1 BÖLÜM-1 OTOMATİK KONTROLE GİRİŞ HAZIRLAYAN Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU 1.1 KONTROL SİSTEMİNİN TEMELLERİ Kontrol nedir? Kontrol (denetim) kelimesi genellikle ayarlamak, düzenlemek, yöneltmek veya kumanda etmek anlamına gelir. Tanım olarak; bir değişken niceliğin ya da değişken nicelikler kümesinin önceden belirlenmiş bir koşula uyumunu sağlamaya yönelik olarak gerçekleştirilen işlemler bütünüdür. En basit olarak, kontrol ısıtma, havalandırma ve iklimlendirme sisteminin başlatılması, durdurulması veya ayarlanması olarak tanımlanır. Bir iklimlendirme sisteminin kontrolü üç farklı adımı içerir: 1. Bir değişkenin ölçümü ve veri toplamak 2. Veriyi diğer bilgilerle birlikte işleme 3. Bir kontrol süreci başlatma Yukarıdaki üç işlev, duyarga, kontrol cihazı ve kontrol edilen cihaz ile karşılanmaktadır Bir Kontrol Sisteminin Unsurları En basit oda termostatından en karmaşık bilgisayarlı kontrole kadar tüm iklimlendirme kontrol sistemlerinin dört temel unsuru vardır: Duyarga, kontrol cihazı, kontrol edilen cihaz ve enerji kaynağı. 1. Duyarga, sıcaklık, nem veya akış gibi kontrol edilen değişkenin gerçek değerini ölçer ve kontrol cihazına bilgi sağlar. 2. Kontrol cihazı duyargadan gelen girişi alır, girişi işler ve ardından kontrol edilen cihaz için akıllı çıkış sinyali üretir. 3. Kontrol edilen cihaz, kontrol cihazı tarafından yönetildiği gibi kontrol edilen değişkeni değiştirme görevini yapar. 4. Enerji kaynağı kontrol sistemine güç sağlamak için gereklidir. Kontrol sistemleri ya pnömatik veya elektrik güç kaynağı kullanır. Aşağıdaki Şekil-1.1, oda ısıtma için temel bir kontrol çevrimini göstermektedir. Bu örnekte termostat düzeneği hem duyargası hem de kontrol cihazını içerir. Bu kontrol çevriminin amacı, kontrol edilen değişkenini (oda hava sıcaklığı), bir ayar değeri olarak adlandırılan, istenilen değer için muhafaza etmektir. Isıtmayı gerçekleştirmek için gerekli ısı enerjisi bir radyatör tarafından sağlanır ve kontrol edilen cihaz, radyatöre sıcak su akışını kontrol eden 2-yollu motorlu veya solenoid vanadır. Şekil-1.1 Oda sıcaklık kontrolü
2 1.2 TEMEL KONTROL KAVRAMLARI Otomatik Kontrol: Bir sistemde denetim faaliyetlerinin insan girişimi olmaksızın önceden belirlenen bir amaca göre denetimi ve yönlendirilmesidir. Genel anlamda otomatik kontrol, doğrudan insan girişimi olmaksızın çalışan aygıtların, makinaların ve sistemlerin çalışması ve gelişmesi ile ilgilenen bir bilim dalıdır. Sistem: Genel anlamda, bir bütün oluşturacak şekilde karşılıklı olarak birbirine bağlı elemanlar toplamıdır. Fiziksel anlamda; bir amacı gerçekleştirmek için düzenlenmiş ve bütün bir birim olarak hareket etmek üzere birleştirilen etkileşimli ya da ilişkili fiziksel elemanlar sistemidir. Kontrol (Denetim) Sistemi: Kendisini veya diğer bir sistemi kumanda etmek, yönlendirmek veya ayarlamak üzere birleştirilen fiziksel organlar kümesidir. Kontrol sistemleri, denetlenen niceliklerin değerlerini sabit tutar ya da bu değerleri, öncen belirlenmiş biçimde değişmesini sağlar. Giriş: Kontrol sisteminden belli bir cevap almak üzere bir dış enerji kaynağından sisteme uygulanan uyarıdır. Çıkış: Kontrol sisteminden sağlanan gerçek cevaptır. Çıkış, girişin öngördüğü cevaba eşit olur veya olmayabilir. Bir sistemin kontrol amacını giriş ve çıkış türü belirler. Örneğin bir seviye denetim sisteminde giriş hedeflenen seviye ise, çıkış ölçülen (gerçekleşen) seviyedir. Süreç(Süreç): Kontrol edilmesi gereken bir bileşendir. (veya bileşenlerdir) Süreç çıkışları kontrol edilmesi gereken değişkenlerdir. Süreç girişleri denetleyici tarafından yönlendirilmesi gereken değişkenlerdir. Şekil-1.2 Çoklu giriş, çoklu çıkış süreçleri Kontrol Döngüsü: Otomatik kontrol sistemlerinde giriş, çıkış, sistem ve denetim organları arasındaki mantıksal ilişkiyi gösteren ve şematik bağlantılar ile ifade edilir. Bir kontrol döngüsü bir blok diyagramı ile temsil edilebilir. Kontrol döngüsünün her bir elemanı kendi bloğunda temsil edilir ve modellenir (Şekil-1.3). Bir elemandan diğerine akış bilgisi bloklar arasındaki çizgilerle gösterilir. Ayar noktasında görünen şekil kontrollü değişkenin karşılaştırılmasıdır. Bu fark veya sapma hatası, kontrol cihazını besler ki o da kontrollü cihaza bir kontrol sinyali olarak gönderilir. Bu durumda kontrollü cihaz bir vanadır. Vana Şekil-1.4 deki serpantinden geçen buhar miktarını değiştirir. Buhar akış miktarı işlem olarak temsil edilen bir sonraki bloğun girişidir. İşlem bloğundan alınan kontrollü değişken sıcaklıktır. Kontrollü değişken bir hissedici elaman tarafından hissedilir ve kontrol cihazına geri bildirim olarak aktarılır, döngü tamamlanmış olur. Şekil-1.3 Hava sıcaklık akış kontrolünün blok diyagramı
3 Şekil-1.3 teki her bir eleman, elemanlar arasındaki giriş ve çıkış ilişkilerini temsil eden bir matematiksel model olarak idealleştirmek üzere, bir transfer fonksiyonu olarak gösterilebilir. Transfer fonksiyonu cihazın statik ve dinamik özelliklerinin her ikisini de kapsayacak şekilde yeterli detaya sahip olmalıdır. Elemanın zamanlı dinamik özellikleri bir diferansiyel denklem tarafından temsil edilir. Çevresel kontrolde, birçok elemanın transfer fonksiyonu uygun dönüşümlerle tek bir diferansiyel denklem olarak tanımlanabilir, etkili olan dinamik davranış tek bir kapasite faktörüne indirgenir. Çözüm için diferansiyel eşitlikler LaPlace veya z-dönüşümlerine döndürülür. Zaman sabiti, girişi etkileyen bir adım değişmesi olduğunda onun çıkışının son değerinin %63.2 sine ulaşması için geçen süre olarak tanımlanır. Elemanın zaman sabiti küçük olduğunda girişteki değişmelere çabuk cevap verecektir; tersine elemanın zaman sabiti büyük olduğunda girişteki değişmelere ağır cevap verecektir. Şekil-1.4 Basit bir ısıtma kontrol sistemi Ölü zaman bir faz değişimi olup problemlerin kontrolüne ve modellenmesine yarar. Ölü zaman, işlem girişindeki bir değişme ile işlem çıkışını etkileyen bir değişme arasındaki zamandır. Ölü zaman Şekil-1.4 deki kontrol döngüsünde serpantinden ortama geçiş zamanın ortaya çıkabilir. Serpantindeki sıcaklık değişimi dağıtım sistemindeki havaya gecikmeli olarak verilir ve sonunda ortamdaki duyarga etkilenir. Ortamdaki havanın kütlesi serpantin sıcaklık değişiminin oda duyargası tarafından tam etkili denetlenmesini daha fazla geciktirir. Ölü zaman ayrıca duyarganın yavaş hissetmesinden, kontrol cihazından gelen sinyal gecikmesinden de oluşabilir. Şayet ölü zaman küçükse kontrol modelinde ihmal edilebilir; büyükse dikkate alınmalıdır. Transfer fonksiyonunun kazancı, sabit şartlarda verilen girişteki bir değişme için çıkış elemanındaki değişme miktarıdır. Şayet eleman doğrusal ise kazanç sabit kalır. Buna rağmen birçok kontrol elemanları doğrusal değildir ve çalışma şartlarına bağlı olarak kazanç değişmektedir. Şekil-1.5, bir giriş sinyalindeki bir adım değişmesine ilk tepki artı ölü zaman ilavesini göstermektedir. Ölü zaman esnasında işlemin tepki vermediğine, takip eden tepkinin ilk baştaki eklentiye benzediğine dikkat edin. Bir kontrolün arkasındaki prensip duyarganın ölçülen değerdeki bir basınç, voltaj veya akımı bir sinyal (pnömatik, elektrik veya elektronik) olarak göndermesi, ölçülen değişkenin değerini oransal hale getirmesidir. Kontrol cihazı duyargadan alınan ile istenen değeri karşılaştırır ve bu karşılaştırmaya dayalı bir kontrol sinyali gönderir. Donanım kontrolleri, verileri sürekli alan ve işleyen bir analog cihazdır. Yazılım kontrolleri, bir sayısal cihaz olup örnek-oran temeline dayalı geçici veriler üzerinde bilgi alır ve işler.
4 Şekil-1.5 Bir giriş adımı için işlem bağlantıları Kapalı Çevrim (Geri Bildirimli) Bir kapalı kontrol döngüsü veya geri bildirimli kontrol, kontrollü değişkendeki gerçek değişimleri ölçer ve bir değişim için kontrol cihazı harekete geçer. Düzeltici eylem, kontrol cihazının tasarım sınırlılıkları içinde değişken istenen değere ulaşıncaya kadar devam eder. Kontrollü değişkenin bir kontrol cihazı tarafından hissedilmesi için yapılan bu düzenleme geri bildirim olarak bilinir. Duyarga, kontrollü değişkeni izler ve kontrol cihazı için sinyal dönüştürür. Kontrol cihazı kontrollü değişkenin değerini ayar noktası ile karşılaştırır ve kontrollü cihaza düzeltici eylem için sinyal üretir. Bir kontrol cihazı bir donanım veya yazılım olabilir. Termostatlar, higrostatlar ve basınç kontrolleri donanım kontrollerine örneklerdir. Sayısal algoritmalar, yazılım kontrollerine örneklerdir. Şekil-1.6 Kapalı döngülü kontrol Duyarga, kontrollü değişkeni izler ve kontrol cihazı için sinyal dönüştürür. Kontrol cihazı kontrollü değişkenin değerini ayar noktası ile karşılaştırır ve kontrollü cihaza düzeltici eylem için sinyal üretir. Bir kontrol cihazı bir donanım veya yazılım olabilir. Termostatlar, higrostatlar ve basınç kontrolleri donanım kontrollerine örneklerdir. Sayısal algoritmalar yazılım kontrollerine örneklerdir. Ayar noktası kontrollü değişkenin istenen değeridir. Kontrol cihazı bu ayar noktasını sağlamaya çalışır. Kontrollü cihaz, kontrol cihazından akış kontrol vasıtasının değişmesi alınan sinyale tepki verir. Kontrollü değişken bir vana, damper, ısıtma elemanı veya bir pompayı veya fanı tahrik eden bir motor olabilir. Kontrol vasıtası, kontrollü cihaz tarafından yönlendirilen ortamdır. O damperden akan; gaz, buhar veya bir vanadan geçen su veya bir elektrik akımı olabilir. İşlem yeri, kontrol edilen bir iklimlendirme cihazıdır. Kontrol vasıtasının çıkışına tepki verir ve kontrollü değişkenin değişmesinden etkilenir. İşlem yeri bir serpantin, fan veya nemlendirici olabilir.
