üretim iliĢkilerinin uyumunu sağlamayı baĢarmıĢtır. BaĢka bir deyiĢle zorunlu uyum kanununun hükmünü yerine getirmiĢtir. Bu dönemde kapitalist üretim iliĢkilerinin geliĢmesi tarihî bir zorunluktur. Burjuvazi geliĢen sınıftır. Ancak eski üretim iliĢkilerine bağlı olan feodal sınıf hâlâ burjuvazi için bir tehlikedir. SavaĢa son verecek, malî ve iktisadî dengeyi kuracak, sokaktan gelen anarĢiye karĢı kurulu düzeni savunacak olan bir rnonarĢi adına kralcıların yaptığı propagandaya bir kısım burjuvazinin kapıldığı görülmektedir. Seçimlerde kralcıların baskısı açıkça hissedilmektedir. Anayasada bu gidiĢi önleme olanağı yoktur. O zaman burjuvazi ortaya yeni bir savunma silahıyla çıkmıĢtır: bu silâh ordudur. Bonaparte'ın hükümet darbesiyle ihtilâlin son bulmasına yol açan Direktuvar dönemi olaylarını özetlemeden önce, ihtilâlci niteliği yavaĢ yavaĢ kaybolan ordunun üzerinde durmak gerekir. Soru 90 : Direktuvar döneminde ordu ne gibi bir değiĢikliğe uğramıĢ ve nasıl bir rol oynamıĢtır? Burjuvazinin Anayasaya dayanarak gerçekleĢtirmek istediği denge politikası baĢarıya ulaĢamayınca, emekçi halktan kopmuĢ olan ve ondan ürken burjuvazi imdada orduyu çağırmıĢtır. Ordu bu yeni rolünü, kendi bünyesi içinde meydana gelen bir değiĢme sonucunda yerine getirebilmiĢtir. Ordunun her Ģeye rağmen, kaynağındaki 1793-94 yıllarının birçok geleneğini sürdürdüğü Ģüphesizdir. Üç renkli bayrağı ve Marseyyez'iyle, hakların kurtarıcısı olduğuna inanan, kendisini feodaliteye, yabancı monarĢilere karĢı bir mücadele silâhı olarak gören ordu millete, cumhuriyete bağlılığını muhafaza etmektedir. Ordunun ağırlığını meydana getiren köylü kütlesi, ölünceye kadar feodaliteye karĢı savaĢmaya hazırdır. Fakat ihtilâlin mülk sahibi yaptığı bu köylüler aynı zamanda burjuva düzenine yatkın bir nitelik kazanmıĢlardır. Onun için de düzeni, hem feodaliteye karĢı, hem de kentlerde baĢta proletarya olmak üzere emekçi halka karĢı savunacak durumdadır. Öte yandan ordunun demokratik
gelenekleri kaybolmaktadır. Üst rütbelere seçimle gelinmesi usulü kaldırılmıĢtır. Pasif bir emre itaat anlayıĢı yerleĢmiĢ, Jakobenler ordudan temizlenmiĢtir. Ordu. bir meslek ordusu haline gelmiĢtir. Savunma savaĢları, ihtilâlin korunması, halkların despotlardan kurtarılması politikasının yerini, (Fransa'nın yitirdiği sömürgelerin yerini alacak olan) Avrupa kıt'asında yayılma ve iktisadî krizi önlemek amacıyla giriĢilen bir talan politikası almıĢtır. Ġngiltere'nin karĢı koyması sonucunda da bu politika sürekli savaĢları gerektirmiĢtir. Fakat kurulmakta olan endüstrisine yeni yeni pazarlar açan bu politika Fransız burjuvazisinin son derece iĢine gelmektedir. Ordu mensupları uzun süre silâh altında kaldıklarından, siyasî ve coğrafî bakımdan milletten kopmakta, generallerine bağlanmaktadır. General, Cumhuriyeti temsil eden, onları zafere götüren kiĢidir. Orduyu yaĢatan bundan böyle generaldir. Bonaparte'ın Ġtalya seferinden önceki Ģu sözleri çok ilginçtir: «Askerler! Aç ve çıplaksınız. Sizi dünyanın en verimli ovalarına götürmek istiyorum. Zengin bölgeler, büyük kentler egemenliğiniz altına girecek. Orada Ģeref, zafer ve zenginlik bulacaksınız.» Görüldüğü gibi, bu ordu artık gittiği yere ihtilâlin ilkelerini, Cumhuriyeti götüren ordu değildir. Gerçekte ordu burjuvaziye uygun bir yönetim