1.6. İş Ahlakına Kuramsal Yaklaşımlar
1.7.2. Hristiyan İş Ahlakı
188.8.131.52. Prüten Ahlak
Hristiyanlığın Katolik ve Protestan mezhepleri kıyaslandığında, Weber‟e göre, Protestanlar yani sermaye sahipleri, işverenler, eğitimli işçi sınıfı, modern iş alanlarında önemli düzeyde teknik özelliklere sahiptir. Protestanların toplam nüfus içinde sermayeden önemli pay almış olmaları, işletmelerde önemli yöneticilik görevlerini üstlenmelerinin sebeplerini tarihte aramak gerekir. Bunun en önemli sebepleri arasında hiç kuşkusuz XVI.
yy‟da zengin kentlerin çoğunun Protestanlığı kabul etmeleri ve zenginlerin büyük çoğunluğunun doğal kaynaklar bakımından zengin yerlerde yaşamaları ve imparatorlukla iyi ilişkilere sahip olmaları gösterilebilir (Weber, 1997: 30-31).
37
Protestan iş ahlakı dört temel esası öğütlemektedir. Bunlardan ilki olan “rasyonel ve akılcı olma” ya göre, olaylar gerçek ve akılcı bir şekilde ele alınmalıdır. Püritenler büyü ve batıl inançlar gibi uygulamalardan nefret ederler ve bu nedenle boş konuşma, gösteriş gibi eylemleri de irrasyonel kabul ederler (Gelici, 2007: 26-27). “Gerçek püriten, mezarda bile dini törenle ilgili her türlü işareti reddetti ve hiçbir “batıl inanç”, büyü ve ayin ile kurtuluşa ulaşılacağı inancının ortaya çıkmaması için, en yakınlarını şarkısız ve ilahisiz gömdü”
(Weber, 1997: 93). Tüm sihir ve batıl inançlardan arınmış olan Protestan, kendini güçlü bir disiplinle çalışmaya vermeli ve amaçlarını sistematik bir şekilde takip etmelidir.
Protestanların inancına göre Tanrı onları şöyle sorgulayacaktır; “düzenli ve rasyonel çalıştın mı?” bu anlamda Protestanları kurtuluşa götürecek yol her türlü rasyonel olmayan eylemlerden uzak durmak ve geleneklerden uzak bir şekilde ilmi yollarla uğraşı vermektir (Gelici, 2007: 26-27).
Diğer bir ilke olan “bireyciliğe” göre ise, bir bireyi en iyi ifade eden yine bireyin kendisi ve kendisinin yeteneklerini keşfetmesidir. Birey yalnızca kendi kurtuluşunu ruh halini düşünen kişi olmalıdır (Gelici, 2007: 27). Dini açıdan da herkes yalnızdır. Tanrı ile bireyin arasında aracıyı reddetme anlayışı bireylerin bilincini doğaya yöneltmiş ve bu anlayış da bilimsel araştırmaların gelişmesine yardımcı olmuştur. Bireysellik başkasına karşı görev duygusunu zayıflatmakta ve akılcı davranma, düzenli ve sürekli çalışma Tanrı‟ya hizmet olarak yorumlanmaktadır (Torun, 2002: 93).
Protestan iş ahlakı ilkelerinin üçüncüsü “çok çalışmak” tır. Tanrı‟yı hoşnut kılan yaşama biçimi, şartlar ne olursa olsun, dünyevi ödevi yerine getirmek yani çalışmaktır.
Buna göre, onaylanmış her meslek, Tanrı katında aynı değere sahiptir (Weber, 1997: 71).
Protestan öğretiye göre bireyin dünyadaki günahlarından arınmasının yolu Tanrı için çalışmaktır. Her şey Tanrı‟nın takdirine bağlıdır ve birey kurtuluşa mı kavuşacak yoksa lanetlenecek mi bilemez. Ama kurtuluşa giden yol çalışmaktan geçmektedir (Torun, 2002:
93).
Protestan iş ahlakının son temel ilkesi “tasarruf‟tur. Birey rasyonel bir şekilde çok çalışmalı ve kendi emekleriyle kazanmış olduğu parayı yatırıma dönüştürmelidir. Birey gereksiz gösteriş ve lüksten kaçınmalıdır (Gelici, 2007: 30).
38
Protestan çalışma ahlakının prensipleri, ekonomik açıdan daha az tutucu olan kültürlerde, daha liberal ülkelerde ve güç mesafesinin ve belirsizlikten kaçınmanın düşük olduğu ülkelerde daha az yaygındır. Zengin ve fakir arasındaki dengesizliğin yoğun olduğu ülkelerde ise Protestan çalışma ahlakı prensiplerine daha yüksek bir oranda rastlanabilir.
Ülkeler gelişmişlik düzeyine ulaşabilmek için Protestan çalışma ahlakına yoğun ilgi gösterirken, ekonomik gelişmişlik düzeyine ulaştıktan sonra bu ahlaki ilkeleri daha az önemsemektedirler (Ünal ve Çelik, 2010: 226-229). Protestan çalışma ahlakının taşıdığı temel özellikleri ve inançları göz önüne alındığında, bu disiplinin günümüzde de hala geçerliliğini koruduğunu söyleyebiliriz. Zamanın etkin ve verimli kullanımı, sade yaşam sürme, öz disiplin edinme çok çalışma, tasarruf etme gibi eylemler günümüzde de önemli çalışma ilkeleri olarak yerini almaktadır. Bu anlamda günümüzdeki çalışma ahlakı, Protestan çalışma ahlakının tüm ilkelerini içinde barındıran bir yapıdadır.
Protestan çalışma ahlakına ilişkin olarak Arslan (2001b)‟ın Protestan İngiliz, Katolik İrlandalı ve Müslüman Türk yöneticiler arasında yapmış olduğu çalışma önemli sonuçlar içermektedir. Çalışmada 100 İngiliz, 103 İrlandalı ve 74 Türk yönetici örneklem olarak alınmıştır. Çalışmaya göre, Protestan yöneticiler Katolik yöneticilerden “zaman ve para tasarrufu” ve “çok çalışmak” prensipleri çerçevesinde daha yüksek Protestan çalışma ahlakına sahiptir. Protestan ve Katolik yöneticiler iki kategoride birbirlerine çok yakındırlar. Bunlar, “boş vakte karşı olumsuz tutumlar” (negative attidudestowards leisure) ve “kendi iç sesini dinleme” (internal locus of control). Ayrıca “boş zaman ahlakı” (leisure ethics) ve “tüketim kültürü” (consumerism) İngiltere ve giderek büyüyen bir ekonomiye sahip olan İrlanda da iş etiğini etkileyen önemli unsurlar halini almaktadır. Arslan (2001b:
334-335)‟a göre Weber‟in Protestanların Katoliklerden daha yüksek derecede Protestan çalışma ahlakına sahip oldukları iddiası günümüzde hala geçerliliğini korumaktadır. Bunun yanında bu sonuçları tüm Katolik ve Protestanlar açısından değerlendirmemek gerektiğini de belirtmektedir. Çünkü toplumların sosyal, politik, ekonomik ve tarihi yaşanmışlıkları Protestan iş ahlakına bakışı da etkilemektedir. Müslümanların Protestan iş ahlakına bakışına ilişkin sonuçlarda ise görülmektedir ki Müslümanlar Protestan iş ahlakının önemli bir unsuru olan “çok çalışmak” kültürünü her geçen gün daha fazla benimsemektedirler.
“Tasarruf etme” konusunda ise Müslümanlar daha düşük bir dereceye sahipken, “kendi iç sesini dinleme” (internal locus of control) konusunda Protestanlardan daha yüksek dereceye sahiptirler.
39 1.7.3. Yahudi İş Ahlakı
Yahudi dininde birden çok kutsal kitap bulunmaktadır. Bu kitaplar yazılı kutsal metinler ve bunların yorumunu içeren sözlü kitaplar olarak ikiye ayrılmaktadır. Yazılı metinleri içeren metinlere Tanah denilmektedir. Tanah‟ın yorumu niteliğindeki sözlü metinlere ise Talmud denilmektedir (Akkurt, 2006: 3). Musevi iş ahlakına ilişkin ilk kaynak ise Tora, Nevim ve Ketvim‟den oluşmuş Tevrat‟tır. Tevrat‟ın dışında yazılı metin olarak Talmud ve Pirke Avot yararlanılabilecek kaynaklar arasındadır (Akçay, 2009).
Yahudiliğin kutsal kitabı olan Tevrat Yahudiler için bir kutsal kitap olmanın ötesinde bir anlama sahiptir. Çünkü Tevrat zor günlerinde onları bir arada tutan milli bir değer haline gelmiştir. Bu anlamda Tevrat‟ın da emrettiği üzere ebeveynler çocuklarına bu kutsal kitabı öğretmeyi çok önemsemektedirler. Ekonomik anlamda Yahudi zihniyetine bakıldığında çok çalışmak ve çok para kazanmak cennete gitmenin bir yolu olarak görülebilir (Kurtuluş, 2001: 751-752).
Tevrat‟ta iş ahlakına ilişkin birçok ayet mevcuttur. İlk ayet ise yaratılış bahsinde geçen “Toprağa dönünceye dek ekmeğini alın teri dökerek kazanacaksın. Çünkü topraksın, topraktan yaratıldın ve yine toprağa döneceksin” ayetidir. Tevrat‟ta faiz yasaklanmıştır.
Fakat Museviler kendi aralarındaki ilişkilerde bile faiz almaktan çekinmemişlerdir. Ölçü ve tartı konusunda da doğruluk ve dürüstlük emredilmiş hile tamamen yasaklanmıştır. Tevrat komşuya iyi davranmayı emretmektedir. Talmud‟a bakıldığında ise komşudan sadece Museviler kastedilmektedir. Tevrat ise Musevi olmayanları da komşudan saymakta fakat ayetlerinde “Mısırlıları soyacaksın” ifadesini kullanmaktadır. Çalışanlara ilişkin ise, çalışanlara adil davranılması ve onların haklarının göz ardı edilmemesi emredilmektedir.
Buna ilişkin olarak ise Tevrat‟ta şu ifadeler geçmektedir. “Ücretini hergün güneş batmadan ödeyeceksiniz. Yoksul olduğu için güvencesi odur. Yoksa sana karşı Rab‟be haykırır ve sen de günah işlemiş sayılırsın”. Musevilikte mülkiyet edinmek meşru sayılmıştır. Bunların yanında Musevi iş ahlakında birçok iş türü de yasaklanmıştır. Mesela put imalatı yapmak, faiz almak yasaklanan işlerdendir. (Akçay, 2009).
Yahudi toplumlarındaki faiz yasağı ekonomik gelişmeyi önemli ölçüde engelleyen bir durum olmuştur. Bu durum için Yahudiler “heter iska” yani “iş yapma izni” olarak bilinen bir yasal model geliştirmişlerdir. Bu model günümüz Ortodoks Yahudileri tarafından hala kullanılmaktadır. Bu modelde sadece iş ile ilgili konularda ödünç para
40
veren kişi karın belli bir yüzdesini alır. İhtiyaç halindekilere ödünç para verme durumundaysa faiz yasağı geçerliliğini korumaktadır. Ayrıca Yahudilere getirilmiş olan iş yasakları onları tefeciliğe yönlendirmiş ve bu durum da iş hususunda toplum üzerinde ciddi olumsuzluklara neden olmuştur (Kınran, 2006: 18-19).
On Emir Yahudilerin temel çalışma prensiplerini de içinde bulundurmaktadır. Hz.
Musa, Sina dağından indiğinde iki taş tablet (levha) üzerinde yazılı olarak bu emirleri getirmiştir. Bu emirlere göre;
1) Karşımda başka Tanrın olmayacak.
2) Kendin için oyma put, yukarıda göklerde olanın veya aşağıda yerde olanın, yahut yerin altında sularda olanın hiç suretini yapmayacaksın, onlara eğilmeyeceksin ve onlara ibadet etmeyeceksin.
3) Yehova‟nın Rab‟in ismini boş yere ağzına almayacaksın.
4) Cumartesi (sebt) gününü daima hatırlayıp onu kutsal kılacaksın. Altı gün çalışıp bütün işlerini yapacaksın, fakat yedinci gün dinleneceksin. Sen, oğlun ve kızın, kölen ve cariyen ve hayvanların, kimse çalışmayacak. Çünkü Rab gökleri yeri ve denizi ve onlarda olan bütün şeyleri altı günde yarattı.
5) Annene ve babana hürmet edeceksin.
6) Öldürmeyeceksin.
7) Zina etmeyeceksin.
8) Çalmayacaksın.
9) Komşuna karşı yalancı şahitlik etmeyeceksin.
10) Komşunun evine, karısına, kölesine, cariyesine, öküzüne, eşeğine, komşunun hiçbir şeyine göz dikmeyeceksin.
Pava (1998: 616)‟ya göre Yahudi iş ahlakını özel kılan üç önemli sebep bulunmaktadır. Buna göre Yahudi iş ahlakı Tanrı‟yı esas değer kaynağı olarak görmekte, toplum (community) odaklılığı kabul etmekte ve insanların çevresel koşulların etkisinde davranışlarına yön verdiğini kabul etmektedirler. Tanrı‟yı esas değer kaynağı olarak alan bu yaklaşımda dini açıdan ahlakın en önemli sorunu bireylerin arzularıyla değil, Tanrı‟nın değerleriyle ilgilidir. Bu yaklaşım Pava‟ya göre şu ayetle ifade edilmektedir;
41
“Daha sonra Tanrı İbrahim‟i sınadı. “İbrahim!” diye seslendi. İbrahim,
“Buradayım!” dedi. Tanrı, “İshak‟ı, sevdiğin biricik oğlunu al, Moriye bölgesine git” dedi,
“Orada sana göstereceğim bir dağda oğlunu yakmalık bir sunu olarak sun” (Genesis, 22: 1-2).
Pava (1998: 606-612)‟ya göre Tanrı‟nın bu emri evrensel kuralların hiçbiriyle bağdaşmamaktadır. Tanrı‟nın bu sınayışının amacı tamamen radikaldir. Eğer, insan ve tanrı arasındaki ilişki sadece dini temellere dayanıyorsa, buna fedakarlık (kurban etme) denir. Bu yaklaşımla Tanrı‟nın onayını alamamış bir beşeri ahlak, ahlak olamaz. Yahudi ahlakının ikinci özelliği olan toplum odaklılığa göre, Tanrı‟nın Ahlaki ve dini emirleri herşeyden önce topluluğa yöneliktir. Bu anlamda ahlak toplumun temelinde var olan onların kalbinde yaşayan bir olgudur. Bu özellikle beraber, Yahudi toplumunda her girişimi işletme dünyasının bir değeri olarak kabul eden görüş arasındaki sorunlar azaltılabilmektedir. Yahudi dini bir toplumun yaratılması, o toplumun devam ettirilmesi ve geliştirilmesine büyük önem vermektedir.
Özetle, Yahudi iş ahlakı insanı ve çevreyi önemsemekte ve sağlanacak karın ve uygulanacak fiyatların dinen mübah yollar kullanılarak belirlenmesini emretmektedir.
Bunun yanında alıcıların aldatılmasına, faize ve iş ahlakına aykırı tüm eylemlere de karşı çıkmaktadır.