KUYUCU MURAD PAŞA (ö. 1020/1611)
Ömer İşbilir 01 Ocak 1970
Osmanlı vezîriâzamı.
Doğum tarihi ve yeri kesin olarak bilinmemektedir. Vefatı sırasında yaşının doksanı geçtiği kaydedildiği için 928 (1522) yılı dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Koca lakabıyla da anılır. Kaynaklarda Hırvat asıllı olduğu belirtilir. Devşirme usulüyle saraya alındı ve burada yetişti. Kanûnî Sultan Süleymanın son yıllarında Yemen beylerbeyi olan (1560-1565) Mahmud Paşaya intisap ederek kethüdâlığını yaptı. Onun Mısır valiliği sırasında da yanında bulunup mirlivâlık ve emîr-i haclık vazifelerini ifa etti. Bu arada Mahmud Paşanın kızıyla evlendi (Âlî Mustafa, vr. 362b). 983te (1575) Yemen beylerbeyi oldu. Dört yıla yakın bir süre Yemende kaldı ve burada birçok hayır eseri meydana getirdi. Ancak Yemende haksız yere büyük servet kazandığı şâyiası üzerine azledilerek İstanbula getirtildi (988/1580). Yedikulede bir süre hapsedildiği gibi serveti de müsâdere olundu.
Daha sonra affedilip Trablusşam beylerbeyiliğine gönderildi, ardından kendisine Karahisarışarkî sancağı tevcih edildi. 993te (1585) Serdar Osman Paşanın (Özdemiroğlu) Tebriz seferine Karaman beylerbeyi olarak katıldı. Hamza Mirza idaresindeki Safevî kuvvetleriyle yapılan ve gece karanlığına kadar uzayan çarpışma sırasında geri çekilirken atıyla birlikte derin bir kuyuya düşerek esir alındı ve Alamut (Kahkaha) Kalesine hapsedildi (Selânikî, s. 162). 998 (1590) Osmanlı-Safevî Antlaşması sonrasında serbest bırakılarak İstanbula döndü.
Aynı yıl Kıbrıs beylerbeyiliğine, iki sene sonra 1592 Şubatında Trablusşama, haziran ayında tekrar Kıbrısa tayin edildi. 1002 (1594) yılında Şam beylerbeyi olan Murad Paşa 1003te (1595) Diyarbekir beylerbeyiliğine getirildi. Bu sırada devam etmekte olan Avusturya savaşlarına Diyarbekir beylerbeyi olarak katıldı. Cigalazâde Sinan Paşa ve Kırım Hanı Fetih Girayla birlikte öncü kuvvetler içinde yer aldı ve Haçova Meydan Savaşında büyük yararlılık gösterdi. 1008de (1599) imparatorluk temsilcileriyle barış görüşmeleri yapan Osmanlı heyetinde görev aldı. Bu arada Rumeli eyaletiyle beraber Budin muhafazasıyla görevlendirildi. I. Ahmedin cülûsunun ardından 28 Cemâziyelâhir 1014te (10 Kasım 1605) dördüncü vezirliğe getirildi. Uzun süreden beri Avusturya cephesinde bulunduğundan kendisine Lala Mehmed Paşa tarafından Macaristan serdarlığı verildi. Serdarlığı sırasında Budin ve Belgrad kalelerinin muhafazasına çalıştı. Bu arada barış görüşmelerini geliştirdi. Onun riyâsetinde, damadı Kadızâde Ali Paşa ve Budin kadısı Hâbil Efendi tarafından 17 Cemâziyelâhir - 10 Receb 1015 (20 Ekim - 11 Kasım 1606) tarihleri arasında yürütülen müzakereler neticesinde Zitvatoruk Antlaşması imzalandı.
Bu arada Anadoluda Celâlî isyanları alevlenmiş ve Bursayı tehdit eder bir mahiyet kazanmıştı. Serdar Ferhad Paşanın Konya ve Kayseriden başarısızlık haberlerinin gelmesi Vezîriâzam Derviş Paşanın bundan sorumlu tutulmasına yol açtı. Şeyhülislâm Sunullah Efendi ve Muallim-i Sultânî Mustafa Efendinin tesir ve telkinleriyle azl ve idam edilen Derviş Paşanın yerine Sunullah Efendinin tavsiyesiyle Murad Paşa tayin edildi (10 Şâban 1015 / 11 Aralık 1606). Sadâret mührünü Belgradda alan Murad Paşa İstanbula dönerek Anadoludaki Celâlîlere karşı hazırlık yapmaya başladı. İlk hedefi Suriye bölgesinde isyan eden Canbolatoğlu Ali Paşa oldu.
