Michel Foucault kimdir? Hayatı ve eserleri hakkında bilgi: (1926-1984) Fransız, düşünür. Düşünce sistemleri, söylem ve iktidar kavramlarına ilişkin kuramsal ve pratik çalışmalarıyla tanınır. 15 Ekim 1926’da Poitier’de doğdu, 25 Haziran 1984’te Paris’te öldü. Cerrah olan babasının isteğine uyarak yerel devlet okullarında ve bir Katolik okulda okudu. Paris’teki IV. Henri lisesini bitirdikten sonra 1945’te girdiği Ecole Normale Supcrieure’ü 1948’de felsefe diploması alarak bitirdi. 1950’de psikoloji, 1952’de psikopatoloji diploması aldı. Üç yıl kadar akıl hastanelerinde gözlem ve araştırmalarda bulundu. Ecole Normale’de psikopatoloji dersleri verdi. 1954’te Maladie mentale etpersonalite (“Akıl Hastalığı ve Kişilik”) adıyla yayımladığı iki bölümden oluşan kitabında önce psikiyatri kuramlarını ele alıyor, ikinci bölümde de akıl hastalığı temasını toplumsal ve tarihsel bir perspektife oturtmaya çalışıyordu.
Foucault, 1954’te İsveç’e giderek Uppsala Üniversitesinin Fransızca Bölümü’nde çalışmaya başladı. 1958’de Varşova Üniversitesi’ndeki Fransızca Enstitüsü’nün yöneticiliğine getirildi. Bir yıl sonra Hamburg’da benzer bir görev aldı ve burada deliliğin tarihi üzerine olan çalışmasını tamamladı. Bu çalışması doktora tezi olarak kabul edildi. 1960’ta Fransa’ya dönen Foucault, 1966’ya değin Clermont-Ferrand Üniversitcsi’nde felsefe dersleri verdi. 1961 ’de yayımlanan Folie et deraison: Histoire de la folie a l’âge classique (“Delilik ve Akıldışı: Klasik Çağda Deliliğin Tarihi”) adlı yapıtında deliliği bir olgu olarak değil bir yargı olarak ele alan Foucault, deliliğin Klasik Çağ adını verdiği 17. ve 18. yy’lardan başlayarak Orta Çağ’da cüzzamın oynadığı toplumsal dışlanmışlık rolünü üstlenmek zorunda kalışını ele alır. İncelemesini Freud’a kadar getirir ve onun kendisinden önce gelen psikiyatri kuram ve pratiğiyle olan bağlantısını gösterir.
Foucault, 1963’te yayımlanan Naissance de la clinique, une archeologie du regard medical (“Kliniğin Doğuşu, Tıbbi Görüşün Bir Arkeolojisi”) adlı yapıtında tıp pratiğinde hastayı İnceleme yöntemlerinin değişimini ve bir kurum olarak tıbbın ortaya çıkışını inceler.
İlk yapıtları ilgi uyandırmayan Foucault’ya 1966’da yayımladığı Les mots et les choses (“Sözcükler ve Nesneler”) büyük ün kazandırdı. Alt başlığı “İnsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi” olan bu yapıtta Foucault, Batı düşüncesinin 16. yy’dan sonraki tarihini inceler ve temel değişimi “episteme” (episteme) adını verdiği düşünce kodlarının dönüşümlerinde bulur. Foucault’ya göre bilimsel olarak kabul edilen söylemler (discours),16.yy’da“ benzerlikler”in, Klasik Çağ’da “bitişiklilik” ve “ilişki tabloları”nın, 19. yy’da “analoji” ve “art arda gelişler”in, 20. yy’da ise “yüzeyler” ve “derinlikler”in düzenleyici kodlar olduğu epistemeler tarafından belirlenir. Bu yapıtta incelenen üç önemli söylem olan biyoloji, ekonomi politik ve filoloji, aynı zamanda sosyoloji, psikoloji gibi insan bilimleri için model oluşturur. Yapıtın genel tezi, modern çağların bir ‘buluşu’ olan “insan” kavramınının epistemelerin değişimiyle birlikte yok olup gideceğidir.
Gerek basında gerek akademik çevrelerde düşünceleri tartışılmaya başlanan Foucault 1969’da yayımladığı L’archeologie du savoir (“Bilginin Arkeolojisi”) adlı yapıtında önceki çalışmalarını söylem kavramının çerçevesinde kuramsal bir bütünlüğe kavuşturmayı amaçlıyordu. Söylem-bilgi-kuram üçlüsünün biçimlendirdiğini düşündüğü Batı bilimsel düşüncesini yorumlarken G. Bachelard, G. Canguilhem gibi düşünürlerin yapısalcı yöntem ve kavramlarının etkisi görülür.
1968-1970 arası Vincennes Üniversitesi’nde felsefe profesörlüğü yapan Foucault 1970 yılında College de France’da kendi seçimi olan “düşünce sistemleri tarihi profesörü” unvanıyla çalışmaya başladı. Bu kuruma girişine ilişkin, 1971’ de yayımladığı L’ordre du discours (“Söylemin Düzeni”) adlı söylevinde “iktidar” yeni bir kavram, merkezi bir yer İşgal etmeye başlar: Önceki görüşlerini iktidar kavramı çerçevesinde yeniden değerlendiren Foucault’nun 1971’den sonraki çalışmalarında düşüncesinin çatısını bilgi, söylem ve iktidar kavramları oluşturur. İktidarı sahip olunan bir hak ya da baskı yapabilme gücü olarak değil, üretken, pozitif ve çok odaklı olarak gören Foucault bu nedenle de iktidarı yalnızca iktisadi ve siyasal nitelikli değil, çok biçimli bir oluşum olarak değerlendirir. Foucault’ya göre her bilgi iktidar üretici, her iktidar bilgi kurucu, bilim, söylemsel niteliği gereği tarihsel ve iktidar oluşturucudur. Foucault’nun analiz birimi “iktidar ilişkileridir” ve “kim” değil “nasıl” sorusunu sorar.
Yaptığı çalışmaları evrenselleştirmek taraflısı olmayan Foucault’a göre çağdaş avdın, Voltaire ya da Sartre gibi evrensel sözler eden birisi değildir. Fizikçi Oppenheimer ya da psikiyatrist T. Szasz gibi özgül ve yöresel olup, kendi alanındaki bilgi-söylem-iktidar mekanizmalarını ortaya çıkartan kişidir. Arşiv çalışmalarına önem vererek kendi araştırma ve düşüncelerini “söylemler üzerine bir söylev” olarak niteleyen
Foucault, 1973’te 1935’te işlenmiş bir cinayeti tüm yönleriyle ortaya koyan bir kitabın derlemesini yaptı: “Moi, Pierre Riviere, ayant egorge ma mere, ma soeur et, mon frere…” (“Ben, Pierre Riviere, annemi, kızkardeşimi, erkek kardeşimi öldürerek… ”). 1975 yılında bu kitaptan yola çıkılarak, Foucault’nun da yargıçlardan biri olarak gözüktüğü bir film yapıldı. Aynı yıl Foucault’nun hapishaneler üzerine yaptığı araştırmalara dayanarak yazdığı Surveiller et punir (“Gözetlemek ve Cezalandırmak”) adlı yapıtı yayımlandı. Hapishanenin bir kurum olarak bilgi, söylem, iktidar ilişkileriyle birlikte doğuşunu ortaya koymayı amaçlayan ve özellikle 18. yy’ın sonunu ve 19. yy’ı inceleyen bu yapıtta episteme, arkeoloji gibi kavramların yerini soy kütüğü ve iktidar teknolojisi almıştır.
Foucault 1976’da cinselliğin tarihi adıyla 6 cilt olarak tasarladığı ancak ölünceye değin 3 cildini tamamlayabildiği yeni bir yapıta başladı. Foucault’a göre cinsellik iktidar ilişkilerinin hüküm sürdüğü, çeşitli bilgi düzeylerinin kurulduğu, söylemlerin üretildiği bir alandır. Bu alanın “gerçeğini” bulabilme çabası, yani bir “doğru istemi” sürüp gitmektedir. Bu konuda önemli bir kavram olan “bastırma”, iktidar strateji ve taktikleri cinselliği bir ürün olarak ortaya çıkarırken oluşan bir yan üründür. Bu nedenle de cinselliğin tarihini anlamada temel hipotez olamaz. İktidar cinsellik üzerine uygulanamaz, cinsellik yoluyla uygulanan, oluşan ilişkinin adıdır. Nasıl var olan iktisadi düzenin amacı işçilerin yoksulluk içinde yaşamaları değilse ancak bu, sistemin çalışmasının kaçınılmaz sonucuysa, cinselliğin bastırılması da böyledir.
Foucault Avrupa’daki politik tutuklular ve Filistin gibi sorunlarla ilgilenmiş, özgürlük ve eşitlik için mücadelesinde Sartre gibi aydınlarla birlikte davranmıştır.
Michel Foucault Eserleri
- Maladie mentale et personalite, 1954, (“Akıl Hastalığı ve Kişilik”);
- Folie et deraison: Histoire de la folie A l’âge classique, 1961, (“Delilik ve Akıldışı: Klasik Çağda Deliliğin Tarihi”);
- Naissance de la dirtique, une archeologie du regard medical, 1963, (“Kliniğin Doğuşu: Tıbbi Görüşün Bir Arkeolojisi”);
- Les mots et les choses, 1966, (“Sözcükler ve Nesneler”);
- L’archeologie du savoir, 1969, (“Bilginin Arkeolojisi”);
- L’ordre du discour, 1971, (“Söylemin Düzeni”);
- “Moi, Pierre Riviere, ayant egorge ma mere, ma soeur et mon frere…” 1973, (“Ben, Pierre Riviere, annemi, kız kardeşimi, erkek kardeşimi öldürere.. ”);
- Surveiller et punir, 1975, (“Gözetlemek ve Cezalandırmak”);
- La volorite de de savoir, 1976, (“Öğrenme İstenci”).
Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, 23. cilt, Anadolu yayıncılık, 1983
Michel Foucault kimdir ? Hayatı ve eserleri : Michel Foucault 1926’da Poitiers’de doğdu. 1946’da Fransa’nın en önemli eğitim kurumlarından École normale supérieure’e kabul edildi. Felsefe ve psikoloji okudu. 1948’de felsefe, 1949’da psikoloji dallarında lisans derecesi aldı. Bu yıllarda birçok ünlü ismin yanı sıra Louis Althusser ’in ve Hegel uzmanı Jean Hyppolite ’in öğrencisi oldu. 1950’de girdiği Fransız Komünist Partisi’nden 1952’de ayrıldı. Bir süre hastanelerde psikolog olarak çalıştı. 1953’te Althusser’in yerine École normale’de. felsefe asistanı oldu ve psikoloji eğitimine devam etti. Paris Psikoloji Enstitüsü’nden psikopatoloji ve deneysel psikoloji diplomaları aldı. Marksist bir bakış açısıyla yazdığı ilk kitabı Maladie mentale et personnalité’ den (1954, Akıl Hastalığı ve Kişilik) sonra Georges Dumézil’in tavsiyesiyle İsveç Uppsala’daki Maison de France’a direktör oldu. Burada Histoire de la folie à l’âge classique (Klasik Çağda Deliliğin Tarihi) üzerine çalışmaya başladı. 1958’de İsveç’ten ayrılıp önce Varşova’ya, ardından 1959’da Hamburg’a gitti. Deliliğin Tarihîni tamamlayıp Clermont-Ferrand Üniversitesi’nde psikoloji dersleri vermeye başladı. 1961’de Deliliğin Tarihim doktora tezi olarak savundu.
Ardından Clermont-Ferrand’da felsefe bölümünün başına geçti. Aym yıl Gilles Deleuze’le tanıştı. Bir yıl sonra Georges Bataille’ın kurmuş olduğu Critique dergisinin yayın kuruluna girdi ve Naissance de la clinique (Kliniğin Doğuşu) adlı kitabını yayımladı. 1966’da ilk baskısı bir ayda tükenen ve büyük tartışmalara neden olan Les mots et les choses (Kelimeler ve Şeyler) çıktı. “İnsan”ın ölümünü ilan eden ve felsefe ile insan bilimlerindeki tüm hümanist geleneği karşısına alarak özellikle Jean-Paul Sartre’m ve Komünist Parti’ye yakın entelektüellerin saldırısına uğrayan kitap çevresinde o dönemin moda akımı yapısalcılıkla ilgili sert bir polemik yaşandı. Bu tartışmalardan ve Fransa’nın boğucu geleneksel ahlâkından rahatsız olan Foucault, Tunus Üniversitesi’nde felsefe profesörü olarak çalışmak üzere Fransa’dan ayrıldı. 1960’lı yıllar aym zamanda Foucault’nun edebiyat üzerine çeşidi türden önemli yapıtlar yayımladığı ve Tel Quel grubuyla yakın bir işbirliğine girdiği dönemdir. Tunus’ta anti-emperyalist gösteriler yapan öğrencilerle işbirliği yapan ve Mayıs 1968 olaylarından sonra Tunus polisinin sürekli tacizi üzerine Paris’e dönen Foucault yeni kurulan deneysel Vincennes Üniversitesi’nde felsefe bölümünün başına geçti ve burada bir yıl ders verdi. 1969’da Tunus’ta tamamladığı ve Kelimeler ve Şeyler d& kullandığı yöntemi açıklama denemesi olan LArchéologie du savoir (Bilginin Arkeolojisi) yayımlandı. 1970’te Fransa’nın en prestijli kuramlarından Collège de France’da kendisi için kurulan “Düşünce Sistemleri Tarihi” kürsüsüne seçildi. Bunun ardından Groupe d’Information sur les Prisons (G.I.P. – Hapishaneler Üzerine Enformasyon Grubu) adlı oluşumun kurucularından biri oldu.
