Transkript
1 Girifl: ÇUKUROVA DA FRANSIZ-ERMEN fib RL ( ) SÜLEYMAN HAT PO LU * Birinci Dünya Savafl sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi ni takip eden günlerde Türk yurdu yer yer iflgallere u rarken Çukurova yöresi de 1918 y l n n Kas m ve Aral k aylar nda Frans z ve ngiliz ortak iflgaline u ram flt. Çukurova bölgesi, ortak bir iflgale u ramas na ra men, bu bölgede ngilizlerle Frans zlar aras nda nüfuz yönünden siyasi bir çekiflme kendini gösteriyordu. Fransa, ngiltere üzerinde yapt bask dan baflar yla ç kacak, Suriye ve Kilikya bölgesini kendi nüfuzu alt na alacakt 1. Nitekim 15 Eylül 1919 tarihinde Suriye ve Kilikya'da iflgal kuvvetlerinin tebdili hakk ndaki " ngiliz-frans z Mukâvelesi" nin imzalanmas ise 2, bu yörelerin Türk halk n büsbütün dehflete düflürmüfltü. Çünkü, bu sözleflmeye göre Marafl, Antep ve Urfa flehirleri ngilizler taraf ndan boflalt larak, Frans zlara terk edilecekti. ngilizler bu suretle durmadan kaynayan ve Türkler taraf ndan mutlaka savunulaca n düflündükleri bir toprak parças n Frans zlara b rak r ve onlar n Arap memleketleri üzerindeki dikkatlerinin da lmas n sa larken 3, ayn zamanda bu bölgede yaflayan Türk halk n da Frans z zulmüne terketmifl oluyorlard 4. Zaten Mustafa Kemal, bu sözleflmeden haberi olunca, derhal çok acil olarak, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Merkeziyesi'ne çekti i telgrafta; * M. Kemal Üniversitesi, Fen. Ed. Fakültesi, Tarih Bölümü Ö retim Üyesi, HATAY. 1.Ilgar, Türk stiklal Harbi, Güney Cephesi VI,Belgelerle Türk Tarih Dergisi, S.12, stanbul, 1968, s.17; M.S.Anderson, The, Eastern-Question , Newyork, 1966., s Gotthard Jaeschke, Türk Kurtulufl Savafl Kronolojisi (Mondros'tan Mudanya'ya Kadar), Ankara, 1989, s.64; U.Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, Ankara, s.94; S.Tansel, Mondros tan Mudanya ya Kadar, c.2, Ankara, , s.208; Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV ( ), Haz. Nimet Arsan, Ankara 1964, s S.Tansel, a.g.e., c.2, s.208. Ayr ca bkz. Taner Baytok, ngiliz Kaynaklar nda Türk Kurtulufl Savafl, Ankara, 1970, s.25'te: "Frans zlar n Anadolu'ya s zma çabalar n teflvik etmeliyiz. Böylece onlar sonuç alamayacaklar bir alanda u raflt r p, daha makul olabilecekleri alanlardan dikkatlerini da tmay baflarabiliriz" diyen ngiliz diplomat G.Kidston, Fransa'n n bafl na Çukurova'da bir gaile aç laca n görebilmifltir. 4 S.Tansel, a.g.e., c.2, s.209.
2 944 SÜLEYMAN HAT PO LU "Eylül ay n n 15. günü (1919) ngiltere ile Fransa, 1916 y l nda imzalad klar antlaflmay esas kabul ederek, "Suriye tilafnamesi" ad alt nda milletimizi yak ndan ilgilendiren bir mukavele üzerinde anlaflt lar. Bu mukavelenameye göre, ngilizlerin haks z olarak iflgal ettikleri yerleri tahliye eyledikleri bölgeleri, Frans zlar haks zl k üzerine haks zl k yaparak iflgale bafllayacaklar, Halep'i hariçte b rakarak, Urfa, Ay ntap, Marafl ile Adana vilayetlerimizdeki ço unlu u slâm ve Türk olan ve zengin topraklar m z iflgal bölgelerine dahil ederek, kuzeye do ru da Harput ve Sivas'a kadar uzan p, buralar da dahile alarak Mersin'in bat s na kadar uzanan ve Bat Anadolu ile Do u Anadolu'yu birbirinden ay ran bu bölgeler Frans z nüfuz ve idaresine girecektir" diyerek, durumun ciddiyetini belirtmifl ve bu konunun idarecilere ve gazetelere duyurulmas gerekti ini bildirmifltir 5. Fransa n n Çukurova daki Emelleri: Bu sözleflmeye göre Frans zlar Çukurova'n n verimli topraklar n ellerine geçirmifller ve ayn zamanda Suriye'yi uzun süre ellerinde tutabilmeleri için, Orta Toros Geçitleri'ne de hakim olmufllard r. Bu hususta Frans z yetkilileri bu yöreler için flunlar söylemifllerdi 6 : "Kilikya'n n Frans zlar taraf ndan iflgali, stratejik ve ekonomik sebeplerle Suriye'nin tarihi müdafaas n teflkil eden Toros Geçitleri'ni ele geçirmeyi istilzam etmektedir..." Suriye'de kurulacak Frans z hakimiyetinin devam n sa lamak için Toros Tünelleri'ni ele geçirmek, ayn zamanda Çukurova'ya da hakim olmak demekti. Burada, göz 5 Bu hususta daha genifl bilgi için bkz. Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV ( ), s Ayr ca bkz. Osman Olcay, Sevr Antlaflmas 'na Do ru (Çeflitli Konferans ve Toplant Tutanaklar ve Bunlara liflkin Belgeler), Ankara, 1981, s.lxvi vd.'da; Bu itilafnameyi "Suriye tilafnamesi" olarak adland rm fl ve 15 Eylül 1919 günü Paris'te ngiliz ve Frans z Baflbakanlar n n bir araya gelmesiyle bir antlaflma imzaland n kaydetmektedir. Ayr ca Adana Ermenilerine Ma'muretü'l-Aziz'e (Elâz ) gönderilen mektuplardan anlafl ld gibi, Frans zlar Adana ve Halep'te hakimiyetlerini sa lad klar an Diyarbak r ve Sivas üzerine ilerleyerek ele geçirmeyi düflünmektedirler. Bkz. BA, BEO, Harbiye Defteri, No. 244/6-52 (Bu evrak Meclis-i Vükela'ya elden takdim edilmifltir). 6 G.Jaeschke, Kurtulufl Savafl le lgili ngiliz Belgeleri, Çev. Cemal Köprülü, Ankara 1971, s.212. Günümüzde de bunun bilincinde olan Suriye daima güney illerimizden baz lar n kendi haritalar içerisinde göstermeye devam etmektedir. Bu vilayetler flunlard r: Adana, Mersin, fianl urfa, K.Marafl, G.Antep, Mardin, Hakkari, Diyarbak r ve Hatay. Bkz. Tokay Gözütok, "Suriye'- nin Gözü 9 limizde", Tercüman S (13 fiubat 1986), stanbul, 1986, s.1; "Büyük Suriye Projesi Sekiz Türk Vilayetini de çine Al yor", Hürriyet, S.1 (1 May s 1948), stanbul, 1948, s.4'te bu vilayetler Seyhan, çel, Marafl, Malatya, Urfa, Mardin, G.Antep ve Hatay olarak zikredilmektedir. "Suriye Hatay' stedi Özal Vermedi", Söz, S.6 (13 Kas m 1987), stanbul, 1987, bafll kl yaz da ise, Suriye'nin bize Hatay'a karfl l k El Cezire'yi teklif etti i iddia edilmifltir. Bu hususta ayr ca bkz. Levis Ma'lûf, el-müncidü'l-ebcedî, Tahran 1363 (1943).
3 ÇUKUROVA'DA FRANSIZ-ERMEN fib RL 945 önünde bulundurulan stratejik önem yan nda Çukurova'n n zirai aç dan büyük bir potansiyele sahip olmas da Frans z sanayii için ayr bir hammadde kayna teflkil etmesiydi. Zaten Frans z yetkilileri, Çukurova'y ekonomik aç - dan de erlendirmekte ve kendi iktisadî ç karlar için bu bölge üzerinde hassasiyetle durmakta idiler 7. Bu bölge üzerinde Frans zlar n tatbik etmeyi düflündükleri baflka fikirleri de vard. Fransa daha önce tehcir kanunu ile bölgeden uzaklaflt r lan Ermenileri tekrar Çukurova'ya getirip, eski yerlerine yerlefltirmek istiyordu 8. Frans zlar Ermenileri niçin buraya yerlefltirmek istiyorlard sorusuna gelince; bunun sebebi gayet aç kt. Çünkü onlar Ermenilerden istifade etmek 9 ve bu do rultuda da Ermenileri Türk insan na karfl mafla olarak kullanmak isterken, ayn zamanda da Ermenilere Çukurova'da bir devlet kurmay vaad ediyorlard 10. Ayr ca Frans zlar, bölgeyi terketmek durumuna gelince; burada ortaya ç kacak bofllu u bir Ermeni devletçi i ile doldurabileceklerini de düflünüyorlard. Böylece Türk Devleti ile, güneydeki yani Suriye'de yaflayan müslüman Araplar aras nda bir tampon devlet kurulacak ve müslümanlar n birleflmeleri de önlenmifl olacakt. Bu konuda Mustafa Kemal Büyük Nutuk'ta meseleye flöyle bir aç kl k getirmektedir: "...Halen ecnebi taht- iflgalinde bulunan manat ktan, Kilikya'y Arabistan ile Türkiye aras nda bir etat tampon vücuda getirmek maksadiyle anavatandan ay rmak arzusunda bulunuldu u mevzû bahis edildi. Anadolu'nun en koyu Türk muhiti ve en mahsuldar ve zengin bir m nt kas olan bu k tan n hiçbir suretle ayr lmas na muvafakat edilmeyece i..." 11. Böylelikle bu bölgede Fransa'n n denetiminde bir Ermeni H risti- 7 Bu hususta, 27 Mart 1920 günü Fransa Parlamentosu'nda eski Frans z Baflbakan Briand konuflmas nda 1916 senesinde yap lan antlaflmadan (Sykes-Picot) söz etmifl, Kilikya, Adana, Mersin'den skenderun ile Diyarbak r ve Van gölüne de in olan topraklar n Musul'u da içerecek biçimde Fransa'ya ayr ld n hat rlatm fl ve konuflmas na flöyle son vermifltir: "...Musul, skenderun'un hinterland d r. skenderun'da bu bölgenin do al bir mahrecidir. Fransa, pamuktan mahrumdur. Adana'daki pamuk bu bak mdan son derece önemlidir". Bkz..Öztoprak, Kurtulufl Savafl nda Türk Bas n, Ankara, 1981, s.159 vd. 8 ATASE, Arfl , Kls.383, Dos , F.35; Ali Saip, Kilikya Facialar ve Urfa'n n Kurtulufl Mücadeleleri, Ankara, 1340, s Wayne S.Vucinich, The Ottoman Empire, Newyork, 1979, s Salâhi S. Sonyel, "Yeni Belgelerin Ifl Alt nda Ermeni Mezalimi", Belleten, c.xxxvi. S.141 (Ocak 1972), Ankara, l972, s Mustafa Kemal, Nutuk, c.1, stanbul 1982, s.244.
4 946 SÜLEYMAN HAT PO LU yan devleti oluflturularak, iki islâm ahalisi aras na bir nifak sokmak niyetinde olduklar n görebiliriz. Bu sözleflme ile ngilizler, iflgalleri alt nda bulunan Güney ve Güneydo u Anadolu bölgesini Frans zlara b rak rken, bundan çeflitli flekillerde faydalanacaklar n düflünüyorlard. Bir kere devaml olarak kaynayan bir bölgenin sorumlulu unu Frans zlara devretmek suretiyle onlar Türklerle karfl karfl ya b rakm fllard. Di er bir husus ise, ngilizler bölgeden çekilme karar yla buradaki kuvvetlerinin serbest kalmas n sa lam fllard. Ayr ca ngilizler, Türklerin kutsal vatan topraklar olan bu bölgeleri sonuna kadar müdafaa edeceklerini anlam fl olduklar ndan, Frans zlar bu bölgede meflgul ederek, dikkatlerini de Arap ülkelerinden çekmifllerdi. stanbul'daki ngiliz Yüksek Komiseri Amiral Sir de Robeck'in 12 Kas m 1919 günü Lord Curzon' a göndermifl oldu u rapor, bu düflünce ve görüflleri do rulamaktad r 12 : "Suriye ve Güneydo u Anadolu'nun ngiliz iflgalinden Frans z iflgaline devri hususundaki karar n aç klanmas üzerine burada gösterilen tepki, Adana bölgesinin Türkiye'nin tabii ve ayr lmaz bir parças oldu u gerçe ini bir kere daha ortaya koymufltur. Nitekim bu karar üzerine stanbul'daki Müttefik devletlerinin yüksek komiserlerine memleketin çeflitli yerlerinden gönderilen telgraflarla Frans zlar n Antep, Urfa ve Marafl iflgalleri protesto edilmifltir. Gelen telgraflar n hemen hemen ayn formun tekrar ndan ibaret bulunuflu millî hareketin teflkilatlan fl n n yayg n ve süratli oldu unu,...". göstermektedir. Ayr ca di er bir hususta ngiltere, Irak ve M s r'a karfl l k bu bölgeleri Fransa'ya terk etmiflti 13. Böylece, Y ld r m Ordular Grubu Komutan Mustafa Kemal'in bütün çabalar na ra men Mondros Mütarekesi gere ince 7 Kas m 1918 tarihinden itibaren bölgede bafllayan ngiliz-frans z ortak harekat bir müddet sonra "Suriye tilafnamesi" ne göre tam bir Frans z iflgaline dönüflmüfltü. Frans zlar n tarihi, kültürel ve askerî bak mdan bölgedeki varl klar n uzun süre devam ettirmeleri mümkün olamazd. Ermenilerin, millî emelleri, Frans zlar n sömürgeci gayelerinin tahakkukunda bir vas ta olarak kendisini gösterirken, dikkat çekici bir paradoks da meydana getirmekteydi. Zira, bu sömürgeci emeller, Ermeni isteklerinin, istikbaldeki yegane dayana n oluflturacakt. 12 Taner Baytok, ngiliz Kaynaklar nda Türk Kurtulufl Savafl, Ankara 1970, s Ayr ca Güney ve Güneydo u Anadolu'dan stanbul'daki tilaf Kuvvetleri yetkililerine çekilen telgraflar için bkz. B.fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.1, Ankara 1973, s.223 vd. 13 S.Selek, Milli Mücadele (Ulusal Kurtulufl Savafl ), c.1, stanbul, 1982, s.317.