aracı gözükmektedir; feodaliteye vuracak kadar ihtilâle bağlı, halka vuracak kadar halktan kopuk. Direktuvar, orduya dayanma politikasıyla aslında kendi sonunu hazırlamaktadır. Yürütme gücünün kuvvetlenmesi, yasamanın ise gittikçe zayıflaması, zaman zaman iç iĢlerde ordunun kullanılması, generallerin prestijinin artması, bir askerî diktatoryanın gelmesini hazırlayacaktır. Soru 91 : Kralcıların yarattığı tehlikeye karĢı 18 Fructidor (4 Eylül 1797) hükümet darbesi nasıl gerçekleĢtirildi? EĢitlerin hükümet darbesi teĢebbüsü ve Jakobinizmin yeniden canlanması Direktuvarı korkuttu. Direktörlerden Carnot'nun önayak olmasıyla ılımlılara ve kralcılara yaklaĢma politikası uygulanmaya baĢladı. DıĢ ülkelere göç etmiĢ bulunan kralcıların dönmesine göz yumuldu. Vandemiyerciler (Vendemiaire) affedildi. Böylece kralcılar gün geçtikçe rejim için tehlikeli olmaya baĢladılar. Bunlar Ġngilizlerden para yardımı görüyorlardı. Kuvvet kullanarak iktidara gelmekten vazgeçmiĢlerdi; sıkı bir propaganda ile 1797 seçimlerinde baĢarı kazanacaklarını umuyorlardı. Meclislerde çoğunluğu sağlayınca da monarĢiyi kuracaklardı. Bu amaçlarını gerçekleĢtirmek üzere, bütün Fransa'da Ģubeleri olan bir dernek kurdular. Dernek masum bir adın ardına gizlenmiĢti: «Ġnsan Dostları Enstitüsü». Kralcılar komünist tehlikesinden yılmıĢ olan ılımlıları ve toprak sahiplerini bu derneğe çekmeyi baĢardılar. Meclislerin üçte birinin yenilenmesi için yapılan Nisan 1797, seçimlerinde «Düzen Partisi» ya da düzenden yana olanlar adını alan kralcılar büyük baĢarı gösterdiler. 216 eski Konvansiyon üyesinden ancak 13'ü yeniden seçilebildi. Meclislerdeki sağcılar birleĢtiler. Bir Direktuvar üyesinin değiĢmesi için yapılan seçimde kralcı Barthelemy Direktörlük seçimini kazandı. Konvansiyonun 13 Vendemaire'den sonra, sağa karĢı çıkarmıĢ olduğu kanunları Eskiler ve BeĢyüzler Meclisleri yürürlükten kaldırdı. Kralcılar, Babuvistlere karĢı çok sert davranmıĢ olan, muhafazakâr burjuva Carnot dıĢında, Direktörlere karĢıydı. Bu sebeple Meclislerin çoğunluğuyla Direktörler arasında anlaĢmazlık baĢgöstermekte gecikmedi. Daha önce değindiğimiz hukukî engeller yüzünden bu anlaĢmazlığı Anayasa içinde çözmeye imkân yoktu. Tam bir kuvvetler ayrılığını öngören 1795 Anayasası bu imkânı kapatıyordu. Böylece sorun ancak kuvvete dayanarak çözülebilirdi önce davranan taraf kazanacaktı. Carnot ve Barthelemy dıĢındaki üç Direktör ilaha önce davranarak 18 Fructidor Yıl V (4 Eylül 1797) darbesini yaptılar. Cumhuriyete bağlı olan ordu iki ünlü generalin, Hoche ve Bonaparte'ın hazırladığı, Ġtalya'daki ordudan özel olarak getirtilen ve Paris askerî komutanlığına atanan Augereau'nun yönettiği darbeyi baĢarıyla gerçekleĢtirdi.
Anayasanın 69'uncu maddesine göre Direktuvar. Muhafız Alayı dıĢındaki askerî birlikleri Yasama Meclislerinin en aĢağı 12 fersah uzağında tutmak zorundayken 4 Eylül sabahı Meclis dolaylarında otuz bin kiĢilik bir askerî kuvvetin toplandığı görüldü. Bildirilerde ve duvar ilânlarında BeĢyüzler Meclisi BaĢkanı Pichegru'nun (eski general) ihanet içinde olduğu, Onsekizinci Louis tarafından satın alındığı, Cumhuriyete karĢı bir komplonun hazırlanmıĢ olduğu belirtiliyordu. Paris askerî komutanı Augereau'nun emriyle Barthelemy, Pichegru ve kralcıların önde gelen milletvekilleri