Ürdün ya da resmi adıyla Ürdün Haşimi Krallığı Ortadoğu`da bir Arap ülkesidir. Kuzeyinde Suriye, kuzey doğusunda Irak, güneyinde ve doğusunda Suudi Arabistan, batısında İsrail ve Batı Şeria ile sınır komşusudur. Başkenti Amman olan Ürdün`ün resmi dini İslam, resmi dili ise Arapça`dır.
Tarihi
Ürdünün tarihi çok eski devirlere dayanır. Bölgede kurulan ilk devletler arasında Gilead, Amman, Moab ve Edom yer alır. M.Ö. 13. asırda bölgeye İsrailoğulları hakim oldu. Bu hakimiyete M.Ö. 721de Asurlular tarafından son verildi. Asur egemenliği Medlerin M.Ö. 612de devleti yıkmasıyla sona erdi. M.Ö. 587de bölge Babil hakimiyeti altına girdi. M.Ö. 332de Büyük İskender bölgeyi ele geçirdi. Daha sonra bölge sırasıyla Ptolemaios ve Selevkosların hakimiyeti altına girdi. M.Ö. 64-63 yılları arasında ise Romalılar bölgeyi ele geçirdi. Romanın ikiye ayrılmasından sonra bölge Bizansın elinde kaldı. Bugünkü Ürdün toprakları hazret-i Ömer zamanında Müslümanlar tarafından fethedildi ve halkın çoğu İslam dinine girdi. Sırasıyla Emevi, Abbasi, Selçuklu, Eyyubi ve Memluk hakimiyetine girdi. Ürdün, Yavuz Sultan Selim Han (1512-1520) zamanında Osmanlı Devletinin bir parçası oldu (1516). Birinci Cihan Harbi sonunda, 400 seneden beri Osmanlı adaleti altında yaşayan Ürdün, 1920de İngilterenin manda yönetimi altına girdi. 1921deEmir Şerif Abdullah, Ürdün Nehrinin doğu tarafındaki topraklarda yarı bağımsız bir emirlik kurdu. Bu topraklar Filistinin üçte ikisini ihtiva ediyordu. İngiltere 1946daLondra Antlaşması kararları gereğince Ürdünün bağımsızlığını tanıdı.
Siyonistler ve Araplar o zamanlar İngiliz mandası altında olan Filistin üzerinde hak iddia ediyorlardı. İngiltere, Filistini paylaştırma planını BMye götürdü. Plan Arap Devletleri ve Filistinliler tarafından reddedildi. Mayıs 1948de manda rejimi sona erdiğinde, Ürdün ordusu İsrail Devletiyle Arap devletleri arasındaki savaşta Filistinlilerin yardımına geldi. Ürdün, Kudüs şehrini ve Ürdün Nehrinin batı tarafındaki toprakları işgal etti. Melik Abdullah, işgal edilmiş toprakları 1950de Emirliğine resmen ilhak etti. Fakat 20 Temmuz 1951de Emir Abdullah Kudüste İngilizlerin kiralık katilleri tarafından şehit edildi. Yerine oğlu Talal geçti. Fakat Talal hasta olduğundan tahtını ve tacını oğlu Hüseyine terk etti. Emir Hüseyin Mayıs 1953te göreve başladı. Ürdün, 1967 Arap-İsrail Harbinde, 1948de kazandığı toprakların hepsini kaybetti. 6000 kişi kayıp verdi. Savaşın sonunda Ürdün ekonomisi çöküntüye girdi. Bu arada 1964te kurulan Filistin Kurtuluş Teşkilatı (FKT), İsraile karşı yaptığı operasyonlarda Ürdünü ana üs seçmişti ve devlet içinde devlet olma tehlikesi gösteriyordu. FKTnin İsraile yaptığı saldırılar, İsrailin Ürdünü büyük zararlara sokan misillemeler yapmasına sebep oldu. 1971de Emir Hüseyin Arap ülkelerinin kınamalarına rağmen FKTnı ülkeden çıkardı. Ürdün 1973-1974 Arap-İsrail Harbine katılmadı. Fakat 1978de Mısır-İsrail Kamp David Antlaşmasını red etmede Arap ülkelerinin çoğuyla birleşti. Ürdün Mart 1979da Mısır ile diplomatik ilişkileri kesen ilk Arap ülkesi oldu. Bu politikasını 1984ten sonra değiştirdi. 1980de başlayan İran-Irak Harbi sırasında Ürdün, Irakın başlıca silah kaynağı oldu. 1989da Irakın Kuveyti işgaline karşı çıkan Ürdün, Amerikanın Iraka karşı harekette bulunması üzerine Irakı destekledi.
