SURİYE’DE ERKEN OSMANLI DÖNEMİNE AİT YAPILARDA SÜSLEME VE BEZEMELER
Suriye’deki Osmanlı Dönemi (1516-1918) ikiye ayrılır:
- Erken dönem (1516-1846)
- Geç dönem (1846-1918)
Şam’daki anıtsal yapıların çoğu Osmanlı Dönemi’nin ilk yüzyılında surların, şehrin dışında, yapılmıştır ancak bunlara ek olarak Surların içinde inşa edilmiş pek çok han, hamam, saray da vardır.[1] Halep’teki erken Osmanlı Dönemi’ne ait yapıların çoğunluğu ise surların iç kısmında ve surların dışındaki kuzey bölgesinde inşa edilmiştir.
Benim makalemde üzerinde duracağım erken Osmanlı dönemi yapıları ikiye ayrılmaktadır:
- Dini yapılar (camiler, medrese külliyeleri, tekkeler)
- Sivil yapılar (Hanlar, evler, saraylar, kahveler ve hamamlar)
Makalemde Suriye’de bulunan en önemli erken Osmanlı dönemi yapıları üzerine yoğunlaşarak bunlardaki süslemeleri tasvir edeceğim.
Halep
Dini yapılarda süsleme ve bezemeler özellikle de Osmanlı stili Hüsreviyye Medresesi, Behramiye ve Adiliyya Camileri gibi ibadethanelerin tavana yakın yerlerinde yoğunlaşmışken küçük medrese ve mescitlerde süsleme neredeyse hiç yok gibidir. Eski çağlarda (Memlükler, Eyyübiler) yaygın bir hal alan sarkıtlı kapılar da oldukça sade, çok az süslü hale gelmişti.
Hüsreviyye Medresesi
Hüsrev Paşa tarafından 1544[2] tarihinde inşa edilmiştir. Halep’te inşa edilen ilk Osmanlı stili külliyedir (cami, iki medrese ve tekke) ve muhtemelen Mimar Sinan’ın tasarımlarından biridir. İbadethanenin önündeki 5 kubbeyle örtülü revak Manisa Camii’yle benzerlik göstermektedir. Bu tarzı Mimar Sinan, İbrahim Paşa Camii (959H/1551)[3] gibi başka camilerde de tekrarlamıştır.
İbadethane: Kare şeklindedir, bir adet büyük kubbeyle örtülüdür.
Mihrap: İbadethanenin iç kısmında güney duvarında zengin bezemelerle süslü çokgen bir mihrap yer almaktadır. Mihrab dört kenar ile sınırlandırılmıştır. Kemerlerin üzerinde de çiçek motifleriyle yapılmış bir taç vardır. Mihrap, kırmızı, beyaz ve siyah mermer ve yaldızlı çiniler kullanılarak yapılmış, üzeri de çiçek desenleri, geometrik desenler, yıldız şekilleri ve Kurandan bölümlerle süslenmiştir.[4]
Minber: Sarı ve siyah taşlardan yapılmıştır. Parmaklıkları yıldız şeklinde oyulmuştur. Mimberin kapısının üzerinde siyah ve sarı kemer taşlarından yapılmış bir basık kemer vardır.Yeşil renkli kemer üstü dolgusu yaldızlı çiçek motifleriyle süslenmiştir. Bu motifler de yine çiçek motifleriyle bezenmiş bir alınlığın altında yer almaktadır.
Müezzinin oturduğu yer siyah ve sarı kemer taşlarıyla yapılmış sivri kemerlerle çevrelenmiştir.
Müezzin Mahvili: İbadethanenin kuzey-batı köşesinde dikitli sütunlar üzerine oturtulmuş ahşap bir mahvil bulunur ve dış cephesi renkli resimlerle süslüdür.
İbadethane Duvarları (Pano 2): İbadethanenin zengin süslemelere sahip simetrik bir cephesi vardır. Ortadaki küçük dikitli ana giriş kapısının iki yanında iki adet ince, mavi kolon bulunur ve bu kolonlar da çiçek motifleri ile süslenmiştir. Arka taraftaki girişin üzerinde basık kemer vardır. Kemer siyah ve koyu sarı çentikli kemer taşlarından yapılmıştır, kemer üstü dolgusu da geometrik desenlerle süslüdür. Ayrıca şiirler, binanın tarihçesini belirtir, yazılar ve Kurandan ayetler de yer alır.
Girişin her iki tarafında birbiriyle aynı iki adet dikdörtgen pencere bulunur (Pano 2). Pencere siyah lento ve payanda, sağır, sivri ve dört merkezli kemerle çerçevelenmiştir. Lentoyla kemerin arasında beyaz zemin üzerine maviyle yazılmış Kuran’dan metinler içeren çiçek motifli çiniler vardır. Ortada, iki pencerenin arasında, sarkıtlı nişi olan çokgen bir mihrap yer almaktadır. Bu mihrap, Halep’teki ilk sarkıtlı mihraptır. Bu tür mihrap daha sonra Ahmediye medresesi, Vefaiyye Tekkesi, Adiliye cami ve diğerlerinde görülmüştür.
Minare: Çokgendir, 16 köşesi vardır, minarenin tabanı siyah-beyaz çentikli taşlarla, tepesi ise mavi ve beyaz çinilerle kaplanmıştır. Balkon bir dizi dikitin üzerine inşa edilmiştir ve geometrik şekilli oymalarla süslü parmaklıklarla çevrilmiştir.
Adiliye Cami
Muhammed Paşa b. Ahmet Paşa b. Dokah-keen tarafından 1555-6’da[5] yaptırılmıştır.
İbadethane: Kare şekillidir, üzeri büyük bir kubbe ile örtülmüştür. Güney duvarının iç kısmında çok güzel bir mihrap yer alır. Duvarların yukarı kısımlarında vitraylı hilal şeklinde aralıklar vardır.
Mihrap (pano 4): Nişin seviyesine kadar çıkan mermer panolarla kaplıdır. Nişin içinde dikitler ve önde de çentikli siyah ve beyaz kemer taşlarından yapılmış bir sivri kemer vardır. Kemer üstü dolgusu arabesk motiflerle süslenmiş, üzeri de bir dizi dikit ve tekrar eden bir çiçek motifiyle süslü bir kornişle taçlandırılmıştır.
İbadethanenin Duvarları (pano 5): Hüsreviyye’ninkilere benzer, ortada duvarın içinden açılmış bir giriş kapısı vardır. Kapı dikitlerle süslüdür ve iki mermer kolonun üzerindedir. Bu kolonlarda yine çiçek motifleri, geometrik desenler hakimdir.
Girişte çentikli siyah, beyaz ve koyu sarı kemer taşlarından yapılmış basık kemer vardır, ahşap kapının üzerinde kakma yıldız motifleri bulunur. Ön tarafta koyu sarı, siyah ve beyaz çentikli taştan yapılmış bir sivri kemer yer alır.
Girişin her iki yanında iki adet dikdörtgen şekilli pencere vardır. Pencerelerin üzerleri siyah lento ve sağır, payanda ve dört merkezli kemerle çerçevelenmiştir. Lentoyla kemerin arasındaki alanda ortada Kuran’dan bölümler olacak şekilde beyaz zemin üzerine mavi ve mor renkte çiniler yapılmıştır. Bu tür pencerelerin aynılarını ibadethanenin iç kesiminde de görüyoruz.İki pencerenin arasında dikitlerle süslü bir mihrap bulunmaktadır.
Ahmediye Medresesi
Ahmad Taha zade tarafından1751’de[6] yapılmıştır. Bu medresedeki dekorasyonda daha çok yapının duvarları, cephesi, mihrap ve mezarlar üzerinde durulmuştur.
İbadethane: Küçük, kare şeklindedir ve üzeri bir kubbeyle örtülüdür.
Mihrap: Dikitli nişinin üzerinde çiçeklerden oluşmuş bir başlık bulunur, iki yanında çiçek motifleriyle süslü iki konsol ve ikide kolon vardır. Kolonların her birinin başlığı çiçekli bezemelerle süslemiştir ve tabanları da dikitlidir.[7]
Türbenin Duvarları: Çizgili taşlardan inşa edilmiştir, kapısı ve penceresi vardır. İkisi de basık kemerlidir. Kapının üzerinde tarihçenin yer aldığı beyaz mermerden bir levha vardır. Beyaz levha da siyah mermerden başka bir levhanın içindedir. Pencerenin üzerinde tekrar eden çiçek motifleri vardır ve bu motifler levhanın üst kısmını da saracak şekilde uzanır.
İbadethane Duvarları: Tüm duvarı kaplayan taşa oyulmuş çiçek bandından başka süslemeler de bulunur. İbadethanenin kapısının üzerinde ise bir yazıt yer alır.
Mezarlar: çiçek motifleri ve yazıtlar da süslenmiştir.
Behramiye Cami
Behram Paşa tarafından (919H/1513-1520)[8] Jaloom’da inşa edilmiştir. Bu binanın süslemeleri daha çok girişte, ibadethanenin içinde ve cephede yoğunlaşmıştır.
Girişin Cephesi: Girişte dikitlerin üzerine oturtulmuş çokgen bir kubbenin örttüğü bir dehliz yer alır. Arka tarafta siyah ve koyu sarı çentikli kemer taşlarından yapılmış basık kemerli bir giriş yer alır. Ön tarafta ise beyaz ve siyah kemer taşları kullanılarak yapılmış bir sivri kemer vardır ve bu yıldız şekilli bir çerçeveyle çerçevelenmiştir.
İbadethane: Kare şeklindedir. Orta kısmı büyük bir kubbeyle örtülüdür. Güneyde mihrabın bulunduğu eyvan vardır. Eyvan beyaz ve siyah kemer taşlarından yapılmış 5 adet sivri kemerle çevrelenmiştir. Kemerler sarkıt başlıklı kolonlar üzerinde oturur. Adiliye ve Hüsreviyye’dekilere benzeyen dikdörtgen biçiminde dört pencerenin üzeri siyah lento ve sağır, payanda ve dört merkezli kemerle çerçevelenmiştir. Lentoyla kemerin arasındaki alanda ortada Kurandan bölümler olacak şekilde beyaz zemin üzerine mavi ve mor renkte çiniler yapılmıştır. İbadethanenin her bir yanında üçer pencere vardır. Kubbenin altındaki kasnakta vitray yıldızlar vardır.
Mihrap (pano 6): İbadethanede sarkıtlı bir mihrap bulunur. Mihrap bir eyvanın içindedir. Her iki yanında birbirine bağlı iki kolon vardır ve kolonların başlıkları da dikitlidir. Mihrabın cephesinde iç içe geçmiş yarım daire ve dikdörtgen şekiller, iki sıra dikitin altında uzanan beyaz, koyu sarı ve siyah mermer panolar vardır. Panoların üzerinde bir yazıt göze çarpar. Bunun da üzerinde diyagonal küçük bir kare, karenin içinde de kufi yazılar bulunur.
Minber: Beyaz ve koyu sarı mermerden yapılmıştır, kenarında geometrik süslemeler bulunur. Girişin üzerinde beyaz ve sarı taşlardan yapılmış basık kemer bulunur. Kemerin üzerinde dikitli kornişler vardır ve müezzinin oturduğu yer dört adet dikitli kolonla çevrelenmiştir. Bunların da tepesinde bir sıra dikit ve çiçek motifiyle süslü bir korniş vardır.
Diğer tüm örneklerde dikitli kolonların ibadethanenin önündeki sıra kemerlerinde yer aldığını görmekteyiz.
İbadethanenin duvarları (pano 7) simetriktir, ana kapının üzerinde sarı ve beyaz kemer taşlarından inşa edilmiş bir sivri kemer vardır. Bu kemerin iki yanında mermer kolonlar bulunur ve başlıkları dikitlidir. Ahşap kapı yıldız şekilleriyle süslenmiştir. Girişin üzerinde basık kemer vardır. Kemer siyah, sarı ve alacalı kemer taşlarından yapılmıştır. Kemerin üzerinde çiçekli arabesk motiflerin altında bir sıra dikitin altında sivri kemer üzerine oyulmuş siyah çerçeveli bir tablet bulunur.
Girişin her iki yanında birer dikdörtgen pencere vardır, pencerelerin çevresi sarı lentoyla çevrilmiştir. Pencerenin hemen yanında küçük bir mihrap yer alır, mihrabın üzerinde çiçek desenleriyle süslü dikitli bir niş vardır.
Mevlevi Tekkesi
Mirza Fûlaz ve Mirza Elvan tarafından 16. yüzyılda Bab’ül-Farag’ın yakınında inşa edilmiştir. Binanın süslemeleri daha çok Semahanenin bulunduğu batı duvarında ve türbede yer alır.
Duvarlar (pano8): Yedi adet alçak resesle zenginleştirilmiştir. Bunların üzerinde iki sıra dikitin süslediği 3 çerçeveli kapısı 4 de çerçeveli penceresi vardır. Duvarın alt kısmı çizgili taşlardan inşa edilmiştir. Pencereler dikdörtgendir. Pencerelerin üzerinde koyu sarı lento bulunur, bunun da üzerinde bir sıra çentikli beyaz ve siyah kemer taşı uzanır. Tepede yarım aylar vardır. Bunlardan bazıları sağır kemer olan dört merkezli, at nalı, sivri kemerin altında uzanır.
Reseslerin her bir yanında bir sıra çiçek motifiyle süslenmiş 3 kat dikitli başlıklı meneviş vardır.