Arkeoloji, belirlenmiş bazı yöntemlerle insanlığın kültürel gelişimiyle ve bıraktıkları kültürel mirasla ilgilenen bir kazı bilimidir. Dünya çapında farklı teorik ve pratik disiplinlerden oluşan bir ağa dönüşmüştür.
Arkeoloji sadece insanlarla binalar, araçlar ve sanat eserleri gibi maddi miraslarıyla ilgilenir.
Arkeoloji nispeten genç bir bilim olmasına rağmen, tüm dönemleri takip etmek neredeyse imkansızdır, böylece farklı disiplinler ortaya çıkmıştır. Dönemler, bazıları her yerde belgelenemeyen farklı bölgelerde tarihlenebilir. Dönemlere (ör. Ortaçağ arkeolojisi ) veya bölgelere (örn. Orta Doğu arkeolojisi ) yönelime ek olarak, belirli konu alanlarında da (ör. Hıristiyan arkeolojisi , yasal arkeoloji , endüstriyel arkeoloji ) uzmanlık vardır.
Metodoloji büyük ölçüde benzer olsa da, kaynaklar değişebilir. Tarih öncesi ve erken dönem tarihi incelenirken birinde ağırlıklı olarak malzeme kültürü ile ilgilenilirken birinde bazen yazılı kaynaklar kullanılabilir. Tarihin diğer alt disiplinlerinden bilim adamlarının aksine, bunlar arkeologların odak noktası değildir. Çevre, iklim, beslenme veya buluntuların yaşı ile ilgili bulgular, geçmiş kültürlerin yeniden inşasına katkıda bulunmaktadır.
Araştırma Tarihçesi
Avrupa’da Arkeolojinin Başlangıcı
Arkeoloji Avrupa’da 1450 civarında gelişmiştir. İnsanlar eski kaynaklarda anlatılan olayların kanıtını bulmak istiyorlardı. İtalyan bir tüccar ve hümanist olan Cyriacus von Ancona, modern klasik arkeolojinin kurucu babalarından biri olarak kabul edilir.
- 15 ve 16. yüzyıllarda klasik antik dönem tarihi, Roma eserleri ve antik sanat objelerine artan bir ilgi vardı. Arkeoloji, bu ilgiyle beraber gelişimini bu dönemde sürdürmüştür.
- 16. yüzyılın ortalarından itibaren toplama tutkusu, titiz anıt koleksiyonunun yerini almıştır. Bu süre zarfında, birçoğu 16. yüzyılın sonlarında gravür ve gravürlerle tasvir edilen çok sayıda ansiklopedi ve katalog yayınlandı.
- İngiltere’de William Camden (1551-1632) , görünür antikalar kataloğu olan Britannia’sını 1586’da yayınladı.
- Michele Mercati taş aletleri bu şekilde sınıflandıran ilk Avrupalı bilim adamı olarak kabul edilir; ancak eseri 1717 yılına kadar yayınlanmadı.
- 1685 yılında, kuzey Fransa’da bir Neolitik mezar odası kazılmış olduğu bilinir ve en eski arkeolojik kazı olarak kabul edilir.
18. ve 19. Yüzyıl Ortaları
Arkeolojik araştırma yöntemleri artık yavaş yavaş ele alınmaktadır. Bireysel akademisyenler genellikle çığır açan sonuçlar çıkarırlardı, ancak çoğu zaman fark edilememişlerdir. Öncülerden biri, Fransız amatör arkeolog Jacques Boucher de Perthes’di. Önemli bir bulgu stratigrafik prensibin keşfedilmesiydi.
- Temel özellikleri bugün hala geçerli olan bir model, Christian Jürgensen Thomsen tarafından 1836’da yayınlandı . Thomsen, insanlık tarihini üç aşamaya ayıran “üç dönemli sistemi” icat etti: Bunlar Taş Devri , Bronz Devri ve Demir Devri’dir.
- Yaklaşık 30 yıl sonra, 1865 civarında, J. Lubbock Taş Devri’ni hala kesme taş ve kesme taştan ayırmıştır. Paleolitik ve Neolitik terimleri doğmuştur.
- İlk büyük kazılar Pompeii ve Herculaneum antik kentlerinde gerçekleşti. Her ikisi de 24 Ağustos 79’da Vesuvius’un patlamasıyla ortadan kaldırılmıştı.
- Pompeii, 16. yüzyılın sonlarında bir su borusu inşaatı sırasında yeniden keşfedildi.