5 ÇUKUROVA'DA FRANSIZ-ERMEN fib RL 947 Bütün bunlara dayal olarak, Ermeni liderlerinin Anadolu topraklar üzerinde ba ms z bir Ermenistan Devleti kurulmas için çal flt klar n biliyoruz. Bunlar yaln z, Do u Anadolu vilayetlerini de il; Marafl ve Kilikya'y da Ermenistan s n rlar içinde gösteriyorlard. Frans zlar ise, bir yandan Ermenileri silahland r p e iterek, Güney Anadolu'ya savafl orta olarak sürerken, bir yandan da Ermenilerin Adana ve skenderun üzerindeki isteklerine karfl duruyorlard. Buralarda kendilerinin tarihi rolü bulundu unu ve bölgenin Frans zlara ait olabilece ini kesinlikle ifade etmekteydiler 14. Di er taraftan "Suriye tilafnamesi" ne göre ngilizlerin yerini önce Frans z askerî elbisesi giyinmifl Ermeni Gönüllü Taburlar ald 15. Bunu Frans z askerleri takip etti. Daha sonra da, bu bölgedeki Türk ço unlu unu yok etmek isteyen Frans zlar n, tafl t gemileriyle getirdi i Amerika, M s r, Suriye ve Fransa'daki muhacirler takip etti 16. Olaylar n bizzat içerisinde bulunan Gani Girici ise; " flgal esnas nda Çukurova'ya Ermeni geldi" 17 diyerek, hadiseleri do rulamaktad r. Böylece Çukurova'ya bir Ermeni ak n bafllam flt 18. Çukurova'ya Ermenilerin gelmesi üzerine Adana valisi Naz m Bey istifa ederek, görevini vekaleten yürütmeye bafllad. Naz m Bey iflgalden sonra stanbul'a çekti i telgrafta, sa l k durumu ve mahallin icab ndan dolay istifa etti ini bildiriyor ve vilayetin halini pek ac kl bir surette tasvir ediyordu. Frans zlar n amac orada bir Ermeni Cumhuriyeti kurmak ve Ermenilerin halen zay f bir az nl kta bulunmalar ndan dolay, flimdiki halde buna muvaffak olamazlarsa, geçici olarak müstakil bir hükümet teflkil etmek oldu- unu ve iflgal askerlerinin yüzde sekseninin Ermeni Gönüllüleri'nden 19 ol- 14 Bu s ralarda Ermenileri himaye eden Amerika Cumhurbaflkan Wilson bu durumu üstlenmiflti. Bar fl konferans nda Ermenileri hararetle savunuyor ve kurulacak Ermenistan Devletinin s n rlar ile bizzat ilgileniyordu. Buna karfl l k ngilizler, Ermeni isteklerini biraz mübala al bulmaktayd lar. Bkz. S.Selek, Milli Mücadele (Ulusal Kurtulufl Savafl ), c.1, s ATASE, Arfl.1-16, Kls.185, Dos.21-91, F.93; ATASE, Arfl , Kls.383, Dos , F.34;.Ilgar, a.g.m. s.17; Necati Ç plak, çel Tarihi, Ankara, 1968, s ATASE, Arfl.1-1, Kls.48, Dos , F.26;.Ilgar, a.g.m., s Abdulgani Girici bu say ya Anadolu'nun çeflitli yerlerinden Çukurova'ya gelen Ermenileri de dahil etmifltir. G.Girici, Derledi imiz Hat ralar, (Tarih 30 Temmuz 1988), Adana, 1988; Selahattin Tansel, a.g.e., c.2, s ATASE, Arfl.1-1, Kls.48, Dos , F.26. Buna göre, bu Ermeni ak n n durdurmak üzere 4 Kas m 1919 tarihli Harbiye Naz rl ndan, Erkan- Harbiye-i Umumî Riyaseti'ne de bir yaz gönderilmiflti.; B.fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.1, s.228; Hasan fien, 5 Ocak,Yeni Adana, 5 Ocak 1968, Adana, 1968, s Ermeni Gönüllüleri: Legion Ermenien: Legion Do'rient: Gamavur olarak çeflitli dillerdeki yaz l fl flekli.
6 948 SÜLEYMAN HAT PO LU mas n n buna dahil oldu unu belirtmiflti 20. Ayr ca Frans zlar Çukurova'y iflgal ederken, Ermeni Gönüllüleri'nin yan s ra di er sömürgelerinden getirdi i Tunus, Cezayir ve Senagal'li askerlerden de yararlanma yoluna gitmifllerdi 21. Böylece, F rat nehrinin bat s nda Kilikya ve Suriye'ye yerleflmifl olan Frans z kuvvetleri dört tümene ulaflm flt. Suriye-Kilikya Frans z Bafl Mümessili ve Do u Ordusu Baflkomutan General Gouraud kumandas ndaki Frans z kuvvetlerinden Birinci Do u Tümeni karargah ile beraber büyük bir k sm Adana'dayd. Ayr ca 7. Süvar alay n n karargah Adana'da ve birlikleri de piyade alaylar n n emrinde bulunuyordu. Bu tümenin bir alay Tarsus'a, bir alay da Mersin'e yerleflmiflti. slahiye, Bahçe, Ceyhan ve Pozant 'da Birinci Tümenden birer takviyeli tabur bulunmaktayd. Frans zlar genifl bir alana yay lm fl olan bu tümenin her yerde zay f oldu una hükmederek, 1920 y l fiubat ay nda Suriye'deki kinci Tümeni de Anadolu'ya