2 Membran Nedir?Membran, belirli türlerin hareketini kısıtlayan, metal, anorganik veya organik polimerlerden yapılan geçirgen veya yarı geçirgen bir malzemedir.Genel olarak membran; iki fazı veya ortamı birbirinden ayıran ve bir tarafından diğer tarafa maddelerin seçici bir şekilde taşınmasını sağlayan ince ve geçirgen bir tabaka olarak ifade edilir.
3 Membranın YapısıMembran faz aşağıdakilerden herhangi biri olabileceği gibi bunların bir kombinasyonu da olabilir.Bunlar;• Gözeneksiz katı• Gözeneklerinde bir akışkan taşıyan mikro veya makro gözenekli katı• İkinci bir fazlı veya fazsız bir sıvı faz• Jel
4 Membran ProseslerSon yıllarda kullanım alanı giderek artan ve özellikle endüstriyel atıksu arıtımı ve geri kazanımı konusunda yaygınlaşan membran teknolojisi, atıksu geri kazanımı ve arıtılmasında kullanılan ileri arıtma ve geri kazanım, yeniden kullanım alternatiflerinden biridir.
5 Membran ProseslerMembran prosesinin kullanımının son yıllarda artmış olmasına karşın, su arıtımı için membranların kullanılması çok daha önceye dayanmaktadır.
6 Membran Prosesler1970’ li yıllardan sonra, su kaynaklarını korumak ve daha da arttırmak için, yeni teknolojiler araştırılmaya başlanmıştır ve birçok teknoloji geliştirilmiştir. Membran teknolojisi de bu sırada ortaya çıkmıştır. Membran teknolojisindeki gelişmeyi 3 farklı aşamada sınıflandırmak mümkündür. 1960’lı yıllar, bu sistemin ilk olarak ortaya çıktığı dönem, 1970’li yıllar, araştırmaların yoğunlaştığı dönem ve 1980–90’lı yıllardan itibaren özellikle membran proseslerin endüstriyel alanda yaygın olarak kullanılmaya başladığı dönemdir.
7 Membran Prosesler1900’lü yılların başlarında partiküler maddenin (bulanıklık ve mikroorganizmalar) giderimi için geri yıkanabilir hollow-fiber mikrofiltrasyonun ve ultrafiltrasyon membranının ticarileşmiş ve içilebilir su arıtımında kabul görmüştür.Ters osmoz membranları 1960’lı yılların sonlarına kadar deniz suyunun deminerilizasyonu için kullanılmıştır. 1980’lerin sonlarına kadar ise, Toplam Organik Karbon gideriminde nanofiltrasyon (NF) uygulaması kullanılmıştır.
8 Membran ProseslerMembranlar, karışım halindeki pek çok maddenin ayrılması amacı ile kullanılır. Membranların performanslarının arttırılmasıyla kullanım alanları yaygınlaşmaktadır.
9 Membran Proseslerin Kullanıldığı Alanlar Kuyu suyu ve acısu arıtımıDeniz suyundan içme suyu eldesiSu saflaştırmaKatyon, anyon, klorid, nitrat, sülfat, ağır metaller, hörbisit, mikrokirleticiler ve diğer kirletici elementlerin giderilmesi
10 Membran Proseslerin Kullanıldığı Alanlar Endüstriler için demineralize su eldesiKullanılmış suların geri kazanılmasıReçineli İyon Değiştirme Sistemleri ile kombineli olarak ultra saf su üretimiHemodiyaliz makinaları için deiyonize su üretimiEndüstrilerin proses sularının hazırlanmasıİçme suyu üretimi
11 Membran Teknolojileri Membran teknolojileri ayrıca nehir, göl, deniz ve kuyulardan içme ve kullanım sularının elde edilmesinden, çesitli endüstriyel proseslere su teminine, atıksuların deşarj kriterlerine uygun arıtılmasından, proseslerde kullanılan kimyasal madde geri kazanımına kadar çok değişik alanlarda kullanılabilen son dönem arıtma yöntemlerinin başında gelmektedir.
