23 Temmuz 2022’de DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, son maymun çiçeği salgınını “uluslararası endişe verici halk sağlığı acil durumu” olarak ilan etti. Dr. Tedros’un resmi basın açıklamasına göre, bu karar, 75 ülke ve bölgede bildirilen 16.000’den fazla vakanın yanı sıra beş ölüme ulaşan mevcut maymun çiçeği salgınından kaynaklanmaktadır. Çok fark edilmese de hızla yayılan maymun çiçeğinden nasıl korunulur, nelere dikkat edilmeli, virüsten nasıl kaçınılır?
Emory Üniversitesi’nde tıp profesörü olan Dr. Boghuma K. Titanji, “DSÖ Direktörünün mevcut küresel maymun çiçeği salgınını bir acil durum ilan etme kararını memnuniyetle karşılıyorum” diyor.
“Acil durum çağrısı, maymun çiçeği hastalığının uluslararası öncelik seviyesini yükselteceğini ve şimdiye kadar ne yazık ki eksik olan daha koordineli bir küresel yanıtı harekete geçireceğini umuyorum” diye devam ediyor.
- Bu ayın başlarında, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) son zamanlardaki maymun çiçeği salgınını küresel bir sağlık acil durumu ilan etti.
- 75 ülke ve bölgede 16.000’den fazla maymun çiçeği vakası rapor edilmiştir.
- Monkeypox’un mevcut ölüm oranı %3-6 arasındadır.
- Yakın tarihli bir araştırma, Nisan ve Haziran 2022 arasındaki maymun çiçeği vakalarının %95’inin erkekler arasındaki seks sırasında meydana geldiğini buldu.
- Maymun çiçek hastalığına karşı korunmaya yardımcı olmak için şu anda iki aşı mevcut.
Peki maymun çiçeğinden nasıl korunulur, nelere dikkat edilmeli, virüsten nasıl kaçınılır?
Maymun Çiçeği Nedir?
Monkeypox zoonotik bir virüstür, yani hayvanlardan insanlara bulaşır. Maymun çiçeği taşıyabilen bazı hayvanlar arasında çeşitli maymun türleri, dev keseli sıçanlar, Afrika fındık faresi ve belirli sincap türleri bulunur.
Hastalık, çiçek hastalığını da içeren Orthopoxvirus virüs cinsine aittir. Bu nedenle, semptomları genellikle çiçek hastalığına benzer, ancak çiçek hastalığı kadar şiddetli değildir.
Tıbbi klinisyenler, 1958’de araştırmada maymun çiçeği vakalarını buldular.
Araştırmacılar, hastalığın ilk insan vakasını 1970 yılında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde kaydettiler. O zamandan beri, 11 Afrika ülkesi maymun çiçeği vakaları bildirdi.
Afrika dışındaki ilk maymun çiçeği salgını 2003 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde meydana geldi. Bilim adamları bu olayı maymun çiçeği bulaşmış sokak köpeklerine bağladılar.
Maymun Çiçeği Nasıl Bulaşır?
Daha önce de belirtildiği gibi, maymun çiçeği, enfekte hayvanlardan insanlara geçen bir virüstür. Virüsün bir hayvandan insana bulaşması şu yollarla gerçekleşir:
- enfekte bir hayvan tarafından ısırılmak veya tırmalanmak
- maymun çiçeği olan bir hayvanın etini yemek veya ürünlerini kullanmak
- enfekte bir hayvanın vücut sıvılarıyla temasa etmek
Bir insan maymun çiçeği ile enfekte olduğunda, virüsü başka bir insana şu yollarla aktarabilir:
- uzun süreli yüz yüze temas sırasında solunum damlacıkları
- öpüşme ve cinsel ilişki dahil olmak üzere yakın fiziksel temas
- enfekte bir kişinin enfeksiyöz döküntülerine veya vücut sıvılarına doğrudan dokunmak
- enfekte bir kişinin döküntüsü veya vücut sıvılarıyla temas eden giysilere, yatak takımlarına ve diğer malzemelere dokunmak
Maymun çiçeği yakın temas yoluyla insanlar arasında yayıldığından, Hastalık Kontrol Merkezleri (CDC), kendilerini ve eşlerini virüse yakalanmaktan korumak için cinsel açıdan aktif kişiler için kılavuzlar hazırlamıştır.
New England Journal of Medicine’de yakın zamanda yayınlanan bir araştırma, Nisan ve Haziran 2022 arasında, maymun çiçeği enfeksiyonu olan kişilerin %98’inin gey veya biseksüel erkekler olduğunu ve maymun çiçeği vakalarının %95’inin cinsel bulaşma yoluyla gerçekleştiğini buldu.
Öyleyse, maymun çiçeği cinsel yolla bulaşan bir hastalık mı (STD)? Peki maymun çiçeğinden nasıl korunulur, nelere dikkat edilmeli, virüsten nasıl kaçınılır?
Oxford Salgın Hastalıkları Araştırma Grubu (ERGO) ve Uluslararası Şiddetli Akut Solunum ve Gelişen Enfeksiyonlar Konsorsiyumu (ISARIC) klinik araştırma direktörü Prof. Piero Olliaro‘ya göre, öyle değil.
Maymun çiçeğinin yakın temas durumunda çeşitli yollarla bulaştığını hatırlamanın önemli olduğunu vurguluyor. Buna cinsel ilişki de dahildir, ancak bulaşmanın tek yolu bu değildir.
Virüs sadece cinsel ilişki yoluyla bulaşmakla kalmaz, solunum damlacıkları yoluyla bulaşabilmesi, LGBTQIA+ toplulukları gibi birbirine bağlı toplulukların üyeleri arasında daha kolay bulaşabileceği anlamına gelebilir.
Prof. Olliaro, “mevcut salgının – şimdiye kadar – esas olarak erkeklerle seks yapan erkekleri kapsadığı gerçeği, LGBTQ+ topluluğunun katılımının esas olduğu anlamına geliyor” diyor.
“Bunun, neyin işe yarayacağını belirlemeye yardımcı olmak ve iletim zincirlerini kırmak için gerçekleşmesine yardımcı olmak için diğer benzer durumlarda işe yaradığı kanıtlandı” diye ekledi.
Maymun çiçeği belirtileri nelerdir?
Bir kişiye maymun çiçeği bulaşırsa, semptomları göstermeye başlamadan önceki kuluçka süresi 5 ila 21 gün arasında sürer.
Çoğu insan iki çeşit maymun çiçeği belirtisi yaşar. İlk belirtiler yaklaşık 5 gün boyunca ortaya çıkar ve şunları içerir:
- ateş
- baş ağrısı ve/veya sırt ağrısı
- şişmiş lenf düğümleri
- kas ağrıları
- halsizlik
Ateşi çıktıktan birkaç gün sonra, maymun çiçeği ile enfekte olan kişide normalde bir döküntü görülür. Döküntü sivilce veya kabarcıklara benziyor ve vücudun birçok yerinde görünebilir:
- yüz
- göğüs
- avuç içi
- ayak tabanları
- ağzın içinde
- cinsel organlar ve/veya anüs.
Semptomlar normalde iki ila dört hafta sürer. Monkeypox şu anda %3 ila %6 arasında bir ölüm oranına sahiptir.
Maymun çiçeği nasıl tedavi edilir?
Hastalık tedavisi normalde belirli semptomları tedavi etmek için ilaçları içerir.
Tecovirimat (TPOXX), çiçek hastalığı ve ilgili hastalıkların tedavisi için SIGA Technologies tarafından geliştirilen bir antiviral ilaçtır. SIGA Technologies’in baş bilim sorumlusu Dr. Dennis Hruby‘ye göre, TPOXX, maymun çiçeği tedavisi için onaylanmış tek antiviraldir.
Şimdiye kadar maymun çiçeği enfeksiyonunun tedavisi için TPOXX’u onaylamış olan halk sağlığı kurumları, Avrupa İlaç Ajansı (EMA) ve Birleşik Krallık’taki İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Kurumu‘dur (MHRA).
Amerika Birleşik Devletleri’nde, Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), çiçek hastalığının tedavisi için Tecovirimat’ı onayladı.
Bu nedenle, CDC, klinisyenlerin hem çocuklarda hem de yetişkinlerde maymun çiçeği de dahil olmak üzere tüm ortopoks virüsü enfeksiyonlarını tedavi etmek için tecovirimat kullanmasına izin veren Yeni İlaç (EA-IND) protokolüne sahiptir.
Maymun çiçeğinden nasıl korunulur?
Maymun çiçeği için şu anda iki aşı mevcuttur.
FDA, Imvanex olarak da bilinen JYNNEOS aşısını 18 yaş ve üstü bireylerde çiçek hastalığı ve maymun hastalığını önlemek için onayladı. ABD Sağlık ve İnsan Hizmetleri, Temmuz ayı başlarında JYNNEOS aşısının 2,5 milyon ek dozunun sipariş edildiğini duyurdu.
9 Ağustos’ta FDA, maymun çiçeği riski altındakiler için aşı tedarikini artırmak amacıyla JYNNEOS için acil kullanım izni yayınladı. Doktorların yüksek enfeksiyon riski altında olduğunu düşünmeleri durumunda, JYNNEOS aşısının dağıtımını 18 yaşın altındaki bireylere uygulama izni de veriyor.
EMA yakın zamanda yetişkinleri maymun hastalığından korumaya yardımcı olmak için Imvanex’in kullanılmasını tavsiye etti.
ACAM2000 aşısı sadece bir doz içerir ve bir kişiyi yaklaşık 4 hafta sonra aşılanmış olarak kabul eder. Ek olarak, klinisyenler aşağıdakiler de dahil olmak üzere belirli popülasyonların ACAM2000 aşısını almamasını önermektedir:
- hamile bireyler
- 1 yaşın altındaki bebekler
- çok zayıf bağışıklık sistemi olan insanlar
- kalp hastalığı olanlar
- HIV ve diğer bağışıklık yetersizliği bozuklukları ile yaşayan insanlar
- atopik dermatit/egzama ile yaşayanlar.
Aşılama önemli olmakla birlikte, Prof. Olliaro bunun tam bir çözüm olmayabileceğini vurguluyor.
Erken teşhis ve tedavi kapasitesi de dahil olmak üzere başka önlemlerle desteklenmedikçe aşı tek başına işe yaramayabilir” diyor.
Tıp uzmanları, insanların maymun çiçeğinin yayılmasını önlemeye yardımcı olmak için aşağıdaki adımları atmasını önermektedir:
- Maymun çiçeğine benzer bir döküntüsü olan bir kişiyle yakın ve ten tene temastan kaçının
- Maymun çiçeği olan bir kişiye dokunmuş olabilecek yatak takımlarına, giysilere veya diğer malzemelere dokunmamaya çalışın (kağıt para da bunlar arasındadır)
- Ellerinizi sık sık sabun ve suyla yıkayın
- Bazı Afrika bölgelerinde, bilinen hayvan taşıyıcılarından uzak durun ve hasta veya ölü hayvanlara dokunmayın.
Sağlık ile ilgili en ilgi çekici haberleri buradan takip edebilirsiniz.
- HAMİLELİKTE MERDİVEN ÇIKMAK ZARARLI MI?
- KULAK AKINTISI NEDEN OLUR VE NASIL TEDAVİ EDİLİR?
- AŞIRI KANSIZLIK BELİRTİLERİ, NEDEN OLUYOR?
- HAMİLELİKTE YÜRÜMENİN SAĞLIĞA 8 FAYDASI VE UYULMASI GEREKEN İPUÇLARI
- HAMİLELİK TESTİ NE ZAMAN YAPILIR, DOĞRU SONUÇ NE ZAMAN ÇIKAR?
- ELLERİM NEDEN TİTRİYOR? EL TİTREMESİNE NE İYİ GELİR
- GÜNÜM GEÇMEDEN EVDE HAMİLE OLDUĞUMU NASIL ANLARIM
- SEREBRAL PALSİ HASTALIĞI HAKKINDA BİLİNMESİ GEREKENLER
- İLİŞKİ SONRASI HAMİLE KALMAMAK İÇİN NE YAPMALI: ÖNLEMLER, SEÇENEKLER