5 Kontrollü değişken kontrol edilmek istenen bir sıcaklık, nem veya basınç, vb. olabilir. Açık Çevrim (Geri Bildirimsiz) Bir açık döngülü kontrolde kontrollü değişken ve kontrol cihazı arasında doğrudan bir bağlantı yoktur. Bir açık döngülü kontrol bir dış değişkenin sistemi nasıl etkileyeceğini öngörür (tahmin eder) ve ayar noktasını aşırı sapmadan korumak için ayarlar. Bir örnek dış ortam termostatı olup binanın ısı yükünün dış hava sıcaklık değişmelerinden nasıl etkilendiğini öğrenmek için kullanılır. Esasında tasarımcı dış hava sıcaklığı ile binanın ısı ihtiyacı arasında sıkı bir ilişki olduğunu farz eder ve kontrol eylemini dış hava sıcaklığı üzerine temellendirir. Çünkü kontrollü değişkenden (ortam sıcaklığı) bir geri bildirim yoktur, bu durumda kontrol açık döngülüdür (Şekil-1.7). Şekil-1.7 Açık çevrim döngülü kontrol Kontrollü Değişken: Ölçülen veya kontrol edilen değişkenin sayısı veya şartları Kontrol Noktası: Herhangi verilen bir anda ölçülen değişkenin değeri kontrol noktası olarak adlandırılır. Kontrol noktası algılanan gerçek sıcaklıktır. Kontrol noktası (sıcaklık) ayar değerinde olmayabilir, ancak bunun yerine onun üstünde veya altında olabilir. Sistem, ayar değeri, diferansiyel (iki konumlu veya açık/kapalı kontrol) olarak adlandırılan artı veya eksi bazı kabul edilebilir sınırları veya kısma aralığını (oransal kontrol) korumak üzere çalıştırılır. Basitçe ifade edersek, ayar değeri sizin istediğiniz iken kontrol noktası elde ettiğinizdir. Ayar Noktası: Kontrol sistemlerinde sabit bir kumanda değerinin ayarlandığı noktadır. Örneğin sıcaklık kontrol sistemlerinde arzu edilen sıcaklığın ayarlandığı nokta ayar noktasıdır. Şekil-1.8 Otomatik kontrol kavramlarının açıklanması
6 Ayar değeri: Ayar değeri muhafaza edilecek bir değişkenin istenen durumudur, örneğin; sıcaklık. Ayar değeri kontrol çevrisine bir talimattır ve kontrol edilen cihazın belirli bir değerine karşılık gelir, genellikle yarım çevrim. Yukarıdaki (Şekil-1.8) örnekte ayar değeri 23 C dir. Sapma: Sapma, ayar değerinden uzaklaşma miktarıdır veya ayar değeri ve kontrol noktası arasındaki farktır. Duyarga: Kapalı döngülü kontrol sistemlerinde kontrol değişkenini hisseden elemandır. Kontrollü Cihaz: Kontrol cihazından aldığı komutları uygulayan cihazdır. Örnek olarak bir ısıtma sisteminde sıcak suyun vana ile kontrolü, bir klima santralinde damper ile hava debisi kontrolü. Kısma Aralığı (Fark, Diferansiyel): Kısma aralığı (TR), kontrol edilen cihazın kendi strokunun bir ucundan diğerine hareket etmesine yol açan ölçülen değişkenin (yani sıcaklık) değişimidir. Kısma aralığı çok dar olursa, sürücünün salınıma girme (hunting) olarak adlandırılan bir moda geçmesine neden olur. Bu modda, sürücü sürekli olarak kontrol edilen uygun konum için tam açık, daha sonra tam kapalı; sonra tam açık; daha sonra tam kapalı, v.b. arar (veya salınır). Salınan bir kontrol sistemi kontrol altında değildir. Kontrol cihazı daha az hassas olacak şekilde kısma aralığını arttırarak salınımı ortadan kaldırmak mümkün olabilir. Kararlılık bir bozulum sonrası kararlı bir kontrol noktasını bulmak için bir sistemin eğilimidir. Kararsızlık büyüyen salınımlara eğilimlidir. Şekil-1.9 Oransal kontrolde kararsız sistem Şekil-1.10 Oransal kontrolde kararlı sistem 1.2 KONTROL TEORİSİ Temelde iki kontrol türü vardır, diğer bir deyişle, açık çevrimli kontrol ve kapalı çevrimli kontrol. Açık Çevrimli Kontrol Açık çevrimli kontrol hiçbir geri bildirimi olmayan bir sistemdir, yani kontrol sisteminin verimli çalışıp çalışmadığını izlemenin hiçbir yolu yoktur. Açık çevrimli kontrolü aynı zamanda ileri beslemeli kontrol olarak da adlandırılır. Açık çevrimli kontrolde, kontrol cihazı bir sürücü veya anahtarı çalıştırabilir ve genellikle bir zamanlayıcı tarafından yapılır ve aşağıdaki pişirme fırını örneği (Şekil-1.11) ile en iyi şekilde açıklanmıştır. Eğer fırın içindeki gerekli sıcaklık, bir ısıtma elemanının devreye alınması ve devreden çıkarılması yoluyla elde ediliyorsa, bu, sıralı veya açık çevrimli kontrol olarak bilinir. Elektrikli ısıtma elemanı için elektrik devresini çalıştıran bir zamanlayıcı operatör tarafından ayarlanır. Fırın istenilen sıcaklığa ulaşır ulaşmaz, fırının içindeki sıcaklık yaklaşık bir ayar set değerine ayarlanacak şekilde zamanlayıcı anahtarı "kapatacaktır". Sabit bir sıcaklığı korumak üzere fırın için, bir kam tahrik cihaz tarafından anahtarı açıp kapatan ön ayarlı bir zamanlama cihazı ile eleman açıp kapatılır. Fırın içinde elde edilen sıcaklık aslında sabit değildir, ama kararlı durum şartlarına ulaşmadaki gecikme nedeniyle değişmektedir.
7 Şekil-1.11 Açık çevrim kontrol edilen fırının sıcaklık/zaman grafiği Daha doğru kontrol için, açma ve kapama sıcaklıkları arasındaki bant genişliğini uygulanabilir en dar aralıkta tutmak daha iyi olacaktır. Özellikle anahtar kontaklarında ark olması durumunda, çok fazla anahtarlama, anahtar kontaklarını aşındıracaktır. Anahtarlama süresi veya anahtarlama çevrim süresi ve fırın içindeki sıcaklığın hangi sıklıkla istenilen değerde olduğu arasında bir ilişki olduğu açıktır. Aşağıdaki diyagram aynı açık çevrimli kontrolü göstermektedir ancak anahtarlama süresi düşürülmüştür (Şekil-1.12). Fırın sıcaklığının ayar noktasında ya da yakınında olması daha olasıdır. Şekil-1.12 Açık çevrim ile kontrol edilen fırının sıcaklık/zaman grafiği Bu tip kontroller iklimlendirme ve soğutma sistemi için uygun değildir, çünkü kontrol edilecek parametreleri karşılaştırmada kolaylık sağlamaz. Kapalı Çevrimli Sistem Örnekteki fırın bir sıcaklık ölçüm cihazına sahip olsaydı ve içindeki sıcaklık istenen sıcaklık ile sürekli karşılaştırılsaydı, o zaman bu bilgiler ısıtma elemanı için ısı girişi miktarını ayarlamak için kullanılabilirdi. Kapalı sistemde, kontrol cihazı kontrol edilen değişkendeki hataya yanıt verir. Algılanan parametrelerin bir karşılaştırması, ayarlanan parametreler ile ilgili olarak yapılır ve buna uygun olarak karşılık gelen sinyaller üretilecektir. Kapalı çevrimli kontrol aynı zamanda geri beslemeli kontrol olarak da adlandırılır. Genel olarak bir soru sorunuz, duyarga kontrol edilen değişkeni ölçüyor mu? Cevap evet ise bu kontrol sistemi kapalı çevrimlidir, hayır ise sistem açık çevrimlidir. İklimlendirme kontrol sistemleri genellikle kapalı çevrimlidir. Kapalı çevrim genel olarak iki kategoriye ayrılabilir, diğer bir deyişle iki konumlu kontroller ve sürekli kontroller. Aşağıdaki sıcaklık kontrol edilen alan ısıtması örneğini ele alalım. Diyagram (Şekil-1.13) bir sıcak su radyatörü tarafından ısıtılan bir odayı göstermektedir.
8 Kontrol elemanları şunlardır: 1. Duyarga 2. Kontrol cihazı 3. Kontrol edilen cihaz - Vana sürücü ve vana Şekil-1.13 Sıcak su radyatörü tarafından ısıtılan bir oda Kontrol edilen değişkene dikkat ediniz; hava sıcaklığı kontrol edilmesi gerekli olandır. Vanadan geçen sıcak su miktarını değiştirerek, odaya dağıtılan ısı miktarı kontrol edilir. Bu kontrol sıralaması aşağıda gösterilen bir blok diyagramda gösterilmektedir(şekil-1.14). Şekil-1.14 Isıtma sistemi kontrol döngüsü İstenen değer veya ayar değeri, termostat önündeki düğmeden ayarlanır. (Oda termostatının, yukarıdaki blok şemasında açıkça gösterilen duyarga, ayar değeri ayarı, karşılaştırma cihazı ve kontrol cihazını içerdiğine dikkat ediniz). Sıcaklık duyargası gerçek değeri ölçer ve karşılaştırma cihazına geri besleme yolu boyunca bir sinyali geri gönderir. Karşılaştırma cihazı, duyarga üzerindeki sıcaklık değerini kontrol cihazı üzerindeki istenen değer veya ayar değeri ile karşılaştırır. İstenen değer ve ölçülen değer arasındaki fark, hata sinyali olarak bilinir. Hata sinyali, sürücü için düşük bir gerilim sinyali (örneğin 10 volt) olarak kontrol cihazına beslenir. İki yollu vana üzerinde bir sürücü olan kontrol edilen cihaz, kontrol cihazından alınan darbeye tepki verir ve sıcak su akışını değiştirir. Bu, sırayla, alanın koşulunu değiştirir ya da istenilen değeri işleme koyar. Bu tip kontrole modülasyonlu kontrol denir, çünkü kontrol elemanları, iç ve dış koşullar değişebilir olsa bile odada yaklaşık sabit bir sıcaklığı korumak için karşılaştırma cihazından gelen sinyali sürekli olarak değiştirmektedir.
9 1.3 KULLANDIKLARI ENERJİYE GÖRE KONTROL SİSTEMİ TÜRLERİ Doğrudan Etkili Sistemler (Kendine Yeterli Sistemler) Kontrol cihazının en basit şekli, çok ince bir boru, körükler ve diyafram üzerinden bir vanaya güç ileten bir algılama elemanı içeren doğrudan etkili olandır. Ölçme sistemi, kullanımını basit ve kolay yapan herhangi bir yardımcı güç kaynağı ile yükseltme olmadan kontrol altındaki işlemden enerjisini sağlar. En yaygın örneği, sıvı genleşmesi veya buhar basıncı ile vanası ayarlayan termostatik radyatör vanasıdır(şekil-1.15). Doğrudan etkili termostatların gücü azdır ve bazı dezavantajları vardır ama ana avantajı, bireysel ve ucuz kontroldür. Doğrudan etkili termostatik ekipmanlar kontrol cihazının kademeli hareketini verir ve modüle ettiği söylenebilir. Şekil-1.15 Termostatik radyatör vanası Elektrik / Elektronik Sistemler Elektrik kontrol edilen cihazlar AÇ/KAPAT veya iki konumlu kontrol sağlar. Konut ve küçük ticari uygulamalarda, düşük gerilimli elektriksel kontroller en yaygın olanlarıdır. Bir trafo, 115 volt luk alternatif akımı (AC) bir nominal 24 volta düşürmek için kullanılır. Bu gerilim sinyali termostatlar ile kontrol edilir ve gaz solenoid vanalarını açar, DX soğutma üzerindeki yakıt brülörleri veya solenoid vanalara enerji verir, elektrik ısısını kontrol eder, iki konumlu vanaları ve damperi çalıştırır ve fanları ve pompaları açar/kapatır. Bir röle veya kontaktör, alçak gerilim kontrol sinyali ile hat gerilimli ekipmanı anahtarlamak için kullanılır. Elektrik sistemin avantajı, hat gerilimi ile ilişkili personel güvenliği ve yangın riskini ortadan kaldırması ve bu kontrol tellerinin kablo kanalı ve diğer güvenlik önlemleri gerektirmeden elektrikçi olmayan biri tarafından monte edilmesini sağlamasıdır. Ancak, bu sistemler genellikle sadece açık/kapalı kontrol sağlama ile sınırlıdır: yarı kapasitede çalıştırılamaz. Şekil-1.16 Elektrik kontrol sistemi örneği
10 Elektronik kontrollü cihazlar ya modülasyonlu ya da iki konumlu (AÇIK /KAPALI) olabilir. Elektronik kontrol sistemleri genellikle, aşağıdaki özelliklere sahiptir: 1. Kontrol cihazı: Alçak gerilim, katı hal 2. Girişler: 0-1V DC, 0-10V DC, 4-20 ma, direnç elemanı, termistör ve ısıl çift (termokupl) 3. Çıkışlar: 0-10V DC veya 4-20 ma 4. Kontrol Modu: İki-konumlu, yüzer, oransal veya oransal ve ayrıca integral (PI) Elektronik kontrol sistemlerinin diğer özellikleri şunlardır: Kontrol cihazları duyargalar ve sürücülerden uzakta yerleştirilebilir. Kontrol cihazları çeşitli girişler kabul edebilir. Birden fazla kontrol için uzaktan ayarlar, duyargalar ve sürücüler olmasa bile, birlikte yerleştirilebilir. Elektronik kontrol sistemleri, karmaşık kontrol ve kontrolü devralma düzenlerine yer sağlayabilir. Evrensel tip çıkışlar birçok farklı sürücülere arayüz ile bağlanabilir. Gösterge panelleri giriş veya çıkış değerlerini gösterebilir. Bir elektronik kontrol sistemi, sistem durumunu ve işletimini gösteren görsel görüntülemeler ile geliştirilebilir. Birçok elektronik kontrol cihazının, güç, giriş sinyali, sapma sinyali ve çıkış sinyali gösteren yerleşik göstergeleri bulunmaktadır. Bir gösterge ışığı, açık / kapalı durumunu gösterebilir veya yükün değişimini parlaklık seviyesini değiştirerek gösterebilir. Şekil-1.17 Bir ev tipi soğutucuya ait elektronik kontrol kartı Pnömatik Sistemler Büyük binalar için tarihsel açıdan en popüler kontrol sistemi, hem açık/kapalı hem de modülasyonlu kontrol sağlayan pnömatik sistemdir. Pnömatik sürücüler kendi yay aralığı açısından tanımlanır. Genel yay aralıkları, 3-8 psig (21-56 kpa), 5-10 psig (35-70 kpa) ve 8-13 psig (56-91 kpa). Bir giriş basıncı ile basınçlı hava, termostatlar ve otomatik nem ayarlayıcı ile ayarlanabilir. Bu cihazlardan tahliye hava basıncını değiştirerek, sinyal vanaları açmak, damperleri kapatmak ve diğer ekipmanlara enerji vermek için doğrudan kullanılabilir. Nispeten ucuz olan bakır veya plastik borular binanın etrafında kontrol sinyallerini taşır. Pnömatik sistem çok dayanıklıdır, elektrik kıvılcımlarının önlenmesi gereken tehlikeli alanlarda güvenlidir ve en önemlisi, kısmi yük koşulunda modülasyon veya çalışma yeteneğine sahiptir. 24 volt luk elektrik kontrol sistemi sadece tam açık veya tam kapalı bir dampere enerji verebilirken, bir pnömatik kontrol sistemi o damper %25, %40 ya da %80 açık tutabilir. Bu, beslemenin yük ile daha doğru eşleşmesini sağlar. Pnömatik kontroller, hem kontrol sinyali ortamı olarak hem de diyaframların kullanımı ile vana kolunu tahrik etmek için, temiz, kuru ve yağsız basınçlı hava kullanmaktadır. Kir, nem ve yağın basınçlı hava kaynağında olmaması önemlidir.
11 Alet nitelikli basınçlı hava, endüstriyel nitelik yerine kontroller için daha uygundur ve uygulamayı karşılamak için yeterince düşük bir çiğ noktasına kurutma gerektirir. Ana dezavantajları şunlardır: elektronik sistemlere kıyasla daha az güvenilir ve daha fazla gürültülüdür. Şekil-1.18 Pnömatik kontrol devre elemanları Akışkansı (Fluidik) Sistemler Akışkansı sistemler, kontrol mühendisliğinde yeni bir gelişmedir ve pnömatik sistemlere benzerler. Havanın statik basıncı yerine dinamik özelliklerini kullanırlar. Hava yerine herhangi bir gaz veya sıvı da kullanılabilir. Şekil-1.19 da basit bir akışkansı anahtarlama sistemi görülmektedir. Şekil-1.19 Akışkansı (fluidik) anahtarlama kontrolü Mikroişlemci Sistemleri Doğrudan Sayısal Kontrol (DDC), günümüzde en yaygın kullanılan kontrol sistemidir. Elektronik kontrol sistemleri için kullanılan duyargalar ve çıkış cihazları (ör; sürücüler, röleler) genellikle mikroişlemci tabanlı sistemlerde kullanılanlarla aynıdır. Elektronik kontrol sistemleri ve mikroişlemciye dayalı sistemler arasındaki fark, giriş sinyallerinin işlenmesinde bulunmaktadır. Bir elektronik kontrol sisteminde, analog duyarga sinyali güçlendirilir ve daha sonra gerilim veya akım karşılaştırma ve kontrol devreleri aracılığıyla bir ayar değeri veya kontrolü devralma sinyali ile karşılaştırılır. Bir mikroişlemci tabanlı sistemde, duyarga girişi kesikli talimatların (algoritmalar) karşılaştırma ve kontrol işlemini gerçekleştirdiği sayısal bir forma dönüştürülür. Çoğu alt sistemlerin, VAV kutularından kazanlar ve soğutuculara kadar, o ünitenin performansını optimize etmek için yerleşik bir DDC sistemi bulunmaktadır. BACNet olarak bilinen bir iletişim protokolü, kontrol ünitelerinin farklı üreticilerden birbirlerine veri aktarmasına olanak sağlayan standart bir protokoldür.
12 1.3.6 Karışık Sistemler Kontrol edilen cihazların kombinasyonları mümkündür. Örneğin, elektronik kontrol cihazları bir pnömatik sürücüyü ayarlayabilir. Aynı zamanda, orantılı elektronik sinyalleri, bu sinyalleri pnömatik sürücüler tarafından kullanılan oransal hava basıncı sinyallerine dönüştüren, transdüzer adı verilen bir cihaza gönderilebilir. Bunlar elektronik-pnömatik (E-P) transdüzerler olarak bilinir. Örneğin, elektronik-pnömatik (E/P) transdüzer, elektronik kontrol cihazından gelen bir modülasyon 2-10V DC sinyali, pnömatik sürücü için bir 3-13 psi lik pnömatik oransal modülasyon sinyaline dönüştürür. Bir duyarga-transdüzer düzeneğine bir transmitter denir. Birçok elektronik kontrol cihazı için giriş devreleri, 0-10 VDC lik bir gerilim aralığı veya 4-20 ma lik bir akım aralığını kabul edebilir. Bu kontrol cihazlarına girişler evrensel girişler olarak sınıflandırılır, çünkü doğru çıkışa sahip herhangi bir duyargası kabul ederler. Bu duyargalar genellikle transmiterler olarak adlandırılır, çünkü onların çıkışları güçlendirilmiş ya da şartlandırılmış bir sinyaldir. Bu transmiterlerin birincil gereksinimi, istenen algılama aralığı boyunca bir kontrol cihazına bir giriş için gerekli gerilim veya akım seviyesini üretmeleridir. Transmiterler, sıcaklık, bağıl nem, hava akışı ve su akışı, güç tüketimi, hava hızı ve ışık yoğunluğu gibi değişken koşulları ölçmektedir. Transmitere bir örnek, bir klima santraline geri dönüş havasında karbondioksit (CO2) seviyesini ölçen bir duyarga olacaktır. Duyarga, kabul edilebilir hava kalitesi düzeylerini korumak için dış ortam/ dışa atım damperlerini daha sonra modüle eden bir kontrol cihazı girişine bir 4-20 ma lik sinyal sağlar. Elektronik kontrol cihazları, gerilim, amper veya direnç girişlerini işleme yeteneğine sahip olduklarından dolayı, sıcaklık transmiterleri, yüksek maliyetleri ve ilave karmaşıklıkları nedeniyle iklimlendirme sistemleri arasında genellikle kontrol cihazı girişleri olarak kullanılır. Özet olarak; * Transdüzer, duyarga sinyalini bir elektrik sinyaline dönüştürür (ör; bir basıncı bir gerilime) * Transmitter, bir kontrol cihazına gönderilmek üzere algılanan parametre ile orantılı uygun kuvvette bir gerilimi etkinleştiren elektronik devredir. 1.4 OTOMATİK KONTROL TÜRLERİ (KONTROL CİHAZI YANITLARI) Kontrol cihazının işlevi, ayar değeri, kısma aralığı ve etki gibi (duyargadan) kendi giriş talimatlarını karşılaştırmak ve daha sonra bir çıkış sinyali üretmektir. Kontrol edilen cihazın sinyale cevaben davranış biçimi, kontrol modu veya kontrol yanıtı olarak bilinir. Tek başına ya da bir arada bu kullanılan beş temel kontrol modu vardır. Bunlar aşağıdaki gibidir: Kontrol yanıtları şu şekilde tanımlanmaktadır: 1. İki konumlu 2. Yüzer 3. Oransal 4. Oransal + İntegral (PI veya P + I) 5. Oransal + integral + Türev (PID veya P + I + D) Yukarıdaki kontrol modları, sürekli ya da kesintili olabilir. Sürekli Kontrol: Her zaman duyargadan gelen bir sinyali alır ve kontrol cihazı her zaman alan gereksinimlerini karşılamaya çalışır. Bu bazen "modülasyon" kontrol olarak adlandırılır. Kesintili Kontrol: Kontrol edilen cihazı sadece, 'açma-kapama' kontrol modunda olduğu gibi belirli sınırlara ulaşıldığında çalıştırır. Yüzer etki, oransal etki, integral etki ve türevsel etki, sürekli ya da modülasyon kontrol etkisinin tüm örnekleridir İki Konumlu Kontrol İki konumlu kontrol cihazı set değeri üstünde veya altında ayar değişkenini açar veya kapar. Kontrol cihazının çıkışı iki konumludur; ya tamamen açık ya da tamamen kapalıdır. Örneğin ayar değişkeni elektrik enerjisi olan bir sistemde kontrol cihazı, set değerinin altında elektrik enerjisini sisteme tamamen verir, set değerinin üstünde ise tamamen keser veya tam tersi düşünülebilir. İki konumlu kontrolde kontrol altında tutulan değişken örneğin sıcaklık, sürekli salınım halindedir. Set değerinin etrafında salınır. Bu salınımda tepeden tepeye değişim ve salınım sıklığı süreç karakteristiklerine bağlıdır. Örnek: Buhar ısıtma serpantininde bir solenoid ile çalıştırılan buhar vanası iki konumlu bir kontroldür. Bir oda duyargası sıcaklığı izler ve kontrol cihazı, sıcaklık ayar değerine değiştiğinde bir röle çıkışını çalıştırmak için bu
13 duyarga bilgisini kullanır. Sıcaklık ayar noktasının altında olduğunda solenoid vana 'AÇIK', sıcaklık ayar değerinin üzerinde olduğu zaman 'KAPALI' konumdadır. Cihazdan çıkışın ara bir durumu yoktur, ya açık ya da kapalıdır. Solenoid vana kontrol edilen ortam olan buhar üzerinde son etkisini verir. Zaman ve sıcaklık ile ilgili olarak iki konumlu kontrolün bir diyagramı aşağıda gösterilmiştir. Şekil-1.20 İki konumlu (AÇ-KAPAT) kontrol eylemi Yanıt eğrisi her zaman iki sınır "açık" ve 'kapalı' arasında çevrimsel işler ve ayar değerinden maksimum ve minimum sapma binaların ve tesisin termal ataleti nedeniyle uygulamada oluşur. Kontrol cihazının 'açtığı' veya 'kapattığı' sıcaklıklar arasındaki fark 'diferansiyel' veya 'ölü band' olarak adlandırılır. Eğer kullanılmayan bant büyükse bu durumda kontrol etkisiz hale gelir. Kontrol veya mekanik diferansiyel kontrol edilen değişkenin "açık" ve "kapalı" değerleri arasındaki farktır. İşletme ya da termal diferansiyel, yukarıdaki örnekte gerçek oda sıcaklığında salınım yapan kontrol edilen değişkenin aşırı değerleri (ayar değerinden maksimum ve minimum sapma) arasındaki farktır. Bu tip bir kontrolün ideal transfer eğrisi ise Şekil-1.21 de görülmektedir. Şekil-1.21 İdeal iki konumlu kontrol transfer eğrisi Ancak pratikte, endüstriyel sistemlerde bu tip ideal bir açık-kapalı kontrol sistemi kullanılmaz. Süreçteki bozucu faktörler ve elektriksel gürültü nedeniyle, set değeri geçişleri bu şekilde tek noktada olacak olursa sistem osilasyona geçer ve devamlı set değeri etrafında sık aralıklı açma, kapama yapar. Özellikle bu durum son kontrol elemanlarının çok kısa sürede tahrip olmasına sebep olur. Bu durumu önlemek için set değeri geçişlerinde histerisiz ya da sabit band oluşturulur. Şekil 3 te histerisizli ya da sabit bandlı açık-kapalı kontrol eğrisi görülmektedir.
14 Şekil-1.22 Histerisizli iki konumlu kontrol eğrisi Bu eğriden de anlaşılacağı üzere sıcaklık yükselirken, set değerini geçtiği anda enerjisi kesilmez, belli bir değer kadar yükselir ve o sabit değerden sonra kapanır. Sıcaklık düşmeye başlar, set değerine geldiği anda enerji açılmaz, set değerin altına sabit bir değer kadar düştükten sonra açılır. Böylece set değerinin etrafında sabit bir sıcaklık bandı vardır. Bu bandın genişliği ya da darlığı tamamen sürecin gerektirdiği kadar olmalıdır. Şekil deki histerisizli açık-kapalı kontrol formu transfer eğrisini göstermektedir. Şekil-1.23 Uygulamada histerisizli iki konumlu kontrol transfer eğrisi Isıtıcıya enerji verilmesine müteakip sıcaklık yükselmeye başlar. G, F ve set değerinde herhangi bir değişiklik olmayacaktır. Sıcaklık B noktasına geldiğinde ısıtıcının enerjisi kesilecektir. C noktasından D noktasına kadar sıcaklık kendi kendine bir miktar yükselip, tekrar düşecek; C noktasında ve set değerinde ısıtıcı kapalı, ancak E noktasının altına düştüğü anda ısıtıcının enerjisi verilecektir. F noktasından G noktasına kadar sıcaklık, ısıtıcı açık olmasına rağmen kendi kendine düşüşe devam edip, G noktasından sonra tekrar bir öndeki şekilde kontrol fonksiyonuna devam edecektir. Burada sabit band F ve B veya E ve C arasındaki sıcaklık fark değeridir. Her ne kadar açık-kapalı kontrol formu sıcaklık değişkeni ile incelendiyse de sıcaklık değişkeni yerine basınç, seviye, debi gibi değişkenler de düşünebilir. Sistemlerde en yaygın olarak açık-kapalı kontrol kullanılmasına rağmen bu kontrol formunun yeterli olmadığı süreçlerde bir üst kontrol formu olan oransal kontrole geçilir.
15 İki konumlu kontrolde işletimsel diferansiyel, kontrol diferansiyelinden daha büyüktür (işletme diferansiyeli> Kontrol diferansiyeli), çünkü gerçek oda sıcaklığı her zaman ekipmanın 'açık' ya da 'kapalı' konumundan geri kalır. Şekil-1.24 İki konumlu kontrolde kontrol diferansiyeli ile çalışma diferansiyeli arasındaki fark Uyarışlı (Antispatörlü) İki Konumlu Kontrol: İki konumlu kontrolde aşma (overshoot) ve düşmeleri (undershoot) azaltmak, gerçek diferansiyel ile kontrol diferansiyeli arasındaki farkı azaltmak için uyarıcı etkiler kullanılabilir. Örnek olarak iki konumlu bir ısıtma termostatının gövdesine konulan bir karbon direnç gövdenin ılık kalmasını sağlayarak erken devreye girmesini sağlayabilir (Şekil-1.25). Şekil-1.25 Uyarışlı iki konumlu kontrol Avantajları Bu en basit kontrol etkisi (ve kontrol cihazı ) tipidir ve nispeten ucuz olarak, kontrol edilen değişkenin bir aralıkta korunmasının kabul edilebilir olduğu birçok uygulamada kullanılır. Talep tarafında yavaş tepki hızı ve yüksek kapasiteye sahip tesis için daha uygundur, örneğin; sıcak su kazanı boru tesisatı üzerindeki 2-bağlantı noktalı veya 3- bağlantı noktalı vanalar. Dezavantajları Bu tür kontrolün dezavantajı nispeten kesin ve doğru olmamasıdır. İki konumlu (açık- kapalı) kontrol genellikle, hassa bir kontrolün gerekli olmadığı yerlerde, enerjinin sık sık açılıp kapatılması ile işletilemeyen sistemlerde, sıcaklıkların son derece yavaş değiştiği sistem kütlesinin çok büyük olduğu yerlerde veya bir sıcaklık alarmı için kullanılır. İki konumlu kontrol sistem dinamiği ile uygun olarak eşleşmelidir.
16 Kademeli (Step) İki Konumlu Kontrol: İki konumlu kontrolün bir özel uygulaması da kontrol cihazının birden fazla yükü sırasıyla kontrol etmesidir. Özellikle yükün mevsimsel olarak çok değiştiği ısıtma/soğutma uygulamalarında bu kontrol yöntemi, enerji tasarrufu sağlamak amacıyla tercih edilir. Örnek olarak bina ısıtmasında kullanılan kaskat kazan sistemleri bu kontrol yöntemiyle yüke bağlı olarak kontrol edilir. Şekil-1.26 İki kademeli kontrol ile bir yükün kontrolü Yüzer Kontrol Yüzer Kontrol AÇIK / KAPALI kontrol çeşididir. Bir yüzer kontrol yanıtı, bir değişken girişindeki bir değişime dayalı iki olası sayısal çıkış üretir. Bir çıkış kontrol edilen cihaza sinyali arttırırken, diğer çıkış kontrol edilen cihaza giden sinyali azaltır. Bu sınırları tanımlama için hiçbir standart yoktur, ancak "ayar değeri" ve "kullanılmayan bant" yaygındır. Ayar değeri bir ara değer belirler ve kullanılmayan bant üst ve alt sınırlar arasındaki farkı belirler(şekil-1.27). Şekil-1.27 Yüzer kontrolün bir vana kontrolü için kullanımı Yüzer kontrol olarak adlandırılmasının nedeni, kontrol edilen cihazın (vana veya damper) kontrol edilen değişken değerin seçilen iki sınır arasında kaldığı sürece sabit bir konumda kalmasıdır. Kontrol cihazının hiçbir sinyal göndermediği ama sistemin yüzer durumda olmasının kontrolünü sağladığı bir kullanılmayan banda veya yüzer banda sahip olması gereklidir. Yüzer kontrolün bir örneği Şekil-1.28 de gösterilmiştir.
17 Basit yüzer kontrol cihazları, ısıtma sistemlerinde kontrol edilen termostatın oluşturulan düzeltici eylemin etkilerini hızlı bir şekilde algılaması koşuluyla oldukça tatmin edicidir. Düzeltici eylem (bir vana veya damper hareketi) her zaman, sapma veya hata sinyalinin büyük veya küçük olup olmadığına bakılmaksızın basit yüzer kontrolde aynı oranda gerçekleşir. Şekil-1.28 Yüzer kontrol cevabı Kontrol edilen sıcaklığın istenen değere yakın veya uzak olup olmadığına bağlı olarak, iki veya daha fazla hızların birinde kontrol vanası veya damperinin hareket ettirildiği birden fazla hızlı yüzer kontrole sahip olması mümkündür. Yükün oldukça hızlı değiştiği koşullarda çok faydalıdır. Örnek: Yüzer kontrol için kontrol çıkışına bir örnek, bir hava kanalı sisteminde statik basınç istenen bir maksimuma ulaştığında motorlu damperlerin konumlandırılması ve statik basıncın önceden belirlenmiş bir minimuma düşmesi halinde damperinin tekrar konumlandırılmasıdır (Şekil-1.29). Diyafram basınç değişikliklerine tepki olarak hareket ettikçe, bu iki nokta arasında hiçbir geçiş etkisi olmaksızın iki ön ayar değerinde geçiş etkisine neden olmak için yüzer kontağı hareket ettirir. Yüksek kontak basınç önceden ayarlanmış "yüksek" seviyeye ulaştığında kapanırken, düşük kontak basınç önceden ayarlanmış "düşük" seviyeye ulaştığında kapanır. Basınç iki yüzer nokta (kullanılmayan bant) arasında dengede olursa hiçbir kontak yapılmaz. Kontrol çevriminde önemli termodinamik gecikme olan yerde yüzer kontrol iyi çalışmaz. Hızlı hava tarafı kontrol çevrimleri yüzer kontrole iyi yanıt verir. Şekil-1.29 Bir kanaldaki basıncın yüzer kontrolle ayarlanması Darbe Genişlikli Modülasyon: Yüzer kontrolün DDC kontrolle kullanılan bir varyasyonu darbe genişlikli (artışlı) modülasyon olarak adlandırılır. Bu tip kontrol saniyede belli sayıda açık ve kapalı konumlar arasında darbe yapar. Sonra bir değişkenin (sıcaklık gibi) cevabını bekler. Kontrollü değişken ayar noktasına yaklaştığında darbe sayıları kısalır. Bu eylem yüzer motor operatörlerinde hassas kontrole imkân verir.
18 Bu tip düzenleme bazı sıcaklık kontrollerinde başarılı olmuştur. Günümüzde kullanılan elektronik genleşme valflerinin bir kısmı evaporatördeki kızgınlığı bu prensiple (darbe genişlikli) ayarlamaktadır (Şekil-1.30). Şekil-1.30 Dalga modülasyonlu termo-elektronik genleşme vanası Oransal Kontrol Bu kontrol biçimi ile vana veya damper, kontrol edilen durumdaki hafif değişiklikler için yanıta orantılı olarak ara konumlarda durabilir. Bu nedenle, kontrol edilen cihaz, iki konumlu kontrol durumunda olduğu gibi komple strokunu çalıştırmaz. Ayrıca kontrol edilen cihaz, yüzer kontrolde olduğu gibi bir sınırı ulaşıncaya kadar hareket etmeye devam etmez. Bunun yerine, bu kontrol biçimi ile kontrol edilen cihaz derhal sistem gereksinimine orantılı bir konumu varsayar. Doğrusal bir ilişki, giriş ve çıkış arasında vardır. Bir ayar değeri, kısma aralığı ve etki normalde bu ilişkiyi tanımlar. Bu, iki konumlu sistemden daha hassas bir kontrol sistemidir ve açma-kapama kontrolü ile ilgili çevrimi ortadan kaldırmak için tasarlanmıştır. Bu büyük iklimlendirme sistemlerinde yaygındır. Bir oransal kontrol matematiksel olarak şu şekilde tanımlanabilir: V: Oransal kontrol çıkışı K p : Oransal kazanç (1/ kısma kademesi) e: Hata sinyali veya sapma V 0 : Sapma ayar parametresi (1.1) Kazanç (K p ) Oransal kontrol cihazı sürecin talep ettiği enerjiyi sürekli olarak ayar değişkenini ayarlayarak verir. Gereksinim duyulan enerji ile sunulan enerji arasında bir denge vardır. Elektrik enerjisi kullanılarak ısıtma yapılan bir süreçte, oransal kontrol cihazı ısıtıcının elektrik enerjisini sürecin sıcaklığını set edilen değerde tutabilecek kadar, sürecin gereksinim duyduğu kadar verir. Enerjinin %0 dan %100 e kadar ayarlanabildiği, oransal kontrol yapılabilen sıcaklık aralığına oransal bant denir. Genel olarak oransal bant, cihazın tam skala (span) değerinin bir yüzdesi olarak tanımlanır ve set değeri etrafında eşit olarak yayılır. Örneğin 80 C lik skalası olan bir cihazda %5 lik bir oransal bant demek 0.05 x 80 C = 4 C lik bir sıcaklık aralığı demektir. Bu 4 C lik aralığın 2 C si set değerinin üzerinde 2 C si set değerinin altında yer alır ve kontrol cihazı 4 C lik aralıkta oransal kontrol yapar. Değişik süreçlerde ve değişik şartlarda duruma en uygun oransal band seçilerek oransal kontrol yapılır. Aynı sistemde geniş ve dar, iki farklı oransal banda örnek alalım. Şekil-1.32 de geniş oransal band seçilmiştir.
19 Şekil-1.32 Geniş oransal band Geniş seçilmiş bandlarda, küçük oranda enerji artışı büyük sıcaklık artışına sebep olur veya küçük oranda enerji düşüşü büyük bir sıcaklık düşüşüne sebep olur. Şekil-1.33 de seçilen dar oransal bandda ise küçük bir sıcaklık artışı veya düşüşü sağlamak için, büyük oranda enerji artışı veya düşüşü yapmak gerekir. Bu bandı giderek daraltıp sıfırlayacak olursak, bu takdirde oransal kontrol cihazı açık-kapalı kontrol cihazı gibi çalışacaktır. Oransal band bir çok süreçte tam skala değerinin bir yüzdesi olarak tanımlanır. Yaygın olarak kullanılıyorsa da yine bazı süreçslerde kazanç tanımı kullanılmaktadır. Oransal band ve kontrol cihazı kazancı arasındaki bağıntı aşağıdaki gibidir. Böylece, görüldüğü gibi oransal band daraldıkça kazanç artmaktadır. (1.2) Şekil-1.33 Dar oransal band Kısma Kademesi Sistem kısma kademesi (KK) ölçülen değişkende (örnek olarak sıcaklık) kontrollü cihazın bir konumdan (strok) diğerine gezinmesi sonucu oluşan değişmedir. Aşağıdaki örnekte kısma kademesi 4 C olup operatör tam açık konumdan tam kapalı konuma gezinti yapmaktadır. Kısma kademesi oransal kazancın tersiyle oransaldır.
