Çanakkale Savaşı (1915)
Osmanlı Devletinin Birinci Dünya Savaşına Girişi
Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşının başladığı ilk aylarda savaş dışı kalmayı tercih etmişti. Çünkü devlet, büyük ve yıkıcı bir savaşın yükünü çekemeyecek kadar zayıf durumdaydı. Osmanlı Devletinin bu savaş dışı durumu, Boğazlardan geçebilecekleri için İtilaf Devletlerinin işine gelmekteydi. Ancak Almanya, Boğazların kapatılmasını ve Osmanlı Devletinin kendi yanında savaşa girmesini istiyordu.
11 Ağustosta Goeben ve Breslau adlı iki Alman savaş gemisinin Boğazları geçerek Osmanlı Devletine sığınması, Osmanlı Devletinin tarafsızlığına büyük bir darbe vurdu. İtilaf Devletleri tarafsızlık anlaşmalarına göre bu gemilerin 24 saat zarfında Türk karasularından çıkarılmasını ya da hemen silahlarından arındırılması gerektiğini bildirerek Osmanlı hükümetini protesto ettiler.(1)
Almanya ile ittifak anlaşmasını imzalayarak dostluğunu pekiştirmiş olan Osmanlı Hükümeti gemileri satın alma yoluna gitti. Nitekim Osmanlı Devleti, savaş başlamadan önce parasını peşin ödeyerek İngiltereye sipariş ettiği ancak yapımının tamamlanmasına rağmen İngilizler tarafından teslim edilmeyen iki gemiye karşılık olarak Goeben ve Breslau hiç para ödemeden satın aldı ve bu gemileri Yavuz ve Midilli adlarıyla Osmanlı donanmasına kattı.(2) Gemiler sözde Osmanlı Devletine satılmıştır. Ancak gemi mürettebatı Almanlardan oluşmaya devam etmiştir. Daha sonra bu gemiler Harbiye Nazırı Enver Paşanın bilgisi dahilinde Karadenize çıkarak, sadrazam ve nazırlarında haberi olmaksızın, Odesa ve öteki Rus limanlarını bombardıman etmiş, savaşı bir olup bitti haline getirmiştir.(3) Bu olayın doğal bir sonucu olarak Osmanlı Devleti fiilen savaşın içerisine girmiştir.
Birinci Dünya Savaşına dahil olan Osmanlı Devleti, bu savaşta belli başlı dört cephede savaşmak durumunda kaldı. Bu cepheler; Kafkas Cephesi, Kanal (Süveyş) Cephesi, Irak Cephesi ve Çanakkale Cephesidir.
Çanakkale Savaşı
Birinci Dünya Savaşı sırasında, İngiliz ve Fransızların Çanakkale Boğazını ele geçirip İstanbulu işgal etme planlarına karşı, Osmanlı Devletinin Çanakkale Cephesinde verdiği mücadele dünya tarihinde ender rastlanan deniz ve kara muharebelerine sahne olmuştur.
Çanakkale Savaşı Deniz Muharebeleri (03 Kasım 1914-18 Mart 1915)
İtilaf Devletleri, Çanakkale (Çimenlik) ve Kilitbahir tabyaları ile mayınlı bölgeyi savunan bataryaları susturup, mayınlı bölgeyi taradıktan sonra 800 metre genişliğinde serbest bir geçit açıp Marmaraya girmeyi planlıyorlardı.
Bu düşüncelerle Boğazlara yönelik ilk hücum 3 Kasım 1914te iki İngiliz harp gemisinin Ertuğrul ve Seddülbahir, iki Fransız gemisinin de Kumkale ve Orhaniye tabyalarını vurması üzerine Osmanlı kuvvetleri de bu saldırılara hemen karşılık verdi. İlk İngiliz filosu Çanakkale Boğazını kolaylıkla geçip İstanbula varacağını hesap ederek ve kendinden emin bir tavırla 19 Şubat 1915te saldırıya geçti, Türk tabyaları bombalandı.(4)
İtilaf Devletleri, 3 Kasım 1914te başlattığı bombardımanı 18 Mart 1915e kadar birkaç kez tekrarladı. Bu bombardımanlarda giriş bataryaları tamamen susturmakla birlikte istenilen başarı elde edilemedi. İngiliz ve Fransız donanmalarının 18 Mart 1915te başlattığı bombardımanda merkez grubundaki bütün tabyalar yoğun ateş altında kalmasına rağmen, tabyalardan açılan ateşler de İtilaf donanmaları üzerinde etkili oldu.
İtilaf donanmaları 19 Şubat 1915ten 13 Mart 1915e kadar Türk tabyalarını top ateşine tutmuş, mayın tarama gemileri olabildiğince yol açmıştır. İlk zamanlarda Boğazları kolayca geçeceklerini sanan İtilaf Devletleri ummadıkları bir direnişle karşı karşıya kalmışlardır. Bir ay boyunca binlerce mermi atışı yapmışlar buna rağmen istenilen düzeyde bir gelişme elde edememişlerdir. Havaların düzelmesiyle yeni saldırılarda bulunmuşlar yine sonuç alamamışlardır. Bunun üzerine düşman gemilerine komuta eden Amiral Carden görevden alınmış, yerine 17 Mart 1915 günü Tümamiral Robeck atanmıştır. Yeni komutan Robeck, 18 Mart 1915 günü donanmayla Boğaza saldıracağını ve yakında İstanbulda olacağını Londraya bildirmiştir.
Nusret Mayın Gemisinin Büyük Başarısı
Dünyanın en büyük deniz gücü, Çanakkale Boğazına dayanmıştı. Artık Boğazı geçmesi an meselesiydi. Bu durumun farkında olan Müstahkem Mevki Komutanı Albay Cevat (Çobanlı) Bey, 17/18 Mart 1915 gecesi Boğaza mayın hattı döşenmesi emrini verdi. Binbaşı Nazmi Bey, Nusret Mayın gemisi ile o gece sisli bir havada daha önce dökülmüş mayınların arasından sessizce geçerek yirmi altı mayını Boğaza on birinci hat olarak döşedi. Görev tamamlandığında yine aynı sessizlik ve dikkatle geri döndüler. Ertesi günlerde, Müttefikler tarafından yeni keşif uçuşları ve mayın taramaları yapılmış, her nasılsa bu 26 mayın tespit edilememiştir.
18 Mart 1915 günü, o zamana kadar tarihin yazdığı karayla deniz arasındaki en büyük muharebe başladı. Sabah saat 11:15teki ilk salvoyla boğazın ağzından giren, Amiral de Robeck komutasındaki büyük müttefik donanmasının hedefi, Çanakkale ve Kilitbahirde ki ana savunma hatlarıyla, Kepez bölgesindeki mayınları koruyan tabyalardı. Tabya ve bataryaların susturulmasına paralel olarak mayın tarama gemileri Boğazı temizleyecek ve İtilaf Devletlerinin donanmasına boğaz yolunu açacaktı. Bu kademeli plandaki amaç, büyük savaş gemilerini riske sokmamaktı.(5)
11:30da Çanakkale şehrinin iki yanındaki Türk tabyaları Queen Elizabeth zırhlısı tarafından bombalanmaya başladı. Saat 12:00yi geçerken, Amiral Robeck, Fransız savaş gemilerinin ileriye çıkmasını emretti. Zaten Fransızlar da Marmaraya ilk girmenin şerefini istiyorlardı. İngiliz gemilerinin 1 km kadar önüne geçen Fransız zırhlıları, aynı zamanda Türk topçusunun da atış mesafesine girmiş bulunuyorlardı. Kırk beş dakika süren top atışı Gaulois zırhlısını su kesiminin altından yaraladı. Agamemnon zırhlısı ise 12 isabet aldığı için bulunduğu yerden kaçmaya çabalıyordu. Amiral Robeck, Fransız gemilerini geri çekip, İngiliz gemilerini ileri sürmek istedi. Saat 14:00te o ana kadar sürdürdüğü öncülük görevini İngilizlere bırakmaya hazırlanan Bouvet zırhlısı, manevra yaparken Erenköy koyunda Nusret tarafından döşenen ve fark edilmeyen mayınlardan birine çarpınca harekatın seyri değişti. Çok kısa sürede 600ün üzerinde mürettebatıyla batan Bouvetin ardından, İnflexible isimli gemide mayına çarptı. Hemen arkasından İrressitible ve sonrasında ona yardıma giden Ocean da aynı kaderi paylaştı.
Saat 18:00da Müttefiklerin üç muharebe gemisi batırılmış diğer dört tanesi de savaş dışı bırakılmış oluyordu. Böylelikle Müttefikler donanma güçlerinin üçte birini ve 800 denizcilerini kaybetmiş oldular. Türk tarafında ise toplam 176 toptan 8 tanesi kullanılamaz hale gelmiş, batarya ve tabyalar büyük zarar görmüş, 4 subay ve 40 er şehit olmuş, 74 kişi yaralanmıştı. Karanlık Koyda mayın bulunmadığına dair rapor veren İngiliz pilot, bu sürpriz mayınların başarısından bir gün sonra kurşuna dizilmiştir.
Cideli Mahmut Çavuş
Bouvet zırhlısının batışını izlemekte kararlı ve hatta onun batmasında bir parça payı bulunan bir kahraman vardı. Bouvet zırhlısını isabetli atışıyla vuran Cideli Mahmut Çavuş, atışının ardından iki ayağını kaybetmişti. Tedavisi yapıldığı sırada Bouvet zırhlısının batmakta olduğu haberi geldi. Cideli Mahmut yaralı halde Beni top başına götürün diye seslendi. Mahmut Çavuş sedye üzerinde top başına götürüldü. Cideli Mahmut Çavuşun yaralı halde, batan Bouveti seyredişi şehitlikle kucaklaştığı anda görmüş olduğu son manzara olmuştu. Ona gurur ve huzur veren tek manzara. Bu olay Çanakkalede yaşanmış buna benzer binlerce kahramanlık örneğinden sadece biriydi.
18 Martın ortaya çıkardığı tablo, Boğaz savunmasında mayın hatlarının önemini bir kez daha kanıtlıyordu. Bu sonuç, Nusret mayın gemisini ve mürettebatını Çanakkale muharebelerinin unutulmayacak sembollerinden yapmıştır. Nusret mayın gemisi, Çanakkale Cephesi deniz harekatının, Osmanlının başarısına dönüşmesini sağlayan en büyük unsur olmuştur.(6)
18 Mart zaferinin sonunda İtilaf Devletlerine ait bilanço onlar adına bir hayli üzücü olmuştu. 18 zırhlı gemiden altısı batırılmış veya harap olmuştu. Geriye kalanlar ise aynı akıbete uğramamak için kaçıp gitmişlerdi. İtilaf Devletleri, bu kayıplardan duydukları acı ve üzüntü ile gururlu gelişlerinin akıbetinde uğramış oldukları düşüşün telafisi için yeni yol ve yöntemler arar olmuşlardı.
Çanakkalenin sadece donanma ile geçilemeyeceğini anlayan İtilaf Devletleri, kara harekatında karar kıldılar. Bu harekat için yeni planlar yapmaya ve dünyanın bir çok yerinden Çanakkalede savaşacak asker toplamaya başladılar.
18 Mart günü yaşananlar Türk tarihinde gerçek bir zaferdir.
Çanakkale Savaşı Kara Muharebeleri (25 Nisan 1915-9 Ocak 1916)
Kaynakça:
(1) Erhan Metin, Sözün Bittiği Yer Çanakkale, Mart 2008, s.29
(2) Sander, A.g.e, s.293
(3) Falih Rıfkı Atay, Çankaya, İstanbul 1998, s.80-81
(4) Nuri Köstüklü, A.G.M., S.62, C.21, Temmuz 2005
(5) Gürsel Göncü, Şahin Akdoğan, A.g.e., s.19-20
(6) Erhan Metin, Sözün Bittiği Yer Çanakkale, Mart 2008, s. 40-41