getirmifller, ayr ca s rf Antep'e karfl zaman zaman takviye kuvvetleri de sevketmifllerdi 22. Ayr ca Frans z komutanl na ba l olarak, bölgedeki Ermeni kuvvetlerinin mevcudu civar nda bulunuyordu. Bunlar n bir k sm Frans z askeri gibi teflkilatlanm fl ve Frans z üniformas tafl yan birlikler halindeydiler mevcutlu bir alay olan bu birlik, daha Birinci Dünya Savafl bitmeden önce, Frans zlar taraf ndan M s r'da kurulmufl olup, Lejyon Doryan (Legion D'orient) ad n tafl yordu. Güney Anadolu iflgal edilirken, Frans z k taat ile beraber eski yurtlar na dönen Ermenilerin bir k sm, askerî düzen içerisinde millî kuvvetler halinde örgütlenmifllerdi. Ermeni kuvvetlerinin üçüncü k s- 20 Ali Fuat Türkgeldi, Görüp flittiklerim, Ankara, 1951, s ATASE, Arfl.1-2, Kls.86, Dos.144 (318), F.99-1; HTVD, S.12 (Haziran 1955), Belge no. 308'de: XV.Kolordu Kumandan Kâz m Karabekir Pafla'n n, Mondros Mütarekesi'nin tatbikini kontrol etmek için Erzurum'a gelen Ravlinson'dan ald belgeyi, Harbiye Nezareti'ne: "Adana ve Suriye'ye ç kan bütün Frans z kuvvetleri kadard ve hemen hepsi de Cezayirli, Tunuslu ve Turko denilen müstemlekat askeridir. Frans zlar n büyük kuvvet sevkine iktidarlar yoktur" diyerek durumu bildirmifltir. Ayr ca hsan Ilgar, a.g.m., s.17'de: "Frans zlar sömürgelerinden getirdikleri bu müslüman askerlere, Türklerin islamiyetten ayr larak Bolflevik oldu unu ve Halife- 'ye karfl isyan ettiklerini sürekli bir flekilde telkin etmifllerdi" diyerek olay n ne derece boyut kazand n göstermektedir. Daha sonra ise bu askerler, dara düflen halk n camilere kofluflu, camilerde okunan ezanlar, yap lan ibadet ve dualar bu müslüman askerlerin dikkatlerinden kaçmam flt. Yavafl yavafl hakikati gören Cezayir ve Tunuslular, Türk Milli Direnifli'ne silah, mühimmat, haber verme hizmetinde büyük yard mlarda bulunmufllard. 22 S.Selek, Milli Mücadele (Ulusal Kurtulufl Savafl ), c.1, stanbul 1982, s.526.
7 ÇUKUROVA'DA FRANSIZ-ERMEN fib RL 949 m n ise çeteler teflkil ediyordu. Bu Ermeni kuvvetlerinin bölge itibar yla da- l m flöyledir 23 : Antep'te Marafl'ta Hac n'da (Saimbeyli) Urfa'da Zeytun'da (Süleymanl ) fiar'da Kozan'da Adana ve Mersin'de Osmaniye, Haruniye, Bahçe ve slahiye'de kifli (Bunlara Ermeni Alay n n iki taburu dahil) kifli (Bunlara Ermeni Alay n n bir taburu dahil) kifli kifli 500 kifli 350 kifli 300 kifli kifli kifli Bu paradoks, Çukurova'da Frans z-ermeni iflbirli ini devam ettirmifl ve müflterek hareket Türkleri tehdit etme flekline dönüflmüfltü. Böylelikle k sa sürede Çukurova bölgesinde Ermeni-Frans z zulmünün Türklere yönelmesi neticesini do urmufltur. Hakim bir millet iken bir anda üçüncü s n f bir sömürge ahalisi durumuna düflen ve sahip oldu u topraklar elinden ç karmaya zorlanan Türk halk n n, bu duruma r za göstermesi düflünülemezdi. Nitekim bütün yurtta ferdi giriflimler fleklinde ve daha çok intikam gayesine dayal direnifl hareketlerinin ortaya ç kmas n engellenememifltir. Ermenilerin Çukurova Politikas : Ermenilerin bölgedeki politikalar na ve faaliyetlerine gelince; Ermeniler eski ça larda yaflad klar topraklar As l Ermenistan ad yla iki k s ma ay rm fllard. Birincisi "Büyük Ermenistan" ikincisi ise "Küçük Ermenistan". Büyük Ermenistan 15 vilayete bölünmüfltü 24. Küçük Ermenistan ise, üç vilayete ayr lm fl ve Kilikya Ermeni Krall ad yla da belirttikleri prensli in topraklar Kilikya'da, sahil ve da l k Kilikya olmak üzere iki k s ma ayr lm flt 25. Kilikya Ermenistan 'n n s n rlar esneklik gösteren ve yüzy llar boyunca bir çok dev- 23 S.Selek, Milli Mücadele (Ulusal Kurtulufl Savafl ), c.1, s E.Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, stanbul, 1976, s.18-21; H.Kemal Türközü, Osmanl ve Sovyet Belgeleriyle Ermeni Mezalimi, Ankara, 1983, s M.Aktok Kaflgarl, Klikya Tabi Ermeni Baronlu u Tarihi,.Ankara, 1990, s.1 vd. Ayr ca bu hususta bkz. Erdal lter, " çel'de Ermeni Faaliyetleri", Kuvay Milliye Dergisi, S.178 vd, Mersin 1975.