Fiziki Yapı
Ürdün toprakları esas itibariyle yüksek bir çöl ve dik bir yayladan meydana gelir. Arazinin büyük bölümünün deniz seviyesinden yüksekliği 600 ila 900 m arasında değişmekte olup, bazı yerlerde 1500 myi aşar. Ülke, Büyük Arabistan Yaylasının bir uzantısı durumundadır. Ürdün az da olsa Kızıldenizdeki Akabe Körfezinde 25 kmlik bir kıyıya sahiptir.
Ülkenin batı kısmını kuzeyden güneye doğru Ürdün Nehri Vadisi, Lut Gölü ve Vadi-al-Araba kesmekte olup, bu uzantı boyunca Ürdün toprakları deniz seviyesinden aşağıdadır. Vadinin genişliği 16 ila 23 km arasında değişir ve kenarlarında dik uçurumlara yaslanır. Ürdün Nehrine ve Lut Gölüne birçok küçük nehir dökülmekte olup, bunların çoğu yazın kurumaktadır. Şimdi İsrailin işgali altında bulunan Ürdün Nehrinin batısındaki topraklar verimli olup, doğu tarafa nazaran daha alçaktır. Nehrin doğusundaki toprakların beşte dördü çöl halindedir. Suriye sınırına yakın yerlerin büyük bölümü püskürmüş lavlarla kaplıdır.
İklim
Ürdünde Akdeniz iklimine benzer bir iklim hüküm sürer. Kışlar yağışlı ve serindir. Bilhassa yüksek yerler alçaklara göre daha soğuktur. Diğer mevsimlerde ise alçaklara göre daha aşırı bir sıcaklık ve kuraklık görülür. Ürdün Vadisinde sıcaklıklar yazın 49°Cye kadar yükselir. Vadinin doğu tarafındaki ovalarda yıllık yağış ortalaması 200 mm civarındadır. Ülkenin batı kısmında yağış miktarı yılda 380 ila 640 mm arasındadır. Lut Gölü yakınlarında yağış oldukça az olup, yılda 127 mm civarındadır.
Tabii Kaynaklar
Ürdünde kayda değer bir bitki örtüsü olmayıp, büyük bölümü çöllerle kaplıdır. Ülkenin en önemli yeraltı zenginlikleri fosfat ve potastır. En büyük fosfat yatakları Vadiel-Hasa ve Ammanın hemen kuzeydoğusundadır. Lut Gölündeki potas kaynakları dünyada ilk sıralarda yer almaktadır. Bunlardan başka Akabe yakınlarında ticari kıymete sahip bakır yatakları bulunmuştur.
Nüfus Yoğunluğu
Ürdün istatistik kurumuna göre Ürdün`ün 2011`de nüfusu 6,249,000`dir.Bu sayı 2009 yılında yaklaşık 6,300,000 idi. 2004 yılı rakamlarına göre Ürdün`de hane sayısı 946.000 hane başına düşen insan sayısı ise 5,6 oranındaydı.
Dil
Ürdün`ün resmi dili okullarda da okutulan Arapça`dır. Ürdünlü öğrencilerin çoğu Ürdün lehçeleri ile konuşurken, bu lehçeler İngilizce, Fransızca ve Türkçe gibi dillerden etkilenmiştir.
