Kovuşturma Evresinde Uzlaştırmanın Söz Konusu Olduğu Haller
Kovuşturma Evresinde Uzlaştırmaya Başvurulması
Kovuşturma evresi, şüpheli hakkında Cumhuriyet başsavcılığı tarafından düzenlenmiş ve mahkemeye sunulmuş olan iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesi ile başlayan ve sanık hakkında verilen hükmün kesinleşmesine kadar geçen süreyi ifade eder (CMK m. 2/1-f). Uzlaştırmanın ceza muhakemesindeki önemi onun soruşturma evresinde usulüne uygun olarak uygulanmasını gerektirmektedir. Bu sayede ceza uyuşmazlığı mahkeme önüne gelmeyecek, uzun yargılamalar ve infaz aşamaları ortadan kalkacak ve uzlaştırmadan hedeflenen faydalar gerçekleşebilecektir.
Kovuşturmada evresinde uzlaştırma usulünün uygulanmasını gerektiren haller şu şekilde sıralanabilir (CMUY m.22):
- Suçun hukuki niteliğinin kovuşturma evresinde değişmiş olması.
- Soruşturma evresinde uzlaştırma yapılmadığı halde iddianamenin kabul edilmiş olması.
- Suçun uzlaştırma kapsamında olduğunun ilk kez kovuşturma evresinde anlaşılması.
- İddianame yerine geçen bir belge ile dava açılmış olması.
- Cumhuriyet savcısı tarafından iddianame düzenlenmeksizin, iddianame yerine geçen belge ile doğrudan mahkeme önüne gelen uzlaştırmaya tabi bir suçun varlığı,
Soruşturma evresinde uzlaştırmanın uygulanması, bazı soruşturmaların Cumhuriyet başsavcılığından değil doğrudan başka makamlar tarafından mahkeme intikal ettirilmesi sebebiyle mümkün olmayabilir. Örneğin, özel bir soruşturma usulünün söz konusu olduğu, 2457 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu m 53/c hükmünde olduğu gibi, soruşturmanın Cumhuriyet savcısı tarafından gerçekleştirilmediği durumlar oluşturmaktadır.
Aynı şekilde soruşturmanın tamamlanmasına kadar uzlaştırma kapsamında olmayan bir suç, iddianamenin kabulünden sonra (kovuşturma evresi devam ederken) yürürlüğe giren bir kanun değişikliği ile uzlaştırma kapsamına alınmış olabilir. Bu hâlde de kovuşturma evresinde uzlaştırma usulünün uygulanması gündeme gelecektir. Örneğin, 6763 sayılı Kanun ile daha önce uzlaştırma kapsamında olmayan tehdit (TCK m. 106/1), hırsızlık (TCK m. 141) ve dolandırıcılık suçları (TCK m. 157) uzlaştırma kapsamına alınmıştır. 2 Aralık 2016 tarihinden itibaren mahkemeler, derdest olan hırsızlık ve dolandırıcılık dosyalarında uzlaştırma usulünü uygulamak durumunda kalmıştır.
Uzlaştırma usulünün uygulanması gerektiğinin ilk kez kovuşturma evresinde anlaşılması veya kovuşturma konusu suçun hukukî niteliğinin değişmesi nedeniyle uzlaştırma kapsamında olduğunun anlaşılması da mümkündür. Taraflara uzlaşma teklifinde bulunulmasının gerektiğinin ilk kez kovuşturma evresinde anlaşılması, dosyanın sehven uzlaştırma bürosuna gönderilmeden iddianame düzenlenmesi ve iddianamenin de mahkeme tarafından sehven kabul edilmesini gerektirir ki uygulamada sıkça karşılaşılacak bir durum değildir. İddianamenin iadesi sebepleri arasında uzlaştırma usulünün uygulanmamış olması da sayıldığından, uzlaştırma usulü uygulanmadan düzenlenecek iddianame mahkeme tarafından iade edilecektir (CMKm. 174/1-c).
İddianamenin İadesi
Cumhuriyet başsavcılığı tarafından mahkemeye hitaben şüpheli hakkında atılı suçu işlediğine dair yeterli şüphe oluşturan delil mevcutsa iddianame düzenlenir. Mahkeme iddianameyi 15 gün içinde inceleyip karar vermek zorundadır. Buradaki inceleme aşağıdaki 3 husus ile sınırlıdır:
- İddianamenin CMK m. 170’teki iddianamenin geçerliliği için gerekli unsurları taşıyıp taşımadığı,
- Suçun ispatı için mutlak sayılabilecek delillerin araştırılıp araştırılmadığı,
- Önödeme ve uzlaştırmanın olup olmadığı.
Mahkeme bu 15 günlük sürede karar vermezse, iddianame kabul edilmiş sayılır. (CMKm. 174/3).
Yeterli delil toplanmadan veya sübuta etki edeceği kesin olan bir delil toplanmadan iddianamenin düzenlenmesi iade nedenidir. İddianamenin iadesi, suçun hukukî niteliğinin yanlış yapıldığına dayanamaz (CMK m. 174/2). Suçun hukukî nitelemesi nedeniyle iddianamenin iadesi mümkün olmadığından mahkeme iddianameyi kabul etse de suçun hukukî niteliğinin farklı olduğunu düşünüyorsa buna uygun olarak hareket edecektir. Örneğin Cumhuriyeı başsavcılığının, fiilin TCK m. 158/1-f kapsamında bilişim sisteminin kullanılması suretiyle dolandırıcılık olduğunu düşünerek ağır ceza mahkemesine hitaben iddianame düzenlediği bir durumda, ilgili ağır ceza mahkemesi, fiilin TCK m. 157 kapsamında kaldığı gerekçesi ile iddianamenin iadesine karar veremez. Bu halde mahkeme, iddianamenin kabulüne karar verecektir. Mahkeme daha sonra, usûlüne uygun olarak duruşmaya başlamadan önce görevsizlik kararı verebilir (CMK m. 6).
Mahkeme, duruşma açtıktan sonra suçun hukukî niteliğinin farklı olduğuna kanaat getirmiş ise, somut örnekte olduğu gibi fiilin TCK m. 157 kapsamında kaldığını düşünüyorsa, bu hâlde CMK m. 254 ve Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği m. 22 gereğince uzlaştırma usulünün uygulanmasını uzlaştırma bürosundan isteyecektir.
CMK m. 254 hükmü, istisnaî olarak kovuşturma evresinde uzlaştırmayı düzenlemektedir. Gerçekten anılan hükmün 1. fıkrasında, kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaştırmaya tâbi olduğunun anlaşılması hâlinde, CMK m. 253’te yer alan usul ve esaslarla uzlaştırma hükümlerinin uygulanacağı hususu yer almaktadır. Yönetmelikte aynı doğrultuda olmak üzere, suçun uzlaştırmaya tabi olduğunun kovuşturma evresinde ortaya çıkması hâlinde, uzlaştırma işlemlerinin soruşturma evresinde belirlenen esas ve usule göre uzlaştırma bürosu tarafından yerine getirileceği düzenlenmiştir (CMUY m. 22, 1).
Kovuşturma evresinde uzlaştırma usulünün uygulanması, soruşturma evresinde uzlaştırma usulünün uygulanmamış olmasına bağlıdır. Soruşturma evresinde taraflar, uzlaşma teklifini reddetmişler veya süresinde cevap vermeyerek reddetmiş sayılmışlar yahut uzlaşma teklifini kabul etmekle beraber uzlaştırma görüşmeleri neticesinde uzlaşamamışlar ise, kovuşturma evresinde uzlaştırma yoluna gidilemez (CMUY m. 7/5).
Ceza Muhakemesi Kanunu m. 254/1, kovuşturma evresinde uygulanacak usul bakımından CMK m. 253 hükmünü işaret etmektedir. Dolayısıyla kovuşturma evresinde de uygulanacak usul ve esaslar, esasen soruşturma evresi bakımından düzenlenenlerdir. Ancak niteliği itibariyle kovuşturma evresinde uzlaştırmanın farklılık arz eden yönleri bulunmaktadır..
