“Auterism” teorisi, filmlerin kalitesinin yönetmenler çerçevesinde olduğu savunur. Bu teori altında görülebilecek yönetmenlerden biri ise Woody Allen’dır. Woody Allen filmlerinde, Allen’ın kişiliğinin, yaratıcılığının ve vizyonunun olay örgüsüne, sahnelere ve karakterlere yansıdığı açıkça görülmektedir. Woody Allen’ı “auteur” yapan belli ögeler vardır. Her Woody Allen filminde felsefi konular, kurgu ve gerçekliğin karışımı ve romantik aşk ve cinsel arzularla ilgili endişeler tartışılır. Allen’ın en karakteristik filmlerinden biri olan Annie Hall’da bu ögelere rastlanılabilir. Bu denemede, Woody Allen’ı auteur yapan üç faktörü Annie Hall filmi üzerinden yorumlayacağım.
Woody Allen’ı auteur yapan ilk faktör felsefi fikirler üzerine yapılan tartışmalardır. Annie Hall’daki en önemli felsefi endişe genellikle ölümle ilgilidir. Woody Allen’ın canlandırdığı ana karakter Alvy Singer, ölüm konusunda takıntılıdır. Ölümle ilgili takıntı, ilk olarak Alvy ve Annie’nin bir kitapçıya gittikleri sahnede ortaya çıkar. Bu sahnede Alvy, Annie’den ölüm üzerine yazılmış olan iki kitap okumasını istiyor. Alvy’nin Annie’nin okumasını istediği ikinci kitap Ernest Becker’in yazdığı The Denial of Death‘dir. Becker bu kitabında ölümde içgüdüsel bir terör olduğunu ileri sürer. Bu terörün insanın doğasında olduğunu savunan Becker ayrıca bunun kaçılamaz olduğunu iddia eder. Bu fikir aynı zamanda Kierkegaard tarafından da savunulmaktadır.
Alvy’nin ölüme ek olarak yaşamla ilgili de endişeleri var. Filmin başında Alvy ve annesinin terapistle konuştuğu bir sahne var. Takip eden bu diyalogda kaygılarının çocukluğundan itibaren başladığını görmek mümkündür.
“Doktor: Neden depresyondasın Alvy?
Anne: Doktora söyle [?] Okuduğu bir şey.
Doktor: Okuduğunuz bir şey, ha?
Alvy: Evren genişliyor.
Doktor: Evren genişliyor mu?
Alvy: Şey, evren her şeydir ve genişliyorsa bir gün parçalanacak ve bu her şeyin sonu olacak!
Anne (bağırarak): Senin işin ne? (doktora) Ödevini yapmayı bıraktı.
Alvy: Ne anlamı var?
Anne: Evrenin bununla ne ilgisi var? Brooklyn’desin! Brooklyn genişlemiyor! “
Bu diyalogdan çocuk Alvy’nin evrenin genişlediğini ve hayatımızın sonu olacağını düşündüğü görülüyor. Bu fikirden Alvy, ödevini yapmanın bir anlamı olmadığı ve hayatın tatmin edici olmadığı sonucuna varır. Aslında bu diyalog felsefi bir araştırma olarak yorumlanabilir. Allen’ın felsefi kaygılarının üçüncü ve belki de en ikna edici kısmı, klasik ve modern düşünürlere atıfta bulunmasıdır. Daha önce de bahsettiğim gibi Allen, Kierkegaard’ın fikirlerine filmde değiniyor. Kierkegaard’a ek olarak, Alvy’de Sartrean etkilerini görmek mümkündür. Filmin en başında Alvy, Rob’a kötü şansından şikayet eder. Alvy, “Yahudi” gibi göründüğü için herkesin onu yargıladığını düşünür. Peki, bunların Sartre ile nasıl bağlantısı ne? Sartre’a göre kötü şans, bir kişi kendini kandırdığında ve böylece özgürlüğünü ve özgürlüğünden kaynaklanan sorumluluğu kabul etmeyi reddettiğinde ortaya çıkar. Ayrıca her şeyi, özellikle de başkalarının bize tepkilerini, kontrol etmek istediğimizi savunur. Alvy’nin diğer insanların görüşleri hakkındaki şikayeti ve kötü şans ile ilgili düşünceleri bu bağlamda Sartre ile eşleşir. Kierkegaard ve Sartre’ın yanı sıra Allen’ın filmlerinde başka düşünürlerin de etkilerini gözlemlemek mümkün. Bunun bir diğer ve son örneği Allen’ın Stardust Memories filminde görülebilir. Platon’un Mağara Alegorisinin nasıl oynandığına dair parçaları Stardust Memories filminde görmek mümkün. Uzun lafın kısası, Woody Allen filmlerinin neredeyse tamamının felsefi kaygılar hakkında böyle bir şeye sahip olduğu açıktır. Bazı modern veya klasik düşünürlerin fikirlerinden yararlandığını görmek mümkün. Ancak bunu Allen’ın kendi fikirlerinden de gözlemlemek mümkündür. Bu özelliğin çok tuhaf olduğunu düşünüyorum.