İngilizce, resmi statü de olmasa da, ülke de en çok konuşulan ikinci dildir ve tekstil, iletişim, bankacılık, eğitim gibi alanlarda en çok konuşulan dildir.
Daha önceden Ürdün`ü Vatikan işgal ettiği için ülkenin %60-70`i `Latince` konuşmaktadır.
Hepsi olmasa da çoğu özel okulda Arapçanın yanında İngilizce olarak da dersler okutulmaktadır. Fransızca ise bir çok özel okulda seçmeli olarak okutulmaktadır.
Din
Ürdün`de resmi din İslamdır ve halkın yaklaşık %92`lik kesimi Müslümandır. Müslümanların da çoğunu Sünniler oluşturur. Ürdün vatandaşlarına din seçmede özgür kılmıştır ancak azınlık grupların haklarının gözetilmesi konusunda eksik kalmıştır. Müslümanlar, diğer dinlerden olan özellikle de misyoner insanları İslam`a davet etmek için çaba göstermektedirler.
Lagatum şirketinin araştırmasına göre, Ürdünlülerin %46.2`si düzenli olarak din hizmetlerine katılmaktalar. Ürdün, yerli Hristiyan azınlığa sahiptir. Hristiyanlar 1950 yılında nüfusun %30`unu oluşturmaktalardı. Diğer din azınlıklarından olan Bahailik ve Dürzîlik de Ürdün`de bulunmaktadır. Dürzîler genellikle Ezrag şehrinin Güneyinde toplanmışlardır. Ürdün Vadisinde bulunan Adassiyeh köyü ise Bahailerin genellikle toplandıkları yerdir.
Siyasetçileri ve Hükümet
Ürdün Haşimiyye Krallığı oluşum olarak bir monarşi rejimine sahiptir. Monarşi hükumeti ise bir kral ile yönetilir bu kral aynı zamanda ülkenin askerinin komutanıdır. Kral; başbakan, bakanlar kurulu ya da kabinede otoritesini gösterir.
Kabine, senato olarak da bilinen Ürdün Parlamentosunun demokratik olarak seçilmesinden sorumludur.
Şubat 199 yılında kral 2. Abdullah babası Hüseyin`in vasiyeti üzerine ölümünden sonra yerine gelmiştir. Abdullah iktidara gelmesinden hemen sonra İsrail ve Amerika ile barış anlaşması imzalamıştır. Abdullah, iktidarının ilk senesinde, ülkesinin gündemini iktisadi olarak gelişmeye yöneltmiştir.
Ürdün Parlamentosu iki kademeden oluşur: Parlamenter Üyeleri ve Senato. Senatoda 60 üye bulunur ve hepsi de kral tarafından seçilir. Parlamenter Meclisi ise; 12 bölgeden seçilmiş 120 üyeden oluşur. Seçilmiş parlamenter üyeleri mecliste mevzuat açma hakkına sahiptir ancak kral tarafından seçilen senatodan geçmek zorundadır.
Ürdün çok partili sisteme sahiptir. Siyasi partiler 40 sandalyeden daha fazla sayıda üyeye sahip iken geri kalan üyeler bağımsız adaylardan oluşur.
Son parlamenter seçimleri 23 Ocak 2013 yılında gerçekleşti. Hileli seçim geçmişi yüzünden hükumet eleştirildi. Aralarında ana muhalefet partisi Ürdün Müslüman Kardeşlerinde bulunduğu bazı muhalif gruplar, seçimi protesto etti ve seçime katılmadı.
Eğitim
Ürdün`de 2010 sayımlarına göre okuma yazma oranı %92.6 idi. Ürdün eğitim sistemi iki yıllık okul öncesi eğitim, on yıllık zorunlu eğitim, iki yıllık lise eğitimi daha sonra da üniversite eğitimden oluşmaktadır. Ürdün, devlet harcamalarının %20.5`ini eğitim alanında yapması ile Türkiye ve Suriye`den önce gelmektedir. Bu oran Türkiye`de %2.5, Suriye`de ise 3.86 oranındadır. Orta okula kayıt oranı %63`den %97`ye yükselmiş ve liseye kayıt oranı ise %79`dan %85`e yükselmiştir.
