Antibiyotikler, aşılar ve diğer tıbbi yenilikler çağında, yaşam beklentisi dünya çapında artmış ve bu da kronik hastalıkların yaygınlığının artmasına neden olmuştur. Yalnızca ABD’de Sağlık ve İnsan Hizmetleri Bakanlığı 2040 yılına kadar 82,3 milyon Amerikalının (nüfusun % 21,7’si) 65 yaşın üzerinde olacağını tahmin edilmektedir. Sonuç olarak, önemli ölçüde morbidite ve mortaliteye neden olan yaşa bağlı hastalıklar, yükselen bir halk sağlığı sorunu haline gelecektir.
Aynı zamanda, aynı bireyde iki veya daha fazla kronik patolojinin bir arada bulunması ile tanımlanan multimorbidite prevalansında bir artış vardır. Çalışmalar, 60 yaşın üzerindeki bireylerde multimorbidite aralığının % 55 ile % 98 arasında olduğunu göstermektedir. Multimorbidite, hepsi toplum için büyük bir yük olan fonksiyonel gerileme, engellilik, düşük yaşam kalitesi, daha yüksek acil bakım ve hastaneye yatış oranları, polifarmasi ve artan sağlık bakımı maliyetleri ile ilişkilidir.
Bilişsel bozukluk kavramı, özellikle yaşlı popülasyonlar arasında bu sorunun yıkıcı sonuçları göz önüne alındığında, son yirmi yılda dikkatli bir şekilde analiz edilmiştir. Bilişsel işlev altı büyük alana bölünebilir: dil (sözel akıcılık ve anlama), öğrenme yeteneği ve bellek (iş belleği ve belleğe dayalı etiketleme), dikkat, yürütücü işlevler (planlama ve problem çözme), praksis (motor-düşünsel, düşünsel ve görsel yapıcı) ve görsel-uzamsal işlevlerdir.
Hafif bilişsel bozukluk (MCI), yaşa bağlı normal bilişsel gerileme veya eğitim düzeyinden daha şiddetli, ancak günlük işlevi önemli ölçüde etkileyecek kadar şiddetli olmayan bir bilişsel işlev bozukluğu olarak tanımlanmaktadır. MCI, sağlıklı bireylerin yaşadığı bilişteki “yaşa bağlı” düşüşü aşıyor ancak bunama kriterlerini karşılamamaktadır. Dahası, tüm MCI vakaları demansa doğru ilerlemez.
Genel popülasyonda, çalışmalar yaşlı erişkinlerde MCI prevalansının % 10 ila 20 arasında olduğunu göstermiştir. Bununla birlikte, bilişsel bozukluk büyük ölçüde yetersiz teşhis edilir ve birinci basamak hekimleri tarafından yetersiz tedavi edilir. Mini-Mental State Examination (MMSE), Montreal Cognitive Assessment (MoCA), Saint Louis University Mental Status Examination (SLUMS) veya Rapid Cognitive Screen gibi MCI riski yüksek olanları tanımlayabilen birkaç tarama aracı vardır. Bilişsel işlev bozukluğunun teşhisi belirlendikten sonra, etiyolojiyi ve katkıda bulunan faktörleri belirlemek ve herhangi bir geri dönüşümlü neden olup olmadığını değerlendirmek önemlidir. Her pratisyen bu anketlere, özellikle de MMSE’ye aşina olmalı ve bir MCI’den şüphelendiğinde bunları kullanmalıdır.
Nöroanatomik yapılar ve işlevleri nörogörüntüleme teknikleriyle değerlendirilebilir. Bilgisayarlı tomografi (BT) taraması ve manyetik rezonans görüntüleme (MRI) beyin yapısını analiz edebilir ve felç, beyin tümörleri veya vasküler malformasyon gibi durumları hariç tutabilir. Çoğunlukla araştırma amaçlı kullanılan florodeoksiglukoz pozitron emisyon tomografi (FDG-PET) taraması beyin fonksiyonunu değerlendirebilir ve HBB tanısında MRG’den daha duyarlı görünmektedir. Bu araç, oldukça aktif beyin bölgelerine bağlanan radyoaktif bir glikoz izleyici kullanır. Temporal veya paryetal lobda hipometabolik alanların varlığı, nörodejenerasyonun bir işaretidir. Bu hipometabolik alanları geliştiren denekler, HBB’den demansa ilerleme riski daha yüksektir. Araştırma amacıyla, HBB ve demans tanısı için kullanılan birkaç biyobelirteç vardır, ancak optimal sınır noktalarına ilişkin standardizasyon eksikliği, bunların klinik kullanımını sınırlamaktadır.
