Yaşanan sağlık problemlerinde, bağışıklık sisteminin sağlıklı işleyip işlemediği önemli rolü oynamaktadır. Bazı durumlarda bunu tespit etmek için bazı testler gerekir. Bu yazıda bağışıklık sistemi sağlığı için yapılan testler hakkında bilgiler bulunmaktadır.
Beyaz Kan Hücreleri (Lökositler) Testi
Bağışıklık ve bağışıklık sistemi sağlığı söz konusu olduğunda bakılması gereken ilk yer beyaz kan hücreleri ( WBC ) veya lökositlerdir. Bu hücreler bakteri, virüs ve diğer yabancı istilacılarla savaşarak bizi enfeksiyonlara ve hastalıklara karşı korumaktadır. Bu nedenle, bağışıklık sisteminin sağlığını kontrol ederken, ilk adım bir WBC diferansiyeli veya sadece bir WBC diferansiyeliyle tam bir kan sayımı (CBC) testi yaptırmak gerekir.
CBC, kırmızı kan hücreleri (RBC’ler), beyaz kan hücreleri (WBC’ler) ve trombositler hakkında bilgi sağlamaktadır. Normalde rutin sağlık muayenesinin bir parçası olan yaygın bir testtir. Doktorlar bunu anemi, enfeksiyonlar, pıhtılaşma sorunları, bağışıklık sistemi bozuklukları ve kan kanserleri de dâhil olmak üzere çok çeşitli sağlık sorunlarının saptanmasına yardımcı olmak için kullanmaktadırlar. Örneğin, beyaz kan hücreleri söz konusu olduğunda, düşük WBC seviyelerine sahip olmak, vücudun enfeksiyonlara karşı uygun şekilde savaşmak için yeterli kaynağa sahip olmadığı anlamına gelmektedir. Diğer yandan yüksek WBC, şu anda bir enfeksiyonla savaşıldığında veya vücutta iltihaplanma olduğu anlamına gelmektedir. Beyaz kan hücreleri vücudun mikroplara karşı savaşmasına yardımcı olmaktadır. Beyaz kan hücresi seviyelerini rutin tam kan sayımı (CBC) testi veya diferansiyel ile beyaz kan hücresi (WBC) testi alarak kontrol ettirmek mümkündür.
Beyaz Kan Hücresi Diferansiyel
Beyaz kan hücreleri azalır veya artarsa, hangi belirli hücrelerin neden olduğunu kontrol ettirmek önemlidir. WBC diferansiyeli toplam beyaz kan hücresi sayımı vermenin yanı sıra testin ayrıca 5 ana beyaz kan hücresi türünün sayımlarını veya yüzdelerini de içereceği anlamına gelmektedir ve bunlar aşağıdaki gibidir:
• Nötrofiller: Enfeksiyon ve enflamasyon bölgelerindeki bu ilk yanıt verenler mikropları yutarak ve onları öldüren enzimleri serbest bırakarak enfeksiyonla savaşmaya yardımcı olmaktadır.
• Lenfositler: Bunlar mikroplara karşı antikor üreten, kanseri veya virüs bulaşmış hücreleri öldüren ve bağışıklık yanıtını yönlendirmeye yardımcı olan hücrelerdir.
• Monositler: Mikropları öldüren, yabancı partikülleri yutan, ölü hücreleri çıkaran ve bağışıklık yanıtını arttıran hücrelerdir.
• Eozinofiller: Parazit enfeksiyonlarıyla savaşan ve alerjik yanıtta yer alan hücrelerdir.
• Bazofiller: İnflamatuar yanıtlarda yer alan hücrelerdir.
Her bir farklı WBC tipinin normal bir yüzdesine ve seviyesine sahip olmak sağlık için önemlidir.
C-Reaktif Protein (hs-CRP) Testi
C-reaktif protein veya CRP yararlı bir testtir, çünkü bağışıklık sisteminin bir enfeksiyonla mücadele edip etmediğini göstermektedir. Daha da iyisi, metabolik sağlığa yakından bağlı kronik inflamasyon yaşayıp yaşamadığını göstermektedir. Karaciğer travma, inflamasyon ve enfeksiyona yanıt olarak CRP yapmaktadır. CRP’nin görevi daha sonra hasarlı dokuyu veya istilacı mikropları bağlayıp bağışıklık sisteminin (beyaz kan hücreleri) onları tanıması ve temizlemesi için etiketlemektir. Rahatsızlığın nedeni giderildikten sonra CRP seviyeleri genellikle normale dönmektedir. Bununla birlikte, vücutta kronik düşük dereceli inflamasyon olduğunda, CRP seviyeleri biraz artmış olmaktadır. İki tip CRP testi bulunmaktadır. Ciddi bakteriyel enfeksiyon veya enflamatuar hastalık belirtileri olan kişiler için düzenli bir CRP testi istenmektedir. CRP’yi 10 ila 1,000 mg/L aralığında ölçmektedir.
Bakteriyel enfeksiyonlar CRP’yi (40 – 200 mg/L veya daha fazla) kitlesel olarak artırabilirken viral enfeksiyonlar ve hafif inflamasyon genellikle CRP’de (10-40 mg/L) daha ince bir artışı tetiklemektedir. Bununla birlikte, düşük dereceli kronik iltihaplanma veya kalp hastalığı riskinin bir göstergesi için ilgileniliyorsa, bir hs-CRP testi yapılmalıdır. hs-CRP testi, CRP’yi 0.5 ila 10 mg/L aralığında ölçmektedir. Hs-CRP testinin hassasiyeti, normal bir CRP testi ile fark edilmeyecek olan hafif yükselmiş CRP düzeylerinin saptanmasına izin vermektedir.
hs-CRP ve Metabolik Sağlık
Günümüzde artık, hs-CRP seviyelerinin, görünüşte sağlıklı kişilerde bile gelecekteki kalp (kardiyovasküler) hastalık riskini tahmin etmeye yardımcı olabileceği kabul edilmektedir. CRP seviyeleri kalp hastalığı riski ile ilişkilidir ve bu riskler aşağıdaki gibidir:
• Düşük risk: 1,0 mg/L’nin altında hs-CRP seviyesi
• Ortalama risk: 1,0 ila 3,0 mg/L arasında
• Yüksek risk: 3,0 mg/L’nin üzerinde
• Çok yüksek risk: 5-10 mg/L
• 10 mg/L’nin üstünde – klinik olarak anlamlı inflamatuar durumlar
Uyku eksikliği, stres, sigara içme, sağlıksız diyetler, besin eksikliği, daha yüksek CRP seviyeleri ile ilişkilendirilmiştir.Ayrıca Metabolik sendrom, obezite, obstrüktif uyku apnesi ve diyabette de yüksek CRP düzeyleri bulunmuştur.
HS-CRP/CRP Testine Alternatifler
ESR gibi vücutta iltihaplanma veya devam eden bir enfeksiyon olup olmadığını kontrol etmek istendiğinde doktorların kullanabileceği başka testler de bulunmaktadır. Eritrosit sedimantasyon hızı veya ESR genellikle hastalık indeksi olarak adlandırılmaktadır. Hs-CRP testleri yapılmadan önce daha sık test edilmektedir. Doktorlar hala belirli hastalıkların ilerlemesini izlemek için kullanmaktadırlar.
Globulinler (Gama Boşluğu) Testi
Bazen gama boşluğu olarak da adlandırılan globulin seviyeleri, alfa, beta ve gama globulinler dahil olmak üzere kandaki albümin dışındaki proteinlerin bir ölçüsüdür. Doktorun viral veya bakteriyel bir enfeksiyonu, enflamatuar bozukluğu veya otoimmün bir hastalığı teşhis etmesine yardımcı olmaktadır. Çünkü antikorlar gama globulinlerdir ve bunların artmış üretimi bu hastalıklara işaret edebilmektedir. Bununla birlikte, sadece hastalık için bir sinyal görevi gören yüksek seviyeler değildir. Düşük seviyeler de bir sağlık sorunu olduğunu göstermektedir. Globulin seviyeleri antikor seviyeleri için bir vekildir ve bir enfeksiyon, enflamatuar veya otoimmün bozuklukların teşhis edilmesine yardımcı olmaktadır.
