This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse.1.Canım. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. onu âdeta tahtie ediyorlar: . bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. Selanik'te mahalle arkadaşı. büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır. Mareşal'in hakkı vardır. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır.1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. M. bizzat Mustafa Kemal'dir. Atatürk. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim. Benim eserim.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir. Erkân-ı Harbiye Reisi. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: . Ancak. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. diyor. bu olur.1. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. Arnavutluk harekâtında. Hareket Ordusunda. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. Ertesi gün. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. bize ders vermek için geliyor. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir. Arkadaşı Binbaşı M. filozof.kitap yazıdır. Đstanbul Harbiye mektebinde. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Mustafa Kemal. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir. bunun aksi ayıptır.'' (*) Đşte bu hatıra M. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar. Onunla şakalaşmaları. Mareşal'in bulunduğu salona giderken. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir.Efendim. Selanik'te hep beraber Sayfa 3 . kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. 11. bir hasbihal havasını vermektedir. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. diyorlar. Doğuda Muş cephesinde. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde.bu sözlere şu cevabı veriyor: . fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur.Büyük âlim. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır. Bir kere M. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. Paşalar. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde. ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar. Selanik'e gelecektir. Bir de. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. Manastır idadisinde. Salona giriyorlar. sonra Askeri Rüştiye'de. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. Kemal'in kanaatine göre. Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor. Kemal. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır. Çünkü kendisi araziye yabancıdır. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir. O. Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda. ''Bana yardım ediniz'' diyor. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. O günün gecesinde. Mustafa Kemal. Almanyalı Mareşal'in tenkidi. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. bir davet alıyor. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Onun hareketini doğru bulmayanlar. Mustafa Kemal.
S. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s. 1908'in kış aylarından bir gece. Harita. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım. bunu yapacağım. büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur.. Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz.Evet inkılap yapacağız. kâfi sayılmaz. Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir.Bundan sonra ne olacağını. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. 67-78.'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir. binbaşıyı kabul ediyorum. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir. Mustafa Kemal. Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M. ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor. 101 sahifedir. ben son limit olarak. Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine.Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. kendisine daima hatırlatırdı. bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: . benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal. derhal soruyorlar: .'' (S. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer. s. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim. S. düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü.67. Kitap.'' Arkadaşlarından biri. Biz bunu yapabiliriz. 52. tereddüt etmeden. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. O zaman için. şaşırmayız. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile .. Kitabın gayesi.. benim için yoktur. Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları. şu cevabı vermiştir: . mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. bu suale sarih cevap vermeden. kaybetmeyiz.Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal. 2) Zâbitanın.51. kroki ve resim yoktur. Bu.Seni düşünüyorum da. kahkahasını bir türlü yenemeyen. En çok prova edilen oyunlar. Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir. onun için. Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4 . Ben. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. 78-101. vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. üst tarafını yaktıracağım. 5) diyor. Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. Fazlasını yapacağız. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır.kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu. 17 .Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında. 3) Fikr-i taarruz. Bugüne kadar yapılan inkılap.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: . Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: . 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri.. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. Ordu kumanda sicilleri için. Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. Bu çok adamların yerine. 10) Kitap. Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz.Sizler de göstereceğiniz değer. s. Harp. Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir.
Fakat merak etme. Broşür. Fenne. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. Çünkü bu yazılar. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959 Sayfa 5 . işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır). Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir. Sıra ile satır satır. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. 11 Atatürk. ilme. yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır.'' S. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. (S. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür. Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor. Atatürk. Dr. okumuş. M. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. ancak emelleri. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir. kuvve-i maneviye. Atatürk Sofya'da. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. senenin mayısında okuyabildim. Kemal'' yazılıdır. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. Đçinde altı tane resim vardır. Okuyucular. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki. Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. 17). bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. Đlki M. Prof. A. kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir. O. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. Ben de Nuri. Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. XX.'' Bu küçük kitaplar. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. Meselâ: ''Đnsanlar. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır. 32 sahifedir. Doğduğu. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M.Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. Nihayet onun. Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. ''6'' bölüme ayrılmıştır. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber. şu meydana çıkıyor ki.
Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini. bu sanihatın müessiri olabildiğinden.. M. ''önümüzde. KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap. . 1330 tarihinde yazılmıştır. Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. bizi utandırmak. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı.Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum. Bir ordunun. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli. Ben.. teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. harbin. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla. Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6 .kitap Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta.
fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu. evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki. Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu... müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir. dedi.. Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri. Devre-i Meşrutiyetin. alay kumandanı.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir. Halbuki. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu.. Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla. Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından. nereye ve ne için?! Bunu. zevahire rağmen o fırkaya.... o kumanda etmiyordu. bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. 2. Bir alay kumandanına.. Ceplerini karıştırdı.hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 ...'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu. 4. hâlâ. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir. 5. Đşte iki emirname.Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir. birini sabahleyin. Bizden daha büyük hakemler de vardı. . Bu emirleri gözden geçirdim... adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor. beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim...zevat oturuyordu.rica edildi.kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor.. Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle . Biz hakem idik..'' Evet.... yine cevap yok! Sebep?! Sebep. istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor.. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir.. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan.. Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. Evet. ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir... vazifesinin cahilidir. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela. 6..Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret. alayı gidiyordu. alay kumandanının kendisi de bilmiyor. Şimdi. bu hiyanetle tevsim olunur.. Sebep. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak.. 3. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir. Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları.. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı.. Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına.. Sukut-ı hayale uğranıldı... alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği.. Niçin?! Çünkü. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için. çünkü.. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık.. (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. pek acı bir hakikattir.... Sebep... Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. dedi. Fakat... aldığı emrin manasını anlamamıştı. edemezdi. alayını takip Sayfa 7 .. Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır... Sebep. birini gece aldım. Fakat.
kolordularında... Fakat merak etme. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı. Bir gün.. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini.'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı. faal... bir gün. Alayın topçu ateşi altında. kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum... Ne garip halet-i ruhiyedir. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur.. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir. o gidişlerinin muhakkak felakete. sulh ve asayişte. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik. cahil. Ben de. kardeşim. O feryat. Nuri. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Ve en nihayet. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. ''Harpte. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya.. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler. vaziyetin. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben.. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında.. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. Yok. Mesela. eser-i cinnet değildir. muktedir.düşmana hibe edilmiştir. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi.. işte. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi. Biz. burada.. halin. riyadan muarradır. kezalik. Sayfa 8 . kılıcını çekip. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak.. evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar. O halde. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin. dedik. Bir gün. ancak.'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette.. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi.kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. o zaman.. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. hacalete doğru bir gidişti.'' Sonra ne olduğu sizce malumdur. Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. ''bugün için teşebbüs. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı.'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına.. Ve demiştik ki. Yok. Filhakika. işte. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak. felakete.. Đşte.'' Ve istirham etmiştik ki. Yalnız. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde.. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. senin yaralandığın bir muharebede. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda. bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu..
Bingazi'de. bir takıma! Ve sonra. asıl ruh-ı sanatını. Filhakika. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. alay. Halbuki. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. Derne'de. o kahraman arkadaşlar.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana. bana. Ve fakat. ürkenlerdeh daha az ıslatır. . pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. milletin evlatları bir sürü gibi değil. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. burada hitam bulan mukaddemeni. bence. Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit. son safhalarında olsun.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. genç mülazımın. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. kumandan olmaya hazırlanacaktır.Kitabının 24'üncü sayfasında. .Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine. mefkûr netayiç vermez... bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. iddia ederim. Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak. senin kaziyyeni berakis yaparak. ancak her vakit emin. asl'olan! Bunlar. ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim. mekteb-i asli. Bu iddianda ne kadar haklısın. kıtaattır. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. Ve fakat.'' ''Bir zâbit. Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. Mesut tesadüfle.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır. orada. ''Muktazay-ı namus'' budur. Çünki bence. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır. Çünki. ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde. Hatta. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. sanatı namına. o yağmurdan ürkmeyenleri. mektep sıralarında. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman. intisabettiği bölüğün efradı önünde. -2. hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. ben. ancak bu suretle. Humus'ta. Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder.Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman..bir mülâzım bindi. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. diyeceğim. zâbit nedir? sual-i zımnisine. şanlı. o. biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim. kumandan olacaktır.Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında. senin. muharebede yağan mermi yağmuru. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. mülâzım'ın gözlerinde. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. asıl. birkaç satır daha ilave ederek. ancak -o dediğin. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir. başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. Genç mülâzım. ona. pekâlâ okunabiliyordu. Evvela. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname. talim-i sanat edecek. makamının ehli bölük kumandanları.Talimnamelerin. -3Sayfa 9 . Ordu mekteb-i amelisi.. Bence. Bununla muarefe peyda ettik. Tobruk'ta.kitap . makamının ehli tabur. hakiki feyiz verebilecek. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir. Balkan muharebesinin de. . bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir.. Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup. mün fail olmuştur.
Fakat binefsihi olmak şartiyle!. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Ve böyle olduktan sonradır ki. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. hiçbir netice hasıl olamaz!. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. o zaman. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. başka muhakemelerin hükmü olamaz. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. kalb. ancak. elbette yerinde durmak için değil. bir emel. Bu ruh-ı taarruz. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri. Bu kalkış. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. bin yeis. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. Sasebu limanından harbe çıkarken. Napolyon. gaye-i hayalinin. Bu ruh-ı taarruz. familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. ancak.. Bu ruh-ı taarruz. Derhal (Đnisiyatif)in. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. Amiral Togo'larda. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. Musa. 1904 senesinde. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. ancak. fikirleri. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. ''Bin keder. emelleri. Eğer. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan. Şimdi. onlarda bir ruh. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum. -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi.. hariçten. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Bu ise. Đsa. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Sayfa 10 . matlup şekle tahavvüle müstaittir. Ruh'ı taarruzundan sonra. bizim seciyemize. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi. Hülâsa. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. sizden de haber istemem!'' diye yazan.. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. -5Đnisiyatif Nuri. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. Zâbit.
O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel.numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat.. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir.kitap Hakikaten talimnamelerimiz. bunun eczası. Yoksa. Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri. hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. Mesela. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11 . Hatta.fikirlerini. Đşte. bir huruçları haber alınır alınmaz. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. hayat-ı umumiyeleri. meraktan çıkarız. Tarih dahi diyor ki ordular. son safhasına kadar. adet. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır.her şeye rağmen . bu bilgilerin. felakettir. top. Fakat ileri gitmek. bunu yapmaktan geri durmayalım. O halde. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun.Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur. neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede. kuvvetini anlar. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. görülecek iş için adım başında emre. ilk temas eden. nasıl gitmek. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir. kezalik. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki. tüfek. tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. fikirleri. beklemekten iyidir. cüzütam kumandanı.sair yerlerde olduğu gibi . nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. Fakat. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. yapabileceğine kaani'olmak. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar. gürbüz. iyi idare edilmiş görüyoruz. bu hassanın fıkdanından değil. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Büyük. insanı sanatkâr yaptığına. kurunuvustadan numune . serbesti-i hareketleri ezilmemiş. Filhakika. Denilebilir ki . bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. bir kıtanın en büyük kumandanı değildir. alâmeratibihim. onu uzaktan karşılamak ahsendir. Đtalya muharebesinde. elbette gaflet olur. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. mafevkler. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. muharebe ihtimali mevcuttur. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar.Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet. güzel bir yürüyüş emri veriyor. Harekâtı.. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi. cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. bilakis ifratından endişenâk idiler. . Düşmanla temas vukuunda da. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor..'' Talimnamelerimizin. Filhakika.
kalpte aranır. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. kuvveimaneviye.kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir. büyük. zabit. henüz o makama geçmek için. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12 . Malumdur ki bir orduyu terkibeden. Bu makineyi işleten. Fakat. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler. Halbuki kumandan. zabitlerinde. alelûmum. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. Kendiliğinden hareket hassasiyle. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur.. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. yapılacak talimlerin gayesini. Vakıa. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. dimağda. Ve tutulmalıdır. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. Harbde. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. her fert. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. parçalarıdır.. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. taş. buharla müteharrik motorlar değildir. Fakat. Her hareketin. madun yoktur. tatbik olunacak terbiye usullerinin. ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek. -6Bizim. Görülüyor ki. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden. zihayat bir makinenin. Ve nokta-i tatbiki. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. her parçasını harekete getiren vasıta. canlı uzuvları. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki. Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. o da. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur. sinni. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. Son asır ordularını teşkil eden efrat. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir. hududu lazime dahilinde olanıdır. Fakat. her uzviyeti. Daha düne kadar. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti. madun. Amir. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. O vasıta-i tahrik. Bu sebeple bugünkü mafevkler. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. ki bu hususta kolordulara.
Ben.'' ''Mitralyözün ilerisinde. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Suse müfrezeleri. Topçusu yol üzerindedir. Đstihkâmet. el ile imla olunuyor. Şimdi de. Beraase kolu. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. Bugün. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. Çıkamadı. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı. her kabileden mürekkeptir. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim. ikinci tabur.'' ''Düşman. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor. Eşref'ler. Ölürsem. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Fakat. Düşman ricate mecbur edilmiştir. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır.kitap semasında pervazile başlar. Ubeydat kolu.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13 . Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. şark cihetine bir bölük çıkardı. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. bazı cümlelerini. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. Đki kişimiz mecruh oldu. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. istihkar-ı hayat. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir. garp cihetine bir tabur. Ali'ler. Nurettin. Rabat. Bunlardan bazılarının. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır.. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar. Fehmi'ler. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Fuat'lar ve bunların arkadaşları. Hase kolu.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Hüseyin'ler. üzerimize ateş açtı. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. Berveçhiâti bir kaç satırı. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Đsmail Hakkı'lar. Ethem yaralandılar. bu saydığım imzalar üstünde. topçu taburu. Mümtaz'lar. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Nurettin'ler. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. mitralyöz bölükleri. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. birinci tabur.'' ''Askerî. Ailet-i Mensur kolu. Dirse kolu. ''Hacı Emin'ler. Bunun üzerine düşman taburu geriye.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. Ahmet Hamdi'ler. Beş yüz metreye kadar yaklaştım.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. istihkâmlara çekildi. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz. benim de kuvvetimi idare eder. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Şevket'ler.. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Seyit Abdullah sırtlarına. Onlar da ilerliyorlar. Halim'ler.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. takrirler buluyorum. O. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. Rusuhi'ler. Kasım. bu yazılarımız. yanımda Remzi Efendi vardır. Rusuhi. Saffet'ler. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Kıtamız karıştı. Hacı Emin. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. Reşit'ler. Tümsekit. Ve bunların başlarında.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim. notlarıma bakıyor ve orada. Düşmanı takibe devam ediyorlar. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine.