HBB gelişimi için köklü risk faktörleri vardır: yaş, erkek cinsiyet, ailede bilişsel bozukluk öyküsü, apolipoprotein E alelinin varlığı, sigara içme ve düşük eğitim seviyesi gibidir. Dahası multimorbiditenin hafif bilişsel bozukluk ve bunama için bir risk faktörü olup olmadığını belirlemeyi amaçlayan bir çalışmada, aşağıdakilerden en az ikisini, hipertansiyon, hiperlipidemi, koroner arter hastalığı ve artriti ilişkilendiren bireylerin çok yüksek riskli olduğu bulunmuştur. Yapılan son çalışmalar, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), obstrüktif uyku apnesi (OUA) veya idiyopatik pulmoner fibroz (IPF) gibi bazı kronik solunum koşullarının bilişsel işlev üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Yukarıda listelenen durumlar arasında bildirilen bilişsel işlev bozukluğunun yaygınlığına ilişkin farklılıklar vardır ve bunlar çalışma tasarımı ve sınırlamalarla açıklanabilir. Bunlar şu şekildedir;
• Bilişsel bozukluk için tanı yöntemleri (psikometrik araçlar veya nörogörüntüleme),
• Küçük örneklem büyüklüğü veya uygun olmayan kontrol grubu,
• Değerlendirme anı (kararlı faz / alevlenme)
• Hava akımı sınırlamasının ciddiyeti, hipoksinin varlığı ve uzun süreli oksijen tedavisi kullanımı
Birden fazla karıştırıcı da yaygınlık ile ilgili geniş veri çeşitliliğine katkıda bulunabilir: yaş, eğitim seviyesi, sigara içme öyküsü, komorbiditeler vb.gibi.
Obstrüktif Uyku Apnesinde Bilişsel Bozukluk
Uyku apnesi sendromu, hipoksi ve hiperkapniye yol açan üst hava yollarının tamamen veya kısmen tıkanması ve artmış solunum çabası ile karakterize, uyku sırasında bir solunum bozukluğudur. Bu özellikler, uykunun bozulmasına ve nöronal aktivitede değişikliklere neden olan mikro uyanışlar üretir. Bunların hepsi bilişsel yetersizlik için potansiyel mekanizmalardır.
Yetişkinlerde, OSA prevalansı yaşla birlikte önemli ölçüde artar. 30 ile 49 yaş arasında, 50-70 yıl boyunca ve menopoz sonrası kadınlar arasında artan prevalansla, erkeklerin % 10’u ve kadınların % 3’ü teşhis edilir, bu da sırasıyla % 17 ve % 9’a yükselmiştir . Gelişmekte olan ülkelerin nüfusu arasında obezitenin artması nedeniyle bu yüzdeler 10 yıl önce yayınlananlardan daha yüksektir. Daha da endişe verici bir şekilde, OSA’lı birçok kişi teşhis edilmediğinden gerçek prevalans hafife alınabilir.
Gece semptomları gürültülü horlama, dinlendirici olmayan uyku, noktüri, terleme ve ağız kuruluğudur. OUA hastalarında en sık görülen gündüz semptomlarından biri gündüz uykululuğudur. Bu, yaşam kalitesini ve bilişsel performansı büyük ölçüde etkiler. OSA, depresyon, anksiyete, nörobilişsel işlev bozukluğu, özellikle dikkat, uyanıklık, hafıza ve öğrenme, uykunun parçalanmasına bağlı fenomenler ve aralıklı hipoksemi gibi çok çeşitli psikolojik sorunlarla ilişkilendirilmiştir. Uykunun parçalanması, uyku yoksunluğu ve gündüz aşırı uykululuk ilişkisi, dikkat üzerindeki etkileri aracılığıyla bilişsel bozukluğun altında yatan önerilen mekanizmalardır. Kognitif bozuklukların kesin prevalansı ve bu sendromun ilişkili olduğu birden fazla komorbiditeye bağlı şiddeti OUA’li yetişkin hastalarda bilinmemektedir.
OUA Hastalarında Bilişsel Kusurlar İçin Risk Faktörleri
Tedaviye dirençli hipertansiyon, diyabet, KOAH, konjestif kalp yetmezliği, felç, sigara ve alkolizm gibi bilişsel işlevi etkileyebilecek çok sayıda OSA komorbiditesi vardır . Ayrıca yaş, cinsiyet (erkek), obezite ve psikoaktif ilaçların kullanımı bağımsız risk faktörleri olarak kabul edilir. Yaşlanmanın kendisi bilişsel işlevde azalmaya neden olur ve bu hastalarda OUA varlığı, kognitif bozukluk daha bariz olmakla birlikte daha fazla beyin hasarına yol açar. Sigara içmenin kan damarları ve dolaşım üzerindeki zararlı etkileri yoluyla hem vasküler hem de Alzheimer demans riskini ve bunama ile ilişkili olmayan nörobilişsel düşüşü artırdığı da bilinmektedir.
OUA ile bilişsel gerileme arasındaki bir diğer önemli faktör de, öyle görünüyor ki, genetik faktördür. Bu nedenle çalışmalar, apolipoprotein E4’ün (ApoE4) varlığının artmış bilişsel bozukluk insidansı ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Yüksek kan basıncı, hem izole edildiğinde hem de metabolik sendrom varlığında, özellikle kardiyovasküler risk faktörlerinin varlığına bağlı olarak bilişsel gerileme ile ilişkilidir. Ayrıca, OUA hastalarında hipotiroidizmin varlığı bilişsel gerilemeyi hızlandırabilir ve mevcut veriler tedavinin düşüş fenomenini iyileştirip iyileştirmediğini göstermek için yeterli değildir.
Orta derecede alkol tüketimi demansa karşı koruyabilir, ancak önemli miktarda alkol tüketimi, hafıza kaybı, bozulmuş kişilik ve bozulmuş muhakeme ile kendini gösteren bilişsel bozuklukla ilişkilidir. Yatmadan önce alkol alımı uyku yapısını etkiler ve ayrıca miktara bağlı olarak üst hava yollarının instabilitesi artabilir. Bu nedenle, OUA hastalarının aşırı alkol kullanımı daha ciddi bilişsel eksikliklere neden olabilir. OSA’nın diğer bir yaygın komorbiditesi, bağımsız olarak bilişsel bir eksiklik ve hatta demansın eşlik ettiği inmedir. Çalışmalar, inmeli hastaların % 30’una kadar demans geliştirebileceğini göstermektedir. Ve benzodiazepinler, narkotikler ve barbitüratlar gibi psikoaktif ilaçlar OUA’yı şiddetlendirebilir ve dikkat ve uyanıklık sorunlarını artırabilir.
Zaman içinde yapılan çalışmalar, beyinde yapısal ve işlevsel değişiklikler olduğunu ve bunun da bilişsel yetersizliğe neden olduğunu göstermiştir. MRG teknikleriyle hipokampusta gri maddenin azaldığını gösteren çalışmalar vardır; beyincik; frontal, parietal ve temporal loblar; yanı sıra ön singulat kortekstir. Ayrıca, hafıza konsolidasyonunda önemli bir rol oynayan hipokampusta bir azalma gözlemlenmiştir. Araştırmacılar tarafından bildirilen beyaz cevher değişiklikleri; aksonal veya glial patolojinin, önceki diğer bulgularla uyumlu olarak OUA’da da mevcut olduğunu göstermektedir.
Kaynakça:
https://www.atsjournals.org/doi/full/10.1164/rccm.201801-0204PP#:~:text=In%20another%20meta%2Danalysis%20of,follow%2Dup%20(8).
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25070768/
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu