Nutuk'un Yazılış Amacı, Okunuşu ve Kitap Haline Getirilişi
Milli Mücadele sürecini ve Cumhuriyet’in kuruluşuna dair olayları ele alan Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet Halk Fırkası umumi reisi sıfatıyla partinin ikinci büyük kongresinin gerçekleştiği 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında toplam 36 saat 31 dakika süreyle okuduğu, daha sonra kitap haline getirdiği söylevidir. Biz de Cumhuriyet dönemi siyaset tarihi için önem arz eden Nutuk'un yazılış amacı, hazırlanış aşaması, kitaplaşma süreci vb. konulara dair merak edilen soruları yanıtlamaya çalıştık.
1. Cumhuriyet tarihin önemli kaynaklarının başında gelen Nutuk nerede, ne zaman ve nasıl sunuldu?
Milli Mücadele sürecini ve Cumhuriyet’in kuruluşunu esas alan Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet Halk Fırkası umumi reisi sıfatıyla partinin ikinci büyük kongresinin gerçekleştiği 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında toplam 36 saat 31 dakika süreyle okuduğu, daha sonra kitap haline getirdiği önemli bir söylevidir. 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışından 1926 yılı ortalarına kadar gelen zaman dilimini kapsayan ve okunacak notlar olarak 506 sayfadan oluşan Nutuk'un büyük bölümü Ankara’da hazırlandı, son bölümleri ve düzeltmeleri ise 1927 yılının Temmuz ayında İstanbul’da gerçekleştirildi.
2. Atatürk’ün Nutuk'u hazırlama amacı neydi?
Nasıl ki evrendeki bütün olgular neden-sonuç ilişkisine bağlıysa, Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk’u hazırlaması nedensiz değildi. Atatürk, bu önemli sunuş metninin hazırlanma gayesini şu şekilde ifade eder: “Senelerden beri devam eden ef‘al ve icraatımızın millete hesabını vermek” şeklindeki ifadeleriyle açıklamaktadır. Ayrıca söylevin öncelikle “inkılâbımızın anlaşılmasında tarihe medâr-ı suhûlet olma” maksadına yöneldiğini, bununla birlikte mâzi olmuş bir devrin hikâyesinde “millet için, gelecek nesiller için dikkat ve teyakkuzu davet edebilecek bazı noktaları tebârüz ettirmek” çabası içinde olduğunu da belirtir. Öz itibariyle 1919’dan itibaren neler yaşandığını tek kalemde toplamak ve milletine aktarmak gayesindeydi. Ancak bununla birlikte şunu da belirtmek gerekir: Nutuk’un yazılış amaçları arasında Atatürk’ün 1925’teki muhalefeti bastırma ve 1926’daki siyasi temizliği haklı çıkarma çabaları olduğu da günümüzde tarihçiler tarafınlar tartışılan bir gerçektir. Bunun olabilmesi için de tarihin yeniden yazılması gerekmektedir. Nutuk’un yazımıyla birlikte bir siyaset adamı olan Mustafa Kemal Atatürk, bir tarihçi kimliğine bürünmüştür.
3. Nutuk nasıl hazırlandı?
Uzun, yorucu ve sabır gerektiren bir çalışmanın ürünü olan Nutuk, Atatürk’ün önderliğinde oluşan bir ekip tarafından derlenip, hazırlandı. Atatürk’ün kaleme aldığı bu detaylı notların bir bütün haline getirilmesi adına girişilen çalışmaya 1927 yılı başlarında başladığı, sağlık sorunları nedeniyle ara verdiği ve İstanbul’da tamamlandığı bilinmektedir. Özellikle şahsına ait özel dosyalardan ve bakanlıkların 1920-1926 yılı arasındaki çalışma özetlerini içeren çok sayıda belgeyi bizzat kendi inceleyip ayırdı ve yazdırdı. Yazma işlemi öylesine yoğun geçti ki kâtiplerden bazılarının bayılmasına yol açtı. Ancak Atatürk, kâtiplerin verdiği arada da boş durmayıp yazdıklarını okutup çevresindekilerle tartıştığı belirtilir.
4. Atatürk Nutuk'ta hangi konulara ağırlık verdi?
19 Mayıs 1919’dan 1926 yılının sonlarına kadar olan sürede Mustafa Kemal Atatürk’ün olaylara ve kişilere bakışını, yeni rejimin durumu, inkılabın süreci, başlangıç ve gelişme safhaları, bu süreçteki tehlikeler, riskler, sonuçlar ve başarılar gibi birçok konunun üzerinde durulmuştur. Bununla birlikte ele alınan konular haliyle Mustafa Kemal’in kendi siyasi anlayışı ve fikirleriyle şekillendi.
5. Nutuk'un sunulduğu tarihin bir önemi var mıydı?
Nutkun 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında sunuluşunun açıkça ortaya konan bir açıklaması olmamakla birlikte yukarıda dediğimiz gibi Cumhuriyetin ilanından sonra muhalif reaksiyonlara karşı muhalefeti sindiren Atatürk, son olarak İzmir Suikast Davası'yla muhalifleri etkisiz hale getirip rahat nefes aldı. Milli Mücadele sonrası Atatürk’ün yakın silah arkadaşlarıyla yollarının ayrılması ve bunların büyük bölümünün aktif siyaset yürüttüğü Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması, İstiklâl Mahkemesi yargı ve uygulamalarına dair eleştirilerin ayyuka çıkması gibi nedenlerden ötürü duyulan rahatsızlık karşısında bir öz savunma girişimi ve şeffaflık göstergesi olarak da görülebilir.
6. Nutuk, içerik açısından klasik bir tarih kitabı olarak değerlendirilebilir mi?
Nutuk için Atatürk’ün sadece hatıralarından oluşan bir kitaptır desek eksik bir ifade kullanmış oluruz. Ancak bütünüyle bir tarih kitabıdır demek de pek doğru olmayacaktır. Ancak şurası kesindir ki, Nutuk, Atatürk üzerinde yapılacak incelemelerin 1919-1927 dönemi için olduğu kadar onun Türk inkılâbını, Cumhuriyet’i gerçekleştirirken izlediği metot ve iktidar kavrayışı açısından temel kaynaktır.
7. Atatürk, hangi eleştirileri Nutuk vasıtasıyla savuşturdu?
Taze kurulmuş yeni yönetim ve egemenlik anlayışı, çeşitli eleştirilerin Mustafa Kemal’in etrafında oluşmasına neden oldu. Bu noktada hazırladığı söylevle kendine yöneltilen, Cumhuriyetin ilanında acele edildiği, bu yapının tek adamlığa yöneldiği, padişahlara verilmeyen yetkilerin cumhurbaşkanına verildiği vb. eleştirilere karşı cevap verdi. Bununla birlikte Mustafa Kemal Atatürk, bu metinlerde, benzeri eleştirileri yapanları “Cumhuriyet karşıtı, millet menfaatinin nerede olduğunu anlamayan, samimi olmayan kişiler” olarak şiddetle kınadı.
8. 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında sunulan Nutuk'un müsveddeleri ne oldu?
15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında tam 36 saat 31 dakika süren Atatürk’ün okuduğu 506 sayfalık nutuk notları ve ilgili belgeler Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatının ardından Ziraat Bankası kasalarında saklandı, daha sonra ise Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi’ne verilerek orada tasnif edildi.
9. Kitap halindeki ilk baskısı ne zaman gerçekleşti?
Milli Mücadele dönemi, Cumhuriyetin kuruluşuna giden süreç ve Cumhuriyet sonrası ilk dönemler hakkında oldukça önemli bir kaynak olan Nutuk’un ilk baskıları üzerinde 1927 tarihi yer almaktadır, ancak basım ve ciltleme işlemleri 1928 yılının Temmuz ayına kadar sürmüştür. İki bölüm halinde Ankara’da 100 bin adet basılan Nutuk’un ilk 2000 adedi lüks baskılıdır ve kenarları altın yaldız çerçeveli olarak 627 sayfadır.
10. Hangi dillere çeviri sağlandı?
Hiç şüphe yok ki Nutuk Türkiye’de olduğu gibi yabancı kamuoyunda da ilgiyle karşılandı. Hata bu ilgi o kadar ileri gitti ki, daha bir kitap halinde yazımı tamamlanmadan yabancı dillerde basılmaya çalışıldı. Nutuk’un Rusça dışındaki yabancı dillerde basılması işi Leipzig’deki K. F. Köhler Yayınevi’ne verildi. İngilizce ve Fransızca baskıları 1929 yılında yapıldı. Rusça’sı 1929-1934 yılları arasında dört cilt halinde “Yeni Türkiye’nin Yolu” adıyla yayımlandı. Kısa süre içerisinde Arapça, Yunanca, Çince, Kırgızca, İspanyolca ve Japonca gibi birçok dile çevrildi. Günümüzde ise bu diller dışında birçok dilde çevirileri mevcuttur.
Kaynakça
Hasan Gürkan, Atatürk’ün Söylev’i Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, cilt.13, sayı.27, 2013
Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2017, İstanbul
Cezmi Eraslan, Nutuk, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.33, 2007
Erik J. Zürcher, “Siyaset Adamı Tarihçi Olunca / Atatürk’ün Büyük Nutuk’u Üzerine”, Savaş, Devrim ve Uluşlaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi (1908 – 1928), İletişim Yayınları, İstanbul 2005
DİĞERLERİ
7 Maddede Adı Kadar Şirin Köy: Şirince
Özgün kırsal mimarisi, köklü tarihi ve kültürel yapısıyla Ege’nin en şirin köylerinden biri olan Şirince köyü, gerek mütevazı yapısıyla, gerek eşsiz doğasıyla gerekse de bünyesinde barındırdığı kurumlarla farklılaşıyor. Günübirlik ziyaretler ve huzur dolu uzun soluklu dinlenmeler için vazgeçilmez arasında yer alan Şirince köyü, başından geçen ilginç hikâye sayesinde dünya çapında tanınıyor.
5 Maddede Korsanlık Hakkında Bilmeniz Gerekenler
Korsanlığa dair bildiğiniz her şeyi unutun. Keza bildikleriniz bütünüyle yanlış olabilir. Belki de “Karayip Korsanları” dahil izlediğimiz korsan içerikli birçok film nedeniyle zihnimizde oluşan korsanlık kavramı büsbütün olumsuz, haydutluk ve yağmacılığa dair bir anlam taşımaktadır. Peki kökleri tarihin eski dönemlerine kadar uzanan korsanlık gerçekten de büsbütün zararlı faaliyetlerden mi oluşuyordu? Tabularınızı yıkacak ve fikrinizi değiştirecek bu yazımızla sizi başbaşa bırakıyoruz.
7 Maddede Zamanın Eskitemediği Ticarethane: Kapalıçarşı
Kapalıçarşı’yı ne bir satıra ne de bir sayfaya sığdırmak mümkün. Modern zamanın ruhuna fatiha okuttuğu çarşı-pazar kültürünün Osmanlı’dan günümüze ayakta kalan dünyadaki en önemli ticaret mirası. Bir yanıyla Doğu’nun mistik yapısı ve estetiğini bünyesinde barındıran, diğer yanıyla da teknolojinin nimetleriyle kendini kuşatan, geçmişi, bugünü ve geleceği birbirine bağlayan egzotik ortam. Osmanlı’daki lonca kültürünün yaşamaya devam ettiği Kapalıçarşı, geçmişte olduğu gibi bugün de altın, gümüş, elmas gibi hammadde ekonomisinin kalbi noktası olmaya devam etmekte.
Matbaanın Osmanlı’ya Geliş Serüveni
İnsanlık tarihinin kırılma noktalarını oluşturan, çağ açıp çağ kapatan ve insanlığı geleceğe taşıyan buluşlar mevcuttur. Bu buluşlardan en dikkat çekicisi ise insanlığın edindiği bilgi ve birikimin sistemli şekilde kayıt altına alınmasını sağlayan ve mevcut bilgilerin paylaşımını kolaylaştırarak bir aydınlanma aracı olan kitapların seri üretimini sağlayan matbaalardır. Ancak ne yazık ki Osmanlı Devleti matbaa tekniğini Gutenberg’in buluşundan yaklaşık 3 asır sonra etkin olarak kullanma kararı aldı. Biz de bu önemli tekniğin Osmanlı topraklarına giriş serüvenini sizler için etraflıca irdelemeye çalıştık.
5 Maddede Osmanlı fikir adamı Prens Sabahattin
Sanayi devrimiyle evrilen toplumsal ve ekonomik düzen başta Avrupa olmak üzere birçok kıtada ve ülkede tesirini göstererek kitleleri ve devletleri zorunlu bir değişime tabi tuttu. Bu değişime ayak uyduran ülkeler ekonomi, eğitim, teknoloji, toplumsal vb. alanlarda önemli derecede yol alırken, değişime ayak uyduramayan devletler ise birer birer yıkılmaya yüz tuttu. 200 yıllık modernleşme çabası içerisinde bulunan Osmanlı Devleti’nde kanayan yaraya dönüşen çağa ayak uyduramama sorunu üzerine birçok Türk düşünür fikir ileri sürdü. Bunlardan biri de Batı Avrupa’da yaşamış, oraya dair ekonomik ve sosyolojik gözlemlerde bulunmuş ve kendi fikir dünyasını inşa ederek özellikle eğitim alanındaki düşüncelerini ülkesine taşıma çabasında bulunan Prens Sabahattin’dir.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun