"Âteş-i ruhsar ile yanmış kararmış çehresi,
Harf libâsından soyunan nokta-i uryâna bak."
Niyazi Mısrî
Heidegger'nın öğrencisi olan Henry Corbin'in Tahran'daki öğrencilerine "fenomenoloji"yi keşf'ül mahcub diye tercüme ettiği kayıtlıdır. Heidegger'yı andık çünkü kastedilen fenomenoloji onun hocası olan Husserl'in öğretisindedir: Ona göre, "şey ile bilginin birbirleriyle uyumluluğu" ana sorunsalı açısından fenomenoloji, bilginin ihtiva ettiği görünüş kaydından sıyrılmaya ilişkin bir metottur. Husserl, fenomenolojik indirgeme yöntemiyle şeye ilişkin bilgi için bilincin kurguladığı lojik kalıpları kırmak ve yani bilince verilmiş olanları sıfırlamak ister. -Verilmiş olan, var olan her şeydir ki bilince aşkın olandan bilince yansıyan sınırlılıkları kast eder bu ifade. Bu sebeple gayet makûl bir biçimde bilgi kuramının doğa bilimleri vasıtasıyla kurulamayacağını vurgular. (Bilmenin Olanaklılığı İçin Metod: Fenomenoloji)
Maksadın mukayese değil, hatırlatma olduğu söylenmeli. Ki Keşf'ül mahcub, tasavvufî ıstılahta hakikate dair bilgi için bir nitelemedir: Örtülü olanın keşf yoluyla bilinmesi. Corbin'in maksadı açıktır: Hakikat üzerindeki perdelerin istisnasız tamamı, hakikatin kendisinde bulunan değil fakat ona müteveccih bilincin içinde kaldığı kalıplar olarak fenomenoloji ile ilişkilidir. İndirgemelerle sıfırlanacak hicap, onda değil fakat gören gözdedir. Çünkü göz doğası gereği bir konuma tâbidir, bir koordinattan diğerine bakışa yetkindir. Lânetlenmiş bir aziz olarak iki kere lânetlenmiş modern insanın yabancı olduğu bu durumu Nietzsche bilmektedir: "Yalnızca belli bir açıdan görme vardır, yalnızca belli bir açıdan bilme." der bu yüzden nesnelliği anlamsız bulduğunu yazarken. Bu açı, konumlanmadan ileri gelen bir kategorizasyon biçiminde farkları ve sûretleri birer kalıp olarak var eder. Husserl'in söyleyişiyle bu kalıplar bizatihi hakikatten bilince verilmiş olanların sûretleridir. -Dinî terminolojide bu sûretler put diye anılır ki en büyük put -değer içermeyen Mutlak İlim'in yönelimsizliğinin aksine orijinden birer sapma olan ve çoklukla olgusal değerlere yönelmiş akıldır: Zaten zahirî/formel bilgiye dayalı dinî inanç türevlerinin söylemleri ne olursa olsun pozitivist karakteri de bu aklî yönelimlerinden ileri gelir. Hakikat ve bilinç arasındaki perdeler olarak bu sûretlerin aslını içeren arketiplere ulaşmanın önündeki her türden kategorizasyon, bilincin durmaksızın sapmasına yol açan aklî bir üretim olduğu için hakikî bilgi, aklın terki şartına bağlanmıştır -ki aklı şart koşan şeriat bu açıdan daha yükek bir ilkenin (mârifetin) sonucu olarak anlam taşır, kendi başına değil. Keşf de sadece değerlerden ve bu sayede kategorizasyon eğiliminden arınmış saf bilincin mârifetidir. Bu yönden keşf, nesnelliğe dair yönelimsizlikten ve yani -Varlık'ın oluşla zahirîleşmesi anlamındaki tenezzülden berî olarak orijindeki vision, tümel görüş veya anlayış anlamındadır. Örtülü olanın bilvesile keşfiyle -konumlanmadan ileri gelen görünüşün ötesinde fenomenin aslı müşahede edilecektir: Hakikat, gıyabında bir bilmeyle değil, tam olarak şehadetle/tanık "ol"unarak bilinecektir ki yakîn bundan başka bir şey değildir.
Burada hassas noktanın, akla kıyas malzemesi vermek amacıyla ortaya konulan tezahür yahut tenezzül fikrinden uzaklaşma gereği olduğu vurgulanmalıdır: Varlık ve Bilgi arasındaki zorunlu bütünlük ("el-insan-ü remz'ül vücud"u gerektirme ya da ol-mak'ın bil-mek'e isnadı), İbn Arâbî'nin ifade ettiği biçimiyle mevcutların Vücud'un kokusunu bile almamış olmaları itibariyle mutlak anlamda bir tezahürün bulunmamasını dikkate almayı şart koşar. Ya da şöyle de söylenebilir: Her türden dışsallaşma ve genişlemenin olmaması veya boyutsuzluğu ifade eder biçimde söylersek Varlık'ın kesin bir noktayla tahayyülü imkânı, konumlanmanın noktaya uzaklığı itibariyle bilgiyi Varlık dairesi içerisinde gerçekler. Noktanın dışında bilginin gerçeklenmesi söz konusu olamaz ki bu sebeple Âli bin Ebi Talib "İlim bir noktaydı, onu cahiller çoğalttı" der. Burada hatırlanabilir ki zahirî bilgi lojik karakterdedir, yani formeldir; şeyin kendiliğine ilişkin bir bütünlüğe değil, bütünden yansıyan görünüşüne dair belirli bir konumlanmada biçim kazanmış bir edinim içerir. Bunun ifade edilişi, şeyin bilinmesi değil fakat şey hakkında bir kanaat edinilmiş olunmasıdır ki bu, Fârâbî'nin tasavvur diye adlandırdığı bilgi türüdür. Diğer taraftan filozof gerçek bilgiyi tasdik diye anmakla, gıyabında onaylanan bir bilgiyi değil, esasen sadece şahit olunan bilgiyi imler ki bu müşahedeyle bilmek yönünden yakîn diye de adlandırılır.