Arkeoloji nedir?
Arkeoloji, köken olarak Eski Yunanca'ya dayanır. ''Arkhaios'' eski demektir, ''logos'' ise bilgi, bilim, öğreti, öğretme, tanımlama, ortaya koyma anlamlarına gelir. Eski bilim, eskinin bilimidir. Arkeoloji, dilimize yanlış ve bir o kadar anlamsız bir biçimde sokulmuş olan kazı bilim hiç değildir.
Arkeoloji geçmişte inkar edilemeyecek bir biçimde var olmuş olan kuyruksuz maymunun ve kuyruksuz maymun topluluklarının (bizler babunlar gibi savanada yaşamaya alışkınız; ama onlar kuyruklu maymundur, bizler ise kuyruksuz maymunuz) kültürel ve toplumsal varoluşlarını, günümüze kadar gelen maddi kalıntılara ya da olasılığa dahil edilebilen (bu olasılık, matematik dilindeki olasılıktır) gerçeklere dayanarak araştıran, belgeleyen ve süreçleri inceleyerek diğer bilim dalları ile birlikte yorumlayan bilim dalıdır (bilimdeki gelişmeler, tanımlara, zorunlu olarak eklemelerde bulunmamız gerektiğini söylüyor).
Yalnız bu tanım başlı başına ele alındığı zaman, yeterli olmaz:
Arkeoloji açısından takındığım tutum, eşit karşıtlığımın doğal bir sonucudur. Bu bağlamda alt sınır olarak tanımlanabilir aletlerin yapılmış olmasını şart koşmak, bilim dilinde kullanılan ''olasılığı'' hiçe saymak gibidir. Oysa Sahelanthropus tchadensis'in yaptığı herhangi bir aleti ''şu an için'' saptayamamış olmamız, hiç alet yapmadığı ya da kullanmadığı anlamına gelmez. Taş aletlerin evrimi burada devreye girerek, herhangi bir amaçla kullanılmış olan ama belirgin izlere-yontuklara sahip olmayan taş ya da tahtayı da buna dahil edebilir (ön adaptasyon ya da adaptasyonlar). Bunu daha anlaşılır kılmak adına, olasılığın ne ifade ettiğine kulak kabartmalıyız: Olasılık, matematik biliminin ilgi alanlarından birisidir. Bir olayın gerçekleşmesiyle ilgili bilgilerin, konuyla alakalı tüm bilgilere olan oranı olarak tanımlanabilir. Diğer bir deyişle bir olayın gerçekleşme olasılığı, o olayı tanımlayan koşulların, o olayla ilgili tüm diğer olayların ve koşullarının matematiksel toplamlarının oranına eşit olur. Bu olay ve koşulların toplamına olasılıklar evreni (evrensel küme) denir. Bu durumda herhangi bir olay ile ilgili, sonsuz çeşitte olasılık var olabilir.
Geçmiş unutulmamalıdır ki, yaşanmıştır ve ne yaparsak yapalım bu yaşanmışlığı değiştiremeyiz. O nedenle burada sorulması gereken soru şudur: Geçmişe nasıl bakacağız?
Günümüzde geçmişe bakış, iki farklı şekilde yol alma çabasına girer. İkisi de birbiri ile, taban tabana çelişir.
Bunlardan biri zamanı durduran ve ona boyut katmayan bakış açısıdır. Renk yoktur. İçinde yaşadığımız evren ve dünya, içinde barındırdığı herşey ile belirli bir zamanda yaratılmıştır ve yaratılışından bu yana asla değişmemiştir. Buna inanılan, sorgulanamayan ve fikir beyanına kapalı geçmiş deriz. Deneylenmesi gerekli değildir. Söylence bazında, tutucu bir kararlılık ile ele alınarak işletilir.
İkinci bakış açısı ise, ilk bakış açısından tamamen farklıdır. Dünü anlamak için soru sorar. Sorduğu soruları karşılaması gereken, bilimsel gerçekler vardır ve bu gerçekler ile ilgilenir. Belli sonuç çıkarımı ve çıkarımları ile, tanımlamalar yapar. Evren ve içinde barındırdığı herşey değişime sürekli olarak açıktır. Belli bir düzen olmasını da beklemez. Düzensizlikten bahseder. Evren'in kendisi kaotiktir.
İkinci bakış açısı, çağdaş düşünce sisteminin temel ilkelerini açıklayan özet gibidir.
Arkeoloji, bilimsel metotlar ile geçmişi ortaya koyma ve açıklama çabasındaki düşünce sisteminin bir parçasıdır. Geçmiş çeşitli bilim dalları ile, kendi odaklandıkları konular açısından sürekli olarak sorgulanır. Bütüncül bir bakış açısı, süreci anlaşılır kılar.
Dünya bir Aydınlanma Çağı yaşamıştır. Geçmişi sorgulayan bilim dalları, inanç sistemleri ile hiç uyuşmayan gerçeklere götürmüştür. Bu duruma her toplum, kendi bakış açısı ile bir karşı çıkış göstermiştir. Geleneksel bakış açısının güçlü olduğu toplumlarda, doğa bilimleri ile çok ilgilenilmez. Bu bağlamda arkeoloji, geleneksel görüşün, dünya görüşünden en fazla etkilenen bilim dallarından birisi olmuştur.
Arkeoloji çoğu zaman sanat tarihi ve tarih ile karıştırılır. Sanat tarihi geçmişin, sanat eserlerinin üslup özellikleri ile değerlendirilmesidir. Tarih ise, yazılanları el alır. Oysa arkeoloji her türlü olasılık ve maddi kalıntı ile ilgilenir. Bu durumda Bizans ya da Osmanlı Arkeolojisi tanımı şaşkınlık oluştursa da, gerçekleri karşılayan bir tanımdır. Yani, arkeolojinin üst sınırı ''dün''dür.
Hiçbir bilim dalı durağan değildir. Arkeoloji'de de sorduğumuz sorular ve kullandığımız yöntemler sürekli olarak gelişir. Örneğin 1950'lerdeki bir kömür parçası, tanımsız bir bulgudur. Aslında bulgu olarak bile değerlendirilmez. Günümüzde ise, radyoaktif tarihleme yöntemleri ile bir tanım kazanmıştır.
İlk dönem arkeologları, güzel ve ilginç ile birlikte çirkin tanımlamalarını severler. Bundan dolayı ıskaladıkları çok şey olmuştur. Örneğin, tüm bezemeli kaplar toplanmıştır; ama kırık parçalar dikkate değer bir kabul görmemiştir. Yine ilk tanımlandığı yerden ötürü aşölyen (bazı arkeologların ağzından sıkça duyduğunuz el baltası tanımı uygun bir tanım değildir) denilen iki yüzeyi işlenmiş aletler, paleolitik çağı tek başına tanımlamada kullanılmıştır; ama daha küçük yonga aletler ve diğer alet çeşitleri görmezden gelinmiştir.
Uzun süre buluntular arasında istatiksel değerlendirmeler yapılmamış ve arkeoloji tanımsal olarak kalmıştır. Örneğin bir işlikteki, sadece bir tek sağlam aşölyen denilen iki yüzeyi işlenmiş aleti değerlendirmek ve diğer küçük parçaları görmezden gelmek, yanlış bir sonuca götürebilir. Bu yaklaşım kaplar açısından ele alındığında, işlevsel bir hata olarak karşımıza çıkar.
Arkeoloji'nin amacı kesinlikle eser bulmaya odaklanmak ve eser bulmak değildir. Bir bilimsel kazının olmaz ise olmaz getirileridir, bu buluntular. Arkeoloji'nin amacı kazı yapmak değildir. Bir biyolog için mikroskop ne ise, bir arkeolog için kazı yapmak odur.
Topluma yansıyan yüzümüz, müzelerimizdir. Müzelerimizde çok ilginçtir ki, geleneksel bakış açısı ile hazırlanmış (geleneksel bakış açısının hakim olup, kültürel evrimin gözler önünde olduğu halde kabul edilmemesi durumu) camekanlar ve ardında sergiledikleri malzemeler gözümüze çarpar. Camekanlar güzel ve ilgi çekici nesneler ile süslenmiştir. Ziyaretçi doğal olarak, arkeologların bu geleneksel bakış açısı tanımlı güzel nesneleri özellikle arayıp bulduğunu düşünür.
FOTOĞRAFLAR:
Ana Görsel: Hatay - Üçağızlı Mağarası'ndan bilimsel bir çalışmanın görüntüsü.
Metin içi görsel: Hatay - Üçağızlı Mağarası'ndaki bilimsel araştırmalara esnasında saptanmış olan, Ahmarian Kültürü'ne ait kemik aletlerden bir görünüm.
Hatay - Üçağızlı için bakınız: Arizona Üniversitesi
NOT: Hatay-Üçağızlı Mağarası bilimsel çalışmaları Prof. Dr. Erksin Güleç başkanlığında devam etmektedir.
Kaynaklar:
- Akurgal, E., 1998; Anadolu Kültür Tarihi, TÜBİTAK Yayınları, Ankara.
- Braidwood, R. J., 1995; Tarihöncesi İnsan, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
- Özdoğan, M., 2001; Türk Arkeolojisinin Sorunları ve Koruma Politikaları 1, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
- Özdoğan, M., 2006; Arkeolojinin Politikası ve Politik Bir Araç Olarak Arkeoloji 2, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.