Petrol halen dünyanın en önemli enerji kaynağını oluşturmaktadır ve bu olgunun önümüzdeki yirmi yıllık dönemde değişmesi beklenmemektedir. Uluslararası Enerji Ajansı'nca yayımlanan 1998 verilerine göre, küresel enerji gereksiniminin %35.7'si petrolden karşılanmaktadır. 1999 verilerine göre toplam 3.445 Mt olan dünya ham petrol üretiminde Orta Doğu %30.7'lık payla ilk sırayı almaktadır. Bunu %28.5 payla OECD ülkeleri izlemektedir.
Ülke bazında ise, Suudi Arabistan 426 Mt ham petrol üretimi ve 12.4'lük payla ilk sırada yer almaktadır. Suudi Arabistan'ı 355 Mt üretim ve %10.3'lük pay ile Amerika Birleşik Devletleri ve 303 Mt üretim ve %8.8 pay ile Rusya izlemektedir.
Öte yandan, ABD aynı zamanda dünyanın en fazla petrol tüketen ülkesi konumunda bulunduğundan kendi üretimine ek olarak 490 Mt ithalatı ile petrol ithal eden ülkeler arasında da birinci sırada yer almaktadır. En fazla petrol ithal eden ülkeler arasında ABD'yi 218 Mt ithalatı ile Japonya izlemektedir.
Dünyanın toplam petrol ihracatı 1 922 Mt olarak gerçekleşmektedir. Petrol ihraç eden ülkeler arasında ise Suudi Arabistan 353 Mt ile birinci sırada yer almaktadır. Suudi Arabistan'ı 137'şer Mt ihracat ile Rusya ve Norveç izlemektedir. Irak ise 75 Mt ihracat ile en fazla petrol ihraç eden onuncu ülke konumundadır.14
Petrol Fiyatlarının Artmasına Yol Açan Nedenler
Petrol piyasalarında dalgalanmalar olmaktadır. Ekim 1997'de yaklaşık 20 Dolar olan petrolün varil fiyatı hızla düşmeye başlamış ve Nisan 1998'de yaklaşık 10 Dolar seviyesine inmiştir. Bunun üzerine, OPEC ülkeleri petrol arzının kontrol altına alınması için Nisan 1998'de üretimlerini azaltmayı kararlaştırmışlardır. Dünya petrol rezervlerinin %78'ine sahip olan ve dünya petrol üretiminin yaklaşık %40'ını gerçekleştiren OPEC ülkelerinin (Cezayir, Libya, Nijerya, Endonezya, İran, Irak, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Venezuela) bu kararı Meksika, Norveç ve Oman tarafından da desteklenmiştir. Üretimin günde toplam 4 milyon varil (dünya arzının %5'i) azaltılması şeklinde uygulanan bu kararın sonuçları Nisan 1999'dan itibaren hissedilmeye başlanmıştır.
Buna karşılık, genişleyen Kuzey Amerika ekonomisinin etkisi ve özellikle Asya ekonomilerindeki iyileşmeye paralel olarak küresel talep de 1997 yılından itibaren yılda ortalama 2.0 milyon varil/gün olarak artmıştır. Bir başka deyişle petrol talebindeki artış bu dönemde 2.1 milyar varil olarak gerçekleşmiştir.
Dolayısıyla petrol arz/talep dengesi açık vermiştir. Bunun sonucunda stoklar hızla erimeye başlamış, bu durum kaçınılmaz olarak fiyat hareketleri üzerinde olumsuz etki yaratmış ve fiyatlar Nisan 1999 ayından itibaren hızla yükselmeye başlayarak OPEC tarafından amaçlanan 23-29 Dolar seviyesinin üzerine çıkmış, 30 Doları aşmıştır.
Öte yandan, Orta Doğu'da dengelerin kurulamaması ve İsrail-Filistin arasındaki gerginliğin uluslararası tüm çabalara karşın tırmanarak sürmesi de petrol fiyatlarının kısa dönemde düşmesi yönündeki beklentileri olumsuz bir şekilde etkilemiştir. Esasen geçmişte de Orta Doğu'daki siyasi veya askeri kriz dönemlerinde petrol piyasalarının olumsuz etkilendiği görülmüştür. 1973 yılından bu yana anılan bölgede yaşanan dört önemli kriz de -1973 Arap-İsrail savaşı, 1978/79 İran Devrimi, 1980 İran-Irak savaşı ve 1990/91 Körfez savaşı- petrol arzının düşmesine yol açmıştır. Ancak, sözkonusu dönemlerde, bölge dışındaki petrol üreticisi ülkelerin üretimlerini arttırmaları sonucunda petrol piyasalarındaki krizin 6-9 ay arasında değişen sürelerde aşılabilmesi mümkün olmuştur.
Yüksek petrol fiyatlarının ekonomilere etkisini petrol ithal eden ve petrol ihraç eden ülkeler açısından ayrı ayrı değerlendirmek gerekmektedir. Öncelikle yüksek petrol fiyatları petrol ithalatçısı ülkelerin reel milli gelirlerinin azalmasına yol açmaktadır. Petrol tüketiminin petrol fiyatlarının artış oranı doğrultusunda azaltılması mümkün olamadığından toplam petrol harcamaları artmakta, dolayısıyla diğer harcamalara ayrılan milli gelir miktarı düşmektedir.
Yüksek petrol fiyatlarının milli gelir üzerindeki olumsuz etkisi petrol harcamalarının milli gelir içindeki payına ve ülkenin petrole bağımlılığına oranla değişmektedir. Bir başka deyişle, bir ülkede petrol harcamalarının milli gelir içindeki payı yüksekse ve ayrıca bu ülkenin petrol tüketimini azaltarak diğer enerji kaynaklarına yönelme imkanı kısıtlıysa yüksek petrol fiyatlarının ekonomi üzerindeki olumsuz etkisi artmaktadır.
Öte yandan, yüksek petrol fiyatlarının makroekonomik hedefler açısından ve özellikle yüksek petrol fiyatlarına uyum sağlamak amacıyla yürütülen politikaların sonuçları bakımından da önemli etkileri bulunmaktadır. Öncelikle yüksek petrol fiyatları doğrudan dünya girdi ve temel mal fiyatlarını, dolayısıyla maliyetleri artırmaktadır. Sonuçta toptan ve tüketici mal fiyatları enflasyonu yükselmektedir. Enflasyonla mücadele programlarında da iç talebin kısılması hedeflenmekte, bu amaçla uygulanan politikalar sonucunda yatırımlar ve vergi gelirleri azalmaktadır.
Yüksek petrol fiyatlarının enflasyonu artıran etkisi özellikle yapısal sorunları bulunan ve bütçe açıklarının borçlanma ile kapatıldığı ekonomilerde daha fazla hissedilmektedir. OECD tarafından yapılan değerlendirmelerde Türkiye de yüksek petrol fiyatlarından en fazla etkilenen ülkeler arasında gösterilmektedir.
Buna karşılık, petrol ihraç eden ülkeler açısından durum farklıdır. Yüksek petrol fiyatları bu ülkelerde doğrudan ihracat gelirlerini artırmakta ve dolayısıyla milli geliri yükselten bir etki yaratmaktadır. Örneğin yüksek petrol fiyatlarının Rusya ekonomisine yaptığı olumlu etki dikkate değer görülmektedir. Esasen petrol üreten ülkeler, düşük petrol fiyatlarının kendi ekonomilerine verdiği zararın daha ağır olduğunu, zira ekonomilerinin enerji sektörüne bağımlı bulunduğunu ifade etmektedirler.
Petrol üreten ülkeler ayrıca tüketici ülkelerin petrol ürünlerine uyguladığı ağır vergilerden yakınmakta ve petrol fiyatlarındaki dalgalanmanın bu vergilerden kaynaklandığını ileri sürmektedirler.
Sonuçta, yüksek petrol fiyatları petrol ithal eden ülkelerden petrol ihraç eden ülkelere gelir transferine yol açmakta ve dolayısıyla ülkeler arasındaki gelir dengesizliğini artıran bir etki yaratmaktadır.
Petrol Fiyatları Konusundaki Beklentiler
Dünyada geçtiğimiz dönemde yaşanan politik ve ekonomik değişimler, enerji-çevre etkileşimi konusunda artan duyarlılık ve küreselleşmeyle birlikte ülke ekonomilerinin giderek birbirlerine bağımlı hale gelmesi, ulusal ve uluslararası enerji politika ve stratejilerinde yeni yaklaşımları gerekli kılmaktadır. Bu çerçevede, enerji güvenliğinin sağlanması özel önem arzetmektedir. Enerji güvenliğinin sağlanmasında ise, petrol üreten ülkelerle petrol tüketen ülkeler arasındaki diyalog ve işbirliği önem taşımaktadır.
1973-74 petrol krizinin sanayileşmiş ülkelerde yarattığı şok sonrasında, benzer bir kriz döneminde gerekli uyum politikalarının hızla devreye sokulması ve özellikle ekonomilerin petrole bağımlılığının azaltılması için çeşitli önlemler alınmış ve bu çerçevede 1974 yılında OECD ülkeleri tarafından Uluslararası Enerji Ajansı (UEA) kurulmuştur. Petrol güvenliğinin sağlanması UEA'nın en önemli hedefidir. Bu çerçevede petrol stokları oluşturulması, petrol tüketiminin azaltılması ve gerektiğinde stokların paylaşılmasının sağlanması amaçlanmıştır.
1974 yılından bu yana petrol piyasalarında önemli değişimler olmuştur. Öncelikle petrol piyasalarının küreselleştiği görülmektedir. Buna paralel olarak petrol piyasaları şeffaflaşmakta, genişlemekte ve rekabete açılmaktadır. Ayrıca petrol tüketim kalıpları da değişmektedir.
Bugün enerji ve ekonomi çevrelerini ilgilendiren en önemli konu petrol fiyatlarının ne şekilde değişeceği ve bunun makroekonomik dengeler üzerinde ne kadar etki yapacağıdır. Bu konu enflasyonla ciddi şekilde mücadele eden ülkemiz için de büyük önem arzetmektedir.
UEA da bu olguya paralel olarak kendi evrimini tamamlamıştır. Halen UEA enerji kaynaklarının kullanımı konusunda uluslararası bir bilgi merkezi ve değerlendirme kuruluşu niteliğini taşımaktadır. Bu çerçevede UEA tarafından hazırlanan enerji piyasalarının geleceğine ilişkin projeksiyonlar, ülkelerin enerji stratejilerini belirlemeleri için güvenilir bir kaynak oluşturmaktadır.
UEA tarafından hazırlanarak yayımlanan "World Energy Outlook" başlıklı belge UEA'nın enerji konusunda 2020 yılına kadar olan dönemi kapsayan projeksiyonlarını ve özellikle petrol arz/talep dengesine etkide bulunması beklenen unsurları içermektedir.
Küresel ekonomik büyümenin %3 olarak gerçekleşmesi ve nüfus artış hızının yavaşlaması varsayımından hareketle oluşturulan bir senaryo çerçevesinde hazırlanan sözkonusu çalışmada, petrol ve doğalgaz fiyatlarının 2010 yılından sonra artmasının beklendiği kaydedilmektedir. Ayrıca OECD ülkeleri ile OECD üyesi olmayan Asya ülkelerinin sözkonusu dönemde petrol ithalatına olan bağımlılıklarının artacağı vurgulanmaktadır. Her durumda, dünya petrol kaynaklarının bu dönemde oluşacak talebi karşılamaya yeterli olduğu vurgulanmaktadır.
Her durumda 2020 yılında dünya petrol arzının %40'ını sağlaması öngörülen Orta Doğu OPEC ülkelerinin (Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar) 2010-2020 dönemindeki petrol üretiminin önemine dikkat çekilmiş, ancak yeterli petrol rezervi bulunan sözkonusu ülkelerde gerekli yatırımların zamanında yapılması durumunda üretimin beklenen oranda artmasının sağlanacağı kaydedilmiştir.
Ayrıca, sözkonusu dönemde sektörel bazda petrol talep artışının öncelikle ulaşım sektöründe ortaya çıkacağı ve 2020 yılında dünya petrol tüketiminin %60'ının bu sektörde gerçekleşeceği kaydedilmiştir.
Ülke bazında petrol talep artışının ise, gelişmekte olan ülkelerden ve bu çerçevede özellikle Asya ülkelerinden kaynaklanacağı vurgulanmıştır. UEA, sözkonusu dönemdeki artan petrol talebinin %70'inin bu ülkelerden kaynaklanacağı görüşündedir. Bu da esasen gelişmekte olan ülkelerin petrole ve dolayısıyla petrol ithalatına bağımlılıklarının artacağı anlamına gelmektedir. OECD/UEA tarafından yapılan çalışmalarda, Türkiye de bu ülkeler arasında gösterilmektedir. Dolayısıyla, Türkiye'nin önümüzdeki yirmi yıllık dönemi kapsayan enerji stratejisi makroekonomik dengeler bakımından büyük önem arzetmektedir. Esasen Türkiye'nin yürüttüğü başta Bakü-Tiflis-Ceyhan olmak üzere petrol ve doğal gaz boru hattı projeleri de bu çerçevede özel önem taşımaktadır.
KAYNAKÇA
EĞİLMEZ M. 1996, IMF Dünya Bankası ve Türkiye, İstanbul: Tütünbank.
KOÇ Y. 1999, Sendikacılığın Güncel Sorunları, Türk-İş Eğitim Yayınları.
SÖNMEZ S. 1998, Dünya Ekonomisinde Dönüşüm: Sömürgecilikten Küreselleşmeye, Ankara: İmge Yayınları.
97-99 Petrol-İş Yıllığı, 2000, İstanbul.
Başkent Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi, Türkiye Ekonomisi ve IMF Politikaları.
IMF Stand-by Düzenlemesi, 9 Aralık 1999 Tarihli Niyet Mektubu, TCMB 22 Aralık 1999.
TOBB, Ekonomik Krizden Çıkışta IMF Politikalarının Değerlendirilmesi, 10 Nisan 2002, Ankara.
ATO, Türkiye Ekonomisi ve IMF Paneli.
KARLUK S.Rıdvan, IMF Programının Türkiye ve AB İlişkilerine Etkisi, Anadolu Ü. İİBF.
MUTLU Mustafa, IMF Programlarının Yapısı ve Türkiye’de Etkinliği.
AKTAN C.Can, Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Konfederasyonu Yayını, 2002.
www.imf.org