G.R Stephenson’ın yaptığı 5 maymun, muz ve su içeren deneyi gelenek ve göreneklerin ya da inançların nasıl oluştuğunu ve sürü psikolojinin ne olduğunu göstermesi açısından bir baş yapıt niteliğindedir.
Deneyi özetleyecek olursak;
- Bilim insanları 5 maymunu bir kafese korlar ve kafesin ortasına da üzerinde muz olan bir merdiven yerleştirirler.
- Ne zaman maymunlardan biri merdivenin tepesindeki muzlara ulaşmaya çalışsa bilim insanları uzanmaya çalışan maymunu değil de diğer maymunları soğuk suyla sırılsıklam ıslatırlar.
- Gel zaman git zaman ne zaman maymunlardan biri merdivene tırmanmaya kalkar diğerleri ıslanmamak için o maymunu engellemeye hatta bir güzel dövmeye başlarlar.
- Artık merdivenin üzerindeki muzlar ne kadar cezbedici olsa da hiçbir maymun merdivene tırmanmaya cesaret edemez.
- Daha sonra bilim adamları kafesteki maymunlardan birini alıp yerine farklı bir maymunu içeri korlar.
- Olup bitenden habersiz olan bu yeni maymun merdiven üzerindeki muzları görünce; “Vay enayiler bu muz yenmez mi” deyip merdivene tırmanmaya kalkınca diğer maymunlardan bir güzel sopa yer. Birkaç kez dövüldükten sonra baktı olmayacak nedenini bilmese de merdivene tırmanmaktan vazgeçer.
- Daha sonra ikinci bir maymun ilk giren maymunlardan biri ile değiştirilir ve yine aynı şey olur. Ama bu sefer onu dövenler arasında bu hiç ıslanmamış olan sonradan gelen maymun da vardır. Nedenini bilmese de belki de acısı taze olduğundan en haşin de o pataklamaktadır.
- Üçüncü maymun, arkasından 4. ve en son 5. maymun da kafesten çıkarılıp yerine başka bir maymun içeri alınır. Tabi aynı şey onların başına da gelir. Kafesteki diğer maymunlar tarafından epey dayak yedikten sonra tırmanmaktan vazgeçerler.
- Sonuç olarak daha önce soğuk suya hiç maruz kalmamalarına rağmen merdivene tırmanmaya çalışan maymunu dövecek 5 adet maymun ortaya çıkar.
Maymunlara bunu neden yaptıklarını sormak mümkün olsa muhtemelen “Atalarımızdan böyle gördük” diyeceklerdir.