tutuklandı. Direktuvar üyesi Carnot ise kaçmayı baĢardı. Meclislerdeki cumhuriyetçi azınlık hemen toplanarak 49 ilin seçim sonuçlarını iptal etti; 53 milletvekilinin sürgüne gönderilmesine, 177 üyenin de Meclisten atılmasına karar verdi. Böylece Meclislerdeki azınlık çoğunluk haline gelmiĢ oldu. Direktuvar muhaliflerini giyotine değil Güney Amerika'daki Fransız sömürgesi Guyane'a sürgün olarak gönderdi. Ne var ki cehennemden farksız olan bu sömürgeden pek dönen olmadı. Cumhuriyet ancak generallerin yardımıyla ve Anayasa çiğnenerek kurtulabilmiĢti. Böylece Ģartların itmesiyle Dlrektuvar bir süre sol bir politika izlemek zorunda kaldı. Soru 92 : 22 Floreal (4 Mayıs 1798) hükümet darbesi nedir? Kralcıların temizlenmesi Jakobenlere yaradı. Yıl VI (Nisan 1798) seçimlerinde çok sayıda Jakoben Meclislere seçildi. Fakat Direktuvar kralcı bir çoğunluk istemediği gibi bir Jakoben çoğunluğuna da karĢıydı. Nitekim sağa vurduğu gibi sola da vurmakta gecikmedi. 98 seçim iptal edildi. Muhaliflerinden daha az oy aldıkları halde hükümet taraftarı 45 aday Meclis üyesi seçilmiĢ sayıldılar. Öbür sandalyalar boĢ kaldı. Bu keyfî kararlar cumhuriyetçi meĢruiyetin çiğnenmesinden baĢka bir anlama gelemezdi. Yıl III Anayasası artık bir bostan korkuluğu durumuna düĢmüĢtü. Soru 93 : Napoleon Bonaparte'ın Ġtalya seferi nasıl sonuçlandı? Direktuvarın çalkantılı, baĢarısız tarihi içinde Napoleon Bonaparte'ın parlamasına yol açan Ġtalya ve Mısır seferlerine ayrıca parmak basmak gerekir. Bale AndlaĢmasından beri Fransa'nın Avrupa'daki baĢ rakibi Avusturya idi. Belçika'dan kovulan Avusturya'yı vurmak için ya Almanya'dan geçmek gerekiyordu, ya da bu düĢmanı Ġtalya'da vurmak mümkündü. Direktuvar asıl ağırlığı Almanya üzerine vererek Avusturya'ya karĢı savaĢa girerken, ĢaĢırtma hareketi yapmak amacıyla Ġtalya'ya da bir ordu yolladı. Bu ordunun komutanı Bonaparte idi. Almanya'da savaĢ Fransızların aleyhine geliĢirken Ġtalya saldırısı büyük bir zaferle sonuçlandı. 38.000 kiĢiyle saldıran Bonaparte 70.000 kiĢilik Avusturya ordusunu 10 gün içinde 4 muharebede yendi ve geri püskürttü. Bir ay sonra Sardunya kralı silâhlarını bırakarak NiĢ ve Savua'nın Fransız toprağı olduğunu kabul ediyordu. Öte yandan Lodi'de bir kez daha yenilen Avusturyalılar Lombardiya'dan çekiliyorlar, Fransızlar Milano'ya giriyorlardı. Parma ve Modena dükü Papa ve Napoli kralı mütareke istediler. Muzaffer Fransız ordusu zengin kuzey Ġtalya'yı talan ediyordu. Bonaparte Mantova'yı kuĢatınca Avusturyalılar Wurmser komutasında bir kez daha saldırmayı denediler. Büyük taktik ve stratejik manevralarla Avusturyalıları periĢan eden Bonaparte Arcole köprüsünde gözü pekliğini az daha hayatıyla ödüyordu. Üst üste üç orduyu bozguna uğratan ve dağıtan Bonaparte 14 Ocak 1797'de Rivoli'de kesin zaferi kazandı. Ġtalya seferinde Bonaparte 100.000 esir ve 600 top ele geçirmiĢ, 18 muharebe kazanmıĢtır. Bonaparte bu savaĢtan sonra sadece baĢarılı bir general gibi değil, her Ģeyi kendisi yönetmek isteyen bir devlet adamı gibi davranmıĢ, kendi insiyatifi ile Avusturyalılarla müzakereye girmiĢtir, imzalanan Kampo Formio AndlaĢmasıyla (17 Ekim 1797) Fransa, Avrupa üzerinde hegemonyasını kurmak yolunda önemli bir adım atıyordu. Kuzey Ġtalya'nın bir kısmında Fransa'ya bağlı bir cumhuriyet kuruluyordu.
