Ahmet Mithat Efendi Kimdir? 1844-1912
1844 senesinde İstanbul’da doğan Ahmet Mithat Efendi, Tanzimat edebiyatı yarıyılında millete okuma zevkini aşılamış gazeteci, romancı ve öykücüdür. İlk öğrenimini Vidin’de, ağabeyinin yanında görmüş olan sanatçı, bir vakit sonra İstanbul’a dönmüş, Mısır Çarşısı’nda çalışmaya başlamıştır. Devlet memuru olmuş, ağabeyinin Niş valisi olmasından sonra onunla Niş’e gitmiş, rüştiyeyi orada bitirmiş, Rusçuk’un Tuna Vilayeti Kalaemi’nde çalışmıştır. Burada […]
1844 senesinde İstanbul’da doğan Ahmet Mithat Efendi, Tanzimat edebiyatı yarıyılında millete okuma zevkini aşılamış gazeteci, romancı ve öykücüdür. İlk öğrenimini Vidin’de, ağabeyinin yanında görmüş olan sanatçı, bir vakit sonra İstanbul’a dönmüş, Mısır Çarşısı’nda çalışmaya başlamıştır. Devlet memuru olmuş, ağabeyinin Niş valisi olmasından sonra onunla Niş’e gitmiş, rüştiyeyi orada bitirmiş, Rusçuk’un Tuna Vilayeti Kalaemi’nde çalışmıştır. Burada iken Mithat Paşa, ona kendi adını vermiştir. Tuna gazetesinin başyazarı olmuş, Mithat Paşa ile Bağdat’a gitmiştir. Bağdat’a gittiği senelerde Zevra adlı gazete çıkarmıştır. Hace-i Evvel’i burada çıkarmıştır, bu kitabın adı kendisine lakap olarak verilmiştir. Daha sonra İstanbul’a dönmüş, basımcılık yaparak kendi kitaplarını basmıştır. Basiret gazetesini çıkarmış, İbret gazetesinde yazdığı bir yazıdan dolayı Rodos’a sürgün edilmiştir. İlk romanlarını ve tiyatrolarını burada kaleme almıştır. Abdülmecid’in tahttan indirilmesinin ardından İstanbul’a dönen sanatçı, Çevirmen-ı Hakikat adlı bir gazete çıkarmıştır. Bu gazetede muhtelif yazı ve romanlar yayımlamış ve böylece millet arasındaki şanını artırmıştır.
Ahmet Mithat Efendi’nin eserleri teknik açıdan cılızdır. Bunu kendisi de bildiği hâlde milleti aydınlatmak ve onlara bir şeyler öğretmek için yazmıştır. Milletin psikolojisini iyi bilen sanatçının anlatımı sade ve sarihtir. Yazı, tenkit, tercüme, gezi, anı, tiyatro, roman ve hikâye gibi bir hayli cinste eser veren Ahmet Mithat’ın 200’e yakın eseri vardır. En fazla öykü ve roman cinsinde eser kaleme almıştır. Sanatçı Batılı anlamdaki ilk hikâye misallerini vermiştir. Bu hikâyelerini 25 kısımdan oluşan Letaif-i Söylenti isimli eserinden toplamıştır. Sanatçı ayrıca ilk yerli roman misalimiz olan Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat’tan sonra ikinci yerli roman misalimiz Hasan Mellah 1874 adlı romanı kaleme almıştır.
Ahmet Mithat Efendi, eserlerinde serüvene, akla gelmeyecek tesadüflere, inanılmaz vakalara, kesintisiz karşılaşılabilecek tiplere bolca yer vermiştir. Eserlerinde ayrıca sosyal meselelere de bolca yer vermiştir. Onun için ahlâk ve sosyal adalet her zaman ehemmiyetli olmuştur.
Ahmet Mithat Efendi’nin bazı ehemmiyetli eserleri şunlardır:
• Felatun Bey ile Rakım Efendi: Ahmet Mithat Efendi’nin Rodos’a sürgün edildiği senelerde kaleme aldığı romanıdır. Eserinde yerli tiple Batılılaşmış bir tipi karşılaştırmıştır. Felatun Bey, Batılılaşmayı yanlış kavramış, şımarık, mirasyedi bir gençtir. Rakım Efendi ise ufak yaşta öksüz kalmış ancak kendi kendisini yetiştirmiştir. Bu kişilik ile kendi yaşamı arasında iletişim vardır.
• Hasan Mellah: Ahmet Mithat Efendi’nin ilk romanı olan bu eser, “Monte Cristo” isimli romana nazire olarak yazılmıştır. Romanın ana kişiliği Hasan Mellah’tır. Romanda Hasan Mellah’ın başından geçen serüvenler anlatılmıştır.
• Müşahedat: Ahmet Mithat Efendi’nin kendi edebî fikirlerini yansıttığı romanıdır. Sanatçı bu eserde iyilik ve makûsluğu bir arada yansıtmıştır.
• Henüz On Yedi Yaşında: Bu eser, Ahmet Mithat’ın romantizmden realizme geçişini gösteren ehemmiyetli bir eserdir. Romanda makûs yola düşmüş bir bayanı ele almış ve ona acıyarak ahlâk kaidelerini okuyucuya aşılamak istemiştir.
• Jön Türk: Ahmet Mithat Efendi, bu romanında yarıyılının sosyal hadiselerini kaleme almıştır.
• Avrupa’da Bir Cevelan: Ahmet Mithat’ın İsveç gezisini ve bu geziden edindiği izlenimleri anlattığı eseridir.