MASS Index « Teknik Analiz
MASS Index, fiyatlar?n yüksek ve dü?ük seviyelerinin aras?ndaki fark?n aç?lmas? veya daralmas?n? inceleyerek trend dönü?lerini te?his etmeye yarayan bir göstergedir. 25-günlük MASS Index'in 27.0 seviyesinin üstüne ç?kmas? ve sonras?nda 26.5 seviyesinin alt?na inmesi trendin yön de?i?tirece?ini gösterir.
Bu durum gerçekle?ti?i taktirde, trendin yönü 9-günlük eksponensiyal hareketli ortalama yard?m?yla saptan?r. Hareketli ortalama dü?ü? trendinde ise, trendin yön de?i?tirece?ini dü?ünerek al?m yap?l?r, hareketli ortalama yükseli? trendinde ise sat?m yap?l?r.
Amerikan Ekonomisinin Tarihi « Dünya Ekonomisi
Modern Amerikan ekonomisinin kökleri Avrupal? yerle?imcilerin ekonomik kazan?m elde etmeye çabalad?klar? XVI., XVII. ve XVIII. Yüzy?llara uzan?r. Yeni Dünya bundan sonra s?n?rl? ölçüde ba?ar?l? bir koloni ekonomisinden küçük ve ba??ms?z bir çiftlik ekonomisine ve giderek de çok karma??k bir endüstri ekonomisine dönü?tü. Birle?ik Devletler bu evrim s?ras?nda büyümesine ayak uyduracak daha da karma??k kurumlar geli?tirdi. Hükümetin ekonomideki rolü ise her dönemde görülmekle birlikte genelde artt?.
Kuzey Amerika'n?n ilk yerle?imcileri Amerika Yerlileriydi. Bu halk?n günümüzde Bering Bo?az?'n?n bulundu?u bölgedeki bir kara köprüsünden geçerek 20.000 y?l önce Asya'dan Amerika'ya geldikleri san?lmaktad?r. (Amerika'ya ilk ayak basan Avrupal? ka?ifler Hindistan'a geldiklerini dü?ündükleri için yanl??l?kla bu halka "Hintliler" demi?lerdi.)
Bahis konusu yerli halk bazan kabileler ve bazan da kabile konfederasyonlar? halinde örgütlenmi?ti. Kendi aralar?nda ticaret yapt?klar? halde di?er k?talardaki halklarla ve hatta Avrupal? yerle?imciler gelinceye kadar Güney Amerika'daki yerli halkla bile pek az temaslar? bulunuyordu. Geli?tirdikleri ekonomik sistem ise onlar?n topraklar?na sonradan yerle?en Avrupal?lar taraf?ndan yok edilmi?tir.
Amerika'y? ilk "ke?feden" Avrupal?lar Vikinglerdi; fakat, 1000 y?l?nda gerçekle?en bu olay büyük ölçüde gözden kaçt?. O günlerde Avrupa toplumunun en büyük kesimi hala tar?ma ve toprak mülkiyetine ba?l? bulunmaktayd?. Ticaret, Kuzey Amerika'n?n daha çok ara?t?r?lmas?n? ve orada yerle?ilmesini te?vik edecek oranda önem kazanmam??t?.
?spanya bayra?? alt?nda denizcilik yapan bir ?talyan olan Kristof Kolomb Asya'ya ula?an bir güneybat? geçidi bulmaya ç?kt? ve 1492'de bir "Yeni Dünya" ke?fetti. Bunu izleyen 100 y?l boyunca Avrupa'dan yola ç?kan ?ngiliz, ?spanyol, Portekizli, Hollandal? ve Frans?z ka?ifler alt?n, zenginlik, onur ve zafer pe?inde Yeni Dünya'ya do?ru yelken açt?lar.
Buna kar??n Kuzey Amerika'n?n vah?i bölgeleri ilk gelen ka?iflere pek az alt?n ve ondan da az zafer sundu?u için ço?u orada kalmad?. Kuzey Amerika'ya yerle?enler daha sonraki y?llarda gelenlerdi. Bir gurup ?ngiliz 1607'de, daha sonra Birle?ik Devletler olacak olan ilk kal?c? yerle?im birimini kurdular. Ad? Jamestown olan bu birim günümüzdeki Virginia eyaleti topraklar?nda bulunuyordu.
KOLON?LE?T?RME
?lk yerle?imcilerin yeni bir vatan aramalar?na yol açan çe?itli nedenleri vard?. Massachusetts'e yerle?en "Pilgrim"ler dinsel bask?dan kaçmak isteyen dindar ve so?ukkanl? ?ngilizlerdi. Virginia benzeri di?er kolonilerse temelde ticaret giri?imleri olarak kurulmu?tu; ancak, çok kez dindarl?kla ticari ç?kar el ele yürüyordu.
?ngiltere'nin daha sonra Birle?ik Devletler olacak olan kolonileri kurup yürütmekteki ba?ar?s?, büyük ölçüde, imtiyazl? ?irketler kullanmas?ndan kaynaklan?yordu. ?mtiyazl? ?irketler, ekonomik kazan?m pe?inde olan ve belki de ?ngiltere'nin ulusal amaçlar?n? gerçekle?tirmek isteyen hissedar (genellikle tüccarlar ve zengin toprak sahipleri) guruplar?yd?.
?irketlerin özel sektör taraf?ndan finanse edilmesine kar??l?k Kral her projeye ekonomik haklar?n yan? s?ra siyasal yetkiler ve yarg? yetkileri tan?yan bir imtiyaz ya da ba??? veriyordu. Buna kar??n koloniler genelde hemen kar sa?layamad?klar? için ?ngiliz yat?r?mc?lar çok kez imtiyazlar?n? yerle?imcilere devrettiler. O günlerde pek anla??lmam??t? ama bunun siyasal sonuçlar? çok büyük oldu. Koloniciler kendi ya?amlar?n?, kendi toplumlar?n? ve kendi ekonomilerini kurmaya b?rak?ld?lar; bu gerçekte yeni bir ulusun temellerinin at?lmas? anlam?na geliyordu.
?lk kolonilerin zenginli?i tuzakla kürk hayvan? yakalamaya ve kürk ticaretine dayan?yordu. Massachusetts'te bal?kç?l?k ta temel bir zenginlik kayna??yd?. Buna kar??n, kolonilerdeki halk genelde küçük çiftliklerde ya??yor ve kendi kendine yeterli oluyordu. Birkaç küçük kentte ve North Carolina, South Carolina ve Virginia'daki büyük çiftliklerde temel gereksinim mallar?n?n bir kesimi ve lüks maddelerin hemen hepsi tütün, pirinç ve çivit kar??l???nda ithal ediliyordu.
Koloniler büyüdükçe destek endüstrileri geli?meye ba?lad?. Çe?itli b?çk? evleri ve tah?l de?irmenleri ortaya ç?kt?. Koloniciler önceleri bal?kç? tekneleri ve sonradan da ticaret tekneleri yapmak için tersaneler kurdular. Küçük demir döküm atölyeleri de açt?lar. XVIII. Yüzy?l'a gelindi?inde bölgesel ekonominin biçimi ortaya ç?km??t?; New England kolonileri gönenç yaratmak için gemi yap?m?na ve denizcili?e dayan?yordu; Maryland, Virginia ve Carolinalar'daki ço?unlukla köle çal??t?r?lan büyük çiftliklerde pamuk, pirinç ve çivit üretiliyordu; New York, Pennsylvania, New Jersey ve Delaware'deki orta koloniler de deniz yoluyla mal ve kürk ta??mac?l??? yap?yorlard?. Köleler d???ndaki bireylerin ya?am standardlar? yüksekti; gerçekten de ?ngiltere'dekini bile a??yordu. ?ngiliz yat?r?mc?lar çekilmi? olduklar? için meydan koloniciler aras?ndaki müte?ebbislere kalm??t?.
1770'e gelindi?inde Kuzey Amerika kolonileri, hem ekonomik hem de siyasal aç?dan I. James döneminden beri (1603-1625) ?ngiltere politikas?na egemen olmu? bulunan ve giderek yükselen özyönetim ak?m?n?n bir parças? konumuna gelmeye haz?rlard?. ?ngiltere ile aralar?nda vergileme konusunda ve di?er ba?ka alanlarda anla?mazl?klar ç?kt?; Amerikal?lar ?ngiliz vergilerinde ve yasal düzenlemelerinde özyönetim taleplerini kar??layacak biçimde de?i?iklik yap?laca??n? umuyorlard?. ?ngiliz hükümetiyle olan sürtü?melerin onlarla genel sava?a ve kolonilerin ba??ms?zl???na yol açaca??n? pek az ki?i dü?ünüyordu.