Kuvvete dayanan ve Bonaparte'ın ihtiraslarının tatminine yarayan bu andlaĢma bir macera politikasının ilk habercisiydi. Ġhtilâlci dıĢ politikayla hiç bir ilgisi yoktu ve ileride yeni fetih ve savaĢlara yol açacaktı. Soru 94 : Napoleon Bonaparte'ın Mısır seferi nedir? Fransa ile Ġngiltere arasındaki mücadele Kampo Formio AndlaĢmasından sonra da devam etmiĢtir. DıĢiĢleri Bakanı olan Talleyrand'ın da desteğiyle Bonaparte Mısır seferini hazırladı. O dönemde Mısır Osmanlı imparatorluğuna bağlıydı. Fransa bu ülkeyi ele geçirmekle, zengin bir sömürgeye sahip olacağını, doğu Akdenizde egemenlik kuracağını ve Ġngilizlerin Hindistan ile ticaretini önleyecek bir üs edineceğini hesaplıyordu. 19 Mayıs 1793 günü Bonaparte 38.000 kiĢilik bir birlikle Toulon limanından hareket etti. Fransızlar yolda Malta adasını ele geçirdiler. Bundan sonra Mısır'da Abukır'da karaya çıkarak Ġskenderiye'yi zaptettiler. Mısır'da bir Osmanlı ordusu yoktu. Ülkeye, bir çeĢit askerî feodalite sayılabilecek kölemenler hâkimdi. Kölemen süvarileriyle Fransız birlikleri Ehramların eteğinde karĢılaĢtılar. Fransızlar Kölemen süvarilerini bozguna uğrattılar, geri püskürttüler. Piramidler savaĢı denilen bu savaĢtan sonra Bonaparte Mısır'ı zaptetti, Kahire'ye girdi (21 Temmuz 1798). Ancak 1 Ağustosta Abukır'da demirli olan Fransız filosunu gafil avlayan Ġngiliz amirali Nelson filoyu imha etti. Bu olay Mısır macerasının baĢarısızlıkla sona ermesine sebep olacağı gibi Fransa'ya karĢı ikinci koalisyonun da kurulmasına yol açacaktır. Abukır'dan sonra Suriye'ye kadar ilerleyen, burada gerçek Osmanlı ordusuyla karĢılaĢınca Akkâ'dan dönen Bonaparte, ikinci koalisyonun kurulduğunu duyar duymaz. Direktuvarın emrini beklemeden Komutayı Klebert'e bırakarak gizlice Fransa'ya döndü (22 Ağustos 1799). Soru 95 : Fransa'ya karĢı ikinci koalisyon nasıl kuruldu? Bonaparte'ın Mısır seferi sırasında ve bu seferin yarattığı tepkiden yararlanarak Ġngiltere , 1798 yılında Fransa'ya karĢı, Avusturya, Rusya, Napoli Krallığı ve Osmanlı ittifakını sağladı. Bu birleĢmeyi hazırlayan bir baĢka sebep de Kampo Formio AndlaĢmasından sonra Direktuvar rejiminin izlediği «ilhak» politikasıdır. Direktuvar orduları 1798 yılında, bir subayın öldürülmesini bahane ederek Roma'ya girdiler. Papayı esir ederek Fransa'ya getirdiler. Papa Altıncı Pie Fransa'da menfada öldü. Fransızlar Roma'da Roma Cumhuriyetini kurdular. Bu olayın peĢinden Ġsviçre'ye el atan Direktuvar orada da Konfederasyonun yerine, Fransız usulü merkeziyetçi Helvetia Cumhuriyetini kurdu. Mısır seferinin masrafları iĢgal edilen bu topraklardan karĢılanıyordu. Daha sonra Mulhouse, Cenevre Cumhuriyeti ve Montbeliard Prensliği Fransız topraklarına katıldı. Koalisyon Fransa savaĢı 1799 yılında baĢladı; Konsüllük döneminde 1801-1802 yıllarında sona erdi. BaĢlarda Fransa birçok yenilgilere uğradı. 320.000 kiĢilik koalisyon ordusunda Korsakof ve Suvorof komutasında 80.000 Rus askeri de vardı. Fransa'yı kesin yenilgiden, Avusturya ve Rus orduları arasında anlaĢmazlık çıkması ve Rus orduları yer değiĢtirirken Fransız generali Masséna'nın fırsattan yararlanmayı bilmesi kurtarmıĢtır. Ruslar Ġsviçre ve Hollanda'da yenilince Kara Avrupasında Fransızların karĢısında Avusturya yalnız kaldı. Mısır'dan dönen Bonaparte 9 Ekim 1799'da Frejus'te Fransa'ya ayak bastığında Fransa Ġtalya'yı kaybetmiĢti, fakat tabiî sınırlarına dokunulmamıĢtı. Ġçeride ise durum son derece karıĢıktı. Bonaparte, ordularının baĢında Fransa'yı dıĢ düĢmanlardan kurtarmak fırsatını bulamamıĢtı, ama içeride birbirleriyle boğuĢan taraflar arasında hakem gibi gözükerek iktidara el koymak için zamanında yetiĢmiĢti. Soru 96 : 1799 yılında Fransa'da siyasî durum ne yönde geliĢme gösteriyordu? Direktuvar, aldığı sert tedbirlere rağmen muhalefetin geliĢmesini önleyememiĢti. 1799 ilkbaharında yapılan seçimler Direktuvarın baĢarısızlığıyla sonuçlandı.
