2020 yılı Nobel Tıp Ödülü, dünyanın dört bir yanındaki insanlarda siroza ve karaciğer kanserine neden olan ve önemli bir küresel sağlık sorunu haline gelen kanla bulaşan hepatite karşı mücadelede belirleyici bir katkıda bulunan üç bilim insanına verildi.
Harvey J. Alter, Michael Houghton ve Charles M. Rice, yeni bir virüs olan Hepatit C virüsünün tanımlanmasına yol açan ufuk açıcı keşifler yaptılar.
Hepatit A ve B Virüsü
1940’larda, bulaşıcı hepatitin iki ana türü olduğu ortaya çıkmıştı. Hepatit A olarak adlandırılan birincisi, kirli su veya yiyeceklerle bulaşıyor ve genellikle hasta üzerinde uzun vadeli etkisi oluyordu. İkinci tip ise kan ve vücut sıvıları yoluyla bulaşıyor ve siroz, karaciğer kanseri gibi kronik bir duruma yol açabileceğinden çok daha ciddi bir tehdit oluşturuyordu. Ayrıca bu tür hepatit ciddi komplikasyonlar ortaya çıkmadan önce yıllarca sessizce enfekte olabiliyordu.
Bulaşıcı hastalıklara karşı başarılı müdahalenin anahtarı, nedensel etkeni belirlemektir. 1960’larda Baruch Blumberg, kan yoluyla bulaşan hepatitin bir türüne Hepatit B virüsü olarak bilinen bir virüsün neden olduğunu belirlemiş ve bu etkili bir aşının geliştirilmesine yol açmıştı. Blumberg, bu keşif için 1976’da Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görülmüştü.
O sırada, ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri’nden Harvey J. Alter, kan nakli almış hastalarda hepatit oluşumunu inceliyordu. Yeni keşfedilen Hepatit B virüsü için yapılan kan testleri, nakil ile ilişkili hepatit vakalarının sayısını azalmasına rağmen, endişe verici bir şekilde çok sayıda vakanın kaldığını gösterdi. Hepatit A virüsü enfeksiyonu için testler de bu süre zarfında geliştirildi ve bu açıklanamayan vakaların nedeninin Hepatit A olmadığı ortaya çıktı.
Kan nakli alanların önemli bir kısmında bilinmeyen bir enfeksiyon etkenine bağlı olarak kronik hepatit gelişmesi büyük bir endişe kaynağıydı. Alter ve meslektaşları, bu hepatit hastalarından alınan kanın, hastalığı insanlar dışında tek duyarlı konak olan şempanzelere aktarabileceğini gösterdi.
Sonraki çalışmalar, bilinmeyen bulaşıcı ajanın bir virüsün özelliklerine sahip olduğunu da gösterdi. Alter’in metodik araştırmaları bu şekilde yeni, farklı bir kronik viral hepatit formunu tanımlamıştı. Gizemli hastalık “A olmayan, B olmayan” hepatit olarak bilinmeye başladı.
Hepatit C Virüsünün Tanımlanması
Yeni virüsün tanımlanması artık yüksek bir öncelikti. İlaç firması Chiron için çalışan Michael Houghton, virüsün genetik dizisini izole etmek için gereken zorlu çalışmaları üstlendi. Houghton ve arkadaşları, enfekte bir şempanzenin kanında bulunan nükleik asitlerden DNA parçaları koleksiyonu oluşturdu. Bu parçaların çoğu şempanzenin genomundan geldi, ancak araştırmacılar bazılarının bilinmeyen virüsten türetileceğini tahmin ettiler.
Virüse karşı antikorların hepatit hastalarından alınan kanda mevcut olacağı varsayımına göre, araştırmacılar, viral proteinleri kodlayan klonlanmış viral DNA parçalarını tanımlamak için hasta serumları kullandılar. Kapsamlı bir araştırmanın ardından, bir pozitif klon bulundu. Daha ileri çalışmalar, bu klonun Flavivirüs ailesine ait yeni bir RNA virüsünden türetildiğini ve Hepatit C virüsü olarak adlandırıldığını gösterdi.
Hepatit C virüsünün keşfi belirleyici oldu; ama bulmacanın temel bir parçası eksikti: virüs tek başına hepatite neden olabilir mi? Bu soruyu cevaplamak için klonlanan virüsün çoğalıp hastalığa neden olup olmadığını araştırılması gerekiyordu.
St. Louis’deki Washington Üniversitesi’nde araştırmacı olan Charles M. Rice, genetik mühendisliği sayesinde, Hepatit C virüs RNA varyantı üretti. Bu RNA şempanzelerin karaciğerine enjekte edildiğinde kanda virüs tespit edildi ve kronik hastalığı olan insanlarda görülenlere benzeyen patolojik değişiklikler gözlendi. Bu, tek başına Hepatit C virüsünün, açıklanamayan hepatit vakalarına neden olabileceğinin son kanıtıydı.
Nobel Ödüllülerinin Hepatit C virüsünü keşfi, viral hastalıklara karşı devam eden savaşta önemli bir başarıdır. Keşifleri sayesinde, virüs için son derece hassas kan testleri artık mevcuttur ve bunlar, dünyanın birçok yerinde transfüzyon sonrası hepatiti ortadan kaldırarak küresel sağlığı büyük ölçüde iyileştirmiştir. Keşifleri aynı zamanda hepatit C’ye yönelik antiviral ilaçların hızlı bir şekilde gelişmesine de izin vermiştir.
2020 yılı Nobel Tıp Ödülü Sahiplerini Tanıyalım
Harvey J. Alter, 1935’te New York’ta doğdu. Tıp eğitimini Rochester Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde aldı. Strong Memorial Hastanesi ve Seattle Üniversite Hastaneleri’nde iç hastalıkları eğitimi aldı. 1961’de Ulusal Sağlık Enstitüleri’ne (NIH) klinik ortak olarak katıldı. 1969 yılında Klinik Merkezi Transfüzyon Tıbbı Bölümü’nde kıdemli araştırmacı olarak çalışmaya başladı.
Michael Houghton, Birleşik Krallık’ta doğdu. Doktora derecesini King’s College London’dan 1977’de aldı. 2010 yılında Alberta Üniversitesi’ne geçti ve şu anda viroloji alanında Kanada Mükemmeliyet Araştırma Başkanı ve Alberta Üniversitesi’nde viroloji profesörü ve direktörüdür.
Charles M. Rice, 1952’de Sacramento’da doğdu. Doktora derecesini, 1981-1985 yılları arasında doktora sonrası araştırmacı olarak eğitim aldığı California Teknoloji Enstitüsü’nden 1981 yılında aldı. Araştırma grubunu 1986’da Washington University School of Medicine, St Louis’de kurdu ve 1995’te profesör oldu. 2001’den beri New York Rockefeller Üniversitesi’nde profesör olarak çalışıyor. 2001-2018 döneminde, halen aktif olduğu Rockefeller Üniversitesi Hepatit C Araştırma Merkezi Bilimsel ve İdari Direktörü olarak görev yaptı.
Kaynak
The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020; https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/press-release/
Matematiksel