Kurtuluş Savaşı'nda Bir Diplomasi Zaferi: İstanbul'un Teslim Alınması / Dr. Mehmet Özdemir
Giriş1
BirincDünya Savaşı'nı sona erdiren Mondros Ateşkes Antlaşması yenilginin kabul edilmesi anlamına geliyordu. Antlaşmanın 1. maddesi, İtilaf kuvvetlerininin Çanakkale ve İstanbul Boğazlarını işgal etmelerine izin veriyor, 7. maddesi ise ülke üzerinde güvenlikleri için gerekli gördükleri yerleri işgal etme hakkı tanıyordu.
Ateşkesin haftası dolmadan İngilizler Çanakkale Boğazı'nın her iki tarafına çıkarak işgal etmişler ve tabyalardaki topların hepsine el koymuşlardı. Üç yıl önce denizden ve karadan bir türlü geçemedikleri Çanakkale'yi kolayca ele geçirmişlerdi (12 Kasım 1918).
Ateşkesin ikinci haftası dolarken (13 Kasım 1918) İtilaf Devletlerine ait donanma İstanbul önlerine geldi. Çoğu İngiliz gemilerinden oluşan donanma içinde Fransız ve İtalyan gemileri de vardı. 14 ve 15 Kasım 1918 günlerinde Boğaz'ın Rumeli ve Anadolu yakaları tamamen kontrol altına alındı. İstanbul'a asker çıkarıldı. Türk polisi ve jandarmasının hiçbir otoritesi kalmadı. İstanbul'u Trakya'ya bağlayan demiryollarını da işgal ettiler. Donanma komutanı Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayan İngiliz Amiral Calthorpe idi.
17 Ocak 1919'da şehrin Türk güvenlik kuvvetleri işgal komutanlığı emri altına alındı. 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edilerek süreç tamamlandı.
Büyük Zafer ve Mudanya Ateşkes Antlaşması
İtilaf Devletlerinin sonuçta ülkeyi işgal etmek istemelerinin anlaşılmasından sonra Osmanlı ordusunu çeşitli cephelerde idare etmiş olan komutanlar İstanbul'a toplandılar. Nitekim, Mustafa Kemal Paşa, Fevzi Paşa, Mersinli Cemal Paşa, Kazım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşalarla, Miralay (Albay) İsmet, Refet, Selahattin Adil, Kazım (Özalp) Beyler bunlardandı. İstanbul'da bulundukları sırada memleketin içinde bulunduğu feci durumu görüştüler, tartıştılar. Daha sonra Anadolu'da çeşitli görevlere kendilerini tayin ettirdiler. Amaçları; beklenmekte olan İtilaf Devletlerinin baskılarının artması halinde safha safha memleketin kurtarılmasını sağlayacak tedbirlerin uygulamaya konulmasıydı.2
Dokuzuncu Ordu Kıtaatı Müfettişi olarak Anadolu'ya tayin edilen Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışından itibaren baskı altındaki İstanbul'un dışında bir otorite merkezi oluşturmak üzere harekete geçti. Amasya Genelgesi'nin yayınlanmasından sonra yapılan Erzurum ve Sivas Kongreleri ile Anadolu'da merkezi bir idare merci olarak Temsil Kurulu faaliyete geçirildi.
İstanbul'un 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmesinden sonra Türk milletinin tek ve en yüksek temsil edildiği makam olarak Büyük Millet Meclisi'nin Ankara'da açılması sağlandı.
Büyük Millet Meclisi Başkanı olan Mustafa Kemal Paşa, milletin gücünü düzenli ordu teşkilatı altında birleştirerek İtilaf Devletlerinin desteği ile batıdan Anadolu içlerine ilerleyen Yunanlılara karşı ilk zaferini İnönü'de kazandı. Bunu Sakarya ve Büyük Zaferler izledi.
Büyük Zafer'e giden ilk adım 26 Ağustos 1922'de başlayan Türk ordusunun genel taarruzu ile başladı, başarılı bir şekilde gelişti. 30 Ağustos'ta Başkumandan Mustafa Kemal Paşa'nın sevk ve idare ettiği bir meydan savaşı ile Yunan kuvvetlerinin esas kısımları imha edildi. Türk ordusu, Yunan ordusunun bakiyesini önüne katıp kovalayarak 9 Eylül 1922 tarihinde İzmir'e girdi. İtilaf Devletlerinin başvurusu ile ateşkes için görüşmeler başladı.
İzmir'den Ankara'ya dönen Mustafa Kemal Paşa, buradan da Mudanya'da sürdürülen ateşkes anlaşması görüşmelerini yakından takip edebilmek için Bursa'ya hareket etti. Yanına, İzmir'de görüşemediği için Ankara'ya dönen Refet Paşa'yı da aldı.3 Mudanya'da yapılan görüşmeler sonunda Ateşkes Antlaşması yapıldı. Bu anlaşma ile Kurtuluş Savaşı tamamlanmış ve barış süreci başlatılmış oldu.
Mudanya Ateşkes Antlaşması ile savaş yapmadan Meriç nehrine kadar olan bütün Trakya topraklarının Türkiye'ye teslim edilmesi kabul edilmişti. Bu büyük bir başarı idi. Yunanistan'ın işgali altında bulunan, Trakya'nın Türkiye'ye teslimi İtilaf Devletlerinin nezaretinde gerçekleşecekti. Devir teslim işleri belirlenecek bir takvim dahilinde yapılacaktı. Trakya topraklarının devir teslimi yapılırken Türkiye'yi İtilaf Devletleri nezdinde temsil edecek bir temsilciye ihtiyaç duyuldu. Mustafa Kemal Paşa bu göreve Refet Paşa'yı,4 tayin etti.5
Trakya'nın teslim alınmasında Refet Paşa'nın görevlendirilmesini o zamanki başbakan Rauf Bey şöyle açıkladı. "Misak-ı milli sınırlarını gerçekleştireceğiz. Fakat aksini düşünerek gerekli önlemleri de almak görevimizdir. Mudanya Antlaşması'nı uygularken bir anlamazlık çıktığı anda Trakya'yı savunmak için bir süre ordu geçiremeyeceğiz. Orası bom boş kalırsa Yunanlılar Karaağaç taraflarındaki durumu aleyhimize çevirebilir. Bunun için biz Trakya'da gizli bir düzenleme yapmak zorundayız. Bu zorunluluk nedeniyle buraya görevlendirilecek kişinin verilen görevi yapabilecek nitelikleri taşıması önem kazandı. İnceledik ve Refet Paşa'yı uygun bulduk.6
Refet Paşa'yı oraya komutan olarak görevlendiremezdik. Bu Mudanya Antlaşması'na ters düşerdi. Ordu bulunduramayacağımız yere komutan atayamazdık. Vali diye gönderemezdik. Çünkü; kanun gereği milletvekilleri vali olamazlardı. Öyle bir unvanla göndermeliydik ki; aynı zamanda askeri ve mülki kuvvetleri ve görevleri tek elde toplayabilelim ve kuvvetli bir savunma düzenlemesi yapabilelim. Siyasi gibi görünen görevin askeri yönü ağırlıklı idi. Bu değerlendirmeler sonucu olarak Refet Paşa'ya TBMM ve Başkumandanlık Mümessili (Temsilcisi) unvanı verildi."7
İstanbul'da TBMM Temsilcisi
Mudanya'da ateşkes görüşmeleri başlayınca, acil görüş alışverişine ihtiyaç duyulabileceği de dikkate alınarak, Mustafa Kemal Paşa yanına Fevzi Paşa ve Refet Paşa'yı da alarak Bursa'ya, oradan Mudanya'ya geldi. Konferans süresince görüşmeleri yakından takip ettiler.8
Mudanya'da yapılan görüşmeler sonunda Trakya'nın Türklere teslimi kabul edildi. Başkumandan Mustafa Kemal Paşa Trakya'nın teslim alınması görevinin Refet Paşa'ya verilmesini 9 Ekim 1922 tarihinde tensip buyurdu. Aynı gün Başbakan tarafından görev talimatı ve hükümet tezkiresi hazırlandı. Görev 10 Ekim 1922 tarihinde Refet Paşa'ya bildirildi. Konu, 11 Ekim 1922 tarihli oturumda Bakanlar Kurulu'nda görüşülerek izin istendi. Kısa bir müzakereden sonra görevi süresince olmak üzere gerekli izin verildi.9
Bakanlar Kurulu kararı şöyleydi: "Mudanya Konferansı uyarınca Trakya'yı TBMM hükümeti namına teslim almak üzere Başkumandanlık tarafından ordu komutanlarından Mirliva Refet Paşa Hazretleri görevlendirilmiştir. Her bölgede Milli Hükümet tamamen kurulur kurulmaz, hükümet memurlarının başvuracakları ve resmi işlerine ait hususlarda ve asayiş ve düzenin hızla kurulması için önlemler alınmasında, mümkün olan işlerin sonuna kadar vilayet valilerinin Refet Paşa Hazretlerinin emri altında bulunduğu, Bakanlar Kurulu'nun kararı olmakla durumun adı geçene tebliğ ve İtilaf Devletleri temsilcilerine duyurulması."10
Görevlendirmenin Bakanlar Kurulu kararıyla yapılması daha sonra birçok tartışmalara neden oldu. Çünkü Refet Paşa kendisine verilen görevi yerine getirirken yayınladığı duyurularda TBMM Fevkalade Temsilciliği ünvanını kullandı. Duyuruları basından okuyan milletvekilleri böyle bir ünvanı kendisine meclisin vermediğini ileri sürerek durumu mecliste görüşmek üzere harekete geçtiler. Yapılan gizli oturumlarda hükümet, TBMM Temsilciliği ünvanı verildiğini, Fevkalade kelimesinin Refet Paşa tarafından hatalı olarak kullanıldığını kabul etti.11
Görevlendirmenin kendisine bildirilmesinden sonra Refet Paşa hazırlıklarda bulunmak üzere 13 Ekim 1922'de Mudanya'dan ayrılarak Ankara'ya geldi. Burada gazetecilerin bazı sorularını da cevapladı. İki gün önce Ankara'ya geldiğini, tekrar Bursa'ya gideceğini, Bursa'dan İstanbul'a geçeceğini ve Trakya'nın Yunanlılardan tahliyesi müddeti olan 15 günün geçmesini bekleyeceğini, bu müddetten evvel Trakya'ya dahil olmaya ve İtilaf Komisyonları ile münasebetlerde bulunarak Trakya'da Milli Hükümetin bir an evvel kurulmasına uğraşacağını" söyledi.
Vazifesinin kapsamı konusunda: "Birinci aşamada Yunanlılardan tahliye edilen Trakya'nın teslim alınacağını, ikinci aşamada Trakya'da TBMM hükümeti teşkilatının kurulacağını, bu nedenle bir an evvel Trakya'da mülki teşkilat ve inzibat teşkilatının tamamlanmasına çalışacağını, bütün memur kadroları ve jandarmanın şimdiden hazır bulunduğu için Edirne'de bütün teşkilatın süratle tamamlanacağını düşündüğünü" söyledi.12
Ankara'dan Bursa'ya geçen Refet Paşa burada; Mustafa Kemal, Fevzi, İsmet, Kazım Karabekir ve Kazım (Özalp) Paşalar ile toplantıya katıldı. Toplantıda yapılacak işler ve Refet Paşa'nın görevine ait önemli kararlar alındı. Bu toplantıda Başkumandan Mustafa Kemal Paşa görevle ilgili, özellikle saltanat ve hilafet makamına dair, söylenecek sözler üzerine özel talimatlar da verdi.13
İstanbul'da Karşılanma ve Kritik Konuşmalar
Refet Paşa'nın Trakya'yı teslim almak için TBMM tarafından görevlendirildiği ve 19 Ekim 1922 tarihinde Mudanya'dan İstanbul'a geçeceği ajanslardan duyulunca, İstanbul'dan çıkan bir karşılama heyeti Mudanya'ya kadar geldi. Refet Paşa onların geldiği Gülnihal vapuruyla 19 Ekim'de, öğleden sonra İstanbul açıklarına geldi. Yanında bir bölük de jandarma muhafız bulunmakta idi. İstanbul açıklarında Gülnihal vapuru İngiliz devriyesi tarafından durduruldu ve "Refet Paşa hakkında işgal komutanlığınca izin olduğu halde muhafız birliği hakkında bir emir almadıkları, durumun açıklığa kavuşmasına kadar onları İstanbul'a alamayacakları, vapurda kalmaları gerektiği" bildirildi. O gün jandarmalar geceyi vapurda geçirdiler. Ancak ertesi gün Refet Paşa anlaşmazlığı gidererek jandarmaları alabildi.
Refet Paşa 19 Ekim 1922'de saat 15:00 sıralarında, Kabataş İskelesi'nden İstanbul'a çıktı. İskeledeki karşılamada hazır bulunanlar arasında bulunan Padişah Yaveri'nin; "Zat-ı şahane adına hoş geldin" demesi üzerine, Yüksek Halifelik makamına dindar duygularımı ulaştırınız" dedi. Veliaht Yaveri'nin "Veliaht-ı saltanat adına hoş geldin" konuşmasına karşı da "Veliaht Abdülmecit Efendi yüce halifelik makamının veliahtıdır. Evvelden beri verdiğimiz sözlerden birisi de Hilafet makamının kurtarılmasıdır" dedi.
Daha sonra Şark mahfeline geçen Refet Paşa'ya "Sadrazam Tevfik Paşa adına hoş geldin" denildiği zaman; "Anadolu, bir İstanbul hükümeti tanımadığı gibi, İstanbul hükümetinin sadrazamını da tanımaz. Fakat şahsına hürmetim sonsuzdur. Teşekkürlerimi iletiniz" dedi.
Şehir ve Dahiliye nazırı adına saygılarını sunan belediye başkanına ise: "Şehir adına arz ettiğiniz hissiyata teşekkür ederim. Şahsınızda temsil olunan bu aydın düşünceli halka teşekkürlerimi arz ederim. Dahiliye Nazırı'nın gösterdiği nezakete teşekkür ederim. Hükümetimiz tamamen halk tarafından milli egemenlik ile idare olunan bir demokrat hükümettir.
Fakat ben hükümetim adına bir Dahiliye Nazırı tanımıyorum" dedi.
Refet Paşa'nın İstanbul'a gelişi münasebetiyle Sultan Ahmet Meydanı'nda gösterişli bir Zafer Takı hazırlanmıştı. Üstünde Mustafa Kemal, İsmet ve Refet Paşaların resimleri vardı. Zafer Takı'nın geçit yerinde Mehterhaneden yeniçeri kıyafetli dört kişi yer almıştı. Mehter İzmir ve İstiklal Marşları çalmakta idi. Halk ve talebeler yol boyunu ve meydanı doldurmuştu. Saat 15:30'da Refet Paşa Zafer Takı'nın altından, halkın alkışları arasında geçti. Yaşasın sesleri ve alkışlar bütün meydanı doldurdu. Yağız bir atın koşulu olduğu Refet Paşa'nın arabası Zafer Takı'nın tam altına gelince, küçük bir kız tarafından selamlandı. O sırada duran Refet Paşa'nın üstüne, takın üstünden, civardaki evlerden ve halktan çiçekler, konfetiler serpildi.
Refet Paşa daha sonra Fatih Türbesi'ni ziyaret etti. Gerek orada ve gerekse Şark mahfelinde halkın duygularına uygun, İstanbul'u övücü konuşmalar yaptı.14
Refet Paşa, o gün işgalci İtilaf Devletleri Temsilcileri ile de bazı resmi temaslarda bulundu. Ele alınan ilk konu, Gülnihal vapurundan karaya çıkmasına izin verilmeyen Jandarma Bölüğü meselesi oldu. General Harrington'la görüşen Refet Paşa, bölüğün karaya çıkmasına engel olunmamasını ve işlemlerin onur kırıcı durumunun düzeltilmesini istedi. Harrington Muhafız bölüğünün karaya çıkmasına izin verdiğini, işlemler için gerekli talimatı vereceğini söyledi.15
Refet Paşa İtilaf Devletlerinin işgal orduları generalleri ile ilk toplantısını İstanbul'a vardığı gün yaptı. Toplantıda sırasıyla İngiliz, Fransız, İtalyan generaller açıklamada bulundular. Trakya'nın boşaltılması sırasında Yunanlıların yaptıkları zararları önlemeye çalıştıklarını, Türk hükümetinin de Hıristiyan ahaliye teminat vermesi gerektiğini, zira ahalinin göç halinde olduğunu söylediler. Refet Paşa karşılık olarak; Yunanlıların zararlarının önlenmesini, hatta araştırma yapılarak Türk ahaliye zarar verenlerin belirlenmesini, Hıristiyan ahaliye ise Türk hükümeti kanunlarla teminat vermiş olduğunu söyledi.
Refet Paşa toplantıda ayrıca, Trakya'da görev yapacak Türk Jandarması'nın İstanbul üzerinden geçmesi gerektiğini, en uygun nakliyatın böyle yapılabileceğini, Mudanya Antlaşması'nda olmasa bile buna izin verilmesi gerektiğini söyledi. Generaller, jandarmanın İstanbul'da kalacağı zehabına kapıldıkları için izin vermemiş olduklarını, aksi takdirde İstanbul'dan geçmesinin bir mahzuru olmadığını söylediler. Gerekli açıklama ve teminattan sonra İngilizler, hatta bu konuda yardım vaat
ettiler.16
Yeni Yönetimin Halka Anlatılması
Refet Paşa İstanbul'a vardığı andan itibaren, TBMM hükümetinin çeşitli olaylar karşısındaki yaklaşımları ve anlayışlarını İstanbul halkına anlatmaya ve benimsetmeye çalıştı. Konuşmalarında halkın duygularını okşamaya, onların onurunu yükseltmeye özen gösterdi. Bu maksatla çeşitli halk grupları ve temsilcilerine hitaben konuşmalar yaptı.
Saltanat-ı milliye dediği yeni yönetimi anlatırken; "Türk tarihinde bugüne kadar görülmemiş ve İstanbul'un fethinin devir açması gibi, yeni bir devir açmış olan Saltanat-ı Milliye'de (Milli egemenlik) halk, saltanatı eline almıştır. Artık her ne yapılırsa halk tarafından, halk namına ve halk için yapılacaktır. Türk kendini idare ediyor. Muvaffak da oluyor."17 dedi.
Ayasofya'daki bir Cuma namazından sonra halka karşı yaptığı konuşmada; Milli hükümetin, eşitlik prensibi üzerinde durduğunu ve zaferini buna borçlu olduğunu söyledi.18
Çapa'daki evinde yapılan bir mülakatta; "Sakarya Savaşı'ndan sonra Misak-ı Milli ile tespit edilen emellerimizi kan dökülmeden temin edebilmek için gösterdiğimiz gayretler engellendi. Demek kuvvet gösterilmedikçe hak yerini bulmayacaktı. Son kararı verdik. Harekâtımız bilinen şekilde başladı ve kahraman gazilerimizin şanlı silahlarının zaferiyle sonuçlandı." dedi.
Hükümet merkezinin İzmir'e veya başka bir yere taşınıp taşınmayacağı sorusuna; "Henüz Misak-ı Milli hudutlarımıza sahip olmadığımız gibi durum da tam açıklığa kavuşmadığı için böyle bir şey söz konusu değildir. Şimdilik sahillerden uzak, daima uzak bulunacağız." cevabını verdi.
Yunan tahribatına karşı rehin ve teminat olmak üzere Batı Trakya'ya bir askeri harekât tasavvur olabilir mi? sorusuna; "Böyle hareket emperyalist bir siyaset demektir. Biz ise daima bundan kaçındık. Yunanlıların yaptıklarını tazmin için başka çarelere baş vuracağız. Herhalde bir istila harbi yapmadığımızı ve haklarımızı elde etmekten başka emelimiz olmadığını cihana ispat edeceğiz." cevabını verdi.
Trakya'ya ne zaman hareket edeceği sorusuna, "Trakya'da mülki amirlik kurulur kurulmaz hareket etmek hakkına sahibim. Peyder pey boşaltılan bölgeleri dolaşarak mı, yoksa doğrudan Edirne'ye mi gideceğim duruma göre belli olacaktır." cevabını verdi.19
Kendisini ziyarete gelen İstanbul Müntehib-i Sanilerine (İkinci Seçmen) bir konuşma yapan Refet Paşa; "Sizler hepiniz bu güzel Payitaht'ta (başkent) korkusuz, yalnız vicdanının sesini dinleyerek vekillerinizin seçilme varakası altına imzalarınızı atmaktan bir an bile tereddüt etmediniz. Ankara'nın, BMM'nin adını anmak en büyük suç olduğu, hariçten istila, dahilden hıyanet hüküm sürdüğü bir zamanda korkmadınız. Vekillerinizi seçerek Ankara'ya yolladınız. Size bunu yaptıran vatanperverliğiniz, milliyetçiliğinizdir."20 dedi.
Kız Öğretmen Okulu'nu ziyareti esnasında da bir konuşma yaptı.
"Anadolu'dan geliyorum." diye başladığı konuşmasını, "Anadolu'da yapılan savaşlarda milletin her ferdinin manen hakkı vardır." diye sürdürdü. Anadolu kadınının zaferde çok büyük hakkı olduğunu, savaşta nakliyatı onların yaptığını, tarlaları onların işlediği ve buğday yetiştirerek milleti istilacılar önünde boyun eğmekten kurtardığını" söyledi ve sözlerini şöyle tamamladı; "Hanımefendiler, Hanım orduları ilim, irfan ordularıdır. Bir erkek evini gülşen görmezse hayatı ona haram olur. Ev hayatı olmayan bir yerde vatan sevgisi olmaz. Hanımefendiler, Anadolu kadınlarına ilim, irfan, nur ve ziya verecek sizin ordunuzun kuvvetidir."21
Göçmenlere yaaptığı konuşmada; "Sizin dirayet ve dayanıklılığınızı zaten biliyordum. Onun içindir ki, Anadolu'da yanan yıkılan yerleri görüp, bu yerlerden çıkanları, kaçanları, zavallı, bedbaht muhacirleri düşündüğüm zaman, bu viran olan köylerin mescitlerinde asırlardan beri İslam secdesini kabul eden taşlarına başımı dayadım. Bu insanlar için dua ettim. Dualarım kabul oldu."22 dedi.
Kadıköy'de toplanan kalabalık halk topluluğuna yaptığı konuşmada; Anadolu'da dökülen bunca kanın boşa olmadığını, milletin şan ve istikbali için olduğunu, memleketin kadınlığının kazanılan zaferde iftihar edilecek bir paya sahip olduğunu söyledi ve sözlerine şöyle devam etti; "Allah'ım o ne büyük manzara idi. Neler gördük. Bir kadın yavrusunun yegane örtüsünü, yağmura ve kara karşı saklamak için cephanenin üstüne örtmüştü. Hem kendisi hem de yavrusu sırıl sıklam bekliyordu. Bunları gördük. O kadına bunu yapmamasını teklif ettik. Evladını muhafaza et dedik. Fakat O, vatanın yaşayabilmesi için cephanenin hiçbir zerresinin ıslanmaması lazım geldiğini söyledi." dedi.
Sözüne devamla; "Ey milletim, tekmil bu selam, bu teveccüh, bu anlı, şanlı, kanlı bayraklar, artık yer yüzünde tahakküm, istila, istibdat devrinin kapandığını söylüyor. Artık yer yüzünde ne bir milleti kahredecek bir saltanat, ne de bir milleti istila altına alacak bir millet kalmıştır. Bunların hepsi yok oldu. Kırk şu kadar ay evvel burada bir şahsın keyfi için üç defa idama mahkum olan bu hizmetkarınıza karşı gösterdiğiniz bu kalbi muhabbet, çok şey söylüyor. İstibdada (Baskıya) nefret!, Müstevliye (İşgalciye) lanet!, Müstebide (Baskı uygulayana) lanet!... Bir müstebidin keyfi için idama mahkum olan bir fert (Refet Paşa kendisini kastediyor) kalbi, bütün milletin kalbidir."23 dedi.
Bu konuşmadan sonra Kadıköy halkı adına bir ziyafete davet edildi. Ziyafette padişah ve sadrazama çatan şiddetli bir konuşma yaptı. "Efendiler bir kalp akçeye (Geçmez para) bizi sattılar. Esirler gibi müşteri pazarlığına çıkarılmadan satıldık. İsterim ki, bunlar talihsiz ve merdud yaptıklarının cezasını görsünler. İlelebet çeksinler. Bu gün en kolay bir şeydir. Namuslu insan için bir mükafattır. Halbuki merdud ve menkup insanlar için ise bu cezadır. Öyle adamları bir ölümle cezalandırmak kafi değildir. Koca Sadrazam, kimin malını kime satıyorsun?
Neyi satıyorsun? Efendiler, sorumsuz insanlar artık köşede otursunlar, bizim dünya işlerimize karışmasınlar." dedi.
Paşa daha sonra; TBMM'nin anayasasını anlattı. Cumhuriyet'in, milletin bünyesine uymadığını söyledi. Sözlerini şöyle bitirdi; "Artık bu millet için tarihin yeni bir devresi açıldı. Demir, kılıç ve kan artık milletleri esir edemez. Milletleri esir eden tek bir şey kalmıştır ki, o da milletin kendi iradesidir. Biz bu gün bu iradenin, bu hakimiyetin, bu saltanatın esiriyiz."24
Tıbbiye talebelerine yaptığı konuşmada; "Mefkure artık doğdu. Fakat görevin tamamlanması için nur ve ziya lazımdır. Baykuşlar ancak nur ve ziyadan korkarlar, yaşadıkları yerlerde viraneler icat ederler. Baykuşların gözünü kapamak için lazım olan nur ve ziya sizin elinizdedir." dedi.25
Esnaf cemiyetlerini ziyaretinde yaptığı konuşmada; "Bu hükümetin temel taşını köylü ve esnaf teşkil eder. İstanbul'a geldiğim zaman büyük Hakan Yavuz Selim'in türbesi dikkatimi çekti. Harabiyeti karşısında üzüntülerimi gösterdim. Ne mutlu size ki, siz bu milletin büyüklerine yapılması lazım gelen ihtiramı, şerefi düşünüyorsunuz." Paşanın teşekkür ettiği husus; esnaf temsilcilerinin Yavuz'un türbesini tamir ettirmeyi üzerlerine aldıklarını söylemeleriydi.26
Refet Paşa İstanbul'a indiği andan itibaren söz ve davranışlarında çok hesaplı davrandı. Gerek İstanbul hükümeti görevli ve temsilcilerine karşı ve gerekse İstanbul halkına karşı konuşmalarında ortak noktalar göze çarpmaktadır. İstanbul hükümetini tanımamak, saltanata karşı sert bir tutum izlemek, halka ve çeşitli halk kuruluşlarına millet, milli irade, milli hükümet gibi kavramları hoş gösterme yönünde konuşmak bunlardandır. Birçok konuşmasında ortak anlayışları işlemesi, onun bu göreve atanırken aldığı talimatlar çerçevesinde hareket ettiğini göstermektedir. Refet Paşa'nın başarısı, yeri geldikçe talimata uygun, en isabetli söz ve davranışı zekice ortaya koyması ve kararlılık göstermesindeydi.
Trakya'nın Teslim Alınması Hazırlıkları
Refet Paşa İstanbul halkıyla kaynaşma yönündeki çalışmalarının yanı sıra, Trakya'nın teslim alınması27 çalışmalarını da sürdürmekteydi. Önce çalışmalarında verimliliği artırabilmek ve disiplini sağlayabilmek için karargahında görev dağılımı ve mesai saatlerini düzenledi.28 Sonra Trakya'ya nakledilecek askeri (jandarma) gücün hangi yollardan, ne zaman ve ne miktarlarda geçirileceğini belirledi. Trakya'da görevlendirilecek jandarmanın bir kısmının İstanbul üzerinden geçirilmesi için İtilaf Devletleri temsilcileri ile görüşmeler yapması gerekiyordu. Bu konuda; Büyük Millet Meclisi adına görüşmelerde bulunma yetkisi 6 Kasım 1922'de verildi.29
Jandarmanın bir kısmının İstanbul üzerinden nakledilmesine, İtilaf Devletlerinin razı olmasını sağlamak bir başarı idi. Askerin İstanbul'dan geçirilmesi özellikle İstanbul halkı üzerinde iyi etkiler uyandırdı.30 Ayrıca; General Harrington ile bir anlaşma yaptı. Anlaşmaya göre, Trakya ile Anadolu arasındaki haberleşmede İngiliz hatları kullanılabilecekti.31
İtilaf Devletleri temsilcileri ile yapılan görüşmeler sonunda, Trakya'nın Türk yönetimine teslimi belirli bir takvime bağlandı.32
Mudanya Antlaşması uyarınca Yunanlıların Trakya'dan askerlerini çekmeleri 30 Ekim'e kadar tamamlanmak üzere devam ederken, ortaya yeni bir sorun çıktı. Yunanlılar geri çekilirken geçtikleri köy ve kasabaları yakıp yıkıyorlar, direnenleri katlediyorlardı. Ellerine geçirdikleri yiyecek, giyecek, mücevherat, hayvan vs. değerli her şeyi beraberlerinde götürüyorlardı.
Refet Paşa Yunanlıların geri çekilirken yaptıkları mezalimi ve zayiatları tespit etmek, buna İtilaf Devletleri temsilcilerinin ve dünyanın dikkatlerini çekmek maksadıyla, Yunan işgalinden kurtulan bölgelerde Mezalim ve Zayiatları Tespit komisyonları kurdu. Çalışma tarzları ile geçerli bilgi ve belgeleri nasıl toplayacaklarını anlatan bir tamim yayınladı. Bu şekilde toplanan bilgi ve belgeler henüz Yunan işgalinden kurtulamayan yerler için İtilaf Devletlerinin önlem almasını istemeye dayanak oldu. Refet Paşa bu belgelere dayanarak İtilaf temsilcileri ile yaptığı görüşmelerde yeni katliamların önüne geçmeye çalıştı.33
Refet Paşa İstanbul'da yeni görevine başladığı günden itibaren gelişmeleri günlük raporlar halinde Başkomutanlığa bildirmekte idi. 29 Ekim 1922'de gelen bir emirle günlük raporları bundan böyle Genelkurmay Başkanlığı'na vermesi istendi.34 Bu onun memuriyetinin doğrudan Başkomutanlığa bağlı olmaktan alınıp daha alt seviyede bir daireye bağlı, olağan bir görev haline indirildiği anlamına gelmekte idi.
1 Kasım 1922 tarihi itibariyle Yunanlılar tamamen Meriç nehrinin batı kıyısına geçtiler. Geçerken yanlarında götürdükleri yiyecek ve hayvan sürülerine mukabil, taşıyamadıkları ordu zahire, hayvan depolarındakilerin Türklere verilebileceğini, İtilaf Devletleri temsilcileri Refet Paşa'ya teklif ettiler.35
Taşınamayan Yunan depolarındaki erzakı Türklere vermekte beis görmeyen İtilaf Devletleri, Yunanlıların terk ettiği Gelibolu yarımadasını vermekte istekli değildi. Bu konuda Refet Paşa ve İtilaf Devletleri ile görüşmeler yapıldı. Refet Paşa Gelibolu'nun da diğer Trakya toprakları gibi Türk idaresine teslim edilmesi gerektiğini ileri sürdü. İtilaf Devletlerinin temsilcisi olan Generaller ise, Mudanya Antlaşması'na göre Boğazlar bölgesi ki, -buna Gelibolu da dahildi- barış anlaşması yapılıncaya kadar İtilaf Devletlerinin kontrolünde kalacaktır dediler. İngiliz Temsilci Harrington, Gelibolu'da TBMM'nin değil İstanbul'un idari teşkilatının kabul edebileceğini teklif etti. Refet Paşa bu teklifi, "İtilafçıların Gelibolu'da İstanbul hükümetine bağlı bir idare kurmak istedikleri, bunu başaramazlarsa özel bir idare kurmayı deneyecekleri, sonunda bize verecek olsalar bile, Mudanya Antlaşması'na göre bir hak değil de bir lütuf gibi vermek istedikleri, ayrıca bu hareketin Trakya ile birlikte İstanbul'un da istenebileceğine karşı şimdiden bir önlem olarak düşünülmüş olabileceği" şeklinde yorumladı.36
İstanbul'da Yönetime El Konulması
Bu görüşmeler sürerken, İstanbul hükümeti Gelibolu'ya bir mutasarrıf tayin etti. Yine aynı günlerde İstanbul hükümeti Lozan'da yapılacak olan barış görüşmelerine katılmak ve delege göndermek eğilimine girmiş bulunuyordu. Her iki hareket de sakıncalı ve İtilaf Devletlerinin oyunlarına uygun bir durum arz etmekteydi. Refet Paşa bu tehlikeli gelişmeleri engellemek için gizlice saraya gitti. Padişah ve bazı ileri gelenlerle görüştü. Padişah'a İstanbul hükümetine son vermesi ve Ankara'yı tanımasını söyledi. Onu ölümle tehdit etti, korkuttu.37 Padişah, "Durumu hükümete bildireyim, kararlarını versinler." demek zorunda kaldı. Bu olaydan sonra Gelibolu'ya mutasarrıf tayini durdurulduğu gibi, Lozan'a gönderilecek delege meselesinde de, İstanbul hükümeti Ankara'ya danışarak hareket etmek kararı aldı.38
Bu arada, TBMM 1 Kasım 1922 tarihinde saltanatın kaldırıldığını ilan etti. İstanbul hükümeti bir belirsizlik içine düşmüştü. Bu durum çok sürmedi. Son gelişmeler karşısında kesin bir tutum belirlemek için 4 Kasım 1922 tarihinde bir toplantı yapan İstanbul hükümeti, aynı gün saat 14.00'de istifa kararı alarak dağıldı. Ankara'da TBMM'nin saltanatı kaldırdığını ilan etmesinden sonra, İstanbul'da son Saltanat Hükümeti de kendisini lağvetmiş oldu. İtilaf Devletleri oyunlarına alet edecekleri bir bahaneyi daha kaybettiler. Türk milletinin bir tek hükümeti kaldı. O da TBMM hükümeti idi.
İstanbul'da padişah hükümetinin istifa etmesi üzerine, buradaki resmi devlet daireleri Refet Paşa'ya müracaat ettiler. TBMM hükümetinin temsilcisi olarak bağlılıklarını kabul etmesini istediler.
Beklenilmeyen bu son olaylar için önceden bir talimat almamış olmasına rağmen Refet Paşa, TBMM üyesi ve bölgedeki temsilcisi sıfatıyla resmi dairelerin bağlılıklarını TBMM adına kabul etti.39
O gün İtilaf temsilcileri ile yaptığı olağan toplantıda, İstanbul'un mülki idaresinin Ankara'ya bağlandığını, bunun gelişmelerin tabii bir sonucu olduğunu, anlaşmalara aykırı bir durumun olmadığını anlattı. Onları ikna etti. Aynı zamanda İstanbul işgal kuvvetleri komutanları olan Generaller, bu oldu-bitti'yi kabul ettiler.40 Böylece Mudanya Antlaşması'nda belirsiz bırakılan Boğazlar ve İstanbul'un mülki idaresi meselesi, TBMM lehine halledilmiş oldu. Trakya ile beraber İstanbul ve Boğazlar bölgesi Türk idaresi altına alındı.
Refet Paşa tüm bu gelişmeleri Ankara'ya rapor etti ve talimat istedi. Ankara'dan gelen talimatta: Belediye başkanının İstanbul Valiliği'ne atandığı, Polis ve Jandarma teşkilatının olduğu gibi bırakıldığı, Nazırlıkların lağvedildiği, Kapitülasyonlara göre kurulan mahkemelerin lağvedildiği, diğer mahkemelerin TBMM kanunlarına göre çalışmalarını sürdürmesi, lağvedilen kurumların memur ve müstahdemlerinin sonraki bir emre kadar görevden alındığı bildirildi.41
İstanbul hükümetinin istifa etmesi ve buna bağlı olan mülki kurumların lağvedilmesi üzerine Refet Paşa, "İstanbul'daki resmi dairelerin mühim değişim devresinde olduğundan, uygulamaların tam olarak yerine oturmadığı, bununla beraber hiçbir memurun hakkının kaybolmayacağı, milli hükümetin adaleti ve feraseti ile milletimizin idare sahasında da kabiliyetli olduğunu göstereceğini." İstanbul halkına bir bildiri ile duyurdu.42 Halkı yatıştırıcı, karışıklık içinde güvensizliğe düşmelerini önleyici bir tutum izledi.43
Refet Paşa İstanbul kamuoyuna çok önem vermekte idi. Nitekim, İstanbul Jandarma Komutanı'nın Ankara'ya çağrılması üzerine, "Bu sıralarda İstanbul kamuoyunu rahatsız edecek ve gücendirecek hareketlerden kaçınılması gerektiğini, bir geçiş dönemi yaşandığından asayişi bozacak en küçük tedirginliklere bile meydan verilmemesi icap ettiğini"44 bildirerek, Ankara'dan bu işin ertelenmesini istemesi, Refet Paşa'nın hassasiyetini göstermektedir. Hassasiyetin sebebi, İstanbul halkının karışıklılara yönelmesi, Ankara'ya karşıt eğilimler göstermesi, İtilaf Devletlerinin İstanbul'la ilgili görüşlerine farklı yönler kazandırabileceği endişesindeydi.
İstanbul'da en küçük bir idari zayıflık göstermek istemeyen Refet Paşa, çeşitli sahalarda uzmanlardan oluşan bir danışma kurulu meydana getirdi.45 Vereceği emirleri ve yapacağı işleri bu kurulda tartıştıktan sonra yürürlüğe koyacaktı.
Refet Paşa İstanbul'da idari düzeni sağlamaya çalışırken, hükümetin gizli bir örgüt olan Felah Grubu'na46 görevler vermeye devam ettiğini gördü. İstanbul'da idareye el koyduktan sonra Felah Grubu'na kendisinin haberi olmadan görevler verilmesini sakıncalı bulan Refet Paşa; "Hükümetin İstanbul'da her ne surette bir işi olursa emrin kendisine verilmesini, aksi takdirde asayiş ve düzenin sağlanmaya çalışıldığı şu hassas günlerde gizli örgütlerle iş görmeye çalışmanın karışıklığa yol açacağını" Ankara'ya bildirerek, Felah Grubu'nu lağvetti. Kadrosundaki subayları da karargahına aldı.47
Refet Paşa verdiği raporda; Felah Grubu subaylarını karargahına almaya mecbur kaldığını belirtti. Çünkü temsilci olarak görevlendirilirken hesapta İstanbul'un idaresi yoktu. İstanbul'un idaresine el konulunca çoğalan işleri mevcut karargahıyla yürütmesi mümkün olmadı. Eksiklerini İstanbul hükümetine hizmet etmekte olan subaylarla tamamlaması ise, Ankara'nın emri gereği uygun değildi. Bu durumda Felah Grubu'nu lağvetmekle hem İstanbul'daki iki başlılığa son vermiş, hem de daha etkili bir idari düzen kurabilmek için karargahına yeterli personeli elde etmişti.48
Refet Paşa'nın İstanbul'da yönetimin aksamadan yürütülmesi için özel karargah kurması Ankara'da büyük tartışmalara neden oldu. Bu karargah Heyet-i Vekilecik (Bir çeşit küçük Bakanlar Kurulu anlamında) olarak değerlendirildi. Orada ayrı bir hükümet kurulduğu, çünkü bu karargahın, bir kolordu karargahında olmayan iç ve dış işlerinden sorumlu şubeleri de bulunan 12 şubeden oluştuğu, bunun da bir nevi hükümet gibi bir şekil aldığı söylenildi. Sansür ve gümrük uygulamalarında meclisin kararı alınmadan hareket ettiği, bu konularda mevcut kanunları uygulamadığı, imza olarak kullandığı "TBMM Fevkalade Mümessili" ifadesinin açık olmadığı ve meclis tarafından verilmediği dile getirildi.
Başbakan Rauf Bey bu konularda yaptığı açıklamalarında Refet Paşa'yı savundu. İstanbul'un idaresinin zor olduğunu ve beklenilmeyen bir şekilde ele alınmak zorunda kalındığını, işlerin aksatılmadan yürütülmesi için genişletilmiş bir karargaha ihtiyaç duyulduğunu, sansür ve gümrükler konusunda bir süre geciktirilmesine karşın mevcut geçerli kanunların orada da uygulandığını söyledi.49
Fevkalade Mümessillik unvanı konusunda; kendilerinin verdiği görevlendirmede Fevkalade kelimesinin bulunmadığını, bunun basınla ilgili bir hata olabileceğini, temsilcilik görevinin ise gizli ve açık yanları dikkate alınarak ve Trakya'daki mülki ve askeri görevleri bir elde toplamak maksadıyla kendileri tarafından verildiğini, meclisin temsilcisi olarak Refet Paşa'nın yaptığı her işi meclisin gayesini gerçekleştirmek için yaptığını, yapılan işlerde uygun olmayan bir durum varsa hükümetin alınacak karara göre hareket edeceğini söyledi.50
Refet Paşa'ya Temsilcilik görevinin niçin meclis tarafından verilmediği de gündeme geldi. Rauf Bey; böyle bir konunun meclise getirilmesi durumunda sonucunun ne olacağından emin olamadığı için meclisin kararını almaya girişmediğini, sorumluluğu Bakanlar Kurulu olarak üzerlerine aldıklarını
belirtti.51
Tartışma konularından birisi de gümrük uygulamalarıyla ilgili olarak yaptığı düzenlemelerdi. Ankara hükümetince yeniden düzenlenerek bir ay içerisinde uygulanacağını duyurduğu gümrük tarifelerini İstanbul'da hemen ele alan Refet Bey, üzerinde bazı değişiklikler yaparak uygulamaya koydu. Bu konuda basında çıkan duyurusunda; "Muhtekirler, gümrük tarifesinin değişmesinden istifadeye kalkıştılar. Geçen gece hep bu mesele ile ilgilendim. İstanbul'da bir aylık ihtiyaca yetecek un olduğunu anladım. Ancak ekonomik olaylar isteğimiz dışında gelişen olaylar olduğundan buna karşı yasakçı önlemler yerine, ekonomik önlemler almayı uygun buldum. Kendi sorumluluğum altında olmak üzere şeker, un, margarin, pirinç gibi zorunlu ihtiyaçların gümrük tarifelerini değiştirdim. Şimdiki tarife Milli hükümetin kuruluşundan önce geçerli olan tarifeden daha aşağıdır. Eminim ki hükümetim, Ankara'da uygulanan ve bundan 5 kat fazla olan tarife üzerinde yaptığım bu değişikliği kabul eder" demekteydi.
Görüşmelerde İcra Vekilleri Heyeti reisine (Başbakan); Refet Bey'in TBMM'nin çıkardığı bir kanunu değiştirme yetkisinin olup olmadığı soruldu. Fevkalade Temsilcilik; hukuki düzenlemeler yapmaya yetkili kılıyor muydu ve böyle bir yetkiyi hükümetin vermeye yetkisi varmıydı?52
İcra Vekilleri Heyeti Reisi Rauf Bey sorulara verdiği cevapta; gümrükle ilgili Refet Paşa'nın yaptığı düzenlemelerin yerinde olduğunu, bu konuda gerekirse bir kanun da çıkarılacağını, yapılan bir hata olursa bunların takip edilerek derhal düzeltilebileceğini belirtti.53
Refet Bey düzenli olarak yapılan işleri Ankara'ya bildirdi. Ankara'dan gelen emirleri uyguladı. Bazı emirleri ise beğenmediğini bildirdi. İstanbul Valiliği'ne tayini yapılan eski Şehremini'nin (belediye başkanı) bu görevden alınmasını, Valiliğe bir başkasının tayin edilmesini istedi. Ona göre, eski Şehremini sarayla içli dışlı birisi olarak bilinmekte idi. Böyle birisi yeni idarede halka yanlış imajlar verebilirdi. Zaten etkili bir idare için gerekli yeteneklerden yoksundu.54
Refet Paşa sık sık yayınladığı beyannamelerle halkın nabzını elde tutmaya özen gösterdi. Beyannamelerin birisinde "Memur, emekli, dul ve yetimlere maaşlarının her ay muntazaman Defterdarlık tarafından ödeneceğini" bildirdi. Bir başka beyannamede, mülki idarenin peyder pey kurulmakta olduğu ve İstanbul halkının gösterdiği itidal ve ciddiyetten dolayı memnuniyetini duyurmakta ve teşekkür etmekte idi.55 O bu beyanatlarında halka güven vermek istemekte, istikrarlı bir düzen için halk faktörünü ön planda düşünmekteydi.
İstanbul'daki idareye el konulması, memuriyetlere atamalar yapılması, sevinç ve coşku ile karşılandı. Ankara hükümeti bu hava içinde İtilaf Devletlerine bir nota verdi. 5 Kasım 1922'de verilen notada "İtilaf Devletlerinin İstanbul'u boşaltmaları ve ordularının, Türk bayrağını selamlayarak çekip gitmeleri" istendi. Ertesi gün İstanbul İşgal Kuvvetleri Komutanları ile yapılan günlük olağan toplantının konusu bu nota meselesi oldu. Gergin bir hava içinde geçen toplantıda İngiliz General Harrignton, Türk hükümetinin Mudanya Antlaşması'ndan vazgeçip geçmediğini sordu. Zira buna göre bir barış anlaşması yapılana kadar işgal orduları olarak İstanbul'da her türlü güvenliklerini sağlayacak güçte olduklarını ve hükümetlerinin istediği kadar kalmaya devam edeceklerini söyledi. Harrington devamla, ateşkes anlaşması imzalanırken İstanbul'da Milli hükümetin idareyi ele alabileceğini düşünmediklerini, fakat bu gerçekleşince de onu bir iç mesele olarak kabul edip tarafsızlıklarını koruduklarını, şimdi ise notanın durumu çok kötü etkilediğini belirtti.
Harrington'un konuşma şeklinden, diğer generaller adına da konuştuğu anlaşılmakta idi. Oldukça sert ve kararlı görünüyordu. Refet Paşa yatıştırıcı bir ifade ile cevap verdi. "Mudanya Antlaşması'nı reddetmediklerini, fakat İstanbul'un işgalini de hiçbir zaman kabul etmediklerini, eğer işgal devletleri çekip giderse Türk milletinin çok memnun olacağını, buna rağmen şu andaki askeri varlıklarını kabul edip, güvenlikleri konusunda gösterdikleri tutuma hak verdiklerini" söyledi.56
Refet Paşa'ya göre, Müttefik generaller Ankara'nın verdiği notadan kuşku ve endişeye kapıldılar ve bu yüzden uzlaşmacı tutumlarını değiştirerek daha sert bir tavır aldılar. İstanbul'dan çıkacak olmalarına rağmen, bunun baskılarla sağlanamayacağı gibi, bu durumda şereflerini kurtarmak için bir savaşı bile göze alabileceklerdi. Fakat ilişkileri de koparmak istememekte idiler. İzlenecek en doğru yol İstanbul'da işleri düzene sokmak ve İtilaf Devletlerine notalar vererek baskılara girişmemek idi. Bu düşüncelerini Ankara'ya bildirdi.57
Ankara hükümetinin İtilaf Devletlerine nota vermesi gazetelere de yansıdı. Basında tartışmalara yol açtı. Bunun üzerine Refet Paşa basına bir açıklama yaptı. "Biz İstanbul'un işgal kuvvetlerince boşaltılması konusunda sadece bir istekte bulunduk. Tarafımızdan bunu zorla yapacağımıza dair bir söz söylenmemiştir. Bunun dışındaki yorumlar yanlıştır. Müttefik generallerine de söylediğim gibi bu nota hükümetlerce iyi anlaşılmamıştır. Notada dolaylı olarak Mudanya Anlaşması'na bağlı olduğumuzu kabul etmekteyiz. Dolayısıyla Türkiye, müttefik ordularının İstanbul'da bulunmasına karşı olmamakla beraber, belirlenen tarafsız bölgeden öteye geçmeyecektir.
TBMM hükümeti İstanbul'da idareyi ele almakla vaziyet iyice değişmiştir. Bizim isteklerimiz müttefik hükümetlerinin TBMM'ye karşı iyi niyet ve barış severliklerini bir kere daha göstermek için İstanbul'u boşaltmakla, eğer uygun görürlerse ordularını çekmeleri yolundaydı. Gerçi notada uygun görürlerse kaydı yazılı değildir. Fakat dolaylı olarak, anlamında gizlidir"58 dedi. Ankara'nın bilgisi dışında olmayan bu açıklama ile Türkiye hükümeti, İtilaf Devletlerinin sert tutumu karşısında attığı adımı geri almış oldu.
Refet Paşa'nın açıklamasından sonra sorulara geçildi. "Müttefik orduları barışın onaylanmasına kadar İstanbul'da kalacaklar mı?" sorusuna Paşa, "Hayır, barışa kadar değil. Mudanya Antlaşması barış konferansı beklentisi ile yapıldı. Bir memlekette işgal ordusu bulundurmak o memleketi işgal edene bir hak verir. Bu hakka ben de riayet ederim. Ancak bu hak o ordunun selametine kafi olacak dereceyi geçmemelidir." cevabını verdi. Bu görüş İstanbul'da generallerle yaptığı görüşmelerde takip ettiği ana fikri ifade etmektedir. Yani İstanbul'un her türlü idari sorumluluğu Türklere aittir. İtilaf Devletleri sadece ordularını ilgilendiren hususlara bakmalı, İstanbul'un diğer işlerine karışmamalıdırlar.
Harp gemilerinin Türk bayrağını selamlayarak İstanbul'dan çıkmaları hakkında verilen notaya dair soruya ise, "Ortalıkta dolaşan bu rivayet yalandır. İstanbul'da kuvvetiniz bulunması demek deniz ve kara kuvvetlerinin varlığı demektir. Dolayısıyla ordularınızın varlığı lüzumsuz olduğu zaman, bunda asker ve harp gemileri dahildir. Ancak biz hiçbir zaman gemilerin sularımızdan çıkmalarını istemedik, düşünmedik. Aksine yabancı zırhlılarla ilişki kurmayı arzu ettik. Bu notanın hedefi Anadolu limanları idi. Limanlarımıza gelecek olan harp gemilerinin filo halinde ve gece gelmesini istememiştik. Bundan başka zırhlılardan karaya subay ve gemici çıkıp dolaşmak lazım geldiği zaman, liman komutanının haberdar edilmesini talep etmiştik. Selam verme işine gelince bu asla söz konusu olmadı. Çünkü dost olarak bir limana giren geminin selam vermesinin doğal bir şey olduğunu bilmez değiliz." cevabını verdi.59 Bu açıklamanın, Türk hükümetinin verdiği notanın içte ve dışta sebep olduğu tepki ve heyecanı yatıştırıcı bir üslupta yapıldığı, dikkat çekmektedir.
İstanbul'un idaresini bir düzene sokmaya çalışan Refet Paşa, aynı zamanda bazı ekonomik önlemler almaya da ihtiyaç duydu. Gümrük tarifelerini yeniden belirledi. Bazı mallarda gümrük vergisini tamamen kaldırırken, bazılarını düşürdü. Bazı kuruluşların mal varlığına el koydu.60 Refet Paşa'nın bu icraatı İtilaf generallerini yine harekete geçirdi. Onlar yapılanların, kendi prensiplerine uymadığı gibi İstanbul'daki askeri güvenliklerini de tehdit ettiğini ileri sürdüler.61
Refet Paşa aldığı önlemler ve yapılan itirazlar üzerine bir açıklama yaptı. "Mali düzenlemeler ile yapılanlar, ne bir bankanın kasasına el koymak, ne de Düyun-ı Umumiye'nin mal varlığına el koymak demektir. Esasen bu, üç yıl süren harp boyunca da yapılmamıştır. Sadece borç alınmıştır. Biz borcunu bilen ve ödemek isteyen bir milletiz. Yani Bolşevik değiliz." dedi. Hükümet olarak her yerde gümrüklere el koyduklarını, İstanbul'da da böyle yapıldığını söyleyen Refet Paşa, "İstanbul'la Anadolu arasında bir gümrük birliği sağlanamadı. Gümrük tarifelerinin farklılığından yararlanarak stokçuluk başladı. Bunu önlemek için kendi sorumluluğumda olmak üzere şeker, un, margarin, pirinç gibi zaruri ihtiyaçların gümrük tarifelerini kaldırdım. Eminim ki, hükümetim de bunu kabul edecektir" dedi.62 Burada, Refet Paşa'nın pahalılığı önlemekteki yaklaşımı dikkat çekicidir. O zora dayalı çözümler yerine gümrük ayarlamaları yoluna gitmiştir.
Başlangıçta itiraz ettikleri halde gerek Refet Paşa'nın tatmin edici açıklamaları, gerekse temel gıda maddelerinde sağlanan ucuzluk, İtilaf generallerini memnun etti. Diğerleri adına General Harrington Refet Paşa'ya bir teşekkür yazısı gönderdi. Yazıda Harrington, Refet Paşa'nın daha önceki görüşmelerinde defalarca dile getirdiği, İstanbul'da İtilaf Devletleri işgal kuvvetlerinin kontrolünde bulunan sansür uygulamaları63 ile ilgili olumlu görüşler de beyan etmekte idi.64
Refet Paşa İstanbul'da idareye el koyunca, işgalciler tarafından sıkı bir şekilde uygulanan sansürün Türk halkı üzerinde ne kadar büyük bir baskı kurduğunu görmüş, bunun hafifletilmesi için generallerle yaptığı bir çok görüşmede konuyu dile getirmişti. O resmi tebligatın bile yayınlanmasının güçleştiği bu uygulamanın devam etmesi halinde, İstanbul'da olumlu işler yapmanın ve taahhütlerini yerine getirmenin mümkün olmadığını ısrarla söylemekte idi. Bu ısrarlar neticesinde önce telgrafhanede gece ve gündüz görüşme yasağı kaldırıldı.65 Fakat Refet Paşa'nın asıl istediği, sansür hakkının Türk hükümetine devredilmesi idi. Yapılan birçok müzakerelerden sonra İtilaf mümessillerinin endişelerini gidermek için onlara, "İtilaf ordularının şeref ve güvenliğini temin ve basın yayın yoluyla bunların ihlal edilmeyeceği garantisi" vermek suretiyle işgal kuvvetlerinin sansür uygulamalarına son verdi.66 İstanbul'da haberleşme ve basın yayın kontrolünü kendi üstlendi. Bunun için karargahında bir sansür kurulu oluşturdu.67
İtilaf Devletlerinin işgali68 altında bulunan İstanbul'da idareyi ele alan Refet Paşa, işgalin devam etmesine rağmen mümkün olduğu kadar Türk halkını işgal sıkıntısından kurtarmak, hayatı normale döndürmek için çalışmalarına devam etti.
İşgal orduları komutanlarıyla69 toplantılarını aralıksız sürdürdü. Her toplantıda bazı işgal yasakları hafifletildi veya kaldırıldı. Bu görüşmelerden birisinde de, işgal ordularının kurduğu olağanüstü hal mahkemelerinin kaldırılması ve halen burada yargılanmakta bulunan veya hükümlü bulunanların Türk mahkemelerine devredilmesini kabul ettirdi.70 Yine görüşmeler yoluyla, işgal kuvvetleri polis teşkilatının elinde bulunan Türklerle ilgili hususları Türk polisine devretmesini sağladı.71
Refet Paşa İstanbul'da resmi çalışmalarını sürdürürken dikkat ve temkini elden bırakmadı. Bu konuda hem azami dikkat hem de en fazla verimli olabilmek için gerekli çalışma ortamını kendisi hazırladı. Karargahında çeşitli sahaları kapsayan çalışmalarında, kendisine yardımcı olması için kurullar oluşturdu. Bunlardan birisi de İtilaf Devletleri temsilcileri ile yaptığı görüşmelerde daha yararlı ve isabetli hareket tarzı izleyebilmek maksadıyla, eski hariciye memurlarından oluşturduğu geçici siyasi işler şubesi idi.72
İtilaf Devletleri temsilcileriyle ilişkilerine olumlu tesir edeceği düşünce ve gerekçesiyle hükümet nezdinde zaman zaman girişimlerde bulundu. Bu tür girişimlerde siyasi işler şubesinin tavsiyeleri etkili oldu. Girişimlerden birisi, yargılanmakta olan Trabzon Metropoliti'nin affedilmesi isteği idi.73 Bir diğer girişim, Bursa'dan çıkarılan İtalyan ve Fransız tebası olan Hıristiyanların mağdur edilmemesi isteği idi.74 Bu jestler beklenilen tesiri yapmakta gecikmedi. İşgal altındaki İstanbul'da, Refet Paşa'nın hayatı normale döndürmeyi görüşmeler yoluyla ve suhuletle sağlaması bunu göstermektedir.
Sansür kurulu da İstanbul basınının Ankara'yı rahatsız eden yayınlarını dikkatle takip etmekte idi. Ankara'dan gelen emir üzerine Renin gazetesi kapatıldı. Bu gazete Tanin olan daha önceki adı ile yayınını sürdürmüştür.75
Padişah Vahdettin'in Yurt Dışına Kaçması
Refet Paşa İstanbul'da çalışmalarını sürdürürken, herkesi şaşkınlığa düşüren bir olay meydana geldi. Bu Padişah Vahdettin'in gizlice İstanbul'u terk etmesi idi. Esasen Refet Paşa İstanbul'a geldiği ilk günden itibaren Padişah hakkında daima sert bir tutum izlemişti. Konuşmaları, saraya gidip onu tehdit etmesi bunu göstermektedir. TBMM'nin saltanatı kaldırmasından sonra sadece halife sıfatıyla kalan ve harp yıllarındaki tutumundan dolayı birçok düşmanlıkları üzerine çekmiş olan Vahdettin, Refet Paşa'nın yaptığı gibi doğrudan yargılama ve ölüm tehditlerine muhatap olmakta idi.
Vahdettin'in hareketlerine zamanla yargılama ve ölüm korkusu hakim oldu. Bu korkuyu İngiliz İşgal Kuvvetleri Komutanı Harrington kullanmak istedi. Padişahın yaverlerinden birisini yanına çağırarak; "Gittikçe aleyhine gelişen şartlar içerisinde eğer Padişah isterse onu bir zırhlı ile kaçırabileceğini" söyledi. Yaver bu haberi Vahdettin'e bildirdi. Diğer taraftan kimseye görünmeden Refet Paşa'yı buldu ve Padişahın kaçmak üzere olduğunu ona söyledi. Gerekli önlemleri almasını istedi.76
Refet Paşa Padişahın kaçmasını önlemek için hiçbir tedbire gerek olmadığına inanmakta idi. Çünkü Padişahın ülkeden gitmesi yeni kurulan idare için daha yararlı olacaktı. Ona göre, "Her iktidar bir müddet sonra yıpranır. Padişah hapis veya idam edilirse halk zamanla onu mağdur görür ve mağdur edenleri kabahatli sayar. O sebeple kaçmasına göz yummak daha iyi olacaktır. Kaçan bir hükümdarı ise halk hiç bir zaman affetmez. Bunlardan başka, Padişahın kaçtığı gün askeri bir müdahalede bulunmanın, devletin başına dert açabileceğini de düşünmekte idi. Bu sebeplerle Padişahın kaçmasına göz yumdu.
17 Kasım 1922 tarihinde sabaha karşı İngiliz Malaya Zırhlısı ile İstanbul'dan gizlice ayrılan son Osmanlı Padişahı Vahdettin, ayrılış sebebi olarak hürriyet ve hayatını tehlikede gördüğünü beyan etmekte idi.77
Padişahın kaçışını hazırlayan ve gerçekleştiren General Harrington, bu olaydan hemen sonraki ilk toplantılarında Refet Paşa'ya "Haber vermeden Hünkarı kaçırmış olduğumuz için Paşa'ya karşı mahcubum" dedi. Sesinde kendini beğenen, alaycı bir eda vardı. Paşa, soğukkanlı bir sesle Generale, "Bizi bir yükten kurtarmış olduğu için, bende şimdi teşekkür edecektim" dedi. General sinirlenmekle beraber belli etmedi.78 Bu konuşmanın dikkati çeken tarafı, "Padişahın kaçışı karşısında Refet Paşa'nın sergilediği tutumdur. O Padişahın kaçmasının en iyi sonuç olduğunu baştan beri düşünmekteydi ve ona göre davrandı.
Refet Paşa, saltanatın kaldırılmasından sonra üzerinde halifelik ünvanı kalmış olan Vahdettin'in kaçışını aynı gün Ankara'ya bildirdi. Durum TBMM'de değerlendirildi. Boş kalan halifelik makamına Osmanlı hanedanından birisinin getirilmesine karar verildi. Bu vesile ile halifelik makamına, TBMM'nin prensiplerini benimseyen bir hanedan üyesi getirilmesi sağlanmalı idi. Bu maksatla Refet Paşa'dan, başta Abdülmecit olmak üzere Osmanlı hanedanının halife olabilecek üyeleriyle el altından görüşmeler yapması istendi. Refet Paşa, hangi şehzadenin TBMM hükümetinin ileri sürdüğü şartları kabul ettiğini belirleyecek, şartları kabul ettiğine dair ondan yazılı ve imzalı bir taahhütname alacak ve bunu Ankara'ya bildirecekti. TBMM de onu halife ilan edecekti.79
Hükümetin, halife olacak şahıstan, kabul etmesini istediği şartlar ise: "Halife-i Müslimin ünvanını kullanması, buna başka sıfat ve ünvan eklememesi, İslam alemine duyurulmak üzere hazırlayacağı bildiriyi Refet Paşa aracılığı ile önce Ankara'ya onaylatması ve onaylanmış metni yayınlaması" idi.
Refet Paşa aldığı talimata göre bu şartları önce Abdülmecit Efendi'ye bildirdi. Abdülmecit Efendi şartları kabul etti. Bundan sonra TBMM'den çıkan bir kanunla Abdülmecit Efendi halife ilan edildi.80
Vahdettin'in kaçmasından sonra ortaya çıkan en önemli devlet sorunu halifelik konusu olmuştu. Refet Paşa'nın da gayretiyle bu mesele istenilen şekilde çözüme kavuşturuldu. Böylece halifelik makamını ne İngilizlerin ne de bir başkasının istismar etmesine imkan verilmemiş oldu. TBMM bir kere daha tam zamanında gerekli önlemleri aldı.
Halifelikten sonra bir başka sorun da kutsal emanetler meselesi oldu. Vahdettin giderken kutsal emanetleri götürmemişti. İngilizlerin bunları gizlice çalarak Vahdettin'in yanına götürecekleri ve onu Müslümanların halifesi olarak tanıyacakları hakkında söylentiler çıktı. Kutsal emanetlerin çalınabileceği yayılınca, kamu oyunda tedirginlikler baş gösterdi. Bunun üzerine Refet Paşa kutsal emanetleri sıkı koruma altına aldı.81
Refet Paşa'nın İstanbul'daki çalışmaları sadece İstanbul'u kapsamamakta idi. Esasen onun asıl görevi Yunanlıların boşalttığı Trakya'yı devralmak ve orada Türk idaresini kurmaktı. Yunanlıların boşaltması, İtilaf Kuvvetlerinin alması ve Türk jandarmasına devretmesi için geçen sürede Refet Paşa İstanbul'da kalıp İtilaf temsilcileri ile teması sağlayacak, Trakya'nın Türk jandarmasına teslimi tamamlandıktan sonra, oraya geçerek teşkilatlanmayı tamamlayacaktı. Dolayısıyla Refet Paşa İstanbul'da bulunurken Trakya'nın devir ve teslimi işini de takip etmekteydi.
Bu arada İstanbul'un idaresine el koyma mecburiyeti hasıl olunca, bura ile beraber işgal altında bulunan Boğazlar bölgesi, yani Gelibolu Mutasarrıflığı da Türk idaresi altına alınmış oldu. Refet Paşa bu durumu İtilaf Devletleri İşgal kuvvetleri komutanlarını bir oldu-bittiye getirerek kabul ettirdi. Ayrıca Gelibolu bölgesinde de asayişi sağlamak için belli sayıda bir jandarma gücünün bulundurulması gereğine onları inandırdı.82 Böylece Mudanya Antlaşması'nda yer almadığı halde Gelibolu da Türk idaresi altına alınmış oldu.
Mudanya Antlaşması'nda, asayişi sağlamak için Trakya'ya belirli sayıda Türk jandarmasının geçirilmesi kabul edilmişti. Ancak bu madde tatminkar değildi. Düşmandan teslim alınan ve onunla ortak sınırı olan Trakya'da jandarmadan daha güçlü donanımlı birliklere ihtiyaç vardı. Belirlenen jandarma sayısı çok azdı. Refet Paşa İstanbul'da bu sorunlarla da ilgilendi.
Önce Trakya'ya Anadolu'dan asker nakli sırasında İtilaf Devletlerinin ciddi kontrol yapmadıklarını tespit etti. Durumu Ankara'ya ileterek, Trakya'ya güçlü birlikler ile silah ve top geçirebileceğini bildirdi.83 Bunun üzerine gerekli hazırlıklar yapıldı. Bir topçu birliğinin jandarma kılığında geçirilmesine başlandı. Gizliliğin korunabilmesi için "nakliye" kelimesi, yazışma vs'de kod isim olarak kullanıldı. Topçu efradına nakliye efradı, topkoşan hayvanlarına, nakliye koşum hayvanları denilmesi gibi. Yine gizliliğin korunabilmesi için nakliye (topçu) birliklerinin şehirlerin dışından geçirilmesine, boş olan köylere yerleştirilmesine özen gösterildi.84
Mudanya Antlaşması'nda 8000 kadar hafif silahlı jandarma askerinin Trakya'ya geçmesine müsaade edilmişti. Barış anlaşması yapılana kadar bu miktarın asayişi sağlamaya yeteceği öngörülmüştü. Gerçekte bu miktar Trakya topraklarının korunması için yetersizdi.
Refet Paşa İtilaf temsilcileri ile yaptığı görüşmelerde, anlaşmada tayin edilen jandarma miktarının kifayetsizliğini ve doğabilecek mahzurları dile getirdi. Jandarma azlığından doğabilecek mahzurları giderebilmek için, gerektiğinde ihtiyaç duyulan yerlerden toplanacak kimselere silah vererek asayişin korunmasında kullanmak istediğini söyledi. Onların itirazına meydan vermeden, bu toplanan ve ellerine silah verilen kimselerin asker veya jandarma olmayıp köy korucuları olacağı ve öyle istihdam edileceğini vurguladı. İtilaf temsilcileri teklifi kabul ettiler. Hemen uygulamaya konulan bu önlem ile Trakya'daki asker eksikliği bir ölçüde giderildi.85
Refet Paşa, Trakya'nın devir teslimi görevi ile Ankara'dan hareket ederken, bizzat Mustafa Kemal Paşa'dan talimat almıştı. Trakya'nın Müttefik Kuvvetlerden tamamen devralınmasına kadar herhangi bir askeri teşkilatlanmaya gidilmeyecekti. Ancak olayların akışı içinde Refet Paşa, Türk idaresine geçen kısımlarda acil olarak bazı askeri teşkilatlanmanın gerçekleştirilmesine ihtiyaç duydu.86 Buna göre; Trakya'daki jandarma kıtaları ikiye ayrıldı. Biri doğrudan vilayete ve mülki en yüksek amire bağlı olmak üzere sabit, diğeri Jandarma Mıntıka Müfettişliği'ne bağlı olmak üzere seyyar jandarma idi. Sabit jandarma, karakol görevi ve kazaların dahili işleri ve inzibatlarına bakacaktı. Seyyar jandarma ise, şekavet ve çeteciliğe meydan vermeyecekti.
Refet Paşa yeni kurduğu teşkilat içindeki Trakya jandarmasına bir tamim yayınladı. Tamimde; Görevlerinin çok önemli olduğu, hataların Trakya'nın teslimine suikast olacağı hatırlatılmakta, adaletli ve her şeyi yapacak kadar güçlü bir idarenin kurulabilmesinin ise milli davanın hızla elde edilmesine yardım edip devleti yükselteceği ifade edilmekte idi.87
Rahatsızlık Veren Konuşma ve Hareketler
İstanbul'da bu çalışmalarını sürdürürken O'nun bazı işlerinde hükümete danışmadan hareket etmesi, İstanbul'da kalacak yer olarak Babıali'yi seçmiş olması, TBMM Fevkalade Temsilcisi unvanını kullanması çeşitli dedikodulara sebep oldu.88 Ayrıca eski İstanbul hükümeti ileri gelenleriyle gizli görüşmeler yaptığı, ziyafetler verdiği de söylentiler arasında idi.
Bu dedikodulara karşı Refet Paşa cevap verme ihtiyacı duydu. Meydanlarda halka karşı yaptığı konuşmalarda açıkça İstanbul hükümetini tanımadığına dair konuşmalar yaptığı, ihtiyaç duyunca hatta onları gidip tehdit bile ettiği halde, onlara ziyafet çektiği yolundaki dedikodulara inanılmaması gerektiğini söyledi.89 "İstanbul'da pek zor şartlar altında pek az sayıda adamla ve azami hürmetle, hükümetin yüksek maksatlarını temin etmek için çalışırken, gerilerde isim, unvan, ikametgah gibi ehemmiyetsiz işler üzerine dedikodu yapılması ve bunlara cevap vermek mecburiyeti hakikaten pek giran geliyor" diyerek üzüntülerini ifade etti.90
Refet Paşa her ne kadar, söylenenler önemsiz dedikodulardır dese de Mustafa Kemal Paşa, onun İstanbul'daki bazı hareketlerini beğenmemiş ve Halife Abdülmecit Efendi'ye gösterdiği aşırı saygıyı, ona bir at hediye etmesini tenkit etmiştir. Mustafa Kemal Paşa, ortaya bir halifelik meselesi çıktıysa, bunun sebebi Refet Paşanın halifeye cesaret veren bu yanlış davranışları olmuştur demiştir.91 Mustafa Kemal Paşa'nın bu tenkitlerine bakılınca, Ankara'dakilerin onu İstanbul'da artık yararlı görmedikleri anlaşılmaktadır.
İstanbul'daki durumunu yeniden değerlendiren Refet Paşa, şu üç şıktan birisinin kabul edilmesi için hükümete teklifte bulundu: Ya hizmeti sona ermiş kabul edilmesini, ya İstanbul'da İtilaf Devletleri ile dış ilişkiler konusunda temas sağlayan, görüşmeler yapan siyasi bir görev verilmesini ya da Trakya'da teşkilat ve düzenin sağlanması görevinin verilmesi.92 Bu şıklardan hangisi kabul edilirse ona göre bir vaziyet alacağını bildirdi.
Refet Paşa'nın bu teklifleri hükümete arz edildi ve bir karar istendi.93
Yapılan görüşmelerden sonra,94 Refet Paşa'ya tebliğ edilen emir şöyle idi: "İstanbul'da işler azaldığından ve Trakya işlerinin evvelce kararlaştırıldığı gibi, yerinde yürütülmesi pek önemli görüldüğünden, İstanbul'daki işler için yeni memurlar tayin edilmiş olup onlar göreve başlayıncaya kadar İstanbul'daki işlerinize devam etmekle beraber bilahare Trakya'ya geçmeniz..."95 Bu emir, Refet Paşa'nın İstanbul'daki görevine son vermekte idi.
Sonuç
Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın Trakya'nın teslim alınması konusunda uygulanması ile ilgili olarak en önemli sorun; konunun İstanbul'daki İtilaf Devletleri temsilcileri ile koordineli olarak yürütülecek olmasında idi. Antlaşmaya göre Yunanlılar Trakya'yı boşaltırken İtilaf Devletlerine teslim edecekler, bundan sonra onlar da Türklere teslim edeceklerdi. Bu iş için görevlendirilecek memurun diplomatik tecrübe sahibi olması çok önemli idi. Ayrıca; teslim alınmadan önce ve sonra gerekli askeri önlemlerin zamanında alınması suretiyle, milli onuru zedeleyici idari ve askeri zaafiyetlere meydan verilmemesi de çok önemli idi. Bütün bunlar göz önüne alınarak göreve Refet Paşa'nın getirilmesi uygun bulundu.
Yunanlıların Trakya'yı İtilaf Devletlerine teslimi ile ilgili işlemlerin devamı süresince faaliyetlerin İstanbul'dan yürütülmesi gerekiyordu. O nedenle Refet Paşa'nın ilk durağı İstanbul oldu. İstabul'a vardığında; İtilaf Devletleri karşısında Padişah hükümetinin TBMM hükümeti otoritesini kabul etmesi çok önemli idi. O nedenle ilk günün kritik bir önemi vardı. Padişah hükümeti kendiliğinden çekilmez ise; bu durum TBMM hükümetine karşı İtilaf Devletleri tarafından istismar konusu edilebilirdi.
Refet Paşa İstanbul'a vardığı ilk gün yaptığı bir konuşma ve sorulara verdiği cevaplarla TBMM hükümetinin İstanbul halkı ve Padişah hükümetince kabul edilmesini sağladı. Üzerinde günlerce kafa yorulan bir meseleyi baştan aldığı kesin tavırla kolayca halletti. Böyle bir hükümeti tanımadığını ilan etti. Hiçbir tepki ile karşılaşmadı. Yaptığı konuşmalar halkın sevgi gösterileri ile karşılandı. Yeni yönetimi anlatarak karşı çıkışları önledi, hatta sevdirdi.
Saltanatın kaldırılması üzerine İstanbul'da ortaya çıkan otorite boşluğunu TBMM temsilcisi sıfatıyla doldurarak yönetime el koydu. Gerekli önlemleri alarak karışıklığa meydan vermedi. İtilaf Devletleri temsilcileri ile sağladığı iyi ilişkiler sayesinde onların da karşı çıkmalarını önledi. Milli hükümetin Mudanya Ateşkes Antlaşması'nda yer almamasına rağmen İstanbul'da yönetime el koymasına ses çıkarmadılar. İşgal altındaki İstanbul'da TBMM hükümetinin mülki idaresini kurması, diplomasi alanında önemli bir başarıydı.
Refet Paşa'nın İstanbul'da özellikle Halife'ye karşı aşırı saygı gösterilerine girmesi Ankara'da hoşnutsuzluk yarattı. Bu davranışların yeni yönetim karşıtlarına cesaret verdiği endişelerine sebep oldu. İstanbul'da görevle ilgili işlerin tamamlanması üzerine buradaki görevine son verildi. Bundan sonra bir süre Trakya'da teslim alma faliyetlerini yürüttü.
1 Giriş bölümünün yazılmasında; "İbrahim Artuç, Yeniden Doğuş, Türk Kurtuluş Savaşı, I. Cilt, Kastaş Yay., İst., 2001, s. 23-27'den istifade edilmiştir.
2 Zekeriya Türkmen, Mütareke Döneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yapılanması (1918-1920), TTK. Basımevi, 2001, s. 58.
3 Mustafa Kemal Paşa İzmir'de bulunduğu sırada, son durum hakkında bilgi vermek üzere Başbakan Rauf Bey'i İzmir'e çağırdı. Rauf Bey ve Mustafa Kemal Paşa arasında o günün meselelerine dair konuşulduktan sonra Rauf Bey, Mustafa Kemal Paşa'ya; o gün için İzmir'de bulunmalarını sağlayan büyük zafere emeği geçenlere ödüller verilmesi gerektiğini, bu konuda daha ilk günden beri mücadeleye katılmış ve çok emek sarf ettiği halde şu anda aktif bir görevde dahi olmayan Refet Paşa'nın da zafer münasebetiyle terfisi ve bir görev verilerek gönlünün alınmasını rica etti. Mustafa Kemal Paşa; "Zaferden dolayı askeri harekâta katılanlar terfi ve taltif olundular. Refet Paşa'ya da görev teklifinde bulunduk. O kaçındı. Harekâta katılanlarla beraber katılmayanların da terfi ve taltifleri doğru olmaz. Yalnız, Refet Paşa'ya uygun bir görev bulmaya çalışacağım. İzmir'e kendisini davet edin" dedi. (Mustafa Kemal Atatürk, Söylev, Ankara, 1974, s. 606). Refet Paşa, Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir'e davet telgrafını 24 Eylül 1922 akşamı aldı. Telgraf şöyleydi; "BMM azasından Refet Paşa Hazretlerine; Zat-ı Devletlilerine askeri bir vazife verilmesi kararlaştırıldığından ilk vasıta ile acele İzmir'e gelmenizi rica ederim. Seyahat araçlarının temini Milli Savunma Bakanlığı'ndan ve durumun bildirilmesi Adnan Beyefendi'den rica olunmuştur. Hareketin bildirilmesini bekliyorum. Mustafa Kemal Paşa. 24 Eylül 1922. (ATASE; K: 2068, D: 8, F: 2) Hemen İzmir'e hareket etti. İzmir'e giderken, askeri harekâtın son durumunu öğrenmek için; "İstanbul üzerine yürüyorlar mı?" diye sorduğu, "Hayır. Mudanya'da ateşkes anlaşması yapacaklar" cevabıüzerine, "Şimdi her şeyi kabul ettiler. "dediği, (Falih Rıfkı Atay, Çankaya, İstanbul 1969, s. 332) böylece Mustafa Kemal Paşa tarafından takip edilen politikayı eleştirdiği söylenmiştir. Refet Paşa İzmir'e vardığı akşam Mustafa Kemal Paşa'nın Ankara'ya döndüğünü öğrendi. İzmir'de görüşme mümkün olmadı. İzmir'e çağırdığı halde görüşmeden Ankara'ya hareket etmesini Mustafa Kemal Paşa, bir tesadüf olarak nitelendirmektedir (Atatürk, a.g.e., s. 606). Bu şekildeki hareketine, Refet Paşa'nın İzmir yolunda konuştuklarını duymuş olmasının sebep olup olmadığını açıklayacak bir bilgi mevcut değildir. Ancak; Refet Paşa'nın konuşmalarını duymuş olduğu, ona bir ihtar (Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam, III. cild, İst. 1966, s. 39) olarak bu şekilde hareket ettiği veya böyle konuşan ve olayları böyle algılayan birine düşündüğü görevi verip vermemekte tereddüt geçirdiği şeklinde yorumlanabilir.
4 Refet Paşa'nın son olaylar içinde bazı çelişkiler yaşadığı dikkat çekmektedir. Büyük Taarruz'da kendisine teklif edilen görevi önemli bir şey olmayacak diye kabul etmeyen Refet Paşa, çok önemli şeyler olduğunu İzmir'e bizzat gelerek gördü ve kabul etti. İzmir'e gelirken "Askeri Bursa'dan ileri göndermemekle her şeyi kabul ettiler" dedi. Fakat ateşkes antlaşmasıyla, askeri harekât olmaksızın Trakya'yı almanın mümkün olduğunu gördü, hatta bu işi takip ve gerçekleştirme görevi bizzat kendisine düştü. Refet Paşa'nın, bu çelişkiler içinde kaderi Rauf Bey'le paralellik arz etmektedir. Büyük Taarruz öncesinde bir gün Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey tarafından Refet Paşa'nın Keçiören'deki evine davet edilmişti. Günün meselelerinin etraflıca konuşulduğu o gün, Mustafa Kemal'in bir sorusu üzerine Rauf Bey, saltanat kaldırılamaz demişti. Fakat Saltanatın kaldırılma kararı verilmesi üzerine bizzat meclis kürsüsüne çıkıp saltanatın kaldırılması lehine konuşmuş, hatta bunun bir bayramla kutlanmasını isteyecek kadar taraftar kesilmişti. (Atatürk, a.g.e., s. 610-611) Mustafa Kemal Paşa Rauf Bey'in bu çelişkili tutumu karşısında "Eski kanaatlerini mi değiştirmişti, yoksa kanaatlerinde esasen samimi değil mi idi?" demişti. (Şevket Süreyya Aydemir, a.g.e., s. 39; Sebahattin Selek, Anadolu İhtilali, İst., 1973, s. 147-149).
Bu görevlendirme ile Mustafa Kemal Paşa, Refet Paşa ile olan soğuk ilişkileri düzeltmek istemiş olabilirdi. Ayrıca, memleket menfaatleri gerektirdiği zaman görev verilmesine mani olacak büyük kırgınlıklar yaşanmamıştı. Yeni kurulacak devletin idari yapısında başarılı memurlara gerek vardı. (Veysi, Akın, Trakyanın Türklere Devir Teslimi, Gnkur. Başkanlığı. Yay. Ankara 1996. s. 90).
5 Atatürk, a.g.e., s. 606.
6 Refet Paşa'nın uzun süre jandarma teşkilatında görev yapmış olması, ve Milli Mücadele döneminde iki defa İçişleri Bakanlığı görevini yürütmüş olması tercih nedeni olabilirdi. Uzun süre düşman işgalinde kalan Trakya'da Mudanya Antlaşması gereği sınırlı jandarma gücü ile sağlam bir idari yapı oluşturmak Jandarmayı ve idari teşkilatı iyi tanıyan Refet Paşa tarafından sağlanabilirdi. (Veysi, Akın, a.g.e., s. 90).İtilaf Devletleri ile hassas ilişkilerin sürdürüleceği kritik bir bölgede devletin menfaat ve onurunu temsil edebilecek tecrübe ve niteliklere Refet Paşa sahipti. Burada yapılacak en küçük bir hata büyük meseleler çıkarabilirdi. Gerçekten de ileride görüleceği gibi Refet Paşa pratik zekası ve diplomatik tecrübesi ile birçok meseleyi devletin lehine ve kolayca halletmiştir. (Sebahattin Selek, a.g.e., s. 147-149) Çünkü; Refet Paşa Temsil Kurulu döneminden itibaren dış ilişkilerle ilgilenmiş, görevler almış, yararlıklar göstermiştir.Ezcümle; 14 Aralık 1919 tarihinde Refet Bey'in Balıkesir-İstanbul yoluyla Bursa'ya gidişini açıkladığı telgrafta, Fransız amiraliyle yaptığı görüşme hatırlanmalıdır. O görüşmelerde Refet Bey'in Temsil Kurulu'nun dış politikasını çok iyi kavradığı ve amacı net olarak ifade edebildiği açıkça görülmekte idi.Bir Arap Yüzbaşısı, Irak ve Suriye hakkında Emir Faysal'dan bazı teklifler getirdiği zaman, teklifleri Temsil Kurulu Başkanı Mustafa Kemal'e ileten Refet Bey (ATASE: K: 2709, D: 7, F: 1. 5), 10 Şubat 1920'de, "Arapların iç işlerine karışılmayacağı, bununla beraber kendisinin Suriye sınırı konusunda temaslar yapabileceği ve o bölgeyi araştırması gerektiği" cevabını almış idi. (Kazım Karabekir; İstiklal Harbimiz, İst. 1969, s. 423).15 Ocak 1920 tarihinde Refet Bey Temsil Kurulu'na; İtalya'nın Antalya konsolosluğu şifresini ele geçirdiğini, böylece haberleşmelerini dinlediğini, onların İngilizlerin aksine müttefikleri arasında Türkler için daha yumuşak görüşleri savunduklarını bildirmekte idi. Bu yolla daha birçok haberi toplayıp Temsil Kurulu'na bildirmişti. (Kazım Karabekir, a.g.e., s. 554).16 Mart 1920'de İstanbul işgal edildiği zaman Mustafa Kemal Paşa; bu işgali, İtilaf Devletleri Meclis Başkanı ve Dışişleri Bakanları nezdinde protesto etmek istediklerini, bu konuda Antalya'daki İtalyan Konsolosunun yardımını sağlamasını, Refet Bey'den rica etmişti. (Atatürk, a.g.e.,s. 372).Antep'te Fransız zulmü artınca, Temsil Kurulu Başkanı Mustafa Kemal Paşa, zulmü İtalyan Ajansı vasıtasıyla dünyaya duyurması için Refet Paşa'dan girişimde bulunmasını rica etmişti. (Mazhar Müfit Kansu, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le Beraber, Ank. 1966, III. Cilt, s. 197: Fethi Tevetoğlu, Atatürk'le Samsun'a Çıkanlar Ankara, 1971. s. 61).Refet Bey'in Antalya'da İtalyan İşgal Kuvvetleri Komutanı ile görüşmeler yapmasından sonra, Antalya depolarındaki bütün silah ve cephane Söke'ye aktarılarak Kuvayı Milliye'ye mal edilmişti. (Mazhar Müfit Kansu, a.g.e., III. Cilt, s. 147).
13 Haziran 1921'de, Refet Bey'in izin alıp Ecevit dinlenme tesislerine çekildiği günlerde İngilizlerden Mustafa Kemal Paşa'ya görüşme teklifi geldi. Görüşmeyi Mustafa Kemal Paşa adına İnebolu'da Refet Bey yaptı. İngilizler adına görüşmeye gelen iki binbaşı yanlarında bir miktar cephane de getirmişler ve bunun devam edeceğini söylemişlerdi. Teklifleri içinde; Mustafa Kemal Paşa'nın bir İngiliz gemisiyle İstanbul'a gizlice gidip General Harrington'la bizzat görüşmesi, İngiltere'nin, Türkiye'nin tam bağımsız bir devlet olmasını kabul ettiği, İngiltere'nin girişimiyle Yunanlıların Anadolu'yu boşaltacağı ve esirlerin karşılıklı değişimi vardı. Buna karşılık Refet Bey, Harrington'un görüşmek istiyorsa İnebolu'ya gelmesi gerektiğini, esir değişiminin ise mümkün olduğunu söyledi. (Mazhar Müfit Kansu, a.g.e., s. 58. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 62-63) Tekliflerin gidip gelmesi ve aracıların görüşmesi sürdürüldü. Harrington ve Mustafa Kemal Paşa yüz yüze görüşemediler. Fakat Refet Bey ve Harringtonun temsilcileri birçok konuyu görüştüler. Bu görüşmelerin pratik sonucu Malta'daki Türk esirlerin kurtarılması olmuştu. (1919'dan 1923'e Kadar Cumhuriyet Tarihi Ansiklopedisi K. Ekrem Uykucu, İstanbul 1973, Refer Bele maddesi).
7 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 2, Sanem Matbaası, Ankara 1985. s. 1073.
8 H. Naşit Uluğ, Naşit Uluğ; Siyasi Yönleriyle Türk Kurtuluş Savaşı, Milliyet yay, 1973, s. 60. Sadun Tanju; Atatürk'ün Yanındakiler Karşısındakiler, Hürriyet yay., 1981, III. Cilt, s. 197'deki dipnot. Fethi Tevetoğlu, Atatürk'le Samsun'a Çıkanlar, Ank. 1971, s. 75.
9 Veysi, Akın, Trakya'nın Türklere Devir Teslimi, Gnkur. Başkanlığı. Yay. Ankara 1996. s.90.
10 ATASE: K: 2068, D: 8, F: 3.
11 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 3, s. 1086-1111.
12 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 75-76.
13 Veysi, Akın, a.g.e., s. 91.
14 Refet Paşa'nın İstanbul'a gelişini yazarken yararlandığımız kaynaklar. 19 Ekim 1922 tarih ve 6 sayılı Renin Gazetesi'nde ilk sayfadaki "Siyaset" başlığı altında "Rumeli'ye Geçiş" haberi. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 76-99.
15 ATASE: K: 2070, D: 14, F: 1. HTVD, Aralık 1968, s. 66, Belge no: 1483, 1484.
16 ATASE: K: 2070, D: 14, F: 1. 21 Ekim 1922 tarih ve 8 sayılı Renin Gazetesi'nin 2. sayfasında "Dün Gazetemizin 3. sayfasında "Refet Paşa" Hazretlerinin Beyanatı" başlığı altında verilen haber. "İntişarından Sonra Geç Vakit Tebliğ Edilen Ajanlar" başlığı altında verilen haber.
17 21 Ekim 1922 tarih ve 8 sayılı Renin Gazetesi.
18 21 Ekim 1922 tarih ve 8 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı".
19 21 Ekim 1922 tarih ve 8 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı".
20 21 Ekim 1922 tarih ve 8 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı".
21 23 Ekim 1922 tarih ve 10 sayılı Renin Gazetesi'nin 2. sayfasında "Refet Paşa Hazretlerinin Ziyaretleri" başlıklı haber.
22 23 Ekim 1922 tarih ve 8 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı".
23 24 Ekim 1922 tarih ve 11 sayılı Renin Gazetesi'nin 2. sayfasında "Refet Paşa ve Şâyân-ı Kayd Sözler" başlıklı haber.
24 24 Ekim 1922 tarih ve 11 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa ve Şâyân-ı Kayd Sözler" başlıklı haber
25 24 Ekim 1922 tarih ve 11 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa ve Şâyân-ı Kayd Sözler" başlıklı haber
26 25 Ekim 1922 tarih ve 12 sayılı Renin Gazetesi'nin 3. sayfasında "refet Paşa'nın Dünkü ve Bugünkü Ziyaretleri" başlıklı haber.
27 Mudanya Ateşkes Anlaşması'nın Trakya'nın teslimi ile ilgili maddeleri şunlardı:.
Madde 5: Doğu Trakya'nın Yunan kıtaları tarafından boşaltılması, bu sözleşmenin yürürlüğe konmasından itibaren başlayacaktır. Bu boşaltmada kıtaların kendisi çeşitli askeri hizmet ve teşkiller ve onların çeşitli taşıt araçlarıyla harp gereçleri, stokları dahildir. Bu boşaltma ortalama on beş gün içinde yapılacaktır.
Madde 6: Jandarma da dahil olduğu halde Yunan mülkiye memurları mümkün olduğu kadar çabuk çekilecektir. Her idare bölgesinden Yunan memurları çekildikçe, mülki hükümet müttefiklerin memurlarına bırakılacak ve onlarda mümkün olursa aynı günde Türk memurlarına devir ve teslim edecektir. Bu devir-teslim Trakya'nın tamamen Yunan kıtaları tarafından boşaltılmasının bitiminden en çok 30 gün içinde sona erecektir.
Madde 7: TBMM Hükümeti'nin memurlarına, düzen ve güvenliğin devamına yetecek miktarda jandarma katılacaktır. Jandarma miktarı 8000'i geçmeyecektir.
Madde 8: Yunan kıtalarının geri çekilme hareketleri ve idarenin devir teslimi işi müttefiklerin idaresi altında yapılacaktır. Müttefikler, geri çekilme ve devir teslimi kolaylaştırmaya aracılık edecekler, çeşitli taşkınlıklara engel olacaklardır.
Madde 9: Doğu Trakya'yı Müttefik kuvvetleri işgal edeceklerdir. Ortalama 7 taburdan kurulu olan bu kıtalar düzenin devam ettirilmesini sağlayacaklardır.
Madde 10: Müttefik kıtalarının geri çekilmesi, Yunan kıtalarının boşaltılması sona erdikten 30 gün sonra olacaktır. Müttefik hükümetler düzenin devam ettirilmesi ve Türk olmayan halkın korunması için yeteri kadar tedbir alındığı hakkında fikir birliğine varıldığı takdirde bu geri çekilme işi daha yakın bir tarihte olabilir. Bu surette TBMM hükümeti ve Jandarma idare bölgesinde düzenli olarak görevlerini yaptığı anda, müttefik heyetler ve kıtalar bu idare bölgesinden, kararlaştırılan 30 günlük sürenin bitiminden önce geri alınabilirler. TSK Tarihi; TBMM Hükümeti Dönemi,Gn. Kur. Yay., IV. Cilt, I. Kısım, s. 550).
28 ATASE, K: 2071, D: 23, F: 1, 39.
29 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, Atatürk'ün Silah Arkadaşları, Atatürk araştırma Merkezi Şeref Üyeleri, Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara 1999 s. 65.
30 29 Ekim 1922 tarih ve 16 sayılı Renin Gazetesi'nde "Bu Gece Trakya'ya Geçecek Jandarmamız" başlıklı haber.
31 ATASE, K: 2068, D: 4, F: 11, 1. K: 2068, D: 4, F: 6.
32 Teslim takvimi şöyleydi;
1-8 Kasım 1922, Demirköy, Çerkezköy, Çorlu, Silivri.
8-15 Kasım 1922, Kırklareli, Babaeski, Pınarhisar, Lüleburgaz.
15-20 Kasım 1922, Malkara, Hayrabolu, Tekirdağ.
20 Kasım'dan itibaren de Meriç'e kadar olan kısımlar Türk idare memurlarına teslim
edilecek. ATASE, K: 2068, D: 5, F: 6.
33 Refet Paşa'nın kurduğu Mezalim Tespit komisyonları, görgü tanıklarına dayanarak, tutanaklarla Yunan Mezalimi'ni tespit ettiler. Fakat bu tutanakların arasında, olayları gösterecek fotoğrafların yok denecek kadar azlığı bir eksiklikti. Bunun sebebi ise o sırada Türk toplumunda fotoğrafçılığın yaygın olmaması idi. Fotoğraflarla görüntülenemeyen, hem muhatapları Türkler olup, hem de sadece onların görgü tanıklığına dayandırılan Yunan Mezalimi dünyada istenilen tepkiyi uyandıramadı. ATASE, K: 2068, D: 5, F: 6, 1.
34 ATASE, K: 2069, D: 11, F: 1, 7.
35 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 1.
36 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 1.
37 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 1. Şevket Süreyya Aydemir, a.g.e., III. Cilt, s. 61.
38 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 5, 2.
39 Refet Paşa İtilaf generallerine, İstanbul'un idaresine el konmakla beraber, Mudanya Antlaşması'na uyulacağına, müttefik orduların varlıklarına, emniyetlerine uygun olarak hareket edileceğine, halka cins ve mezhep ayrımı yapılmayacağına dair teminat verdi. Onlar bunun üzerine İstanbul'da Türk idaresini kabul ettiler. Hatta İngiliz Harrington, böylece çıkabilecek karışıklıklar da önlenebileceği için pek güzel oldu diyerek Refet Paşa'yı tebrik etti. ATASE, K: 2070, D: 15, F: 2.
40 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 5, 2. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 85-86.
41 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 10.
42 6 Kasım 1922 tarih ve 24 sayılı Renin Gazetesi ilk sayfasında "TBMMHükümeti, Namına İstanbul'un Umur-ı İdaresine Ait Tebligat, Numara 13 başlıklı duyuru ve "Büyük Millet Meclisi hükümetine İltihakdan sonra İstanbul'un Vaziyeti" başlıklı haber.
43 ATASE, K: 2069, D: 10, F: 7.
44 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 15, 1.
45 Milli Mücadele günlerinde İstanbul'da Felah Grubu adıyla faaliyet gösteren gizli bir örgüt vardı. Ankara'da Gn. Kur. Bşk.'ndan tahsisat alan bu örgüt vatansever Türk subaylarından oluşmakta idi. Milli Mücadele'de çok yararlı hizmetler yaptı. (Bkz. Hüsnü Himmetoğlu, Kurtuluş Savaşı'nda İstanbul ve Yardımları, İst. 1975. Bülent Çukurova, Kurtuluş Savaşı'nda Haber Alma ve Yeraltı Çalışmaları, Ardıç Yay., Ank. 1994, s. 41-45.
46 Refet Paşa fevkalade temsilci olarak İstanbul'a giderken orada yararlanabileceği Felah Grubu'na ait gizli bilgiler, bu arada kadrosu ve çalışma tarzı kendisine bildirilmişti. Felah Grubu'ndan yararlanabileceği de söylenmişti. ATASE, K: 2070, D: 15, F: 9, 2.
47 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 9, 2.
48 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 2, s. 1076-1077.
49 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 2, s. 1076-1077, Ayrıca bkz., C. 3, s. 1109-1111.
50 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 2, s. 1080.
51 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 3, s. 1088-1091.
52 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 3, s. 1106-1115.
53 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 12.
54 5 Kasım 1922 tarih ve 25-26 sayılı Renin Gazetesi'nde ilk sayfada "Refet Paşa ile Mülakat" ve "İstanbul'un Adliye, belediye ve Zabıtası Hükümet-i Milliye'ye Biat Etti", "Geceki Tezahürat" başlık haber yazıları ile 1 Kasım tarihli Renin Gazetesi'nin "Rafet Paşa Hazretlerinin Beypanatı" başlıklı haber.
55 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 14: Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 87.
56 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 14.
57 11 Kasım 1922 tarih ve 21 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı" başlıklı haber. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 87, (Hakimiyet-i Milleye'den).
58 11 Kasım 1922 tarih ve 21 sayılı Renin Gazetesi, bu mülakatı Fransızca gazeteden naklen vermektedir.
59 11 Kasım 1922 tarih ve 21 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı" başlıklı haber.
60 ATASE, K: 2070, D: 15, F: 16.
61 11 Kasım 1922 tarih ve 21 sayılı Renin Gazetesi'nde "Refet Paşa Hazretlerinin Beyanatı" başlıklı haber.
62 İtilaf Devletleri İstanbul'u işgal ettikleri zaman, haberleşme ve matbuata sansür uygulamaya başladılar. Hertürlü haberleşme, basın ve yayını kontrolleri altına aldılar.
63 ATESE, K. 2070, D. 15, F. 22.
64 ATESE, K. 2070, D. 15, F. 23.
65 ATESE, K. 2070, D15, F. 26.
66 İstanbul'da sansür uygulama hakkını işgal kuvvetlerinin elinden alan Refet Paşa, yeni sansür esaslarını şöyle belirledi. "Günlük gazeteler ve periyodik yayınlar sansüre tabidir. Sansür memurlarının ve neşriyatla ilgili bütün kişilerin dikkate alacağı hususlar şunlardır. TBMM'nin ordularına ait her türlü bilgi, TBMM esaslarına ve menfaatlerine aykırı yazılar, Refet Paşa ile müttefik generallerin görüşmeleri, ilan edilmeden önce, karargah ve asker kişilerin konuşmaları bizzat kendileri tarafından imzalanmadıkça, Müttefik ordularla ilgili kendilerinden izin alınmayan haberler, Müttefik orduları ve hükümetlerinin şeref ve haysiyetlerini ve mahalli asayişi ihlal edici yazılar, din ve adaba aykırı yayın ve resimler ve İstanbul ile taşra yayınları arasındaki kalem tartışmalarına müsaade edilmez. Yayınlandıktan sonra gazete ve dergilerin 6'şar adedi, kitap ve diğer yayınlardan 3'er nüshası karargahta sansür müfettişliğine gönderilecektir. ATESE, K. 2069, D. 10, F. 24, 1.
67 İngiltere, Fransa, İtalya devletleri, İstanbul'da işgal orduları bulundurmakta idi. Bunlara Müttefikler de denilmekte idi.
68 İstanbul'daki işgal orduları komutanlarından her biri aynı zamanda kendi devletini Türk hükümeti karşısında temsil etme yetkisine sahip idi ve bu unvanı da taşımakta idi.
69 ATESE, K. 2069, D. 12, F. 2, 3.
70 ATESE, K. 2069, D. 12, F. 3, 1.
71 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33, 3.
72 ATESE, K: 2069, D: 10, F: 42.
73 ATESE, K: 2069, D: 10, F: 14.
74 ATESE, K: 2069, D: 10, F: 13.
75 Yakın Tarihimiz, III. Cilt, Türk Petrol Yay., 1963, s. 385-386.
76 Atatürk, a.g.e., s. 617.
77 Naşit Uluğ, a.g.e., s. 328.
78 Atatürk, a.g.e., s. 619.
79 Yakın Tarihimiz, III. Cild, s. 389; IV. Cild, s. 277.
80 ATASE, K: 2069, D: 10, F: 39. K: 2070, D: 15, F: 27.
81 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 2.
82 ATESE, K: 2070, D: 18, F: 1.
83 ATESE, K: 2070, D: 18, F: 16. K: 2070, D: 18, F: 18. K: 2070, D: 18, F: 22.
84 ATESE, K: 2068, D: 8, F: 15.
85 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33, 3.
86 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 1681.
87 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33, 3. Şevket Süreyya Aydemir, a.g.e., s. 83.
88 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 17.
89 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33, 3.
90 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33,3
91 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33, 2.
92 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 33,
93 ATESE, K: 2070, D: 15, F: 34