Spesifik Antikor Testleri
Gerektiğinde doktor daha derinlemesine antikor testleri istemektedir. Örneğin, dört ana antikor tipinin seviyelerine bakan testler bulunmaktadır ve bunlar aşağıdaki gibidir:
• IgM: Yeni bir enfeksiyonun ilk aşamasında seviyeleri artmaktadır ve enfeksiyonlara karşı genel ancak kısa süreli koruma sağlamaktadır. Vücut tarafından daha çok IgG antikoru üretildiğinde IgM düzeylerinde düşüş olmaktadır.
• IgG: Bunlar kandaki en yaygın antikorlardır. Bunlar bağışıklık yanıtının ikinci dalgasında yapılmaktadır, virüslere ve bakterilere karşı başarılı bir savunma için çok önemlidir.
• IgA: Kandan ziyade, bu antikorlar mukusta veya bağırsakta, akciğerlerde ve ürogenital sistemde bulunmaktadır. Nefes alındığında veya yutulduğunda zararlı mikroplara karşı ilk savunma hattıdır.
• IgE: Bu antikorlar parazitlere karşı koruma sağlamaktadır, ancak alerjik reaksiyonlarda da rol oynamaktadır.
Başka bir antikor türü bulunmaktadır ve bu IgD dir. Ancak, bilim adamları hala bu konuda ya da ne yaptığı hakkında fazla bir şey bilmemektedirler ve bu yüzden araştırma dışında test edilmemiştir. Son olarak, belirli hastalıklara karşı spesifik antikorlara bakan testler de bulunmaktadır örneğin, Epstein-Barr virüsü, hepatit B ve C antikorları veya antitroid antikorları için VCA IgG ve IgM testleri. Doktorlar bunları potansiyel bir hastalığı doğrulamak veya dışlamak için kullanmaktadırlar. Bununla birlikte antikor alt tiplerinin seviyelerini ölçen testler ve belirli hastalıklara özgü antikorları ölçen testler bulunmaktadır.
D Vitamini (25-hidroksivitamin D)
D vitamini veya güneş ışığı vitamini kemiklerin güçlü, sağlıklı kalmasında ve korunmasındaki rolüyle bilinmektedir. Bununla birlikte, bu vitaminin bağışıklık sisteminde de önemli bir rol oynadığı ve hem doğuştan hem de uyarlanabilir bağışıklık tepkisi üzerinde etkileri olduğu daha az bilinmektedir. Aslında, çalışmalar D vitamini eksikliğinin bazı bakteriyel ve viral enfeksiyonlar geliştirme riskini arttırdığını göstermiştir. Ayrıca bilim adamları, D vitamininin aşırı iltihaplanmayı uzak tutmak için önemli olabileceğini düşünmektedirler. Bu, ABD’li yetişkinlerin yaklaşık % 42’sinin bu vitaminde eksik olduğunu gösteren büyük popülasyon çalışmaları ışığında önemlidir. D vitamini güneş ışığına maruz kaldığında cilt tarafından üretilmektedir ve diyette veya vitamin takviyeleri yoluyla da elde edilebilmektedir.