Paris ataşemiliteri. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. inanı. . Makedonya'da.kitap M. kavrayışı. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. Onun. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. çok büyük değerdedir. . kültürü. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. yenileşmiş bulunsa dahi. ''Sehl-i mümteni''in. On Đki Ada'da. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. yorumlanmalıdır. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. mağlup orduyu. olanca lirik. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır. ihtilaller. Libya'da. Kitap. Arnavutluk'ta. böylece. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor.. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği. elejiyak. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. Bulgaristan'da. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. kesin bir kararla. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. benlikleri sürgünler. Fakat Mustafa Kemal'e. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. Uyandırdığı ilgi. şüphesiz ki. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. Bu değer... Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi. köklü ders konuları vardır. Baş hürriyet yiğidi tanılan. güveni. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik. Mustafa Kemal'in sezişi. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey. Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. 1908-1909 tarihi. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir. esefle söyleyeyim ki okumadım. Fakat taşıdığı mana bakımından. Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. hiç değişmez. satirik. belki de en ufağı. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. milletseverlik. ''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14 . Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını. hürriyet kahramanlarından.. Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne. hürriyet kahramanlarından. Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. mesleksever genç subayın. eleştirilmeli. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan. 1913-1914 tarihi de. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. Berlin'e ataşemiliter giden. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır.
esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur. ordu mektebinde. şükran borcudur. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek.. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. öylesine halis uyarış. Tasviri. sanatı namına. Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. mertlik haslatlarını. Fakat takdir edilerek değil. hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir.. . onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. Muş. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. alay vs. itaatta. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık. Nuri Conker'in: ''Bir zabit. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. ancak. hiç vakit geçirilmeksizin. Bu fasıl Mustafa Kemal'in. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir. Namık Kemalvari olan. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. subayın ere. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. Sakarya. görüşteki doğruluk. Tenkitler de. Eli palalı. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları. bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor.. atı önde. gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır.altı fasıl sığdırabilmek. öylesine isabetli kestirip atış. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek. fedakârlık duygularını. fedakârlık ve kahramanlık gibi. kimseye baş eğmez bir adam. Bitlis.. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek.. Cesareti.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle. gayeye dayanır istiyor. emirde. ''Ordu mekteb-i amelisi. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor. fennin. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak.. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup. kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. dertlerini bilmek. Mustafa Kemal. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. doğrusu. Mustafa Kemal gibi. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. rütbesindeki küçüklüğe bakmadan. Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor.. Rapor.. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. bir genç kolağası şöyle dursun. . insanların maddece değil. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır. kendi tarzında. olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. kumandada. meslek sanatının. ancak bu suretle makamının ehli tabur. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. -bir tek sahifede başlayıp biten. Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. gene büyüklükler kaynağı olur. öylesine yüreği kanayarak haykırış.. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir. meziyetleri sayılmakla kalmıyor. Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde. O'nun. . halin. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. hatta bunun son satırlarında. şu bu kayıtlar konmaksızın. Halbuki.. en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl. Herhalde. bence. kahramanlığı şuurlu bilgili. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15 .. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. mukavemeti. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil. sonraları Çanakkale. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. daha Kolağalığından beri.. durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun.
. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş.. Onun manasını beynine hakketmelidir. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü. yerden göğe kadar hakkı vardır. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. Birinci Cihan Savaşı. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması.. Sıvas Kongreleri. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. yerinde durmak için değil. kazandığı zaferle. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor. Erzurum. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. en iftihar duyurucudur. Fakat binefsihî olmak şartıyla. fikre. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır.. isyan gözü ile bakması. Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir.. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi. Sayfa 16 . Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti. elbette. Eğer bizim seciyemize. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest. yabancı baskısına uyarak. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce. onu uzaktan karşılamak yeğdir. Sakarya.. Bu kalkış. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin. yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır.'' ''. o mütâreke. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. Hasbihal'in. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür.. Ve bilinmelidir ki. Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür. şanlı şerefli insanlar olarak şana. Milli Misak. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir.. matluk şekle tahavvüle müstaittir. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin. Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür.. iç vilayetler ayaklanmaları. ''Muharebede yağan mermi yağmuru. . Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış. .Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. bence bütün okul kitaplarına alınacak. milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi.kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. hareket serbestliğinin ezilmemesine. gerekirse biraz geriye çekiliriz. hareketini ağırlaştırırız. Çerkez Ethem ihaneti. makbul derecesinin ölçüsünü. Ve böyle olduktan sonradır ki.. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil. belkemiği saydığım üçüncü faslı. ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar. bir emel. ona. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor.. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için.. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin. milli ayaklanma. o mütâreke içindeki şaşkınlık. bütün insanlık için. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor... ... bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet.