12 Membran Proseslerin Avantajları (I) Membran proseslerin avantajları arasında başlıca; kesiksiz ve otomatik işletme sağlayan sürekli prosesler olmaları,sıcaklık değişiminden etkilenmemeleri,az enerji kullanımı,belirli bir boyut sınırlandırması olmaması, modüler olarak tasarımının yapılabilmesi, kirleticinin formu ve kimyası üzerinde etki yapmaması,
13 Membran Proseslerin Avantajları (II) kimyasal katkı ihtiyacının olmaması,fazla yer ihtiyacına gerek duyulmaması,çok yüksek konsantrasyonlarda uygulanabilmesi,gerektiğinde taşınabilir olması,herhangi bir inşaat gerektirmemesimaliyetinin gün geçtikçe daha da aşağılara çekilebilir olması
14 Membran Prosesler Besleme-Süzüntü-Konsantre Membran proseslerde, üç faz vardır.Bunlar;Besleme,SüzüntüKonsantre akımlarıdır.Arıtma işlemi, I. fazdaki bir bileşenin, membran tarafından belli bir oranda tutulması esasına dayanmaktadır. Membranda akım ise iki kısma ayrılmaktadır. Membrandan geçen akım süzüntü, geçemeyen akım ise konsantre akımı olarak adlandırılmaktadır.
15 Hangi Endüstriler Membran Prosesleri Tercih Etmektedir? Günümüzde membran prosesleri ile atıksuların geri kazanılması özellikle;tekstil,metal,boya,gıda endüstrisigibi çok miktarda su kullanılan endüstriler için büyük önem taşımaktadır.
16 Hangi Endüstriler Membran Prosesleri Tercih Etmektedir? Aynı kapsamda metal işleme, petrol rafinerileri, boya, yüzey kaplama ve yapıştırıcı,yağ, sabun ve deterjan endüstrileri, benzin istasyonlarında taşıtların yıkanması ve sanayi tipi çamaşırhanelerden oluşan atıksular yüksek konsantrasyonda yağ ve gres kirliliğine sahiptir. Son yıllarda uygulanan membran teknolojileri ile atıksulardan yağ ve gres emülsiyonlarının ayrılması hem suların yeniden proseste kullanılabilir olmasına hem de sözkonusu kararlı maddelerin üretime tekrar dönerek madde kazanımına imkan sağlayabilmektedir.
21 Membran Proseslerde Sınıflandırma ve Kullanılan Malzemeler Membranlarda sınıflandırma genel olarak;Membranın geometrisine,Membranın morfolojisineMembranın kimyasal yapısınagöre yapılabilir
22 Membranlarda Geometriye Göre Sınıflandırma Plaka ve Çerçeve MembranlarBoşluklu Elyaf MembranlarTübüler MembranlarSpiral Sarımlı Membranlar
23 Plaka ve Çerçeve Membranlar Bu membranlar ilk olarak 1966'da ABD'de büyük dairesel plakalar arasına yerleştirilerek üretilmeye başlanmıştır. Daha sonraları sahip olduğu fiziki özellikleri (boy,ağırlık vs.) işletilmesi ve değiştirilmesini güçleştirmiş ve sonunda ABD'de üretimi ve kullanımları kaldırılarak üretimin ve kullanım sahasının Avrupa'ya; Danimarka ve Almanya'ya kayması sağlanmıştır.
27 Boşluklu Elyaf Membranlar İlk kullanımı 1960’ların sonlarına uzanmakta olan bu membranlar, uzun tüpler halinde üretilmektedirler. Besleme suyu dağıtım borusunusaran binlerce elyaf bir yığın oluşturmakta, bu yığılı tabaka basınçlı bir fiberglas, PVC ve paslanmaz çelikten yapılmış kaba yerleştirilerek üretilmektedir. Temiz su ise, içerideki bölmede toplanmaktadır.