Woody Allen’ı auteur yapan ikinci faktör, fantezi ve gerçekliğin karışımıdır. Annie Hall’da fantezi ve gerçeğin karışımını düşündüğümde ilk örnek, Alvy’nin bir kadını öptüğü sahnede ortaya çıkıyor. Öğretmen Alvy’nin öpücüğüne kızdığında, yaşlı Alvy sihirli bir şekilde sınıfta belirir ve öpücüğünü savunmaya başlar. Öğretmen kendinden utanması gerektiğini savunduğunda, yaşlı Alvy sadece cinsel merakını ifade ettiğini savunarak savunmaya başlar. Ancak cevabı geçerli bulmayan öğretmen 6 yaşındaki çocukların cinsel meraklarının olmadığını belirtir. Alvy’nin bu ifadeye yönelik iddiası sadece “yaptım” olduğunda, daha genç olan Alvy “sihirli” bir şekilde ortaya çıkar ve Freud’un bile gecikme döneminden bahsettiğini yaşlı olana hatırlatır. Daha yaşlı olan Alvy’nin genç olanı savunmak için yaptığı bu kesintiyi fantezi ve gerçekliğin karışımı olarak yorumlamak mümkün. Aklıma gelen ikinci örnek, Annie ve Alvy’nin sinema için bir kuyrukta bekledikleri sahnede gerçekleşiyor. Alvy ve Annie’nin kuyrukta beklediği sırada arkalarındaki adam konuşmasıyla Alvy’yi çılgına çevirir. Alvy, adamın tavrına katlanmaya çalışsa da, nihayetinde başaramaz. Adama döner ve Marshall McLuhan hakkında hiçbir şey bilmediğini iddia eder. Ancak adam, Alvy’ye bir üniversitede bu konuyla ilgili dersler verdiğini belirterek cevap verir. Alvy’nin ona verdiği cevap, burada bize başka bir karışımı gösteriyor. Cevap olarak Alvy, Marshall McLuhan’ı sahneye getirmek için “sihrini” kullanır ve ona adamın fikirleri hakkında ne düşündüğünü sorar. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Marshall McLuhan da Alvy’yi haklı bulur. Fantastik ve gerçekliğin karışımının son örneği olarak Woody Allen’ın yaptığı başka bir filmden bahsetmek istiyorum. Allen’ın son filmlerinden biri olan Midnight in Paris’te, fantezi ve gerçekliğin karışımını daha net bir şekilde gözlemlemek mümkün. Karışımın kendisinin, filmi oldukça şaşırtıcı yaptığı da söylenebilir. Filmin ana karakteri Gil (Owen Wilson) nişanlısıyla Paris’e gider. Yine “sihirli” bir şekilde gece yarısı kendini 1920’lere geri dönerken bulur. 1920’de Dali, Steinbeck, F. Scott Fitzgerald, Picasso ve T.S. Elliot Paris’te yaşar. Gil onlarla konuşmaya ve hatta Dali’nin eski sevgilisine aşık olmaya bile başlar. Bu örneklerden yola çıkarak Woody Allen’ın imzalarından birinin, bazen zaman kaymalarının, bazen de filmin dışından müdahalenin neden olduğu fantezi ve gerçekliğin karışımı olduğu açıkça görülüyor.