. Mustafa Kemal'in. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar. Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. Hâsılı. izzetinefsini hiç incitmeden. Bununla beraber. Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay.kitap kuvvetini anlar.. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini. kültürlü.. O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!.. ya doğrudan doğruya. bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Nihayet. kimsenin dikkatini çekmedi. Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. işte. Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş. kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. ondan ilk bahseden ben oldum. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. kavrayışlı. Dediğim gibi. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası. Hatta tehâlük gösterdiler. yıllar yılı. Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul. Ümit vapuru. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri. Geriye kalanı da. Đnebolu'ya geçerken. Başvurduklarım arasında yalnız. kalpte arıyor. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. gün gibi açık gösteriyor. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. bu konuda keyfiyeti kemiyete. . Yanılmıyorsam. görülecek iş için adım başında bir emre. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. Đşte. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır. milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''. Daha sonra da. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. çuval aranıp taranmak. Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17 . bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa.
. asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. içinde yaşadığımız yurt. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz. vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim.. . Bizim yolumuzu çizen. Çünkü bu çapı küçük. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. o üzerine aldı. Onun üslubundaki ağır. . bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''. Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır.. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz. ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır... teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini. mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı.1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti.. M.Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I . şüphe yok ki. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum. bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. Bahtiyarım ki. Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları. demiştik''. doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18 . Mesela. Okurları. Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde. ''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini.
her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir. müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri.. 5. adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor..Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret. pek acı bir hakikattir. 4. şüphesiz. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak. Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla. Sayfa 19 .. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı..'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da..... Meşrutiyet devresinin... alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu.... istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor. Sukut-ı hayale uğranıldı. Orduda talim ve terbiye. Biz hakemdik.. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''... serapta su aramak gibidir.Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir.. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım.kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki.. 3.. Vazifesinin cahilidir.. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım.. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak. sen on yıllık askerlik hayatının.. neticesi emir ve kumandada. Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı..'' Evet. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir. kıymetsiz kalmasına. harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli. 2. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri.Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile. Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken. Binaenaleyh...... bizi utandırmak. zamanı gelince. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise. 6... Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun.Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir. ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. ordunun ataletine. binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu. tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak. Selanik'te. . Bizden daha büyük hakemler de vardı. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri.
o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik. -sormak yetkisini haiz zat tarafından... Biz.. Alay Komutanı. dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar. aldığı emrin manasını anlamamıştı.. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil. Niçin. nereye ve niçin? Bunu.. beyan etmek isterim ki. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok.. Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte.. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. ''Đşte. Yalnız. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu. Sayfa 20 .'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin. bir gün. Sebep. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur. Tümen komutanı. vatanım Selanik ve orada anam. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek.'' Yok. yine cevap yok! Sebep?!. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır. ''Birini gece aldım. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık.. Evet. görünüşe rağmen o tümene. Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. faal.. birini sabahleyin.. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu. mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi.. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor. ne olduğu sizce malumdur. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi. O halde. Çünkü. edemezdi..'' Bu emirleri gözden geçirdim. kudretli. teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu. beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu... Sebep.düşmana hibe edilmiştir. Sebep. ''Şimdi'' dedi. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete.... ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. Bir gün. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı.. o kumanda etmiyor.rica edildi. işittim ki. O feryad cinnet eseri değildi. Ceplerini karıştırdı. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken. birincisinin hükmünü iskat ediyordu.. kardeşim. alayı gidiyordu. Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında.. Yok. nereye gidiliyordu? Bu gidiş. Halbuki.. gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. iki emirname!'' dedi. elbette felakete. Đkincisi.kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan.'' Sonra... Filhakika.. Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!.. Ve. tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. Sebep.'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir. bütün akraba ve taallûkatım. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından.'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili.. numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. Bir Alay Komutanı'na.'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs... çünkü. Fakat. hacalete doğru bir gidişti.. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil.
