Endonezya’nın Sumatra adasında tek boynuzlu bir at gördüğünü iddia eden bir adama güvenilebilir mi? Bu ve benzeri geçerli sorular, Marco Polo’nun Seyahatleri adlı kitabının en çok satanlar listesine girdiği, onlarca dile çevrildiği, sayısız el yazmasına basıldığı ve Avrupa’nın her lüks sarayında bulunabildiği 14. yüzyıldan beri Marco Polo’nun doğruluğu konusunda şüphe uyandırmaktadır.
Polo’nun hikâyeleri İpek Yolu‘nun ilk Avrupalı anlatısıdır ve harikalar, baharatlar, altın ve değerli taşlarla doludur. Aynı zamanda abartılı cinsel alışkanlıkların yanı sıra ilgi çekici savaş stratejilerini de anlatarak, seyahatnamesini okumayı gerçek bir zevk haline getiriyor, ancak özellikle titiz bir elçinin kopyasının yanına not ettiği gibi, kısmen “inanması zor”. Yine de şüpheci olmaya gerek yok. Bugün, Polo’nun 8 Ocak 1324’teki ölümünden 700 yıl sonra, ünlü Venedikli tüccar, kaşif, yazar ve kendi kendini yetiştirmiş antropologun gerçekten de bir tek boynuzlu at gördüğünü ya da en azından bu konuda yalan söylemediğini kesin bir otoriteyle söyleyebiliriz.
- Ağaç Olmadan Meyve Alabilir miyiz?
- İklim Değişikliği Güneşte Meydana Gelen Olaylardan Etkileniyor mu?
Venedik o zamanlar dünyanın New York’u idi.
Ailesinin kökleri Polo’nun zamanına ve ötesine uzanan tarihçi Pieralvise Zorzi, “O zamanlar Venedik dünyanın New York’uydu,” diye açıklıyor. Açık fikirli ve çok kültürlü bir metropol, Doğu ile Batı arasında canlı bir ticaret merkezi, tek gerçek dinin ticaret olduğu bir yerdi – ve Polo ailesi bu konuda mükemmeldi.
Polo’nun babası Niccolò ve amcası Matteo’nun (Venedikçe Maffeo) Zorzi’nin Büyük Kanal’daki dairesine çok yakın bir sarayları ve Konstantinopolis’te, Yunanistan şehri ele geçirip Venediklileri kovmadan hemen önce kapatma basiretini gösterdikleri ofisleri vardı. Pololar her şeyi tam zamanında sattılar ve yeni pazarlar aramak üzere doğuya gittiler (ipek, baharat, mücevher ve parfüm yapımında kullanılan küçük bir hayvan olan misk geyiğinin çok aranan salgı bezinin ticaretini yapıyorlardı). Birkaç yıl sonra geri döndüler ve 1271’de Çin’e yaptıkları ikinci yolculuklarında, o sırada 17 yaşında olan Marco’yu da yanlarına aldılar.
Polo’nun metnine göre, Acri’den (bugünkü İsrail) Moğol imparatoru Kubilay Han’ın Hanbalık’taki (bugünkü Pekin) sarayına kadar İpek Yolu boyunca üç yıl süren seyahatleri sırasında Orta Doğu’yu ve Orta Asya’nın büyük bir bölümünü geçtiler. Daha sonra Çin’de yaklaşık 20 yıl geçirdiler, iş yaptılar ve yerel hükümet için bir tür elçi olarak çalıştılar. Sumatra ve Andaman Adaları üzerinden geri döndüler, Aden, İstanbul ve son olarak Venedik’e ulaşmadan önce Hindistan’ı dolaştılar.
Eve vardıklarında Polo 40’lı yaşlarındaydı. Efsaneye göre, saraylarının kapısını çaldıklarında, hizmetçi orada kimin olduğunu sormuş ve onlar da yerel lehçede “i paroni” (“sahipler”) diye cevap vermişler.
Ancak bir yıl sonra Polo hapisteydi. Venedik ve Cenova’nın rakip deniz şehirleri arasındaki savaşlardan birinde Cenevizliler tarafından esir alınmıştı. Hapishanede, Polo’nun o zamanlar Avrupalılar tarafından büyük ölçüde bilinmeyen bir dünyayı anlatmasının edebi potansiyelini gören bir yazar ve editör olan Rustichello da Pisa ile tanışma şansına sahip oldu. Ve böylece, onu yazdılar.
Kitap bir hit oldu. El yazması o kadar eğlenceliydi ki birçok kez kopyalandı ve çeşitli dillere çevrildi. Yüzyıllar boyunca filologlar için mükemmel bir bilmece haline geldi, çünkü orijinal versiyon kısa sürede kayboldu ve geriye hiçbiri doğru olmayan düzinelerce çeviri kaldı.
Venedik Ca’ Foscari Üniversitesi’nde Marco Polo’nun eserleri üzerinde Polo’nun evinden uzakta olduğu süre boyunca çalışan Eugenio Burgio, bana bu kitabın yolculuğuna dair bir örnek verdi: Fransızca bir versiyon, Emilia Romagna ve Veneto arasındaki bölgeden bir kuzey lehçesine çevrilebilir. Bu versiyon da Toskana lehçesinde yeniden düzenlenebilirdi. Ve Toskana’dan birisi Latinceye çevirdi. Bu Latince versiyon aslına ne kadar yakın? Bunu söylemek zor ama Burgio ve ekibi, en akla yatkın hipotez ve versiyonları sunmak amacıyla Marco Polo’nun Seyahatleri’nin filolojik açıdan eksiksiz ilk baskısını bu yıl içinde İngilizce olarak yayınlamayı hedefliyor.
Burgio, “Bir filologun itiraf edilmemiş hayali, hazineleri ortaya çıkaran bir tür Indiana Jones olmaktır,” diye açıklıyor. Kendisinin ve ekibinin yaptığı da tam olarak bu: dünyanın ilk seyahat yazarlarından biri tarafından kaleme alınan bu edebi cevheri gün yüzüne çıkarmak.
ABD’de “Marco Polo” yüzme havuzlarında oynanan, gözleri bağlı bir oyuncunun “Marco!” diye seslenirken “Polo” diye karşılık verenleri yakalamaya çalıştığı popüler bir elim sende oyunudur. İlginçtir ki, aynı adı taşıyan Venedikli gezginin mirası da en az oyundaki oyuncular kadar anlaşılması güçtür.
Kitabının orijinal versiyonu sonsuza dek kaybolmakla kalmamış, Polo’nun aile sarayı da 16. yüzyılda çıkan bir yangında yanmıştır. Zorzi beni evinden alıp bölgeyi ziyaret etmek üzere kısa bir yürüyüşe çıkardığında, Polo’ların evi olduğunu iddia eden farklı binalara yerleştirilmiş en az altı mermer levha gördük. Polo’nun Venedik’teki San Lorenzo kilisesindeki mezar taşı da kayboldu ve şehirde ona adanmış hiçbir anıt kalmadı.
Polo’yu ve ölüm döşeğinde yazdığı vasiyetini 10 yıl boyunca inceleyen profesör Tiziana Plebani, “Bu bir lanet,” diyor. Polo’nun mirası uhrevi olsa da, anlattığı hikâyelerin doğruluğu yüzyıllardır sorgulanıyor. Gerçekten Çin’e kadar gitti mi ve eğer bu doğruysa, neden çaydan ya da Çin Seddi’nden bahsetmedi? Çince bile bilmiyordu ki bu da çeyrek yüzyıl boyunca bölgede iş yaptığını iddia eden biri için pek olası görünmüyor.
Bu sorulardan bazıları Ortaçağ kadar erken bir dönemde gündeme gelmiştir. Ancak son zamanlarda uzmanlar makul cevaplar olduğu konusunda hemfikir görünüyor. Örneğin Burgio, Marco’nun seyahatnamesinde çaydan bahsetmemesine şaşırmamış. Burgio, “Bu çay içme meselesi Anglosakson tarihçilerin kafayı taktığı bir şey,” diyor. “Marco neden çayla ilgilensin ki? Şarap ya da kahve olsa anlarım ama çay?” Üstelik Çince o dönemde yönetici sınıfın dili değildi. “Ve Çin Seddi henüz bitmemişti,” diye ekledi Zorzi.
Dahası, Polo’nun seyahatlerinin kanıtı yasal belgelerde yer almaktadır. Polo’nun kızı Fantina, kocasının ölümünden sonra çeyizini geri almak için mahkemeye başvurmuş ve malları arasında Kubilay Han’ın babasına verdiği altın pasaportu da saymıştı. Bu değerli tablet, Polo’nun Han’ın onayıyla seyahat ettiği anlamına geliyordu. Polo’nun Çin’in para sistemi gibi şeyleri ayrıntılı olarak tarif edebildiğinden bahsetmiyorum bile. Ancak uzmanlar onun elçilik rolünü abartmış ve olduğundan daha önemli olduğunu iddia etmiş olabileceğine inansa da, Çin’e gitmiş olma ihtimali çok daha yüksek görünüyor.
Fantina’nın hikâyesi ise daha fazlasını ortaya koyuyor: Polo belki de erken dönem bir feministti. Vasiyetinde her şeyini karısına ve kızlarına bırakmıştı ki bu o zamanlar için alışılmadık bir durumdu. Plebani, “Servetini oğullarına ya da erkek kardeşlerine bırakamayacağı doğru, çünkü hiç erkek kardeşi yoktu, ama daha uzak erkek akrabalar arayabilirdi,” diye açıklıyor. “Yani ya ailesindeki hiçbir erkekle arası iyi değildi ya da kızlarına ve karısına gerçekten değer veriyor ve saygı duyuyordu. Venedikli tüccarların yıllarca şehirden ayrıldıkları ve evdeki her şeyin kadınlarına emanet edildiği düşünülürse bu mantıklı.”
Bir ortaçağ insanı olmasına rağmen Polo, Tebet’te (bugünkü Tibet) kimsenin bakire biriyle evlenmediği, çok sayıda sevgilisi olan kadınların en iyi eşler olarak görüldüğü bir bölgeyi hiçbir yargıya varmadan anlatır. Ayrıca Hindistan’da, erkeklerin yılda sadece üç ay (Mart, Nisan ve Mayıs) ziyarete geldikleri sözde bir Kadınlar Adası’na (veya Kadın Adası) hayret eder. Ve Orta Asya’daki Tatar kadın ve kızlarının tıpkı erkekler gibi ata bindiklerini anlatır.
Yine de Polo’nun ilgi alanları ve merakı eklektikti, “cariyelerin cinsel alışkanlıklarından tüy yerine kürkü olan özel bir tavuk türüne kadar” her şeyi içeriyordu, diyor Burgio. “Baldan daha tatlı” olan dünyanın en iyi kavunlarına sahip Sapurgan (bugün Afganistan’daki Sheberghan) şehri hakkında yazacaktı. Güney Hindistan’ın Malabar bölgesinde insanların yemekten önce yıkandıklarını ve yemek için sadece sağ ellerini kullandıklarını anlatırdı. Yolcuların yollarını kolayca bulabilmeleri ve gölgelerinde rahat edebilmeleri için “yol kenarlarına ağaçlar diken” Kubilay Han’ın bilgeliğine hayranlık duyardı.
Kendi kültürünün diğerlerinden üstün olduğuna inanmamakla kalmamış, Moğol imparatorluğunun ateşli bir hayranı olmuş ve deneyimlediği her kültürün harikulade ve zekice yönleri hakkında yazmıştır.
“Polo ilk kez Venedik dışına çıkıyordu,” diye açıklıyor Zorzi. “Bir ergenin gözünden görülen güzel bir açık dünya ve her şey o kadar yeni, o kadar inanılmaz derecede ilginç ki hepsini kafasına kaydedebiliyor.” Burgio, bugün dünyanın çok daha küçük olduğunu, çünkü neredeyse keşfedilmemiş köşe kalmadığını; Polo’nun hala keşfedilecek çok şeyin olduğu bir dönemde yaşadığını ve insanlığı bir bütün olarak gördüğünü belirterek, “insanlar bizden farklı davranabilir ama aynı nedenlerle” diye ekledi.
Onu bir “barış ve mucize elçisi” olarak gören Plebani, “Polo bize açık olmayı, daha meraklı olmayı ve [diğer kültürlerle] ilişki kurmaya daha istekli olmayı öğretiyor,” dedi.
Marco Polo bize açık olmayı, daha meraklı olmayı ve [diğer kültürlerle] ilişki kurmaya daha istekli olmayı öğretiyor
Mucizeden bahsetmişken, karşılaştığını iddia ettiği efsanevi hayvanlara ne demeli? Bunlardan biri ortaçağ semenderi, ateşte yaşama gibi esrarengiz bir güce sahip olduğu düşünülen efsanevi bir kertenkele. Polo onu Çingitalas’ta (Kuzey Çin) gördüğünü doğrulamıştır, ama aynı zamanda onun bir hayvan olmadığını da söylemiştir. Onu iplikçikleri olan ateşe dayanıklı bir madde olarak tanımladı: asbestten bahsediyordu.
Peki ya tek boynuzlu at? Polo, boynuzunun kalın ve siyah olduğunu açıkladı. Kafası bir yaban domuzuna benziyor ve her zaman aşağı bakıyor. Çamura bayılır. “Çok çirkin ve hiç de hayal ettiğimiz gibi görünmüyor, bir bakire tarafından kucaklanabilecek bir yaratık gibi değil; tam tersi” diye yazdı. Aslında Polo bu hayvanı görmüştü. Bugün gergedan dediğimiz türden bir hayvandı.
Yazının ana kaynağı: https://www.bbc.com/travel