- 1762’de Johann Joachim Winckelmann , ilk arkeolojik yayın olan Herculanic Keşiflerinden yazdığı mektupla yeni arkeoloji bilimini kurdu ve o zamandan beri (klasik) arkeolojinin babası oldu .
- Winckelmann, Yunan sanatının tarihselleştirilmesini ve tarihsel sınıflandırmasını deneyen ilk kişi oldu.
- 1802 yılında Kiel’deki Christian-Albrechts Üniversitesi’nde klasik arkeoloji için ilk sandalye kuruldu.
- Mısır anıtları, her şeyden önce piramitler, antik çağlarda popüler seyahat yerlerdi. 17. yüzyılda, bunların kraliyet mezarları olduğu kabul edildi. Napolyon Bonapart ‘ın Mısır kampanyası 1798 yılında başladı. Bilim adamlarına ordu da eşlik etti. Rosetta taşı önemli olan bir keşif oldu.
19. Yüzyıl Ortaları
- 19. yüzyılın ortalarında, arkeoloji giderek bilime dönüştü. İyi dokümantasyon ve bulguların kesin sınıflandırılması giderek daha önemli hale gelmiştir.
- İsveç’te Oscar Montelius bulguların sınıflandırılması için farklılaştırılmış tipoloji sistemi geliştirdi ve göreceli bir kronolojinin temelini oluşturdu.
- 1853/54’te Zürih Gölü’ndeki Obermeilen’deki su seviyesinin düşük olması nedeniyle ahşap sütunlar, taş baltalar ve seramikler keşfedildi.
- 1879 yılında Altamira mağarasında bulunan görkemli mağara resimlerine özellikle dikkat edildi.
- 19. yüzyılın ikinci yarısında klasik arkeolojinin gelişimine Heinrich Schliemann egemen oldu. İş adamı ve “hobi arkeolog” Schliemann, Yunanistan ve Ege bölgesinde tarih öncesi arkeolojinin kurucusu olarak kabul edilir. Stratigrafiye vurgu veya fotoğrafın arkeolojik belgeleme aracı olarak kullanılması gibi yaptığı yöntemsel gelişmeler uzun süredir göz ardı edilmiştir.
- 1892’de Viyana Üniversitesi’nde Tarih Öncesi ve Erken Tarih Enstitüsü’nün kurucusu Moritz Hoernes, Avrupa için tarih öncesi arkeoloji alanının tamamını kapsayan ilk öğretim lisansını aldı.
20. ve 21. Yüzyıl
- 1880’den itibaren Sir William Matthew Flinders Petrie Mısır’da araştırmalara ve kazılara öncülük etti.
- 1922’de kazılan ve İsveçli arkeologlar tarafından yürütülen Assini’nin (Argolis) arkeolojik alanı bu dönemin örnek bir kazı olarak kabul edildi. Kazıların tamamı tarandı ve birinci sınıf kazı belgeleri oluşturuldu. Howard Carter (1873–1939) aynı yıl 20. yüzyılın en ünlü arkeolojik buluntusunu yaptı. Altı yıl aradıktan sonra Tut-anch-Amun’un mezarını buldu .
- Gustaf Kossinna, yerleşim arkeolojik yöntemlerini 1920’de sundu.
- İlk tam profesörlük 1927’de Marburg’da kuruldu.
- 20. yüzyıldan bu yana, arkeoloji diğer bilimlerdeki teknikleri giderek daha fazla kullanmaktadır.
- 1960’lar da matematiksel simülasyonlar ve modelleme ve bilgisayar destekli coğrafi bilgi sistemleri arkeolojide yöntem olarak tanıtıldı.
- 1980’lerde kültürel ve sosyal bilimlerin yöntemlerine daha fazla odaklanarak prosedür sonrası arkeoloji ortaya çıktı .
Türkiye’de Arkeoloji
- İlk Arkeolojik Kazı (1857)
- İlk Arkeolojik Kazı Raporu (1879)
- İlk Arkeoloji ve Kültürel Miras Koruma Yasası (1884)
- İlk Arkeoloji Müzesi (1891)
- İlk Arkeoloji Bölümü (1934)
- İlk Arkeoloji Süreli Yayınları (1933)
- Türkiye Arkeolojisinin İlk Çok Yönlü ve Çok Bilimli Araştırma ve Uygulama Projesi (1968)
- İlk Arkeoloji Dergisi (1979)
Günümüzde ise teknolojinin de yardımıyla Arkeoloji bilimi gelişimini hızlı bir şekilde sürdürmeye devam etmektedir.