20 Şekil-1.34 Kısma kademesi Kısma kademesi bazen "hassasiyet" olarak tanımlanır. Tipik kısma kademeleri hava karışım kontrolü ve sıcak su kontrolü gibi mekanik kontrollerde 4 C -5 C dir. Bu zıt olarak oda kontrolleri daha sıkı olmak zorundadır, kısma kademeleri 1 /2 C dir. Kısma kademesi ile oransal band arasında aşağıdaki bağıntı vardır: (1.3) (1.4) Şayet kısma kademesi çok dar olmaya başlarsa, operatörün "avlanma" adı verilen moda girmesine neden olur. Bu modda operatör sürekli konum arar: tam açık, sonra tam kapalı, sonra tam açık vb. bir kontrol sistemi avlanıyorsa kontrol dışıdır. Avlanma olayını elemek, kontrol cihazı daha hassas olsun diye kısma kademesini attırmakla mümkün olabilir. Yalnızca oransal kontrol ile bir işlemin ayar noktasına oturtulması mümkün değildir. Bundan dolayı elle ayarlamaya (manuel reset) veya otomatik ayarlamaya (integral kontrol) ihtiyaç vardır. Pnömatik, elektronik analog kontroller ve elektronik sayısal kontroller gibi çok sayıda kontrol sistemleri yapı gereği oransaldır. Şekil-1.35 Elle ayarlamalı oransal kontrol döngüsü Oransal kontrolü blok şemalar ile açıklayacak olursak: Şekil 8 de de görüldüğü üzere, duyarga yardımıyla algılanan sıcaklık sinyali sıcaklık dengelemesi (kompanzasyon) yapıldıktan sonra yükseltici bir devreden geçerek
21 set değeri ile karşılaştırılır. İkisi arasındaki fark alınarak hata değeri veya fark değeri bulunur. Eğer bu değer (+) ise süreç, set edilen değerin altındadır. (-) ise, süreç set edilen değerin üzerindedir. (0) ise süreç set değerindedir. Şekil-1.36 Oransal kontrol blok şeması Örnek: Bir modülasyon vanası, soğuk besleme havası istenen bir ayar değerinde yükü karşılamak için tam yeterli olacak şekilde bir serpantine giren soğutulmuş su miktarını kontrol eder. Sıcaklık ayar değerinden daha fazla olursa, açma ve kapama süreleri sıcaklık farkı ile orantılı olarak değişir. Sıcaklığı ayar değerinin altında ise, çıkış daha uzun süre açık olacaktır; sıcaklık çok yüksek ise, çıkış daha uzun süre kapalı olacaktır. Oransal kontrol, ayarlanan sıcaklığın üstünde ve altındaki değişimler ile bir ayar değerini korur. Oda soğutma ile kullanılan oransal kontrolün bir grafiği aşağıda gösterilmiştir. Şekil-1.37 de ayar değerinin 23,5 C olmasına rağmen, sıcaklığın sabit kalmadığını görebiliriz. Enerjiyi ve mekanik soğutmayı boşa harcayarak ve konforlu olmayan sıcaklık salınımlarına yol açarak yükselip alçalmaktadır. Şekil-1.37 Oransal kontrol eylemi Oransal Kontrol Hakkında Bilgiler 1. Oransal etki ayar değeri etrafında bir oransal bant içinde gerçekleşir. Bu bandın dışında kontrol cihazı ya tamamen açık (bandın altı) ya da tamamen kapalı (bandın üstü) çıkış ile bir açma- kapama birimi olarak işler. Ayar noktasında (oransal bandın orta noktası) çıkış açık: kapalı oranı 1: 1 dir; yani, açık zamanı ve kapalı zamanı eşittir. 2. Oransal kontrolde, ölçülen değişkenin tek bir değeri kontrol edilen cihazın tam hareketine karşılık gelir ve tek bir değer kontrol edilen cihazda sıfır harekete karşılık gelir. Kontrol edilen cihazın tam kapalıdan
22 tam açığa hareket etmesine neden olan ölçülen değerdeki değişim kısma aralığı olarak adlandırılır. 3. Etkinin tipi kontrol yanıtının eğimini belirler. Doğrudan etkili oransal kontrol yanıtında, çıkış ölçülen değişkende bir artış ile artacaktır. Bir ters etkili yanıtta, çıkış ölçülen değişken arttıkça azalacaktır. 4. Özetle Ayar değeri istenen değerdir Kontrol noktası gerçek değerdir Ayar değeri Kontrol noktası = Hata veya sapma Şekil-1.38 Sadece oransal kontrol reaksiyon (cevap) eğrisi Oransal kontrolde kazanç (K p ) değerinin sistem hassasiyetinin ayarlanması için uygun değerlerde olması çok önemlidir. Şekil-1.39 da farklı oransal kazanç değerlerinin sistem reaksiyon eğrisine etkisi gösterilmiştir. Şekil-1.39 Farklı oransal kazanç değerlerinin oransal kontrol sistem cevabına etkisi Zaman Oransal Kontrol Zaman oransal kontrol formunda çalışan cihazlar röle çıkışına sahiptirler. Röle çıkışı sistem parametresine bağlı olarak tanımlanmış bir periyodun belli bir kısmında enerjilenir. Buna göre zaman oransal kontrolde Xp ile ifade edilen oransal bant ve ve Xt ile ifade edilen çalışma periyodu belirlenir. Aşağıdaki enerji-sıcaklık ve enerji-zaman diyagramlarında zaman oransal kontrol formu açıklanmıştır. Bu diyagramdan da izleneceği gibi sistem sıcaklığı set değerinde iken Xt periyodunun %50 sinde sisteme enerji verilir, %50 sinde ise kesilir. Eğer sıcaklık set değerinin altına düşerse darbe-periyot oranı otomatik olarak arttırılır. İstenilen hassasiyette kontrol yapılabilmesi için Xp ve Xt (sabit zaman) değerinin iyi seçilmesi gerekir.
23 Şekil-1.40 Zamana bağlı oransal kontrol İntegral Kontrol Etkisi İntegral kontrol nadiren tek başına kullanılır; genellikle diğer kontrol biçimlerine, özellikle oransal moda, önemli bir ilavedir. İntegral etki ile duyarga değer noktasının üzeri ve altından bir değer verdiği zaman, vana veya damperin sürekli bir hareketi vardır. Sapma mevcut ayar değerini oluştururken, kontrol cihazı sürücü ayar değerinden bir miktar sapmaya karşılık gelen bir hızda hareket ettirecektir. Başka bir deyişle, hareket hızı ayar değerinden bir miktar sapmanın bir fonksiyonudur Oransal + İntegral (PI) Kontrol Oransal + integral (PI) kontrol bazen yeniden ayarlamalı oransal gibi anılır ve sapmayı ortadan kaldırmak için tasarlanmıştır. Kontrol cihazı daima ayar değerine uymaya çalışır ve her yük değiştiğinde kontrol cihazı ayar değeri ve kontrol noktasını aynı hale getirmek için çalışır. PI kontrol zaman sürecinde sapma veya hatayı ölçer. Hata bütünleşiktir ve bu modelin oransal kısmından çıkış sinyaline son bir ayar yapılır. PI kontrol yanıtı kontrol çevrimini sapmayı sıfıra azaltmak için çalıştıracaktır. Oransal resetleme için kontrol cihazı elektronik integratör devresi kullanılır. Ölçülen değer ile set edilen değer arasındaki fark sinyalinin zamana göre integrali alınır. Bu integral değeri, fark değeri ile toplanır ve oransal band kaydırılmış olur. Bu şekilde sisteme verilen enerji otomatik olarak artırılır veya azaltılır ve süreç sıcaklığı set değerine oturtulur İntegratör devresi, gerekli enerji değişikliğine, set değeri ile ölçülen değer arasında fark kalmayıncaya kadar devam eder. Fark sinyali 0 olduğu anda artık integratör devresinin integralini alacağı bir sinyal sözkonusu değildir. Herhangi bir şekilde bazı değişiklikler olup, sıcaklık değeri set değerinden uzaklaşacak olursa tekrar fark sinyali oluşur ve integratör devresi gerekli düzeltici etkiyi gösterir. Şekil-1.41 Oransal+Integral kontrol formunu blok şema halinde göstermektedir. Şekil-1.41 Oransal + integral kontrol blok şeması İntegral kontrolde, kontrol etkisi sapma (e) nin integrali ile orantılı alınır. Matematiksel olarak bu şu şekilde yazılabilir. (1.5)
24 V p : Kontrol çıkışı K i : İntegral kazanç : zaman e: hata V 0 : sapma ayar parametresi Örnek: Bu yaklaşım örneğin, yükün nispeten kısa zaman sürelerinde büyük ölçüde dalgalandığı koşullarda alan sıcaklık kontrolü için uygulanacaktır. Oransal bant çok geniş olması gerektiğinden bu tek başına oransal kontrol ile elde edilemez. Ayrıca PI kontrol yakın kontrol gerektiren uygulamalarda daha genel kullanılmaktadır. Binalarda diğer PI kontrol örnekleri, karışım hava kontrolü, kanal statik basınç kontrolü ve serpantin kontrollerini içerir. Kontrol edilen odanın normalden büyük ebatta bir vanası olduğunu varsayalım. Uygun büyüklükte bir vanasın yerini tutan hiçbir şey olmadığı durumda, integral kontrol bu durumu daha az uygunsuz yapabilir. Sürücü / vana düzeneğinin salınımını durdurmak için, geniş bir kısma aralığı 4,5 C ayarlanabilir. Ancak, 4,5 C de salınan oda sıcaklığı genellikle kabul edilemez ve şikâyetler olağan hale gelebilir. Bu durumu düzeltmek için bir yol, oransal+ integral veya PI kontrol kullanmak olabilir. Şekil-1.42 Oransal + integral kontrol reaksiyon eğrisi Oransal + integral kontrolde oransal sabit (K p ) değeri ile integral zamanı (K i ) değerlerinin uygun ayarlanması çok önemlidir. Şekil-1.43 deki PI kontrolde bu parametrelerin sistem cevabına etkisi gösterilmiştir. Şekil-1.43 PI kontrolde parametre değişimlerinin sistem cevabına etkisi
25 Avantajları ve Sınırlamalar Bu tür kontrolün ana avantajı sapmanın azaltılabilmesidir. İyi kurulmuş bir PI kontrol çevrimi ayar değerine yakın dar bir bantta ve tüm kısma aralığı boyunca olmamak üzere çalışacaktır. Ayar değerleri dinamik olduğunda, ani yük değişiklikleri meydana geldiğinde veya kısma aralığı küçük ise PI kontrol çevrimleri düzgün işlemez Oransal +Türevsel Kontrol Türev kontrolü, kontrol cihazı çıkışı kontrol edilen değişkenin değişim oranının bir fonksiyonu olacak şekilde integral etkinin daha fazla bir gelişimini içerir. Bu kontrol biçimi, integral mod gibi, normalde tek başına fakat diğerleri ile kombinasyon halinde kullanılacaktır. Oransal kontrolde oluşan ölü band (ofset), oransal+türevsel kontrol ile de kaldırılabilir. Sıcaklık değişimlerinin hızlı olduğu süreçlerde oransal bandı aşağı veya yukarı kaydırmak için türevsel etkiden yararlanılabilir. Kaydırma hızı sıcaklığın değişim hızına oranlıdır. Oransal+Türevsel kontrolde set değeri ile ölçülen değer arasındaki fark sinyali elektronik türev devresine gider. Türevi alınan fark sinyali tekrar fark sinyali ile toplanır ve oransal devreden geçer. Bu şekilde düzeltme yapılmış olur. Türevsel etki oransal band içine girmeden başladığı için düzeltici etkisi hemen başlar. Bu yüzden sistemde ilk başlatma aşamasında aşırı taşma (overshoot) olması önlenir. Diğer bir deyişle türevsel etki taşmaları azaltır. Şekil-1.44 Oransal + türevsel kontrol blok şeması Oransal + İntegral + Türev (PID) Kontrol Oransal + integral + türev (PID) kontrol, bozulmadan dolayı sapmadaki ani değişiklikleri dikkate alan kontrol yanıtına öngörücü bir eleman ekler veya diğer bir deyişle (PID) kontrol PI kontrolün etkisini hızlandırır. Bu kontrol cihazı, sistemdeki değişiklikleri ünitenin otomatik olarak dengelemesine yardımcı olan iki ilave ayar ile oransal kontrolü birleştirir. PID hassas bir süreç kontrol uygulamasıdır ve yükün sık sık değiştiği ve kontrol cihazının ayar değeri, kullanılabilir enerji miktarı veya kontrol edilen kütledeki sık değişiklikleri otomatik olarak dengelemesi beklenen sistemlerde tavsiye edilir. Şekil-1.45 Oransal+Integral+Türevsel kontrolü blok şema halinde göstermektedir.
26 Şekil-1.45 Oransal+Integral+Türevsel kontrolü blok şeması Burada türevsel etki integratörden önce konulmuştur. Ölçülen sinyalin türevi alınır, kendisi ile toplanır, set değeri ile farkı alındıktan sonra da integratör devresinden geçirilir. Bu şekilde iki avantaj sağlanmış olur: 1. Türevsel etki set değerinden önce olduğu için set değeri değişimlerinden sistem önemli oranda etkilenmez. 2. Ayarlamaları uygun yapılmış bir sistemde taşma (overshoot) olmaksızın tatlı bir eğimle sıcaklık set değerine oturur. Sebebi ise sıcaklık set değerine ulaşıncaya kadar integratör devresinde türevi alınmış sinyalle fark sinyalinin toplamı yeterli seviyede bir değer oluşturur. PID kontrol, iklimlendirme sistemi çalışma aralığını sadece birkaç onda bir derece daraltarak ve oransal kontrolde yaşanan büyük ölçüde değişen sıcaklık salınımlarını ortadan kaldırarak ve bölge sıcaklığını ayar değerinin onda bir derecesi dâhilinde muhafaza ederek, kontrol sistemini ayar değerine kilitler. Bunun bir sonucu olarak, sistem bölge sıcaklığını korumak için, minimum mekanik soğutma veya ısıtma miktarı kullanır. PID iklimlendirme uygulamaları için çok uygun değildir, birinci neden iklimlendirme süreçleri hızlı kontrol yanıtı gerektirmez ve ikincisi işlem çok enerji verimli değildir. Uygulama kuralları etkili PID işlemi için, tüm çalışma şartlarında onların genelinde önemli bir basınç düşüşü meydana gelecek şekilde vanalar ve damperlerin normalden daha küçük olması gerektiğini söyler. Soğutulmuş veya ısıtma suyu dağıtımı sistemlerine uygulandığında, bu tavsiye edilen vana basıncı düşmesi gerekli pompalama gücünün mümkün olduğunca iki katı kadar olması önerilir. Şekil-1.46 Oransal + integral + türevsel kontrol
27 Bu kayıp büyür, çünkü PID kontrol değişken hızlı pompaları ve fanları onların "doğal eğrilerinden " (değişken hızlarda pompa ve fanın en yüksek verim eğrisi) uzağa taşır, böylece önemli ölçüde daha yüksek çalışma basıncı gereksinimleri eklerken çalışma verimini düşürür. PID kontrol eşitliği: Burada K d kontrolün türevsel kazancı, de/dt hatanın zamana bağlı türevidir. Türevsel teriminin eklenmesi kontrole bir miktar erken uyarım eylemi kazandırır, daha hızlı cevap oluşturur ve daha büyük kararlılık sağlar. Bununla birlikte türevsel terimi kontrolü gürültü sinyallerine karşı daha hassas hale getirir ve akort özelliği PI kontrolden daha zordur. Birçok iklimlendirme kontrol döngüleri yalnızca PI kontrolle yeterli olabilmektedir. Uyarlamalı kontrol veya kendi kendine akort özelliği, sayısal kontrolün bir biçimi olup burada kazanç faktörleri (K p, K i ve K a ) kontrol döngüsündeki sapmayı gidermek için sürekli veya periyodik olarak otomatik şekilde düzenlenir. (1.6) Şekil-1.47 P, PI, PID kontrol reaksiyon eğrilerinin karşılaştırılması Bulanık mantık kontrol (fuzzy logic) değişkenlerin kavramsal etkilerinin bir süreçte nasıl işlev yaptığını tasarımcı tarafından tanımlanabilmesine imkân tanıyan teorik setin bir biçimidir. Kontrol, bir işlem sınıfındaki üyeleri hesaplar ve sonra tasarımcı tarafından belirlenen kontrol kuralları setine dayalı nasıl bir kontrol eylemi yapacağına karar verir. PID kontrol sistemlerinde parametrelerin sistem hassasiyetine etkisi Şekil-1.48 de gösterilmiştir.
28 Şekil-1.48 PID kontrolde parametre değişimlerinin sistem cevabına etkisi PID Kontrolünün Dezavantajları 1. PID kontrolünün en ciddi dezavantajı verimsiz çalışmadır. Bazı dağıtım sistemlerinde yıllık güç tüketiminin dörtte üçüne ulaşan bir miktar, sadece PID kontrol kayıplarına isnat edilebilir. 2. PID kontrolü yoğun emek gerektirir ve uygulanması ve destek verilmesi pahalıya mal olabilir. 3. PID çevrimleri birbirinden tecritli çalıştığından dolayı, tüm yüklerin herhangi verilen bir zamanda karşılanacağını garanti edemez. 4. PID kontrolü kullanan herhangi bir dağıtım sistemi için hedef, sistemdeki akış değiştikçe, besleme ve dönüş kolektörleri genelinde basınç farkını her bir yükte sabit yapmaktır. Bunu başarmak için, tasarımcı sıklıkla dağıtım şebekesini normalden büyük gerçekleştirir veya tersine dönüş boru yapılandırmaları kullanır. Bu basınç dengeleme teknikleri maliyetlere eklenir. 5. PID kontrol sık vana ve damper konumu tekrar ayarlama gerektirir (1 ila 5 saniye yeniden konumlama aralığı önerilir). Bu, neredeyse sürekli yeniden konumlandırma, sürücü ömrünü kısaltır, bakım maliyetlerine eklenir ve kontrol kararlılığını süregelen bir husus yapar. 1.5 ORANSAL KONTROL CİHAZI ÇIKIŞLARI Oransal kontrol cihazı çıkışları çeşitli formlarda olabilir. Bunlara örnek olarak; 1. Zaman oransal çıkışı 2. Akım çıkışı 3. Gerilim çıkışını sayabiliriz. Ancak bunlardan birinci ve ikinci sıradakiler en yaygın biçimde kullanılır Zaman Oransal Çıkışı Zaman oransal çıkışta enerji, yüke belli bir periyodun yüzdesi olarak verilir. Şekil-1.49 da görüldüğü gibi 12 saniyelik bir periyoda sisteme 9 saniye enerji veriliyor. 3 saniye kesiliyor. Bunun anlamı sisteme 12 saniyelik periyodun %75 inde enerji veriliyor, %25 inde kesiliyor demektir. Şekil-1.49 Zaman oransal kontrol çıkışı
29 Bu tip çıkış en yaygın biçimde, son kontrol elemanı kontaktör veya triak, tristör olan süreçlerde görülür. Triak, tristör son kontrol elemanı olarak kullanıldığı zaman enerji kesip verme süreleri çok küçük aralıklara kadar indirilebilir. Bu süre 50 Hz lik şehir gerilimi periyodu altına düşecek olursa rastgele bir ateşleme, güç problemleri doğuracaktır. Bu yüzden, ateşleme sıfır geçişlerinde yapılır. Şekil-1.50 sıfır geçişi ateşleme prensibine uyulmadan kesilen sinüzoidal dalgayı göstermektedir. Şekil-1.50 Faz ateşlemeli zaman oransal çıkış Akım Çıkışı Akım çıkışı olarak en çok 4-20 ma çıkış sinyali görülür. Ancak 0-20 ma, 0-10 ma gibi değişik aralıklar da kullanılır. Şekil-1.51 akım çıkışa bir örnektir. Şekil-1.51 Akım çıkışı Gerilim Çıkışı Gerilim çıkışta 0-1 V, 0-5 V, 0-10 V gibi değerler en yaygın kullanılan değerlerdir. Burada da enerji sisteme düşük değerde %0, yüksek değerde %100 olarak verilir. Örneğin, 0 Volt luk bir kontrol çıkışında enerji %0 ve 1 Volt luk kontrol çıkışında da %100 olarak verilir. Akım ve gerilim kontrol çıkışı daha çok, motorla sürülen vanalarda, motorla çalışan damperlerde, fuel-oil yakan bek ve brülörlerin sürülmesinde kullanılır. 1.5 KONTROL CİHAZLARININ AYARLANMASI (AKORT) Kontrol cihazlarını sistemli olarak ayarlanması tüm kontrollerin verimini arttırır ve özellikle sayısal kontroller için önemlidir. İlk olarak kontrol edilen işlem çeşitli ayar değerleri arasında, şu sorulara cevap vermek amacıyla, elle kontrol edilmelidir: İşlem gürültülü mü? (kontrollü değişkende hızlı dalgalanmalar var mı?) Operatör kesintileri (geri ani hareket) uygun seviyede mi? Ayar noktasını sürdürmek ve değiştirmek kolay mı? (veya zor mu?) İşlemin operasyon bölgesi çok hassas mı? (yüksek kazanç faktörü) Şayet işlem elle kontrol edilemiyorsa kontrol cihazını ayarlamadan önce bu durum teşhis edilmeli ve düzeltilmelidir.
30 Ayar işlemi, kontrol sisteminin kararlı durum ve geçici karakteristiklerini belirlemek için, kontrol parametrelerini seçer. İklimlendirme işlemleri doğrusal değildir ve karakteristiklerinin değişimi mevsimlere bağlıdır. Kontroller, bir çalışma durumu kararsız durum değişimine başladığı şartlarda, ayarlanır. İyi ayarlanmış bir kontrol cihazı: 1. Kararlı durumda ayar noktasından olan sapma (hata) en düşük seviyededir. 2. Karışıklık durumunda hızlıca tepki verir. 3. Tüm çalışma şartları altında kararlılığını sürdürür. Oransal kontrollerin ayarı, minimum kararlı durum hatası ile kararlı kademesinin sürdürülebilir olması arasında bir uzlaşmadır. Oransal ve integral (PI) kontrol bu uzlaşmayı en düşük seviyede tutar çünkü oransal terimi kontrolün karışıklığa olan tepkisini belirlerken, integral eylemi kararlı sabit hata seviyesini düşürür Oransal ve İntegral (PI) Kontrollerin Ayarı PI parametrelerinin ayarlanmasında en yaygın yöntem açık ve kapalı döngülü işlem teşhis yöntemleri ve deneme-yanılma yöntemidir. Kapalı döngü yönteminde kontrol cihazı sadece oransal konumda iken bir ayar değişiminden sonra cihaz sürekli çevrime başlayıncaya kadar kazanç faktörü arttırılır (Şekil-1.52 de K p =40). Oransal ve integral terimleri daha sonra çevrim dalgalanma periyodundan ve oransal değerinin neden olduğu çevrimden hesaplanır. Açık çevrim yönteminde bir adım değişmesi girilerek kontrol döngüsü açılır. İşlem transfer fonksiyonu parametrelerini hesaplamak için bir grafik teknik kullanılır. Oransal ve integral terimleri, bir dizi denklemler kullanılarak bulunan işlem parametrelerinden yararlanılarak hesaplanır. Şekil-1.52 İntegral eylemi olmadan çeşitli oransal kontrollerde ayar noktasındaki adım değişimine basma hava sıcaklık tepkisi Deneme yanılma yöntemi, yalnızca oransal kontrol modunda iken gözlenen bir ayar noktasına olan istenen tepkiyi bulmak için kazanç faktörünün yeniden ayarlanmasını kapsar. Geleneksel ayarlama kurallarına göre başlangıçta ayar noktasını hafifçe geçmeli ve arkasından hızlıca kararlı durumlara düşme gerçekleşmelidir. Ayar noktası değişmeleri kontrol cihazının doygun olduğu durumlarda yapılmalı veya sınırları aşmaktan kaçınılmalıdır. Ardından, ayar noktası oransal kontrol ile benzer tepkileri verinceye kadar integral terimi arttırılır, fakat bu tepki ayar noktası etrafında oluşmalıdır (Şekil-1.53).