fakat.s. kıt'alardır.''Harpte. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam. bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu. Mes'ut tesadüfle. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. mermilerini istihkar ederek. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır. Bunlar.. Hatta. asl olan. bir Bölüğe!... alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı. makamının ehli tabur. o zaman. alay. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta.. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte. mektep sıralarında. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim.. alayın topçu ateşi altında. Bence asıl. kılıcını çekip. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. milletin evlatları bir sürü gibi değil. vaziyetin. Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı... san'atının asıl ruhunu. bana gücenmişti. Bu cesaretin hayranıyım. ancak bu suretle.. ve daha sonra yayılması. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir.. komutan olacaktır. . ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. Önce. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler. perişan olmasını da önleyemedi. Ben de. subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. bir Takıma!. genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder. Ve fakat. II Sayfa 21 . pala yerine dürbün bulundurulsaydı.. Fakat. . ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu. Fakat merak etme.. makamının ehli bölük komutanları. . burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır. halin. Bu iddianda ne kadar haklısın. maksada ve araziye uygun olarak açılması. yâni karakter. v. Çünkü.kitap . Girit'ten.. Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil.. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda. ben. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır. ve bunun için avcı hattının önünde değil.Ne garip ruh haletidir. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o. orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. Bence. senin kaziyeni ber-aks ederek. lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim. senin burada son bulan başlangıcını.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım. senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım. sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır.'' Yüzbaşının. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım.. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. ve ancak. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. Bununla tanıştık. atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini. komşu kıt'alarla irtibatı sevk.Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. Ordu mekteb-i amelisi. Bir gün sonra. komutanları yetiştirmek sayesinde. şanlı. Genç teğmen. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir..
Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi. hiçbir netice hasıl olamaz!. Fakat binefsihî olmak şartıyla!. matlûp şekle tahavvüle müstaittir. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. fikirleri.'' ''Zabit. Derne'de. Hülasa. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir. maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit. mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir.'' Mukteza-yi namus budur. Musa. Bingazi'de.'' ''Bir zâbit. Bu ise. Halbuki. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. yerinde durmak için değil. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. sanatı nâmına. Şimdi.metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. kalp.. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir.. elbette. Şüphe yok ki.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine.. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda. -o dediğin. Zâbit. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. emelleri. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22 . Ve bilinmelidir ki. Eğer bizim seciyemize. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse..'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak. o yağmurdan ürkmeyenleri. Hunus'ta. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. ancak. Đsa. Ve filhakika böyle olmasaydı. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür. Bu kalkış.'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. ve böyle olduktan sonradır ki. ancak. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi.Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru.kitap . Napoleon. başka muhakemelerin hükmü olamaz.. ancak gaye-i hayalinin. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit.. . ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. . ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. insanları istediği gibi kullanan kuvvet. Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil. bir emel.
fakat her şeye rağmen ileri. 1904 yılında: ''Bin keder. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki. Hatta. Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Büyük. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir.kitap getirecek milletin. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. Fakat. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz. Đşte bu sebepledir ki. . bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri. bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz... bir çıkışları haber alınır alınmaz. hareket serbestlikleri ezilmemiş. elbette gaflet olur. bir yeis.. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor. talimnamelerimiz. yapacağı iş tayin ediliyor. yapacağına kani olmak.'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. Đşte bu. O halde. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor.'' Hakikaten. Bu taarruz ruhu. onu uzaktan karşılamak yeğdir. emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. fikirleri. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. Cenab-ı Hakkın emeli. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır.. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. hüküm verebilecek miyiz ki. emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir. gürbüz. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Bu taarruz ruhu. felakettir. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden. o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. O halde. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür.fikirlerini. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23 . ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. muharebe ihtimali vardır. bir askeri kıt'anın. Uç kumandanı. Bu taarruz ruhu. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir.
