Sosyal Beceri Eğitimi
Ahmet Koyuncu
Sosyal beceri eğitimi, sosyal fobi tedavi
algoritmasında özellikle de özgül tip sosyal fobinin tedavisinde bilişsel
davranışçı terapi ile beraber önerilmektedir. Beceri eğitiminin yararlı
olduğunu gösteren çalışmalar olduğu gibi, etkisiz olduğunu da bildiren
çalışmalar vardır. Ama yine de beceri eğitiminin üzerinde durulmasından önem
vardır. Çünkü sosyal fobiklerin önemli bir kısmı temel beceriler konusunda
yoğun kaygı yaşarlar.
Genellikle toplumsal ortamda önemli olan temel
beceriler şunlardır;
Konuşmayı başlatma ,sürdürme ve sonlandırma.
Eleştirme, fikrini söyleme ve eleştiriye tepki
verme.
Öneride bulunma
Yardım isteme ve reddetme
Kendi görüşünde ısrar etme
İltifat etme ya da iltifatı kabul etme.
Davranışı ile dikkat çekme (Emmelkamp, 1994)
Sosyal fobikler genel olarak değerlendirildiklerinde
hemen hemen tüm alanlarda sorunlar vardır. Öncelikle eleştirilme ve
yargılanma korkusu nedeniyle genellikle konuşma başlatamazlar, var olan
konuşmaya genellikle dinleyici olarak ayak uydururlar. Çünkü konuşmak aynı
zaman da dikkat çeken ve kişiyi ilgi odağı haline getiren bir davranıştır.
Sosyal fobiklerse ilgi odağı olmamak için konuşmayı çoğu kez başlatmaz ama
konuşmak zorunda kaldığında ise sesi daha boğuk, vurgusu düşük, dağınık ve
genelde "şey... acaba..." tarzı konuyu toparlamaya çalışır şekilde
konuşurlar. Konuyu bütünlüğe erdirirken de zorlanırlar.
Sosyal fobiklerin önemli bir kısmı, başı öne eğik,
hafif kamburumsu dururlar ya da otururlar. Fazla göz kontağı kurmazlar ve
sanki dinlemiyormuş gibi görünürler. Karşı taraftaki kişiyi "kırarım" veya
onu kaybederim korkusuyla çoğu kez fikirlerini söylemezler. Ayrıca sosyal
fobikler kendi düşünce ve tercihlerini aşağı ve değersiz gördüklerinden
öneride de bulunmazlar. Karşıdaki kişi incinir veya çatışma çıkmasın
korkusuyla eleştirmez ve kendisine gelen eleştirileri ise alttan alır ve
kendi görüşünde ısrar etmez. Çatışmanın yaratacağı sorunlardan kaçar. Tabi
ki bu da kişiyi oldukça mutsuz eder.
Ayrıca sosyal fobiklerin önemli bir kısmı yardım isteme
ve reddetme konusunda sorun yaşarlar. Kendisinden bir şey istendiğinde son
derece cömerttirler, ama karşıdaki kişiden kendileri çok küçük şeyleri bile
isteyemezler. Çünkü karşı tarafa yük olmak ve reddedilme korkusu ile
isteyemezler. Yani genel olarak sosyal fobikler verici insanlardır. Hattan
bazen aşın verici olmaları nedeniyle birçok yük ve angarya üzerlerine kalır.
İltifat etme ve iltifatları kabul etme konusunda da
sosyal fobikler sıkıntı yaşarlar. Özellikle kendilerine iltifat edildiğinde
kızarır ve utanırlar. İltifat karşısında yüzleri kıpkırmızı olan kişiler
vardır. Oysa karşı tarafta ki onore etmek için bu iltifattan yapsa da,
sosyal fobik için utanılacak bir neden mutlaka vardır.
Konuşmak ve iletişim önemlidir. İstediğin düşünceleri,
uygun bir şekilde karşındaki kişiye aktarabilmek, bir toplumsal beceridir.
Çünkü söylenilen kadar, söyleme şekli de dikkat edilmesi gerekli
unsurlardandır. Ses tonu, sesin şiddeti, vurgulamalar, sesin uygun hızda
olmasına dikkat edilmelidir. Çünkü ne söylediğin kadar, nasıl söylediğin
iletişim için son derece önemlidir. Sosyal fobikler, sözlü iletişimde sık
sık sorunlar yaşarlar. Konuşurken kendileri ile aşın meşgul olduklarından
konuşmadaki akış, vurgu vb., özellikler geri planda kalabilir. Boğuk ve
titrek bir ses tonu nedeniyle konuşmaya istenilen vurguyu yapamazlar. Bu
nedenle konuşma akıcılığında sorun yaşarlar. Söylediğimiz gibi ne
söylediğimiz değil, nasıl söylediğimiz önemlidir.
