Filateli Nedir?
Filateli sözü, ilk olarak 1864 yılında Herpin adında Fransız bir koleksiyoncu tarafından ortaya atılmıştır. Herpin Yunanca’ dan aldığı philos ve atelia kelimelerini birleştirerek filateli sözcüğünü türetmiştir. Pulları düzenli olarak toplamaya meraklı kişileri tarif etmekte kullanılan bir terim olan filateli, daha sonraları pulların, tarihi ve kültürel değerleri olan belgeler kabul edilerek, özel metotlarla incelenmeye başlanması ile bilimsel bir kimlik kazanmıştır. Yazının ortaya çıkması, insanların haberleşme isteklerinin oluşması, haberleşmeyi sağlayacak teşkilatların kurulması ve gelişmesi ve bu aşamalardan sonra ortaya çıkan pul.
Pulun ve Filatelinin Tarihi
Posta Hizmetleri Ne Zaman Başlamıştır?
İlk olarak, düzenli çalışan posta hizmetleri Persler tarafından kurulmuştur. Belgelerin taşınması atlı ulaklar tarafından gerçekleştirilirdi. Daha sonra Romalılar ve Yunanlar tarafından da bu usul uygulanmaya başlanmıştır. İmparator Augustus düzgün bir posta teşkilatlanması kurmuştur. Belli bölgelere istasyonlar koyarak, ulakların dinlenip atlarını değiştirmelerini sağlamıştır. Bu dönemlerde posta işlemleri sadece devlete özel olarak uygulanıyordu. Eğer özel kişiler posta göndermek isterse, ekonomik güçleri ile özel ulaklardan yararlanmak durumundaydılar.
1516 yılında, Alman İmparatoru I. Maximilian’ ın sarayında yaşayan Francesco Tasso adında ki İtalyan Prens, Viyana ile Brüksel arasına posta ulaştırma servisi kurar. İki yüzyıl boyunca Tasso ailesi Avrupa’ nın büyük bölümünde posta hizmetlerini işletmeye devam etmişlerdir.
Posta pullarından önce posta damgaları kullanılıyordu. Damgaların kullanımı Fransa’da 16. yüzyılda, Türkiye’ de ise 1842 yılında başlar.Fransa’ da ilk zamanlar zarfların üzerine el ile çizilen haç işaretleriydi. 17. yüzyılda mektubun postaya verildiği yerin ismini taşıyan damgalar kullanılmaya başlandı. Türkiye’ de 1842 yılından 1863 yılına kadar devam eden posta damgaları dönemi Türk posta tarihinin başlangıcıdır. O dönemlerde her posta merkezinin ismini taşıyan posta damgaları bulunurdu.
1837 yılında İngiltere’ de Sir Rowland Hill Posta Hizmetlerinde Reform: Önemli ve pratik yönler ( Post Office Reform: Its importance and practibity ) adında bir kitap yayınlar. Bu reformlardan en önemlileri ;
- Posta ücretini gönderici ödemelidir.
- Bütün mesafeler için bir tek ücret tarifesi uygulanmalıdır.
- Posta ücretleri herkesin yararlanabileceği en düşük ücrete indirilmelidir.
Bunlara ek olarak ücretlerin ödenmesi açısından yeni bir fikir öne sürüyordu. Gönderici, ödeme masrafını resimli küçük bir kağıt satın alarak ödeyecekti. İngiltere Parlamentosunun bu teklifi onaylaması ile pul ortaya çıkmış oldu. 1940 tarihinde kullanılmaya başlayan pulların üzerinde Kraliçe Victoria’ nın resmi bulunuyordu. İlk pullar iki tiptir. İlki siyah renk üzerine basılmıştır ve 1 Penny değerindedir. diğeri ise mavi renklidir ve 2 Pence değerindedir. Bu sistemi ilk benimseyen ülkeler : İsviçre ve Brezilya olmuştur.
İlk Türk Pulları
İlk pullarımız 1863 yılında Tuğralı ismiyle satışa çıkarılmıştır. Bu pullar üzerinde Padişah Sultan Abdulaziz’ in tuğrası bulunmaktadır. Tuğranın altında bir hilal içinde Devlet-i Aliyye-i Osmaniye ( Osmanlı Devleti ) , onun altında ise pulun değeri gösterilmiştir. Belge değeri taşıyan pullar, o ülkenin karakteristik özelliklerini ortaya çıkarır ve birçok yönden ülkeyi tanıtır.
Pulun Bölümleri
- Kağıt : Pulun özel bir kağıdı yoktur. Çeşitli özelliklere sahip kağıtlara basılmıştır.
- Basım: Osmanlı pulları ilk zamanlar lithografi usulü ile basılmıştır. Fakat bu teknik ile basılan pullar temizlik ve renk yönünden göze gözükmemiştir. 1913 yılında Edirne’ nin geri alınmasıyla Edirne Hatıra Serisi basımı, ilk defa çelik üzerine kazıma usulüyle ( Taydus yöntemi ) Londra’ da basılmıştır. Bu basım metotlarına ek olarak tipografi ve tifdruk kullanılmaktadır.
- Filigran : Pulların sahtelerinin yapılmasını engellemek için oluşturulan filigran ilk bakışta görülmez. Taklit edilmesi zor bir motiftir.
- Dantel ( Kenar Tırtılı ) : Pulları birbirinden kolayca ayırabilmek için oluşturulmuştur. 1849 yılında Henry Archer adındaki İrlandalı, yapmış olduğu bir zımba makinesi ile bu sorunun üstesinden gelmiştir. Makine ile kağıda düzenli aralıklarla delikler açarak pulların birbirinden kolayca ayrılmaları sağlanıyordu.
- Yapıştırma : Pulun arka yüzüne yapıştırıcı bir madde sürülerek zarfa yapışması sağlanır.
Pulların Biçimleri ve İlginç Bilgiler
Biçim açısından çok çeşitli olan pullar, dörtgen, üçgen, daire de olabilir. İlk hatıra pulu 1896 yılında olimpiyat oyunları nedeniyle Yunanistan’ da çıkarılmıştır. 1924 yılında Fransızlar bir seri hatıra pulu çıkarmışlardır. Dünyanın en büyük pulu 1866 yılında ABD’ de çıkarılmıştır. Boy 9,8 cm en 5,8 cmdir. En küçük pul ise 1873 yılında Kolombiya tarafından çıkarılmıştır. Boy 1, en 1,2 cmdir. Farklı kültür ve özelliklere sahip olan pullar, çeşitli sınıflandırmalarla koleksiyoncular tarafından toplanmakatadır. Pulların ortaya çıkışından kısa bir süre sonra doğan pul koleksiyonculuğu son derece kapsamlı bir meraktır ve büyük bir sabır istemektedir.