Çin’in hâkim dini Konfüçyüsçülük, tıpkı Budacılık, Zerdüştilik ve İslam gibi tek bir kurucuyla irtibatlandırılır. Yaşadığı dönem itibariyle Qautama ile hemen hemen aynı -iki bin beş yüz yılı aşkın büyük bir- zaman dilimini aşıp gelse de, Konfüçyüsçülük, sadece ahlâki ve dînî öğretileriyle değil, fakat tesisine ön ayak olduğu siyasî kurumlar aracılığıyla da ülke insanlarını hâlâ derin bir şekilde etkilemektedir. l.Ö. altıncı yüzyılda ‘Orta Krallık’, hemen hemen bugünküyle aynı coğrafya üzerinde feodal bir krallık olarak Chou hanedanı tarafından yönetilmekteydi. Bütünü oluşturan birimler civardaki (modern) eyaletlerle birlikte Honan ve Shansi idi. Savaş ve barış sanatları bakımından kayda değer bir gelişme kaydedilmiş, zengin bir edebiyat teşekkül etmişti. Birden fazla kadınla evlilik çok yaygındı, kadınların konumu onur kırıcıydı. Müesses ve müessir bir dini sistem yoktu ve insan kitleleri, kargaşa ve düzensizlikten müzdarip, müzmin bir sefalet içinde yaşıyordu. Konfüçyüs’ün büyük takipçisi Mencius’un yazdığı gibi: “Dünya çöküşün eşiğindeydi, doğru ilkeler kaybolmuştu. Ahlaksızca mugalatalar, zorbaca işler almış yürümüştü. Krallar vekillerini, çocuklar babalarını öldürüyordu. Konfüçyüs gördüğünden dehşete düştü ve reform işini üstlendi.”
İsminin anlamı “filozof ya da Üstad Kung” anlamına gelen Kung-Fu- tze (Lâtinceleşmiş biçimiyle Konfüçyüs) işte böyle bir dönemde, İ.Ö. 550 veya 551’de doğdu. Orduda cesur bir subayın, Shuh-leang Heih (fevkalade güçlü kuvvetli), eski imparatorların soyundan gelen bir adamın oğluydu. Daha sonraki tarihler doğumunu mucizelerle süslerler. Konfüçyüs babasının son günlerinin çocuğuydu; babası çocuğun doğumundan sonra ancak üç yıl yaşadı. O nedenle çocukluğu hayli yoksulluk içinde geçti ve erken dönem eğitimi hakkında tatmin edici bir bilgi yoktur. Analects’de (Derlemeler) kısaca, on beş yaşında zihninin eğitime yatkın hale geldiğini ve şartlarının ağırlığı nedeniyle sıradan birçok konu hakkında yetenek edindiğini belirtir.
On dokuz yaşında evlendi ve hanımı ona bir erkek (Le) ve iki kız çocuk verdi. Evliliğinden hemen sonra bölgenin yöneticisinin gözetimi altında tahıl ambarı muhafızlığına ve bunu takiben de otlak ve sürülerin müfettişliğine getirildi ve bu görevlerden, kendisini zenginleştirmeye çalışmaksızın övgüye değer bir tarzda çekildi.
Yirmi iki yaşında (l.Ö. yaklaşık 530) Konfüçyüs, öğretmenlik mesleğine başladı, hiç şüphesiz bir taraftan çalışmalarına ara vermeksizin, daha önceki işlerini sürdürdü. En büyük arzusu etrafına, yüksek ücretler ödeyebileceklerden çok, zeki ve kararlı öğrencileri toplamaktı. Dolayısıyla en küçük bir ücret ödeme durumu olmayanları bile geri çevirmedi. Bundan iki yıl sonra annesini kaybetti, oğlu yasını samimi bir şekilde ve uzun süre tuttu. Bu dönemde geleceğiyle ilgili bazı şeyleri zaten sezinlemeye başlamış gibidir. “Eşit derecede kuzeye ve güneye. doğuya ve batıya ait olan bir insanım ben” diyordu. Bundan sonra çalışmalarını sürdürdü ve otuz yaşına geldiğinde, öğreniminde ‘kıvama ve karara erişmişti”; İ.Ö. 517’de şöhreti, Lu eyaletinin yönetiminden sorumlu birinci kişinin ölüm döşeğinde oğluna ve kardeşine onunla çalışmasını tavsiye etmesini sağlayacak derecede yaygınlaşmış ve yerleşmişti. Anlaşılan bu onun konumunu güçlendirmiş ve başkenti, Lo şehrini, ziyaret etme kararını etkilemiştir. Burada kraliyet kütüphanesi, tapınak ve kutsal yerlerde incelemelerde bulunmuş ve en samimi hislerle yaklaştığı -daha sonra Taoculuğun kurucusu olarak ünlenecek -Lao- tze ile görüşmüştür. Lao-tze’nin takipçilerinin anlattıklarına göre, üstatları ona pek fazla ehemmiyet vermemiştir; ziyaretçisine şunları söylediği bildirilir; “Senin söz ettiğin bu kimseler öldüler, kemikleri toprağa karıştı; geriye onlardan sadece söyledikleri kaldı. … Bu kendini beğenmiş halini, arzu ve heveslerini, insanlara yararıma itiyadını, vahşi tutkuları bir tarafa bırak. Bunların sana bir faydası dokunmaz.” Bu söylenenler, daha sonra görüleceği üzere, Lao-tze’nin öğretisiyle tamamen uyumludur; gerçekten de Konfüçyüs’de göze çarpan merasim düşkünlüğü, eskilere saygı, nefs emniyeti onun büyük çağdaşının sekinlik ve akılcılık ruhuna karşıdır.
Lu’ya dönen Konfüçyüs’ün ünü daha da arttı, söylenilenlere göre öğrencilerinin sayısı üç bini buldu; fakat o önde gelen aileler prensi yönetimden uzaklaştırdıklarında Lu’yu terkedip Tse’ye gitti. Kral Tse Prensi onu çağırdı ve gelirleriyle birlikte Lin-kew şehrini sundu; fakat büyük bilge bunu “Yüce bir kişi hizmetlerinin dışında bir ücret veya hediye kabul etmez. Krala tavsiyelerde bulundum, fakat o bunları henüz yerine getirmedi ve şimdide tutmuş bana burayı bağışlıyor. Beni anlamaktan çok uzak.” diyerek reddetti. Kral Konfüçyüs’ün tekrar ödüllendirilmesini istediğinde, baş vekili Kralı bizim Konfüçyüs’ün çağdaşlarını nasıl etkilediği konusunda iyi bir fikir edinmemizi sağlayacak şu sözlerle caydırdı; “Bu bilginlere,” dedi, “bizim gibilerin aklı ermez, bizim gibilere misal de teşkil etmezler. Bunlar kendini beğenmiş, kendi görüşlerinden başkalarınınkini görmeyen kimselerdir, o nedenle bunlar öyle küçük mevkilerle yetinmezler. Bunlar cenaze merasimlerine büyük değer verirler, oradakilerin elemlerini, kederlerini paylaşırlar, varlarını yoklarını bu büyük merasimlerde tüketirler, dolayısıyla bunlar gelenek ve görenekler için zararlıdırlar. Bu Bay Kung’un bu tür binlerce özelliği vardır. Gelip geçen merasim ve teşrifat kuralları hakkında bütün bildiklerini incelemek yıllar alır. Şimdi onun muaşeret kurallarını incelemenin zamanı değil. Eğer siz onu Tse’nin âdetlerini değiştirmek için görevlendirmeyi arzu ediyorsanız şunu bilin ki halkı önemsemiyor görüneceksiniz.” Bunun üzerine Konfüçyüs herhangi bir devlet görevi almaksızın on beş yıl kalacağı Lu’ya döndü. Devlet kargaşa içindeydi.
Lu’da kaldığı on beş yıl boyunca. Şarkılar Kitabı ve Ödevler Kitabı’nı hazırlar ve bu dönemde oğlu Le’nin ön planda yer aldığı tek bir önemli hadise cereyan eder. Büyük adamın talebelerinden biri bir gün oğluyla karşılaşır ve ona babasından talebelerine bellettiklerinin dışında herhangi farklı bir öğreti işitip işitmediğini sorar. “Hayır” diye cevap verir Le. ‘Bir gün yalnız başına duruyordu, yanından hızlı adımlarla saraya geçiyordum, bana ‘Şarkılar Kitabını okudun mu?’ diye sordu. ‘Henüz değil’ diye cevaplamam üzerine, ‘Şarkıları öğrenmediysen konuşmak için hazır değilsin demektir’ diye ekledi. Bir başka gün ‘Muaşeret Kurallarını okudun mu?’ diye sordu, ‘Henüz okumadım’ cevabı üzerine, dedi ki; ‘Muaşeret kurallarını öğrenmediysen karakterin teşekkül edemez.’ ” Bunun dışında oğulun babasından işittikleri içinde özel öneme sahip başka bir şey yoktu. Talebenin yorumu Çin’de onun gibilerin karakteristiğidir; ‘Ondan tek bir şey istedim, o bana üç tane verdi. Şarkılar Kitabından haberdar oldum. Muaşeret Kuralları hakkında bilgi sahibi oldum ve bu büyük adamın kendi oğluna karşı bir mesafe koyduğunu duydum.” Bu son uygulama Konfüçyüs’ün ilkeleriyle uyum içindedir; ebeveyn ile evlatları arasında olsa bile muaşeret kurallarına1 titizlikle uyulmalıdır, dolasıyla aile içerisinde bile uluorta duygu ve sevgi izharına müsade yoktur. Hatta karısı öldüğünde geleneğin cevaz verdiği süre içinde yüksek sesle ağlayan oğlunu yanına çağırır ve kederine hâkim olması gerektiğini söyler.
Hizip çatışmalarını çözüme kavuşturmak için geçen uzun yıllardan sonra İ.Ö. 500 civarında Chungtoo şehrinin baş yöneticiliğine getirilir. Burada katı yönetimiyle ve hayatın çeşitli kesitlerinde benimsenecek tavır ve davranışlara dair vazettiği çok sayıdaki kurallarla kendisini derhal gösterir; ve insanların yaşayış ve davranışlarında büyük bir reform yaptığı su götürmez görünür. Bu onun çeşitli görevlerden sonra bütün eyaletin adalet bakanlığına yükselmesine neden olur. Bütün suçların onun bu göreve getirilmesinden itibaren azaldığını bildiren rivayetler hiç şüphesiz biraz abartılıdır.
Konfüçyüs’ün tavır ve davranıştan hakkında Derlemelerin onuncu kitabında genel bir tabloya sahibiz ve bu tablo onun karakteriyle tamamen uyuşur. Onun için her şey bir merasim konusudur ve her davranış başkaları için bir emsal teşkil edecek şekilde tasarlanmıştır. Evinin dışında, köyünde, sade ve samimi görünür; sarayda ve prenslerin huzurunda davranışı mütevazı, fakat kararlı ve mutedildir. Bir prensin ziyaretçilerini kabul ederken, ayaklarını altına bükerek oturur ve bir parça tedirginlik gösterirdi. Konfüçyüs giyiminde sadece uygun renkleri kullanır -koyu mavi, sarı, karanfil kırmızısı, beyaz ve siyah; iç giysileri ipeklidir, kışın üzerine kürk, bunun üzerine de ince bir elbise giyerdi. Yemesinde, çok fazla yemese de titizdi. Yenecek şeylerin temiz, İyi pişirilmiş, taze ve göze hoş görünecek biçimde sunulmuş olması gerekirdi; yemek yerken hiçbir zaman zencefili eksik etmezdi. Yemekte sohbet etmeyi sevmezdi. Yatakta konuşmazdı. Yemeği pirinç ve sebze çorbasından ibaret olsa da ondan bir miktar bir mezara sunu olarak bırakırdı. “Yatakta bir ceset gibi yatmaktan hoşlanmaz, evde iken resmi bir tavır takınmazdı.” Bütün bu konularda sürekli ve yegane kaygısı iyi bir örnek oluşturmaktı. Düşüncesi şuydu: Eğer prensin izhar ettiği arzular ve yaptığı işler iyi ve güzel ise, halk da iyi olur. Ve hiç kuşkusuz başarılıydı; Lu eyaletinin gücüne güç katmış, nüfusu iyi yönetimden ötürü artmıştı, insanlar sadık ve doğru, kadınlar iffetli ve uysal hale gelmişti. Halk ondan coşkuyla söz ediyor, işlerinde ona övgü için şarkı söylüyordu.