D vitamini eksikliği riski taşıyan kişiler bulunmaktadır ve bunlar aşağıdaki gibidir:
• Daha yüksek enlemlerde yaşamak, örneğin Kanada veya ABD’nin kuzey bölgeleri
• Güneşe maruz kalmada büyük mevsimsel değişikliklerin olduğu bölgelerde yaşamak, örneğin kışın, insanların dışarı çıkma olasılığı daha düşük olduğunda
• Güneş ışığını engelleyen yüksek düzeyde hava kirliliği olan bölgelerde yaşamak
• Koyu tenli olmak
• Aşırı güneş koruyucu kullanmak
• Cildi kapalı tutmak (daha soğuk iklimlerde veya bazı kültürlerde)
Bağışıklık sağlığı ile ilgili endişe ediliyorsa, D vitamini eksikliği olmadığından emin olmak doğru yönde atılmış bir adım olacaktır. Bu, özellikle D vitamini eksikliği riski yüksekse geçerlidir. Seviyeleri kontrol etmek için doktordan 25-hidroksivitamin D testi yapılması istenmelidir. Bununla birlikte D vitamini bağışıklık fonksiyonu için önemlidir ve D vitamini eksikliği olan kişiler belirli enfeksiyonlara yakalanma riski daha yüksektir.
Çinko
Diğer temel besin maddelerine benzer şekilde, çinko da bağışıklık sistemindeki rolü de dahil olmak üzere vücutta birçok önemli rol oynamaktadır. Çinko, birden fazla bağışıklık hücresinde normal işlevini sürdürme de ve gelişiminde gerekli olmaktadır. Oynadığı kritik rol nedeniyle, hafif bir eksiklik bile bağışıklık fonksiyonunu bozabilmektedir, bakteriyel ve viral enfeksiyon riskini artırabilmektedir. Bilim adamları yaşlılarda yaygın olan çinko eksikliğinin bağışıklık savunmasını azalttığını, yürüme, zatürree ve diğer enfeksiyon riskini artırdığını bulmuşlardır. Bazı tahminlere göre, çinko eksikliği alt solunum yolu enfeksiyonlarının yaklaşık % 16’sına katkıda bulunmaktadır. Bazı durumlarda çinko eksikliği riski altında olmak mümkündür ve bu durumlar aşağıdaki gibidir:
• Sindirim bozukluğu varsa
• Hamile veya emziren biriyse
• Alkolikse
• Vejetaryansa
• Diyabet veya prediyabetre sahipse
• Orak hücre hastalığı varsa
Çinko eksikliği belirtiler, ishal, sık enfeksiyonlar, saç dökülmesi, göz ve cilt koşulları, gecikmiş yara iyileşmesi, iktidarsızlık ve iştah kaybıdır. Çalışmalar yaşlılarda ve immün yetmezliği olanlarda örneğin, orak hücre hastalığı, HIV enfeksiyon, çinko takviyesinin bağışıklık fonksiyonunu ve enfeksiyonlara karşı direnci geri yükleyebileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, çinko ile dikkatli bir şekilde doz almak önemlidir, çünkü aşırı seviyeler bağışıklığı baskılayarak tam ters etkilere sahip olabilmektedir.
Demir/Ferritin
Demir, bağışıklık sisteminde ve enfeksiyonlara karşı dirençte önemli bir rol oynayan başka bir besindir ve şunları üretmek için etkilidir:
• Beyaz kan hücreleri
• Sitokinler
• Mikropları öldürmek için gerekli reaktif oksijen türleri
Demir eksikliği bağışıklık fonksiyonuna müdahale etmektedir, vücudun viral ve bakteriyel enfeksiyonlarla savaşma yeteneğini azaltan Th1’den Th2’ye doğru bağışıklık tepkisini çarptırabilmektedir. Örneğin, demir eksikliği anemisi çocuklarda daha sık solunum yolu enfeksiyonları ile ilişkilendirilmiştir. Kadın ve çocukların demir eksikliği yaşama olasılığı daha yüksektir. Semptomları yorgunluk, baş ağrısı, soluk cilt, anksiyete ve nefes darlığıdır. Doktorun demir seviyeni kontrol etmek için bazı kan testlerini istemektedir ve bunlar aşağıdaki gibidir:
• Demir ve TIBC (Toplam demir bağlama kapasitesi), bunlar demir eksikliğinin bir göstergesini vermek için birlikte ölçülmektedir.
• Transferrin doygunluğu (% doygunluk), demir ve TIBC seviyelerden elde edilmektedir.