8 950 SÜLEYMAN HAT PO LU letlerin iflgal ve istilas na u ram fl bir geçit ve çarp flma sahas olan bu bölgelerde hiç bir zaman devaml, mütecanis ve millî bir Ermenistan devleti mevcut olmam flt r. Küçük küçük krall klar, ço u zaman bölgedeki büyük devletlere ba l olarak, muayyen yörelere hükmetmifllerdir 26. Burada flunu da ifade etmek yerinde olur kanaatindeyim; Ermeniler yarat l fl itibariyle ancak güçlü olan n yan nda yer alm fllard r. Örne in Türklerin Anadolu'ya gelmesiyle Bizans'a karfl Türklerin yan nda yer alm fllard r 27. Çünkü Türkler o s rada güçlüydüler ve bu as rlarca böyle devam etmiflti 28. Mondros Mütarekesi'nden sonra ise Türkler zay f duruma düflmüfl bulunuyordu. Üstelik Türk yurdu ucundan k y s ndan istila edilmiflti. Böylelikle güç baflkas n n eline geçmifl gibi görünmekteydi. Öyle ise, güçlü olan n yan nda yer almalar tabiatlar gere i idi. Ayr ca bir baflka husus da; tilaf Devletleri, Kafkasya'dan Kilikya'ya kadar uzanacak "Büyük Ermenistan" fikrinden vazgeçmeyeceklerini ve böyle bir politikay da Türklere kabul ettirebilecek güce sahip olduklar n tahmin ediyorlard 29. Bu düflünceye ve bu geçmifle dayanarak politikalar n çizmeye çal - flan Ermeniler, Osmanl mparatorlu u y k l rken, mutlu sona ulaflabileceklerini zannettiler. Birinci Dünya Savafl s ras nda ve sonras nda Çukurova'da kargafla yaratmaya çal flt lar. Mondros Mütarekesi'nden sonra bu kargafla daha da artm flt. Bunun üzerine Çukurova yöresine bir Amerikan soruflturma heyeti gelmiflti. Çeflitli din, dil ve rklara mensup halk n ileri gelenlerini toplayarak, Adana'n n idaresi hakk ndaki fikirlerini sordu. Bunlardan ortodoks ve katolik Ermeniler Fransa himayesinde bir Ermenistan kurulmas n istediler 30. Zaten Frans zlar da, kendi denetimlerinde Kilikya ad yla bir Ermenistan meydana getirmek istiyorlard 31. Mondros Mütarekesi'nden sonra, stanbul Patri i ve Sis Ermeni Katalikoslu u nun organizatörlü ünde, Frans z iflgalinin k smî olarak gösterdi i 26 H.K.Türközü, a.g.e., s.3 vd. 27 ATASE, Belgelerle Ermeni Sorunu, Haz. hsan Sakarya, Ankara, 1984, s Asl nda kötü meziyetlerine ra men Ermeni halk, d flar dan tahrik edilmedi inde yüzy llar boyunca Türk halk yla birlikte beraber yaflayabildi. Bkz. Salahi R.Sonyel, "Yeni Belgelerin Ifl Alt nda Ermeni Tehcirleri", Belleten, c.xxxvi, S.141 (Ocak 1972), s B.N.fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.1, Ankara, 1973, s Sadi Kocafl, Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk Ermeni liflkileri, Ankara, 1967, s.236; ATASE, Belgelerle Ermeni Sorunu, s ATASE, Atatürk Arflivi, Kls.3, Dos.1335/4-2, F.9, 9-1: 8; Atatürk Özel Arflivi'nden Seçmeler, Ankara, 1981, s
9 ÇUKUROVA'DA FRANSIZ-ERMEN fib RL 951 müsamahadan da yararlanma yoluna gitmifllerdir 32. Frans zlar n Ermenilere göstermifl olduklar bu müsamaha ise; tarihî, kültürel ve askerî bak mdan bölgedeki varl klar n uzun süre devam ettirmek isteyen Fransa'n n politikas n gerçeklefltirmede bir araç olmas d r. Böylece tilaf Devletleri Ermenilere müstakil-ba ms z bir devlet vaad etmifllerdi 33. Bu durum Frans z, ngiliz veya Ruslar n Ermenileri çok sevmelerinin bir sonucu de ildi. Bilakis bölgede baflta Frans zlar olmak üzere, müstevlilerin ç karlar söz konusuydu. Örne in Fransa, Çukurova'da kurulacak olan bir Ermeni Devleti'yle Türkiye'nin Suriye'ye do rudan müdahalesini önleyecek ve bu ise Suriye'deki Frans z egemenli ine bir güvence teflkil edecekti. Di er taraftan, Fransa'n n Çukurova politikas bafll ca iki do rultuda kendini gösteriyordu: Ermenilere askerî harekatta yer verilmesi ve Çukurova- 'n n idarî yönden Ermenilefltirilmesi 34. Ayr ca Ermenilerin Kilikya'daki isteklerini destekleyen Fransa, Adana ve skenderun üzerinde Ermenilerin tarihî rolleri bulundu unun kabul edilmesine taraftard. Frans zlar, Ermeni isteklerini desteklemekle beraber, bu verimli topraklardan ayr lmay da düflünmüyorlard 35. Böylece o zamanlar Fransa Baflbakan Briand da bu hususta flunlar söylemifltir 36 : "Adana bölgesi ve Mersin liman yla skenderun, do al ve mükemmel bir körfez teflkil eder. Buna karfl l k stratejik savunmay sa layacak da lar, körfezden bir hayli uzakt r. flte bu sebepledir ki, askerî tesir saham z n s n rlar n, Ermenilerin r za ve istekleri üzerine, daha ötelere götürmek istedik." flte bu olaylara paralel olarak, Frans zlar iflgalden hemen sonra, vaktiyle Türkiye'den göç ettikleri kabul edilen Ermeni'nin Türkiye'ye dönmelerini istedi 37. Bunun üzerine 1915 tehcirinde Anadolu'dan ç kar lan Ermenilerden kadar Çukurova'ya gelerek, 'i Adana ve köylerine, 'i Dörtyol'a, 8.000'i Hac n'a, geri kalan da Kozan civar na ve ayr ca Marafl ve Zeytun'a da Ermeni yerlefltirilmifltir C.Yurtsever, Ermeni Terör Merkezi Kilikya Kilisesi., stanbul, 1983, s S.R.Sonyel, Türk Kurtulufl Savafl ve D fl Politika, c.1, Ankara, 1973, s Yahya Akyüz, Türk Kurtulufl Savafl ve Frans z Kamuoyu , Ankara, 1988, s ATASE, Belgelerle Ermeni Sorunu, s ATASE, a.g.e., s Gotthard Jaeschke, Kurtulufl Savafl ile lgili ngiliz Belgeleri, Ankara, 1971, s.45-46; Selahattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, c.2, Ankara, 1978, s K.Gürün, Ermeni Dosyas, Ankara, 1985, s ; C.Yurtsever, a.g.e., s.289; Tevfik Coflkun, Kadirli Milli Mücadelesi ve Hat ralar, Kadirli 1967, s.25.
10 952 SÜLEYMAN HAT PO LU Ermenilerin Çukurova'ya gelifllerini Bremond eserinde flu flekilde anlatmaktad r; bunun için okullar, ifl yerleri ve atölyeler organize olundu. Ayn zamanda 1919 y l sonlar nda Ermeni'nin bulundu u Adana'daki y - lmay önlemek için, afla daki flekilde yeniden yerleflme oluflturuldu: Hac n 8.000, Hassa 1.000, Dörtyol , Osmaniye 1.000, Misis aras, Abdio lu civar nda, Nacarl civar nda, ncirlik 1.200, Tarsus aras, Mersin aras. Bundan sonra ise Kilikya'daki Ermenilerin say s 1919 y l sonunda kifliye ulaflm flt 39. Bu olay yaflayanlardan Ceyhanl Hamit Selçuk flöyle anlatmaktad r 40 : "Frans z iflgaliyle beraber eski göçen Ermeniler geldiler. Sonra da beraber geri gittiler". 4-6 Kas m 1919 tarihlerinde Harbiye Naz r Cemal Pafla'n n 12. Kolordu Komutanl na gönderdi i bir yaz da; Ermeni nüfusunun ço almas için Anadolu'dan ve Amerika'dan Adana'ya gönderilen muhacirlerin durdurulmas 41 istenmektedir. Zaten ngiliz ve Frans zlar, güneyi Ermeni milisleriyle birlikte iflgal etmifller, Adana'da bulunan Ermeniler iflgalcileri yollara hal lar sererek karfl - lam fllard 42. Böylece Frans z-ermeni iflbirli i devam etmifl, müflterek hareket 43, Türkleri tehdit etme flekline dönüflmüfltü 44. Bu davran fl Çukurova ve Güneydo u Anadolu için bir felaket olmufltu. Bu durum bölgede Frans z- Ermeni iflbirli ini ve bunun tabii sonucu olarak da Ermeni taflk nl klar n görüyoruz. Bu s rada Ermeniler baz cemiyetler kuruyor ve bu cemiyetler vas tas ile faaliyete geçiyorlard. Bu cemiyetlerden birisi Gençlik Dernekleri idi. Çukurova'ya gelen Ermenileri müstahsil duruma getirmek, Türkleri Frans z makamlar na jurnallemek ve gençlerini siyasi cemiyetlerle yetifltirmek yönün- 39 E.Bremond, La Cilicie En , Paris 1921, s Hamit Selçuk (Yafl 82, Derleme tarihi 6 A ustos 1987). 41 ATASE, Arfl.5/2068, Kls.303, Dos.8-16, F Ayr ca bkz. ATASE, Arfl.1-1, Kls.48, Dos , F.26; ATASE, Arfl.1-16, Kls.186, Dos.25-93, F.18. Bu olaylar kesin olarak do rulayan, stanbul'dan Kayseri'nin Evrek köyüne gönderilen bir Ermeni papaz, Jamanak gazetesine gönderdi i mektupta; "...Teflrini evvel'in (Ekim) birinde (1919) Adana'ya vas l olduk. Nazar dikkatimizi celbeden Ermeni muhacirlerinin çad rlar oldu. fiehrin haricinde çad rlardan mürettep bir flehir daha teflkil etmifl idi". Bu konuda bkz. "Bir Ermeni Rahibinin Mektubu", Vakit, 28 Kanun evvel 1335 (1920), S.770, stanbul, 1920; Bilal fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.1, s F.R.Atay, Çankaya, stanbul, 1984, s Frans zlar Çukurova'y iflgal ederken yerli h ristiyanlar da (Ermeniler) bunlara yard mc olmufllard. Bkz. Wayne S. Vucinich, The Ottoman Empire, Newyork 1979, s Bilal fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.2, s.457 vd.
11 ÇUKUROVA'DA FRANSIZ-ERMEN fib RL 953 den gayret sarf ediyorlard. S k s k gösteriler düzenliyorlar ve her f rsattan yararlanarak, hülyas n güttükleri Ermenistan krall n n bayra n çekiyorlard 45. Ermeniler bu f rsattan azami derecede istifade etmek ve Frans zlar n gözüne girebilmek için Türklere karfl tecavüzlere bafllayarak, ikinci bir cemiyet olarak da Ermeni ntikam Alay 'n kurdular 46. Bu konuda Ali Saip 47 : "Adana'da teflkil edilen Ermeni ntikam Alay alenen zulüm ve itisaf bayra n açm fl idi. Fakat bu alay kimden intikam alacakt? Ordu terhis edilmifl, Adana vilayeti kontrol alt na al nm fl idi. Frans zlarca bu ünvan alt nda bir alay teflkiline nas l muvafakat ediyorlard. Bu intikam alay na ne lüzum vard. Fakat onlar n hedefi yaln z Türk Hükümeti, Türk hakimiyeti de ildi, bizzat Türk hayat na kast idi ve bilhassa onu yaflatmamak, onu bo mak öldürmek idi" demektedir. Nitekim Ermeni intikam hareketleri fiubat 1919'da korkunç bir art fl göstermifltir. Frans zlar bile buna tahammül edememifller ve Ermeni Gönüllüleri'nden bir taburu da tarak, 1 Mart 1919'da Port Said'e göndermifllerdi 48. Buna ra men, Ermenilerin vahfliyane hareketleri oldukça h zl bir flekilde devam etmiflti 49. Ayr ca Frans zlar Çukurova'da, Türklerin elindeki silahlar toplam fllar ve di er yandan ise Ermenileri Türklere karfl silahla donatm fllard 50. Bunun üzerine Temsil Heyeti Baflkanl taraf ndan, Albay Refet Bey'e gönderilen bir telgrafta; Adana'da halk n durumunun iyi gitmedi i, Frans zlar n Marafl 45 Tahrik amac yla da zaman zaman Adana caddeleri Ermeni bayraklar yla süslenmeye çal fl l yordu. Bkz. "Adana Ahvali", Hakimiyet-i Milliye, 16 fiubat 1336, S.9, Ankara, Ayr ca 18 Mart 1919'da Fransa'n n Beyrut'taki Suriye-Kilikya Ola anüstü Komiseri Picot'nun Adana'ya geliflinde, Frans z bayraklar n n yan s ra Ermeni bayraklar yla da selamlanm flt. Bkz. K.Ener, Çukurova Kurtulufl Savafl nda Adana Cephesi, Ankara, 1970, s.34. Bundan sonra Ermeniler k sa sürede silahlanarak, "Ermeni Milis Teflkilat " n kurmak üzere harekete geçmifller ve Frans zlar da bu isteklerini kabul etmifllerdi. Bkz. B.fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.1, s General Gouraud'nun, emrinde bulunan alt taburdan üçü Ermenilerden meydana gelmiflti. Bunlar n teflkiline 1916'da Baflbakan Briand taraf ndan bafllanm fl ve bir "Ermeni Alay " kurulmufltu. Türkler buna "Ermeni ntikam Alay " ad n vermifllerdi. Bkz. Yahya Akyüz, a.g.e.,s. 180 vd. Ayr ca Frans zlar taraf ndan baz Türk köylerine gönderilen Ermeni " ntikam Ekipleri" meydana getirilmiflti. Bkz. S.R.Sonyel, a.g.e. c.1, s Ali Saip, Kilikya Facialar ve Urfa'n n Kurtulufl Mücadeleleri, Ankara, 1340, s G.Jaeschke, Kurtulufl Savafl ile lgili ngiliz Belgeleri, s.45-46; S.Tansel, a.g.e., c.2, s S.R.Sonyel, a.g.m., s HTVD, S.18 (Aral k 1956), Ankara, 1956, Belge no. 463; ATASE, Atatürk Arflivi, Kls.23, Dos.1336/13-1, F.32, 32-1: 3; Atatürk Özel Arflivi'nden Seçmeler, s Bu hususta General Gouraud'nun muht ra örne inde detayl bilgi verilmektedir. Bu muht rada Frans zlar taraf ndan da t lan silahlarla Ermenilerin müslüman halk katliamdan geçirdikleri aç kça belirtilmektedir. Bkz. B.fiimflir, ngiliz Belgelerinde Atatürk, c.2, s.447 vd.