Rebîülevvel 1016da (Temmuz 1607) harekete geçen Murad Paşa geçtiği bölgelerdeki irili ufaklı âsileri ortadan kaldırarak ilerlemeye başladı. Adapazarı civarında eşkıyalık yapan Parmaksız lakaplı şahsı ve etrafındakileri dağıtması ilk faaliyeti olarak gösterilir (Topçular Kâtibi Abdulkadir Efendi, s. 395). Bursa ve havalisini tehdit eden Kalenderoğluna Ankara sancak beyliğini vererek Orta Anadoluyu sükûna kavuşturup arkasını emniyete aldı ve Konya, Lârende, İçel, Adana üzerinden Canbolatoğlu üzerine yürüdü. Konyaya ulaştıktan sonra eski Celâlî Saraçoğlunu, Adana yöresinde faaliyet gösterip Canbolatoğlu ile ittifak halinde olan Cemşîdi ve daha başka âsi gruplarını ortadan kaldırdı. Canbolatoğlunun Bakras Boğazında mevzilenerek kendini beklediğini öğrenen Murad Paşa, eski bir Celâlî olan Maraş Beylerbeyi Zülfikar Paşanın da orduya katılmasından sonra uzun bir yoldan dolaşmak suretiyle İskenderun havalisindeki Beylan (Belen) Boğazından geçerek Oruç ovasına indi. Çatışmalar 2 Receb 1016 (23 Ekim 1607) günü başlamakla birlikte esas savaş ertesi günü cereyan etti. Murad Paşa, Lübnanlı Dürzî lideri Manoğlu Fahreddin ile birlikte hareket eden Canbolatoğlunun kuvvetlerini bozguna uğrattı. Lübnan Emîri Manoğlu Fahreddin ile Dürzî kabileleri firar ettiler. Canbolatoğlu ise önce Kilise, oradan Halepe gitti. Burada tutunamayacağını anlayınca az sayıda maiyetiyle birlikte İstanbula gelerek padişaha sığındı. Murad Paşa, Canbolatoğlunun kaçan kuvvetlerini takip ve imha ederek Halepe girdi ve kışı burada geçirdi.
Murad Paşa daha sonra, kendisine Ankara sancak beyliği verilen, fakat şehre sokulmayınca burayı kuşatan ve üzerine gönderilen Tekeli Mehmed Paşayı bozguna uğratan, ardından da Bursa ve yöresini yağmalayan Kalenderoğlu üzerine yürüdü.
Muslu Çavuşa İçel sancağını tevcih ederek onun Kalenderoğlu ile olabilecek ittifakını önledi ve Göksun yaylasında mevzilenen Kalenderoğlunu Rebîülâhir 1017de (Ağustos 1608) Alaçayır mevkiinde cereyan eden savaşta yenilgiye uğrattı. Savaş meydanından kaçan Celâlîlerin geçecekleri yerlerin beylerbeyilerini bölgelerine gönderen Murad Paşa, Amasya civarında faaliyet gösteren Tavil Halil ve kardeşi Meymunun İrana doğru firar eden Kalenderoğlu ile birleşmek niyetinde olduklarını haber alınca yanlarına sadece bir haftalık erzak almalarını emrettiği yeniçerilerle onları takibe koyuldu. Altı gün altı gecelik sıkı bir kovalamanın ardından Karahisarışarkî sancağının Kara Hasan Derbendinde âsileri yakalayarak büyük kısmını imha etti. Ancak daha yolda iken hastalandığından Celâlîlerden artakalanların takip işini Seyfoğlu Hüseyin Paşaya havale ederek kendisi Sivasa döndü. Bu arada davet edildiği halde Celâlî seferlerine katılmadığından dolayı orduya gelerek af dileyen Diyarbekir Beylerbeyi Nasuh Paşanın bu isteğini kabul eden Murad Paşa, İstanbuldaki rakipleri Sadâret Kaymakamı Mustafa Paşa, Defterdar Ekmekçi Ahmed Paşa, müftü ve kızlar ağasının padişaha telkinleri neticesinde o kışı da Anadoluda geçirerek er-tesi yıl İran üzerine yürümesine dair bir ferman aldı. Ancak kendisi I. Ahmedi ikna edip İstanbula doğru harekete geçti. 10 Ramazan 1017de (18 Aralık 1608) beraberinde 400 civarında Celâlî bayrağı olduğu halde İstanbula ulaştı ve büyük merasimlerle karşılandı.
I. Ahmed, Sadrazam Murad Paşanın İran üzerine yürümesini istiyordu. Kuyucu Murad Paşa ise geride kalan âsileri tamamen ortadan kaldırmak niyetindeydi. Bu niyetini padişahtan da gizleyerek kışı birtakım hazırlıklarla geçirdikten sonra Rebîülevvel 1018de (Haziran 1609) İran üzerine sefer olduğu şâyiasıyla ordusunu Üsküdarda topladı. Esas amacı âsileri sefer bahanesiyle davet edip onları ortadan kaldırmaktı. Aydın civarında isyan eden Yûsuf Paşa sadrazamın davetine uyup Üsküdara gelerek orduya katıldı. Bu arada Murad Paşa, Zülfikar Paşayı daha önce İçel sancağını tevcih ettiği Muslu Çavuş üzerine göndermişti. Zülfikar Paşanın Muslu Çavuşu bertaraf ettiği haberini getirmesi üzerine Yûsuf Paşayı da ortadan kaldırdı. Kaynaklarda bu olaya Üsküdar seferi adı verilir. Kışı sefer hazırlığı ile geçiren Murad Paşa, bir yandan da Celâlî isyanları yüzünden Anadoluda durma noktasına gelen iktisadî ve sosyal hayatı canlandırmak üzere faaliyete geçti. Bunun için bir adaletnâme neşrederek özellikle devlet görevlilerinin vazifelerini suistimal suretiyle reâyâya zulmetmemelerini, böylece yerlerini terkeden ahalinin tekrar yurtlarına dönmelerini sağlamaya çalıştı.
Anadoluda Celâlî isyanlarını yatıştıran Murad Paşa 1019da (1610) doğrudan doğruya İran üzerine yürüdü. Şah Abbasın Tebrizde beklediğini haber alınca Erzurumdan Hasan Kalası, Çaldıran, Hoy yoluyla Tebrize ilerledi. İki ordu Tebrizin kuzeyinde Acıçay mevkiinde karşı karşıya geldiyse de herhangi bir çatışma olmadı. Murad Paşa kış mevsiminin yaklaşması, mühimmat ve erzak sıkıntısı yüzünden Ahlat, Van, Bitlis yoluyla Diyarbekire gelerek kışı burada geçirdi. Aynı zamanda şah ile mektuplaşmalar devam etmekteydi. Kışı Diyarbekirde geçirdikten sonra yeni sefer hazırlıkları yaparken 25 Cemâziyelevvel 1020de (5 ağustos 1611) Cülekte vefat etti. Onun, aralarında daha önceden husumet bulunan Nasuh Paşa tarafından bir ziyafette zehirletildiği de rivayet edilir. Ölümünden sonra Murad Paşanın orduda bulunan bütün erzak, esvap ve 6.5 milyon akçeye ulaşan nakit parası Vezîriâzam Nasuh Paşa tarafından müsâdere edildiği gibi kethüdâsı Ömer ve kapıcıbaşısı Sarı Hüseyin Ağa da katledildi (Peçuylu İbrâhim, II, 339-340). Vefat ettiğinde doksan yaşı civarında bulunan Murad Paşanın cesedi önce Diyarbekirde muvakkaten defnedildi, ardından İstanbul Vezneciler semtinde yaptırdığı medresesi bitişiğindeki türbesine nakledildi.
Kaynaklarda, Murad Paşanın Osmanlı devlet nizamına ve ananelerine bağlı bir devlet adamı olduğu, dindar kişiliğine rağmen Celâlîleri ortadan kaldırmada ifrata varan uygulamalarda bulunduğu, bu arada 60-70.000 civarında Celâlîyi ortadan kaldırdığı, konakladığı yerlerde derin kuyular kazdırıp öldürdüğü âsileri bu kuyulara doldurduğu rivayet edilir (a.g.e., II, 337). Yine kaynaklarda Nakşibendî tarikatına mensup olduğu, hac farîzasını yerine getirdiği, seferlerde yanında Yemende iken elde ettiği Hâlid b. Velîde ait olduğu söylenen kılıcı taşıdığı belirtilir (Hadîkatül-vüzerâ, s. 59). Koca lakabı yaşının bir hayli ileri olmasından kaynaklanmaktadır. Kuyucu lakabının verilmesi ise bir rivayete göre âsileri katlettikten sonra kuyuya doldurtması, diğer bir rivayete göre de 1585 Tebriz seferinde atıyla birlikte kuyuya düşüp İranlılara esir düşmesi dolayısıyladır. 9 Ekim 1609 günü Sultan Ahmed Camiinin temeli atılırken ilk kazmayı vuran devlet ricâli arasında Kuyucu Murad Paşa da vardı. Vezneciler semtinde medresesiyle birlikte türbe, sebil ve çarşısı sağlığında inşa edilmiştir.