Fakat bu parlak başarı dönemi uzun sürmedi. Komşu eyalet-devletin prensi, Lu örneğini takip etmek yerine ondan tedirginlik duyup ürktü; Lu’nun üstün olacağını ve Tse’yi yutacağını düşündü. Dolayısıyla danışmanlarından birinin tavsiyesine uyarak komşusuna bu denli büyük bir ün sağlamış olan devlet adamını gözden düşürmeye çalıştı. Bunun için Doğu’nun saray adetlerini ustaca kullanarak Lu prensine seksen güzel kız, güzel dansçılar ve yüz yirmi beş binek atından oluşan bir hediye kervanı gönderdi. Harem ve atların büyüsü etkisini gösterdi, bakan ve danışma meclisi gözden düştü. Ve Konfüçyüs Göğe sunulan büyük kurbanların düzenli tekrarı için bir değişiklik yapma umudu kalmadığını ve büyük bir düzensizlik içinde her şeyin birbirine karışıtığına görünce Saraydan üzüntüyle ve sessiz sedasız uzaklaştı. Kimse de geri çağırmadı. Böylece gezginlik yıllan başlamış oldu.
Konfüçyüs bunlardan sonra bile komşu eyalet-devletlerde yetenekleri için uygun iş bulma umudunu yitirmedi. ‘Şayet herhangi bir prens’ diyordu, ‘beni on iki aylığına yöneticiliğine davet etse, kayda değer bir şeyler başarabilirim; üç yılda umutlarımı bütünüyle gerçekleştirebilirim.’ Yöneticilere nasıl davranmaları, neleri teşvik edip neleri yasaklamaları gerektiğini öğretebileceğine inanıyordu. Kral kral, vekil vekil gibi, baba baba, evlat da evlat gibi olduğunda iyi bir yönetim gerçekleşecektir. Bu otorite ve itaat demektir, yükseklikçe aşağıda bulunanın yukarıdakine itaat etmesi demektir. Fakat ilkelerine olan sağlam ve sarsılmaz inancına rağmen, elli altı yaşında Lu’dan ayrılığı boğucu bir hüzne dönüşmüştü, anlamca aşağı yukarı aşağıdaki dizeleri andıran şiirler söylemeye başlamıştır:
Hâlâ Lu’ya bakmaktayım.
Fakat bu Kwel tepesi önüme engel.
Bir baltayla kırsam çalılıklarını bir bir
Boş düşüncel bir dağa karşı ne yapabilirim ki?
Nasıl olur, ey masmavi Gök, bu kadar uzak düşerim yurdumdan.
uzun yollar var arada yollar tenha ve ıssız.
Karanlık, karanlık insanların kafaları; Karanlığı dağıtacak olan karanlığın dışında. Yıllarım bir su gibi akıyor Yaşlılık, umutsuzluk çöküyor.
Yolculuğu boyunca birçok kimse onu iyi karşılamış, birçok yerde hüsnü kabul görmüş, ama aradığı işi bulamamıştı. Karışık, uğursuz bir zamandı, imparatorluğun çeşitti eyaletleri arasında iç huzursuzluklar, Chou Devletinin dağılmasının habercisiydi; ve bu sülaleyi güçlendirmek için çabalayan Konfüçyüs, kendi çıkartan için çatışanlarca kabul edilemezdi. Hatta talebelerinin arasında bile zamana uymasını söyleyenler vardı; fakat o “İyi bir hane reisi toprağı sürüp tohumu ekebilir fakat mahsülü muhafaza edemez. Bir zanaatkar mesleğinde kusursuz olabilir, fakat mallarına bir pazar tedarik edemez. Aynı şekilde yüce bir kişi ilkelerini olgunlaştırabilir, fakat insanlara onları kabul ettiremez.” Nitekim Wei’de hasıl olan netice bu sonuncu gerçeği doğrulamıştı; her ne kadar gittiği yerlerde büyük bir hüsnü kabul görmüş ise de, insanlar onu küçümsemişler ve avam “Hırs önde. Fazilet arkadaş” diye bağırmıştı ve Konfüçyüs ıstırapla “Erdemi de güzellik kadar seven birisine rastlamadım.” demişti.
Konfüçyüs Wei’den Chin’e giderken yolcuğu esnasında Sung’un subaylarından biri onu öldürmeye azmetmiş, çığlık atarak dört bir tarafa yayılan talebelerine en ünlü sözlerinden birini söylemişti: “Gök içimdeki erdemi hasıl etti; bana Hwan Twy’nin adamları ne yapabilir?” Yolculuğunun daha ileriki bölümünde talebelerinden ayrıldı ve Ching’de takipçilerine tarifi verilen şehir kapısının önünde bir adamın olduğu haberi ulaştı ve ilave edilmişti: Başıboş bir köpeğin ümütsiz, kederli hail vardı üzerinde. Tarif üzerine üstat hemen bulundu ve kendisi hakkında yapılan tarifi işittiğinde bundan oldukça hoşlandı: “Harici görünüş’ dedi, “önemsiz bir meseledir; fakat benim başıboş bir köpeğe benzediğimi söylemek harika! harika!”
İ.Ö. 495 yılı boyunca Konfüçyüs Chin’de kaldı. 493’de Wei’ye geri dönmeye karar verdi; fakat Pel’de asi bir subay tarafından yolundan alıkonuldu ve onu bırakmazdan evvel Wel’ye gitmeyeceğine dair söz verdirdi. Fakat Konfüçyüs bu sözünü tutmadı; bu davranışının ahlâka uygun olup olmadığının sorulması üzerine, o zorla verilmiş bir sözdü, ruhlar ona İtibar etmezler diye cevap verdi. Sonra Wcl’ye gitti ve burada Prens Ung tarafından İyi karşılandı, fakat, belki de Chou hanedanına ve yaşlılara duyduğu büyük saygıyı hoş görmediğinden ötürü, ona bir görev vermedi. Yolculuğunu biraz daha sürdürdükten sonra Konfüçyüs Chin’e döndü ve ardından İ.Ö. 490’daTsae’e gitti. Seyahati boyunca beraberindekiler çok ciddi sıkıntılarla ve yokluklarla karşılaştı. Talebelerinden biri, şaşkınlık ve mahcubiyet içinde, “Üstün insan (jun- zi) gerçekten bu şekilde katlanmalı mı?” diye sordu, Konfüçyüs, “Üstün insan yokluğa katlanmasını bilmeli, fakat bayağı insan yokluk ve sıkıntı içerisindeyken, bunu her türlü ahlâksızlık için bir özür telakki eder”.
Bu ikisi arasındaki fark gösterilerek bu tür felaketlerin nasıl doğduğuna gerektiği gibi işaret edilmiş oluyordu. Bu sıkıntı ve zaruretler boyunca büyük bilge sükûnetini ve metanetini korudu, hatta lavtasını çalıp şarkı söylediği bile oldu.
488’de Konfüçyüs, bölge yöneticisinin feodal bey ünvanını aldığı She’de idi ve böyle bir ziyaretçi hakkında ne düşüneceğini bilmiyordu, kendisine yönelen istifhamlara karşı Konfüçyüs: “Büyük bir arzuyla bilgi peşinde koşarken, yiyeceğini unutan, ulaştıklarının neşesiyle kederlerini unutan ve bu arada ihtiyarlığın gelip çattığını fark etmeyen” birisi Olarak takdim etmişti kendisini. Hiç kuşkusuz bu yüce fikirli, hakikat için arzulu, eriştikleriyle yetinip mutlu olan bir insanın soylu bir tasviridir.
Fakat görüşlerini uygulama fırsatını bulamadı: Tekrar tekrar bakanların ya da saray görevlilerinin kıskançlıklarının, yöneticilerin vurdumduymazlıklarının, sefahatten ayılmazlıklarının kurbanı oldu. Sonunda Wei’ye döndü, yönetimi babasınınkiyle uyuşmayan genç bir yönetici, eski hamisinin torunu için yönetimi üstlenmesi istendi. Konfüçyüs, ünvanı evlada yaraşmayan bir başkaldırmaya dayanan bir yöneticiye yardım etmeyi reddederek bir kez daha ilkesinin gücünü gösterdi. Birkaç yıl günlerini sadece edebi eserlerini hazırlayarak ve öğretimini sürdürerek geçirdi. Bu dönemde en gözde öğrencisi Yen Hvvuy’ı kaybetti, üstadını büyük bir infial ve kedere boğdu: Konfüçyüs’ün “Gök beni mahvediyor!” diye bağırdığı rivayet edilir. Hanımının I.Ö. 484’de öldüğü söylenir.
Nihayet talebesi Yen Yeıv’den işittiği yeni övgüler üzerine Konfüçyüs 485’de güçlü Ke Kiang tarafından Lu’ya davet edildi. Talebesi, Ke Kiang’ı kendisiyle üstadı arasına bayağı adamların girmesine izin vermemesi konusunda uyaracak kadar basiretliydi. Bununla beraber dönüşü Konfüçyüs’ün konumunda gözle görülür bir ilerlemeye yol açmadı. Devlet işlerinde yer almasına izin verilmedi, o da kendisini eserlerinin tamamlanmasına verdi. Bu dönemde Shu King’e bir önsöz yazdığı, eski tören ve merasimlerin titiz bir hülasasını yaptığı, bir eski şiirler derlemesi hazırladığı ve müzikte ilerlemeler kaydetmeye çalıştığı söylenir. 482’de oğlunu kaybetti ve 480’de hızla yaklaşan ölümünün habercisini karşıladı. 479’da bir başka önemli talebesini, Tze-ioo’yu, yeri geldiğinde üstadına itiraz eden, başkaları göze alamadığında üstadına sorular soran Cesur, mert ve asker görünümlü adamı kaybetti.
Ve sonunda ölüm bu büyük insanın kendisine geldi. I.Ö. 478’in dördüncü ayında bir sabah erkenden yatağından kalktı ve şunları söyleyerek yavaş yavaş kapıya doğru ilerledi:
“Ulu dağ er geç ufalanır, Büyük direk çöker,
Ve bilge adam da Solar gider.
Tıpkı bir bitki gibi.”
Daha sonra içeri girip kapının karşısına oturdu. Bu söylediklerini işitebilmek için dikkat kesilmiş olan talebesine Konfüçyüs, Yin tarzı gömülme biçimini tercih ettiğini bildirdi. Buna göre, ölü aynı zamanda hem ev sahibi hem de konuk olarak kabul edilir ve cenaze töreni iki sütun arasında cereyan eder, “önceki gece” dedi, “rüyamda kendimi önümdeki sunularla birlikte iki sütünün arasında oturuyor gördüm. Ufukta aklı başında bir kral görünmüyor, koskoca imparatorlukta beni üstadı yapacak biri çıkmadı; ölümüm yaklaşıyor.” Sonra yatağına gitti ve bundan yedi gün sonra, İ.Ö. 478’de yetmiş üç ya da yetmiş dört yaşında hayata gözlerini yumdu. Lu’nun baş şehrinin kuzeyinde, Sze nehrinin kenarına gömüldü ve talebeleri mezarının başında tam üç yıl ardından yas tutmayı sürdürdü. En sadık talebesi, Tzse-kung üç yıl yas tuttu. Şu sözler ona aittir: “Bütün hayatım boyunca gök başımın üzerindeydi, fakat ben onun yüksekliğini bilmem; ve toprak ayaklanırım altındaydı, fakat ben onun derinliğini bilmem. Konfüçyüs’e hizmet ederken, testisiyle su doldurmaya nehre giden ve ulaşınca susuzluğunu gideren, fakat nehrin derinliğinden haberi olmayan bir adam gibiydim.”