XVII. ve XVIII. Yüzy?llar'da ?ngiltere'deki siyasal karga?a dönemlerinde oldu?u gibi Amerikan Devrimi de (1775-1783) hem ekonomik hem siyasald? ve ?ngiliz filozofu John Locke'nin Sivil Hükümet Üzerine ?kinci ?nceleme'sinden (1690) aç?kça al?nm?? olan "vazgeçilmez ya?am, özgürlük ve mülkiyet haklar?" cümleci?ini toplanma ça?r?s? olarak kullanan orta s?n?f taraf?ndan destekleniyordu.
Nisan 1775'teki bir olay sava?? ba?latt?. Massachusetts'in Concord kentindeki bir koloni silah deposunu ele geçirmek isteyen ?ngiliz askerleri Koloni milisleriyle çat??t?lar. Kim oldu?u bilinmeyen birinin ate? etmesi üzerine sekiz y?l sürecek bir sava? patlad?. Kolonicilerin ço?unlu?unun ba?lang?çtaki amac? belki de ?ngiltere'den siyasal ayr?lma de?ildi; fakat, var?lan kesin sonuç ba??ms?zl?k ve yeni bir devletin, yani Birle?ik Devletler'in yarat?lmas? oldu.
YEN? ULUSUN EKONOM?S?
1787'de kabul edilen ve günümüze kadar yürürlükte kalan ABD Anayasas? pek çok bak?mdan yarat?c? bir dehan?n eseridir. Bir ekonomik yasa olarak, Maine'den Georgia'ya ve Atlas Okyanusu'ndan Mississippi Vadisi'ne uzanan tüm ülkenin birle?mi? ya da "ortak" bir Pazar olu?turdu?u hükmünü getirmi?tir. Eyaletleraras? ticarete hiçbir gümrük resmi ya da vergi uygulanamaz.
Anayasa uyar?nca Federal hükümet yabanc? ülkelerle yap?lan ve eyaletler aras?nda yürütülen ticareti düzenleyebilir, tekdüze iflas yasalar? ç?karabilir, para basabilir ve de?erini ayarlayabilir, a??rl?k ve uzunluk ölçüsü birimlerine ili?kin standardlar koyabilir, postaneler ve anayollar açabilir ve patentler ve telif haklar?n? düzenleyen kurallar getirebilir. Yukar?da de?inilen son hüküm, "fikri mülkiyet"in ilk günlerden ba?layarak tan?nd???n? gösteriyordu ve bu konu XX. Yüzy?l sonlar?nda yap?lan ticaret görü?melerinde büyük bir önem kazanacakt?.
Ülkenin Kurucu Atalar?'ndan biri ve ilk maliye bakan? olan Alexander Hamilton, federal hükümetin yeni do?mu? endüstrilere aç?k destek sa?layarak ve ithalata koruyucu gümrük tarifeleri uygulayarak onlar? beslemeye yönelik bir ekonomik kalk?nma stratejisi uygulanmas?n? savunuyordu. Ayr?ca, kolonilerin Ba??ms?zl?k Sava?? s?ras?nda yüklendikleri kamu borçlar?n? üstlenmek amac?yla bir ulusal banka yarat?lmas? için de federal hükümeti zorluyordu. Yeni hükümet Hamilton'un belirli önerilerine direndiyse de sonuçta gümrük tarifelerini Amerikan d?? politikas?n?n temel bir ögesi yapt? ve bu tutum yakla??k XX. Yüzy?l ortalar?na kadar sürdürüldü.
Amerikal? çiftçiler ba?lang?çta bir ulusal bankan?n yoksullar aleyhine vars?llara hizmet edece?inden korktular; fakat, ilk Birle?ik Devletler Ulusal Bankas? 1791'de kuruldu, 1811'e kadar çal??t? ve o tarihte yerine bir ba?ka banka olu?turuldu.
Hamilton Birle?ik Devletler'in ekonomik büyümesinin çe?itlendirilmi? ula?t?rma, imalatç?l?k ve bankac?l?k arac?l???yla sürdürülmesi gerekti?ine inan?yordu. Hamilton'un politikadaki rakibi Thomas Jefferson ise felsefesini s?radan bireylerin siyasal ve ekonomik zulme kar?? korunmas?na dayand?rm??t?. Özellikle küçük çiftçileri "en de?erli vatanda?lar" olarak övüyordu. Jefferson 1801'de ba?kan oldu (1801-1809) ve merkeziyetçilikten daha çok ar?nd?r?lm?? bir tar?m politikas? uygulamaya yöneldi.
GÜNEYE VE BATIYA ?LERLEY??
Güney'de ba?lang?çta önemsiz bir ürün olan pamuk Eli Whitney'in 1793'te ç?rç?r makinesini (pamu?u tohumlar?ndan ve di?er yabanc? maddelerden ay?klayan makine) icat etmesi üzerine büyük bir geli?me gösterdi. Güneydeki büyük çiftlik sahipleri, s?k s?k daha bat?ya giden küçük çiftçilerin topraklar?n? sat?n ald?lar. Köle i?çilerin eme?iyle beslenen büyük çiftlikler k?sa zamanda belirli aileleri pek çok zenginle?tirdi.
Bununla birlikte, bat?ya gidenler sadece güneyliler de?ildi. Bazan Do?u'daki köyler bir tüm olarak bölgeden ayr?l?yor ve Ortabat?'n?n daha verimli çiftlik arazilerinde yeni yerle?im birimleri kuruyordu. Bat?ya göçenler çok kez ba??ms?zl??a s?k? s?k?ya ba?l? bulunan ve her tür hükümet denetimine ya da müdahalesine güçlü bir biçimde kar?? ç?kan ki?iler olarak tan?mlanmalar?na kar??n gerçekte hükümetten dolayl? ya da dolays?z pek çok yard?m sa?lam??lard?r. Hükümet taraf?ndan yap?lan Cumberland Pike yolu (1818) ve Erie Kanal? (1825) gibi ulusal kara ve suyollar? yeni yerle?imcilerin bat?ya göç etmelerinde ve daha sonra da bat?n?n tar?msal ürünlerinin pazarlara ta??nmas?nda yard?mc? olmu?tur.
Andrew Jackson 1829'da ba?kanl??a gelince pek çok yoksul ve varl?kl? Amerikal? onu ideal edindi; çünkü, o da yerle?ime yeni aç?lan s?n?r bölgesinde a?açtan yap?lm?? bir kulübede ya?ama ba?lam??t?. Ba?kan Jackson (1829-1837), Hamilton'un Ulusal Banka's?n?n Do?u'nun yerle?mi? ç?karlar?n? Bat?'n?nkilere tercih etti?ine inand??? için bir ard?l?n?n kurulmas?na kar?? ç?kt?. Jackson ikinci bir dönem için seçilince, Banka'n?n görev süresini yenilemek istemedi ve Kongre de onu destekledi. Bu davran??lar? ülkenin parasal sistemine kar?? güveni sarst? ve 1834 ve 1837'de önemli ticari paniklere yol açt?.
Ekonomik sars?nt?lar XIX. yüzy?l süresince ABD ekonomisinde ya?anan h?zl? büyümeyi engellemedi. Yeni icatlar ve sermaye yat?r?mlar? yeni endüsteriler kurulmas?na ve ekonomik büyümeye yol açt?. Ula?t?rma geli?tikçe sürekli olarak yeni pazarlar aç?ld?. Buharl? gemiler nehir trafi?inin daha h?zl? ve daha ucuz olmas?n? sa?lad?; fakat, demiryollar?n?n geli?tirilmesi daha da büyük bir etki yaratt? ve geni? arazi bölümleri kullan?ma aç?ld?. Kanallar ve karayollar? gibi demiryollar?n?n ilk kurulu? günlerinde de arazi ba???? biçiminde önemli hükümet yard?mlar? yap?ld?. Buna kar??n, di?er ula?t?rma biçimlerinin aksine, demiryollar? büyük ölçüde yerel ve Avrupa kaynakl? özel yat?r?mlar? da çekti.
Bu heyecan dolu günlerde çabuk zengin olma düzenleri bolla?t?. Borsa f?rsatç?lar? bir gecede hazineler kazand?lar; buna kar??l?k çok ki?i de tüm tasarruflar?n? yitirdi. Bunlara kar??n, uzak görü?lülü?ün ve yabanc? yat?r?mlar?n bir araya gelmesi, alt?n yataklar?n?n bulunmas? ve Amerikan halk?n?n ve ki?isel zenginli?in büyük katk?s? sonucu ülkede yayg?n bir demiryolu sistemi kurulabildi ve bu da endüstrile?me için temel olu?turdu.