KarĢıda iki ayrı muhalefet vardı: revizyoncular ve Neo-Jakobenler (yeni Jakobenler). Bu dönemde Anayasada değiĢiklik yapılmasını isteyenlere revizyoncu adı veriliyordu. Revizyoncuların amacı yürütme gücünü kuvvetlendirmek ve devlet yönetiminde yalnızca zengin burjuvazinin söz sahibi olmasını sağlayacak tedbirler almaktı. Revizyoncular arasında baĢlıcaları Sieyes, Talleyrand, Daunou, La Revelliere, Merlin ve Reubell idi. Revizyoncuların lideri Sieyes 1799 Mayısında Direktör seçildi. Yeni Jakobenler, Direktuvarın kendilerine karĢı yaptığı 22 Floreal (4 Mayıs 1798) darbesini affetmeyen ileri cumhuriyetçilerdi. Direktuvarın Meclisleri boyunduruk altında tutmasına da karĢıydılar. (Fransa'da ihtilâlden sonra, sol partilerin kuvvetli hükümetlere —«yürütme gücü»— karĢı olmaları bir gelenek haline gelmiĢtir). Yeni Jakobenler ayrıca malî çevrelerin ve generallerin çevirdikleri dolapları da gözler önüne seriyorlar ve eleĢtiriyorlardı. Almanya ve Ġtalya'daki yenilgilerin halkta yarattığı heyecandan ve Direktuvara karĢı muhalefetin artmasından yararlanan yeni Jakobenler, Meclisleri baĢta La Revelliere olmak üzere üç Direktörün istifasını sağlamak için manevî baskı yapmaya zorladılar. Bilindiği gibi Direktörler Meclisler önünde sorumlu değillerdi ve hukukî yoldan baskı yapılması mümkün değildi. Sonunda üç Direktör istifa etmek zorunda kaldılar. Ancak hemen Ģunu da belirtmek gerekir ki artık eskisi gibi halkın heyecanını ayakta tutmak mümkün olmuyordu; halk siyasî olaylarla fazla ilgilenmez hale gelmiĢti. Bir yandan da ülke içinde kralcı ayaklanmaların sonu gelmiyordu. Yurt dıĢına göçmüĢ bulunan kralcılar müttefiklerle birlikte Fransa'yı istilâ planları hazırlıyorlardı. Yeni Jakobenler, vatanı savunmak, kralcılarla savaĢmak amacıyla «Hürriyet ve EĢitlik Dostları Birliği» adı altında bir dernek kurdular. Gazeteler çıkardılar, Babeuf'ü övdüler. Jakobenler beri yandan da Meclisleri ihtilâlci yeni tedbirler almaya zorluyorlardı. Yeni seferberlik kanunu, zenginlerden alınacak yüz milyonluk istikraz, komünlerde çıkan karıĢıklıklardan göç etmiĢ ya da isyan halinde olan kralcıların akrabalarını sorumlu tutmayı öngören kanun bu tedbirler arasında sayılabilir. Soru 97 : Yeni ihtilâlci tedbirlerin tepkisi ne oldu? Sieyes'in politikası nedir? Direktuvarın çıkmazdan kurtulmak için, yeni Jakobenlerin etkisiyle aldığı tedbirlerin uygulama olanağı pek yoktu. Direktuvar halkın desteğinden yoksun olduğu gibi, burjuvazi tarafından da sabote ediliyordu. Oysa burjuvaziyi karĢısına almadan emekçi halkın tam desteğini sağlamasına da imkân yoktu. Büyük burjuvazi 1794 (Yıl II) rejimini hatırlatan bu kanunlar karĢısında yeni bir çıkar yol, bir alternatif aramaya baĢladı. 1799 yılında burjuvazinin artık sağlam, yerleĢmiĢ bir rejime ihtiyacı vardı. Ancak böyle bir rejim, feodaliteye ve emekçi halka karĢı elde ettiği imtiyazları koruyabilmesine imkân verirdi. Direktuvar ise bunu sağlama olanağından yoksundu. O halde yeni hükümet nasıl kurulmalıydı? Nasıl bir sistem getirilecekti? Bu arada kralcı bir çözüm bile düĢünülmedi değil. Ne var ki tahtın vârisi Onsekizinci Louis 1795 yılında yayınladığı programında, feodal düzenin yeniden kurulacağını açıklıyordu. Beri yanda kont d'Antraigues, monarĢi kurulunca 100.000 kellenin kesileceğinden söz ediyordu. Tahtın vârisiyle yapılan gizli görüĢmelerde kralcılar hiç bir konuda taviz vermediler. Bu durumda monarĢi bir alternatif olmaktan çıkıyordu. Anayasanın hukukî yoldan tadili ise yıllarca beklemeyi gerektiriyordu. Anayasanın kanun dıĢı yollardan değiĢtirilebilmesi için, Sieyes'e göre bir «kılıç»a, halkın sevdiği bir generale ihtiyaç vardı. «Tiers Etat Nedir?» adlı broĢürüyle ihtilâli baĢlatanlardan biri olan, burjuvazinin isteklerini Ġnsan ve YurttaĢ Hakları Bildirisine ve 1791 Anayasasına en iyi yansıtan Sieyes, yine burjuvazinin çıkarlarını kollayarak, burjuvaziden yana kuvvetli bir hükümet kurulmasını ve bu kez artık ihtilâle son verilmesini istiyordu. Sieyes, Bonaparte'ın Mısır'da olması yüzünden General Joubert ile iliĢki kurmuĢsa da Joubert Novi savaĢında vurularak ölünce (15 Ağustos 1799) bu iĢbirliği gerçekleĢtirilememiĢtir.
