Afganistan’ın Orta Asya’daki komşuları - Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan - bu ülkeden Batı birliklerinin çeşitli ülkelerden çekilmesini bekliyor; bu ülkelerden çeşitli derecelerde alarma ve karamsarlık duygusu çekiyorlar. Orta Asya cumhuriyetlerindeki durumu istikrarsızlaştırmak. Öyle mi? Washington'dan bir Washington alimi Bayram Balji bu sorunun cevabını sunmaktadır.
Büyük abartı
Bölgedeki tüm ülkeler koalisyon Afganistan'dan ayrıldıktan sonra durumla ilgili endişelerini defalarca dile getirdiler. Örneğin, Özbekistan Cumhurbaşkanı hala 7 Aralık 2012-th, dünya topluluğunu BM'nin himayesinde bir birlik grubu kurmaya çağırdı. Kırgız hükümeti ayrıca ülkelerinin güvenliğine yönelik tüm tehditlerin Afganistan'dan geldiğini ve birliklerin geri çekilmesinin kaçınılmaz olarak kaosa yol açacağını belirtti. Afganistan ile uzun bir sınırı olan Tacikistan, ayrıca 2014'tan sonra neyin beklediğine dair korkularını da dile getiriyor. Afganistan’ı sınırlamayan Kazakistan bile evrensel kaygıları paylaşıyor. Taliban ile 2001’e düştüğü ana kadar sürekli ilişkilerini sürdüren Orta Asya’daki tek devlet olan yalnızca Türkmenistan, özel bir endişe göstermiyor.
Bu endişe, haklı olmasına rağmen, fazlasıyla abartılıyor ve Afganistan’ın sahte tehdidi Orta Asya hükümetleri tarafından kendi amaçları için kullanılıyor.
İlk bakışta, bölgedeki ülkelerin meşru kaygıları var. Bağımsızlıktan bu yana, bu cumhuriyetlerin sorunlarının ve güvenlik tehditlerinin birçoğu Afganistan ile kısmen bağlantılı. Afyon üretiminde dünya lideri Afganistan, bazı narkotik ürünlerini Orta Asya cumhuriyetleri aracılığıyla “ihraç ediyor”. Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan'ın karşı karşıya gelmek istediği radikal İslamcılık, Afgan istikrarsızlığı tarafından kısmen desteklendi ve desteklendi. Özbekistan'ın İslami Hareketi (IMU) Orta Asya'dan sıkıldıktan sonra Afganistan'a sığındı ve hala kabile bölgesinde faaliyet gösteriyor. 10 yıllarında Orta Asya’da büyük terör saldırıları yapmasa bile, teoride, Afganistan’a “sürgün” den önce aktif olduğu Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın güvenliğine yönelik yeni tehditlere atfedilebilir. Kazakistan, Afganistan'dan uzak olmasına rağmen, cihad hareketinin kendi bölgesinde varlığından endişe duyuyor.
Orta Asya devletlerinin liderlerini dinlerseniz, Batı koalisyon kuvvetlerinin geri çekilmesi kesinlikle Taliban hareketini iktidara getirecek ya da en azından Batı kuvvetlerinin Afganistan'da sığınan cihad Orta Asya hareketleri üzerindeki baskılarını kolaylaştıracak. Bu durumun, Özbek, Kırgız ve Tacik rejimlerinde grev yapmanın kolay olacağı Afganistan'ın kuzeyine çıkmalarına izin verecek. Bazı bölgesel uzmanlar, sınırın her iki tarafında aynı etnik grupların ikamet faktörünün, cihadi teröristler için tek başına eldeki gibi göz ardı edilmemesi gerektiğine inanıyor.
Başka bir deyişle, “kirlenme” riski olduğuna inanılmaktadır ve bölge ülkelerinin endişe etme hakkı vardır. Bununla birlikte, durumun dikkatli bir analizi, bu korkuların büyük ölçüde abartıldığını göstermektedir. Cihat tehdidinin “taşması” riskine inananların temel argümanlarının kısa bir analizini yapacağız.
