Nasıl tedavi edileceğini öğrenmek için insanlara hastalık vermeli miyiz?
Doğru etik güvencelerle, ‘meydan okumalar’ gelecekteki pandemilere karşı savunma yapabilir mi?
1770’lerde Edward Jenner adında bir İngiliz doktor, sütçü kızların çiçek hastalığına yakalanmadığını fark etti, bu hastalığa yakalanan insanların yaklaşık üçte birinin ölmesine neden olan korkunç bir hastalık.
Benzer ancak daha az şiddetli bir virüs olan sığır çiçeği hastalığına sık sık maruz kalmalarının onları koruyan şey olabileceğini düşündü.
Hipotezini test etmek için bahçıvanının sekiz yaşındaki oğluna sığır çiçeği verdi ve sonra bağışıklık kazanıp kazanmadığını görmek için kasten ona çiçek hastalığı bulaştırdı.
Jenner deneyi başarıyla tekrarladı. Latince inek kelimesinden gelen “aşılama” kısa sürede yaygınlaştı.
Bir çocuğu, hayatta kalacağından emin olmadan ölümcül bir hastalığa maruz bırakmak elbette son derece büyük bir sorumsuzluktu.
Öyle olsa bile, geriye dönüp baktığımızda faydaların çok büyük olduğunu görebiliriz: aşı güvenli ve oldukça etkiliydi.
Bu gerçeği göstermek ve bunu halka duyurmak, sayısız başkalarını da davayı takip etmeye teşvik etti.
Bu, alışılmadık olsa da bir “meydan okuma davası” örneğidir. Bu, doğal enfeksiyonlardan elde edilen verilere güvenmek yerine, bir aşının veya tedavinin etkinliğini test etmek için birini kasıtlı olarak hastalığa maruz bıraktığımız bir araştırma şeklidir.
Jenner’ın zamanından bu yana işler çok değişti, elbette, doktorların hangi hastalıklara neden olduklarını öğrenmeye çalışmak için kasıtlı olarak insanlara patojenleri bulaştırmaları nadir değildi.
Öyle olsa bile, birini bilerek hasta etmenin etik olmayan bir yanı olduğuna dair kalıcı bir his var. Bu şaşırtıcı değil nispeten yakın tarihte bile, bu tür çalışmalara yüzeysel bir benzerlik gösteren tıbbi deneyler yapıldı.
Örneğin, ikinci dünya savaşı sırasında, Japonya, mahkumlar üzerinde deneyler yapmak için bir gizli tesisler ağı kurdu: bazılarına veba ve tetanoz toksini enjekte edilirken, diğerlerine hem bir işkence şekli hem de savaş alanı için ordu cerrahlarını eğitmenin bir yolu olarak uzuvları kesildi.
Nazilerin bilimsel araştırma kisvesi altında işledikleri suçlar iyi bilinmektedir.
Ancak bu zehirli tarih, bilgilendirilmiş rızaya dayalı ve mümkün olduğu kadar güvenli olacak şekilde tasarlanmış katı koşullar altında meydan okuma denemelerinin olağanüstü gücüne karşı bizi kör etmemelidir.
Aşı teknolojisinin ilerlediği ve hayvanlardan insanlara sıçrayan hastalık tehdidinin arttığı bir çağda, tıbbi araştırmaların cephaneliğinde giderek daha önemli silahlar haline gelebilirler.
Riskleri azaltmak için çok şey yapıldı: sıtma araştırmalarını ilerletmek için tasarlanan denemelerin çok güvenli olduğu kanıtlandı, çünkü hastalık artık iyi anlaşıldı ve yakın gözetim altında kolayca tedavi edilebilir.
Tüberküloz için, denemeler gerçek bakteri yerine hafif BCG aşısını kullandı. Solunum sinsityal virüsü (RSV) için araştırmacılar, ciddi hastalık riski düşük olan yetişkinleri işe aldı.
Bu deneyler şimdiden çok sayıda aşı adayını azalttı ve bileşenlerinin rafine edilmesine yardımcı oldu. Onların yardımıyla, dünya yakında her yıl yüz binlerce insanı öldüren sıtmaya karşı iki etkili aşıya ve ölüme neden olan RSV’ye karşı ilk aşılara sahip olacak.
Ancak tüm hastalıklar bu hastalıklar gibi değildir. Gönüllülerin karşılaşabileceği tehlikeleri her zaman bilemeyiz; her zaman hazır tedavilerimiz olmuyor.
Bir kişi, ölçülmesi zor olan risklere nasıl rıza gösterir? Bu riskleri aldıkları için nasıl tazmin edilmelidir?
Elbette, bu sorulardan tamamen kaçınabilir ve diğer araştırma türlerine güvenebiliriz.
Ancak bu her zaman işe yaramaz: bazen hayvanlar üzerinde yapılan testler yanıltıcıdır ve bilgi vermez çünkü hastalık insanlarda olduğu gibi gelişmez.
Zika’ya karşı bir aşının etkinliğini inceleyenler gibi insan denemeleri için, tek bir çalışma yapmak on binlerce insan ve birkaç yıl alabilir, çünkü plasebo grubundaki katılımcıların yalnızca bir kısmı hastalığı geliştirecektir.
İlacın veya aşının ne kadar fark yaratacağını görmeyi zorlaştırıyor.
Buna karşılık, meydan okuma denemeleri, çok daha az gönüllüyle haftalar içinde derinden bilgilendirici olabilir.
Ve oranlar şaşırtıcı derecede yüksek olabilir. Gönüllülerin bir patojen enjekte edildikten sonra karşılaşabilecekleri riskleri kavramak bizim için kolaydır, ancak her gün kaç kişinin hastalıktan muzdarip olduğunu ve bir tedavi veya aşı geliştirilip uygulamaya konulursa kaç hayatın kurtarılacağını akılda tutmak daha zordur.
Covid-19 salgınını ele alın. Geçen yılın sonunda ölü sayısının yaklaşık 17,8 milyona ulaştığı tahmin edilirken, aşılarla 20 milyonun da kurtarıldığı tahmin ediliyor.
Gelecek yıllarda, umarım milyonları daha kurtaracaklar. Aşıların hafiflettiği acının yükü çok büyüktür ve ne kadar hızlı ulaşırlarsa o kadar iyidir.
Dünyanın dört bir yanındaki araştırmacılar, şans ve inisiyatifin bir araya gelmesiyle Covid aşılarını hızla geliştirebildiler: benzer aşılar zaten geliştiriliyordu; hastalık o kadar yaygındı ki insanları çalışmalara dahil etmek kolaydı; ve araştırma, büyük ölçüde iyi finanse edildi ve küresel bir acil durum olduğu için yüksek öncelik verildi.
Durum böyle olmasaydı, çok zor durumda olurduk tıpkı yüzlerce yıl önceki doktorlar gibi, anlamadığımız ve yenemeyeceğimiz, baş döndürücü bir tehditle karşı karşıya kalırdık.
Mevcut ve gelecekteki tehditlerden mümkün olduğunca korunduğumuzdan emin olmak için, zorlu denemelere musallat olan damgayı ortadan kaldırmaya çalışmalı ve onları araç setimizin daha tanıdık bir parçası haline getirmeliyiz.
Hastalığa bulaşmak için gönüllü olma eyleminin oldukça tuhaf ve pervasız bir şey olmadığını düşünseydik ne olurdu ?
Gönüllüleri daha çok bir felaket sırasında yardıma koşan ilk müdahaleciler gibi düşünsek?
İtfaiyeciler veya sağlık görevlileri gibi özellikle yüksek saygı göstererek bizim adımıza yaptıkları fedakarlıkları kabul edersek ve onları yalnızca parayla değil, tanınma, uzun vadeli destek ve saygıyla ödüllendirirsek?
Belki de en büyük ödül, çabalarının değerli olduğundan emin olmaktır: Denemeleri açık ve şeffaf olacak şekilde tasarlayarak, onları gerçek bir fark yaratabilecekleri zaman ve yerde uygulayarak ve onlardan mümkün olduğunca çok şey öğrenecek araçları geliştirerek.
Kısacası, milyonlarca olmasa da binlerce hayatı kurtarmalarına yardım ederek…