Dosyanın Uzlaştırma Bürosuna İntikali
Kovuşturma evresinde de uzlaştırma iş ve işlemleri uzlaştırma büroları ve uzlaştırmacılar tarafından yerine getirilmektedir. Dolayısıyla kovuşturma evresinde uzlaştırma hükümlerinin uygulanacağı hallerde durumu tespit eden mahkeme, dosyayı, gerekli işlemler yapılmak üzere, Cumhuriyet başsavcılığı nezdinde kurulu bulunan uzlaştırma bürosuna gönderir ve dosya uzlaştırma bürosundan kayıt numarası alır (CMUY m. 22/2).
Mahkemece uzlaştırma bürosuna gönderilen dosya, dava dosyasının tamamını içermek zorunda değildir. Yalnızca mahkemenin uzlaştırma için gerekli olduğunu takdir etliği belgeler, uzlaştırma bürosuna gönderilir (CMUY m. 22/ 3). Başka bir ifade ile, dava dosyasında yer alan, ancak uzlaştırma işlemleri ile ilgili olmayan belgelerin uzlaştırma bürosuna gönderilmemesi gerekmektedir.
Dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesi bir ara kararı ile olur. Söz konusu ara kararında, uzlaştırmaya tâbi suç fiili ve bu fiilden yargılanan sanıklar açıkça belirtilir (CMUY m. 22/3). Birden fazla sanığın ve suçun bulunması hâlinde ara kararında, hangi sanığın hangi fiilden yargılandığı, suçun mağduru ve hangi suçlardan dolayı uzlaştırma usulünün yürütülmesinin istenildiği hususları ayrıntılı olarak yer almalıdır. Çünkü hangi sanığın hangi suçun faili olduğu, suçun hangi mağdura karşı işlendiğinin araştırılması, uzlaştırma bürolarının görev yetkisinde değildir.
Gönderme ara kararında uzlaştırma işlemlerinin yapılacağı kişiler ile uzlaştırmaya tabi suçlar açıkça belirtilir. Büro personeli tarafından kayıt işlemleri tamamlandıktan sonra dosya bürodan sorumlu Cumhuriyet savcısına tevdi edilir (CMUY m.22/4). Ara kararı ve ara kararıyla gönderilen evrak, uzlaştırma bürosundan sorumlu Cumhuriyet savcısı tarafından incelenir. İnceleme sonucunda uzlaştırma işleminin yapılacağı kişilerin veya uzlaştırmaya tâbi suçların açıkça belirtilmediği anlaşılırsa, Cumhuriyet savcısı bu eksikliklerin giderilmesini mahkemeden talep eder (CMUY 22/5). Eğer Cumhuriyet savcısı, suçun açıkça uzlaştırma kapsamında olmadığını tespit ederse, mahkemeden ara kararını yeniden değerlendirmesini ister (CMUY 22/6). Ancak mahkeme, Cumhuriyet savcısının bu talebine rağmen ilk gönderme kararındaki fikrinde ısrar ederse, uzlaştırma bürosundan sorumlu savcının gidebileceği bir itiraz yolu bulunmamaktadır. Cumhuriyet savcısı artık uzlaştırma usulünü uygulamak zorundadır.
Mahkemenin gönderme kararı esasen bir ara karardır. Bilindiği üzere mahkemece verilen ara kararma karşı CMK’da açık hüküm bulunmadıkça itiraz edilemez. Ancak hükümle birlikte istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurulabilir (CMK m. 267). Dolayısıyla Cumhuriyet savcısının mahkemenin gönderme kararına karşı, mahkemeden eksikliklerin giderilmesini veya gönderme kararının yeniden değerlendirilmesini talep etmesi, bağlayıcılığı olan bir kanun yolu başvurusu değildir; yalnızca bir hatırlatmadan ibarettir.
Uzlaştırmacı Görevlendirilmesi
Uzlaştırma bürosundan sorumlu Cumhuriyet savcısı tarafından yapılan inceleme neticesinde gönderme ara kararında, belirtilen türden bir eksiklik bulunmadığı ve suçun uzlaştırma kapsamında kaldığı tespit edilirse, Cumhuriyet savcısının onayıyla, uzlaştırmacı görevlendirilmesi yapılır. (CMK m. 253/24; CMUY m. 22/7)
Böylece uzlaştırma bürosundan sorumlu Cumhuriyet savcısı tarafından yapılan inceleme sonucunda; gönderme kararında, Yönetmeliğin 22. maddesinde belirtildiği şekli ile herhangi bir eksik veya hatanın bulunmadığının değerlendirilmesi hâlinde, uzlaştırmacı görevlendirilmesi uzlaştırmadan sorumlu Cumhuriyet savcısının onayıyla alınır ve uzlaştırma işlemlerine başlanmış olunur. Ağır ceza mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığı yargı çevresinde yeteri kadar uzlaştırmacı bulunmaması halinde, en yakın ağır ceza mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığı listesinden görevlendirme yapılabilir (CMUY m. 12/2).
Mahkeme tarafından gönderilen dosyalarda da uzlaştırmacı görevlendirilmesi dosya tevzi kıstaslarına göre yapılır. Tevzide; uzlaştırmaya konu suçun niteliği ve sayısı, taraf sayısı ve tarafların bulunduğu yer, uzlaştırma raporunun verilme süresi, uzlaşma teklifinin sonucu, uzlaştırma sonucu gibi hususlar esas alınır. Uzlaştırmacılara verilecek dosya Cumhuriyet savcısı veya onun gözetiminde büro personeli tarafından UYAP tevzi esaslarına göre otomatik olarak belirlenir.
Mahkeme tarafından gönderilen dosyada görevlendirilen uzlaştırmacının muhatabı uzlaştırma bürosudur. Kovuşturma evresinde uzlaştırma usulünün uygulanması söz konusu olsa dahi dosya ile ilgili olarak uzlaştırmacı uzlaştırmadan sorumlu Cumhuriyet savcısının talimatlarına uymak ve bilgi ve belgeleri de uzlaştırma bürosundan alarak, raporunu ve belgelerini de uzlaştırma bürosuna teslim etmek zorundadır. Uzlaştırmacı uzlaştırma evrakını teslim aldıktan sonra 30 gün içinde uzlaştırma işlemlerini sonuçlandıramazsa durumu açıklayan bir dilekçeyle mahkemeye değil, uzlaştırma bürosuna başvurur. Uzlaştırma bürosundan sorumlu Cumhuriyet savcısı bu süreyi en çok yirmi gün daha uzatabilir.
Dosyanın Uzlaştırmacıya Verilmesi
Soruşturma evresinde olduğu gibi kovuşturma evresinde de uzlaştırmacıya, gerekli belgeler, hangi belgelerin verildiğini ve veriliş tarihini de içeren bir tutanak karşılığında teslim edilir (CMUY m 23). Dosya uzlaştırmacıya tevdi edildikten sonra taraflara telefon, SMS veya diğer elektronik araçlarla dosyanın uzlaştırmacıya tevdi olunduğu bildirilir (CMUY m. 22/8). Uzlaştırmacının gizlilik yükümlülüğü, kovuşturma evresi açısından farklılık arz etmez. Uzlaştırmacı, soruşturma evresinde olduğu gibi kovuşturma evresinde de gizlilik yükümlülüğü altındadır. Gizliliği ihlal etmesi hâlinde disiplin, ceza ve hukuk yaptırımıyla karşılaşabilir. Diğer taraftan, dava dosyasını inceleme ve dosyadan örnek alma hakkına sahip olan taraflara bilgi vermek, soruşturma evresinden farklı olarak, gizliliği ihlâl anlamı taşımaz. Ancak tarafların belge örneklerini mahkemeden talep etmeleri gerekir. Çünkü uzlaştırma dosyasının sahibi ve yargılamayı yapan makam mahkemedir.