Revizyoncuların, Anayasa değiĢikliğini kendi çıkarlarına aykırı bulacak Meclis üyelerine baskı yapabilmek için, ordunun desteğini sağlamaları gerekiyordu. Direktuvar üyesi Sieyes yeni Jakobenlere karĢı politikasını uygulamaya baĢlamıĢtı. Hükümet kanunsuz olarak birçok askerî birliği Paris'te topladı. Polis Müdürlüğüne atanan Fouche Jakoben kulübünü ve sol eğilimli gazeteleri kapattırdı. ÇıkarılmıĢ bulunan tedbir kanunları, bu arada istikraz kanunu da uygulanmadı. Yukarıda da iĢaret ettiğimiz gibi Revizyoncular büyük burjuvazinin isteklerini dile getiren kimselerdi. Üstelik 26 Eylül 1799 Zürich zaferi de, halk indinde sert tedbirleri gereksiz hale getiriyordu. Soru 98 : Hükümet darbesi nasıl hazırlandı? Fransa, bu bocalama havası içinde, burjuvazinin komplosunu sessizce beklerken 9 Ekim'de Bonaparte'ın vatan toprağına ayak bastığını duyunca bayram havasına büründü. Bonaparte'a içte ve dıĢta huzuru, düzeni sağlayabilecek tek adam olarak bakılıyordu. Bütün partiler (bu dönemde hizipler demek daha doğru olur) ona sahip çıkmaya çalıĢıyordu. Bonaparte kurnaz davranarak hiç birinin cesaretini kırmadı. Hükümet darbesi birkaç gün içinde hazırlanıverdi. Bu komplonun baĢ aktörleri Direktuvarda Sieyes'in yakın dostu Roger Ducos, Adalet Bakanı Cambaceres, BeĢyüzler Meclisi BaĢkanı Napoleon'un kardeĢi Lucien Bonaparte ve Talleyrand'dır. Fouche ve Direktör Barras, çeĢitli vaadlerle davaya kazanılmıĢlardır. Paris'teki generallerin hepsi Revizyoncuları desteklemektedirler. Revizyoncuların planı Ģuydu: Yürütme gücünü iĢlemez hale getirmek için Direktörlerin istifasını sağlamak, sonra da Meclislere, Anayasayı değiĢtirmek, daha doğrusu yeni bîr anayasa hazırlamak yetkisine sahip «geçici üç konsül» seçtirmek. Revizyoncular kenar mahallelerde bir halk hareketinin baĢgöstermesinden ve BeĢyüzler Meclisinde bir muhalefetle karĢılaĢmaktan korkuyorlardı. Bu yüzden Eskiler Meclisinde, Meclislerin Paris'in birkaç kilometre dıĢındaki Saint-Cloud Ģatosuna taĢınması kararı alınmasını istiyorlardı. Soru 99 : 18-19 Brumaire Yıl VIII (9-10 Kasım 1799) hükümet darbesi nasıl gerçekleĢtirildi? Komploya katılmıĢ bulunan Eskiler Meclisi BaĢkanı 9 Kasım günü Meclis üyelerine, kamu güçlerine karĢı bir ayaklanma ve suikast hazırlığının ortaya çıkarıldığını açıkladı. Bu haber üzerine Eskiler Meclisi üyeleri uslu uslu, Meclislerin SaintCloud'ya taĢınmasına karar verdikleri gibi Paris'teki askerî birliklerin komutanlığına da Bonaparte'ı atadılar. Bundan böyle Yasama Meclislerinin güvenliğinden de Bonaparte sorumluydu. Bir yandan da Talleyrand Barras'ın istifasını sağladı. Komploya katılmayan Direktuvar üyesi Gohier ve general Moulin istifa etmemekte direnince Luxembourg'da göz hapsine alındılar. Artık hükümet yoktu. Ne var ki ertesi günü, 19 Brumaire'de (10 Kasım) darbe az daha suya düĢüyordu. BeĢyüzler Meclisi üyeleriyle Eskiler Meclisinden bir azınlık, aralarında bazı görüĢmeler yapmıĢlardı. BeĢyüzler Meclisinde oturum açılınca, Meclis üyeleri 1795 (Yıl III) Anayasasına bağlı kalacaklarına and içtiler. Bu olay planın uygulanmasını engelliyor, iĢlerin uzamasına yol açıyordu, öğleden sonra saat dörde doğru. Eskiler Meclisinde yaptığı konuĢma kötü karĢılanan Bonaparte, asıl yetki sahibi olan BeĢyüzler Meclisine geldi. Burada «Kahrolsun diktatör», «Kanunlara saygı isteriz» sesleriyle karĢılandı. Meclis üyeleri Bonaparte'ın üzerine saldırdılar, yumrukladılar. Generali hançerlemeye teĢebbüs eden oldu. Muhafızları Bonaparte'a siper olup onu dıĢarı çıkardılar. O anda her Ģey aleyhine dönebilir, kanun dıĢı ilân edilmesi, yargılanmadan idam edilmesine yol açabilirdi. Burada BeĢyüzler Meclisi BaĢkanı, Napoleon'un kardeĢi Lucien Bonaparte durumu kurtardı. Meclisin oylamaya geçmesini geciktirmeyi baĢardı. Bonaparte dıĢarı çıkınca askerlerine «Asker! Sana güvenebilir miyim?» deyince karĢılığında hep bir ağızdan «Evet!» sesi yükseldi. Ancak Ģatonun, eski