ENDÜSTR?YEL BÜYÜME
Endüstri Devrimi XVIII. Yüzy?l'?n sonlar?nda ve XIX. Yüzy?l'?n ba?lar?nda Avrupa'da olu?tu ve h?zla Birle?ik Devletler'e yay?ld?. 1860'ta Abraham Lincoln ba?kan seçildi?inde ülke nüfusunun yüzde 16's? kentlerde ya?makta ve ulusal gelirin üçte biri imalattan sa?lanmaktayd?. Kentle?mi? endüstri genelde Kuzey Do?u'da toplanm??t?; pamuklu bez üretimi önde gelen endüstriydi, ayakkab?, yünlü giysi ve makine üretimi de yay?lmaktayd?. ??çilerin ço?unlu?unu göçmenler olu?turuyordu. 1845-1855 aras?nda Avrupa'dan y?lda yakla??k 300.000 göçmen geliyordu. Bunlar?n ço?u yoksul ki?ilerdi; Do?u kentlerinde ve çok kez de ülkeye var?? limanlar?nda yerle?mi?lerdi.
Buna kar??l?k Güney tar?m bölgesi olmay? sürdürdü; sermaye ve endüstri ürünleri için de Kuzey'e ba?l? kald?. Güney'in, köle kullan?m?n? da içeren, ekonomik ç?karlar? ancak siyasal güç taraf?ndan ve Güney federal hükümeti kontrol etti?i sürece korunabilirdi.1856'da kurulmu? olan Cumhuriyetçi Parti endüstrile?mi? Kuzey'i temsil ediyordu. 1860'ta Cumhuriyetçiler ve ba?kan adaylar? olan Lincoln köle kullan?lmas?ndan pek söz etmiyorlar, ama ekonomik politika konusunda çok aç?k konu?uyorlard?. 1861'de bir koruyucu gümrük tarifesi kabul ettirmeyi ba?ard?lar. 1862'de ilk Büyük Okyanus demiryolunu kurma imtiyaz? verildi. 1863 ve 1864'te bir ulusal banka yasas? tasla?? haz?rland?.
ABD ?ç Sava?'?nda (1861 - 1865) Kuzey'in zafer kazanmas? ile ülkenin ve ekonomi politikas?n?n gelece?i kesinle?mi? oldu. Köle i?gücüne dayal? sistem kald?r?ld? ve Güney'deki büyük pamuk çiftlikleri daha az kar getirir oldular. Sava? gereksinimleri nedeniyle h?zla geli?mi? olan Kuzey endüstrisi ilerlemesini sürdürdü. Endüstriciler ülkenin toplumsal ve siyasal faaliyetleri de içeren ya?am?n?n pek çok kesiminde egemen olmaya ba?lad?lar. Güney'in, 70 y?l sonra çevrilecek film klasi?i Rüzgar Gibi Geçti'de duygusal biçimde dile getirilecek olan, büyük çiftlik aristokrasisi ortadan kalkt?.
?CATLAR, KALKINMA VE BÜYÜK ?? ADAMLARI
?ç Sava?'? izleyen h?zl? ekonomik geli?me modern ABD endüstriyel ekonomisinin temellerini olu?turdu. Bir yeni ke?ifler ve icatlar patlamas? görüldü ve bu olgu yaratt??? derin de?i?iklikler nedeniyle baz?lar? taraf?ndan "ikinci bir endüstri devrimi" olarak tan?mland?. Bat? Pennsylvania'da petrol ke?fedildi. Yaz? makinesi geli?tirildi. So?utmal? demiryolu vagonlar? kullan?ma girdi. Telefon, gramofon ve elektrik ampulü icat edildi. XX. Yüzy?l'?n ilk y?llar?nda at arabalar?n?n yerini otomobiller ald? ve uçakla yolculuk ba?lad?.
An?lan ba?ar?lara ko?ut olarak ülkenin endüstriyel alt yap?s? da geli?tirilmeye ba?land?. Appalachian Da?lar?'nda kuzeyde Pennsylvania'dan güneyde Kentucky'e kadar uzanan bölgede zengin kömür yataklar? bulundu. Orta Bat?'n?n kuzeyinde Superior Gölü bölgesinde büyük demir madenleri aç?ld?. Bu iki önemli ham maddenin biraraya getirilebildi?i yerlerde çelik üreten fabrikalar geli?tirildi. Aç?lan büyük bak?r ve gümü? madenlerini kur?un madenleri ve çimento fabrikalar? izledi.
Endüstri büyüdükçe seri imalat yöntemleri geli?tirildi. Frederick W. Taylor, bilimsel yöneticilik konusunda öncü oldu; her i?çinin i?levini özenli bir biçimde belirledi; onlar?n çal??malar?yla ilgili yeni ve daha etkin yöntemler yaratt?. (Gerçek seri imalat fikrini Henry Ford geli?tirdi ve 1913'te, her i?çinin tek bir basit i?lem yapaca?? hareketli otomobil montaj band?n? kurdu. Çok uzak görü?lü oldu?u daha sonra anla??lan bir at?l?m yapan Ford, i?çilerine günde 5 dolar gibi pek cömert bir ücret önerdi ve böylelikle i?çilerin ço?u ürettikleri otomobillerin ayn? zamanda mü?terisi haline geldiler ve endüstrinin yay?lmas?na yard?m sa?lad?lar.)
XIX. Yüzy?l'?n ikinci yar?s?n?n "Par?lt?l? Ça?"? büyük i? adamlar?n?n ortaya ç?kt??? dönemdi. Pek çok Amerikal? büyük parasal imparatorluklar kuran bu i? adamlar?n? ideal olarak alg?lad?. Bahis konusu ki?ilerin ba?ar?s? çok kez, John D. Rockefeller'in petrolde yapt??? gibi, yeni bir hizmet ya da ürünün uzun vadedeki geli?me olas?l???n? görebilmekte yat?yordu.
?iddetli bir rekabet içindeydiler ve tek amaçlar? parasal ba?ar? ve güç pe?inde ko?makt?. Bu devler aras?nda John D.Rockefeller ve Ford'a ek olarak, demiryolu i?letmecili?iyle zengin olan Jay Gould, banker J.Pierpont Morgan ve çelik ü?retimcisi Andrew Carnegie say?labilir. Aralar?ndan baz?lar?, o günün i?letmecilik anlay???na göre, dürüst ki?ilerdi; buna kar??n di?er baz?lar? zenginlik ve güç elde edebilmek için kuvvete, rü?vete ve hileye ba?vurdular. ?? çevreleri ?u ya da bu ?ekilde hükümet üzerinde büyük etki sahibi oldular.
Giri?imcilerin belki de en gösteri?lisi say?lan Morgan hem özel hem de i? ya?am?nda büyüklü?ü kendisine ölçü olarak alm??t?. Kendisi ve dostlar? kumar oynuyorlar, yatlarda geziyorlar, zengin partiler düzenliyorlar, saray benzeri evler yap?yorlar ve Avrupa'n?n sanat eserlerini sat?n al?yorlard?. Buna kar??n, Rockefeller ve Ford gibi ki?iler püritenlerinkine benzer özellikler sergiliyorlard?. Küçük kasaba de?erlerini ve ya?am biçimini sürdürüyorlard?. Sürekli kiliseye giden ki?iler olarak di?er bireyler üzerinde de bir sorumluluklar? oldu?una inan?yorlard?. Ki?isel erdemlerin ba?ar? sa?layabilece?ini dü?ünüyorlard?; çal??maya ve tutumlu olmaya inançlar? büyüktü. Daha sonra varisleri de Amerika'daki en büyük insanc?l yard?m vak?flar?n? kurdular.
Avrupa'daki üst düzey ayd?nlar?n genelde ticareti a?a??l?k bir i?lev gibi görmelerine kar??l?k daha ak??kan s?n?f yap?s?na sahip bir toplum içinde ya?ayan Amerikal?lar?n ço?u para kazanma olgusuna hevesle sar?l?yorlard?. Ticari giri?imin riskinden ve verdi?i heyecandan ho?land?klar? kadar ticari ba?ar?n?n sa?layabilece?i yüksek ya?am standardlar?n?, gücü ve ünü de seviyorlard?.
Bunlara kar??n, her istedi?ini yapan büyük giri?imciler, Amerikan ekonomisi XX. Yüzy?l'da olgunlu?a eri?tikten sonra Amerikal?lar?n ideali olma çekiciliklerini büyük ölçüde yitirdiler. Önce demiryollar?nda daha sonra di?er i? alanlar?nda anonim ?irketlerin ortaya ç?kmas?yla ya?amsal bir de?i?im kendini gösterdi. Büyük i? adamlar?n?n yerini anonim ?irketlerin ba??na geçen "teknokratlar", yani yüksek ücretli yöneticiler ald?. Anonim ?irketin yükseli?ine ba?l? olarak i?letmelerin gücünü ve etkisini dengeleyici bir kuvvet hizmeti gören örgütlenmi? i?çi hareketi de geli?ti.
