Eserlerine "İnsanlık Komedyası" diyen Balzac, Aklanmış Melmoth'da son derece ince dokunmalarla İnsan'ın ulvi muhayyellerinin anlamsızlığını anlatmakta. Kitabın ilk sayfalarında Napolyon Bonapart'ın düşüşü sonrası Fransız toplumunun genel durumu öz bir şekilde anlatılmaya çalışılmış, bu metinleri okurken o dönemin siyasi havasını kolaylıkla anlayabiliyorsunuz.
Erdem olan şey neydi? Toplum'un bu soruya verdiği yanıtı, insanın lükse ne kadar aç olduğunu, Balzac'ın ifadeleriyle hüzün ile seyrediyorsunuz. Ardından ana karakterimiz veznedar Castanier'in, (ki kendisi eskiden rütbeli bir askerdi) gelen bir İngiliz müşteri (Ki bu kişi de Melmoth'dur) ile başlayan "Ben değişimi" ile kitabın son sayfalarına kadar "Şeytan - İnsan" ilişkisinin "Ben değişimi"ni nasıl yönettiğini gözlemliyorsunuz. Esasında her insanın Ben'i farklı olduğu gibi içindeki Şeytan'ın da farklı olduğu ifade ediliyor.
"Eğer Şeytan ruhunu istiyorsa, Tanrı’nınkine eş bir kudret karşılığında onu vermez misin?" sorusu, belki de kitabın özetidir. Çünkü bütün insan bilinci ve arzuları esasında bu soruya yanıt aramakla oluşmuştur. Biz İnsan'lar, sonsuz bir Güç'te olsaydık, her Şey'i bilseydik, İnsan olduğumuz gibi bir Şey'lerden zevk alabilir miydik, bir Şey'lere anlam yükleyebilir miydik? İnsanın (tabiri caizse) doymayışı ve sonsuz isteme arzusu; dönemin Paris halkıyla sembolize edilerek önümüze sunulmakta ve okurken bu sembolün Biz'i tarif etmesi ayrı bir keyif ve tezat da olsa bunalıma sebep olmaktadır.
Kitabın çevirisini çok başarılı bulduğumu da söyleyemeyeceğim. Bazı yerlerde duraksayıp kendimi idrak etmeye zorladığım yerler oldu.
İnsanlık ruhumuz ile Tanrı'nın ruhunu takas yapsak, her şey nasıl olurdu?