Koronavirüsün bulaşmasının birinci nedeni damlacık bazlı aktarımdır. Bulaşma büyük ölçüde enfeksiyondan sonraki ilk 7 günde gerçekleşir ve insanlar çoğunlukla hastalık belirtisi göstermeden Covid-19’u yayabilirler. Yani semptomları göstermesen de (yüksek ateş, kuru öksürük, tat ve koku alamama vb.) koronavirüs taşıyıcısı olabilirsin.
Bu yüzden, etrafımızdaki insanlar için potansiyel bir virüs taşıyıcısı olduğumuzun farkında olmalıyız. Ortama öksürüp hapşırarak, hatta sadece konuşarak bile virüsü yayabilirsin.
Konuşurken ağzını birkaç kat peçete veya kağıt havlu ile kapatırsan, damlacıklar karşındaki kişinin yüzüne değil peçeteye yapışır. Bu yüzden, yüz maskeleri virüsün yayılmasının azalmasına yardımcı olur.
Uzmanlar, N95 solunum maskeleri gibi tıbbi sınıf koruyucu ekipmanların sağlık çalışanları için ayrılması gerektiğini savunuyorlar, ancak ABD’deki Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (Centers for Disease Control and Prevention - CDC) yetkililerinin açıklamalarına göre koronavirüsü taşıyanların yaklaşık dörtte birinin semptom göstermediği ve farkında olmadan taşıyıcı olduklarını belirtiyor.
Avusturya gibi bazı Avrupa ülkeleri, Nisan 2020 başlarında Türkiye de bunlara katıldı, süpermarketlerde maske takmayı zorunlu hale getirdi.
Covid-19’dan korunmanın bilinen dört önlem var; titizlikle yapılan testler, hastanın temas ettiklerini izleme (hasta kimlerle görüştü, nerelere gitti?), potansiyel olarak enfekte olmuş kişilerin karantinaya alınması ve kişisel koruyucu donanımların (yüz maskesi gibi) takılması. Bu önemlerin hepsine uyulması virüsün yayılmasını önlemek için çok önemli.
Hastalıklara neden olan virüslerin insandan insana damlacıklar tarafından taşınması karmaşık ve az araştırılmış bir konudur. Damlacıklar, boyutlarına göre kabaca iki kategoriye ayrılır.
10 um (mikrometre) çapın altındaki damlacıklar, yani “aerosol”, havada yüzebilecek kadar hafif parçacıklardır. Bu kategoriye “aerosoller” diyelim. Bu küçük aerosoller havalandırma sistemleri veya rüzgarla taşınabilir ve böylece havada bir yerden başka bir yere taşınabilir. N95 yüz maskelerini cerrahi maskelerden farklı kılan şey, aerosolleri durdurmak için tasarlanması ve 0,3 um’dan daha küçük damlacıkların %95’ini filtrelemeleridir.
10 um (mikrometreden) ile 100 um (0.1 mm) arasındaki damlacıklar da ikinci kategoriye giriyor. Bu büyük parçacıklara “sprey damlacıkları” diyelim. Daha ayrıntılı bilgi için bu makaleyi inceleyebilirsin. Bu kategorideki damlacıklar öksürme veya hapşırma ile ağızdan çıktığında çıplak gözle görülebilecek kadar büyük (örneğin 0,1 mm çapında) olabilirler. Yapılan hesaplamalara göre, nefesimizi verirken 0,1 mm’den büyük damlacıklar, havanın nemine ve sıcaklığına bağlı olarak 2 metre çapındaki bir alanda buharlaşabileceği veya bir yüzeye düşebileceği görülmüştür. Fakat öksürme veya hapşırma 50 metre/saniye (hapşırma için) veya 10 m/s (öksürme için) hız ile ağızdan mermi gibi çıkabilir ve damlacıklar 6 metreye mesafeye kadar gidebilir. Bu nedenle, yüz siperi ve yüz maskesi takmana rağmen sosyal mesafelerde 6 metrelik “güvenli mesafe” yeterli olmayabilir.
Covid-19’un viral girişin ana yoluna bulaşması, buruna inen viral giriş reseptörünün ACE2’nin en yüksek olduğu büyük damlacıklar yoluyla mümkündür. Bu, fiziksel bir bariyer sağlayan basit maskeler tarafından zaten etkili bir şekilde engellenebilir.
Küçük damlacıkları (aerosolleri) filtrelemek için ev yapımı maskeler, cerrahi maskeler ve FFP2 (N95) solunum maskeleri kullanılabilir. Van der Sande ve arkadaşlarının yaptığı araştırmadaki Tablo 2’de PF (koruma faktörü) değerlerinden hesaplanan 100 damlacık kaynağına göre ölçeklendirilme yapılmıştır. Testin başlangıcındaki koruma ev yapımı maske ve cerrahi maske için benzer, ancak FFP2 için korumanın iki kat fazla olduğu görülmüştür.
Maske standartları kafanı karıştırıyor olabilir. N95, FFP1, FFP2, FFP3, P2 veya cerrahi maske? Maske tipleri, maske derecelendirmeleri ve filtreleme partiküllerindeki etkinlikleri değişkendir.
Öncelikle maske türleriyle (veya sertifika türleriyle) başlayalım. Genel olarak, 3 tipte yaygın olarak kullanılan maskeler vardır: tek kullanımlık yüz maskeleri, cerrahi maskeler ve solunum maskeleri.
Maskelerde önemli olan derecelendirmedir ve filtrasyon seviyesini ve diğer özellikleri kapsar. Derecelendirmeler, şirketlerin maskelerini derecelendirmesi için izlemeleri gereken kuralları ve test yöntemlerini belirtirler. Bu standartlar aşağıdaki N95, FFP1 ve FFP2 derecelendirmelerini tanımlar.
Bu kadar çok derecelendirme olmasının sebebi diğer birçok ülkenin de kendi derecelendirme sistemlerinin olmasıdır.
Bağımsız olarak yapılan üç çalışmada, cerrahi maskelerin virüs bulaşmasını önlemede N95 maskeleri kadar etkili olduğu kanıtlanmıştır. Bunun asıl sebebi, herhangi bir maskenin yüz yüze teması azaltabileceğir. Ancak, cerrahi maskelerin de ne kadar koruyucu olduğu henüz kesin olarak bilinmemektedir. Bu nedenle, sosyal mesafe çok önemlidir.
Ventilli bir maskede, dışarıdan içeriye herhangi bir partikül girmez ve maske ile rahat nefes alıp vermek mümkündür. Ancak, Covid-19 taşıyan bir kişi ventilli maske takıyorsa boşluktan hava çıkışı olacağı için diğer insanları yeteri kadar korumayabilir.
Yapılan testlerde, evde yapılan maskelerin de virüs boyutundaki parçacıkların bir kısmını filtreleyebildiği görülmüştür. Evde yapılan maskeler, virüsleri filtrelemede cerrahi veya N95 maskeleri kadar etkili olmasalar da, yine de bir miktar koruyuculuk sağlayabilirler. Ayrıca yüz yüze teması da azaltabilirler.
Yüz maskesi takan, Covid-19 taşıyan veya taşıdığının farkında olmayan bir kişi, elini yıkamadan maskenin dış yüzeyine dokunup çıkarırsa ve daha sonra elini gözüne veya ağzına götürürse virüsü kapma veya bulaştırma olasılığı çok yüksektir. Bu insan hasta olmasa da, Covid-19’dan korunacağım derken daha hızlı virüsü kapabilir. Aynı şey koruyucu eldivenleri kullanırken de geçerli. Örneğin, eldiven ile paraya dokunup daha sonra arabanın anahtarına, cüzdanına, kapı kollarına dokunduğunda virüsü oraya bulaştırıp ve daha sonra bilmeyen bir kişiye geçmesine neden olabilirsin.
Evde kendi yüz maskeni yapsan da veya bir tane satın alsan da, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), maskeyi kullanırken ve atarken aşağıdaki maddeleri göz önünde bulundurmanı öneriyor:
Maskeler, hasta olmayan bir insan için kısmi bir koruma sağlar. Ancak, en önemlisi hastalığı taşıyan bir insanın diğer insanlara bulaştırmasını en aza indirmektir. Covid-19’u taşıyan insanların semptomları göstermeme ihtimalinin de olduğu düşünüldüğünde insanlar maske takarak toplumu da bilinçlendirebilir ve topluluğun o insanları örnek alarak maske takmalarını teşvik edebilirler. Böylelikle hastalığı taşıyan ve taşımayan insanlar karşılıklı olarak korunmuş olurlar.
Covid-19 semptomlarını gösteren veya göstermeyip sadece taşıyıcı olan bir insan öksürdüğünde (droplet) veya sadece nefes alıp verdiğinde (aerosol) virüs 30 dakika boyunca havada kalabilir.
Aşağıdaki çalışmada cerrahi maskelerin de Covid-19 yayılımını önlediği kanıtlanmış.
The Chinese University of Hong Kong (CUHK) ve Hong Kong Science Park (HKSTP) laboratuvarlarında cerrahi maskelerin yeniden kullanılması için yıkama ve sterilize etme (dış tabakaya %75 alkol püskürtme ve cerrahi maskeyi 60°C sabun su ile yıkama) işlemleri uygulanmıştır. Elektronik mikroskop altında yapılan inceleme sonucunda, cerrahi maskenin dış tabakasının hasar gördüğü, filtrasyonunu ve suya dayanıklı fonksiyonlarını kaybettiği görülmüştür. Orta katmandaki lif de filtrelemeyi olumsuz yönde etkilenmiş ve koruma özelliği kaybedilmiştir.
Su, alkol, bulaşık deterjanı, el yıkama, sabun veya herhangi bir deterjan kullanarak cerrahi maskelerin herhangi bir parçasını yıkamamayı veya sterilize etmemeyi tavsiye ediyor.
Evde yapılan yüz maskeleri, cerrahi yüz maskelerinin yerini tabiki tutmaz. Ancak, piyasada yeteri kadar cerrahi maske kalmadığında B planı olarak ev yapımı maskeler kullanılabilir. Unutma ki, cerrahi maskelerin uygun şekillerde kullanımı ve sosyal mesafe ile virüs enfeksiyonunun önüne geçmek mümkündür.
Kendin yap (Do it Yourself - DIY) yüz maskeleri, Covid-19 salgınının önlenmesi için tıbbi olarak onaylanmış bir maske (örneğin cerrahi maske veya N95 gibi) kadar etkili olmasa da, Hong Kong Üniversitesi Shenzhen Hastanesi tarafından yapılan bir çalışma ile kendin yap maskelerin %80 ila %90 oranında aerosol ve damlacıkların filtrelenmesinde etkili olabileceğine dair kanıtlar sunulmuştur.
Tıbbi olarak onaylanmış maskeler bulamıyorsan, sevdiklerine bakman gerekiyor veya bir hastaya maske bulamıyorsan, evde yüz maskesini nasıl yapacağını bilmende fayda var.
Bu maskeler satın alabileceğin tıbbi maskeler kadar etkili olmasa da, Shenzhen Hastanesi’ndeki araştırma ekibinin yaptığı testlere göre üç katmanlı bir maske belirlendi:
Bilimsel kanıtlar, evde yapılan maskelerin virüs bulaşmasını azaltabileceği yönünde. Lütfen evde kal ve dışarı çıkmaya mecbursan mecbursan maskemini sakın çıkarma! #Masks4All
Her maske, acil durumlarda kolayca temin edilmesi gereken ve tedariğinde sıkıntı olabilecek bir üründür. Evde yapabileceğin maskeler hem ekonomiktir ve hem de yapması kolaydır. Hong Kong Üniversitesi araştırmacılarının çalışmalarını örnek alarak kendi yüz maskeni yapabilirsin.
Evde yapabileceğin yüz maskelerinin su geçirmez dış katmanı, filtrasyon için orta katmanı, nem emici için iç katmanı cerrahi maskelerin üç katlı tasarımı örnek alınarak tasarlanmıştır.
Cambridge Üniversitesi’ndeki araştırmacılar, evde yapılan maskeler için farklı malzemeler test etti. Geçirgenlik verimliliğini ölçmek için farklı materyaller üzerinde Bacillus atrophaeus bakterileri (0.93-1.25 mikron) ve Bakteriyofaj MS virüsü (0.023 mikron boyutunda) ile testler yapıldı.
Testlerde malzemelerin, partiküllerin yüzde kaçını yakalayabildiği ölçüldü ve tıbbi geçerliliği olan cerrahi maskeler ile karşılaştırıldı.
Bilindiği gibi cerrahi maskeler daha iyi performans gösterdi ve 1 mikron boyutlarındaki bakterilerin %97’si maskeden geçmedi. Yine de her bir malzeme parçacıkların en az %50’sini filtreledi. En iyi performans gösteren malzemeler; elektrikli süpürge torbası (%95), bulaşık bezi (%83), pamuk karışımlı gömlek kumaşı (%74) ve %100 pamuklu tişört (%69) oldu.
Yukarıdaki testte 1 mikron büyüklüğünde bakterler kullanıldı, ancak Covid-19 (koronavirüs) sadece 0.1 mikron, yani oldukça küçük. Peki evde yapılan maskeler daha küçük virüs parçacıklarını yakalayabilir mi? Bu soruyu cevaplamak için, bilim adamları 0.02 mikron Bakteriyofaj MS2 parçacıkları (koronavirüsten 5 kat daha küçük) ile testler yaptılar.
Ortalama olarak, evde yapılan maskeler daha büyük bakteri parçacıklarından %7 daha az virüs parçacığı yakaladı. Bununla birlikte, tüm malzemeler virüs parçacıklarının %50’sini veya daha fazlasını yakalamayı başardı (%49 ile eşarp hariç).
Filtrasyon önemli bir faktör olduğu için iki kat kumaş kullanılması ile acaba filtrasyon da iki katına çıkar mı? Bilim adamları, bulaşık bezi, yastık kılıfı ve %100 pamuklu tişört kumaşlarını maskede iki kat olacak şekilde kullanıp yine 0.02 mikron parçacıklar ile testler yaptı.
Genel olarak, iki kat kumaşlar beklenilen sonucu vermedi. Çift katmanlı yastık kılıfının parçacık yakalama oranı %1 artarken, çift katmanlı pamuklu tişört sadece %2 daha az parçacık geçirdi. Yine de ekstra katmana sahip bulaşık bezi %14 daha fazla parçacığı tutmayı başardı.
Bu verilere göre bulaşık bezi ve elektrikli süpürge torbası en iyi performans gösteren malzemeler oldu. Ancak, araştırmacılar bu malzemeleri evde yapılabilecek maskeler için uygun görmüyor.
Nefes alınabilirlik açısından incelendiğinde yastık kılıfı ve %100 pamuklu tişörtün daha iyi performans gösterdi.
Maskenin rahat kullanılabilmesi için rahat nefes alabilmek çok önemlidir. Sonuçta rahatlık, maskeyi ne kadar süre kullanabileceğini de etkiler. Bu nedenle, parçacık geçirgenliğine ek olarak araştırmacılar, her bir kumaş türü için basınç farkını da test ettiler. Böylece, bu kumaşlar ile nefes almanın kolay olup olmadığı öğrenildi. Daha sonra evde yapılan maske malzemeleri ile cerrahi maskelerin nefes alabilirliği karşılaştırıldı.
Her ne kadar bulaşık bezi ve elektrikli süpürge torbası parçacığı daha çok yakalasa da, bu malzemeler ile nefes alabilmek çok zor. İki kat bulaşık bezi kullanılan bir maskede nefes alabilmek cerrahi maskeye göre daha zor. Buna rağmen yastık kılıfı, tişört, eşarp ve ketenlerin nefes alması cerrahi maskeye göre daha kolay oldu.
Parçacık yakalama ve nefes alabilirliğe odaklanan araştırmacılar, pamuklu tişörtlerin ve yastık kılıflarının evde yapılacak maskeler için en iyi seçenek olduğu sonucuna vardılar.
Ayrıca başka bir çalışmada, %100 pamuklu bir çift kumaş ile, küçük partikülleri (koronavirüsten 5 kat daha küçük) yakalamada %70 verimli olduğu belirtiliyor.
Peki maske yaparken kullanabileceğin başka malzemeler var mı? Cambridge Üniversitesi’ndeki araştırmacılar ortak bir materyal olarak kağıt havluyu öneriyorlar. Kağıt havlu ile yapılan maskelerin mikron altı partikülleri ne kadar iyi yakaladığını aşağıda inceledik.
Kağıt havlu, kriz ve kıtlık dönemlerinde ev yapımı maskeler için etkili bir malzeme olabilir mi? Kağıt havlular bu anlamda Pekin’deki Akıllı Hava Test Laboratuvarı’nda test edildi.
Tek ve çift kat kağıt havluların 0,3 mikrona kadar parçacıkları filtrelemesini test etmek için Met One marka parçacık sayacı kullanıldı. Parçacık sayacı bir dakika boyunca çalıştı ve kağıt havludan geçen toplam partikül sayısı ölçüldü.
Tek bir mutfak kağıdı tabakası sadece %23 oranında parçacıkları yakalayabildi. Ekstra bir katman eklenmesi, parçacık yakalamayı sadece %33’e yükseltti.
Daha büyük, 2.5 mikron, partiküller için kağıt havlu daha iyi performans gösterdi ve büyük parçacıkların %52’sini yakaladı.
Yapılan araştırmalara göre evde yapılan maskeden daha çok partikül geçebiliyor, ancak yüze daha iyi oturan maskeler daha az parçacığın geçmesine izin veriyor. Bu, testlerde havluların ve kumaşların N95 maskelerinden daha düşük puan almasının nedenlerinden biridir.
Her ne kadar cerrahi maskeler (ve muhtemelen evde yapılan maskeler) N95 maskelerinden daha çok partikül geçirse de, enfeksiyon oranları ile yapılan çalışmalar, cerrahi maskelerin virüs bulaşmasını önlemede N95 maskeleri kadar etkili olduğunu ortaya koyuyor. Bununla birlikte, bazı bilim adamları maskelerin parçacık tutmada kısmen yardımcı olduğunu, çünkü yüzümüze dokunmamızı engellediğini belirtiyorlar.
Daha önce de belirttiğimiz gibi araştırmacılar, parçacık yakalama ve nefes alabilirlikte, pamuklu tişörtlerin ve yastık kılıflarının evde yapılan maskeler için en iyi seçenek olduğunu söylüyorlar.
Covid-19’dan korunmak için cerrahi maske veya solunum maskelerine erişemediğin zamanlarda evindeki kumaşlar ile kendi maskeni dikebilirsin. Peki nelere ihtiyacın var?
Dikiş makinen yok ise veya dikmeyi bilmiyorsan bandana ile basitçe maske yapabilirsin. Peki nelere ihtiyacın var?
Bandana veya pamuklu kumaştan maske yapmak için adım adım kılavuz aşağıda.
Etrafta bandana veya kare bir bez parçası yoksa eski bir pamuklu tişörtünü kullanabilir ve dikiş gerektirmeden kolayca maske yapabilirsin.
Peki nelere ihtiyacın var:
Kumaş yerine kağıt havlu ile maske yapmak istiyorsan aşağıdaki malzemelere ihtiyacın var:
Yüz siperi için:
Yüz maskesi için:
Hapşırma veya öksürme ile ortaya çıkan damlacıklardan fiziksel olarak korunmak için bariyer görevi gören yüz siperleri, masaüstü 3D yazıcılarda makul sürelerde (yaklaşık 1 saat) ve uygun fiyatlarda (yaklaşık 5 TL) üretilebiliyor. Yüz siperi üretimi fikri ile tüm dünyada bir anda siperler tasarlanmaya ve hastanelere dağıtılmaya başlandı.
Yüz siperlerini üretip bağışlamadan önce sağlık çalışanlarından tavsiyeler almak ve ürettikten sonra paketlerken hijyen konusunda sıkı kuralları mutlaka göz önünde bulundurmalısın.
Ülkelerin Covid-19 salgınına aldığı önlemleri aşağıdaki videodan izleyebilirsin.
T.C. Sağlık Bakanlığı’nın Covid-19 verilerine buradan ulaşabilir ve Covid-19’a karşı 14 kurala aşağıdaki videodan ulaşabilirsin.
Elinde yüz maskeleri olmayan zamanlar olabilir, ancak kendi maskeni nasıl yapacağını bilerek acil bir durumla başa çıkman mümkün. Kendi yapacağın yüz maskesi, satın alacağın tıbbi onaylı maskeler kadar etkili olmasa da, hiç yoktan iyidir. Sakin kalmak ve yaratıcı olmak, kendi sağlığını korurken aynı zamanda yardımına ihtiyaç duyanlara daha iyi bakmana yardımcı olabilir.