1980'lerin ve 1990'lar?n teknolojik devrimi büyük i? adamlar? ça??n? an?msatan yeni bir te?ebbüs kültürü ortaya ç?kard?. Microsoft'un ba?? olan Bill Gates bilgisayar yaz?l?mlar? düzenleyip satarak muazzam bir servet olu?turdu. Gates'in büyük karlar sa?layan bir imparatorluk yaratmas? nedeniyle, kurdu?u ?irket 1990'lar?n sonunda rakiplerini sindirmek ve tekel yaratmak suçlamas?yla ABD Adalet Bakanl???'n?n antitröst dairesi taraf?ndan mahkemeye verildi. Buna kar??n Gates bir insanc?l yard?m vakf? da kurdu ve vak?f k?sa sürede benzerleri aras?nda en büyük olma konumuna eri?ti.
Günümüzdeki Amerikal? i? çevresi liderlerinin pek ço?u Gates kadar göze batan bir ya?am sürdürmemekte, anonim ?irketlerin gelece?ini onlar belirlemekte, ancak, bunun yan? s?ra insanc?l yard?m örgütlerinin ve okullar?n yönetim kurullar?nda da görev yapmaktad?rlar. Ulusal ekonominin durumuyla ve Amerika'n?n di?er ülkelerle olan ili?kileriyle ilgilenmekte ve hükümet yetkilileriyle dan??mak için her an Washington'a gidebilmektedirler. Ku?kusuz hükümeti etkilemekte, fakat, Par?lt?l? Ça?'daki baz? büyük i? adamlar?n?n inand???n?n aksine, onu kontrol etmemektedirler.
HÜKÜMET MÜDAHALES?
Amerika tarihinin ilk y?llar?nda politikadaki liderlerin ço?unlu?u federal hükümetin, ula?t?rma alan? hariç, özel sektöre pek fazla kar??mas?nda isteksiz davranm??lard?r. Genelde "b?rak?n?z yaps?nlar" doktrinini benimsemi?lerdir; an?lan doktrin yasalar?n ve düzenin korunmas? d???nda hükümetin ekonomiye müdahale etmesine kar??d?r. XIX. Yüzy?l'?n ikinci yar?s?nda, küçük i?letmeler, çiftlikler ve i?çi hareketleri hükümetlerin onlar ad?na müdahalesini istemeye ba?lay?nca bu davran?? da de?i?meler gösterdi.
Yüzy?l?n sonlar?na do?ru hem i? çevreleri liderlerine hem de Orta Bat? ve Bat?'daki çiftçilerin ve i?çilerin oldukça köktenci siyasal hareketlerine ku?kuyla bakan bir orta s?n?f geli?ti. ?lericiler olarak an?lan bu ki?iler hükümetin rekabeti ve serbest te?ebbüsü güvence alt?na almak için i? ya?am?n? düzenlenmesinden yanayd?lar. Ayr?ca, özel sektördeki yolsuzluklarla da sava?t?lar.
Kongre 1887'de demiryolu i?letmecili?ini düzenleyen bir yasa (Eyaletleraras? Ticaret Yasas?) ve 1890'da da, büyük ?irketlerin tek bir endüstriyi kontrol etmesini engelleyen bir yasa (Sherman Antitröst Yasas?) kabul etti. Ancak, 1900-1920 y?llar? aras?nda Cumhuriyetçi Ba?kan Theodore Roosevelt (1901-1909), Demokrat Ba?kan Woodrow Wilson (1913-1921) ve ilericilere yak?nl?k duyan di?erleri iktidara gelinceye kadar bu yasalar kararl? bir biçimde uygulanmad?. Aralar?nda günümüzün Eyaletleraras? Ticaret Komisyonu, G?da ve ?laç ?daresi, Federal Ticaret Komisyonu da bulunan pek çok düzenleyici kurulu? bu dönemde yarat?ld?.
Ekonomiye hükümet müdahalesi en önemli yükseli?ini 1930'lar?n Yeni Düzen döneminde elde etti. 1929'da sermaye piyasas?n?n çökü?ü ülke tarihindeki en ciddi ekonomik kar???kl???, yani Büyük Bunal?m'? (1929-1940) yaratm??t?. Ba?kan Franklin D.Roosevelt (1933-1945) bu ola?anüstü durumu a?mak amac?yla Yeni Düzen'i ba?latt?.
Amerika'n?n modern ekonomisini belirleyen en önemli yasalar?n ve kurumlar?n ço?u Yeni Düzen döneminde yarat?lm??t?r. Yeni Düzen yasalar? federal hükümetin yetkisini bankac?l?k, tar?m ve sosyal güvenlik alanlar?na yayd?. Ücretlere ve çal??ma saatlerine ili?kin asgari standardlar? belirledi ve çelik, otomobil ve kauçuk ürünleri gibi endüstri alanlar?nda i?çi sendikalar?n?n yay?lmas?nda arac? rolü oynad?.
Günümüzde ülkenin modern ekonomisinin i?lemesi için vazgeçilmez say?lan programlar ve daireler yarat?ld?: menkul sermaye borsas?n? düzenleyen Hisse Senetleri ve Senet Borsas? Komisyonu; banka mevduat?n? güvence alt?na alan Federal Mevduat Sigortas? Kurumu; belki de en önemli kurum say?lan ve ya?l?lar?n i?gücünün bir parças? çal??t?klar? s?rada yapt?klar? katk?lara dayanarak onlara emekli maa?? sa?layan Sosyal Güvenlik ?daresi gibi.
Yeni Düzen liderleri i? çevreleriyle hükümet aras?nda daha yak?n ba?lar kurma konusunda belirli bir heves gösterdiler; fakat, bu çabalar?n baz?lar? ?kinci Dünya Sava??'ndan sonra yok oldu. K?sa ömürlü bir Yeni Düzen program? olan Ulusal Endüstriyel Güçlenme Yasas? ile i? çevresi liderlerinin ve i?çilerin aralar?ndaki anla?mazl?klar? hükümetin gözetimi alt?nda çözümlemeye te?vik edilmelerine ve böylelikle üretkenli?in ve etkinli?in artt?r?lmas?na çal???ld?.
Amerika'daki bu i?veren-i?çi-hükümet düzenlemelerinde hiçbir zaman Almanya ve ?talya'da görüldü?ü gibi fa?izme gidilmediyse de Yeni Düzen giri?imleri bu üç anahtar ekonomi aktörü aras?ndaki güç payla??m?n? yeni bir yöne döndürdü. Sava? s?ras?nda ABD hükümetinin ekonomiye büyük müdahalesi sonucu bahis konusu güç birle?mesi daha da yo?unla?t?. Sava? Üretimi Kurulu sava? önceliklerinin kar??lanabilmesi için ülkenin üretim yeteneklerinde e?güdüm sa?lad?.
Yap?s? de?i?tirilen tüketim mal? fabrikalar? pek çok askeri sipari?i kar??lad?. Otomobil yap?mc?lar? tank ve uçak üreterek Birle?ik Devletler'i "demokrasinin silah deposu" haline getirdiler. Ulusal gelirin artmas?n?n ve tüketim mallar?n?n yetersiz kalmas?n?n enflasyona neden olmas?n? önleyebilmek amac?yla kurulan Fiyat Yönetim Bürosu belirli yerle?im birimlerinin kiralar?n? kontrol alt?na ald?; ?ekerden benzine kadar pek çok tüketim mal?n? vesikaya ba?lad? ve daha ba?ka önlemler uygulayarak fiyat art??lar?n? engellemeye çal??t?.
SAVA? SONRASI EKONOM?S?: 1945-1960
Çok say?da Amerikal? ?kinci Dünya Sava??'n?n sona erip büyük askeri harcamalar?n azalmas? sonucu Büyük Bunal?m dönemindeki s?k?nt?l? günlerin geri gelece?inden korkuyorlard?. Bunun aksine, sava? sonras? dönemde yo?un tüketici talebi ola?anüstü güçlü bir ekonomik büyümeyi besledi.
Otomotiv endüstrisi ba?ar?l? bir biçimde yeniden araç üretmeye döndü ve havac?l?k ve elektronik gibi yeni endüstriler büyük bir geli?me gösterdiler. K?smen askerden dönenlere sa?lanan ipotek kolayl?klar?n?n yaratt??? te?vik sayesinde h?zla büyüyen in?aat sektörü de bu geli?meye katk?da bulundu. Ulusun 1940'ta yakla??k 200 milyar dolar olan gayri safi milli has?las? 1950'de 300 milyara ve 1960'ta da 500 milyar dolar? a?an bir düzeye yükseldi. Ayn? zamanda, sava? sonras? do?umlarda gerçekle?en ve "bebek patlamas?" denilen büyük s?çrama da tüketici say?s?n? yükseltti. Her geçen gün daha çok say?da Amerikal? orta s?n?fa kat?ld?.
Sava? malzemesi üretme gereksinimi büyük bir askeri-endüstriyel karma (1953-1961 aras?nda ABD Ba?kanl??? yapm?? olan Dwight D. Eisenhower taraf?ndan ortaya at?lan bir deyim) do?mas?na yol açt?. Bahis konusu karma sava? sona erince ortadan kaybolmad?. Demir Perde Avrupa'n?n üzerine çöküp Birle?ik Devletler de kendisini Sovyetler Birli?i'ne kar?? bir so?uk sava?a girmi? bulunca hükümet önemli bir sava? gücü bulundurmay? sürdürdü ve hidrojen bombas? benzeri geli?mi? silahlara yat?r?m yapt?.
Sava?ta y?k?lm?? bulunan Avrupa ülkelerine Marshall Plan? çerçevesinde ekonomik yard?m akt? ve bu da çok say?da ABD mal? için piyasa yarat?lmas?na yard?mc? oldu. Hükümet ekonomik konularda odak rolü oynad???n? anlad?. Hükümet politikas? çerçevesinde "en yüksek istihdam?, üretimi ve sat?n alma gücünü yaratmak" için 1946 tarihli ?stihdam Yasas? kabul edildi.
Sava? sonras? dönemde uluslararas? parasal düzenlemelerin yeniden yap?land?r?lmas? gerekti?ini fark eden Birle?ik Devletler aç?k ve kapitalist bir uluslararas? ekonomi kurulmas?n? güvence alt?na alacak Uluslararas? Para Fonu ve Dünya Bankas? gibi kurumlar?n yarat?lmas?nda öncülük yapt?.
Bu arada i?letmeler de birle?melerin simgeledi?i bir döneme girdi. ?irketler büyük ve çe?itli alanlara el atan konglomeralar olu?turmak için birle?tiler. Sözgelimi, Uluslararas? Telefon ve Telgraf A.?. (ITT), Sheraton Otelleri'ni, Continental Bankac?l?k'?, Hartford Yang?n Sigortas?'n?, Avis Kiral?k Otomobil'i ve di?er ba?ka ?irketleri sat?n ald?.
Amerikan i?gücü de önemli ölçüde de?i?ti. 1950'lerde, hizmet sa?layan i?lerde çal??an i?çi say?s? önce mal üretimindeki i?çi say?s?na yeti?ti sonra da bu say?y? geçti. 1956'da ABD çal??anlar?n?n ço?unlu?u imalattan (mavi yakal?lar) daha çok hizmette (beyaz yakal?lar) yer al?yordu. Ayn? zamanda i?çi sendikalar? da üyeleri için uzun vadeli i? sözle?meleri gerçekle?tirdiler ve daha ba?ka ç?karlar sa?lad?lar.
Buna kar??n çiftçiler s?k?nt?l? günler geçirdiler. Çiftçili?in büyük i?letmelere dönü?mesiyle etkinli?in artmas? tar?mda a??r? üretime yol açt?. Küçük aile çiftlikleri, her geçen gün rekabet etmekte daha çok zorland?lar ve gittikçe artan say?da çiftçi topra??ndan ayr?ld?. Bunun sonucu olarak tar?m sektöründe çal??anlar?n say?s? 1947'de 7,9 milyon iken bu say? gittikçe azald?; 1998'e gelindi?inde ABD'deki çiftliklerde sadece 3,4 milyon i?çi çal???yordu.
Ba?ka Amerikal?lar da yer de?i?tirdiler. Tek ailenin oturdu?u evlere olan talebin artmas? ve otomobil sahipli?inin yayg?nla?mas?, çok say?da Amerikal?n?n kentlerden banliyölere göç etmesine yol açt?. Hava so?utma ayg?tlar?n?n icad? gibi teknolojik yenilikler de buna eklenince ortaya ç?kan göç dalgas? güney ve güneydo?u eyaletlerinde Houston, Atlanta, Miami ve Phoenix benzeri "Güne? Ku?a??" (Sun Belt) kentlerin geli?tirilmesini te?vik etti.
Federal hükümetçe desteklenen otoyollar banliyölere eri?imi kolayla?t?rd??? için i?yeri biçimleri de de?i?meye ba?lad?. Al??veri? merkezleri ço?ald? ve say?lar? ?kinci Dünya Sava?'? sonunda 8 iken 1960'da 3.840'a eri?ti. K?sa bir süre sonra, kentleri b?rak?p daha az kalabal?k kesimlere yerle?en çok say?da endüstri kurulu?u da bunlar? izledi.
DE????M YILLARI: 1960'LAR VE 1970'LER
Amerika'da 1950'ler çok kez bir rahatl?k dönemi olarak tan?mlan?r. Bunun aksine, 1960'lar ve 1970'ler büyük bir de?i?meler dönemi oldu. Dünya çevresinde yeni ülkeler ortaya ç?kt?; mevcut hükümetleri y?kma amac? güden ayaklanmalar görüldü; daha önce kurulmu? ülkeler büyüdüler ve Birle?ik Devletler'e rakip ekonomik dinamolar haline geldiler; askeri gücün tek büyüme ve yay?lma arac? olmad???n?n gittikçe daha aç?k bir biçimde anla??ld??? dünyada ekonomik ili?kiler ba?at bir konum kazand?.
Ba?kan John F.Kennedy (1961-1963) yönetime daha etkin bir yakla??m ba?latt?. 1960 seçim kampanyas? s?ras?nda Amerikal?lar? "Yeni Ufuklar"?n gereksinimlerini yerine getirmeye ça??raca??n? söyledi. Ba?kan olarak, hükümet harcamalar?n? artt?r?p vergilerde k?s?nt? yaparak ekonomik büyümeyi h?zland?rmay? hedef ald?; ya?l?lara sa?l?k yard?m? yap?lmas?n?, kent merkezlerine parasal yard?m verilmesini ve e?itime daha fazla ödenek ayr?lmas?n? sa?lamaya çal??t?.
Bahis konusu önerilerinin büyük kesimi ya?ama geçirilmedi; ancak, Bar?? Gönüllüleri'nin yarat?lmas?yla Kennedy'nin Amerikal?lar? kalk?nmakta olan ülkelere gönderip onlara yard?mc? olmak dü?ü gerçekle?ti. Kennedy ayr?ca Amerika uzay ara?t?rmalar?n? da h?zland?rd?. Ölümünden sonra Amerikan uzay program? Sovyet ba?ar?lar?n? geçti ve Temmuz 1969'da Amerikal? astronotlar aya indiler.
Kennedy'nin 1963'te öldürülmesi Kongre'yi harekete geçirdi ve olu?turdu?u yasama projelerinin büyük kesimi onayland?. Ard?l? Lyndon Baines Johnson (1963-1969) ba?ar?l? Amerikan ekonomisinin kazan?mlar?n? daha çok say?da vatanda?a yayarak bir "Büyük Toplum" kurmay? amaçlad?. Hükümetin Medicare (ya?l?lara sa?l?k yard?m?), Yiyecek Pullar? (yoksullara besin yard?m?) ve çok say?da e?itim giri?imi (ö?rencilere yard?m?n yan? s?ra okullara ve üniversitelere ba???) nedeniyle federal harcamalar dramatik ölçüde ço?ald?.
Vietnam'daki Amerikal?lar?n say?s? artt?kça askeri harcamalar da yükseldi. Kennedy döneminde küçük bir askeri harekat olarak ba?layan müdahale Johnson'un ba?kanl??? s?ras?nda büyük bir askeri giri?ime dönü?tü. ??in garip yan?, hem yoksullu?a kar?? sava? hem de Vietnam sava?? için yap?lan harcamalar k?sa vadede gönencin artmas?na yard?mc? oldu. Buna kar??l?k, 1960'lar?n sonuna do?ru hükümetin bu harcamalar? kar??lamak için vergileri yükseltmedeki ba?ar?s?zl??? gittikçe artan bir enflasyon yaratt? ve bu da ekonomik gönenci a??nd?rd?.
Petrol ?hraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) üyelerinin 1973-1974 y?llar?ndaki petrol ambargosu enerji fiyatlar?n? h?zla yükseltti ve yak?t k?s?nt?lar? ortaya ç?kt?. Ambargo sona erdikten sonra bile fiyatlar ayn? kalarak enflasyonu artt?rd? ve giderek i?sizlik oran?n? yükseltti. Federal bütçe aç?klar? artt?, yabanc? rekabet yo?unla?t? ve menkul k?ymetler borsas?nda gerilemeler oldu.
Vietnam Sava?? 1975'e kadar sürdü; Ba?kan Richard Nixon (1969-1973) meclis soru?turmas? aç?lmas? talepleri kar??s?nda istifa etti; bir gurup Amerikal? Tahran'daki ABD büyükelçili?inde rehine al?nd? ve bir y?ldan uzun bir süre serbest b?rak?lmad?. Ulus, ekonomik durum dahil, olaylarla ba?a ç?kam?yormu? gibi görünüyordu. Otomobillerden çeli?e ve yar?-iletkenlere kadar ucuz ve çok kez de yüksek nitelikli ithal mallar? Birle?ik Devletler'e akt?kça Amerika'n?n ticaret aç??? büyük ölçüde artt?.
Yeni ekonomik hastal??? - bir yandan enflasyon sürerken bir yandan da ekonomik durgunluk olmas? ve ayn? zamanda i?sizlik oran?n?n artmas? - tan?mlamak için "stagflasyon" terimi kullan?l?yordu. Enflasyon kendi kendini besliyor gibiydi. Halk fiyatlar?n sürekli artaca??n? bekledi?i için da daha fazla mal almaya ba?lad?. Artan talep fiyatlar?, fiyatlar ücretleri, ücretler fiyatlar? daha da yükseltti ve durmadan yükselen bir sarmal do?du. ?? sözle?melerine ya?am standard?na ili?kin maddelerinin otomatik olarak konulmas? giderek yayg?nla?t?; hükümet te sosyal güvenlik ödemeleri gibi belirli kalemleri enflasyonun bilinen en iyi ölçütü say?lan Tüketici Fiyat Endeksine ba?lamaya ba?lad?.
Söz konusu uygulamalar i?çilerin ve emeklilerin enflasyonla ba?a ç?kabilmelerine yar?m etti ama enflasyonu da kal?c? konuma getirdi. Hükümetin gittikçe artan gelir gereksinimi bütçe aç???n? büyüttü ve daha çok borçlan?lmas?na yol açt? ve bu da faiz hadlerini yükselterek i? çevrelerinin ve tüketicilerin yükünü daha a??la?t?rd?. Enerji maliyetinin ve faizlerin yüksekli?i yüzünden yat?r?mlar zay?flad? ve i?sizlik de huzursuzluk yaratacak oranda ço?ald?.
Çaresiz kalan Ba?kan Jimmy Carter (1977-1981) hükümet harcamalar?n? artt?rarak ekonomik durgunluk ve i?sizlikle sava?maya çal??t? ve enflasyonu durdurmak için gönüllü ücret ve fiyat kontrolü yöntemleri geli?tirdi. Her iki konuda da ba?ar?s?z oldu. Enflasyonla sava?ta belki bir parça daha ba?ar?l? ancak dramatik olmayan at?l?m yap?larak, aralar?nda havayolu, kara ta??mac?l??? ve demiryolu ?irketlerinin de bulundu?u baz? endüstrilerde "düzenlemelerin azalt?lmas?"na gidildi.
An?lan endüstriler güzergahlar? ve ta??ma ücretleri hükümet taraf?ndan denetlenerek s?k? bir düzenleme alt?nda tutuluyordu. Düzenlemelerde yumu?ama uygulamas? Carter yönetiminden sonraki y?llarda da desteklendi. Hükümet 1980'lerde banka faiz oranlar?ndaki ve ?ehirleraras? telefon hizmetlerindeki düzenlemeleri gev?etti ve 1990'larda da yerel telefon hizmetlerindeki düzenlemeleri yumu?atmaya ba?lad?.
Bunlara kar??n, 1979'dan ba?layarak para arz?n? s?k? bir denetim alt?nda bulunduran Federal Rezerv Kurulu enflasyonla sava?taki en önemli öge oldu. Enflasyonun peri?an etti?i ekonominin gereksinim duydu?u paran?n tümünü vermeyi reddeden Federal Rezerv böylelikle faiz oranlar?n? yükselmesine neden oldu. Bunu sonucu olarak da tüketici harcamalar?nda ve ticari kredi taleplerinde büyük dü?ü?ler görüldü. K?sa zamanda ekonomide önemli bir daralma gerçekle?ti.
1980'LERDE EKONOM?
1982 boyunca ulus büyük bir daralma ya?ad?. ?flaslarda bir önceki y?la oranla yüzde elli art?? görüldü. Tar?m ürünleri ihracat? azald???, ürün fiyatlar? dü?tü?ü ve faiz oranlar? yükseldi?i için özellikle çiftçiler büyük s?k?nt?ya u?rad?lar. Buna kar??n, h?zl? daralma ilac? yutulmas? zor olmakla birlikte ekonominin kap?ld??? y?k?c? döngüyü k?rd?. 1983'e gelindi?inde enflasyon yava?lam??, ekonomi yeniden toparlanm?? ve Birle?ik Devletler sürekli bir ekonomik büyüme dönemine girmi?ti. 1980'li y?llar?n ço?unda ve 1990'larda y?ll?k enflasyon art??? % 5'in alt?nda kald?.
1970'lerdeki ekonomik tepkilerin önemli siyasal sonuçlar? olmu?tu. Amerikan halk? federal politikalara yönelik ho?nutsuzlu?unu 1980'de Carter'i görevden uzakla?t?r?p yerine eski Hollywood aktörü ve California valisi Ronald Reagan'? ba?kan seçerek sergiledi. Reagan (1981-1989) ekonomik program?n? arza yönelik ekonomi kuram?na dayand?rd?.
An?lan ekonomi kuram? halk?n kazanc?n?n daha büyük bir bölümünü kendisine ay?rabilmesine yol açmas? için vergi oranlar?n?n dü?ürülmesini öngörüyordu. Daha dü?ük vergi oranlar? bireyleri daha yo?un ve daha uzun süreli çal??maya özendirir ve bu da giderek daha çok tasarrufa ve yat?r?ma ve bu da daha çok üretime yol açar ve genel ekonomik büyümeyi te?vik ederdi.
Reagan'dan esinlenen vergi oran? indirimleri genelde daha zengin Amerikal?lar?n yarar?na sonuçlar verdiyse de bunun dayand??? ekonomik kuramda ileri sürüldü?üne göre, yükselen yat?r?mlar yeni istihdam alanlar? yarat?lmas?na ve daha yüksek ücretlere yol açaca?? için bu geli?melerden daha dü?ük gelirli bireyler de yararlan?rd?.
Bunlara kar??n, Reagan'?n ulusal gündeminin temelinde federal hükümetin gere?inden fazla büyüdü?ü ve müdahaleci oldu?u inanc? yatmaktayd?. 1980'lerde Reagan bir yandan vergileri indirirken bir yandan da sosyal içerikli programlarda büyük kesintiler yap?yordu. Reagan görev süresi boyunca tüketiciyi, i?yerini ve çevreyi etkileyen hükümet düzenlemelerini k?smak ya da tümüyle ortadan kald?rmak için de çaba gösterdi. Bunun yan? s?ra, Vietnam Sava??'ndan sonra Birle?ik Devletler'in silahl? kuvvetlerini ihmal etti?inden korktu?u için savunma harcamalar?n?n artt?r?lmas?na çal??t? ve bunda ba?ar?l? oldu.
Vergi oranlar?n?n indirilmesi ile birlikte askeri harcamalar?n da artmas? yüzünden iç programlarda yap?lan s?n?rl? k?s?nt?lar büyük ölçüde a??ld?. Bunun sonucu olarak, federal bütçedeki aç?klar 1980'lerin ba?lar?ndaki ekonomik daralma dönemindeki oranlar? bile geçti. 1980'de 74 milyar dolar olan bütçe aç???, 1986'da 221 milyar dolara yükseldi. 1987'de 150 milyar dolara dü?tü, ancak yeniden yükselmeye ba?lad?.
Baz? ekonomistler federal hükümetin gerçekle?tirdi?i büyük harcamalar?n ve borçlanmalar?n enflasyonu yeniden canland?raca??ndan korktular; fakat, Federal Rezerv Kurulu fiyat art??lar?n? denetleme konusundaki duyarl?l???n? sürdürdü ve bir tehdit görülür görülmez faiz oranlar?n? hemen yükseltti. Federal Rezerv, Paul Volcker ve ard?l? Alan Greenspan'?n yönetiminde ekonomik trafik polisli?i ba? rolünü sürdürdü ve ülke ekonomisinin yönlendirilmesinde hem Kongre'yi hem de ba?kan? gölgede b?rakt?.
1980'lerin ba?lar?nda h?z kazanmaya ba?layan ekonomik iyile?me s?ras?nda da sorunlar görüldü. Özellikle küçük aile çiftlikleri i?leten çiftçiler ya?amlar?n? sürdürmekte önemli güçlüklerle sava?maya devam ettiler. 1986'da ve 1988'de ülkenin orta bölgelerinde kar??la??lan ciddi kurakl?k ve birkaç y?l sonra olu?an büyük seller s?k?nt?lar? daha da artt?rd?.
Baz? bankalar ve özellikle de tasarruf ve kredi birlikleri denilen kurulu?lar, üzerlerindeki denetimin k?smen azalt?lmas? üzerine sorumsuz bir borç verme kampanyas? sürdürdükleri için s?k? para politikalar? ve ak?ll?ca olmayan kredi uygulamalar? sonucu büyük s?k?nt?ya dü?tüler. Federal hükümet bu kurulu?lar?n pek ço?unu kapatmak ve mevduat sahiplerinin alacaklar?n? vergi mükelleflerinin s?rt?ndan ödemek zorunda kald?.
1970'lerde ülkeyi sarm?? olan ekonomik hastal?k, Sovyetler Birli?i'ndeki ve Do?u Avrupa'daki komünist rejimlerin çöktü?ü y?llarda ba?kanl?k yapan Reagan ile ard?l? George Bush (1989-1992) döneminde yani 1980'lerde de tümüyle iyile?medi. 1970'lerde 10 y?l?n yedisinde ticaret aç??? gerçekle?ti ve bu aç?k 1980'ler boyunca daha da büyüdü.
Asya'da birer ekonomik dinamo gibi h?zla büyüyen ekonomiler Amerika'ya meydan okur konumuna geldiler; özellikle, uzun vadeli planlamaya ve ?irketler, bankalar ve hükümet aras?nda yak?n e?güdüme a??rl?k veren Japonya ekonomik büyümede alternatif bir model gibi görülmeye ba?land?.
Bu s?rada Birle?ik Devletler'de "?irket bask?nc?lar?" hisse senedi de?erleri dü?en çe?itli ?irketleri sat?n al?p ya belirli i?letmelerini satarak ya da parçalara bölerek onlar? yeniden yap?land?r?yorlard?. Baz? durumlarda ?irketler kendi hisse senetlerini almak ya da bask?nc?lara ödemede bulunmak için büyük paralar harcad?lar.
Ele?tirmenler bu çat??malar? endi?eyle izliyor ve bask?nc?lar?n iyi ?irketleri yok ettiklerini ve ?irketlerin yeniden yap?land?r?lmas? s?ras?nda pek ço?u aç?kta kalan i?çiler aras?nda huzursuzluk yaratt?klar?n? ileri sürüyorlard?. Buna kar??n di?er baz?lar? da bask?nc?lar?n ya kötü yönetilen ?irketleri devral?p küçülterek yeniden karl? duruma geçirdiklerini ya da onlar? sat?p hisse senedi sahiplerinin kar paylar?n? daha üretken ?irketlere yat?rmalar?n? sa?lad?klar?n? ve böylelikle de ekonomiye anlaml? katk?larda bulunduklar?n? söylüyorlard?.
1990'LAR VE ÖTES?
1990'lar yeni bir ba?kanla, Bill Clinton'la (1993-2000) ba?lad?. Dikkatli ve ?l?ml? bir Demokrat olan Clinton, kendinden önceki ba?kanlar?n belirli yakla??mlar?n? dile getirdi. Clinton, sa?l?k sigortas?n?n kapsam?n?n geni?letilmesine yönelik iddial? önerisinin Kongre taraf?ndan yasala?t?rmas?n? ba?ard?ktan sonra, Amerika'da "büyük hükümet" döneminin sona erdi?ini ilan etti.
Belirli kesimlerde piyasa güçlerinin devreye sokulmas?na çal??t? ve Kongre ile i?birli?i yaparak yerel telefon hizmetlerinin rekabete aç?lmas?n? sa?lad?. Sosyal yard?m ödemelerinin azalt?lmas? konusunda da Cumhuriyetçilerle i?birli?i yapt?. Buna kar??n, Clinton her ne kadar kamu çal??anlar?n?n say?s?n? azaltt?ysa da hükümet ülke ekonomisinde ya?amsal bir rol oynamay? sürdürdü. Yeni Düzen döneminde yarat?lan yeniliklerin ço?unlu?u ve Büyük Toplum dönemindekilerin de pek ço?u oldu?u gibi kald?. Enflasyonun yeniden ba?lad??? izlenimi yaratabilecek geli?meleri yak?ndan izleyen Federal Rezerv sistemi de ekonominin genel h?z?n? düzenlemeyi sürdürdü.
1990'lar boyunca ekonomide de giderek artan sa?l?kl? bir geli?me sa?land?. 1980'lerin sonlar?nda Sovyetler Birli?i'nde ve Do?u Avrupa'da komünist rejimlerin çökmesi sonucu ticaret olanaklar? büyük ölçüde artt?. Teknolojik geli?meler çok say?da yeni ve geli?mi? elektronik ürünler ortaya ç?kard?.
Telekomünikasyon ve bilgisayarla haberle?me a?? konusundaki yenilikler geni? bir donan?m ve yaz?l?m endüstrisi geli?tirdi ve pek çok endüstrinin çal??ma yöntemlerinde devrim yaratt?. Ekonomi h?zla büyüdü ve ?irket gelirleri de büyük ölçüde artt?. Dü?ük enflasyon ve dü?ük i?sizlikle bir araya gelen büyük karlar menkul k?ymetler borsas?nda patlama yaratt?; 1970'lerin ba??nda sadece 1.000 olan Dow Jones Endüstri Endeksi 1999'da 11.000'e yükseldi ve böylece, herkesin de?ilse bile, pek çok Amerikal?n?n zenginli?i artt?.
1980'lerde Amerikal?lar taraf?ndan bir model olarak görülen Japon ekonomisi uzun süreli bir daralmaya girdi ve bu geli?me de pek çok ekonomistin gerçekte daha esnek, daha az planlanm?? ve daha rekabetçi Amerikan yakla??m?n?n yeni ve küresel ölçüde birle?mi? bir ortamda ekonomik büyüme için daha iyi bir strateji olu?turdu?u sonucuna varmas?na yol açt?.
Amerikan i?gücü de 1990'larda belirgin bir biçimde de?i?ti. Uzun vadeli bir hale gelmi? olan, çiftçi say?s?n?n azalmas? e?ilimi sürdü. ??çilerin küçük bir kesiminin endüstride kalmas?na kar??n büyük bir kesimi de hizmet sektöründe ma?aza tezgahtarl???ndan mali planlamac?l??a kadar yay?lan görevlerde çal??maya ba?lad?. Çelik ve ayakkab? üretimi Amerikan endüstrisinin temeli olmaktan ç?kt? ve bu endüstrilerin yürümesini sa?layan bilgisayarlar ve tasar?mlar onlar?n yerine geçti.
Ekonomik büyüme nedeniyle vergi gelirleri yükseldikçe, 1992'de 290 milyar dolarla en üst düzeyine eri?mi? olan federal bütçe de gittikçe küçüldü. Hükümet 1998'de, bebek patlamas? için gelecekte yap?laca?? vaad edilen Sosyal Güvenlik ödemeleri yüzünden büyük bir borç alt?na girmi? bulunmakla birlikte, 30 y?ld?r ilk kez bir bütçe fazlas? elde etti. H?zl? büyüme ile sürekli dü?ük enflasyonun birlikte yürümesi kar??s?nda ?a??ran ekonomistler Birle?ik Devletler'in geçmi? 40 y?ld?r edinilen deneyimlere dayan?larak sa?lanandan daha h?zl? bir ekonomik büyüme gösterme kapasitesi bulunan bir "yeni ekonomi"ye mi sahip oldu?unu tart??maya ba?lad?lar.
Sonunda Amerikan ekonomisi küresel ekonomiyle o güne kadar görülenden daha yak?ndan ba?lant?l? bir konuma geldi. Kendinden önceki ba?kanlar gibi Clinton da ticaret engellerinin ortadan kald?r?lmas? için bir çaba sürdürdü. Bir Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anla?mas? (NAFTA) imzaland? ve böylelikle Birle?ik Devletler'le en büyük ticaret ortaklar? olan Kanada ve Meksika aras?ndaki ekonomik ba?lar daha da güçlendirildi.