Ürdün`de bir milyon kişiden iki bin kişisi araştırmacıdır. Bu oran gelişmiş ülkelerde ise bir milyon kişide beş bin kişidir. 2011 Global büyüme oranına göre, Ürdün, Orta Doğu`da Katar ve Birleşik Arap Emirliklerinden sonra 3. sıradadır.
Krallık 10 devlet ve 16 özel üniversiteye sahiptir. Buna ek olarak 14`ü devlet 24`ü özel olmak üzere 28 koleje sahiptir. Ürdün`de her sene 200.000`den fazla öğrenci üniversiteye kayıt olmaktadır. Bu 200.000 sayısına ilaveten bazı öğrencilerde ABD ve İngiltere`de üniversiteye kaydolmaktadır. Ürdün`de; Alman-Ürdün Üniversitesi, Colombia Üniversitesi, NYIT, DePaul Üniversitesi ve Madaba Amerikan Üniversitesi gibi bir çok uluslararası üniversite vardır. Aynı zamanda Ürdün`e George Washington Üniversitesi de bir tıp üniversitesi şeklinde açılması planlanmaktadır.
Webometrics Dünya Üniversiteleri sıralamasına göre; Ürdün Üniversitesi 1507. sırada ve Yarmouk Üniversitesi 2165. sırada bulunmaktadır.
Ürdün İnternet kullanımı açısından Arap ülkeleri arasında ilk sıradadır. Ürdün`ün yaklaşık %75`i İnternet kullanmaktadır.
Ekonomi
Ürdün ekonomisi büyük ölçüde dış yardıma bağlı durumdadır. Günümüzde bu yardım, petrol üreten Arap ülkelerinden gelmektedir. Ekonominin önceden beri belkemiği olan tarım, İsrailin verimli topraklarının üçte birini işgal etmesiyle, büyük ölçüde etkilenmiştir. Tarım gayri milli hasılanın % 7 ila 8ini sağlamaktadır. Ürdün, gıda maddelerinde kendi kendine yeterli durumda değildir. Fakat sulanan topraklarda değeri yüksek ihraç bitkileri yetiştirerek ithal ürünlerinin maliyetini dengelemeye çalışmaktadır. Sulanan topraklarda ve meyve bahçelerinde domates, turunçgiller, muz, incir, üzüm, ceviz gibi birçok bitik ve meyve yetiştirilmektedir. Kuru tarım yapılan yerlerde özellikle buğday ve arpa olmak üzere tahıllar ve zeytin yetiştirilir. Ülkenin belli başlı hayvanları koyun, keçi ve devedir.
Enerji ve su sıkıntısı ekonomik gelişmeyi sınırlamaktadır. Tekstil, çimento ve gıda sanayileri gelişmiş durumdadır. Turizm ülkeye en fazla döviz sağlayan gelir kaynağı olup, gayri milli hasılanın % 16sını teşkil eder. Turistlerin aşağı yukarı % 80i Ortadoğudan gelmektedir.
Ürdün büyük ölçüde dış ticaret açığı vermektedir. Ülke en çok Suudi Arabistanla ticaret yapmaktadır. Tarım ürünleri ve fosfat; Ortadoğu, Hindistan ve Japonyaya ihraç edilir. Ana malzemeler ve tüketim maddeleri Birleşik Almanya, İtalya ve Japonyadan ithal edilir.
Ürdün karayolları 6500 km. uzunluğunda olup, bunun 4745 kmsi asfalttır. Hicaz demiryolu yeniden inşa edilmiştir. Suriye demiryollarına bağlanan ana hatla irtibatlanmak için, fosfat madenlerine ve Akabeye kadar uzatılmıştır. Akabede tamamen modern ve gelişmekte olan bir liman vardır. Amman, Akabe ve Zizyada uluslararası havaalanları vardır.