• Ferritin, genellikle vücudun toplam demir depolarının iyi bir ölçüsüdür, ancak vücutta bir enfeksiyon veya iltihaplanma varsa güvenilmez olmaktadır
Demir takviyesinin bazı solunum yolu enfeksiyonlarını önlemede yararlı olabileceğini gösteren çalışmalar vardır. Bununla birlikte, demir eksikliği bazı enfeksiyonlarda bağışıklık tepkisini ve iyileşmeyi engellerken, sıtma veya tüberküloz gibi diğer enfeksiyonlara yardımcı olduğu görülmektedir. Çünkü bazı mikropların gelişmek için aslında demire ihtiyacı olmaktadır. Ayrıca, vücuttaki aşırı demir seviyeleri toksik olabilmektedir, bu nedenle ihtiyaçlara göre en iyi takviye rejimini oluşturmak için doktora gidilmelidir. Demir, bağışıklık sisteminin düzgün çalışması için gerekli olan başka bir besindir. Demir eksikliği, bağışıklık sistemini Th1’den Th2’ye doğru eğerek vücudun bakteriyel ve viral enfeksiyonlarla mücadele yeteneğini azaltmaktadır.
Magnezyum
Magnezyum vücutta bulunan 4. en bol mineraldir. D vitamini aktivasyonu da dâhil olmak üzere 300’den fazla farklı bedensel süreç için gereklidir. Bu nedenle, bir eksiklik bağışıklık sistemi de dâhil olmak üzere sağlığa zarar verebilmektedir. Bazı raporlar magnezyum eksikliğinin viral enfeksiyonlara yatkınlığı artırabileceğini düşündürmektedir. Bu özellikle yaygın magnezyum eksikliğinin ne olduğu ışığında önemlidir. Bir çalışma, ABD nüfusunun % 75’inin diyetlerinde yeterli magnezyum alamadığını tahmin etmektedir. Kötü bir diyete ek olarak, bazı kişi grupları malabsorptif hastalık, diyabet, alkolizm veya yaşlılık gibi diğer nedenlerden dolayı daha yüksek eksiklik riski altındadır. Son olarak, duygusal stres ve stresli aktiviteler vücuttan magnezyum kaybını artırabilmektedir. Düşük magnezyum ile bağlantılı semptomlar iştahsızlık, halsizlik, bulantı, uykusuzluk, sinirlilik, baş ağrısı ve kas güçsüzlüğüdür. Bununla birlikte magnezyum eksikliği oldukça yaygındır. Bu kötüdür, çünkü vücudun bağışıklık yanıtı da dâhil olmak üzere birçok işlem için bu minerale ihtiyacı vardır. D vitamini aktive etmek için magnezyum gereklidir.
Folat
B9 vitamini olarak da bilinen folat, suda çözünür esansiyel vitaminlerdir. Yeni hücreler üretmek için gereklidir ve buna bağışıklık hücreleri dâhildir. Bilim adamları, folat eksikliği olan kişilerin bağışıklık tepkisinde bozulma (çoğunlukla hücre aracılı bağışıklık) olduğunu ve enfeksiyonlara karşı daha hassas olduğunu bulmuşlardır. Büyük ölçekli bir nüfus çalışması, ABD’deki yetişkinlerin % 1’inden daha azının folat eksikliği olduğunu bulmuştur. Bununla birlikte, kadınların % 20’sinde folat yetersizliği vardır. Folat yetmezliği, vücudun en iyi şekilde çalışması için yeterli folatın olmadığı anlamına gelmektedir. Folik asit takviyesi olmayan ülkelerde folat eksikliği daha yüksek olabilmektedir. Düşük folat semptomları halsizlik, yorgunluk, beyin sisi, sinirlilik, baş ağrısı, vurma veya yarış kalp atışı ve nefes darlığıdır. Bu günlerde, folat eksikliğinin nadiren izolasyonda meydana geldiği unutulmamalıdır. Aksine, genellikle B12 vitamini eksikliği gibi diğer besin eksiklikleri ile bulunmaktadır ve bazı durumlarla ilişkilidir. Bu durumlar aşağıdaki gibidir:
• Kötü bir diyet (folat esas olarak taze meyve ve sebzelerde bulunur)
• Alkolizm
• Malabsorptif bozukluklar (örneğin çöl yak hastalığı)
Folatı artırmanın en iyi yolu taze meyve ve sebze alımını arttırmaktır. Pişirme, pişmiş gıdaların folat içeriğinin % 90’ını ortadan kaldırmaktadır. Folat takviyeleri alınması gerekiyorsa, folik asit üzerine 5-MTHF (B9 vitamininin sentetik versiyonu) seçilmelidir, çünkü ikincisi de emilmemektedir. Bununla birlikte bağışıklık hücrelerini üretmek için folat gereklidir. Düz folat eksikliği ABD’de nadirdir, ancak yetersizlik yaygındır. Diyetleri zayıf, alkol kötüye kullanımı veya emilim bozukluğu olan insanlar daha yüksek bir eksiklik riski altındadır.