Özellikle 1980'lerde büyük bir h?zla büyüyen Asya da önemli bir mamul mallar sa?lay?c?s? ve Amerikan ihraç mallar? için de bir pazar olarak Avrupa'ya kat?ld?. Dünyaya yay?lan çok geli?mi? telekomünikasyon a?lar? sayesine dünya finans piyasalar? birkaç y?l öncesine kadar dü?ünülemeyecek bir ölçüde birbirine ba?land?.
Çok say?da Amerikal? küresel ekonomik birle?menin tüm uluslar için yararl? oldu?una inanmakla birlikte gittikçe artan kar??l?kl? ba??ml?l?k bir tak?m kar???kl?klara da yol açt?. Birle?ik Devletlerin büyük ba?ar? elde etti?i ileri teknoloji endüstrilerinde çal??anlar?n pek iyi durumda bulunmalar?na kar??l?k, genelde i?çili?in ucuz oldu?u çok say?da yabanc? ülkenin rekabeti kar??s?nda geleneksel imalat endüstrilerinde ücretler azalma e?ilimi gösterdi. Daha sonralar? Japonya'n?n ve di?er yeni endüstrile?mi? ülkelerin ekonomileri 1990'larda duraklamaya ba?lay?nca küresel finans sisteminde ?ok dalgalar? olu?tu. Amerikan ekonomik politika yap?mc?lar? yerli ekonominin gelecekteki yolunu çizerken küresel ekonomik ko?ullar? göz önünde bulundurmak zorunda olduklar?n?n fark?na vard?lar.
Yine de Amerikal?lar 1990'lar? yenilenmi? bir güven duygusu içinde bitirdiler. 1999 sonunda ekonomi Mart 1991'den beri sürekli bir büyüme göstermi?ti ve bu da tarihteki en uzun süreli bar?? dönemi geli?mesi oluyordu. ??sizlik Kas?m 1999'da yakla??k 30 y?l?n en dü?ük düzeyine indi ve yüzde 4,1 olarak gerçekle?ti. 1998'de sadece yüzde 1,6 (1994'ten beri bir y?l d???nda en dü?ük oran) yükselmi? bulunan tüketici fiyatlar? ise biraz daha h?zl? artt? (Ekim 1999'da yüzde 2,4). Gelecekte pek çok tehlike ile kar??la??lacakt?r; fakat, ulus XX. Yüzy?l'? ve berberinde getirdi?i çok büyük de?i?iklikleri sa?l?kl? bir biçimde atlatm?? bulunmaktad?r.
Sermaye Piyasas? Kurulu (SPK) « Türkiye Ekonomisi
Türkiye'de sermaye piyasas?n? düzenleyen ve 30 Temmuz 1981 tarihinde yürürlü?e giren 2499 say?l? "Sermaye Piyasas? Kanunu"nun getirdi?i bir kamu tüzel ki?isidir. Yetkilerini kendi sorumlulu?u alt?nda ba??ms?z olarak kullanan bu kurulun merkezi Ankara'dad?r. Ancak kurulun gerekli gördü?ü yerlerde büro açma yetkisi vard?r.
Kurul biri ba?kan, biri ba?kan vekili olmak üzere yedi üyeden olu?ur. Kurul üyeleri Maliye Bakanl???'nca gösterilen alt? aday aras?ndan üç, Adalet Bakanl???, Ticaret Bakanl???, Merkez Bankas? ve Bankalar Birli?i'nce gösterilecek iki?er adaydan birer ki?i olarak Bakanlar Kurulu taraf?ndan seçilir.
Bütün üyeler üç y?l için kararnameyle atan?r. Herhangi bir nedenle bo?alan yerlere esas hükümlere göre atama yap?l?r. Atanma ko?ullar?n? kaybeden, yasaya ayk?r? davran??lar? görülen ya da kusur ve ihmalleri belirlenen üyeler süreleri dolmadan Bakanlar Kurulu'nca görevden al?n?r.
Kurulun ba?kan ve di?er üyeleri özel bir kanuna da yanmad?kça resmi veya özel hiçbir görev alamazü ticaretle u?ra?amaz, ortakl?klarda pay sahibi olamazlar. Maliye Bakanl??? kurulun y?ll?k hesaplar?n?, her türlü i?lemlerini denetlemeye ve gerekli gördü?ü önlemleri almaya yetkilidir. Ayr?ca kurulun i?lemleri ve faaliyetleri hakk?nda Bakanlar Kurulu'na rapor sunmakla görevlidir.
Kurul günlük çal??malar?n? kurulu? yasas?n?n 29. maddesince öngörülen ve Bakanlar Kurulu taraf?ndan haz?rlanm?? olan "Sermaye Piyasas? Kurulu Te?kilat, Görev ve Çal??ma Esaslar? Yönetmeli?i"ne göre yürütmektedir. 24 Haziran 1982 tarihinde yürürlü?e giren bu yönetmeli?e göre, kurulun "faaliyetlerinin yönetimine ili?kin ana te?kilat?" Ba?kanl?k, Genel Sekreterlik ve Hizmet Birimleri'nden olu?maktad?r.
Sermaye Piyasas? Kurul'nun görev ve yetkileri 2499 say?l? yasan?n 22. maddesinde ve an?lan yönetmeli?in 9. maddesinde ayr?nt?l? olarak belirlenmi?tir. Bunlar? sekiz ba?l?k alt?nda toplamak mümkündür:
Denetleme: Menkul k?ymetleri halka arzedilen ve sermaye piyasas?nda faaliyet gösteren kurulu?lar nezdinde ya da bu kurulu?lardan gelen periyodik bildirimler üzerinden merkezde, bu kurulu?lar?n faaliyetlerini mevzuat ve mali bünye aç?s?ndan denetlemek, denetim kurulu?lar?na ili?kin kurulu? ?artlar?n? ve çal??ma esaslar?n? belirlemek.
?zleme: Sermaye piyasas?nda izinli ya da izinsiz faaliyet gösteren kurulu?lar?, bu piyasada i?lem gören menkul de?erleri ve sermaye piyasas?n? ilgilendiren her türlü yay?n, duyuru ve reklamlar? izlemek, bu amaçla ar?iv olu?turmak.
Kay?t tutma: Sermaye Piyasas? Kanunu'na tabi kurulu?lar?n ve halka arz edilen her türlü menkul de?erlerin kayd?n? tutmak.
Ara?t?rma yapma: Yurt ve dünya ekonomisinin gidi?i ve e?ilimlerinin sermaye piyasas? üzerine etkileri, sermaye piyasas? uygulamas?nda ortaya ç?kan sorunlar ve Maliye Bakanl???'nca istenecek di?er konularda ara?t?rma yaparak, al?nmas? gereken ekonomik ve mali önlemler ile mevzuatta yap?lmas? gereken de?i?iklikler konusunda Maliye Bakanl???'na öneride bulunmak.
?nceleme: Kurula yap?lan ba?vurular? incelemek, izin vermek, ba?vuruyu reddetmek, özel kural ve ko?ullar koymak, ek bilgi ve belgeler istemek, süre vermek, süre uzatmak.
De?erlendirme: Al?nan, derlenen ve kendisine tevdi edilen bilgi ve belgelerden, denetim ve izlemelerden elde edilen sonuçlar? inceleyip de?erlendirmek, yap?lacak i?lemleri, al?nacak önlemleri kararla?t?rmak, halka izinsiz arz ve sat??? durdurmak, yan?lt?c? ilan ve reklamlar? yasaklamak, daha önce verilmi? izin ve belgeleri iptal etmek, finansman durumu zay?flayan ortakl?klar? uyarmak, bu konularda yetkili mercilere yap?lacak önerileri saptamak ve özel idari nitelikli bu tür kararlar?n? ilgililere, yetkili kamu kurulu?lar?na, gerekirse yarg? organlar?na ve kamuya duyurmak.
Menkul k?ymetlerin halka arz ve sat???n? düzenlemek, denetlemek ve yönlendirmekamac?yla; menkul k?ymetleri halka arzolunan anonim ortakl?klar?n ve arac? kurulu?lar?n uyacaklar? esaslar?, bunlar?n kurula ba?vurular?n?n ve bildirimlerinin kural, yöntem, biçim ve ko?ullar?n? belirlemek,
Kamunun ayd?nlat?lmas?n? sa?lamak amac?yla; Sermaye Piyasas? Kanunu'na tabi kurulu?lar taraf?ndan halka aç?klanacak bilanço, kâr ve zarar tablosu, y?ll?k rapor, denetim raporu ve di?er bilgiler için standart tablolar saptamak, kamuya yap?lacak her türlü davet ve duyurular?n biçim, kapsam ve içeri?ini belirlemek.