29 Boşluklu Elyaf Membranlar Ultrafiltrasyon için üretilen boşluklu elyaf membranlar, selüloz olmayan polimerik malzemeden üretilmektedir. Her bir delikli elyafın çapı 0,19-1,25 μm arasında değişmektedir. Kalınlığı ise 200 μm arasındadır. İşletme sıcaklığı C ye kadar çıkabilir. Modül Çapı cm ve membran alanı 4,7-7,8 m2 arasında değişir.
31 Tübüler Membranlar1965'li yıllarda kullanılmaya başlayan tübüler membranlar, mm çaplarında ve 0,6 - 6,4 m uzunluklarında, küçük tüplerin büyük sağlam tüpler veya borular içine yerleştirilmesi ile üretilmektedirler.
35 Spiral Sarımlı Membranlar Spiral sarımlı membranlar, plak ve çerçeve membranlarının daha geliştirilmiş modelidir. Bu tertip tarzı ile, plaka ve çerçeve membranların bir çok dezavantajı ortadan kaldırılmış ve kullanımı alanı yaygınlaşmıştır ’li yıllarda üretilmeye başlayan bu membranlar, özellikle su üretiminde tübüler membranların yerini almıştır.
39 Geometrisine Göre Sınıflandırılan Membran Modüllerinin Karşılaştırılması
40 Membranlarda Morfolojiye Göre Sınıflandırma Simetrik MembranlarAsimetrik MembranlarKompozit Membranlar
41 Simetrik MembranlarSimetrik membranlar çok küçük gözenekli olup membran kesiti içindeki geçirgenlikleri sabittir.
42 Asimetrik MembranlarAsimetrik terimi membran yapısının çapraz kesitinde önemli değişimler olduğunu göstermektedir. İntegral asimetrik veya kompozit asimetrik membran olmak üzere iki tür hazırlanabilir.
43 Kompozit MembranlarKompozit membranlar yoğun membranlar olarak da tanımlanmaktadır. Bu tip membranlar boyunca tasınım sadece difüzyon değil aynı zamanda kimyasal türlerin membran içindeki çözünürlükleriyle de ilgilidir. Geçirgenliği belirleyen parametreler membranın kimyasal doğası, membranın tipi ve kalınlığına bağlıdır.
44 Membranlarda Kimyasal Yapıya Göre Sınıflandırma Organik Membranlarİnorganik MembranlarKompozit Membranlar
45 Organik MembranlarOrganik membranlar yaygın olarak atıksu arıtımında kullanılmaktadır ve çeşitli aromatik poliamid, polisülfon, selüloz asetat ve polipropilen malzemeden üretilmektedir.
47 İnorganik Membranlarİnorganik membranlar ise daha çok alumina, borosilikatcam ve seramik, pirolize zirkonya/paslanmaz çelik ve zirkonya/karbon alasım yapılı membranlar olup, yüksek konsantrasyona sahip atıksularda ve madde geri kazanımında kullanılmaktadır.
48 Organik ve İnorganik Yapılı Membranların Karşılaştırılması
49 Su ve Atıksu Arıtımında Membran Teknolojileri En genel olarak uygulanan membran prosesler; mikrofiltrasyon, ultrafiltrasyon, nanofiltrasyon, ters osmoz, elektrodiyaliz, gaz ayırma, dializ, osmoz, pervoparasyon, termo-osmoz ve membran distilasyonudur. Bunlardan su ve atıksu arıtımında ve geri kazanımında en çok kullanılan membran prosesler ise mikrofiltrasyon, ultrafiltrasyon, nanofiltrasyon ve ters osmozdur.
50 MikrofiltrasyonMikrofiltrasyon membran üretiminde ilk ve en eski geçmise sahip proses sınıfını olusturmaktadır. Konvansiyonel filtrasyon sistemlerine nazaran sudaki daha küçük boyuttaki partiküllerin tutulmasını sağlayan membran ünitesidir. 0,05 - 1,5 μm aralığındaki partikül maddeler ile bakteriler, büyük koloidal maddeler, kil ve silt sudan ayrılabilmektedir. Mikrofiltrasyon, tübüler ya da bosluklu elyaf membran konfigürasyonları ile teskil edilmektedir.
51 MikrofiltrasyonMikrofiltrasyon proseslerinin içme suyu arıtımında çok farklı uygulama şekilleri bulunmaktadır. Bu uygulamalarda mikrofiltrasyon üniteleri ince ızgaralardan sonra ana arıtma prosesi olarak kullanılmalarının yanında ters osmoz veya nanofiltrasyondan önce ön arıtma ünitesi olarak da uygulanabilmektedir.
53 UltrafiltrasyonUltrafiltrasyon bir büyüklüğü geçirmeyen, basınçla yürüyen bir ayırma prosesidir. Tipik olarak Ultrafiltrasyon (UF) 10 ile 1000 Angstrom arasında değişiklik gösteren gözenek büyüklüğüne ve 300 ile Dalton arası ağırlığındaki molekülleri tutabilirler.
55 UltrafiltrasyonUF membranları, plak ve çerçeve, spiral sarımlı ya da tübüler membran konfigürasyonları ile teskil edilmektedir.
56 NanofiltrasyonSahip oldukları membran aralık boyutları sayesinde nanofiltrasyon üniteleri özellikle sudan sertlik giderilmesinde uygulanmaktadır. Bunun yanında sudan pestisit ve herbisitlerin giderimi, ağır metallerin ayrılması ve renk gideriminde de nanofiltrasyon membranları kullanılmaktadır.
59 Ters OsmozTers osmoz membranlarının çalışma aralığı 0,1 ile 1 nm arasında olup, RO membranları ile, membran prosesleri içerisinde en ileri ve en yüksek giderme verimlerinde iyon ve katyonları, tüm çözünmüş maddeleri ve metal iyonlarını sudan giderilebilmektedir.
60 Ters OsmozTers osmoz membranları en küçük gözenek çapına sahip olduklarından, tıkanma olasılıkları daha yüksektir. Bu yüzden ters osmoz islemi öncesi iyi bir ön arıtma yapılması gerekmektedir.
65 Membranda TıkanmaMembranda karşılaşılan sorunların başında tıkanma gelir.Tıkanma, besleme akımı içinde olan ve membrandan geçmeyen maddelerin filtre yüzeyinde birikmesi olarak tanımlanabilir ve membran proseslerde gözönüne alınması gereken ön arıtma ihtiyacı, temizleme, işletme şartları, maliyet ve performansı etkileyen önemli bir tasarım ve isletme parametresidir.
66 Membranda Tıkanma Membranda tıkanma genel olarak; • Besleme akımı içindeki maddelerin zamanla membran yüzeyinde birikmesi,• Besleme akımı içindeki maddelerin kimyasal özelliklerinden dolayı bileşik oluşturması ve çökelmesi,• Membran yüzeyinde biyolojik aktivasyon ve bakteriyel oluşumu,• Besleme akımı içinde membran yüzeyi ile fiziksel ya da kimyasal tepkimeye girerek membrana zarar vermesi ile oluşur.
68 Membran Proseslerde Tıkanma giriş suyunun ön arıtmaya tabi tutulması,membranın geri yıkanmasıkimyasal madde ile temizlenmesi ilekontrol edilebilir.
69 Membran Teknolojilerinin İşletme Parametreleri Açısından Değerlendirilmesi Membran teknolojileri, kullanım alanları, arıtma kalitesi; kapasite, akı, uzaklaştırma yüzdesi ve geri kazanım oranı gibi farklı parametrelere göre seçilmektedir. Bunlarla ilgili dizayn bilgileri kullanılan membran teknolojisi, isletme basınçları ve buna bağlı harcanan enerji ile doğrudan alakalıdır.
