Acı acıdır. Hepimiz bunu biliyoruz. Ama “iyi bir keder” var mı? Seçkin deneme yazarı ve edebiyatçı Joseph Epstein, makalesinde, oğlunun aşırı dozda opioid nedeniyle yıkıcı kaybının yanı sıra ayrılan akrabaları ve arkadaşları da dahil olmak üzere, kederi teorik olarak ve kişisel deneyimlerinden tartışıyor. “İyi Acı.” Onun gibi, doğası gereği ıstırap verici, kaotik, öngörülemez olan yası organize etme ve yönetme girişimi olarak gördüğüm efsanevi “beş keder hali”ni yaşamadım.
Sokrates, aklımızda ölümü ön planda tutmamız gerektiğini ve kaçınılmaz ölümlerimizin bizi daha iyi hayatlar yaşamaya sevk edeceğini savundu. Ama kimse bize sevdiğimiz veya kendi hayatımız için önemli bulduğumuz kişilerin ölümleriyle nasıl başa çıkacağımızı söylemedi. Ya da en azından hiç kimse bu kadar ikna edici bir şekilde yapmadı” diye yazıyor. Birkaç alıntı:
Ölümün kendisi gibi, keder de çok yönlüdür; felsefe veya psikoloji tarafından tatmin edici bir şekilde kavranamayacak kadar çok biçimde gelir. Örneğin kanser, ALS, Alzheimer, Parkinson’dan kaynaklanan yavaş bir ölüm nasıl yas tutulur; kalp krizi, felç, yemek yerken boğulma, araba kazası ile hızlı ölüm; günümüzde genellikle rastgele bir ölüm olan bir suçlunun elinde ölüm; intihar yoluyla bir kişinin kendi elleriyle ölmesi; yaşlılıkta, orta yaşta, çocuklukta ölüm; savaşta ölüm; evet, tıpla ölüm trajik bir şekilde yanlış uygulandı. Keder, öfke, hatta öfke, derin üzüntü, kafa karışıklığı, rahatlama biçimini alabilir; uzun ömürlü olabilir, kısa vadeli olabilir, neredeyse ama hiçbir zaman tam olarak başarılı bir şekilde önlenemez. Kederin doğası, nedenleri kadar oldukça çeşitlidir.
Keder, şeytan gibi ayrıntılarda gizlidir. Oğlu 41 yaşında intihar eden iyi bir arkadaşım var. Kendini iyi işlere adamış genç bir adam, Orta Afrika’da uluslararası bir ajansta çalışarak hayatına son verdi. İntiharında bıraktığı tek not, “bu olay” dediği, işiyle hiçbir ilgisi olmayan olaydı. O halde bugüne kadar babası ve diğer akrabaları onun canına kıymasının nedenini bilmiyorlar, bu da arkadaşımın kederine bir şaşkınlık katıyor, belki de hiçbir zaman çözülemeyecek bir muamma.
***
Ama hiç kimse bize sevdiğimiz veya kendi hayatımız için önemli bulduğumuz kişilerin ölümleriyle nasıl başa çıkacağımızı söylemedi. Ya da en azından hiç kimse bu kadar ikna edici bir şekilde yapmadı. En iyi bilinen girişim, Elisabeth Kübler-Rossİsviçreli bir psikiyatrist, 1969 tarihli kitabında Ölüm ve Ölmek Üzerine ve David Kessler ile yazdığı sonraki kitabında, Keder ve Keder Üzerine (2005). Kübler-Ross yas için beş aşamalı bir model ortaya koydu: inkar, öfke, pazarlık, depresyon, kabul. Yine de kendi yas deneyimimde, bu aşamaların hiçbirinden geçmedim, bu da beni, henüz tasarlanmış herhangi bir psikolojide hayal edilenden daha fazlası olduğuna inandırıyor.
Veya, herhangi bir felsefede eklenebilir. İçinde Yas, Michael ÇolbiEdinburgh Üniversitesi’nde felsefe kürsüsüne sahip olan , felsefenin yas konusunu hiçbir zaman ciddi bir şekilde ele almadığını bize bildiriyor. Keder için olumlu bir durum oluşturmaya çalışır: “Kederin iyi tarafı, öneriyorum, kendini bilme.Cholbi yası, “nesnesi kişinin pratik kimliğini yatırdığı bir başkasının ölümüyle dönüşen ilişki olduğu, duygusal olarak yönlendirilen bir dikkat süreci” olarak tanımlar. “Pratik kimlik” terimine gelince, Amerikalı filozof tarafından icat edildi. Christine Korsgaard, “Altında kendinize değer verdiğiniz bir tanım, altında hayatınızı yaşamaya değer ve eylemlerinizi üstlenmeye değer bulduğunuz bir tanım” olduğunu yazan . O halde, Cholbi’ye göre kederin değeri, “pratik kimliklerimizin kırılganlığını ve nihai olasılıklarını tam bir rahatlama haline getirmesi” ve ideal olarak “hayatlarımızda ne yaptığımızı daha iyi bilmemizde doruğa ulaşması”dır.
***
Son zamanlarda tatarcık94 yaşında vefat etmiş değerli bir dostum. Doksanlı yaşlarına gelmiş birinin ölümü karşısında şok olunamaz, hatta şaşırılamaz, ancak yine de yokluğunun yarattığı eksiği hissedebilirsiniz. Onun zeki kahkahasını uyandırmayı severdim ve onun tam saha basını bilgisini hiçbir şekilde kandırmaya çalışmak aklıma gelmezdi. Yaşlanmakla ilgili üzücü şeylerden biri de, benim Midge’e sağduyusu, zekası, entelektüel cesareti için hayran olduğum gibi hayran kalacak insan kalmamasıdır.
***
Cholbi, yasın “hayattaki en büyük stres kaynağı” olmasına izin verirken, onu ne bir delilik biçimi ne de tıbbileştirilmeye değer bulmaktadır, yas ne bir hastalık ne de bir rahatsızlıktır. Bunun yerine onu, felsefi anlayıştan bile kaçan “insanın çıkmazı”nın bir parçası olarak bulur. “Daha akıllıca üzülebiliriz” diye yazıyor. “Ama nihayetinde, kederi alt edemeyiz. Biz de istememeliyiz.” Sonunda kederden kurtulamıyoruz; şanslıysak, en iyi ihtimalle buna uyum sağlayabiliriz.
tamamını oku burada.
Etiketler: Joseph Epstein, Michael Cholbi
Kaynak : https://Edebiyat Tarihi.stanford.edu/2022/07/good-grief-a-consideration-of-loss/