Hüseyin Nihal Atsız
Yügnek, Semerkand yakınındadır. Ahmed ve babası Mahmud oralıdır. Fakat Ahmed'in yaşadığı zamanı kât'i olarak tayin etmeye imkân yoktur. Dokuzuncu asrın sonlarında yaşamış olan 'Yügnekli Ahmed' adında bir bilgin varsa da bunun bizim Yügnekli Ahmed olması ihtimali zayıftır. Çünkü, Aybet ül - Hakayik'in dili bu eserin dokuzuncu asra ait olmadığını gösteriyor. Yügnekli Ahmed hakkındaki bilgilerimiz daha ziyade menkabe mahiyetindedir: Anadan doğma kör, fakat çok akıllı ve dindarmış. Bagdattan dört fersah uzakta oturur, her gün bu yolu yürüyerek imamı Âzamın dersini dinlemeye gelirmiş. En geride otururmuş. Bir gün İmamı Âzama en çok hangi talebesinden memnun olduğunu sormuşlar. O da hepsinin iyi olduğunu, fakat dört fersahlık yolundan gelen kör Türk'ün bütün talebelere örnek olduğunu söylemiş. Ahmed, öğüt gibi şiirler söylermiş ve bu şiirler Türkler arasında pek yaygın imiş.
Bu rivayetlere bakılırsa Ahmedin pek eski olması icap etmektedir. Çünkü İmamı Âzam sekizinci asır ortalarında ölmüştür buna ise imkân yoktur.
Fakat eserine göre Ahmedin medrese tahsili görmüş, Arapçayı ve İslâmi bilgileri bilen birisi olduğu muhakkaktır.
Eserin dil hususiyetlerine bakılarak hüküm vermek icabederse Kutadgu Biligden biraz sonra yazıldığını kabul etmek icabeder. Çünkü Arapça- Acemce sözler oldukça çok ve eserde İslâm fikriyatı fazladır. Aybet ül- Hakayik, 'Hakikatler heğbesi' demektir. 'Dâd Sipehsâlâr Mehmed Bek' adında bir Türk beğinin adına yazılmıştır. Şimdiye kadar ikisi de İstanbul'da Ayasofya kütüphanesinde olmak üzere iki yazması bulunmuştur. Biri 14552'te Semerkand'da, biri 1480'de İstanbul'da yazılmıştır. Ankarada hâkim İbrahim Efendi adında birisinde bulunan bir nüshada da Aybet ül - Hakayike ait bazı parçalar vardır. Semerkand nüshası daha orjinaldir. Öteki nushadaki birçok yabancı kelimelerin yerine burada Türkçeleri vardır.
Aybet ül -Hakayik feûlün feûlün feul vezninde yazılmış didaktik bir eser olup şu bölümlerden ibarettir:
1- Münacat yani Tanrıya yakarış — 10 beyit gazel tarzında
10 beyit gazel tarzında
(Bu ikisi bir tek manzumedir.)
2- Na't yani peygamber için öğici bir parça ve dört halife medhi
3- Dâd İspehsalâr Mehmed Bek hakkında öğücü bir şiir — 14 beyit gazel tarzında
4- Kitabın yazılmasının sebebi hakkında — 6 beyit gazel tarzında
5- Bilginin faydası ve bilgisizliğin zararı hakkında — 24 beyit dörtlüklerde
6- Dilini tutmak ve bununla yolları hakkında — 24 beyit dörtlüklerle
7- Dünyanın değişkenliği hakkında — 24 beyit dörtlüklerle
8- Cömertlik ve pintilik hakkında — 48 beyit dörtlüklerle
9- Ahlâk yücelikleri hakkında — 19 beyit dörtlüklerle
10- Muhtelif beyitler — 54 beyit dörtlüklerle
11- İtizar ve sonuç — 10 beyit dörtlüklerle
+
______________________________________
242 beyit dörtlüklerle
Aybet ül - Hakayikteki milli unsur, eserin büyük bir kısmını dolduran dörtlüklerdir. Fikir bakımından bedbin ve dini bir eserdir. Kutadgu Biligdeki felsefenin karışık durumundan da ilham almış olabilir. Daha sonraki asırların bazı şairleri tarafından 'Edipler edibi' sayılmasına rağmen edip Ahmed iyi bir şair değildir. Aruz veznini iyi kullanmayışından, bir gazelde aynı kafiyeleri tekrar etmesinden başka lirizmden de tamamen mahrumdur.
Eserin değeri dil bakımındandır. Hakanlı lehçesi dediğimiz Karahanlılar çağı edebi lehçesinin bize kalan tektük mahsullerinden olduğu için mühimdir. Bununla beraber Ahmed, Ttürkler arasında ün salıp evliya sayılmış ve öğüt vadisindeki manzum sözleri yayılmış olduğu için tesiri bakımından mühim bir şahsiyettir.