Antik Çağ
Yahudiler, çeşitli imparatorluklar onları fethedip sınır dışı edene kadar eski İsrail’de yaşamışlardı. Her seferinde geri dönmelerine izin verildi. Bunun son tekrarı, Yahudiye eyaletini ilk kez MÖ 63’te fethetmeye başlayan Roma İmparatorluğu’ydu.
Yahudiler tek tanrının, Yahveh’nin var olduğuna ve başka bir tanrıya tapınmanın günah olduğuna inanıyorlardı. Romalıların, Roma İmparatorunu tapınılacak bir tanrı olarak empoze etme yönünde siyasi bir uygulamaları vardı. Fethettikleri ve oradaki insanların birden fazla tanrıya inandığı diğer bölgeler için bu çok büyük bir sorun değildi. Ancak Yahudiler için bunun bir sorun olduğunu anlamak güç değil.
Gerilim artmaya devam etti. Yahudiler, İsa’nın vaazları ve faaliyetleri aracılığıyla kısmen yenilenmiş bir güç kazanan birçok bağımsızlık savaşına katıldılar, ancak Yahudilerin güçlü Roma İmparatorluğu’na karşı hiçbir şansı yoktu. Sonunda Romalılar bıktı ve Yahudileri Yahudiye’den kovmaya başladılar; bu, kabaca MS 100’den başlayarak birkaç on yıl süren bir süreçti.
Orta Çağ Zamanları
MS 600’lere gelelim. Arap Yarımadası’nda Hz. Muhammed, İslam dinini duyurdu. Sonraki onyıllar boyunca Araplar, Kuzey Afrika ve Orta Doğu’nun geniş bölgelerini fethederek bu halkları yavaş yavaş İslam’a dönüştürdü ve kültürlerini ve halklarını Araplaştırdı.
Artık aynı kökü paylaşan üç dinimiz var; bunların manevi kökenleri Tevrat’ta, İncil’de ve Kuran’da önemli bir dini figür olan İbrahim’e kadar uzanıyor.
Bu sırada, Avrupa’nın artık Hıristiyan krallıklarında yaşayan Yahudiler birçok meslekten dışlanıyor ve getto adı verilen şehirlerin küçük köşelerine veya shtetl adı verilen istenmeyen kırsal arazilere tıkılıyor. En iyi ihtimalle hoşgörüyle karşılanacak, en kötü ihtimalle sınır dışı edilecek ve katledileceklerdi. 1600’lerde, iki büyük Yahudi nüfusu sonunda iki yere yöneldi:
İber Yarımadası (İspanya ve Portekiz) veya Polonya-Litvanya topluluğu bölgesi (günümüz Polonya, Ukrayna, Beyaz Rusya ve Baltıklar). Bu Yahudilere sırasıyla Sefarad ve Aşkenazim Yahudileri adı verilmektedir. Müslüman dünyasında da benzer muameleye maruz kalan Mizrahi Yahudileri var; bazen kabul ediliyorlardı, bazen de zulme uğruyorlardı.
Endüstriyel Çağ
Fransız Devrimi ve 1815’te Napolyon’un yenilgisinden sonra Avrupa’da milliyetçi hareketlerde bir artış yaşanmaya başladı. İnsanlar artık bir kralın tebaası değil, kendilerini bir ülkenin vatandaşları olarak görüyorlardı. Ancak bu aynı zamanda birçok insanın ülkelerinin yalnızca kendi halkları için olduğunu anladığı anlamına da geliyordu: Fransa yalnızca Fransızlar içindi, Rusya yalnızca Ruslar içindi, vb.
Anti-Semitizm ve Yahudilere karşı nefret bu dönemde özellikle Rusya, Avusturya ve Avusturya arasında bölünmüş olan eski Polonya-Litvanya Topluluğu’nda ve Prusya’da (Almanya’nın öncülü devleti) yoğunlaştı. Fransa’da bir Fransız Yahudi subayının haksız yere vatana ihanetle suçlandığı ve yargılandığı Dreyfus Olayı yaşandı. Rusya’da Doğu Avrupa’da yaşayan Yahudiler rutin olarak Rus çarları tarafından sınır dışı ediliyordu. Rus gizli polisinin belirli köy ve kasabalara giderek oradaki Yahudi nüfusunu terörize etmesi ve pogrom olarak bilinen olaylarda onları sınır dışı etmesi. Pek çok Yahudi, özellikle de Aşkenaz Yahudileri, zulümden kaçmak için ABD’ye, Britanya’ya ve onun kolonilerine ya da Latin Amerika’ya göç etti.
