Ermeni meselesinin ayrıntıları Devlet Arşivleri'nin 'Tehcire Giden Yol' kitabında
Devlet Arşivleri Başkanlığı tarafından yayımlanan "Arşiv Belgelerine Göre Tehcire Giden Yol" adlı kitaba Başkanlığın internet sitesinden ulaşılabiliyor.
Devlet Arşivleri Başkanlığı tarafından Türkçe ve İngilizce olarak yayımlanan "Arşiv Belgelerine Göre Tehcire Giden Yol" adlı kitap, ilk kez Berlin Antlaşması sonrası gündeme gelen Ermeni meselesini ayrıntılı olarak anlatıyor.
Önsözünü Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanı Prof. Dr. Uğur Ünal'ın kaleme aldığı kitaba Başkanlığın internet sitesi üzerinden erişilebiliyor.
Prof. Dr. Ünal, Önsöz'de şunları kaydediyor:
"Ermeni meselesinin uluslararası bir konu olarak gündeme gelmesi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonucunda imzalanan Berlin Antlaşması ile olmuş, sonrasında büyük devletlerin Osmanlı Devleti'ne baskı aracı olarak kullandıkları bir sorun haline gelmiştir.
Büyük devletlerin desteğinden cesaret alan bir kısım ihtilalci Ermeniler, Osmanlı toprakları üzerinde bağımsız bir Ermenistan kurma hayaliyle terörizmi mücadele metodu olarak seçen örgütler kurarak 1890 yılından itibaren silahlı eylemlere girişmişlerdi. Balkanlardaki örnekleri doğrultusunda büyük devletlerin müdahalesine yol açacak bir ortamın hazırlanması amacıyla 1890'dan 1914 yılına kadar birçok isyan çıkaran Ermeni örgütleri, I. Dünya Savaşı'nın çıkmasını kendileri için bir fırsat olarak değerlendirmişler ve savaş başladığında vatandaşı oldukları Osmanlı Devleti’ne karşı İtilâf Devletleri ile işbirliği içine girmişler, Ruslarla savaşan Osmanlı ordularını arkadan vurmak ve ikmal yollarını kesmek amacıyla harekete geçip silahlı isyanlara başlamışlardır.
Osmanlı Hükûmeti I. Dünya Savaşı'nın başlarında bazı idarî tedbirlerle olayları önlemeye çalışmış, 24 Nisan 1915 tarihinde çıkardığı bir genelgeyle Ermeni komite merkezlerini kapatarak elebaşlarını tutuklamıştır. Osmanlı Hükûmetinin Ermeni komitelerini kapatması ve bir kısım komitecileri tutuklaması olayları önlemeye yetmemiştir. Ermeni terör olayları ve isyanlarına bağlı olarak alınan tedbirler giderek artırılmış, isyana kalkışan ve Ruslarla işbirliği yapan bölgeler başta olmak üzere "sevk" ve "iskân" uygulaması başlatılmıştır. İlk önce Van, Erzurum, Bitlis ve Çukurova bölgesi sevk ve iskâna tabi iken, sonradan diğer bölgeler de bu uygulamaya dahil edilmiştir.
I. Dünya Savaşı'na girdikten yaklaşık yedi ay sonra Osmanlı Devleti'ni Ermeni vatandaşlarının büyük bir kısmını 1915 Mayısında yine bir Osmanlı toprağı olan Suriye ve Halep vilayetlerine sevki kararı almasına iten sürecin dinamikleri eldeki belgelerin eksikliğinden dolayı şimdiye kadar yeterince ele alınamamış bir konu olarak kalmıştı.
Osmanlı Arşivi’nde bulunan ve büyük bir kısmı ilk defa yayınlanan bu kitaptaki belgeler Ermenilerin yerlerinden kaldırılıp başka yerlere gönderilmelerinin Osmanlı Hükûmeti nezdindeki “gerekçeleri”ni belli bir tarih kronolojisi içerisinde ortaya koymaktadır.
Bu eserin hazırlanmasında emeği geçen Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü personeline teşekkür eder, ilgililere faydalı olmasını dilerim."