Gerek bu grup gerekse de adalet, tıp, psikiyatri ve cinsellikle ilgili bir dizi mücadele çevresinde yeni bir politik etkinlik biçiminin öncülüğünü yaptı. Geleneksel parti politikalarının dışına çıkan bu etkinlik biçimi yeni bir eylem anlayışı ile yeni bir entelektüel anlayışını da beraberinde getiriyordu. 1973’te Sartre ve Maurice Clavel’le birlikte Libération gazetesinin kuruluşuna katıldı. 1975’te Surveiller et punir: Naissance de la prison (Gözetleme ve Cezalandırma: Hapishanenin Doğuşu) yayımlandı. İktidar ilişkileri, teknikleri, stratejileri ve taktiklerinin; yani modem Batı top- lumlarında öznelliği kurma biçimlerinin analizini yaptığı bu kitap olağanüstü bir ilgi gördü. 1976’da Histoire de la sexualité (Cinselliğin Tarihi) başlıklı ve altı cilt olmasını planladığı dizinin ilk kitabı La volonté de savoir (Bilme İstenci) çıktı. Cinselliğin bastırılma- dığını, tam tersine modem biyo-iktidar tarafından üretilip bedene nüfuz etmek için bireylere dayatıldığım söylediği bu kitap Sigmund Freud’dan Herbert Marcuse’ye kadar uzanan ve insanın hakikatini ve özgürlüğünü arzuların özgürleşmesinde bulan kuramın ağır bir eleştirisiydi.
Özgürleşmenin yerine alternatif olarak kendini yaratmayı ve arzunun özgürleşmesi yerine zevki yoğunlaştırmayı öne çıkaran bakış açısını bu son kitabının ardından geliştirdi. Altı yıl sonra yayımlanan Cinselliğin Tarihi’nin ikinci ve üçüncü ciltlerine kadar geçen süre içinde önde gelen Fransız entelektüelleriyle birlikte Ispanya’dan Polonya’ya çeşitli baskıcı rejimlere karşı yürütülen uluslararası kampanyalara katıldı. Bütün bu süreç içinde irili ufaklı birçok kitap, makale ve söyleşisi yayımlandı. Söz konusu makale ve söyleşilerinin yanı sıra dünyanın çeşitli ülkelerinde verdiği dersler 1994’te dört cilt olarak ve Dits et écrits (Söylenmiş ve Yazılmışlar) başlığı altoda bir araya getirilip kitaplaştırıldı. Collège de France’da vermiş olduğu dersler halen kitaplaştınlmakta olan Foucault, gerek teorik çalışmaları gerekse de etkin politik yaşamıyla yirminci yüzyılın en etkili düşünürlerinden biri olmuştur. Bu çalışmalar edebiyattan felsefeye, insan bilimlerinden siyasete birçok alanda sayısız yapıt için çıkış noktası olmuştur ve olmaya devam etmektedir.
Yirminci yüzyılın entelektüel coğrafyasında Foucault’nun yaptığı bu belirleyici etkinin nedeni kuşkusuz, Batı’da çok güçlü bir biçimde kök salmış düşünce geleneklerinin hâkimiyetini sarsan yeni bir düşünme biçiminin en önemli temsilcilerinden biri, belki de en önemlisi olmasıdır. 1960’lı yıllardan itibaren özellikle Nietzsche ve Heidegger’in etkisiyle ortaya çıkan bu yeni düşünce biçimi, Fouca- ult’nun “antropolojizm” olarak adlandırdığı ve öncelikle inşam ve insan doğasım felsefi düşünce için çıkış noktası olarak alan, özelde ise bir özne ve bilinç felsefesinde yoğunlaşan geleneği hedef alıyordu. Zaman zaman anti-hümanizm olarak adlandırılan bu yeni eleştirel tutumda, doğrudan doğruya özne ve öznel deneyim sorununu hedef alan Foucault’nun tuttuğu yer çok önemlidir. Öznel deneyimi açıklamak için öznenin değil, o deneyimi kuran söylem ile söylemin karşılıklı ve kaçınılmaz bir ilişki içinde olduğu iktidar sistemlerinin analizini yapmak gerektiğini gösteren Foucault, bir yandan iktidar ile özne arasındaki ayrılmaz ilişkinin altını çizmiş, bir yandan da öznel deneyimin kurulmasında insan bilimlerinin oynadığı rolü ortaya çıkararak çok güçlü bir bilim eleştirisi getirmiştir.
Foucault’nun bu analizlerde geliştirdiği ve kullandığı iktidar modeli gerek klasik politik felsefenin gerekse de Marksizmin kullandığı modelden radikal anlamda farklıdır. Bu yüzden çok ince iktidar ilişkileri ve tekniklerinin, delilikten suça, cinsellikten etiğe kadar en umulmadık noktalarda ne kadar etkili olduğunu göstermiş ve siyasi düşüncede yeni bir çığır açmıştır. Öte yandan, Foucault’nun bu çalışmalarda kullandığı yöntemler ile tarih anlayışı, felsefe ve insan bilimlerinde kullanılan klasik yöntemler ile tarih anlayışının çok dışına çıkmış ve oluşturduğu örnekle yepyeni araştırma alanlan ve biçimlerine öncülük etmiştir. El attığı her alanda öncelikle yerleşik bakış açılarım ve yöntemleri sorgulayan Foucault, bu tutumuyla öncelikle düşüncenin kendisi üzerinde düşünmesi ve kendini dönüştürmesinin önemini hatırlatmış ve bu anlamda düşünce tarihine radikal anlamda yön veren dönüm noktalarından biri olmuştur.
MİCHEL FOUCAULT ESERLERİNDEN SEÇMELER:
Büyük Kapatılma
Ferda Keskin
Eserlerinin çok büyük bir bölümünde Batı’nın yakın tarihi üzerinde yoğunlaşan Foucault’ya göre on yedinci yüzyıl Avrupası’nda çok önemli bir değişiklik meydana gelmiştir. Bu değişim sürecinin en önemli anı ise Foucault’nun Deliliğin Tarihi adlı ilk önemli eserinde “Büyük Kapatılma” olarak adlandırdığı olaydır. 1656 yılında Paris’te Hôpital général (genel hastane) adlı bir kurum kurulmuş ve birkaç ay gibi kısa bir süre içinde Paris nüfusunun azımsanmayacak bir bölümü (üç yüz bin nüfusun en az altı bini) bu kurumda gözetim altına alınmıştır. Ancak Foucault’ya göre Hôpital géné- ral’in işleyişi ya da amacı bakımından hiçbir tıbbi düşünce ya da amaçla ilişkisi yoktur. Tersine, bu kurum o dönemde Fransa’da örgütlenmekte olan monarşik ve burjuva düzenin önemli bir parçası, hatta makamıdır. Üstelik aynı yıllarda bütün Avrupa’da benzer gelişmeler meydana gelmiş, çeşitli ülkelerde nüfusun önemli bir kısmı sıkı resmi denetim altındaki kurumlar da kapatılmıştır. Kapatılanlar deliler, hastalar, fakirler, eşcinseller gibi farklı özellikler taşıyan kişilerin oluşturduğu karışık bir gruptur. Ancak yine de bu gruba ait olanların önemli bir ortak özelliği vardır: hepsi bedensel özürlü oldukları için ya da başka nedenlerle çalışamayan veya çalışmak istemeyen, sabit işi ve evi olmayan yersiz yurtsuz insanlardır.
O dönemde, hiç ayrım yapmadan yaşlılar, sakatlar, çalışamayan veya çalışmak istemeyen kimseler, eşcinseller, akıl hastalan, müsrif babalar, hayırsız evlatlar kapatılıyordu; hepsi birden aynı yere kapatılıyordu.
Bu anlamda Foucault akıl hastanesi, hastane ya da hapishane gibi modem kapatma kurumlarmm on yedinci yüzyıla kadar var olmadığına dikkat çeker. Üstelik deliler, hastalar, suçlular ve çalışamayacak durumda olan ya da çalışmak istemeyenler başlangıçta hiçbir ayrım gözetilmeden aynı yere kapatılmıştır. Foucault’ya göre bu büyük kapatılma sürecinin arkasında doğrudan doğruya ekonomik ve siyasi bir neden vardır: Büyük bir ihtimalle İspanyol ekonomisinde meydana gelen bir kriz sonucunda bütün Batı dünyasını etkisi altına alan ve ücretlerin düşmesine, işsizliğe, para kıüığma neden olan ekonomik bir kriz. Foucault böylece kapatılmanın ikili bir işlev yerine getirdiğini söyler: böyle bir ekonomik kriz anında aç kalan işsiz ve aylak kesimin başkaldırması tehlikesine karşı güvenli bir önlem almak ve kapatılmış olanların kriz geçtikten sonra ucuz ve kolayca denetlenebilir bir işgücü oluşturmasını sağlamak.
Söz konusu olan artık işsizlerin kapatılması değil, kapatılmış olanlara
iş vermek ve onların herkesin refahına hizmet etmesini sağlamaktır.
Münavebe çok açıktır: işsizliğin olmadığı ve ücretlerin yüksek olduğu zamanlarda ucuz el emeği; ve işsizlik dönemlerinde aylaklığın ortadan kaldırılması ile ajitasyon ve isyanlara karşı toplumsal korunma.
On yedinci yüzyılda meydana gelen bu önemli değişim uzun süreli bir kapatma ve cezalandırma mekânı olarak hapishane kurumu- nun da temellerini atmıştır, çünkü Foucault’ya göre bu döneme kadar pratik anlamda hapishane diye bir kurum olmamıştır. Suçluların kapatıldığı hücreler kendi başma bir cezalandırma aracı değil, bir tür mahkeme bekleme odası olarak işlev görmüş; insanlar hücrelere başka bir şekilde cezalandırılmayı ya da özgürlüklerine kavuşmayı beklemek üzere kapatılmıştır. Etkin bir önlem olarak kapatmaya ancak kapitalizm el emeği, işsizlik gibi sorunlarla karşı karşıya geldiğinde ve on yedinci yüzyıl Avrupa toplumları (Fransa, İngiltere, Almanya, vb.) büyük isyanlarla tanıştığında başvurulmuştur. İsyanları bastırmak için bir ordu göndermek, insanları katletmek, yakıp yıkmak gibi eski yöntemler, aynı zamanda büyük toprak sahiplerinin vergi toplamasını da engelleyen genel bir ekonomik felakete yol açacak önlemler haline geldiğinde daha ekonomik ve etkili bir önlem ve cezalandırma tekniği olarak hapishaneye başvurulmuştur; çünkü hapishaneler nüfusun tehlikeli bir bölümünü feci ekonomik sonuçlara yol açmadan elemeye imkân tanımıştır. On yedinci yüzyılda başlayan bu kapatma pratiğinde on sekizinci yüzyıl sonu ve on dokuzuncu yüzyıl başmda, yani Fransız Devrimi döneminde önemli bir değişim daha meydana gelmiş ve kapatılanlar içinde ayrımlar yapılmaya başlanmıştır: “akıl hastaları tımarhaneye, gençler ıslahevlerine, suçlular hapishaneye.” Yani bu dönem hastaların, akıl hastalarının, suçluların kategorik olarak birbirinden aynlıp her biri için farklı bir kurumun kurulmasına tanıklık eder.
Ancak Foucault’ya göre başlangıçta bu tür bir ekonomik tasarruf işlevi görmek üzere geliştirilen kapatma teknikleri ve kurumla- rı giderek daha pahalı ve verimsiz hale gelmiştir. Genel olarak kapitalist toplumda uygulanan büyük kapatılma “çok arkaik ve kendini haklı çıkaramayan bir şeydir, sonuçları görünür biçimde çok pahalıdır.” Çalışamayacak durumda olan veya çalışmak istemeyenlerin tedavi ya da ıslah yoluyla çalışabilir hale getirilmesinin ekonomiye olan katkısı, bu amaçla yapılan harcamaların altında kalmaya başlamış; üstelik yapılan her türlü reforma rağmen bu kurumlar görünür amaçlarını gerçekleştirmede de ciddi başarısızlıklara uğramıştır.
İşte bu olgudan hareket eden Foucault, bu kadar verimsizlik ve başarısızlığa rağmen söz konusu kurumlarda niçin ısrar edildiğini sorgular. Bu ısrarın nedeni Foucault’ya göre kapatma pratiğinin güçlü bir toplumsal denetim sağlamak ve kapitalizmin ihtiyaç duyduğu işgücünü üretmek için görünürden çok daha ince ve etkili bir işlev yerine getirmesidir. Foucault’nun siyasi modernliğin eşiği olarak adlandırdığı ve on sekizinci yüzyıl sonu ile on dokuzuncu yüzyılın başına tekabül eden dönem aynı zamanda kapitalizmin ihtiyaç duyduğu emek gücünün kaynağı olan insan bedeni ve bu bedenin sahip olduğu üretim gücünün doğrudan doğruya ekonomik ve siyasi müdahalelerin nesnesi haline geldiği dönemdir. Ancak bu emek gücünün fiilen üretken hale getirilebilmesi için kullanılan eski tekniklerin (örneğin hapishane, ıslahevi, akıl hastanesi, askeri kışla gibi kurumlarm zorlayıcı yönetmeliklerini örnek alan büyük fabrikalar) aşın pahalı ve etkisiz hale gelmesiyle birlikte yeni bir teknik gerekmiştir. Bu yeni teknik Foucault’ya göre kapitalist üretim biçiminin gerektirdiği disiplin ve uysallığın insanlar tarafından benimsenip içselleştirilmesine ve gönüllü olarak uygulanmasına dayanır. Böylece on sekizinci yüzyıl sonunda Avrupa’da ortaya Foucault’nun “disiplinci iktidar” adım verdiği yepyeni bir iktidar türü çıkmıştır. Bu iktidarın uysallaştırma ve verimli hale getirme yöntemi ise şiddet ve bedensel zorlamaya değil, insanlara belli öznellik biçimleri dayatılmasına dayanır.
Bu yüzden kendi çalışmalarının genel bir değerlendirmesini yaparken Foucault, insanların Batı kültüründe özneye dönüştürülme biçimlerinin analizine verdiği önemi vurgular ve bu özneleştirme sürecinde etkili olmuş üç ayrı nesneleştirme kipini öne çıkarır: kendilerine bilim statüsü veren ve konuşan özne, emek üreten özne ile biyolojik anlamda yaşayan özneyi nesneleştiren araştırma kipleri; özneyi kendi içinde bölen ve başkalarından bölüp aynan pratikler; ve son olarak insanın kendisini özneye dönüştürme biçimleri. Büyük Kapatılma başlığı altında toplanan yazılar Foucault’nun yukarıda saydığımız ikinci nesneleştirme kipi üzerine yaptığı çalışmaların kapsamına giriyor.
Çalışmamın ikinci bölümünde, öznenin “bölücü pratikler” diye adlandıracağım pratiklerde öznenin nesneleştirilmesini inceledim. Özne, ya kendi içinde bölünmüş ya da başkalarından bölünmüştür. Bu süreç onu nesneleştirir. Bunun örnekleri deli ile akıllı, hasta ile sağlıklı, suçlular ile “iyi çocuklar”dır.
Burada sözü edilen nesneleştirme sürecinin Foucault’nun genel olarak Batı kültüründe insanların özneye dönüştürülmesini tarif ederken kullandığı sorunsallaştırma kavramıyla örtüştüğünü söyleyebiliriz. Sorunsallaştırma, insanların belli varlık veya davranış biçimlerinin tarihin belirli anlarında sorun olarak kabul edilip bazı söylemsel pratikler ile söylemsel olmayan pratiklerin nesnesi haline getirilmesi ve Foucault’nun “hakikat oyunları” adım verdiği sistemlere dahil edilmesidir. Söz konusu varlık veya davranış biçimlerinin bu sistemler içinde üretilmiş hakikatler, yani bilgi üzerinden tanımlanması aynı zamanda onların belli insan deneyimleri olarak yeniden kurulması ve sınıflandırılmasıdır. İnsanların bu hakikatlere inanması, yani onlar üzerinden tanımlanmış deneyim biçimlerini kendilerine dan hakikatler olarak görmesi ise bu deneyimlerin öznesi olmayı kabullenmeleri anlamına gelir. Böylece insanlar öznesi haline geldikleri deneyimlerin içerimlediği bilimsel, ahlâki, hukuki, siyasi normlara göre hareket eder ve kendini sınırlar. Yukarıda yaptığımız alıntıda Foucault “bölücü pratikler” adını verdiği ikinci nesneleştirme kipi için deli ile akıllıyı, hasta ile sağlıklıyı, suçlular ile “iyi çocuklar”ı bölüp birbirinden ayıran sınıflandırmaları örnek veriyor. Kuşkusuz bu pratiklerde söz konusu olan, delilik, hastalık, suç gibi belli varlık veya davranış biçimlerinin sorunsallaştırılarak özel birer deneyim haline dönüştürülmesidir. İnsanlar bu deneyimlerin öznesi olmayı kabul ettiklerinde, davranışlarını da deneyimlerin içerimlediği normlara göre sınırlandıracak, yani modem kapitalist toplumun ihtiyaç duyduğu disiplini içselleş- tirecektir. Bu tür sorunsallaştırmalann gerektirdiği söylemsel pratikler akıl hastalığı, hastalık, ya da suç gibi varlık biçimleri üzerine nesnel anlamda doğru olma, yani hakikat iddiası taşıyan önermeler üreten psikiyatri, psikoloji, patoloji, psikopatoloji, pedagoji, kriminoloji gibi “bilimsel” araştırma alanları; söylemsel olmayan pratikler ise bu araştırma alanları için gereken ortamı sağlayan hastane, akıl hastanesi, hapishane, kışla, okul gibi tecrit kurumlandır.
Foucault’nun eserlerinin önemli bir bölümünün bu tür nesneleştirme ya da sorunsallaştırma süreçlerinde kullanılan söylemsel pratikler ile söylemsel olmayan pratiklerin analizine aynldığını görüyoruz. Klasik Çağda Deliliğin Tarihi, Kliniğin Doğuşu, Gözetleme ve Cezalandırma: Hapishanenin Doğuşu bu anlamda en çok öne çıkan eserler. Örneğin Klasik Çağda Deliliğin Tarihi, insanların delilik ya da benzeri kavramlar altında tanımlanan varlık veya davranış biçimlerinin on sekizinci yüzyılın sonundan itibaren bir yandan psikiyatri, psikoloji ve benzeri bilim alanlarına dönüşecek söylemsel pratiklerin, diğer yandan daha sonra akıl hastanesi adım alacak olan kurum çerçevesinde söylemsel olmayan pratiklerin nesnesi haline gelmesinin ve bu süreç sonunda deliliğin “akıl hastalığı” deneyimi olarak yeniden kurulmasının bir tarihidir. Deliliğin akıl hastalığı olarak yeniden kurulması aynı zamanda akıl ile akıl-olmayan arasında derin bir yarılmanın, deliliğin dışlanıp, kapatılıp, sessizliğe itilmesinin ve aklın akıl-olmayan üzerinde tek yanlı, “bilimsel” (psikiyatrik, psikolojik) doğruluklarla bezeli ve normatif bir monolog üretmesinin de işaretidir.
Kurucu olan, deliliği ayırıp bölen edimdir, yoksa bu bölme bir kez yapılıp da ortalık yatıştığında yerleşik hale gelen bilim değil. Çıkış noktası, akıl ile akıl-olmayan arasındaki mesafeyi koyan yarılmadır; aklın akıl-olmayan üzerinde, onun hakikatini delilik, suç veya hastalık biçiminde çekip çıkarmak için uyguladığı etkiyse fazlasıyla bu yarılmadan kaynaklanır…
Akıl hastalığının sakin dünyasının ortasında, modem insan artık deliyle iletişimde bulunmuyor… Ortak dil yok; daha doğrusu artık ortak dil yok. On sekizinci yüzyılın sonunda deliğin akıl hastalığı olarak kurulması kesintiye uğramış bir diyalogun sonuçlarını ifade eder, bu durum akıl ile delilik arasındaki ayrılığı sanki zaten varmış gibi koyar ve sabit sözdizimi olmayan, biraz anlaşılmaz biçimde ifade edilen, daha önce delilik ile akıl arasındaki alışverişte kullanılan o eksik kelimelerin bütününü unutulmaya bırakır. Aklın delilik hakkındaki monolo- ğu olan psikiyatrinin dili ancak böyle bir sessizlik üzerine kurulabilirdi.
