Mayıs 2022’de yaklaşık 15 milyon Ukraynalı anavatanlarını terk ettiğinde, dünya çapında zorla yerinden edilen insan sayısı ilk kez 100 milyonu aştı. Bu, yüzde 53’ü ülke içinde yerinden edilmiş kişilerden (IDP’ler) ve yüzde 47’si ülkelerinden kaçan mültecilerden oluşan dünyanın en büyük 14. ülkesine eşittir. Daha önce Afganistan, Burkina Faso, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Etiyopya’daki çatışmalarla 2010’da 41,1 milyon, 2018’de 71 milyon (2012-2015 Suriye savaşındaki artışın öncülüğünde) ve 2021’de 89 milyon mülteci vardı ve artışa neden olan diğer sitelerde (Tablo 1).
Tablo 1. Yıla göre küresel zorunlu yerinden etme *
|Yıl||zorla yerinden edilen nüfus|
|Haziran (2022)||100.000.000|
|2021||89.000.000|
|2020||82.400.000|
|2019||79.500.000|
|2018||70.800.000|
|2017||68.500.000|
|2016||65.500.000|
|2015||65.100.000|
|2014||59.200.000|
|2013||51.200.000|
|2012||42.700.000|
|2011||38.500.000|
|2010||41.100.000|
Kaynak: UNHCR.
Zorla yerinden edilen Ukraynalıların yaklaşık 8 milyonu ülke içinde yerinden edilmiş ve 7 milyonu mültecidir ve bu, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana zorla yerinden edilen nüfustaki en hızlı ve en büyük artışı temsil etmektedir. Erkekler savaşmak için geri döndüğünde Kiev ve Kharkiv gibi şehirlere dönen siviller de dahil olmak üzere yaklaşık 2,2 milyon geri dönen var ve şiddetin yakın zamanda sona ermesi pek olası değil.
Polonya, daha batıya taşınan yüz binlerce ve o zamandan beri eve dönen 1,5 milyon kişi de dahil olmak üzere, Ukraynalı mültecilerin çoğu (3,7 milyon) için giriş noktasıydı. Haziran 2022 itibariyle, ayrıca Rusya’da bir milyondan fazla, Macaristan’da 700.000, Romanya’da 600.000 (283.000 geri dönen) ve Moldova’da (110.000 geri dönen) ve Slovakya’da (196.000 geri dönen) yaklaşık 500.000 mülteci vardı. Bu komşu ülkeler dışında, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’ne (UNHCR) göre, Ukraynalı mültecilerin en çok kabul ettiği ilk üç ülke Almanya (780.000), Çek Cumhuriyeti (366.000) ve Türkiye (145.000).
Ukraynalı mültecilere sağlanan karşılama ve kaynaklar benzersizdir. AB’nin geçici koruma direktifine göre, Ukraynalılara üç yıla kadar çalışma ve sağlık, eğitim, barınma ve diğer hizmetlere erişim hakkı veriliyor. Savaştan önce, Ukraynalılar AB’ye üç aya kadar vizesiz girebiliyordu ve bir milyon kişi yasal olarak, diğerleri ise gayri resmi olarak çalıştı. Bu diaspora, Ukraynalı mültecilere ev sahipliği yapması açısından önemliydi.
Karşılama, Afrika, Orta Doğu, Güney Asya’dan gelen sığınmacıların ve Ukrayna’dan gelen Avrupalı olmayan mültecilerin yaşadıklarıyla tam bir tezat oluşturuyor. Polonya, Ukraynalıları karşılarken Belarus’tan Avrupalı olmayan göçmenlerin ülkeye girişini engellemeye devam ediyor. İngiltere, başvuruları işleme koymak için Avrupalı olmayan sığınmacıları Ruanda’ya göndermeye çalışıyor ve Danimarka da muhtemelen aynı şeyi yapacak.
Ukrayna’nın mülteci krizine yönelik bu “tüm AB” yaklaşımı, birçok AB üyesini sınırlarını mültecilere kapatmaya sevk eden 2015 mülteci akını ile çelişiyor. İlki, yakın zamanda Avrupalı olmayanlara genişletilmesi pek olası olmasa da faydalı dersler içeriyor. Her mülteci akışı vakası farklı olsa da, bazı genel dersler çıkarılabilir. Örneğin, mültecilerin 10 ila 26 yıl arasında daha uzun süreler boyunca kaçma eğiliminde olduklarını biliyoruz. Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Margaritis Schinas, 3 milyon kadar Ukraynalının Avrupa’da kalacağını tahmin ediyor, bu da demografik düşüşle karşı karşıya olan bir kıta için bir nimet.
