Bizans mimarisini üç dönemde incelemek adettir : Erken, orta ve geç dönem.
Erken dönem, 6. – 9. yüzyıl arasına tarihlenir.
- Aya Sofya’nın (532-537) ana planı sade ama ayrıntıları sofistikedir. Planının özellikleri, çok büyük olması, mermer oymalarının zenginliği ile Aya Sofya Bizans mimarisinin tacıdır. Tipik olarak erken Bizans kilisesi küçüktü. Binanın ana planı haç biçimi idi.
- Bazen bazilika planının dışına çıkılmış, dairevi veya oktagonal planlar da kullanılmıştır. Erken dönemde bazı saraylardaki yuvarlak planlı yapıların kiliseye dönüştürülmesine rastlandığı gibi, doğrudan kilise olarak yapılmış yuvarlak planlı yapılara da rastlanır. Bu plana saray geleneğinin kaynaklık ettiği öne sürülmekte; bazı kaynaklar ise bu plandaki kiliselerin kökeninde erken devir martiryonları görmektedir.
- Erken dönem Suriye bazilikalarında girişin üzerinde teras bulunurdu.
- Erken devir Bizans kiliselerinde ruhban için yapılmış, basamaklı oturma yeri, sintronon, vardı.
- Bazilika planlı ilk Bizans kiliseleri ahşap tavanlı idi. Yangın tehlikesi nedeniyle tonozlu çatı düzenine geçildi. Bu geçiş, tavan ve kubbelerin süslenmesini gerektirdi. Bu da, ikona, fresk ve mozaik sanatını geliştirdi. Erken Bizans dönemindeki bazilika tipli Ayios Prodromos (İmrahor Camii) gibi kiliselerden sonra 6. yüzyılda kubbeli kiliselere geçildi. İlk örneklerden biri Sergios ve Bakhos Kilisesi’nde (Küçük Ayasofya) görülen kubbedir ve dört köşe bir binanın üzerine oturtulmuştur. Bu yüzyılda kubbeli kiliseler ve kubbenin bazilika tipi binalara uygulanmasıyla kubbeli bazilika modeli ortaya çıktı. Bunun en büyük örneği Aya Sofya oldu. 6. yüzyıl yapıları arasında Justinyen’in yaptırdığı Havariyyun Kilisesi’ni de saymak gerekir. Hora Manastırı Kilisesi’nin (Kariye Müzesi) de geçmişi 6. yüzyıla kadar gider. Yapılan ilk kilise daha bitirilmeden 557 yılındaki depremde yıkılmıştır.
- 5. yüzyıl ortalarında Konstantinopolis’teki saraylarda sigma biçimli bir portiko ve buradan girilen gösterişli bir kabul salonu kullanılmaktaydı.
- Yarım yuvarlak kolonadlı avlu; bu avludan girilen yuvarlak, üzeri kubbe ile örtülü büyük bir kabul salonu, 5. yüzyılda Konstantinopolis’te üst düzey saray görevlilerinin saray planlarında yaygın olarak kullanılmıştı.
- Justinyen, Neo Platonculuk’un yuvası olarak kabul ettiği Atina Üniversitesi’ni kapatmanın yanı sıra, paganlığın izlerini silmeyi amaçlayan bir başka eylem olarak görkemli Gorgon başlarını Yerebatan Sarnıcı’na gömdürmüştü.
- 9. yüzyıldan itibaren haç biçimli kiliselerin yapımı başladı.