Fakat ileri gitmek.. demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. Yoksa. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. gereken haddi aşmamış olanıdır. mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24 . parçalarıdır. Son asır ordularını teşkil eden efrat. bir orduyu terkip eden. beklemekten iyidir. umumiyetle her fert. kuvvetini anlar. meraktan çıkarız. Filhakika. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da.. Bunların her biri. yaşar bir makinenin canlı uzuvları. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki. erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse. bunun eczası. Bu sebepledir ki. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir. Bu makineyi işleten. her uzvunu. ordular. bu hususta Kolordulara. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler.. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. Denilebilir ki. tüfek. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. nasıl gitmek. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. isabetle gösterilmiş olsun.. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler.. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet.kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. maiyet yok. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. üstler bu hassanın yokluğundan değil.'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. Âmir. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. her parçasını harekete getiren vasıta. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki. sayı. Arzusu olan da. matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. Tarih dahi diyor ki. Malumdur ki. kalpte aranır. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır.. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. görülecek iş için adım başında bir emre. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. subaylarında. üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer. top. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur. buharla müteharrik motorlar değildir. ileri veya geri harekette nereden gitmek. O tahrik vasıtası. Fakat büyük. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. Görülüyor ki. Görülüyor ki. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez.
Rüsuhî. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu. Fuatlar ve bunların arkadaşları. Đsmail Hakkılar. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Topçusu yol üzerindedir.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Reşitler. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım. Ubeydat kolu. Halbuki komutan. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar. Birinci Tabur. Fehmiler. Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar.'' ''Mitralyözün ilerisinde. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Mümtazlar. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. Temessükiyet. Kıt'amız. subay. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. takrirler buluyorum. Rüsuhîler. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. Bugün. Şark cihetine bir bölük çakırdı. Onlar da ilerliyorlar.'' ''Düşman.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. Hacı Emin. Đki kişimiz yaralandı. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. Dirse kolu. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Mitralyöz Bölükleri. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. Fakat. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır. Ethem yaralandılar. Topçu Taburu. el ile imla olunuyor. bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır. bu yazılarımız. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. Nurettinler. Hase kolu. Kasım. Đkinci Tabur. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. her kabileden mürekkeptir. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25 . er yetiştirmekte takip olunacak esasların.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Çıkamadı. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum. Hamdiler. Nurettin. Suse Müfrezeleri. VI Bizim. Beraasa kolu. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim.'' Askeri. Hüseyinler. Aile-i Mansur kolu. Ehemmiyete değer bir şey yoktur. Rabat. Fakat.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. itiraf olunmalıdır ki. Halimler. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek.. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık. Aliler. yapılacak talimlerin gayesini. Bunun üzerine düşman taburu geriye. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz. Ben.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. Eşrefler. Aşağıdaki birkaç satırı. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. (Mecmuu zaten iki idi). ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. istihkamlara çekildi. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. tatbik olunacak terbiye usullerinin.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. Ahmetler. Saffetler. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir.
Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim. Saat 10. Dr. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Dr. Niyazi Berkes c Batıcılık. yanımda Remzi Efendi vardır. Düşman ricata mecbur edilmiştir. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof. Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı. 500 metreye kadar yaklaştım. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Dr. Benim de kuvvetimi idare eder. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof. Ölürsem. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26 . Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Đ.'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim.'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Dr. Dr.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık.
Dr.III M. Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof. Dr.I c Đslamcılık Cereyanı .II c Đslamcılık Cereyanı . Dr.kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof. 19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan Sayfa 27 . Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı . Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof.