Epistemoloji nedir?
Hakikati tartışan, doğruya ulaşma şeklini sorgulayan, bilginin temel unsurlarını araştıran ve hangi alanlarda doğru bilginin mümkün olabileceğini tartışan bir felsefe disiplinidir.
Epistemoloji, insan bilgisinin kaynağı, doğruluğu, imkanı ve sınırları gibi konulara yoğunlaşır. Çünkü epistemoloji bütün disiplinlerdeki bilgiyi sorgular.
Bilgi kavramının bütünüyle alakalı bir kavram olan epistemoloji, tüm felsefe disiplinlerinin temelinde yer almaktadır.
Çünkü felsefedeki alt disiplinlerin bilgi anlayışlarını dayandırdığı ilkeleri epistemolojik olarak temellendirilmektedir.
Thales, Platon ve Micheal Focault epistemoloji ile ilgilenen filozoflardandır.
Yunancada bilgi anlamına gelen "episteme" ve söz, akıl, bilim anlamına gelen "logos" sözcüklerinin birleşmesi ile oluşmuştur.
Epistemolojinin temel soruları nelerdir?
"Bilgi nedir?"
"Doğru bilgi var mıdır?"
"Bilginin sınırları nelerdir?"
"Bilginin kaynağı nedir?"
"Bilgiyi edinme yöntemi nedir?"
"Hangi bilgi bilinebilir?"
Epistemolojide bilgi türleri nelerdir?
1) Felsefi bilgi, varlık, bilgi, gerçeklik, doğruluk, akıl ve benzeri konularda genel ve temel soruların sorulduğu ve cevapların aradığı çalışmaların sonucunda kazanılan bilgilerdir. Felsefi bilgiler öznel sayılır, kümülatif yani birikimlidir.
2) Eleştiriye açık bilgilerdir. Kendi içlerinde tutarlı ve sistemli bilgiler olmasına rağmen bütüne göre problematik bilgiler olabilirler. Olgusal değil hatta şüpheci ve sorgulayıcı bilgilerdir.
3) Empirik bilgi, gündelik yaşamdaki bilgi ve deneyimler sonucu edinilen bilgi türüne denir.
4) Bilimsel bilgi, bilimsel yöntemlerle elde edilen, akıl, bilim ve gözleme dayalı bilgilerdir. Nesneldir, kümülatif yani birikimlidir. Kısacası akla, deneye dayanır ve sistemli ilerleyen bir bilgi türüdür.
5) Sanatsal bilgi, özneleri nesneye götüren güzellik gibi bir algının sezgiler ve hayal gücü ile üretilmesidir. Sanatsal bilgi öznel ve duygularla alakalıdır, sezgilere dayalıdır.
6) Dini bilgi, Tanrı ile evrenin ve insanın yerini, görevlerini içeren bilgilere denir. Dogmatik bilgilerdir, kaynak bakımından ilahi güce dayanır. Olgusal ve kesin sonuçlara ulaşılır.
7) Teknik bilgi, bilimsel ve gündelik olarak elde edilmiş bilgilerin uygulamaya dönüştürülmesi denebilir. Bu türdeki bilgilerin amacı insan hayatına fayda veya katkı sağlamaktır.
Epistemolojinin temel kavramları nelerdir?
1) Doğruluk
Bilgi, özne ve nesne arasında kurulan bağ sonucu çıkan bir sonuçtur. Bilinçli bir varlık olan insanın nesne ile etkileşim kurması halinde bilgi oluşur.
Bilgi alındığı nesne ile uyumluysa ortaya doğruluk sonucu çıkar. Ancak bilginin doğruluğu felsefenin en ciddi sorunlarından birini oluşturmaktadır.
2) Gerçeklik
Bilinç veya varlıktan bağımsız olarak varlığı sürdürme durumuna gerçeklik denir. Dilimizde benzer anlamda olmalarına rağmen gerçeklik ve doğruluk felsefe biliminde iki farklı anlam arz eder.
Doğru bir bilgiye ait özelliktir ve özneldir. Ancak gerçek nesnenin mutlak durumunu belli eder, nesnel olarak algılanmamış bir nesne yine de var olabilmektedir. Bilgi ve gerçeklik uyumu doğruyu vermektedir.
Ayrıca temellendirme de felsefedeki temel kavramlardandır çünkü bilgiler ortaya atılır ancak bu bilgiler çeşitli yollar kullanılarak temellendirilirler.
Epistemolojik teoriler nelerdir?
1) Doğru bilginin mümkün olmadığını savunan öğretiler
Septisizm: Kuşkuculuk da denen septisizm her türlü bilgiye kuşkuyla bakan ve bu bilgilerin temellerini sorgulayan, hatta hiçbir şekilde kesin bilgi edinilemeyeceğini söyleyen bir öğretidir.
Sofizm: Sofizmde her şeyin temelinde insan vardır ve bu sebeple görecelilik onlar için önemli bir konudur. Onlara göre tüm insanlığın doğru bulacağı bir bilgi mümkün değildir.
2) Doğru bilginin mümkün olduğunu savunan öğretiler
Rasyonalizm: Bu öğretide bilginin kaynağı akıldır ve doğru bilgi ancak ve ancak düşünce yoluyla elde edilebilir. Kısacası deney yoluyla edinilen bilgi yanıltıcı olabilir, algıların doğruluğu herkese göre değişebilir.
Empirizm: Deneycilik bilginin duyular ve deneyler sayesinde elde edileceğini öne sürer. Onlara göre insan zihninde doğuştan gelen bilgiler yoktur. Bilginin ilk kaynağı duyulardır, varlık gözleme dayanır.
Kritisizm: Bu akımın temel yöntemi rasyonalizm ile empirizmin öğretilerini birlikte uygulayarak doğru bilgiye ulaşmaktır.
Pozitivizm: Olguculuk olarak da bilinen bu felsefi öğretinin altında yalnızca fiziksel dünyadaki gerçeklere dayanan bir olgu anlayışı yatmaktadır.
Analitik Felsefe: Bu akıma göre felsefe bir dil analizidir. Bilimin dilinin anlaşılmasına ve araştırılmasına yer verilir.
Entüisyonizm: Sezgicilik olarak da bilinen bu felsefi akımda sezgilere akıl ve zihne göre öncelik verilir.
Pragmatizm: Yararcılık olarak da bilinen bu öğretide teori değil uygulama önemlidir çünkü bu öğretide bilgi felsefesine olan yaklaşıma göre insana fayda sağlayan tüm bilgiler doğru; sağlamayanlar ise yanlış bilgi olarak düşünülür.
Epistemoloji ve ontoloji arasındaki farklar nelerdir?
Ontoloji kısaca varlık felsefesi olarak da tanımlanabilir, varlığın insan algısının dışına çıkan durumunu anlamaya çalışan felsefe disiplinidir.
Epistemolojide ise insanın varlığı kavradıktan sonra gelen bilgiyi elde etme ve anlama konusu ele alınmaktadır.
Başka bir deyişle epistemoloji ilimi araştırırken; ontoloji varlığı araştırır. İkisinin ortak noktası iki disiplinin de bilgi ve bilmek ile ilişkili olmasıdır. Epistemolojinin sorusu "nasıl bilebiliriz?" iken, ontolojinin sorusu "var olan nasıl var olur?"dur.
Epistemoloji kelimesinin sözlük anlamı
1. Bilgi kuramı.
2. Bilim öğretisi. Bilimlerin koyduğu sorunları inceleyen felsefe dalı. Bilim felsefesi ile eşanlamlı. Ancak bilim felsefesi bilimlerin tarihini felsefe açısından inceler, Epistemoloji ise çeşitli bilimlerin ilkelerini, varsayımlarını ve sonuçlarını eleştirerek inceler, onların mantıksal kökenini (ruhbilimsel değil), nesnel değerini belirlemeye çalışır.
3. Bilginin kaynağı, doğası, doğruluğu ve sınırlarını inceleyen, bilgiyle ilgili sorunları araştıran felsefe dalı. İktisat Terimleri Sözlüğü
Epistemoloji kelimesinin eş anlamlısı
1. Bilgi felsefesi
Epistemoloji kelimesinin cümle içinde kullanımı
1. Anlamı
Felsefenin en temel disiplinlerinden biri olan epistemoloji, bilgi ile ilgili her sorunun tartışıldığı alandır.
2. Anlamı
Epistemolojinin dört ana sorusunu anlamanın önemi bu noktada ortaya çıkmaktadır.
3. Anlamı
Epistemolojide altı farklı bilgi türü ve bunların kendilerine özgü edinilme biçimleri vardır.
Epistemoloji kelimesinin İngilizcesi
1. Epistemology
Kaynakça: tdk.gov.tr