70 Membran Teknolojilerinin İşletme Parametreleri Açısından Değerlendirilmesi
71 Membranların Üretim Şekillerine ve işletme Parametrelerine Göre Karşılaştırılması
72 Membran Teknolojilerinin Su ve Atıksu Arıtımında Uygulama Alanları Membran proseslerin endüstriyel atıksu arıtımı ve geri kazanımından, yer altı ve deniz suyundan içme suyu elde edilmesine, proses suyu hazırlamadan hammadde geri kazanımına kadar yaygın bir kullanım alanı mevcuttur.
73 Membran Teknolojilerinin Su ve Atıksu Arıtımında Uygulama Alanları
74 Membran Teknolojilerinin Su ve Atıksu Arıtımında Uygulama Alanları
75 Membran Teknolojilerinin Atıksu Arıtımında Kullanılması Arıtma tesisinden çıkan suların geri kazanılıp tekrar kullanılması veya alıcı ortam desarj kriterlerine indirilebilmesi için tesis çıkısında membran uygulaması yapılabilmektedir. Çıkıs suyundan olabilecek ve membranı tıkayabilecek askıda maddeleri ve partikülleri tutmak için önce bir kum filtre ve ardından organik maddeleri tutmak ve membranın yükünü azaltmak amacıyla aktif karbon filtre kullanılır. Su membrana girmeden önce kartus filtreden geçirilerek filtrasyonu tamamlanır ve yüksek basınç pompası ile membrana basılır.
76 Membran Teknolojilerinin Atıksu Arıtımında Kullanılması
77 Membran Teknolojilerinin Denizsuyu Arıtımında Kullanılması Deniz suyu; içerdiği yüksek tuzluluk ve çözünmüs madde miktarı nedeniyle deniz suyu için özel üretilen RO membranlar tarafından arıtılır. Denizden su temininde farklı metodlar kullanılır. Bunlardan biri; denizin içine bir su alma yapısı insa edilerek su temini sağlanır. Baska bir yöntem ise deniz seviyesi yakınında bir sondaj kuyusu ile deniz suyu pompa ile çekilerek sisteme basılır. Deniz suyunun içerdiği tuz ve mineraller, partiküler madde, midye larvaları gibi membrana zarar verici maddelerin tutulması için öncelikle mekanik filtrasyon uygulanır.
78 Membran Teknolojilerinin Denizsuyu Arıtımında Kullanılması
79 Membran Teknolojilerinin Yeraltı ve Yüzeysel Su Arıtımında Kullanılması Yeraltı suyu ve kuyu suları; içerdikleri yüksek alkalinite ve kireç nedeniyle sert sular olarak tanımlanırlar. Yeraltı suyu arıtımında genellikle NF ve RO membranları kullanılmaktadır. Kuyudan çekilen suyu yumusatmak üzere daha çok NF membran tercih edilmektedir. Membranın verimini arttırmak için su, kum filtreden geçirilir ve yüksek basınç pompasına girmeden önce kartus filtreden geçirilir.
80 Membran Teknolojilerinin Yeraltı ve Yüzeysel Su Arıtımında Kullanılması
81 Membran Teknolojilerinin Yeraltı ve Yüzeysel Su Arıtımında Kullanılması Göl, dere, nehir gibi yüzeysel suların membran teknolojileri ile arıtılmasında dikkat edilmesi gereken önemli hususların basında suyun içerdiği bakteri ve askıda katı miktarı gelmektedir. Bu durumda sisteme verilecek su koagülasyon, flokülasyon ya da çöktürme gibi bir ön arıtmaya tabi tutulmalı ondan sonra membran sistemine verilmelidir. Yüzeysel suların arıtılmasında özellikle RO membranlar kullanılmaktadır.
82 Membran Teknolojilerinin Yeraltı ve Yüzeysel Su Arıtımında Kullanılması