Ekvador’da insanlar hala dört ay önce covid-19’dan ölen akrabalarının cesetlerini arıyor. İtalya’da maskesini indiren bir çocuk, bu “günahı” affetmesi için bir rahibe yalvarıyor. İkinci Dünya Savaşı’ndan dünyanın her yerinden bu kadar çok insan aynı anda travma geçirmemişti . Hastalığın kendisi kontrol altına alındıktan sonra bile zihinsel yaralar devam edecek.
Çoğu kişi için salgın sadece bir sıkıntı kaynağı.Ancak bazı gruplar kabus, suçluluk hissi, kaygı gibi belirtileri olan travma sonrası stres bozukluğuyla karşı karşıya. Travmaya karşı en dirençsiz olanlar, hastalığı ağır geçirenler, akrabalarını kaybedenler, eski travmatik olayların mağdurları (mülteci grupları) ve doktor ve hemşireler gibi cephe hattında görev alanlar.İspanya’da enfekte olanların yaklaşık altıda biri sağlık çalışanları ve bunların çoğu TSSB belirtileri göstermektedir . Yoksul insanların gelirlerinin karantina sırasında %80 azaldığı Bangladeş’te nüfusun %86’sı TSSB ile uyumlu belirtiler gösterdiğini belirtiyor.
İnsanlar dirençlidir. Travma yaşayanlar çoğunlukla başa çıkmaktadır. Depremlerle evleri yıkılınca yeniden inşa edip devam ediyorlar. İkinci dünya savaşında şehirlerin kitlesel olarak bombalanması bile sivillerin moralini bozmadı. Bununla birlikte, dünya covid-19’un toplu zihinsel hasarını ciddiye almalıdır. Azaltmak için atılacak adımlar çok az maliyetli ve sadece bireylere değil, aynı zamanda topluma daha geniş anlamda fayda sağlayabilir.
Önceki afetler üzerine yapılan araştırmalar, hayatta kalanların uzun vadeli akıl sağlığının, “alınan destekten” daha çok “algılanan desteğe” bağlı olduğunu göstermektedir. Başka bir deyişle, para veya yemek bağışları, yardım için komşularınıza başvurabileceğiniz hissinden daha az önemlidir.
Bu tür yardımlar genellikle kendiliğinden sunulur, ancak hükümetler de katkıda bulunabilir. Örneğin Fransa, terörist saldırılar ve diğer felaketlerden sonra “tıbbi ve psikolojik acil durum birimleri” kurar. Bunlar, felaket mahallinin yakınında acil psikolojik destek sunarak, bu tür olayların uzun vadeli zihinsel sağlık sonuçlarını en aza indirmeye çalışır. Fransa’daki birçok şehir, insanların virüsün hasarıyla başa çıkmalarına yardımcı olmak için, biri tıbbi bakım, diğeri zihinsel bakım için olan bu “iki çadırlı modeli” hizmete sundu.
Bazı insanlar yalnız olmadıkları gerçeğinden rahatlıyor – milyonlar aynı anda aynı sıkıntılarla karşı karşıya. Ancak pandemi aynı zamanda alışılmadık zorluklar da beraberinde getiriyor. Ne zaman biteceğini kimse bilmiyor. Sosyal mesafe kuralları, travmadan kurtulmada önemli bir adım olan başkalarıyla temas kurmayı kurmayı zorlaştırıyor. Ve Covid-19’un ekonomik şoku her yerde, özellikle de yoksul ülkelerde akıl sağlığı hizmetlerini baltaladı.
En önemli tedbirler yerel olacaktır. Öncelik, örneğin internet erişimini genişleterek insanları bir araya getirmek olmalıdır. İlk dalga yatıştıktan sonra zayıflama eğiliminde olan karşılıklı yardım ağları (örneğin, yaşlılara yiyecek dağıtmak için WhatsApp grupları), en savunmasız gruplara odaklanmalıdır.Akıl sağlığı uzmanları, hastaları bu tür hizmetlere bağlamalı ve danışman olarak meslekten olmayan insanları da eğitmelidir. Zimbabwe’de, pandemiden çok önce, yüzlerce büyükanneye, uzaktaki bir kliniği ziyaret etmeye gücü yetmeyen depresif komşulara köy banklarında nasıl konuşma terapisi sağlayacakları öğretildi. Bu tür yenilikler başka yerlerde de işe yarayabilir.
Dini hizmetler ve spor etkinlikleri yas tutmak için fiziksel veya sanal bir alan sağlayabilir. Pandeminin hikayesi okullarda öğretilebilir. COVID-19’un zihinsel travması silinemez, ancak hafifletilebilir. ■