"Sakin ve sıcak bir ses tonu, çevreye uygun şiddette,
herkesin duyabileceği, sakin bir hızda, akıcı bir konuşma kendinize
inandığınızın ve ortaya koyduğunuz şeyden emin olduğunuzu gösterir." (Dryden
W. & Constantinou D. 20??). Bu nedenle sosyal fobiklerin güzel konuşma
kurslarına katılmaları ve konuşma özelliklerini geliştirmeleri önerilebilir.
Bu tür kurslar hem kişinin yeni ortamlara girmesi nedeniyle sosyalleşmesini
sağlar, hem de iletişim becerileri kazandırır.
Sosyal fobikler bu kurslara da gitmeye çekinebilirler.
Bu nedenle kişiye bu kurslara katılanların bir kısmının konuşma sırasında
heyecanlanan ve sorunlar yaşayan sosyal fobikler olduğunun ve kendisiyle
benzer sorunlar yaşayan insanların olacağını belirtmek ve cesaretlendirmek
önemlidir. Kişi bu kurslar sayesinde hem sosyal aktiviteye katılmış olur,
hem de iletişim becerileri kazanırlar. Zaten bizim tedavide istediğimiz de
kişinin sosyal aktivitelere katılmasıdır.
Sosyal fobikler yüzlerindeki ifade ile ilgili sorunlar
yaşarlar. Özellikle olumsuzluk ifadesi yüzlerine yansır ve belli etmeme
konusunda da iyi değildirler. Olay karşısında soğuk kanlı olmadıklarından,
heyecan ve telaş için kendilerini daha çok ele verirler.
El ve vücut harekelerinde ise, özellikle sosyal
ortamlarda rahat değildirler. Genelde kamburunu çıkararak dururlar ve
otururlar. Bu yüzden dik duruş alıştırmaları çalışılabilir.
Sosyal fobiklerin, el ve kol hareketlerinde ise doğal
ve rahat değildirler. Konuşurken bir elleri konuşmaya eşlik ederken, diğer
ellerini yapacaklarını şaşırırlar. Birisi kendilerine bakarken elleri,
ayakları birbirine dolaşır. Sonrasında dik duramadıkları için göz temasında
zorlanırlar. Özellikle kendisine güvensizlikleri farkedilmesin diye
gözlerini kaçırırlar. Göz kontağından rahatsız olurlar. Oysa göz kontağı
kurmayan kişi dinlemiyormuş gibi gözükür ve en kötüsü dinlerken gözü konuşan
kişide olmadığı için, kendisini konuşmaya veremez. Alakasız uyaranlar
dikkatini dağıtır ve sohbetten kopabilir.
Öncelikle göz kontağı ile başlarsak normalde üç çeşit
göz kontağı vardır. Birincisi gözünü kaçıran ve yere bakan kişilerin göz
kontağıdır. Bu biraz önce söylenildiği gibi, kendine güvensiz ve utangaç bir
bakıştır ve karşı taraf kendisinin dinlenildiğini zannedebilir. İkincisi ise
sürekli ve gözünü dikerek bakmaktır ki, bu da çok rahatsız edicidir. Böyle
bakış genelde empatisizdir ve de karşı tarafı, özellikle bu tür bakışlara
alışık olmayanları çok rahatsız edebilir. Yani, gözünü dikerek bakma,
saldırgan bir bakıştır. Üçüncüsü ise mola veren, tutarlı ve kararlı
bakıştır. Sosyal fobikler, göz kontağından kaçınır.
Kafasında yarattığı düşünceler nedeniyle kendini geri
çeker. Oysa göz kontağı uygun bir şekilde yapıldığında karşıdaki kişiye daha
çok güven verir. Karşımızda konuşan kişiyle göz kontağı kurmak, onu
dinlediğimiz ve önemsediğimiz hissini verir ki; bu da bize duyulan saygıyı
artırır. Bu nedenle seanslarda göz kontağı konusunda, danışan kişi için
terapistin bir model oluşturması önemlidir. Terapi ortamında oluşan bir
güven, zaman içerisinde sosyal ortamlara da mutlaka yansıyacaktır.
Kararlı, tutarlı ve baskılayıcı olmayan göz ilişkisi
çok önemli bir kendini ortaya koyma özelliğidir. Uygun yüz ifadesi ile kişi
daha rahat görünür, gergin ya da titrek değil.
El-kol hareketleri ile de ilgili olarak öneriler:
El ve vücut hareketleri ve duruşu kendinizi ortaya
koyarken beden hareketi davetkar olacaktır, kapalı ya da korumacı değil.
Ritmik bir tarzda açık el hareketleri yapabilirsiniz. Kendinizi ortaya
koyarken duruşunuzda rahat ve kendine güvenli olmalıdır. Kayıtsız tarzda tam
burunu çıkarıp, gergin tarzda dimdik durmamalıyız. Ayrıca karşımızdaki ile
aynı seviyede olmalıyız (Dryden W. & Constantinou D. 2009).
Sosyal fobiklerin gerek ayakta, gerekse oturarak
konuşma ile ilgili sorunları olduğundan, ideal ayakta durma ve oturma
şekillerinin terapi ortamında değerlendirilmesi de önemlidir.
Genellikle sosyal fobik kişilere bir boy aynasının
karşısına geçip, kendi ayakta duruşuna ya da ayna karşısında sandalyede ya
da koltukta oturma şekline bakması önerilir. Kişi ayna karşısında kendisi
için en uygun duruş ve konuşma şeklini bulup, bunu başkalarının yanında
roleplaying (rol yapma) şeklinde uygulamaya çalışabilir.
Doğrusu kimi güzel konuşma kurslarında, beden dili ve
eğitimini de verilmektedir. Her ne kadar terapist kişiyi iletişim becerileri
konusunda eğitse de, bu tür kurslara gitmek daha yararlı olabilir. Ayrıca
hastalara aktif dinleme konusunda yardımcı olunması da önemlidir. Çeşitli
dinleme türleri vardır. Ama en ideali aktif dinlemedir.
Aktif dinlemede karşı taraftaki anlatan kişinin
anlattığı ile ilgilenilir ve dinleyen de katılımcıdır.
Anlatılan konu ile ilgili sorunlar, sorulur ve
anlatılan ile ilgili tekrarlamalar yapılır. Uygun bir göz kontağı ve yüz
ifadesi ile "hı hı" vb. kafa hareketleriyle konuşmaya eşlik edilir,
iletişimde açık uçlu sorular sorulur. Cevabı "evet ya da hayır" olan kapalı
uçlu sorular sorular sorulmaz".
Eleştirme, fikrini söyleme ve eleştiriye tepki verme
konusunda da sosyal fobikler sorunlar yaşarlar.
Karşı taraftaki kişiyi incitmemek ve kaybetmek
korkusuyla genelde eleştiri yapmaz, fikrini söylemez ve ayak uydururlar.
Kendisine eleştiri yöneltildiğinde ise, sosyal fobiklerin adeta dünya
başlarına yıkılır. Çünkü sosyal fobiklerde eleştirilme duyarlılığı vardır.
Normalde sağlıklı bir eleştirinin bir takım özellikleri
olmalıdır. Öncelikle eleştiri yapıcı olmalı, yıkıcı olmamalıdır. Yapıcı
eleştiriye öncellikle karşı tarafın (+) yönleri ile başlanır. Sonra soruna
odaklanılır. Yani "Senin çalışkan, dürüst ve yetenekli birisi olduğunu
biliyorum. Ama şu özelliğin..." şeklinde olmalıdır. Bu arada hem kişinin
pozitif yönleri vurgulanırken, sorun olan konuya da odaklanılmıştır. Yani
kişinin tüm kişiliği değil, sadece bir davranışının eleştiri konusu olduğu
vurgulanmıştır.
Bu tür eleştiriler yapıcı eleştirilerdir. Ama " Sen
zaten böylesin " şeklinde olsaydı, bu eleştiri tamamen yıkıcı, toptan
kararlayıcı olurdu.
Normalde yapıcı eleştirilerden mutlaka
yararlanılmalıdır. Çünkü yapıcı eleştiri, kişiye iç görü ve empati
kazandırır. Bu kazanç ki, kişiyi bir adım daha yukarı taşır. Bu nedenle
öncelikle eleştirinin yapıcı mı, yoksa yıkıcı mı olduğuna bakılmalıdır.
Yapıcı ise bu eleştiriden yararlanılmalı, yıkıcı ise buna uygun bir tarzda
karşı konulmalı ve eleştirinin haksızlığı vurgulanmalıdır. Bu konuda
terapist, danışan kişiyi duygularını açıklamaya cesaretlendirmelidir. Bu
davranışlar kişide, kendi duygu düşüncelerinin önemli olduğu hissini yaratır
ki, bu da terapi yol almak için gereklidir.
Yukarıda da özetlendiği gibi iletişimde değişik yollar
ve yöntemler kullanılır. Sosyal fobiklerin bu yollar ve yöntemler hakkında
bilgilendirilmesi ve temel beceriler kazandırması için çaba harcanabilir.
"Ellis ve Smith e göre temel beceri hakları"
şunlardır;
Bireyin kendi davranışını, düşüncelerini ve
duygularını yargılama hakkı.
Birinin davranışlarına ilişkin açıklama yapma
ve mazeret gösterme hakkı.
Diğer insanların sorunlarının çözümünde
yardımcı olma ya da olmamaya karar verme hakkı.
Birinin bakış açısını değiştirme hakkı.
Hata yapma ve yaptığı hatanın sorumluğunu alma
hakkı.
"Ben bilmiyorum.." deme hakkı.
Karar alırken mantıksız olma hakkı.
" Anlamadım" deme hakkı.
"Umurumda değil" deme hakkı.
Diğerlerinin istediği kendini göstermek için
çaba sarfetmeme, böylece sosyal olma hakkı (Akt: Emmelkamp, 1994)
10 maddeyi dikkatle okumanızı öneriyorum.