İklim değişikliğinin yeni habercileri: Marmotlar
Türk bilimadamı Dr. Arpat Özgül, dünyanın önde gelen bilim dergilerinden birisi olan Nature'da iklim değişikliği üzerine yeni bir makale yayımladı. Nature'ın bu haftaki sayısında "kapak konusu" olarak okurlarına duyurduğu bu araştırmada Dr. Özgül, büyük bir yersincabı türü olan marmotların küresel ısınma sonucu meydana gelen iklim değişikliğinden nasıl etkilendiğini inceliyor.
KAYNAK: ANKA
Geçtiğimiz yıl "iklim değişikliği ve küçülen koyunların sırrı" isimli makalesi ile bilim dünyasında olduğu kadar popüler medyada da yankı uyandıran Imperial College London'da evrimsel demografi üzerine çalışan Dr. Özgül, İngiltere ve Amerikan üniversitelerinden bilim insanları ile ortak yürüttüğü yeni araştırması ile yine dikkat çekti. Nature'ın bu haftaki sayısında "kapak konusu" olarak okurlarına duyurduğu bu araştırmada Dr. Özgül, Kolorado'daki Kayalık Dağlar'da yaşayan büyük bir yersincabı türü olan sarı-karınlı marmotların küresel ısınma sonucu meydana gelen iklim değişikliğinden nasıl etkilendiğini inceliyor.
MARMOTLAR YENİ BİR ÖRNEK OLDU
Dr. Özgül, "Bu araştırmada çevresel değişikliğin yaban hayat popülasyonları üzerindeki etkilerini detaylarıyla nasıl inceleyebileceğimizi gösterdik. Geliştirdiğimiz analitik yöntemleri 33 senelik eşsiz bir araştırmanın verileri üzerinde kullanarak iklim değişikliğinin bir memeli türünün mevsimsel zamanlamasını, fiziksel özelliklerini ve sayılarını nasıl etkilediğini ilk defa detaylarıyla inceledik. Özetle, iklim değişikliği türün mevsimsel zamanlamasını etkiliyor, zamanlamadaki bu değişim ortalama vücut ağırlığını etkiliyor, ağırlıkta görülen artış sağ kalım ve üreme gibi demografik oranları etkiliyor ve bu da ani bir popülasyon artışına sebep oluyor. Bunun yanı sıra, marmotlar, iklim değişikliğinin doğal hayatı nasıl etkileyebileceğini açıkça gösteren yeni bir örnek oldu" dedi.
MARMOTLARIN UZUN KIŞ UYKUSU
Dr. Özgül ve ekibinin üzerinde çalıştıkları tür, sarı-karınlı marmotlar, Kuzeybatı Amerika'da 2000 metrenin üzerinde subalpin bir ortamda yaşıyorlar. Soğuk ve sert geçen 7-8 ay boyunca yeraltına kazdıkları yuvalarda kış uykusuna yatıyor ve bu süreçte vücut ağırlıklarının yüzde kırkını kaybediyorlar. Dr. Özgül bunun nedenini şöyle açıkladı:
"Kış uykusu öncesinde depoladıkları yağ, uzun ve zorlu kış aylarını geçirmelerinde ve sonrasındaki üremelerinde çok önemli bir faktör. Uyandıklarında ise yapmaları gereken çok iş var. Hızla üreyip yavrularını büyütmeli ve bir sonraki kış bastırmadan kaybettikleri kiloları tekrar kazanmalılar. Yani, senenin dörtte birinde koşturup, dörtte üçünü uyuyarak geçiriyorlar."
İklimsel değişikliğin marmotları nasıl etkilediğini sorusuna da Dr. Özgül, "Bir kaç farklı yönden etkiliyor. Kışların gittikçe kısalması sonucu marmotlar kış uykusundan yaklaşık senede bir gün daha erken uyanıyor ve dolayısıyla daha erken yavruluyor. Bunun sonucunda bireyler bir sonraki kış uykusuna kadar daha fazla büyümeye vakit kazanıyor. Bunu gittikçe artan ağustos ağırlıklarında açıkça görebiliyoruz. Kış uykusu öncesindeki ağırlıkta görülen bu artış gittikçe kısalan kışlarla birleştiğinde kış uykusundan daha fazla birey sağ çıkıyor ve ürüyor. Bunun sonucunda ise son 10 sene içerisinde popülasyon büyüklüğünde ciddi bir artış gözlemliyoruz" dedi.
Marmotların iklim faktörlerine gösterdiği tepkisi doğrusal olmadığını vurgulayan Dr.Özgül, şunları söyledi:
"Bizim gözlemlediğimiz kadarıyla değil. Örneğin, erişkin marmotların ortalama beden ağırlıklarında son 33 sene içerisinde aşağı yukarı düzenli bir artış olmasına karşın popülasyon büyüklüğü 2000 yılına kadar normal seyrederken, 2000'den sonra hızlı bir artış gösteriyor. Sanıyoruz ki, marmotların mevsimsel zamanlamasında ve beden ağırlıklarında görülen kademeli değişim belli bir eşiği aştığında ani bir demografik tepkiye yol açıyor. Bu da marmotların çevresel değişikliğe doğrusal bir tepki vermediğini gösteriyor. Bu ani demografik tepkinin altında yatan sebepleri henüz biz de tam olarak bilmiyoruz. Bu konuda detaylı araştırmalarımız devam ediyor.''
Geçen seneki çalışmaları sırasında İskoçya adalarında yaşayan Soay koyunlarının ağırlıklarında son 25 senede görülen düşüşü incelediklerini belirten Dr.Özgül, "Bulgularımıza göre, daha ılıman geçen kış aylarını daha fazla koyun sağ atlattığından adadaki koyun sayısı artıyor ve adanın taşıma kapasitesine ulaşıyor. Bu da birey başına düşen besin miktarını azalttığından kuzuların büyümesi yavaşlıyor. Bunun sonucunda koyunların da ortalama beden ağırlıkları düşüyor. Sizin de değindiğiniz gibi, marmotların, hem sayılarında hem de ağırlıklarında artış görüyoruz. Bu iki türün gösterdiği fiziksel tepkideki farklılık oldukça ilginç ve bize önemli bir bilgi sunuyor: Doğal hayatın çevresel değişime gösterdiği ekolojik tepkileri genellemenin zor olduğunu ve tek bir kuralın bütün durumlara uygulanamayacağını gösteriyor. Bunun yanısıra, hayvanların dışyapı özelliklerindeki değişimi incelemenin, bir türün değişen çevre koşullarına vereceği tepkileri anlamamız için ne kadar önemli olduğunu görüyoruz. Bu tür uzun süreli araştırmaların sayısı arttıkça, farklı türlerin gösterdiği tepkiler arasındaki bu ilginç farklılıkları daha iyi anlayabilir ve gelecekteki çevresel değişim hangi türleri nasıl etkiler daha iyi öngörebiliriz" diye konuştu.
MARMOTLAR ÜZERİNDE ÇALIŞILMASI İDEAL
Marmotların üzerinde çalışması çok ideal olduğunu belirten Dr.Özgül, şöyle konuştu:
"Senenin çoğunu kış uykusunda geçirdiklerinden sadece birkaç ay takip etmek yetiyor ve hayvanları kapanlarla yakalamak çok kolay. 1962'den beri her yaz, birçok kolonideki bireyler defalarca yakalanıyor ve özel numaralı küpelerle işaretleniyor. Yakalanan her marmotun cinsiyeti, ağırlığı ve üreme durumu kaydediliyor. Diğer araştırmalar için gerekli olan kan, dışkı ve tüy örnekleri alındıktan sonra hayvanlar geri salınıyor. Toplanan bu veriler yoluyla her bireyin hayatındaki önemli gelişmeler (doğum tarihi, ne zaman yavruladığı, hangi yıl öldüğü) belgeleniyor. Erkek marmotlar için kendi aramızda kullandığımız tabir gerçekten de bu: "demografik gürültü'. Marmotlar haremler halinde yaşadıklarından bizim incelediğimiz kolonilerdeki bireylerin büyük bir kısmı dişilerden oluşuyor. Yavru erkekler birinci yaşlarını doldurdukları an haremin efendisi baskın erkek tarafından pek de nazik olmayan bir şekilde koloniden kovuluyor. Baskın erkeklerin de işi kolay değil, haremlerini sürekli dışarıdan gelecek erkeklere karşı kollamak zorundalar. Bunca kavga gürültü arasında bir erkeğin saltanatı ancak 2-3 yıl sürüyor. Dolayısıyla biz de erkek bireyleri çok kolay takip edemiyoruz. Bu yüzden bu çalışmamızı üzerinde çok daha detaylı veri toplayabildiğimiz dişiler üzerine yaptık. Genelde benzer diğer sistemlerde de popülasyon modellerinin çoğu dişiler üzerine kurulur ve erkekler kuru gürültü kalır.''