Sınır ve zihniyet tarafından ayrılmış
Afgan sınırının her iki tarafında aynı etnik grup temsilcilerinin ikamet etmesi, İslamcı tehdit için yeterli bir faktör değil. Tabii ki Afgan Tacikleri, Özbekler ve Türkmenler, Tacikistan, Özbekistan ve Türkmenistan'daki meslektaşlarına çok yakınlar. Ancak, dilsel, kültürel ve hatta dini topluluğa rağmen, aynı etnik gruplar arasında on yıllardır ortaya çıkan birçok farklılığın unutulmaması gerekir. Bölgeye Rus İmparatorluğu gelmeden önce aynıdılar, ancak daha sonra tamamen farklı sosyo-politik bağlamlarda gelişti. Orta Asya emirlikleri ve hanlıkların yıkılışı ile Rus kültürü ve daha da çok Sovyet kültürü, Uzbeks, Türkmen ve Tacikleri Amu-Darya'nın zıt yönlerinde birbirinden uzaklaştırdı.
20 yıllarca süren bağımsızlıktan sonra bile, Orta Asya toplumları Afgan toplumundan tamamen farklı hissediyor. Hem seçkin hem de sıradan Özbekistan vatandaşları, Kırgızistan ve Tacikistan, Afganistan'ı olumsuz ve hatta düşmanca algılamaya devam ediyor. Bu olumsuz algı, halkın tansiyonu durumunda, nüfuslarını ülkelerinin muhtemel “Afganizasyonu” ile korkuttuğu rejimleri tarafından desteklenmektedir.
Özbekistan, Afganistan’lı arkadaşlarına inandırıcı bir ilgisizlik örneği sunuyor. Komşu ülkelerde en fazla diaspora sahip olan bölgede en kalabalık olan ülke, etnik kardeşleriyle ve Özbek diasporasının hareketleriyle yakınlaşma politikasına asla sahip değildi. İslam Karimov her zaman Suudi Arabistan, Türkiye ve Afganistan'ın Özbek diasporasının milliyetçi ve İslamcı fikirlerinden şüphelendi. Taşkent ile Afganistanlı Özbek saha komutanı Rashid Dostum arasındaki ilişkiler hiç parlak olmamıştı. Taşkent bu yerel yönetime daima sevgisiz değil, Afgan tehditlerine karşı savunma ihtiyacı nedeniyle her zaman yaklaştı. Rashid Dostum, sık sık Türkiye'de Özbekistan'a göre yaşıyor. Diğer Sovyet sonrası ülkelerden gelen Uzbeks’e gelince, örneğin Kırgızistan’da, İslam Karimov, yalnızca 2010 yazının Oş olaylarında olduğu gibi, yalnızca mücbir sebeplerle ilgileniyor.
Tüm Orta Asya ülkeleri, SSCB'den devralınan sınırlar içerisinde sınırlandırılmış bir bölgeye sahip etnik bir tür boyunca devlet inşası politikasına bağlı kalmaktadır. Diğer ülkelerdeki meslektaşlar, özellikle kasvetli ve barbar Afganistan’da, Sovyet sonrası Orta Asya’nın ilgisini çekmiyor. Bu düşmanlık ve rejimler ve Güney Asya’dan Orta Asya halkı nedeniyle, İslamcı hareketlerin Afganistan’dan gelirlerse Orta Asya halkının desteğine sahip olma ihtimalleri çok düşük.
Radikal İslam fışkırdı
Bu ülkelerdeki dini durumla ilgili politikaları ve Orta Asya toplumlarında farklı İslam biçimleri arasındaki ilişkilerin gelişimini analiz ederken İslamcı bulaşıcılık riski daha da düşük görünmektedir. Her şeyden önce, bu analiz, konumlarını belirlemeye şiddete başvuran radikal İslam'ın, yerel halk arasında hiçbir zaman destek almadığını ve şu anda geri adım attığını göstermektedir. Bu nedenle, Orta Asya'daki en önemli cihad hareketi olan IMU, 2004'ten büyük bir saldırı gerçekleştirmedi. Çok daha az etkili olan Kazak cihad hareketi küçük eylemler gerçekleştirdi, ancak kesin olarak onları işlediklerinin kesin olup olmadığı bilinmiyor. Ek olarak, böyle bir hareketin varlığı hakkında şüpheler var. Orta Asya ülkelerinde popülerlik döneminin ardından Hizbut-Tahrir partisi tarafından temsil edilen radikal olmayan ve cihatçı olmayan bir köktencilik bile, kısmen baskı yüzünden yerel halkın daha çok partiye benzemeyen bu harekete ilgisini kaybettiği için İslami ve Marksist-Leninist anlayış.
Radikal ve köktenci İslam, birçok nedenden dolayı geri çekiliyor. Bunlardan bazıları doğrudan hükümetlerle ve onların dini bir fenomeni yönetme yöntemleriyle ilgilidir. Bu paradoksal görünse de, Orta Asya rejimlerinin baskıları İslamcılığın geri çekilmesine fazla katkı sağlamamış, aksine tam tersine onu beslemiştir. Baskıların çifte etkisi oldu: İslamcılığı azalttılar, ancak bazı durumlarda baskı altında kalan ılımlı Müslümanların radikalleşmesine katkıda bulundu.
Orta Asya'da İslamcılığın evriminde bir başka gerçek de göz önünde bulundurulmalıdır - bu, bir dereceye kadar, İslamcılık ile mücadelede Müslüman nüfuslarının gözünde İslam düşmanları gibi görünmek istemeyecek olan Orta Asya rejimlerinin kendilerini İslamlaştırmasıdır.
Radikal İslamcılığın zayıflamasına neden olan bu “rejimin İslamlaştırılması” nın canlı bir örneği, Orta Asya’daki en Müslüman ülke olan Özbekistan’ın hikayeler ve Müslümanların sayısı. 90’in başlangıcında, Cumhurbaşkanı İslam Karimov milliyetçi muhalefeti ülkeden kovdu, ancak milliyetçi fikirlerinin çoğunu paylaştı. İslamcılık ile ilgili olarak aynı politikayı uyguladı. İslam Karimov'un İslamcı olmadığı, ancak dini faktör üzerindeki kontrolü onu devletin himayesinde İslam'ın canlanmasına ilham veren Müslüman bir lider yapıyor.
Devlet, önemli İslami ibadethaneleri restore ediyor ve hatta İslam Üniversitesi veya küçük medreseler gibi İslam eğitim kurumlarını açıyor. Bu dini politika onu geleneksel Özbek İslamının, özellikle de Tasavvufun saygı duyduğu bir başkan yapıyor. Özbek olmanın müslüman olduğu anlamına gelen Özbekistan'ın Müslüman nüfusunun çoğunluğunun desteğini sağlar; ataları anlamada Müslüman, yani kardeşliğin mirasına saygılı ve saygılı, ılımlı Sünni İslam'ı uygulamak.
Radikal İslamcılığa direnmek için ülkenin bu tür bir gönüllü İslamlaştırması, bir dereceye kadar kendi tarzlarında etnik özelliklerin yaygın olarak bulunduğu yeni ulusal İslam'ı başarılı bir şekilde tanıtan Kırgızistan ve Kazakistan'da uygulandı.
Bu dini politika, Orta Asya rejimlerinin radikal İslamcılığa benzer olabilecek her şeyi aynı anda bastırmasını engellemedi, aşırılıklara rağmen, nüfusun büyük bir kısmının dininin gereksinimlerini yeterince karşılayan ılımlı İslam'ın ilerlemesine katkıda bulundu.
Orta Asya cihatçı hareketlerinin, özellikle de IMU'nun yakın zamandaki çalışmaları, menşe ülkeleriyle ilgilenmediklerini gösteriyor. Bu grup, İslam Karimov rejimini devirmek ve İslami bir halifelik kurmak için ilk hedefinden dolayı hala Taşkent için korkunç bir hikaye. Fakat birkaç yıldır şimdi söylemi ve faaliyetleri doğada daha uluslararası hale geldi. Başka bir deyişle, her iki liderinin hayatına mal olan Taliban ve El Kaide ile yakın çalıştıktan sonra (Namangani 2001'ta öldürüldü ve 2009'ta Yuldashev), Özbek IMU orijinalinden uzaklaşıyor gibi görünüyor gol. Bir dereceye kadar borçlanma amacı ve stratejisini sahiplerinin sahipleri tarafından emilir. Ek olarak, IMU artık Kafkasya'dan, Türkiye'den ve hatta Avrupa'dan gelen Müslümanlar saflarına katılırken, daha fazla Özbek militanı ve hatta Orta Asya olmayanları da var.
Son olarak, Orta Asya'dan gelen tüm cihatçılar, Pakistan ve Afganistan arasındaki sınırda, FATA'da (federal olarak kontrol edilen kabile bölgeleri), Afganistan'ı Tacikistan, Özbekistan ve Türkmenistan'dan ayıran sınırdan uzak olarak konuşlandırılıyor.
Neden korku hikayelerine ihtiyacımız var?
Sovyetler sonrası Orta Asya ülkelerinin rejimleri neden İslamcı tehdidi abartmaktadır? Bu birçok nedenden dolayı ve belli bir siyasi hesaplama ile olur. Ve bu nedenler iki kategoriye ayrılabilir. Bölgedeki tüm ülkeler, Afgan sorunundan az ya da çok etkilenmiş, öncelikle bölgesel ve uluslararası arenalardaki rollerini arttırmak amacıyla İslamcı olanlar da dahil olmak üzere çeşitli tehditler hakkında alarmcı ifadeler kullanmaktadır. Bişkek ve Khanabad'daki ABD askeri üsleri Kırgızistan ve Özbekistan için sağlam bir döviz kaynağıydı. Ancak bu sadece ekonomik ve finansal çıkarlarla ilgili değil. Afganistan mahallesinden, Orta Asya ülkeleri siyasi ve stratejik faydalar elde edebildi.
Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa ve tabii ki Çin ve Rusya gibi bölgedeki tüm ülkelerin dünya süper güçleriyle ilgilendikleri Afgan tehdidi sayesinde. Afganistan'daki savaş sayesinde, bölge ülkeleri ABD ve AB ülkeleriyle düzenli siyasi istişarelerde bulundu. Ancak bölge ülkelerinde korku ve belirsizlik yaratan Afganistan'daki savaşın sona ermesi, bölgesel izolasyondan çıkmalarına ve dünya güçleriyle diyalog kurmalarına izin veriyor. Orta Asya ülkeleri, dünya güçleriyle ticaret yapma kapasitelerini geliştirmek ve uluslararası arenadaki egemenliklerini güçlendirmek için riskleri ve güvenlik tehditlerini içeren Afgan faktörünü kullanmaya devam ediyor.
İç politikada, sözde İslamcı tehdit, iyi tanımlanmış bir amacı olan yerel rejimler tarafından abartılmaktadır. Devletin dayattığı İslam biçimine uygun olarak yaşamak istemeyenlere yönelik baskıya kadar tüm Müslümanlara baskı yapmalarını sağlıyor.
Genel olarak konuşursak, İslamcı sözde tehdit, bölgedeki tüm ülkelerin gerekli reformları süresiz olarak ertelemelerine izin veriyor. ISAF birliklerinin Afganistan'dan aşamalı olarak çekilmesi, Orta Asya'daki en çok tartışılan siyasi olaydır. Ve aslında yerel rejimler tarafından başlatılan bu olayın son derece aktif medya kapsamı, aslında sosyal ve siyasal yaşamın diğer, gerçekten önemli sorunlarını gizlemeye yöneliktir.
Ancak sorunlar, efsanevi “Afgan tehdidi” nden çok daha önemli ve ciddidir, işte bunlar: gücün mirası, kapsamlı yolsuzluk ve etnik milliyetçilik mirası. Beş ülkeden en az ikisi - Özbekistan ve Kazakistan - yakında güçlerini liderlerine devretme problemini çözmek zorunda kalacaklar. Ancak bu soru tabu olmaya devam ediyor, politik bir klan sisteminde rekabetçi, ancak şeffaf olmayan, en şiddetli şiddete yol açabiliyor. Öte yandan, yolsuzluk ve kayırmacılık, nüfusun artık dayanamayacağı bir düzeye ulaştı. Son olarak, tüm ülkeler tarafından Sovyet döneminden ayrı bir şekilde yeni bir ulusal devlet inşa etmek için kullanılan etnik milliyetçilik, şiddetin başlangıcını Orta Asya'daki diğer Müslüman ülkelerdeki kadar keskin olmayan dini aşırılıkçılıktan daha acımasız kılıyor.
* Bu yayın, Fransız Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Merkezi CERI için yazılmış bir makalenin kısaltılmış bir versiyonudur.