Fakat, Theodore Herzl adında bir Yahudi’nin aklına bir fikir geldi. Sürekli çoğunluğun insafına kalmış bir ülkede yabancı olmak yerine, ya Yahudilerin kendi ülkeleri olsaydı? Peki ya uzun zaman önce ellerinden alınan vaat edilen Yahudiye topraklarını geri alabilselerdi? 1880’lerde,
vaat edilen topraklara (Siyonizm) dönmek için bir hareket oluşturur ve şu anda Osmanlı İmparatorluğu’nun Filistin Eyaleti olan Yahudiye’ye (Aliyahlar denir) yerleşim seferleri düzenlemeye başlandı.
Başlangıçta bu bir sorun değildi. Fakat daha fazla Yahudi geldikçe, Arapların da Osmanlı Türklerinin egemenliğinden özgür bir ulus kurma yönünde milliyetçi hareketleri olduğu için, Araplar ve Yahudiler yavaş yavaş başa geçmeye başladı.
Dünya Savaşları
Osmanlı İmparatorluğu, 1915 yılında İngiltere, Fransa ve Rusya’ya (İtilaf Devletleri) karşı savaşan Almanya’nın (Merkezi Güçler) yanında 1. Dünya Savaşı’na katılır. Şu anda Mısır’ın sahibi Britanya olduğundan orada bir savaş cephesi başlıyor. İngilizler ve Fransızlar, Osmanlılara karşı bir Arap İsyanını desteklemeye başlarlar. İtilaf güçleri, savaşı İtilaf Devletleri kazanırsa Araplara kendi ülkelerine sahip olacaklarını vaat ediyor.
Merkezi Güçler savaşı kaybeder ve Osmanlı İmparatorluğu bir barış antlaşmasıyla paylaşılır. Ancak İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour, 1917’de İngiltere’nin Filistin’de bir Yahudi devletini destekleyeceğini kamuoyuna duyurdu. İngiliz ve Fransızların ayrıca Sykes-Picot Anlaşması adı verilen, Ortadoğu’daki Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşacakları gizli bir anlaşması da var. İngilizler aslında Filistin’i Araplara, Yahudilere ve kendilerine, tutamayacakları bir söz verdiler.
Araplar anlaşılır bir şekilde kızgınlar ve kendilerini ihanete uğramış hissediyorlar. İngiliz ve Fransızlara karşı isyan başlatmaya başlarlar ancak bu isyan bastırılır. Bu arada Yahudiler Balfour Deklarasyonunu duyuyor ve İngilizlerin Vaat Edilmiş Topraklar üzerindeki iddialarını desteklediğine inanmanın heyecanını yaşıyorlar. Böylece artık İngiliz mandası altında olan Filistin’e çok sayıda göç etmeye başlıyorlar. ABD, Brezilya ve diğer birçok ülke sınırlarını Yahudi göçüne kapatmaya başladığından bu durum özellikle önemlidir.
Araplar bunu Filistin’deki Arap nüfusunu sadık bir Yahudi nüfusuyla değiştirmeye yönelik sömürgeci bir hile olarak görüyorlar ve böylece Filistin’e yerleşen Yahudilerle savaşmaya başladılar. 1920’lerde ve 1930’larda hem Yahudilerin hem de Arapların kendi milislerini oluşturmasıyla daha da şiddetlenen çok sayıda şiddetli çatışma çıktı. 1936’da Filistin’deki şiddet İngilizlerin kaldıramayacağı kadar büyüktü, bu yüzden Arapları yatıştırmak için Yahudi göçünü artırmak amacıyla Filistin’i kapattılar.
Aynı zamanda Almanya Nazileri iktidara seçti. Nazi Almanyası 2. Dünya Savaşı’nı başlatıyor ve Avrupa’nın geniş bölgelerini fethetmeye başlıyor. Yahudiler umutsuzca kaçmaya çalışıyor ancak hiçbir ülke onları kabul etmiyor ve Yahudi mülteciler bazen Nazilerin eline geri gönderiliyor. Naziler Sovyetler Birliği’ni işgal edip Doğu Avrupa’nın büyük bir bölümünü ele geçirdiklerinde, birdenbire birçok Yahudi’nin yaşadığı toprakları kontrol altına alırlar ve Holokost’u tam olarak uygulamaya karar verirler.
Sonunda Nazi Almanyası yenildi ama Nürnberg Duruşmaları bu suçları tüm dünyanın görmesine sahne oldu. Fakat, Yahudiler Avrupa’nın kendilerini asla kabul etmeyeceğine inanıyorlar, özellikle de savaştan sonra Avrupa’da pogromlar hala devam ediyor.
Savaş Sonrası
Filistin’deki Yahudi milisler çeşitli nedenlerle, özellikle de Yahudilerin Nazilerden kaçması gerektiğinde Filistin’in Yahudi göçüne kapatılması konusunda İngilizlere karşı sabırsız ve kızgınlar. Yahudi milisler, İngilizleri bir karar vermeye zorlamak için İngiliz sömürge yetkililerine suikast düzenlemeye başlar.