31 Şekil-1.53 Sabit oransal kazançta değişik integral kazançları için ayar noktasındaki hava sıcaklığının adım değişimine tepkisi Sayısal Kontrollerin Ayarı Sayısal kontrollerin ayarlamasında ilave bazı parametrelerin belirlenmesi gerekebilir. Sayısal kontrollerin örnekleme aralığı kritik bir seçimdir. Örnekleme seviyesi uygun seçilmezse harmonik sapma ortaya çıkar. Bu genelde fabrikada ayarlanır ve değiştirilemeyebilir. Bir kontrol örnekleme aralığı, kontrollü işlem genellikle uygun kontrol yaptığındaki zaman sabitinin yarısı kadardır. Birçok sayısal kontrol algoritmaları işlem ayar noktası civarında iken bir hata ölü bandını kaldırmak için kontrol eylemi gerektirmez. Sayısal kontroller ile kesinti (histerisiz) dengelemesi yapılabilir fakat çok dikkatli uygulanmalıdır çünkü aşırı dengeleme kontrol döngüsünde aşırı salınımlara neden olabilir PID Parametrelerin Ayarlanması Manuel İşlem Ziegler Nichols metoduna göre PID Parametreleri manuel olarak aşağıdaki şekilde ayarlanması mümkündür. P parametresi %100 pozisyona alınır I (Integral) ve D (Türevsel )etkiler sıfırlanır. Sistem çalışmaya başladıktan sonra set noktası etrafında sabit genlikli salınım elde edilinceye kadar P oransal band değeri değiştirilir. Sabit genlikli salınımın elde edildiği P değeri ile iki tepe değeri arasındaki zaman kullanılarak P, I, D değerleri hesaplanır. Şekil-1.54
32 Şekil-1.55 Parametrelerin Sabitleştirilme Oranları Kendi Kendine Akort (Auto-Tune) İşlemi Kontrolün zor olduğu süreçlerde PID parametrelerini uygun bir şekilde ayarlamak, süreci tam istenilen set noktasına oturtmak uzmanlık ve zaman ister. Bu sakıncalar mikroişlemci donanımlı cihazların kendi kendine akort (self tuning) özelliği sayesinde giderilir. Bu özelliğe sahip bir PID kontrol cihazı bu kontrol formuna ait parametreleri sürecin cevap hızına göre kendisi ayarlar ve set noktasına oturtur. PID kontrol formunda az da olsa başlangıçtaki salınımları önlemek ve daha hızlı bir şekilde süreci set noktasına oturtmak için kendi kendine ayar özelliği ile birlikte ön ayar özelliği de kullanılır.
33 Şekil-1.56 Kendi kendine akort (self-tuning) özelliği Cihazlarındaki auto-tune işleminin ikinci kısmı yani parametrelerin bulunması kısmı limit cycle metodu ile yapılır. Öncelikle belli bir set değeri etrafındaki küçük salınımların elde edilmesi sağlanır. Auto tune işlemi başladığında sistem auto-tune işlemi için belirlenen set noktası (kırmızı sürekli çizgi) çevresinde aç /kapat (on/off) kontrol yapacak şekilde salınım yaptırmaktadır. Şekil-1.57 Bu işlem yapılırken süreç değeri sürekli kontrol edilerek bu salınımın aslında hangi set değeri için yapılması gerektiği (noktalı mavi çizgi) bulunmaktadır. Sistemin iki defa salınım yapması sağlanır. Bunun amacı ikinci salınımda daha kararlı bir salınımın elde edilecek olması (Autotune için verilen set noktası değeri 100 derece olsun (kırmızıçizgi). Salınımın maksimum ve minimum noktaları ise 90 C ve 150 C olsun. Autotune başladığında sistem 100 C etrafında aç/kapat kontrol için salınım yaparken maksimum 150 C ve minimum 90 C değerler alabildiği tespit edilsin. Ayrıca aç ve kapat kalma süreleri de (sarı ve yeşille belirlenen süreler) belirlensin. Bu değerler için cihazın çıkış değeri bulunsun, örneğin %30 gibi. Bu değerler kullanılarak sistemin aslında 120 C etrafında mavi kesikli çizgi ile belirlenen set noktası etrafında (sarı ve yeşil taramalı sürelerden bulunan) yeni çıkış değeri için yine aynı salınımı yapacağı bulunur. Geri kalan işlem, bilinen limit cycle metodu ve bu metottan elde edilen değerlerin Ziegler-Nichols teoremine uygulanması ve P, I, D parametrelerinin bulunmasından ibarettir.
34 Şekil-1.58 Cihazlarının autotune işleminin birinci kısmı bittiğinde set noktası değeri yeni bulunan (grafikteki kesikli mavi çizgi) değere ayarlanır. Buradan itibaren limit cycle metodu devreye girmektedir. Yeni hesaplanan çıkış değeri h kadar artırılıp, h kadar azaltılarak süreç değerinin belli bir sabit salınım yapması sağlanır. Yukarıdaki şekilde sistem üst kısımdaki kırmızı ile belirtilen set noktası etrafında a kadar yukarı ve aşağı salınırken, bu a ve yine şekildeki Pu nun ölçülmesi gerekiyor. (örneğin sistem 120 C set edilmiş ve süreç değeri derece arasında gidip geliyor. Bu durumda a = 5 C olmaktadır.) Bulunan bu değerler aşağıdaki formülde yerine konuyor. Sistemin Avantajları İşlem sırasında hiçbir el ile müdahale yok. Sadece bir tuş işlemi ile başlatılıyor. İşlem göreceli olarak çok kısa sürüyor. 1.6 DDC KULLANMANIN AVANTAJLARI Eski kontrol teknolojilerine (pnömatik veya dağıtımlı elektronik) göre doğrudan sayısal kontrolün yararı, kontrol etkinliğini iyileştirmesi ve kontrol verimliliğini artırmasıdır. İklimlendirme için DDC sistemlerinin birçok avantajı vardır. 1. Hız-Sinyaller anında gönderilebilir. 2. Karmaşık hesaplamalar- Bilgisayar, gerekli süre nedeniyle bir teknisyenin yapması mümkün olmadığı çok sayıda karmaşık hesaplamaları çözebilir. 3. Güvenilirlik - Bilgisayar bir sorunu hep aynı şekilde çalışır bu yüzden ona beslenen bilgi doğru olduğu sürece güvenilir ve doğrudur. 4. Merkezi izleme ve kontrol Bütün bir sistemi tek bir yerden kontrol edilebilir. Bu binanın sistemi veya birçok sistem ile anlık operatör etkileşimini sağlar. Onlar bir bilgisayar ekranı aracılığıyla binada "Neler
BÖLÜM 5 OTOMATİK KONTROL FORMLARI Otomatik kontrolda, kontrol edici cihazın, set değeri etrafında gereken hassasiyetle çalışırken, hatayı gereken oranda minimuma indirecek çeşitli kontrol formları vardır.
KONTROL ORGANI VE SİSTEMLERİ: Open and Closed Loop Control(Açık ve kapalı Çevrim) KONTROL SİSTEMLERİ : 1) Açık çevrim Kontrol sistemleri 2) Kapalı Çevrim Kontrol Sistemleri Kontrol Sistemlerin kullanılması
T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAKİNA TEORİSİ, SİSTEM DİNAMİĞİ VE KONTROL ANA BİLİM DALI LABORATUARI PROSES KONTROL DENEY FÖYÜ 2016 GÜZ 1 PROSES KONTROL SİSTEMİ
1 1 TEMEL KAVRAMLAR VE SINIFLANDIRMA 1.1 KONTROLA OLAN İHTİYAÇ Kontroller, kararlı durum şartlarının sağlanması gerektiği yerlerde ve yükün değişken durumlarda gereklidir. Kontrollerin fonksiyonu, yükün
PROGRAMIN ADI DERSĐN ADI DERSĐN ĐŞLENECEĞĐ YARIYIL HAFTALIK DERS SAATĐ DERSĐN SÜRESĐ ENDÜSTRĐYEL OTOMASYON SÜREÇ KONTROL 2. Yıl III. Yarıyıl 4 (Teori: 3, Uygulama: 1, Kredi:4) 56 Saat AMAÇLAR 1. Endüstride
OTOMATİK KONTROL SİSTEMLERİ TEMEL KAVRAMLAR VE TANIMLAR KONTROL SİSTEMLERİ GİRİŞ Son yıllarda kontrol sistemleri, insanlığın ve uygarlığın gelişme ve ilerlemesinde çok önemli rol oynayan bir bilim dalı
1.0. OTOMATİK KONTROL VANALARI UYGULAMALARI Otomatik kontrol sistemlerinin en önemli elemanları olan motorlu vanaların kendilerinden beklenen görevi tam olarak yerine getirebilmeleri için, hidronik devre
YAPILARDA OTOMASYON ve ENERJİ YÖNETİMİ OTOMATİK KONTROL III. Bölüm MEKANİK TESİSATLARDA OTOMASYON Kullanım Sıcak Su Tesisatı (Boyler) Boyler düzeneği Güneş enerji destekli boyler düzeneği Boyler düzeneği
PID SÜREKLİ KONTROL ORGANI: Kontrol edilen değişken sürekli bir şekilde ölçüldükten sonra bir referans değer ile karşılaştırılır. Oluşacak en küçük bir hata durumunda hata sinyalini değerlendirdikten sonra,
Ontrol E0 KONTROL PANELİ MÜHENDİSLİK KILAVUZU KP0048 GİRİŞ E0 Kontrol Paneli, bir dizi parametre ayarına dayanan basit konfigürasyon olanağıyla, çok geniş bir yelpazede kapsamlı otomatik kontrol çözümleri
39 BÖLÜM-6 BLOK DİYAGRAMLARI Kontrol sistemlerinin görünür hale getirilmesi Bileşenlerin transfer fonksiyonlarını gösterir. Sistemin fiziksel yapısını yansıtır. Kontrol giriş ve çıkışlarını karakterize
KESİKLİ İŞLETİLEN PİLOT ÖLÇEKLİ DOLGULU DAMITMA KOLONUNDA ÜST ÜRÜN SICAKLIĞININ SET NOKTASI DEĞİŞİMİNDE GERİ BESLEMELİ KONTROLU B. HACIBEKİROĞLU, Y. GÖKÇE, S. ERTUNÇ, B. AKAY Ankara Üniversitesi, Mühendislik
YAPILARDA OTOMASYON ve ENERJİ YÖNETİMİ OTOMATİK KONTROL I. Bölüm TEMEL KAVRAMLAR ve SINIFLANDIRMA GENEL BİLGİLER Doğada, çevrede, günlük işlerde ve endüstriyel alanda kullanılan, sınırsız sayıda kontrol
HAZIRLAYAN : ARŞ. GÖR. BURAK TEKİN PROSES KONTROL Proses, dilimize İngilizceden girmiş yapancı kökenli bir kelimedir. Tam Türkçe karşılığı, süreç demektir. Kimya endüstrisinde süreçten kasıt, Isıtma, soğutma,
HT 150 SET LCD li Kablosuz Oda Termostatı Kontrolleri HT 150 SET kablosuz oda termostatıdır. Kullanıcı oda termostatını ihtiyacı doğrultusunda ayarlayıp daha konforlu ve ekonomik bir ısınma sağlar. - Hassas
HT 250 SET LCD li Kablosuz Oda Termostatı Kontrolleri HT 250 SET kablosuz oda termostatıdır. Kullanıcı oda termostatını ihtiyacı doğrultusunda ayarlayıp daha konforlu ve ekonomik bir ısınma sağlar. - Hassas
L-ION İçindekiler Giriş...1 Üfleme Havasından Kontrol Senaryosu...2 Analog Giriş Parametreleri...3 Dijital Giriş Parametreleri...4 Analog Oransal ve Yüzer Çıkış Parametreleri...4 Kontrol Tanımı Parametreleri...5
Yrd. Doç. Dr. Hüseyin BULGURCU Prof. Dr. Cemal OKUYAN 25-27 MAYIS 2012 ÇANKIRI 1 1. Ev tipi soğutma 2. Ticari tip soğutma 3. Endüstriyel soğutma 2 1. Bireysel iklimlendirme (Split, paket, vb.) 2. Ticari
HT 200 LCD li Oda Termostat Kontrolleri HT 200 kablolu oda termostatıdır. Kullanıcı oda termostatını ihtiyacı doğrultusunda ayarlayıp daha konforlu ve ekonomik bir ısınma sağlar. - Hassas sıcaklık ölçme
Açık Çevrim Kontrol Açık Çevrim Kontrol Açık çevrim kontrol ileri kontrol prosesi olarak da ifade edilebilir. Yandaki şekilde açık çevrim oda sıcaklık kontrolü yapılmaktadır. Burada referans olarak dışarı
1.0. OTOMATİK KONTROL VANALARI UYGULAMALARI Otomatik kontrol sistemlerinin en önemli elemanları olan motorlu vanaların kendilerinden beklenen görevi tam olarak yerine getirebilmeleri için, hidronik devre
PANEL RADYATÖR DENEYİ 1. Deneyin Amacı Binalarda ısıtma amaçlı kullanılan bir panel radyatörün ısıtma gücünü oda sıcaklığından başlayıp kararlı rejime ulaşana kadar zamana bağlı olarak incelemektir. 2.
DENEY 1 1.1. DC GERİLİM ÖLÇÜMÜ 1. DC gerilimin nasıl ölçüldüğünü öğrenmek. 2. KL-21001 Deney Düzeneğini tanımak. 3. Voltmetrenin nasıl kullanıldığını öğrenmek. Devre elemanı üzerinden akım akmasını sağlayan
EVHRAC Fonksiyonu Bilindiği gibi binalarda hava kalitesinin arttırılması için iç ortam havasının egzost edilmesi ve yerine taze hava verilmesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Her ne kadar ısı geri kazanım cihazları
2 Borulu Fan Coil Termostat Isıtma ya da soğutma modu için manuel ve dijital anahtarlı ve fan fonksiyonlu oda termostatı 2 pozisyon kontrol Manuel 3 kademe fan düğmesi AC 230 V ON/OFF Isıtma modunda fan
Robot Bilimi Robot Kontrol Sistemleri Öğr. Gör. M. Ozan AKI r1.0 Robot Kontrol Yapısı Robotlar (Aynı zamanda insanlarda); Çevrelerini Algılarlar Karar verirler (Amaçları, Görevleri v.s.) Çevrelerine Tepki
ABR 320 SET LCD li Kablosuz Oda Termostat Kontrolleri Sadece ısıtma ve sadece soğutma ayarı ON/OFF Kontrol Pil DC 3 V (2 1,5V AA Alkaline pil) Alıcı AC 250 V-10A (SPDT) Kullanım ABR 320 SET oda termostatları
DOĞALGAZ YAKMADA ELEKTRONİK DONANIMLAR VE EMNİYET SİSTEMLERİ 135 Haluk SÖZER ÖZET Endüstriyel yakma sistemlerinde proses tipine göre birden çok ısıtma yöntemi uygulanmaktadır. Endüstriyel proses ısıtma
Dört genel BASINÇ KALIBRASYONU SORUNU Basınç kalibrasyonu, işlemleri optimize etmeye ve tesis güvenliğini sağlamaya yardımcı olan proses kontrolü sistemleri için genellikle kritik bir faktördür. Basınç
OTOMASYON SİSTEMLERİ Hazırlayan Yrd.Doç.Dr.Birol Arifoğlu Temel Kavramlar ve Tanımlar Açık Çevrim Kontrol Sistemleri Kapalı Çevrim (Geri Beslemeli) Kontrol Sistemleri İleri Beslemeli Kontrol Sistemleri
Acvatix yüksek enerji verimliliği için mükemmel tasarlanmış kombine balans vanaları HVAC tesisatlarının planlanması, montajı ve işletmeye alınması için artırılmış esneklik ve kolaylık Answers for infrastructure.
Elektronik Kontrol Paneli L-ION-EF21 Mikrokontrolör esaslı dijital teknoloji Gelişmiş kullanıcı arabirimi 2x16 Dijital LCD gösterge Kullanışlı Türkçe menü yapısı Parametre ayarları ile çok çeşitli sistemlere
HT 300 SET LCD li Kablosuz Oda Termostatı Kontrolleri HT 300 SET kablosuz oda termostatıdır. Kullanıcı oda termostatını ihtiyacı doğrultusunda ayarlayıp daha konforlu ve ekonomik bir ısınma sağlar. Dokunmatik
T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ISI TRANSFERİ LABORATUVARI ISI POMPASI DENEY FÖYÜ 1. DENEYİN AMACI Isı pompası deneyi ile, günümüzde bir çok alanda kullanılan ısı pompalarının
Hidrolikte kolaylık Enerji tasarruflu HVAC tesisatlarının kolay ve esnek bir şekilde planlanması ve uygulanması için Acvatix kombine balans vanaları Enerji tasarruflu tesisatlar tasarlamak için Combi Valve
010 SİSTEMİ 1 VOLUMETRİK DAĞITICILAR US ve USM Serisi volumetrik yağlama blokları endirek yağlama için tasarlanmıştır. Pompa basıncının düşmesinden sonra yağlama bloklarına gönderilen yağ yaylar vasıtasıyla
CR24 Oransal sıcaklık kontrol termostatı Bireysel sıcaklık kontrolü için sistem çözümleri + Havalı, sulu ve karışık ısıtma soğutma sistemlerine uygun bireysel konfor ürünleri Oransal oda sıcaklığı kontrol
BİNA YÖNETİM SİSTEMLERİ GİRİŞ : Bir binanın işletilmesinde her adımda çalışan insanlar var. Günümüzde bilgisayarlar insanların yaptıkları işlerin çoğunu üstlenmekte ve bunları kusursuz olarak gerçekleştirmektedirler.
OTOMATİK KONTROL SİSTEMLERİ TEMEL KAVRAMLAR VE TANIMLAR KONTROL SİSTEMLERİ GİRİŞ Son yıllarda kontrol sistemleri, insanlığın ve uygarlığın gelişme ve ilerlemesinde çok önemli rol oynayan bir bilim dalı
OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ Prof. Dr. Atatürk Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Makina Mühendisliği Bölümü, Erzurum Otomotivde Isıtma, Havalandırma ve Amaç; - Tüm yolcular için gerekli konforun sağlanması,
Yumuşak Yol Vericiler - TEORİ 1. Gerilimi Düşürerek Yolverme Alternatif akım endüksiyon motorları, şebeke gerilimine direkt olarak bağlandıklarında, yol alma başlangıcında şebekeden Kilitli Rotor Akımı
Hidrolik devre sembolleri Hidrolik Devre Kontrol ve Ekipman Sembolleri Çizgi Temel Semboller Sürekli Çizgi - Akış hattını gösterir Daire - Yarımdaire Kare - Dikdörtgen Dörtgen Çeşitli Semboller Üçgen Pompa
L-ION İçindekiler Giriş...1 Isıtma Eşanjörü Kontrol Senaryosu...2 Analog Giriş Parametreleri...2 Dijital Giriş Parametreleri...3 Analog Oransal ve Yüzer Çıkış Parametreleri...3 Kontrol Tanımı Parametreleri...4
DEĞİŞKEN DEBİLİ HAVA DAMPERLERİ VAV değişken debi damperi tek kanalda yüksek hızlarda değişken debi veya değişken akış oranlı uygulamalar için dizayn edilmiş olup hem üfleme hem de emiş için kullanılabilir.
Home Station Isı İstasyonu Çözümleri Merkezi ısıtma sistemlerinde, daire ısıtma ve termostatik kontrollü sıcak su için ALNA HOME STATION su ısıtıcısı ve fark basınç kontrolü ile tam bir çözümdür. Özellikler
Koruma Röleleri AŞIRI AKIM KORUMA RÖLELERİ Trafolarda Meydana Gelen Aşırı Akımların Nedenleri Trafolarda meydana gelen arızaların başlıca nedenleri şunlardır: >Transformatör sargılarında aşırı yüklenme
VERİMLİ KÜMES SİSTEMLERİ Sıcak Sulu Isıtma Sistemleri www.tavsan.com.tr Tek bir hava dağıtım ünitesinden kuru ısı. Sadece mükemmel! Kümesler için sıcak sulu ısıtma sistemleri Kümeste canlı sağlığı ve verimliliği
KLS HAVUZ NEM ALMA SANTRALİ Kapalı yüzme havuzlarında nem oranının VDI 2089 a göre 40 % ϕ 64 % değerleri arasında olması gerekmektedir. Bu değerlerin üzerine çıkması ortamda virüs, bakteri ve mantar gibi
Çizgi Temel Semboller Sürekli Çizgi - Akış hattını gösterir Kesik Çizgi - Pilot veya drenaj hattını gösterir Bir ünitedeki iki veya daha fazla fonksiyonu gösterir Daire - Yarımdaire Daire - Enerji çevrim
1 1 2 2 60 mm/2.36 inch 87 mm/3.43 inch ±1.5 m ±60 inch >0.2 m >8 inch 3 34 mm/1.34 inch 125 mm/4.92 inch 3 İngilizce metin asıl talimattır. Diğer diller asıl talimatların çevirileridir. İçindekiler 1.
GİRİŞ Kontrol işlemlerine günlük hayatın hemen her anında rastlanır. Bilinçli ya da bilinçsiz olarak kontrol işlemleri uygular, kontrol işlemleri içinde davranırız. Kontrol işlemlerinin birçoğu otomatik
FOUR - CFHR Yüksek Verimli Karşıt Akışlı Isı Geri Kazanım Cihazı SEASON Doğu İklimlendirme A.Ş. Markasıdır FOUR - CFHR Yüksek Verimli Karşıt Akışlı Isı Geri Kazanım Cihazı Egzoz hava filtresi Karşıt akışlı
Akım ve Direnç Elektriksel olaylarla ilgili buraya kadar yaptığımız tartışmalar durgun yüklerle veya elektrostatikle sınırlı kalmıştır. Şimdi, elektrik yüklerinin hareket halinde olduğu durumları inceleyeceğiz.
Ölçüm Temelleri Deney 1 Deney 1-1 Direnç Ölçümü GENEL BİLGİLER Tüm malzemeler, bir devrede elektrik akımı akışına karşı koyan, elektriksel dirence sahiptir. Elektriksel direncin ölçü birimi ohmdur (Ω).
Endüstriyel Sensörler ve Uygulama Alanları Kalite kontrol amaçlı ölçme sistemleri, üretim ve montaj hatlarında imalat sürecinin en önemli aşamalarındandır. Günümüz teknolojisi mükemmelliği ve üretimdeki
Sistemlerin analizi Kontrol Sistemlerinin Analizi Otomatik kontrol mühendisinin görevi sisteme uygun kontrolör tasarlamaktır. Bunun için öncelikle sistemin analiz edilmesi gerekir. Bunun için test sinyalleri
Teknik bilgi 2003 Münferit mahal sıcaklık kontrol elemanları İşlevi: Oventrop oda termostatları ile, Oventrop elektro-termik servo tahrikler ve Oventrop radyatör vanaları kullanarak, münferit mahal sıcaklık
Derste Neler Anlatılacak? Temel Mekatronik Birimler,temel birim dönüşümü Güncel konular(hes,termik Santral,Rüzgar Enerjisi,Güneş Enerjisi,Doğalgaz,Biyogaz vs.) Mekatroniğin uygulama alanları Temel Mekanik
HAVA KAYNAKLI ISI POMPALARI Hava kaynaklı ısı pompalar, en kolay bulunabilen ısı kaynağı olan çevre havasındaki enerjiyi kullanarak, mahalde ısıtma veya soğutma yapabilen cihazlardır. Kay-nak tarafında
ED12-REGÜLATÖRLER 2013 Regülatörler Şebeke gerilimindeki yükselme düşme gibi dengesizlikleri önleyip gerilim regülasyonu yapan elektriksel cihazlara regülatör denir. Regülatörler elektrik enerjisini içerisindeki
İSTTERM ISI İSTASYONLARI Merkezi ısıtma sistemlerinde, daire ısıtma ve termostatik kontrollü sıcak su için ısı istasyonu. İSTTERM ISI İSTASYONLARI, su ısıtıcısı ve fark basınç kontrolü ile tam bir çözümdür.
Oransal Kontrol Cihazı RWF 40 Güç artımı AÇ/2. kademe Güç azaltma KAPAT/1ci kademe Brülör devrede Değer azaltma 2ci kademe çalışma Gerçek değer görünümü (kırmızı) Ayar noktası görünümü (yeşil) El kontrol
MEKSİS KAZAN KONTROL PANELLERİ 1-ÇİFT TERMOSTATLI KAZAN PANELİ Brülör 1. ve 2. kademeye kumanda eder. Kazan suyu sıcaklığını gösterir. Kazan basıncını gösterir. Ayarlanan limit sıcaklıkta sistemi kitler.
Sistem nedir? Birbirleriyle ilişkide olan elemanlar topluluğuna sistem denir. Yrd. Doç. Dr. Fatih KELEŞ Fiziksel sistemler, belirli bir görevi gerçekleştirmek üzere birbirlerine bağlanmış fiziksel eleman
GW420 Kurutma Makinesi Bilgisayar Kullanım Klavuzu Lütfen kurulumdan önce dikkatle okuyunuz. KATALOG Bölüm 1 Klavye Arayüzü... 1 Bölüm 2 Çalışma Talimatı... 2 1. Sistem Başlatma... 2 2. Parametre Ayarları...