Woody Allen’ı auteur yapan üçüncü ve son faktör, romantik aşk ve cinsel arzularla ilgili endişelerdir. Allen filmlerinde sıklıkla yargılayıcı ve kibirli karakterleri gözlemlemek mümkün olsa da, Annie Hall’daki Alvy’nin Allen’ın herhangi bir karakterinden çok daha yargılayıcı ve kibirli olduğunu söylemek yanlış olmamalıdır. Yargılayıcı ve kibirli olmanın yanı sıra, listeye Alvy’nin karakteristiği hakkında açıklama veren başka bir sıfat eklemek gerekir. Son sıfat “cinsiyetçi” olabilir. Alvy’nin sıfat listesini vermemin nedeni, Woody Allen filmlerinde cinsiyet meselelerinin nasıl ortaya çıktığını açıklamak için gerekli olması. Bu konuyla ilgili aklımdaki ilk sahne yine Alvy ve Annie’nin sinema için bir sırada beklemesidir. Annie, Alvy’ye düşmanca davranır. Alvy, bu düşmanca eylemi yorumladığında, düşmanca eylemin Annie yüzünden olduğunu düşünür. Annie bu iddiaya, alaycı bir şekilde, neden düşmanca davrandığına dair düşüncesinin cinsel sorunlarından kaynaklandığını bildiğini söyleyerek yanıt verir. Çift arasındaki bu tartışma, Alvy’nin kibirli, yargılayıcı ve cinsiyetçi olduğunu gösteriyor. Annie’nin hayatının merkezinde olduğunu düşünüyor. Ve onsuz, Annie’nin yaşayamayacağını zannediyor. Filmin sonunda Allen bize bunun doğru olmadığını gösteriyor. Ancak Annie ile Alvy arasındaki romantik ilişkinin istikrarsız, düzensiz ve kırılgan olduğu açıktır. Alvy’nin Annie üzerindeki gücüyle ilgili yapılabilecek başka bir nokta da şudur. Filmde birçok kez Alvy ve Annie’nin Annie’nin eski ilişkilerini değerlendirmek için geçmişe gittiğini görüyoruz. Ancak Alvy’nin ilişkisi için aynı şeyi görmedik. Alvy’nin hayatıyla ilgili filmde geçmişe yapılan tüm seyahatler yalnızca Alvy’nin kendisi tarafından gezilir. Bu, Annie’nin Alvy üzerindeki gücünün az olduğunun bir işareti olabilir.
Romantik aşka ek olarak, Woody Allen filmlerinde toplumsal cinsiyet konularının bir alt noktası olarak cinsel arzulardan bahsetmek gerekir. Her Woody Allen filminde de görmek mümkün olduğu gibi, Annie Hall’da cinsel arzularla ilgili endişeler kolaylıkla gözlemlenebilir. Alvy, filmde neredeyse tüm ilişkilerinde cinsel sorunlar yaşıyor. Alvy’nin sahip olduğu kişilik türüyle açıkça bağlantılı. Aklıma gelen en tuhaf örnek, Alvy’nin Allison Porchnik ile ilişkisinin olduğu bir sahneden. Alvy sahnede, Allison isterken seksten kaçınır. Alvy’nin seks yapmamak için kullandığı bahane Kennedy suikastıdır. Bu, Allen’ın karakterlerinin cinsiyeti nasıl yorumladığını gösterir. Toplumsal cinsiyet meselelerinin ve bu denemenin son noktası olarak, son sahnenin alıntısını eklemek istiyorum. Alvy, filmin sonunda aşkın büyüsünü şöyle anlatıyor:
Annie’yi tekrar görmek harikaydı. Ne kadar harika bir insan olduğunu ve onu tanımanın ne kadar eğlenceli olduğunu anladım. Ve o eski şakayı düşündüm, bilirsin. Adam bir psikiyatriste gidip “Doktor, kardeşim deli. Kendini bir tavuk sanıyor.” der ve doktor “peki, neden onu buraya getirmiyorsun?” diye karşılık verir. Adam “isterdim ama yumurtalara ihtiyacım var” der. Sanırım ilişkiler hakkında şu anda hissettiğim şey buydu. Biliyorsunuz, bunlar tamamen mantıksız, çılgın ve saçma. Sanırım çoğumuz yumurtaya ihtiyaç duyduğumuz için devam ediyoruz.
Neredeyse tüm Allen filmlerini izleyen ve Allen’ın kitaplarını okuyan biri olarak Annie Hall’un klasik bir Woody Allen işi olduğunu açıkça söyleyebilirim. Annie Hall’da Soren Kierkegaard, Jean-Paul Sartre ve Ernest Becker tarafından yazılan kitaplarda görülebilen felsefi tartışmalar var. Sigmund Freud ve Plato gibi diğer düşünürlerin fikirlerini görmek de mümkün. Felsefi tartışmaya ek olarak, fantezi ve gerçekliğin bir karışımının görülebileceği birçok sahne var. Son olarak tüm Woody Allen filmlerinde romantik aşk ve cinsel arzularla ilgili endişeler gözlemlenebilir.
Fatih Emre Öztürk