İngiliz imparatorluğu, savaştan tükenen ve savaş yüzünden dağılan bu durumda, Birleşmiş Milletler’e çözüm bulması için Filistin Mandası’nı veriyor. 1947’de BM, toprakları hem Araplar hem de Yahudiler arasında bölüştürür ancak Yahudilerin Filistin’e yerleştikleri yer nedeniyle Filistin ve Yahudi toprakları birbiriyle bağlantısız üç parçaya bölünür.
Bu kimseyi sevindirecek bir çözüm değil. Arap ülkeleri bunu başka bir sömürgeci manevra olarak görüyor. İsrail bağımsızlığını ilan ettiğinde Suriye, Ürdün, Irak, Lübnan ve Mısır’dan oluşan Arap ulusları her taraftan İsrail’i işgal ediyor. Ancak Arap orduları dağınık durumda ve iyi teçhizata sahip değiller. İsrail, 10 ay süren zorlu çatışmaların ardından kazandı fakat bu süreçte Nabka olarak bilinen olayda pek çok Filistinli İsrailliler tarafından şiddetli bir şekilde yerlerinden ediliyor; çoğunun geri dönmesine hala izin verilmiyor. Bu Filistinliler Ürdün ve Lübnan gibi komşu ülkelere kaçıyor.
vatandaş olmalarına izin verilmediği ve kalıcı olarak mülteci olarak tutuldukları yer.
Aynı zamanda, bu Arap ülkeleri savaşın sonuçlarından dolayı çok öfkeleniyor ve halklarının çoğu kendi Mizrahi Yahudilerine şüpheyle yaklaşmaya başlıyor. Ortadoğu’da şiddetli pogromlar başlıyor ve birçok Mizrahi Yahudisi İsrail’e kaçıyor. Anlattıkları korku hikayeleri İsrail’in kararlılığını ve Arap uluslarına olan güvensizliğini daha da güçlendiriyor.
İsrail ve onu çevreleyen Arap Milletleri arasında çatışmalar devam ediyor. İsrail, İsraillilere çok modern askeri teçhizat veren önce Fransa ve ardından ABD tarafından destekleniyor. Bu nedenle İsrail’in bir avantajı var. İsrail istihbaratı sürekli olarak sınırlarındaki askeri yığınağı izliyor.
1967’de Altı Gün Savaşı, BM Güvenlik Konseyi’nin 242 sayılı kararıyla sona erdi. Nominal olarak İsrail’in daha büyük bir kararı vardı. Filistin’e Batı Şeria (Ürdün Nehri kıyısındaki arazinin batı kısmı) ve Akdeniz kıyısında Gazze şehrini çevreleyen bir arazi şeridi verilirken, Filistin’e daha iyi bağlantılara sahip bir ülke verilecek denildi.
Bu çözüm hâlâ kimseyi memnun etmiyor ve Arap ülkeleri ile İsrail savaşmaya devam ediyor. İsrail de bu anlaşmalara pek uymuyor ve hem Batı Şeria’yı hem de Gazze Şeridi’ni işgal ediyor. İsrail ayrıca, Suriye’nin İsrail kasabalarını bombalamak için kullandığı daha yüksek engebeli bir bölge olan Golan Tepeleri adı verilen Suriye’nin bir bölümünü de ilhak etti. Lübnan 1975’te iç savaşa girdiğinde, İsrail ayrıca ulusal güvenlik nedeniyle güney Lübnan’ı da işgal ediyor. İsrail, özellikle Filistinli teröristlerin 1972 Münih Yaz Olimpiyatları’nda İsrailli sporcuları rehin alıp infaz etmesi durumunda, bunu ulusal güvenlik adına yapmakta haklı olduğunu düşünüyor.
Ancak 1970’li yıllarda Ortadoğu’da liderlik ve siyasette bir değişim yaşanmaya başlar. Ortadoğu’daki birçok ulus 1950’lerde ve 60’larda daha laik, bazen sosyalist ve milliyetçiydi, ancak bu ülkelerde Siyasal İslam yükselmeye başladıkça siyasetleri dinsel açıdan daha muhafazakar hale geliyor.
Mısır gibi ülkeler liderliklerinde bir değişiklik yaşıyor ve yeni liderleri İsrail ile barış anlaşmaları imzalıyor, ABD ve İsrail ile ilişkileri normalleştirerek diplomatik bağlar kuruyor. Bu, ülkelerin Sovyetler Birliği’nden İsrail’e bağlılıklarını değiştirdiği Soğuk Savaş’ın daha geniş bağlamında geçerlidir.
Ama İran’da 1979’da devrim var. ABD yanlısı hükümdar tahttan indirildi ve yerine ABD’ye ve dolayısıyla İsrail’e karşı olan Müslüman din adamlarından oluşan bir rejim getirildi. İranlılar, üretken hayatlar yaşamalarına izin verilmeyen diğer ülkelerdeki Filistinli mültecilerden büyük destek alan Filistinli terör örgütlerini desteklemeye başlıyor. Lübnan İç Savaşı’ndaki bazı gruplar da Filistinlileri destekliyor.
Sonunda bu, İsrail’in Batı Şeria ve Gazze Şeridi’ni işgal etmesinden kaynaklanan hayal kırıklığının neden olduğu bir Filistin ayaklanması olan 1987’deki Birinci İntifada ile doruğa ulaştı. Ayaklanma bastırıldı. Bu barış anlaşmasına aracılık eden Oslo Anlaşmaları, Filistin’in Batı Şeria’sında, Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) liderliğinde, Filistin Ulusal Otoritesi (PA) adı verilen bir hükümet oluşturuyor. FKÖ ve İsrail birbirini tanıyor ve ilişkiler kuruyor.
Filistinliler bunu büyük ölçüde kendi başlarına yaptıkları için bir zafer olarak görüyorlar.
Oslo Anlaşmaları’nda iki devletli çözüm fikri vardı ancak bunu başarılamadı. Filistinliler ile İsrailliler arasında hâlâ gerginlik vardı. Her iki taraftaki aşırılar Oslo Anlaşmalarından nefret ediyor. Örneğin, Oslo Anlaşmalarını imzalayan İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin, Rabin’in İsrail’i sattığına inanan sağcı bir Yahudi radikal tarafından suikasta kurban gitti.
1996’da Benjamin Netanyahu, İsrailli seçmenlerin barış sürecinin yürüdüğüne dair şüpheleri nedeniyle iktidara seçildi. Netanyahu, Filistin Yönetimi ile müzakerelerde daha sert bir duruş sergileme sözü veren bir şahindi.
21’inci Yüzyıl
İkinci İntifada, Camp David Barış Anlaşmalarının başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından 2000 yılında başlıyor. Filistinlilerin İsrail’de terör saldırıları başlatmasının ardından İsrail, Batı Şeria’daki Filistin şehirlerini işgal etmeye başladı. İsrail, Batı Şeria’yı kordon altına almak için etrafına duvar örmeye başlıyor. Ancak aynı zamanda Netanyahu ve siyasi partisi Likud, İsraillilerin Batı Şeria’da yerleşim yerleri inşa etmelerine yönelik bir politika başlattı; bu, BM Güvenlik Konseyi’nin 242 sayılı kararının ve Filistin Yönetimi’nin toprak egemenliğinin ihlali anlamına geliyor.
İkinci İntifada 2006 yılında sona erer. Gazze’yi işgal etmekten bıkan İsrail çekilme kararı alır. Hamas’ı,radikal bir siyasi parti/terörist grup Gazze Şeridi’ni ele geçiriyor. Buna karşılık Mısır ve İsrail Gazze’yi ablukaya almak için birlikte çalışıyor. Aynı yıl, Filistin Yönetimi’nde radikal bir siyasi parti/terörist grup olan Hamas’ın sandalyelerin çoğunluğunu kazandığı yasama seçimleri yapıldı. Filistin Yönetimi ve FKÖ’den sorumlu sosyalist siyasi parti El Fetih, bu seçimi geçersiz kıldı ve Hamas radikallerinin yönetimi devralacağı korkusuyla o zamandan beri başka bir seçim düzenlemedi. Anket sonuçları bu korkuyu doğruluyor gibi görünüyor.
Bu arada Netanyahu yurt içinde pek çok skandalla boğuşuyor. İsrail yetkilileri, Netanyahu’nun bunu durdurmak için müdahale ettiği bir yolsuzluk soruşturması başlatır. 2023 yılında Yüksek Mahkeme’de, mahkemenin yargı bağımsızlığını ortadan kaldıracak bir reform başlatır; İsraillilerin o kadar büyük protestoları var ki, ordu bile hükümetten kopmaya başlıyor.
Bugün
Tüm bunlar bizi bugün bulunduğumuz yere getiriyor. Unutulmaması gereken bir nokta, size anlattıklarımın genel olarak büyük olaylar olduğu ancak İsrailliler ile Filistinliler arasındaki çatışmaların çok sık meydana geldiğidir. Bazen İsrail güçleri operasyonlarında yan hasar nedeniyle yanlışlıkla Filistinli sivilleri öldürüyorlar. Benzer şekilde, Filistinliler tarafından ara sıra birkaç İsraillinin ölümüne yol açan çok sayıda küçük ölçekli terör saldırısı yaşanıyor.