Ancak zamanla, ilk selamlama kaybolur. Türkiye’de 2016’da Suriyeli mültecilere verilen destek yüzde 72’den, büyük ölçüde ekonomik gerileme nedeniyle ülkelerine geri gönderilmelerine yönelik yüzde 80’in üzerine çıktı. Mezhepsel bir siyasi dengeye sahip bir ülkede zaten çoğunlukla Sünni Suriyelilere karşı temkinli olan Lübnan, 2014 yılındaki ekonomik yavaşlamanın ardından mültecilerden bıktı. Ukrayna düşmanlığı (Polonya İnsan Hakları Ombudsmanı, 2017’de Polonya’nın güneyinde Ukrayna’ya karşı 44.000 nefret suçu kaydetti). Aşırılık yanlıları küçük bir azınlık olsa da zamanla çok büyük bir rol oynayabilirler. Oyların yüzde 2’sinden daha azına sahip olan Türkiye’nin “Zafer Partisi”, Avrupa’nın aşırı sağının ikame teorisini taklit eden ve Suriyelilerin – ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 3’ünü – savunan akıllıca üretilmiş videolarla haber döngüsünü hâlâ domine edebilir. – yavaş yavaş güç alıyorlar. Bu dinamik yeni değil; 1956’da 200.000 Macar işgalci Sovyetlerden Avusturya’ya kaçtığında, ilk karşılama kısa sürede çöktü ve Avusturya diğerlerinden mültecilerin yüzde 90’ından fazlasını almalarını istedi.
Küresel Kalkınma Merkezi, Ukraynalı mültecilere ev sahipliği yapmanın ilk yıldaki maliyetinin 30 milyar dolar olduğunu tahmin ediyor. Varşova’nın nüfusu yüzde 15 arttı ve kiralar yüzde 40 artarken, konut gibi hizmetlere ağırlık verdi. Krakov (yüzde 23) ve Gdansk (yüzde 34) gibi diğer şehirler daha güçlü nüfus artışları gördü. Daha da önemlisi, yaklaşık 600.000 mülteci Polonyalı ailelerle birlikte barındırılıyor, bu durum özellikle kira piyasasının doymuş olduğu bir ülkede aile yanında kalma hibeleriyle bile sürdürülemez bir durum. Mülteci topluluğu içinde ve evde de durumlarını ağırlaştırabilecek fay hatları ortaya çıkabilir.
Suriyeli mültecilerin yüzde 72’si kadın ve çocukken, Ukraynalı mültecilerin yüzde 90’ını oluşturuyor. Ülkeyi savunmak amacıyla, 18 ila 60 yaşları arasındaki erkeklerin Ukrayna’yı terk etmeleri yasaklandı ve bu da kadın ve çocuk mültecileri, zaten savunmasız bir demografik, daha da savunmasız hale getiriyor. İnsan kaçakçılığından çalışan kadınlar için çocuk bakımına, çocuklar için eğitim zorluklarına kadar, kadınları ve çocukları destekleyecek adımlar atılmalı ve sürdürülmelidir. Ailelerin uzun süreli ayrılığı daha fazla zorluğu beraberinde getirir.
Cinsiyet başkalarında da rol oynar. 2015-16’da çoğunluğu Suriyeli bir milyondan fazla sığınmacının Avrupa’ya göçünde, yüzde 72’si erkek, yüzde 43’ü ise 18-34 yaşları arasındaydı. Erkek mülteciler yanlış bir şekilde daha tehditkar, suça veya radikalleşmeye daha yatkın olarak görülüyordu. Birçoğunun Ürdün, Lübnan ve Türkiye gibi çatışma dışı ülkelerden geldiğine inanılıyordu ve daha sonra ülkeleri için savaşmak istemeyen oportünistler olarak resmedildi. Tüm bu varsayımlar alarmcı yerlici anlatıları besler.
Ayrıca, toplumda genellikle daha savunmasız olan ve iyi işlere, barınma ve diğer hizmetlere yeterli erişime sahip olmayan ev sahibi toplulukların desteklenmesinin önemli olduğunu da biliyoruz. Bu, olası kızgınlığı azaltacak ve ayrıca tercihli muameleye ilişkin yanlış anlatıların önlenmesine yardımcı olacaktır. İstihdamın ve okullaşma, sağlık, eğitim, barınma ve ev sahibi ülkede dil öğrenim desteğine erişimin kolaylaştırılmasından entegrasyon için etkili politikalara ihtiyaç vardır. AB burada yardım etmek için nispeten iyi bir konumdadır, diğer mültecilere ev sahipliği yapan topluluklar için daha az.
Çatışma ne kadar uzun sürerse, özellikle yeni mülteci krizleri eklenirse, mültecilerin geri dönüşü sorunu ortaya çıkacaktır. Dünya Bankası’ndan Harun Önder, Suriyeli mülteciler ve geri dönüş dinamikleri hakkında ayrıntılı bir araştırmasında, menşe ülkelerdeki daha iyi koşulların, çatışmalar hafifledikçe ve insan ve mülkiyet hakları geliştikçe, mültecilerin geri dönüşünü neredeyse her zaman teşvik ettiğini tespit ediyor. Ev sahibi ülkelerdeki olumsuz koşulların, otomatik olarak ana ülkelere artan bir getiriye yol açmaması önemlidir. Bununla birlikte, Suriye deneyiminin gösterdiği gibi, alıcı ülkelerdeki iyileştirilmiş koşullar, geri dönüşlerin önemli maliyeti daha uygun hale geldiğinden daha fazla getiriye yol açabilir. Ukraynalı mülteci dönüş dinamikleri, çok sayıda ayrılmış çekirdek aileden ve yeniden birleşmeyi kolaylaştıracak önlemlerden etkileniyor.