Benzeri bir şekilde Foucault Kliniğin Doğuşunda, hastalığın delilikle aşağı yukarı aynı tarihsel dönemde nesneleştirilmesini ya da sorunsallaştırılmasını ve bu sorunsallaştırma sonucunda bir yandan bilimsel olarak sınıflandırılan anatomik-patolojik bir kimliğin, öte yandan hastane biçimini alan kurumun ortaya çıkışını gösterir. Ancak Foucault’nun kapatılma sürecini işlediği eserleri arasında belki de en etkili olanı Gözetleme ve Cezalandırma: Hapishanenin Tarihi olmuştur. Bu kitabında Foucault tıpkı akıl hastanesi ve hastane gibi on sekizinci yüzyıl sonunda kurumlaşan hapishanenin, aym zamanda modem toplumun disiplin tekniklerinin ortaya çıktığı ve geliştirildiği bir mekân olduğunu göstermiştir. Suçlulara daha insanca bir cezanın uygulanacağı ve mahkûmların ıslah edileceği vaatleriyle kurulan hapishane sayısız reforma rağmen bir türlü beklenen işlevi yerine getirememiş; tersine neredeyse suçun kendisinin ku- rumsallaştığı, suçlu girenin suça eğilimli olmayı öğrendiği bir mekâna dönüşmüştür. Dolayısıyla Foucault’ya göre hapishanenin asıl işlevi suçluları ıslah etmek değil, suçu sorunsallaştırarak suça eği- limlilik adı verilen bir öznel deneyim kurmak ve “iyi çocuklar”ı bu yeni ve bilimsel olarak tanımlanmış deneyimin içerimlediği normlara göre koşullandırmaktır. Foucault on dokuzuncu yüzyıl Avrupası’na özgü bu disiplinci ütopyanın eksiksiz biçimini Panoptikon kavramında bulduğunu söyler. İngiliz filozof Jeremy Bentham’ın ideal hapishane olarak tasarladığı Panoptikon halka biçimli bir binadır, ortasında bir avlu ve avlunun ortasında bir kule vardır. Halka hem içeriye hem dışarıya bakan hücrelere bölünmüştür. Bu küçük hücrelerin her birinde, kurumun hedefine uygun olarak, yazı yazmayı öğrenen bir çocuk, çalışan bir işçi, ıslah edilen bir mahkûm, deliliği yaşayan bir deli vardır. Merkezi kulede bir gözetmen vardır. Her hücre hem içeriye hem de dışarıya baktığından gözetmenin bakışı tüm hücreyi kat edebilir; hiçbir karanlık nokta yoktur ve sonuç olarak, bireyin yaptığı her şey bir gözetmenin bakışına açıktır; bu gözetmen kendisinin her şeyi görebileceği, buna karşılık kimsenin kendisini göremeyeceği şekilde panjurlar, yan açık bölme pencereleri arasından gözlemde bulunur. Bentham’a göre, bu küçük ve harikulade mimari kurnazlığı bir dizi kurum kullanabilir. Panoptikon, aslında, bir toplum ve bir iktidar türünün ütopyasıdır.
Panoptikon’da. gözleyenin kendisi gözlenenler tarafından görülmediği için gözlenenler tam olarak ne zaman gözlendiklerini bilemezler. Bu yüzden her zaman sanki gözleniyormuş gibi hareket etmek ve davranışlarım sınırlandırmak zorundadırlar. İşte tam da bu yüzden Foucault’ya göre Panoptikon, disiplinin mahkûmlar tarafından içselleştirilmesidir. Panoptikon ilkesinin hapishane dışında başka kurumlar tarafından da uygulanmasıyla birlikte iktidar son derece ekonomik, verimli ve etkili bir şekilde toplumu disiplin altına alır. Hapishane gibi sürekli gözetim ve denetleme üzerine kurulu bir kurumun tüm görünür başarısızlıklarına rağmen ısrarla muhafaza edilmesinin ve benzeri kurumların hapishanenin disiplin tekniklerini izlemesinin nedeni de bu ince disiplin tekniğinin, bu mikro-mekanizmanın geliştirilmesine hizmet eden bir laboratuvar işlevi görmesidir. Kapitalizmin ve burjuvazinin ihtiyaç duyduğu ya da kapitalist sistemin gerçek çıkarlarını bulduğu şey deliler, hastalar ve suça eğilimlilerin dışlanıp kapatılması ve sürekli gözetim altında bulundurulması değil; bu tür bir kapatmanın kullandığı teknikler ve prosedürlerdir.
Belli bir andan itibaren burjuvazi için bir çıkar oluşturan, bu çıkan temsil eden şey, dışlama mekanizmaları, gözetleme aygıtları, deliliğin, suça eğilimliliğin, cinselliğin tıbbileştirilmesi, bütün bunlar, yani iktidarın mikro-mekanizmasıdır. Ve burjuvaziyi ilgilendiren de budur.
Kapitalizmin ihtiyaç duyduğu disiplin, hapishanede ve benzeri kapatma kurumlannda geliştirilen bu teknik ve prosedürlerin tüm top- lumsal kuramlara yayılmasıyla mümkün olmuştur. Bu yüzden Fo- ucault’ya göre aslında Jeremy Bentham’m tasarladığı hapishane binası hiçbir zaman inşa edilmemiş olsa da Bentham’m düşü gerçekleşmiş ve panoptizm başka bir biçimde tüm Batı’yı etkisi altına almıştır.
Foucault ideal yapısını panoptikon metaforunda bulan bu disiplinci sürecin tarihinin aynı zamanda modem ruh kavramının da tarihi olduğunu vurgular. Kapitalizmin on dokuzuncu yüzyılda varmış olduğu noktanın ortaya çıkardığı iktidar mekanizması; bu mekanizmanın kullandığı söylemsel pratikler ile söylemsel olmayan pratikler; yani insan bilimleri ve onların “insan”a dair ürettiği hakikatler ile bu hakikatlerin üretilmesi için oluşturulan kurumsal mekânlar ve prosedürler, deliliği akıl hastalığına, hastalığı patolojik vakaya, suçu suça eğilimliliğe dönüştürerek yepyeni deneyimler kurmuş ve Batı insanını bu deneyimlerin öznesi haline getirmiştir. Bu deneyimlerle kurulan bilinç ilişkisinin, yani öznelliğin yer aldığı mekândır modem ruh. Dolayısıyla eski Yunan’dan bugüne beden içinde hapsolduğu düşünülen ruh, siyasi modernlikle beraber bedenin ve güçlerinin terbiye edildiği, itaatkâr kılındığı yer, “bedenin hapishanesi” haline gelmiştir.
Büyük kapatılmanın gerçekleştiği asıl mekân insan ruhudur; :ıkıl hastanesi, hapishane gibi normların dışına çıkmış ruhları terbiye edip iyileştirmek için var olan kuramlarsa bu büyük kapatılmanın karanlık yüzünü gizleyen sözde “insancıl okullar”.
Entelektüelin Siyasi İşlevi
Michel Foucault iktidar ilişkileri ve tekniklerinin hayatın en umulmadık alanlarına kadar nüfuz ettiğini göstererek yirminci yüzyılın en etkili düşünürleri arasına girdi. İktidar ilişkilerinin karşı çıkılmadan kabullenildiği günümüz dünyasına karşı Foucault’nun tahakküm karşıtı dünyasını bütün açıklığıyla çerçeveleyen altı ciltlik Seçme Yazılar’ın ilk cildini sunuyoruz: Entelektüelin Siyasi İşlevi.
Fransız Devrimi’nden Dreyfus Olayı’na, Ekim Devrimi’nden Mayıs 68’e Avrupa’nın yakın tarihinde dönüm noktası olmuş siyasi süreçlerde entelektüellerin oynadığı rol her zaman ciddi bir tartışma konusu oldu. “Entelektüelin siyasi işlevi nedir” sorusuna verilecek cevapsa kaçınılmaz olarak entelektüelin iktidarla, kitlelerle ve toplumsal hakikatle ilişkisine dair ayrıntılı bir analiz gerektiriyor. Foucault’ya göre, on sekizinci yüzyıldan beri Batılı entelektüel kendini hep evrensel bir hakikatin sözcüsü olarak görmüş ve iktidara karşı yapılan siyasi mücadelelerde bu hakikati bilmeyen kitlelerin bilinci, vicdanı ve öncüsü olmaya soyunmuştur. Oysa artık entelektüelin kendine biçtiği bu görevden vazgeçme vakti gelmiştir: Entelektüelin başkalarına ne yapmaları gerektiğini söylemeye hakkı yoktur, çünkü kitleler kendileri için neyin iyi olduğunun bilincindedir. Üstelik, geleneksel entelektüellerin çoğu zaman bilimsel bir söyleme dayanarak ortaya attıkları toplumsal, siyasi, ekonomik kehanetler gerçekleşmediği gibi, verdikleri sözler de yerine getirilmemiştir.
Ama Foucault’nun bu eleştirisi, entelektüelin önderliğinin tarihsel sonuçlarından duyulan bir hayal kırıklığından ibaret değil. İktidar, hakikat, bilimsellik gibi kavramların radikal bir biçimde yeniden düşünülmesine dayalı olan ve siyasi anlamda yepyeni bir entelektüel anlayışını getiren karmaşık bir teorik eleştiri.
Entelektüelin Siyasi İşlevi, Batı’da çok geniş kapsamlı tartışmalara neden olan bu yeni entelektüel anlayışının arkasındaki hakikat ve iktidar analizlerini bir araya getiriyor. Tüm toplumu kuşatan iktidar ilişkilerinin yeni tahakküm biçimleri yaratmadan nasıl değiştirilebileceğini düşünmek isteyenler için…
Özne ve İktidar
Özne ve İktidar’da bir araya getirilen metinler, Descartes’tan günümüze Batı düşüncesinde neredeyse vazgeçilmez bir yer tutan özne ve bilinç felsefesinin hâkimiyetini sarsan yeni bir düşünme biçimini temsil ediyor. 1960’lı yıllardan itibaren özellikle Nietzsche ve Heidegger’in etkisiyle ortaya çıkan bu yeni düşünme biçimi, Foucault’nun “antropo- lojizm” olarak adlandırdığı ve öncelikle insanı ve insan doğasını felsefi düşünce için çıkış noktası olarak alan, özelde ise öznede ve bilinçte yoğunlaşan geleneği hedef alıyordu. Kendi yapıtlarında doğrudan doğruya özne sorununu hedef alan Foucault’nun bu yeni eleştirel bakışta tuttuğu yer çok önemlidir. Öznel deneyimi açıklamak için öznenin ve bilincin değil, o deneyimi kuran söylem ile söylemin karşılıklı ve kaçınılmaz bir ilişki içinde olduğu iktidar sistemlerinin, yani bilgi/iktida- nn tarihsel bir analizini yapmak gerektiğini gösteren Foucault bir yandan iktidar ile öznellik arasındaki ayrılmaz ilişkinin altım çizmiş; öte yandan bu ilişkinin kurulmasında insan bilimlerinin oynadığı rolü ortaya çıkararak çok güçlü bir bilim eleştirisi getirmiştir. Foucault’nun bu analizlerde geliştirdiği ve kullandığı iktidar modeli klasikleşmiş siyaset felsefelerinin kullandığı modelden radikal biçimde farklıdır. Yeni bir iktidar anlayışından yola çıkan Foucault, delilikten suça, sağlıktan cinselliğe kadar daha önce üzerinde yeterince durulmamış deneyim biçimlerinin modern bireyin tanımlanmasında ne kadar önemli bir rol oynadığını ve bu deneyim biçimlerinin kurulmasında iktidar ilişkileri ve tekniklerinin belirleyiciliğini göstermiştir. Öte yandan Foucault ısrarla bu belirleyiciliğin özgürlüğü ve iktidara karşı direnişi dışlamadığını, tersine iktidar ilişkisinin özünde yatan şeyin “özgürlüğün inadı” olduğunu söyler. Foucault’ya göre özgürlüğün kullanımı bir “ahlâki özneleşme”, yani kendimizi özne olarak yeniden kurma biçimini almalı ve yeni tahakküm biçimleri üretmeden iktidara karşı direnmeyi mümkün kılmalıdır. Siyaset felsefesi ve insan bilimlerinde bir çığır açan bu görüşlerin incelikle işlendiği makale ve söyleşileri içeriyor Özne ve İktidar.
İktidarın Gözü
iktidarın Gözü, Foucault’nun Seçme Yazılar dizisinde daha önce yayımlanmış olan Entelektüelin Siyasi işlevi, Özne ve iktidar ve Büyük Kapatılma ile tamamlayıcı bir bütünlük oluşturuyor. Bu ilk üç cilt iktidar ilişkilerininin modem Batı toplumlannda kullandığı özneleştirme teknikleri ile bu tekniklerin uygulanmasını mümkün kılan kurum ve pratikleri çözümlemek için Foucault tarafından geliştirilen modele dair ayrıntılı metinler içeriyor ve direniş, bilgi, entelektüel gibi bazı temel kavramların bu model çerçevesinde yüklendiği yeni anlamlan tartışıyordu.
İktidarın Gözü ise özellikle iktidarın özneleştirme tekniklerinin analizlerinde öne çıkan öznel deneyim biçimleri ve onlara tekabül eden akıl hastalığı, suça eğilimlilik ve cinsellik gibi kimlikleri; bu deneyim ve kimliklerin kurulmasını belirleyen tıp, psikiyatri, sosyoloji, kriminoloji gibi bilgi biçimleri ile psikanaliz, müşahede, tecrit, ıslah, tedavi, cezalandırma gibi pratikleri ve nihayet hastane, akıl hastanesi, hapishane gibi bu pratiklerle karşılıklı bir belirlenim ilişkisi içinde olan kapatma kurumlarmı konu alıyor. Foucault’nun siyasi etkinliklerinin yoğunlaştığı 1975 sonrası yıllarda verilmiş konferans ve söyleşileri kapsayan bu kitap, sadece Foucault’cu bir bakış açısından hareketle geliştirilebilecek direniş mekanizmalarını değil aynı zamanda bu bakış açısının diğer iktidar eleştirileri ve direniş modelleri ile benzerlik ya da farklılıklarını da tartışan ve özellikle Foucault’nun kimlik politikalarıyla ilgili tutumunu belirginleştiren bir bütün. ‘Öz kimlik’ler arayan, bu kimlikleri insan davranışının yasası haline getirmeyi hedefleyen bir stratejinin geleneksel etiklere ve onlara özgü kısıtlamalara geri dönmek anlamına gelebileceğine dikkat çeken Foucault, yeni bir etiğin nerede te- mellendirilebileceğini tartışırken muhalif bir öznelliğin zorunlu olarak bir kimlik ve onun getirdiği aynılaştıncı aidiyet ilişkileri üzerinden değil farklılaşma, yaratma ve yenilik üzerinden tesis edilebileceğini söylüyor.
Kelimeler ve Şeyler’in kapanış cümlelerinde ‘insan’ın sahildeki kumlara çizilmiş bir suret gibi silinip gideceğini öngörerek büyük tartışmalara neden olan Foucault, burada da özcülükten arındırılmış bir varoluş biçiminin siyasi koşullarına işaret ediyor.
Bugün bütün gücüyle önemini koruyan bu tartışmalara vazgeçilmez bir katkı iktidarın Gözü.
Felsefe Sahnesi
Felsefe Sahnesi, daha çok Foucault’nun 1960’lar ile 1970’lerin başında kaleme aldığı yazılar ile yaptığı söyleşileri kapsıyor. Bu dönemde Foucault sadece Fransa’nın değil, aynı zamanda Batı entelektüel dünyasının gündemine de tam anlamıyla oturmuş ve özellikle incelemelerinde kullandığı araştırma ve kavramsallaştırma yöntemleri çevresinde hararetli bir tartışma yaratmıştı. Foucault’nun “arkeoloji” adım verdiği çalışmalarının aslında bir tür yapısalcılık olduğunu ve tarih boyutunu dışarıda bıraktığını öne süren bir eleştiri çizgisi, genel anlamda yapısalcılık eleştirileriyle bütünleşmişti. Felsefe Sahnesi’ni oluşturan metinlerin önemli bir kısmı bu tür eleştirilere kapsamlı bir cevap niteliği taşıyor. Yapısalcılık kavramının içeriğini, özellikle de tarih ile ilişkisini ayrıntılı olarak tartışan Foucault, bir yandan bu akımın başlangıçta sadece belli bir tür tarih anlayışım reddettiğini; bir yandan da tanımlamayı giderek güç kılacak bir biçimde genişleyen ve çeşitlenen bir düşünme ve analiz biçimine dönüştüğünü, tam da bu yüzden “yapısalcı” kavramı altında sınıflandırılan düşünürlerde pek az ortak yan bulunabileceğini vurguluyor. Benzeri bir tepkiyi daha sonraki yıllarda kendi düşüncesinin postmodern ya da postyapısalcı olarak tanımlanmasına karşı da gösteren Foucault, üpkı yapısalcılık gibi bu kavramların da kesin olarak tanımlanabileceğine inanmadığım dile getiriyor ve bu tür sınıflandırmaları reddediyor.
Felsefe Sahnesi’m önemli kılan nedenlerden biri de Foucault’nun düşünce çizgisinin izlediği yol ile ügili birtakım kalıplaşmış yorumlan kırabilecek ipuçlan vermesi. Bu çizgide önemli kırılmalar olduğu ve her biri yeni bir dönem başlatan söz konusu kınlmalann sadece düşünürün kullandığı yöntemde değil, seçtiği araştırma alanlan ile temel felsefi sorular karşısında benimsediği tutumda da belirginleştiği görüşü sıkça düe getirilir. Oysa Felsefe Sahnesi’nde yer alan ve Foucault’nun düşüncesindeki derin bir sürekliliğe işaret eden bazı meünler bu görüşü kuşkuyla karşılamayı gerektiriyor.
Felsefe Sahnesi sadece Foucault’yu değil, Foucault üzerinde etkili olmuş entelektüel isim ve akımlan tartışmak için de zengin bir birikim sunuyor. Foucault’nun özellikle yorumbilgisi çerçevesinde Nietzsche, Freud ve Marx’ı; Jean Hyppolite üzerine yazarken Kant ve Hegel’i; soybilimi tarif ederken Nietzsche’yi; Georges Canguilhem’i tanıtırken yine Nietzsc- he’den Frankfurt Okulu’na uzanan yoğun bir geleneği; Cassirer üzerine yazısında yeni-Kantçılığı ve nihayet yirminci yüzyıla damgasını vuracak düşünür olarak gördüğü çağdaşı Deleuze’ü tartıştığı yazılan, felsefe pratiğine hem içeriden hem de dışandan bakabilen ve eleştirel geleneği büyük bir ustalıkla beklenmedik noktalara götüren metinler.
Cinselliğin Tarihi
Hiç tereddütsüz 20. yüzyılın en büyük düşünürlerinden biri olarak görülebilir Michel Foucault. Onun önemi, her şeyden önce, çağdaş Batı felsefesinde tarihdışı niteliğe sahip olduğu kabul edilen “özne” kavramını tarihselleştirme çabasından kaynaklanır. Düşünür, başta elinizdeki kitap olmak üzere birçok çalışmasında öznenin bir felsefi kategori olarak kuruluşuna dair kışkırtıcı sorular ortaya atar: “Özne” dediğimiz şey tarihsel süreç içinde nasıl kurulmuştur? Bu kuruluş sürecini hangi söylemsel çerçeveler, hangi bügi/iktidar mekanizmaları, hangi hakikat oyunları kuşatır? Bireyselleş- tikçe, yani kendimizi eylemlerimizin birer “özne”si olarak gördükçe özgürleştiğimiz düşüncesini hangi devasa tertibatlar ayakta tutar?
Cinselliğin Tarihi, kariyeri boyunca akü hastalığının, tıbbın ve hapishanenin tarihi üzerine kafa yoran Foucault’nun son çalışması olur. Ona göre cinsellik, baskıcı bir iktidarın altında özgürleşme mücadelesi veren doğal bir güdü değil, yeni bir iktidar biçiminin işleyişinde merkezi konumda bulunan bir tertibattır. Bu tertibat, kendimizi birer “özne” olarak kurmamızda vazgeçilmez işlevler yüklenir; seks etkinliğimizin bizdeki en “doğal”, en “temel”, dolayısıyla da en “öznel” boyut olduğunu tekrar tekrar aramsak Bu tertibata göre bir “özne” olarak kendimizi tanımak istiyorsak, cinsellik denen şey üzerine kafa yormalı, onu alabildiğine anlaşılır kümalı, söyleme dökmeli ve ne olduğumuzu ona sormahyızdır. Ancak, der Foucault, söz konusu tertibat, içimizdeki o meçhul “otantik benliği” açığa çıkardığına inandığımız ölçüde bizimle bütünleşir, görünmez hale gelir ve elimizden kaçar.
Bu noktada, elinizdeki çalışmanın başta siyaset felsefesi olmak üzere sosyal bilimlerin tüm alanlarında çığır açan özelliği ortaya çıkar: Cinsellik sorunuyla birlikte ortaya atılan, her şeyden önce bir iktidar sorunudur. Ancak bu sorunu doğru anlayabilmek için de, Batı’daki klasik siyaset düşüncesinin yüzyıllardır kabul etüği “baskıcı iktidar” düşüncesini bir kenara bırakmak, yepyeni bir iktidar kuramı geliştirmek; özgürleşmeye alternatif olarak kendini yaratmayı, arzunun özgürleşmesi yerine zevki yoğunlaştırmayı öne çıkarmak gerekir. İşte elinizdeki kitap, bu yeni iktidar kuramının ortaya atıldığı en önemli metinlerden biridir. Bütün ilişkilerde içkin olarak mevcut olan, yukarıdan değil aşağıdan gelen, sadece yok etmeyip aynı zamanda da üreten ve yeni direniş olanaklarım da beraberinde getiren bu yeni iktidar biçimi, en parlak ifadesini bu metinde bulur. Yazık ki tamamlanmamış bu çalışmanın, sadece olağanüstü bir tarih çalışması değil, aynı zamanda sosyal bilimleri derinden sarsan bir felsefe metni olduğunu unutmamak gerekir.