C Vitamini
C vitamini, hem doğuştan gelen hem de uyarlanabilir bağışıklık tepkisini destekleyerek bağışıklık savunmasına katkıda bulunan önemli bir besin ve antioksidandır. Aşırı aktif bir bağışıklık tepkisi nedeniyle doku hasarını azaltmak için mikrop öldürmeyi artırabilmektedir. Bu nedenle C vitamini eksikliğinin bağışıklığı bozabileceği ve enfeksiyonlara yatkınlığı artırabileceği şaşırtıcı değildir. Günümüzde insanlar C vitamini eksikliğinin geçmişte kaldığını düşünmektedirler. Bununla birlikte, Ulusal Sağlık ve Beslenme Sınavı Araştırmasına göre, ABD’deki yetişkinlerin yaklaşık % 5-17’si C vitamini eksiktir. Özellikle sigara içenler C vitamini eksikliği açısından yüksek risk altındadır. Ayrıca, enfeksiyonlar bağışıklık sisteminin C vitamini gereksinimlerinin artması nedeniyle C vitamini seviyelerini azalmaktadır. C vitamini takviyesinin solunum ve sistemik enfeksiyonları hem önleyebileceğine hem de tedavi edebileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır. Genel olarak, enfeksiyonun önlenmesi daha düşük seviyelerde C vitamini alımı (yani 100-200 mg/gün), bir enfeksiyon sırasında ise vücut önemli ölçüde daha yüksek (gram) dozlar gerektirmektedir.
Peki; Diğer Besin Maddeleri?
Bağışıklık sistemini de etkileyebilecek başka besinler de vardır. Yani A, E, B2, B6, B12 ve selenyum vitaminleri. Bu besinlerdeki eksiklikler gelişmekte olan ülkelerde örneğin A vitamini eksikliği daha yaygın olabilirken, bunların hepsi ABD’de oldukça nadirdir. Örneğin, ABD nüfusunun % 1’inden daha azı A vitamini veya E vitamini bakımından yetersizdir. Bununla birlikte, besin yetersizliği riskinin genellikle yaşla ve belirli sağlık koşullarında arttığı unutulmamalıdır. Örneğin, B12 vitamini eksikliği, genç popülasyonda pratik olarak mevcut olmayan, ancak yaşlılıkta daha yaygın hale gelen eksikliklerden biridir. ABD’deki yaşlıların yaklaşık % 4’ünde vardır.
Selenyum eksikliği, gıda içeriği topraktaki selenyum konsantrasyonuna bağlı olduğundan bölgesel olma eğilimindedir. Bağışıklık sistemi için yapabilecek en iyi şey, beslenme eksikliklerini önlemek için dengeli, sağlıklı bir diyet yemektir. A, E, B2, B6, B12 ve selenyum vitaminlerinin hepsi bağışıklık sisteminde önemli roller oynamaktadır. Bununla birlikte, insanların büyük çoğunluğu diyetleri yoluyla bu besinlerden yeterince almaktadırlar.
Kaynakça:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5091071/
https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(02)91384-9/pdf
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu