FYODOR MİHAYLOVİÇ DOSTOYEVSKİ doktor bir babanın oğlu olarak, 11 Kasım 1821’de Moskova’da doğdu. Çocukluğunu Moskova’daki Marya Hastanesi’nin bir lojmanında, zorba ve alkolik bir baba ile hasta bir anne arasında geçirdi. Küçük yaştan itibaren edebiyatla ilgilenmeye başladı ve Puşkin, Goethe, Cervantes gibi yazarlarla tanıştı. 1837’de annesini kaybetti ve ertesi yıl St. Petersburg’daki Askerî Mühendislik Okulu’na gönderildi. Babasının ani ve şüpheli ölüm haberini burada aldı. Bu kayıp üzerine bunalıma giren Dostoyevski, 1839 yılında ilk sara nöbetini geçirdi. 1844’te edebiyatla daha yakından ilgilenebilmek için askerlik mesleğinden istifa etti. 1846’da ilk romanı İnsancıklar yayımlandı ve edebiyat çevrelerinde büyük ilgiyle karşılandı. Ne var ki ardından gelen çalışmaları Öteki (1846), Ev Sahibesi (1847), Beyaz Gece-ler (1848) aynı başarıyı sağlayamadı ve ilk romanında kendisine destek veren ünlü eleştirmen Belinski’nin alaylarına hedef oldu. Aşırı duyarlı ve sinirli bir kişiliğe sahip olan Dostoyevski bunun üzerine ruhsal çöküntü yaşayarak hastalandı. 1849’da Çar I. Nikola’nın baskıcı yönetimine karşı faaliyetlerinden dolayı tutuklandı ve ölüm cezasına çarptırıldı. İnfazın uygulanmasına dakikalar kala, cezası Sibirya’da dört yıl kürek mahkûmiyetine çevrildi. Hapiste okumasına izin verilen tek eser İncil’di. Bu süre boyunca etrafını kuşatan, horlanan ve ezilen kesimi yakından tanıma fırsatı buldu. 1854’te serbest bırakıldıktan sonra Semiapalatinsk’te zorunlu kışla hizmetine gönde-rildi ve subaylığa kadar yükseldi. 1857’de yoksul ve dul Marya Dimitriyevna İsayeva ile kendisine mutluluk getirmeyen bir evlilik yaptı. Edebiyata dönüşü Amcanın Rüyası (1859) isimli, mizah öğeleri barındıran Gogolvari öyküyle oldu. Aynı yıl yayımladığı kısa romanı Stepançikovo Köyü ve Sakinleri (1859) de istediği ilgiyi göremedi. 1860’ta tefrika edilen ve toplum dışına itilmiş kişilerin anlatıldığı Ölü Bir Evden Hatıralar ile kendini edebiyat çevrelerine tekrar kabul ettirdi. Tolstoy ve Turgenyev’in övdüğü eser Sibirya’daki mahkûmiyetinden derin izler taşıyordu. 1861’de ağabeyiyle birlikte Vrenja (Zaman) adlı dergiyi çıkarmaya başladı. Bu dergide Batı karşıtı Slavcı düşüncelerini sa-vunduğu tartışma yazıları yayımladı. Ardından, eleştirmenlerin sert tepkilerine sebep olan fakat okur tarafından beğeniyle karşılanan Ezilmiş ve Aşağılanmışlar yayımlandı. Yoğun çalışma temposu nedeniyle sağlığı bozulan Dostoyevski, doktorunun tavsiyesi üzerine 1862’de hayalini kurduğu Avrupa seyahatine çıktı. Fransa, İngiltere ve İtalya’yı kapsayan bu kısa gezinin ardından, 1863’te Batı kültürünü eleştirdiği Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notları’nı kaleme aldı. Aynı yıl yayımlanan bir yazı sebebiyle dergisi ka-patılınca yeniden mali krize sürüklendi. Maddi sıkıntılarından kurtulma umuduyla Almanya, Wiesbaden’e kumar oynamaya ve bir süredir ilişki yaşadığı Polina Suslova ile buluşmaya gitti. Birkaç yıl sonra yayımladığı Kumarbaz bu dönemde yaşadığı büyük yıkımları anlatır. 1864’te Rusya’ya döndükten sonra ağabeyiyle Epoha (Çağ) adında yeni bir dergi çıkardı ve Yeraltından Notlar’ı burada tefrika etmeye başladı. Aynı yıl karısını ve ağabeyini kaybetti. Bunu izleyen on yıl boyunca, Dostoyevski art arda Suç ve Ceza (1866), Kumarbaz (1867), Budala (1868), Cinler (1872), Delikanlı (1875) gibi başyapıtlarını kaleme aldı. Sürekli borç baskısı altında yaşayan ve alacaklıları ta-rafından sıkıştırılan yazar, daha hızlı çalışmak için işe aldığı yirmi yaşındaki sekreteri Anna Grigoriyevna Snitkina’yla, karısının ölümünden üç yıl sonra, 1867’de evlendi. Bu evlilikten doğan kızı üç aylıkken ölünce derin bir sarsıntı yaşadı ve deliliğin eşi-ğine kadar sürüklendi. Bu dönemde yoksulluk, sara nöbetleri ve kumar tutkusuyla boğuştu. 1874’te solunum yetmezliği tedavisi için bir süreliğine Almanya’ya gitti. 1880’de Puşkin anıtının açılışında konuşma yapmak üzere Moskova’ya davet edildi; konuşması hem halk üzerinde hem de edebiyat çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. Yazarlık hayatı boyunca işlediği önemli temaları bir araya getirdiği Karamazov Kar-deşler’i ölümüne üç ay kala tamamladı. Dostoyevski 9 Şubat 1881’de St. Petersburg’da hayatını kaybetti. Kalabalık bir halk kitlesinin katıldığı cenaze töreninin ardından, Tikhvin Mezarlığı’na defnedildi.
İÇİNDEKİLER
ROMANA DAİR GÖRSELLER ................................................................................................7
İNSANCIKLAR / JOSEPH FRANK ....................................................................................... 25
İnsancıklar
SONSÖZ
DOSTOYEVSKİ VE EDEBİYAT: 1840’LARDAKİ ESERLERİ / W.J. LEATHERBARROW .................................187
Nekrasov’un editörlüğünde yayımlanan Petersburg Bülteni’nin
İnsancıklar’ın tefrika edildiği sayısının kapağı, 1846.
Ünlü edebiyat eleştirmeni V.G. Belinski’nin İnsancıklar hakkında Vatan Yıllıkları’nda kaleme aldığı eleştiri yazısı, 1846.
İnsancıklar’ın ilk baskısının kapağı, 1847.
Peter Boklevski’nin İnsancıklar’daki
Varvara Dobroselova (üstte) ve Makar Devuşkin (altta)
karakterleri için yaptığı karakalem çizimler.
Ah şu masalcılar! Yazacak yararlı, hoş, kişiye haz veren bir şey bulamazlar da, ne kadar pislik varsa dökerler ortaya!.. Yetkim olsa yazmayı yasak ederdim onlara! Ne biçim şeylerdir yazdıkları? Okurken ister istemez düşünüyor in-san... Kafasını kaşıyor. İnan olsun ya-sak ederdim onlara yazmayı! Basbaya-ğı yasaklardım.
Kn. V. F. Odeyevski
41
8 Nisan
Biricik Varvara Alekseyevna’m!
Dün mutluydum, çok çok mutluydum! İnadınızdan vaz-geçtiniz sonunda, dinlediniz sözümü. Akşam saat sekizde uyandım (bildiğiniz gibi, iş dönüşü bir iki saat kestiririm, canım), kandili yaktım, kâğıtlarımı hazırladım, kalemimin ucunu açıyordum ki, şöyle bir başımı kaldırınca yüreğim hop etti! Ne istediğimi, yüreğimin neyi özlediğini anlamış-tınız! Baktım, perdenizi aralamış, tıpkı o zaman size çıtlat-tığım gibi kına çiçeği saksısının kenarına kıstırmıştınız. O anda camın arkasında yüzünüzü gördüm sanki, siz de bana bakıyorsunuz, beni düşünüyorsunuz sandım. O tatlı yüzü-nüzü iyice seçemiyorum diye canım ne sıkıldı bilemezsiniz, bir tanem! Bir zamanlar bizim gözlerimiz de görürdü uza-ğı, anacığım! İhtiyarlık hiç iyi bir şey değil, canımın içi! Ara sıra gözlerim bulanır gibi olmaya başladı bile. Akşam bi-raz çalışacak, bir şeyler yazacak olsam sabah gözlerim kıp-
42
kırmızı kalkıyorum yataktan. Durmadan yaşarıyorlar. Öy-le ki el içine çıkmaya utanıyorum. O anda gülüşünüz gel-di gözümün önüne, meleğim. Tatlı, içten gülüşünüz... yü-reğime, sizi öptüğüm zamanki duygu doldu gene. Anımsı-yor musunuz Varvaracık, nasıl öpmüştüm sizi? Hatta işaret parmağınızı sallayarak bana sitem ediyorsunuz gibime gel-di. Öyle mi, yaramaz? Mektubunuzda her şeyi ayrıntılarıy-la yazın bana.
Varvaracık, pencerenizin perdesi üzerine ne düşünüyor-sunuz? Çok hoş, değil mi? Çalışırken de, gece yatağa girince de, sabah uyanınca da orada beni düşündüğünüzü, beni an-dığınızı, sağlığınızla neşenizin yerinde olduğunu biliyorum. Perdenizi indirdiğinizde “Hadi, Makar Alekseyeviç, yatma zamanı geldi artık!” demek istediğinizi anlıyorum. Kaldırın-ca da “Günaydın Makar Alekseyeviç, nasıl uyudunuz baka-lım?” ya da “Nasılsınız Makar Alekseyeviç, iyi misiniz? Bana gelince, Tanrı’ya şükürler olsun, çok iyiyim!” demek istedi-ğinizi... Görüyorsunuz ya ne güzel düşünmüşüm bunu, ca-nım. Mektuba bile gerek kalmadı! Çok güzel, değil mi? Böy-le işlerde ustayımdır Varvara Alekseyevna!
Önce şunu bildireyim canımın içi, bu gece beklediğimin tersine, çok iyi uyudum. Oysa insan yeni taşındığı evde ilk günler pek uyuyamaz. Yabancılık çeker, uyku tutmaz gözü-nü. Bu sabah yataktan dipdiri kalktım. Gözlerimin içi par-lıyordu! Ne güzel bir sabahtı, değil mi sevgilim!.. Pencere-yi açtım. Güneş pırıl pırıldı, kuşlar cıvıldaşıyordu dışarıda. Tatlı ilkbahar kokuları doldu içeri, doğa cıvıl cıvıldı... İlk-bahar kendini belli ediyor artık. Bugün güzel hayaller bi-le kurdum. Hayallerimde hep siz vardınız kuşkusuz. Varva-racık. İnsanlara büyük mutluluklar veren; doğayı süslemek için yaratılmış cici bir kuşla karşılaştırdım sizi. Binbir der-di olan biz insanların, kuşlara özgü o masum, uçarı mutlu-luğa imrenmemizin gerektiğini düşündüm kendi kendime...
43
böyle bir sürü şey geldi aklıma. Anlayacağın, soyut konulara daldım. Küçük bir kitap var bende Varvaracığım, hep böy-le şeylerden söz ediyor. Bununla şunu söylemek istiyorum, anacığım, insanın aklına bazen çok tuhaf düşünceler geli-yor. İlkbahara girdiğimiz için insan hep hoş, yüce şeyler dü-şünüyor, tatlı hayallere dalıyor. Dünyayı toz pembe görüyor. Ben de bu yüzden yazdım bunları size zaten, ne var ki hepsi-ni o küçük kitaptan aldım. Yazar duygularını, özlemini mıs-ralara dökmüş:
Niçin bir kuş, yabani bir kuş değilim!
Arkası var elbette... Daha bir sürü düşüncelerden söz edi-liyor, ama bırakalım şimdi! Söylesenize Varvara Alekseyev-na, bu sabah nereye gittiniz öyle? Daireye gitmek için ha-zırlanmaya bile başlamamıştım daha, bir ilkbahar kuşu gi-bi dışarı attınız kendinizi. Avluyu geçerken öyle neşeli bir haliniz vardı ki, sizi seyrederken mutluluktan yüreğim hız-lı hızlı çarpmaya başladı! Ah Varvaracık, Varvaracığım!.. Üzülmeyin; gözyaşları hafifletmez insanın kederini; bunu biliyorum, biricik dostum benim, tecrübelerimden biliyo-rum. Son günlerde biraz daha sakinsiniz, sağlığınız da dü-zelir gibi oldu. Fedora’nızdan ne haber? Ah, ne iyi bir ka-dındır o! Neler yaptığınızı, keyfinizin yerinde olup olmadı-ğını yazın bana Varvaracığım. Gerçi biraz huysuzdur Fedo-ra, ama siz bakmazsınız öyle şeylere... Ne olursa olsun, ge-ne de iyidir!
Önceki mektuplarımda benim Tereza’dan söz etmiştim si-ze. O da çok temiz kalpli, güvenilir bir kadındır. Mektuplaş-mamızı nasıl sürdüreceğimiz ne çok düşündürüyordu be-ni başta! Garip kuşun yuvasını Tanrı yapar derler. Tereza’yı o yolladı bize. Gerçekten iyi bir insan, candan, ağzı var dili yok bir kadın... Ama bizim ev sahibesi de hain mi hain! İş-ten canını çıkarıyor zavallının.
44
Çok gürültülü burası, Varvara Alekseyevna! Hani otur-duğum odanın da odaya benzer yanı yok ya! Biliyorsunuz, eskiden sessiz, sakin bir yaşantım vardı. Odamın içinde si-nek uçsa vızıltısı duyulurdu. Oysa burada gürültü patır-tı durulmuyor! Sahi, yeni evimin durumunu bilmiyorsu-nuz. Zifiri karanlık, son derece pis, uzun bir koridor ge-tirin gözünüzün önüne. Sağ yanda upuzun bir duvar, sol yandaysa otel gibi bir sürü kapı. Kiralık odaların kapıları-dır bunlar. Her birinde iki, hatta üç kişi kalıyor. Düzen fa-lan aramayın... Her kafadan bir ses çıkıyor! Ne var ki hep-si de iyi, mektep medrese görmüş insanlara benziyor. Bir memur var (edebiyatla ilgili bir işte çalışıyor), çok oku-muş: Homer’den, Brombeus’tan, başka bir sürü yazardan söz ediyor. Bilmediği yok. Çok bilgili bir adam! İki subay var, durmadan kâğıt oynuyorlar. Bir deniz astsubayı, bir de İngiliz öğretmen var. Durun hele, çok eğlendireceğim sizi anacığım. Bir dahaki mektubumda yaşantılarını oldu-ğu gibi, ayrıntılarıyla anlatacağım size. Ev sahibemiz pi-re kadar, kir pas içinde bir kocakarı. Bütün gün ayağın-da terlikler, sırtında sabahlıkla dolaşıp duruyor. Hep Te-reza’ya bağırıp çağırıyor. Ben mutfakta oturuyorum, da-ha doğrusu şöyle: Mutfağın yanında (önce şunu söyleme-liyim, mutfağımız temiz, aydınlık, çok hoş bir yerdir) evet, ne diyordum, mutfağın yanında küçük, mütevazı bir oda var... Şöyle dersem çok daha iyi olacak: Üç pencereli, ol-dukça geniş mutfaktan, özel durumlarda kullanılmak üze-re tahta perdeyle bir yer ayrılmış. Hayli geniş bir oda bu, penceresi bile var. Anlayacağınız, her çeşit konfora sahip... İşte benim köşem burası. Aklınıza kötü bir şey gelmesin sakın anacığım. Gerçi mutfakta bölme gerisinde oturuyo-rum ama önemi yok bunun. Hiç değilse biraz uzağım o gü-rültüden. Karyolamı kurdum, masamı, komodinimi (hepsi iki tane), sandalyelerimi yerleştirdim, duvara bir tasvir as-
45
tım. Başkalarının daha –belki çok daha– iyi odaları vardır. Ama bence önemli olan rahatlıktır. Eşyalarımı da onun için yerleştirdim, başka bir şey gelmesin aklınıza. Pencere-niz tam karşıda... Aramızda yalnızca daracık bir avlu var. Arada bir görüyorum sizi, bu yetiyor bana. Hem kirası da çok az. En kötü bir odanın yemekli aylık ücreti otuz beş rubledir. Gücüm yetmez benim buna! Oysa ben burayı ye-di rubleye tuttum. Beş ruble de yemeğe veriyorum. Üstü-ne üstlük birçok şeyden yoksundum... Sözgelişi, ha deyin-ce çay içemiyordum. Şimdi param çaya da yetecek, şeke-re de. Size bir şey söyleyeyim mi yavrucuğum, çay içme-mek ayıptır bizde. Paradan yana pek sıkıntısı yoktur kim-senin. Onlar içerler, sen içmesen olmaz. İster istemez içer-sin. Varvaracığım, oysa hiç de tiryakisi değilimdir meretin. Ne olursa olsun, insanın cebinde üç beş kapik bulunma-lı gene de. Gelgelelim pabuçtu, giysiydi derken bakıyorsu-nuz elde bir şey kalmamış. Aylığım da ortada zaten. Ama yakınmıyorum durumumdan. Yetiyor bana aldığım para. Kaç yıldan beri geçinip gidiyorum işte, arada bir prim ver-dikleri de oluyor...
Hadi şimdilik hoşça kal meleğim. İki saksı aldım. Birin-de kına çiçeği, birinde ıtır çiçeği var. Hiç de pahalı değildi-ler. Belki muhabbet çiçeğini de seversiniz, ha? O da var. İs-terseniz, yazın bana. Hem uzun olsun mektuplarınız, eliniz-den geldiğince uzatın sözü. Ama aklınıza kötü bir şey gelme-sin, anacığım, beni de hiç düşünmeyin, böyle bir oda tuttum diye canınız sıkılmasın. Buranın rahat olması pek hoşuma gitti, yalnız rahatlığına tutuldum. Biliyor musunuz, para bi-riktiriyorum artık. Köşemde biraz bulunsun. Öyle sesi solu-ğu çıkmayan bir insan olmama bakmayın siz benim. Aslın-da yamanımdır... Ağırbaşlı, sakin bir yaradılışım olduğu için öyle gözüküyorum. Hoşça kalın meleğim! Neredeyse iki kâ-
Değersiz uşağınız, en sadık dostunuzMakar Devuşkin
Not: Bir dileğim olacak sizden: Yanıtınız çok uzun olsun. Yarım kilocuk da şeker yolluyorum size. Afiyetle yiyin. Ne olur benim için de hiç üzülmeyin, sitem de etmeyin bana. Hadi hoşça kalın anacığım.
* * *
8 Nisan
Sevgili Makar Alekseyeviç!
Şunu bilesiniz ki, artık çok oluyorsunuz! Size yemin ede-rim, iyi yürekli Makar Alekseyeviç’im benim, yolladığınız şeyleri alırken utanıyorum. Onları bana yollamak için ken-dinizi ne sıkıntılara soktuğunuzu, en büyük ihtiyaçlarınız-dan nasıl kısıntı yaptığınızı biliyorum. Kaç kez söyledim size, hiçbir şeye ihtiyacım yok benim, hiçbir şeye! Şimdi-ye dek bana yaptığınız bunca iyiliğe karşılık verecek gü-cüm yok. Ne yapacağım bu saksıları? Kına çiçeği hadi ney-se ama ıtır çiçeğini ne diye aldınız? Dalgınlıkla ağzımdan bir söz kaçırdım mı (şu ıtır çiçeği konusunda olduğu gibi) hemen gidip alıyorsunuz. Korkarım çok pahalıydı. Ne hoş çiçek açmış ama! Kırmızı kırmızı. Böylesine güzel ıtır çiçe-ğini nerede buldunuz? Pencerenin tam ortasına, en görü-nür yere koydum onu. Duvarın dibine bir tahta uzatıp üze-rine saksıları dizeceğim, hele bir param olsun! Fedora se-
47
vinçten ne yapacağını bilemiyor. Odamızın cennetten farkı yok şimdi... her yer pırıl pırıl, hoş! Ah, şu şekerleri de niçin yolladınız? Ne yalan söyleyeyim, mektubunuzu okuyun-ca benden sakladığınız bir şeylerin olduğunu hemen an-ladım... ilkbahar, içeri dalan tatlı ilkbahar kokuları, kuşla-rın cıvıldaşması... Bir de şiir olsa tam olurdu, diye geçirdim içimden. Evet, Makar Alekseyeviç, bir şiir eksik mektubu-nuzda! Duygulu sözler, toz pembe hayaller... hepsi hepsi var! Perdeyi saksının kenarına sıkıştırmak aklımın ucun-dan bile geçmemişti. Saksıların yerini değiştirirken araya sıkışmış, öyle kalmış.
Ah Makar Alekseyeviç! Ne kadar dil dökerseniz dökün, beni kandırmak için gelirinizi ne kadar şişirirseniz şişirin, size yettiğine inandırmaya çalışın beni, gene de gerçeği giz-leyemezsiniz... Benim yüzümden, sizin için gerekli birçok şeyden fedakârlık ettiğinizi saklayamazsınız benden. Sözge-lişi, bu odayı tutmak aklınıza nereden esti? Biliyorum, hu-zursuz olacaksınız orada, rahat edemeyeceksiniz, sıkılacak-sınız. Sessizliği, yalnızlığı seversiniz siz, oysa orası bir âlem-dir! Aylığınıza bakılırsa, çok daha iyi bir yerde oturabilirsi-niz. Fedora eskiden de şimdikinden daha iyi yaşamadığınızı söylüyor. Gerçekten hep böyle yapayalnız, yoksulluk içinde, şurada burada kiraladığınız odalarda mı geçti ömrünüz? Ah iyi yürekli dostum benim, öyle acıyorum ki size! Bari sağlı-ğınızı düşünün biraz Makar Alekseyeviç. Gözlerim zayıfla-maya başladı diyorsunuz, kandil ışığında yazmayın öyleyse, mecbur musunuz? Görevinize ne denli düşkün olduğunuzu artık anlamıştır üstleriniz...
Bir kez daha yalvarırım size, bu kadar para harcamayın be-nim için. Beni sevdiğinizi biliyorum; ama siz de zengin de-ğilsiniz ki... Bu sabah ben de pek neşeli kalktım yataktan. Öyle bir hafif hissediyordum ki kendimi! Fedora sonunda bir iş bulmuştu bana. Çok çok sevinçliydim. Çıkıp ipek al-
48
dım. Hemen işe koyuldum. Öğleye kadar hep güldüm, çün-kü mutluydum! Ama şimdi gene karanlık düşünceler dol-durdu içimi, yüreğim sızlamaya başladı.
Ah, hissediyorum, bir şeyler olacak bana, başıma kötü bir şey gelecek! Böylesine bilinmezlikler içinde yaşamaya daya-namıyorum. Bir umudumun olmaması, başıma nelerin ge-leceğini kestirememem perişan ediyor beni. Geriye bakınca da dehşete kapılıyorum. Öylesine acı şeyler geçti ki başım-dan, anımsayınca yüreğim sıkışıyor. Beni mahveden o kötü insanlara son nefesimi verene dek beddua edeceğim!
Hava kararıyor. İşe başlamalıyım. Daha çok çok yazmak isterdim size, ama zamanım yok, işimi yetiştirmeliyim. Acele etmem gerek. Mektup yazmak çok iyi bir şey kuş-kusuz... insan sıkılmadan dökebiliyor içini. Kendiniz niçin hiç gelmiyorsunuz bize? Niçin, Makar Alekseyeviç? Şimdi daha yakına geldiniz, hem bazen boş zamanınız da oluyor. Lütfen uğrayın ara sıra! Sizin Tereza’yı gördüm. Hasta gali-ba. Acıdım zavallıya. Çıkarıp yirmi kapik verdim... Hay Al-lah! Az kaldı unutuyordum: Durumunuzu, yaşayışınızı el-den geldiğince ayrıntılarıyla yazın bana. Bir çatı altında ya-şadığınız insanlar nasıl şeyler? Geçinebiliyor musunuz on-larla? Bütün bunları öğrenmeyi çok istiyorum. Sakın kulak arkası etmeyin bu sorularımı, her şeyi yazın! Perdenin ucu-nu bugün özellikle kıvıracağım. Biraz erken yatın! Dün, ge-ce yarısına kadar ışık vardı odanızda. Hadi şimdilik hoşça kalın. Bugün canım çok sıkılıyor, üzgünüm de! Böyle işte! Hoşça kalın.
Varvara Dobroselova’nız
* * *
49
8 Nisan
Sevgili Varvara Alekseyevna!
Evet anacığım, evet iki gözüm, demek bu garibin payı-na da böyle bir gün düştü! Evet Varvara Alekseyevna, şaka ettiniz bu ihtiyarla, eğlendiniz! Ama suç bende, bütün suç bende! Yaşıma başıma bakmadan aşka meşke kalkıştım... Bir kez daha söylüyorum anam babam: İnsan bazen çok tu-haf oluyor, çok! Ne söylediği anlaşılmıyor. Neye varıyor bunun sonu? Hiçe... öyle saçma, boş şeyler çıkıyor ki orta-ya. Tanrı korusun! Gücenmiyorum size, anacığım. O ma-nasız, çıtkırıldım mektubum aklıma geldikçe yüzüm kızarı-yor. Daireye de öyle bir kibirli gittim ki, sormayın! Kuş gi-bi hafif hissediyordum kendimi. Durup dururken, bayram yerinde bir çocuk gibi neşelenmiştim. İçim içime sığmıyor-du, neşeliydim! Hevesle sarıldım masamın üzerindeki kâ-ğıtlara... ama sonu ne oldu! Çevreme şöyle bir bakınca her şeyin gene eskisi gibi... kül rengi, kara olduğunu gördüm. Hep aynı mürekkep lekeleri, aynı masalar, kâğıtlar... ben de hiç değişmemiştim... Kendi kendimi aldatmanın alemi var mıydı? Neydi bütün bunların nedeni? Güneşin ısıtma-ya başlaması, gün doğarken ufkun kızarması mı? Bu muydu nedeni? Avluda olmadık şey yokken içeri dalan o tatlı ko-kular neydi! Galiba hayaldi bütün bunlar! İnsan bazen ken-di duygularını anlayamıyor, saçmalıyor. Aşırı, budalaca bir yürek coşkunluğudur bunun tek nedeni. Eve zar zor gele-bildim. Durup dururken başım müthiş ağrımaya başlamış-tı. (Sırtımı mı üşüttüm nedir?) Aptal gibi, havanın iyi oldu-ğuna, ilkbaharın geldiğine kandım. İnce bir pardösüyle çık-tım dışarı. Duygularımı da yanlış anladınız canım. Bütü-nüyle ters yönden aldınız. Beni heyecanlandıran babaca bir duyguydu, ancak bir babanın evladına duyabileceği o temiz
50
duygu. Çünkü size yetimliğinizi unutturmak görevini al-dım üzerime. Öz babanızın yerini tutacağım... Bunu bütün içtenliğimle, yürekten bir akrabanız olarak söylüyorum. Ne derseniz deyin, halk arasında söylendiği gibi “suyunun su-yu” da olsa, gene akrabanızım. Hele şimdi en yakın akraba-nız, koruyucunuz sayılırım. Çünkü kendinize en yakın bil-diğiniz, yardım beklediğiniz insanlardan yalnızca kötülük gördünüz. Şiir konusundaysa size şunu söyleyeceğim ana-cığım: Bu yaşta şiirle uğraşmayı yakıştıramıyorum kendi-me! Boş şeydir şiir! Şiir yüzünden şimdi okullarda çocukla-ra sopa bile atıyorlarmış... şiir dediğiniz şeyin değeri de bu kadardır zaten!
Rahatlık, huzur, şu bu üzerine neler yazıyorsunuz bana Varvara Alekseyevna? Anacığım benim, öyle titiz bir insan değilimdir ben, kanaatkârımdır, şimdikinden güzel de hiç-bir zaman yaşamadım. Bu ihtiyarlık günlerimde fazlasını ne diye isteyeyim? Karnım tok, üstümde başımda var, ayakla-rım da çıplak değil. Daha ne istiyorum! Kont soyundan gel-medim ki daha çoğunda olsun gözüm! Babam soylu değil-di, geliri de benimkinden azdı. Muhallebi çocuğu değilim! Gelgelelim, doğrusunu söylemek gerekirse eski oturduğum yer buradan çok daha iyiydi. Bir kere, daha genişti anacı-ğım. Şimdiki odam da iyidir elbette. Hatta bazı bakımlar-dan daha bir hoşuma gidiyor. Bunu hiçbir zaman inkâr ede-mem, ama eski evimi gene de özlüyorum. Biz ihtiyarlar, ya-ni orta yaşlılar, eski şeylerimize pek bir bağlı oluruz. Aslın-da küçücük bir odaydı; duvarları... ne olmuş duvarlarına! Değişik bir yanı yoktu duvarlarının. Önemli olan bu değil hem... ama düşündükçe gene de bir hüzün doluyor içime... Geçmiş kötü bile olsa, anısı tatlı bir elem verir insana. Beni üzen çirkin bir olayı bile sonraları çirkinliğinden sıyrılmış, hoş bir biçimde anımsarım. Huzur içinde yaşıyorduk Var-varacık. Toprağı bol olsun, ihtiyar ev sahibemle çok iyi ge-
51
çiniyorduk. Onu da anımsadıkça içim sızlıyor şimdi! Çok iyi bir kadındı, kirayı da pek düşük alıyordu. Kocaman ko-caman şişlerle bez kırpıntılarından battaniyeler örerdi. Baş-ka bir iş yapmazdı. İkimiz bir mum yakar, birlikte aynı ma-sada çalışırdık. Maşa adında bir kız torunu vardı, –bebekli-ğini bilirim– şimdi on üç yaşındadır. Öyle yaramaz bir şey-dir ki! Durduğu yerde duramazdı, hep güldürürdü bizi. Üçümüz güzel güzel geçinip gidiyorduk. Uzun kış gecele-rinde yuvarlak masamızın başına oturur, çayımızı içer, son-ra işe koyulurduk. Maşa yaramazının canı sıkılmasın, gene başlamasın diye yaşlı kadın bazen masal anlatmaya başlardı ona. Ne hoş masallardı onlar! Değil çocuk, aklı başında bir adam bile kendini tutamaz, dinlemeye koyulurdu. Doğru söylüyorum! Kaç kere işi gücü bırakmış, çubuğumu yakıp onu dinlemeye dalmışımdır. Bizim yaramaz geçerdi kendin-den. Küçücük elini pembe yanağına dayar, o güzelim ağzı-nı açar, öyle dinlerdi. Masal biraz korkuluysa ninesine so-kulurdu. Seyretmeye doyamazdık onu. Mumun bittiğinin farkına varmaz, dışarıdaki kar fırtınasını duymazdık. Mut-luyduk Varvaracığım. Yaklaşık yirmi yıl yaşadık böyle. Ge-ne gevezeliğe daldım! Belki hoşunuza gitmedi bu anlattık-larım. Ben anımsadıkça, fena oluyorum... hele böyle sular kararmak üzereyken... Tereza bir şeylerle uğraşıp duruyor. Başımda bir ağrı var ki sormayın gitsin. Sırtım da ağrıyor bi-raz. Tuhaf tuhaf düşünceler doldurmuş kafamın içini, san-ki onlar da ağrıyorlar. Bugün pek canım sıkılıyor. Varvara-cığım! Neler yazıyorsunuz öyle, kuzum? Nasıl gelirim size? Komşular ne der sonra meleğim benim? Oraya gelmem için avluyu geçmem gerekiyor. Bizimkiler farkına varırlar. İlgi-lenirler... söylentiler, dedikodu alıp yürür, yanlış anlarlar bizi. Olmaz canım benim, iyisi mi yarın ayinde görürüm si-zi. Böylesi daha akıllıca. Hem ikimiz için de tehlikesiz olur. Size böyle bir mektup yazdım diye gücenmeyin anacığım.