ihtilâlcilerden kurulu muhafızları kararsızdılar. Onlara da Lucien Bonaparte hitap etti. BeĢyüzler Meclisi BaĢkanı olarak, Meclisin çoğunluğunun eli hançerli bir azınlığın terörü altında kaldığını anlattıktan sonra sözlerini, «Meclis bir avuç çıkarcı ve haris milletvekilinin elinde oyuncak olmuĢtur; onlar sizi temsil edemezler» diye bitirdi. Bu sırada Bonaparte'ın iki eniĢtesi, general Murat ve Leclerc kılıçlarını çekerek askerin baĢında Meclise girdiler. Meclisi dağıttılar. AkĢam saat dokuzda Eskiler Meclisi üyelerinin çoğunluğu ve BeĢyüzler Meclisi üyelerinden, hükümet darbesine katılanlardan bazıları yeniden toplandılar. Direktuvarın ilga edilmesine, yerini Sieyes, Roger Ducos ve Napoleon Bonaparte'tan kurulu üç Konsülün almasına karar verdiler. Ayrıca, Konsüllerin yönetiminde anayasayı hazırlamak görevini 25 üyeli iki komisyona vererek dağılma kararı aldılar. Aslında mesele bir anayasa değiĢikliği değildi. Gerçekte hükümet darbesi Fransa'yı büyük burjuvazinin temsilcisi bir diktatöre teslim ediyor, böylece Fransa'da ihtilâl dönemi son buluyordu. Bonaparte, Cumhuriyet diye diye Cumhuriyeti boğmuĢtu.
SONUÇ Soru 100 : Fransız ihtilâlinden çıkarılabilecek genel sonuç nedir? Ġnceleme konusu yaptığımız 1789-1799 dönemi sonunda Fransa'nın toplum yapısı köklü bir biçimde değiĢmiĢtir. Fransız burjuva devrimi, inceleme konusu dıĢında tuttuğumuz Napoelon Bonaparte'ın iktidarı sırasındaki reformlarla tamamlanmıĢtır. Böylece eski rejimin hâkim sınıfı olan aristokrasinin ve kilise mensuplarının hukukî ve malî imtiyazlarına son verilmiĢ, toplumdaki bütün feodal kalıntılar silinmiĢtir. Fransız ihtilâli, toplumdaki üretim güçleriyle üretim iliĢkileri arasındaki antagonizmayı çözerek, zorunlu uyum kanununun hükmünü yerine getirmiĢtir. Fransız ihtilâlinin özelliklerinden biri ve en önemlisi, burjuvazinin tüccar ve aracı kanadının, 1789-1793 döneminde birçok konuda eski rejimle uzlaĢmaya yanaĢmasına karĢılık, artı ürünü, artı emeği feodal aristokrasi tarafından elinden alınan küçük üreticinin, köylünün ve zanaatkarın da baĢkaldırarak eski rejime kesin darbeyi vurmuĢ olmasıdır. Emekçi halkın da zaman zaman desteklediği küçük burjuvazinin ancak 1794 yılında (Yıl II) eski rejimin bütün maddî kalıntılarını ortadan kaldırabilmiĢ olması, üzerinde durulması gereken önemli bir noktadır. Marksist tarihçi Albert Soboul'un belirttiği gibi, Fransız ihtilâlini, Batıda daha kesin bir deyimle Atlantik bölgesinde, Fransa'dan önce Ġngiltere'de, Amerika'daki Ġngiliz sömürgelerinde, Ġsviçre'de ve Hollanda'da gerçekleĢen, sonra Fransa'ya, oradan da yine Ġsviçre ve Hollanda'ya atlayan, ardından Almanya ve Ġtalya'ya geçen burjuva ihtilâllerinin sadece bir halkası olarak görmek, yanlıĢ olacaktır. YanlıĢ olacaktır, çünkü bu ihtilâller sadece Batıda, özellikle Atlantik bölgesinde patlak vermemiĢ, ondokuzuncu yüzyılda kapitalist ekonominin yerleĢebildiği bütün ülkelerde (Japonya gibi) meydana gelmiĢtir. Asıl önemli olan, bu görüĢün Fransız ihtilâlinin kendi özelliklerine gereken yeri vermemesi, bu özelliklerin üzerinde durmamasıdır. Bu konuya açıklık kazandırmak için birkaç önemli gözleme yer vermeyi gerekli buluyoruz. Fransız düĢünürü Alexis de Tocgueville, «Acaba neden aynı ilkeler ve birbirine çok yakın siyasî amaçlar, Amerika'da sadece bir hükümet değiĢikliğine, Fransa'da ise toplum düzeninin kökten değiĢmesine yol açmıĢtır» sorusunu sorarak bu gerçeğe parmak basan ilk yazardır. Nitekim Ġngiltere'de 1648 ve 1688 ihtilâlleri, sonunda burjuvazinin aristokrasiyle uzlaĢmasına yol açtığı halde, yukarıda değindiğimiz çeĢitli bocalamalara rağmen, Fransız ihtilâli tam tersi bir geliĢme göstermiĢtir. Jean Jaures'in dediği gibi, Ġngiliz burjuva devrimi «dar anlamda burjuvadır ve muhafazakârdır». Oysa Fransız devrimi, «geniĢ anlamda burjuva ve demokratiktir».
Fransız aristokrasisinin uzlaĢmaz tutumu, büyük burjuvazinin zaman zaman küçük burjuvazi ve emekçi halkla iĢbirliği yapmasına ve bu kütlelerle iĢbirliği yaptığı ölçüde de, onların isteklerini bir dereceye kadar olsa da yerine getirmesine yol açmıĢtır. Ġngiltere'de 1648 ihtilâli sırasında ortaya çıkan fakat etkin olmayan ve Cromwell tarafından ezilen EĢitçi (Niveleurs) hareket bir yana, Fransız ihtilalinin kendine özgü bir niteliği vardır. Bu da, genel burjuva niteliği yanında, Fransız ihtilâlini ileriye doğru iten köylü ve kentli emekçi kütlelerin baĢkaldırma hareketlerini de içinde taĢımasıdır. Öfkeliler, 1794 (Yıl II) Jakobinizmi ve Babeuf hareketi bu baĢkaldırımın en sivri noktalarıdır. Halk kütlelerinin ihtilâle katılması, ileride bir bütün haline gelecek olan proletarya ideolojisinin temel taĢlarının atılmasına da yol açmıĢtır Nitekim sonradan geliĢtirilecek olan proletarya diktatoryası kavramını gerçek hürriyetformel hürriyet ayrımının ilk tohumları Fransız ihtilâli sırasında atılmıĢtır. Ġtalyan marksisti Gramsci'ye göre, Ġtalyan birliğini sağlayan «Risorgimento» burjuva ihtilâlinin, Fransız ihtilâlinden farkı, Ġtalyan bıırjuva ihtilali içinde bir Jakobinizmin yer almayıĢıdır. Onun içindir ki Ġtalyan birliğinin gerçekleĢmesinden sonra da, köylünün toprağa bağlılığı ve toprak aristokrasisi sürmüĢtür. Özetleyecek olursak, Fransız ihtilâlinin, bütünüyle Fransız devriminin, ancak yukarıda kısaca değindiğimiz özellikleri gözönüne alınmakla, tarih içindeki gerçek yerinin, etki alanının ve yankılarının gerektiği gibi değerlendirilebileceğini görüyoruz.
GENEL BĠBLĠYOGRAFYA Aulard, A: Fransa Ġnkılâbının Siyasî Tarihi. Çev. N. Poroy, 3 cilt, Ankara 1944. Chevallier, J. J. : Histoire des Institütions de la France Moderne. (1789-1945), (deuxieme edition revue et augmentee) Paris 1958. Duverger. M. : Constitutions et Documents Politiques, Paris 1964. Garaudy. R. : Les Sources Françaises du Socialisme Scientifigue, Paris 1949. Guerin, D. : La Lutte de Classes sous la Premiere Republigue, (6eme ed.) 2 cilt, Paris 1946. Jaures, J. : Histoire Socialiste de la Revolution Française. (ed. revue par A. Mathiez) 8 cilt, Paris 1922-1927. Lepine. J. : Gracchus Babeuf. çev. ġiar Yalçın, Ġstanbul 1969. Mathiez, A. : La Ouestion Sociale Pendant la Revolution Française, (deuxieme edition), Paris 1921. Mathiez, A. : La Revolution Française, 3 cilt, Paris 1937. Michelet : Fransız Ġhtilâli Tarihi, çev. H. Varoğlu, (ikinci basılıĢ) 3 cilt, Ġstanbul 1967. Prelot, M. : Histoire des Idees Politigues, (3eme ed.). Paris 1966. Sarıca, M. : Fransa ve Ġngiltere'de Emredici Vekâletten Yeni Temsil AnlayıĢına GeçiĢ, Ġstanbul 1969. Soboul, A. : Histoire de la Revolution Française, 2 cilt, Paris 1962. Türkçesi: 1789 Fransız Ġnkılâbı Tarihi, çev. ġerif Hulusi, Ġstanbul 1969. Soboul, A. : La Revolution Française, «Que saisje», Paris 1967. Touchard, J. : Histoire des Idees Politiques (4eme ed. mise â jour), 2nci cilt, Paris 1967. Willard, G. et C. : Formation de la Nation Française, Paris 1955.