Konfüçyüs’ün mezarına hâlâ büyük bir saygıyla yaklaşılır ve ziyaret edilir. Yüksekçe bir duvarın içerisinde mezarını meşe, servi vb. ağaçlarından bir koruluk çevreler. Mezarın üzerinde, ağaç ve fundalarla kaplı büyük bir höyük bulunur ve önünde de kurban için gerekli düzenlemeler vardır. Höyüğün yanında, yaklaşık yedi buçuk metre uzunluğunda iki metre genişliğinde büyük bir tablet büyük bilgenin ismini, işlerinin bir kaydını ihtiva eder. Oğlu Le’nin ve soyunun belli başlı kişilerinin mezarı hemen yakınındadır.
Dr. Legge, Konfüçyüs’ün ölümünü şu şekilde yorumlar: “Sonunun etkileyici olmadığı söylenemez, fakat bu derin ve boğucu bir hüzündü. Bir sis perdesinin ardında kaybolup gitti. Hayal kırıklıkları ruhunu biteviye kemirdi, imparatorluğun ileri gelenleri öğretilerini kabul etmedi. Ardında, ona bağlılıklarının gereği vazifelerini şefkatle yapacak ne karısı ne oğlu kaldı. Bu karanlık vadiden geçip giderken bir başka hayat beklentisi içerisinde de değildi. Dua etmedi, korku belirtileri de göstermedi.”
Ardından geçen yıllar, yetişen nesiller Konfüçyüs’e adil davrandı, hatta belki adaletten daha fazlasını. Her şeyin yerli yerinde olduğu düzenli bir yönetimle ilgili öğretileri için hayatı uygun olmayan bir zamana denk geldi. Bütün hayatı az çok bir savaş, kargaşa, düzensizlik döneminin gölgesinde geçti. Kendi yaptıklarıyla değerlendirilecek olursa hayatı bir başarısızlık olarak değerlendirilebilir: Fakat gelecek nesillere bıraktığı öğretileriyle büyük bir muvaffakiyete erişti; ve şöhreti ölümünün ardından o kadar yaygınlaştı ki, onu adım adım takip takip eden bütün bir yorumcular ve özgün yazarlar nesli Çin’de kutsal ya da her halükarda saygın, bir edebi metinler külliyatı oluşturdu.
Kişisel özellikleri bakımından Konfüçyüs, her ne kadar geleneği kabul edemesek de, oldukça uzundu. Kuzeyde esmer, güneyde açık tenli olarak tasavvur edilir. Mezarının yakınındaki tapmakta bulunan heykeli onu, büyük, heybetli başıyla iri yapılı birisi olarak temsil eder; fakat şimdi onun hakkında gerçeğe uygun bir resme ulaşabilmemiz pek mümkün görünmemektedir.
Büyük bir konuşmacı değildi. Lo’daki eski zamanlardan kalma kaidedeki yazıta büyük değer verirdi: “Eskiler,” diyordu yazıt, “konuşmalarında tedbirli ve temkinliydiler; onlar gibi biz de gevezelikten sakınmalıyız. Çok söz çok yenilgiyi davet eder. Çok işe birden girişmekten de sakın; çünkü çok iş çok güçlükleri getirir.” Konfüçyüs’ün talebelerine yorumu şöyleydi: “Buna riayet edin çocuklarım. Bu sözler doğrudur, kendimizi aklımızın sevk ve idaresine bırakalım.”
Öğretilerini, isteksiz, hevessiz görünen talebelere zorla belletmekten hoşlanmazdı. “Bilgi için isteksizlere (ya da bilgiye aç olmayanlara)” diyordu, “hakikati açmam, kendisini açmaya hevessiz olanlara yardım da etmem. Ben bir konunun bir köşesini açtığım halde dinleyen bundan onun diğer üç köşesini öğrenemiyorsa dersimi tekrarlamam.” Başka birçok büyük bilge gibi o da bebekler için süt çıkarma işinden hoşlanmaz, güçlü dimağlar için güçlü yemekler sunmakla yetinirdi.
Nefs itimadı Konfüçyüs’ün ayırdık edici özelliğidir. Otuzunda diyor, her durumda düşünülmesi ya da yapılması uygun olan hakkında bir karara vardı; kırkında, şüphelerden arındı; ellisinde Göğün buyruklarını bildi (anladı); altmışında, kulağı hakikati kabulde itaatkâr bir uzuv oldu; yetmişinde, hakka ve doğruya tecavüz etmeksizin, kalbinin arzu ettiklerini takip edebiliyordu. Vicdanın her türlü eylemle tam bir uyuşma içinde olduğu, iç benliğin kendiliğinden bildiği doğruluk, dürüstlükle bağdaşmayan hiçbir şeyin arzu edilmediği, gerçek anlamda arzu edilir bir durumdur bu.
Toplumsal düzensizlik ve kargaşa ve bunların insanın içindeki kötülükle münasebeti hakkında açık düşünceleri vardı; “Beş büyük kötülük yardır” diyordu, “söz dinlemez bir yüreği olan insan; kötü (şerir) fiillerine vahşi bir mizaç ekleyen insan; sözleri açıkça yalan olan insan; zihnini zararlı işlerle dolduran ve bunları yayan insan; kötülüğün peşinden ayrılmayan ve onu çoğaltan insan.”
Konfüçyüs yaşlandıkça, tesir ve nüfuz kazanmak için zaman zaman ilkelerinden taviz vermeye yanaşması nedeniyle eleştirilmiştir. Bunların en bilinen örneği Prens Ling’in bir memuru, Pih Hih’nin Chung Hovv kasabasında yönetime karşı başkaldırıp da Konfüçyüs’ü davet ettiğinde, üstadın bu davet karşısında kendisinden hiç beklenmeyen tutumudur. Beklenilenin aksine, daveti kabul etme eğilimi içindeydi. Sebebi sorulduğunda bir asiyi görmeye gitmekle asi olunmayacağı anlamına gelen bir cevap verdi. Bununla beraber düşündüğü ziyareti gerçekleştirmedi. ömrünün son yıllarına doğru Konfüçyüs’ün, görüşlerini hayata geçirebilme fırsatını bulabilirse, katı ilkelerinin kimisini yumuşatma eğiliminde olduğunu düşündüren sebepler vardır. Süratle yaklaşan ihtiyarlık ve ölümü düşünerek neslini şekillendirme şansını kaybedeceğinden endişeleniyordu. Bir keresinde tuhaf bir rüyadan sonra göz yaşlarını tutamamış ve dudaklarından şu sözler dökülmüştü: “öğretimin zamanı geçiyor ve ben hiçbir iz bırakmadan yaşlanıyorum”. Açıklama İstendiğinde, “öğretinin ihmal edilmesinden, başarıya tapınılmasından dolayı, şikâyetim Tanrısal Kayra’dan değil, insanlara da bir kusur bulmuyorum. Gök beni biliyor. Asla yüce bir İnsan arkasında bir iz, bir eser bırakmadan geçip gitmez şu dünyadan. Takat ilkelerim ve ben bir İlerleme kaydedemedik, gelecek nesiller beni nasıl görecekler?”
Gelecek nesillerin kendisi hakkında düşünecekleri ile igili olarak duyarlı olmakla birlikte kendisini ve öğretilerini büyük bir iştiyakla beklemiş olan geleceği öngörebildiği pek söylenemez. Onun gözünde Çin sonu yıkım olacak büyük bir kargaşa ve düzensizliğe doğru sürükleniyordu. Fakat öğretisi Çin insanının karakteriyle, onun doğal eğilimleri ve sınırlılıktan ile emsalsiz bir şekilde bağdaştı. Gerçekten de tipik bir Çinli olduğu söylenebilirdi. O halde dînî cilan içerisinde değerlendirme konusu olabilecek ne vazetmiştir? Gerçekten bir din kurucusu muydu? Önce hatırasının nasıl düşünüldüğünü, nasıl değerlendirildiğini görelim.
Ölümünün hemen ardından prens “Şimdi bana tahtta yardımını sunacak, kılavuzluk edecek kimse kalmadı. Yazık bana!” diye haykırmıştı. Dolayısıyla, yaşarken bu büyük adamı ihmal etmiş olan diğerleri gibi prens de onun için bir tapmak inşa ettirdi – yılda dört kez kurban sunulacaktı burada. Konfüçyüs’ün ölümünün ardından bir zaman sonra, onun zarif büyüleyici sözlerinin etkisinin bir vakit kaybolduğunu; ve talebeleri de ölüp gittikten sonra, sözlerinin anlamlan üzerinde çarpıtıcı yorumların ve eserlerinin değişik baskılarının çıkmaya başladığını işitiyoruz. Küçük devletlerin çatışmalarının ortasında yorumcuların öğretilerindeki hazin kargaşa sürüp gidiyordu; ve Tsin hanedanının kurucusu, İ.Ö. üçüncü yüzyılın sonlarına doğru, insanları cahil bırakmak için edebi abideleri yok edebildiği kadar yok etti. Fakat Tsin hanedanının işlediği hataların çoğunu tamir eden Han sülalesinin kurucusu İ.Ö. 194’de Lu’dan geçip, Konfüçyüs’ün mezarını ziyaret etti, dahası ziyaretinde bir de öküz kurban etti; talimatıyla kalan yazılan ve onun değer verdiği diğerleri titiz bir şekilde toplanıp muhafaza edildi. Bundan sonra mezarını ziyaret eden imparatorlar birbirini takip etti; ve sülalenin en büyük imparatoru heykeli önünde üç kez diz çöktü ve her keresinde alnını önündeki toprağa koydu. Dük Lee gibi, sonradan verilen bir dizi Unvanla yüceltildi; fakat şimdi artık Kung, kadim muallim, kusursuz bilge adıyla bilinmektedir. Eski zamanlarda kendisine belli tazim yahut ihtiram alametlerinin gösterildiği söylenebilir; ve milattan hemen sonra imparatorluk ve prenslik okullarında kurbanlar kesilmesi bir gelenek olarak yerleşti. Yedinci yüzyıldan itibaren, Çin hayatında çok önemli bir yere sahip imtihan salonlarının hepsiyle irtibat içinde, onun İçin tapınaklar inşa edildi. Dolayısıyla bir zamanların ihmal edilmiş büyük bilgesi şimdi tapınılma derecesinde yüceltilmektedir.
Çinlilerin Konfüçyüs’e sadakati bir altın çağa bağlılığa benzer; o eski zamanın etrafında toplanan hür türlü harikuladelik onun hatırasını kuşatmıştır. Kendisini çok uzak bir geçmişe bağlayan Konfüçyüs kendi zamanında eski olan her şeyi korumuş ve hürmet göstermiştir. Kendisi hakkında “Ben doğuştan bilgi sahibi olan birisi değilim; ben eskiye bağlı, onu yaşadığımız zamanda bulup diriltmeye çalışan, buna azimli birisiyim.” O kendisini bir kurucu değil, bir taşıyıcı olarak tanımlıyordu; ve gerçekten de öğretisinde yeni olan şey çok az görünür; o kendinden öncekilerin bilgi ve tecrübesini toplamış ve sistemleştirmiş ve onu Çin Kafa yapısına uygun bir şekilde takdim edip pekiştirmiştir. İnsanlara ulaştıracak tanrısal bir vahye sahip olduğu hususunda bir iddiada bulunmamış, zaman zaman Kadim hakikati ve kadim öğretileri koruyup sürdürmeye memur olduğunu söylemiştir. Göğün vazifelerinden pek nadir bahsettiği söylenir; ancak bir keresinde ciddi bir hayati tehlike içerisindeyken, “Gök hakikatin zevaline izin vermez, ki o şimdilik benim içimde sükun bulmuştur, Kwang halkı bana ne yapabilir?” dediği bildirilir.
Ne yaradılışın kökenine yahut amacına, ne de insanın ölümden sonraki hayatına değinmiştir. Dünyanın mevcut durumu onun için yeterliydi. Derlemelerde en sık değindiği temalar Şiir Kitabı, Tarih Kitabı, Merasim ve Muaşeret Kurallarının muhafazasıdır. Dört şey öğrettiği söylenir: Edebiyat, ahlâk, ruh temizliği ve doğruluk. Olağanüstü şeylerden, güç, Kuvvet, beceri ve maharet isteyen işlerden, hastalık durumları ve ruhi varlıklardan bahsetmeyi sevmezdi, öyle ise ruhi varlıklar inancının özü tam olarak nedir?
Dr. Legge, Konfüçyüs’ün Kişisel tanrı inancının, Shi-King ve Shang- Tse’de görüldüğü gibi, seleflerininkinden daha belirsiz olduğu görüşündedir. Adı geçen eserlerde Te (T.) yahut Shang-Te’den (Şang-T) ulustan yöneten, iyiyi ödüllendirip Kötüyü cezalandıran Kişisel tanrı olarak söz edilir. Konfüçyüs GÖK (T/an) tabirini tercih eder. Dolayısıyla şöyle der: “Göğü gücendiren, Göğe Karşı günah işleyen yapayalnızdır, yalvarıp yakaracak kimsesi yoktur.” “GÖK var; o beni bilir.” O nedenle Çinlilerin dini hissiyatını yücelttiği söylenemez. Diğer taraftan atalara ve diğer ruhlara tapınmaya çok önem vermiştir, “ölülere sanki onlar yaşıyormuş gibi kurban keserdi; ruhlara sanki onlar elan hazırmış gibi kurban sunardı.” Buna rağmen bu ibadetin temelini teşkil eden ölülerin ruhlarının varlığını sürdürdüğüne dair İnancını açıkça dile getirmemiştir. ölülerin Kendilerine yapılan dua yahut hizmetten haberdar olup olmadıkları sorulduğunda Konfüçyüs “Eğer ölülerin bundan haberdar olduklarını söylemiş olsaydım, ebeveynlerine karşı saygı ve ödevlerinde Kusur işlemeyen evlatlar ve torunlar ölenlere karşı vazifelerini yerine getirmede kendilerine zarar verecek kadar ileri giderlerdi; ve eğer ölülerin bundan haberdar olmadığını söylemiş olsaydım, korkarım evlat saygısından yoksun çocuklar öldüklerinde ebeveynlerini ortada bırakırlardı. Lüzumsuz yere, ölülerin böyle bir bilgiye sahip olup olmadıklarını öğrenmeye heves etmeyin. Şimdi bu meselenin aciliyeti yoktur. Daha sonra nasılsa bunu Kendiniz öğreneceksiniz” diye kaçamak cevap vermiştir.
Ne yaradılışını kökenine yahut amacına, ne de insanın ölümden sonraki hayatına değinmiştir. Dünyanın mevcut durumu onun için yeterliydi. Derlemelerde en sık değindiği temalar Şiir Kitabı, Tarih Kitabı, Merasim ve Muaşeret Kurallarının muhafazasıdır. Dört şey öğrettiği söylenir: Edebiyat, ahlâk, ruh temizliği ve doğruluk. Olağanüstü şeylerden, güç, Kuvvet, beceri ve maharet isteyen işlerden, hastalık durumları ve ruhi varlıklardan bahsetmeyi sevmezdi, öyle ise ruhi varlıklar inancının özü tam olarak nedir?
Dr. Legge, Konfüçyüs’ün Kişisel tanrı inancının, Shi-King ve Shang- Tse’de görüldüğü gibi, seleflerininkinden daha belirsiz olduğu görüşündedir. Adı geçen eserlerde Te (T.) yahut Shang-Te’den (Şang-T) ulustan yöneten, iyiyi ödüllendirip kötüyü cezalandıran kişisel tanrı olarak söz edilir. Konfüçyüs GÖK (T/an) tabirini tercih eder. Dolayısıyla şöyle der: “Göğü gücendiren, Göğe Karşı günah işleyen yapayalnızdır, yalvarıp yakaracak kimsesi yoktur.” “Gök var; o beni bilir.” O nedenle Çinlilerin dini hissiyatını yücelttiği söylenemez. Diğer taraftan atalara ve diğer ruhlara tapınmaya çok önem vermiştir, “ölülere sanki onlar yaşıyormuş gibi kurban öğretti ruhlara sanki onlar elan hazırmış gibi kurban sunardı.” Buna rağmen bu ibadetin temelini teşkil eden ölülerin ruhlarının varlığını sürdürdüğüne dair inancını açıkça dile getirmemiştir. ölülerin kendilerine yapılan dua yahut hizmetten haberdar olup olmadıkları sorulduğunda Konfüçyüs “Eğer ölülerin bundan haberdar olduklarını söylemiş olsaydım, ebeveynlerine karşı saygı ve ödevlerinde kusur işlemeyen evlatlar ve torunlar ölenlere karşı vazifelerini yerine getirmede kendilerine zarar verecek kadar ileri giderlerdi; ve eğer ölülerin bundan haberdar olmadığını söylemiş olsaydım, korkarım evlat saygısından yoksun çocuklar öldüklerinde ebeveynlerini ortada bırakırlardı. Lüzumsuz yere, ölülerin böyle bir bilgiye sahip olup olmadıklarını öğrenmeye heves etmeyin. Şimdi bu meselenin aciliyeti yoktur. Daha sonra nasılsa bunu kendiniz öğreneceksiniz” diye kaçamak cevap vermiştir. Bu tür bir öğreti kendisinin bu konuda bir fikri olmadığını ya da bunun dile getirilmesi halinde değiştireceği bir şey olmadığından ifade etmeye çalışmadığını ima etmektedir; ve bütün hayatının ve davranışlarının istikameti zihninin ölümden sonraki hayatla meşgul olmadığını, bu konuda kendisine belli ölçüde bir içtenliksizliğe izin verdiğini ve yahut hiç olmazsa gerçek görüşlerini gizlediğini düşündürmektedir. Çok sık rastlanan doğruluk ve içtenlik övgülerine rağmen kimi zaman sözünde durmadığı yahut doğru olmayan bir sebebi bahane ettiği vakidir ve bunun hiç şüphe yok çinlilerin karakteri üzerinde zararlı bir etkisi olmuştur.
Her ne kadar bir din oluşturacak kadar etkili olmuş iseler de burada Konfüçyüs’ün yönetimle ilgili görüşlerine giremeyiz. Yoğun bir ev ilişkileri felsefesi olan aile hakkında söyledikleri bizim için daha önemlidir. “İnsem göğün vekilidir ve bütün diğer varlıklardan üstündür. Kadın erkeğin buyruklarına itaat etmelidir ve onun ilkelerinin hayata geçirilmesine yardım etmelidir. Bu bakımdan o hiçbir şeyi kendi kendine kararlaştıramaz ve üç itaat kuralına tâbidir. Gençken babasına ve ağabeyine itaat etmelidir; evlendiğinde kocasına itaat etmelidir; kocası öldüğünde oğluna itaat etmelidir. İkinci kez evlenmeyi düşünmemelidir. Evden hiçbir Karar ya da buyruk dışarıya yayılmamalıdır. Kadının işi şarap ve yemek hazırlamaktan ibarettir. Evinin eşiğinin dışında ne iyiliği ne kötülüğü ile bilinmelidir. Evlenilmemesi gereken beş tür kadın vardır: İsyankâr bir evin kızı, düzensiz bir evin kızı, bir nesilden fazla suçlu yetiştiren bir evin kızı, cüzzamlı bir evin kızı, babasını ve ağabeyini kaybetmiş kız. Bir kadın şu yedi nedenden dolayı boşanabilir, bunları şu üç mülahaza bertaraf edebilir: Kocasının ebeveynine itaatsizlik, erkek çocuk doğurmazlık, ahlâksız davranış, kıskançlık, gevezelik, hırsızlık. Bu nedenleri hükümsüz hale getiren üç mülahaza şudur: Bir evden âlınmış olup da, artık döneceği evi yoksa; kocasının ebeveyniyle kocasıyla birlikte üç yıl geçirmişse. Kocası fakirken zengin olmuşsa. Görüyoruz ki Konfüçyüs’ün kadınlarla ilgili görüşü günümüzün yaygın telakkileriyle bağdaşmamaktadır.
Şayet Konfüçyüs’de özel bir şey varsa, bu onun iktidar sahibi olanların doğru davranma gerekliliği ve emsal teşkil etme yeteneğiyle ilgili öğretisidir. ‘Şayet siz insanlara doğrulukla önder olursanız, doğruluktan sapmaya kim cüret edebilir?” Ne yazık ki bu bir teoriden öte bir anlam teşkil etmez, bununla beraber iyi örneğin tesiri tartışmasızdır. Hiç şüphesiz ekeceği tohum için yeryüzünde bulabileceği kadar iyi bir toprağa sahipti ve hasat herhangi bir yerde rastlanabilecek kadar iyiydi. “İzhar ettiğiniz arzularınız iyiye yönelsin, insanlar iyi olacaktır. Yukarıdakiler ve aşağıdakiler arasındaki ilişki rüzgâr ile otlar arasındaki benzer: Rüzgâr estiğinde otlar boyun eğecektir.” Konfüçyüs bu itaat için yeterince güçlü bir neden göstermez, insanın ahlaki doğasına dair yeterince gerçek ve derin bir kavrayış da sergilemez. En önemli tavsiyeleri harici şeylerle ilgilidir. ‘Kendi kendini doğrultma (düzeltme) ve arındırma” der, ‘özenli bir giyimle birlikte, muaşeret kurallarına zıt davranışta bulunmama; bu akıllı bir yöneticinin kilişiğini geliştirme yoludur.”
Son olarak bir noktaya daha işaret etmeliyiz: İsa Mesih tarafından telaffuz edilmezden önce Konfüçyüs’ün orta yol ya da Altın Kural öğretisine benzer bir şeyi ortaya koyduğunu kabul etmek gerekir. Derlemelerde bir talebesi Konfüçyüs’e, bir kimsenin bütün hayatı boyunca göz önünde tutması gereken davranış kuralı olarak hizmet edebilecek bir sözcük var mıdır diye sorması üzerine aldığı cevap şöyledir: “Karşılıklılık böyle bir sözcük değil midir? Kendine yapılmasını istemediğin bir şeyi başkalarına yapma.” Fakat bu gerçekte biraz daha geniş ufuklu kendini düşünme kuralından başka bir şey değildir ve “İnsanların kendinize yapmasını istediğiniz her şeyi siz de onlara yapın” şeklindeki müsbet buyruğa denk olmaktan uzaktır. Konfüçyüs’ün kusursuz erdem düşüncesi, “inzivada telaşsız ve heyecansız bir şekilde vakur; işlerin başında iken saygılı bir şekilde dikkatli; başkalarıyla münasebetlerde olabildiğince içten olmaktır).” Bir insan ilkel, vahşi kabileler arasına gitse bile bu nitelikler ihmal edilmemelidir.
Konfüçyüs’e haksızlığa nezaketle mukabele edilip edilmeyeceği konusunda ne düşündüğü sorulması üzerine “O zaman nezakete ne ile karşılık vereceksin? Haksızlığı adaletle karşıla, nezakete naziklikle mukabelede bulun.” Fakat büyük suçlarla ilgili olarak aşağıdaki düsturları buluyoruz: “Babasının katiliyle bir insan aynı gök altında yaşayamaz; kardeşinin katiline karşı, bir insan asla evine silaha sarılmaya koşmamalıdır; arkadaşının katiliyle bir insan aynı devlette yaşayamaz.” Dolayısıyla intikam kanununa bir şey eklenmemiştir; ve bunun zararlı etkisi Çin’de günümüze kadar sürmüştür.
“Karakteri ve görüşlerini uzun bir zaman tetkik ettikten sonra” diyor Dr. Legge, “onu büyük bir adam olarak gördüğümü söyleyemem. Çağından önce doğmamıştır, her ne kadar zamanın memur ve bilginlerinin üzerinde ise de. Karşılaştığı sorunlardan herhangi birine dünya çapında ilgiye mazhar olabilecek yeni bir ışık getirmemiştir. Dine bir ivme kazandırmamıştır. İlerlemeye bir yakınlık duymamıştır. Tesiri hayranlık uyandırıcıdır, fakat bundan sonra zayıflayacaktır.”