Ebulfez Elçibey
- Doğum : 24 Haziran 1938-Nahcivan
- Ölüm : 22 Ağustos 2000-Ankara
- Meslek : Siyasetçi
- Görevi : 2. Cumhurbaşkanı
- Önce gelen : Ayaz Muttalibov
- Sonra gelen : Haydar Aliyev
- Görev süresi : 16 Haziran 1992 – 1 Eylül 1993
Ebulfez Elçibey, Azerbaycanlı siyasetçi ve Azerbaycan'ın ikinci cumhurbaşkanıdır. Kuzey ve Güney Azerbaycan'ın mutlaka birleşmesi ve Dağıstan'a, Gürcistan'a ve Ermenistan'a verilen Türk topraklarının Azerbaycan'a geri verilmesi gerektiğini savundu. Mehmet Emin Resulzade'nin fikirlerinden etkilendi. Azerbaycan Sovyet işgali altındayken 1989 yılında Azerbaycan Halk Cephesi'ni kuran ve başkanlığa seçilen Elçibey Dağlık Karabağ'daki Ermeni ayrılıkçılığına yol vermemek, Azerbaycan'ın Sovyetlerden bağımsızlığını kazanmasını sağlamak için çalıştı. 1991'de SSCB'nin dağılması ile bağımsızlığını kazanan Azerbaycan'ın 7 Haziran 1992'de ikinci cumhurbaşkanı olarak seçildi.
Hayatı
Ebulfez Elçibey Nahcivan'ın Keleki köyünde doğdu. İran Azerbaycanı'ndan Kadirkulu Bey ve Anadolu'da doğup Keleki'ye göç eden Mehrinisa Hanım'ın çocuğudur. 1943 yılında 2. Dünya Savaşı'na katılan babasından bir haber alamadı. Babasız büyümek zorunda kalan Elçibey, ilköğrenimini ve liseyi Nahçıvan'da kısıtlı imkanlarla tamamladı.
1957-1962 yılları arasında Azerbaycan Devlet Üniversitesi Doğu Dilleri Enstitüsü, Arapça bölümünde okumuştur. Öğrencilik yıllarında Azerbaycan tarihini ve Azerbaycan devrim tarihini öğreten dernekler kurmuştur.
1963-1964'te Mısır'da tercüman olarak çalışmıştı. 1970'lerde ise ülkesinin bağımsızlığı için çalışmaya başladı. Bu yüzden 1975'de 'milliyetçilik suçu'ndan bir buçuk yıl hapis yattı.
Azerbaycan'ın bağımsızlık mücadelesi için bir ömür tüketen Elçibey, 1975'te siyasi çalışmaları gerekçesiyle 1 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırıldı. Rusların gizli servisi KGB'nin ağır şartlarına maruz kaldı. 1977 yılında, hapis hayatının son bulmasından sonra Azerbaycan'da, Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi'nde El Yazmaları Enstitüsü'nde görev yaptı. Bu görevi süresince siyasi faaliyetlerine devam etti.
1989 yılında Azerbaycan Halk Cephesi'ni kurdu ve başkanlık vazifesini yürüttü. Ermenilerin Dağlık Karabağ bölgesindeki ayrılıkçı politikalarının önüne geçmek ve bu sürede Azerbaycan'ın tam bağımsızlık kazanması için yoluna devam etti. 1991 yılında dağılan SSCB'nin ardından bağımsızlığını kazanan Azerbaycan'ın 7 Haziran 1992'de ikinci Cumhurbaşkanı olarak göreve geldi. Elçibey, Haydar Aliyev'le olan anlaşmazlıkları yüzünden sancılı bir görev süresi geçirdi. Bir referandumla görevi düşürülen Elçibey'in yerine Haydar Aliyev getirildi.
Yoğun sıkıntılar içinde geçen yıllar sonucu yorgun düşen Elçibey, prostat kanseri rahatsızlığına başka sıkıntıların eklenmesi sonucu 22 Ağustos 2000 yılında Ankara'da hayatını kaybetti.
Haydar Aliyev'le Olan Çekişmeleri
Görev süresinde kritik kararlara imza atan Elçibey, cephe komutanı Süret Hüseynov'u yanlış stratejileri ve hataları sebebiyle görevden aldı. Rusya'nın Azerbaycan topraklarından ayrılırken bıraktığı silahları bir strateji sonucu Süret Hüseynov'a vermesi işleri karıştırdı. Süret Hüseynov Azerbaycan'ın önemli şehirlerinden olan Gence'de Haziran 1993’te ayaklanma başlattı. Elçibey yardım için Haydar Aliyev’i Nahcivan’dan Bakü’ye davet etti. Haydar Aliyev, Elçibey'i hayal kırıklığına uğratarak Bakü'ye geldikten sonra Süret Hüseynov'u destekledi ve göstericilerin Bakü’ye yürümesi karşısında Elçibey halktan destek göremedi. Memleketinin daha fazla karışmaması için bir iç savaş tehlikesinin önüne geçmek amacıyla uçağıyla doğum yeri olan Keleki'ye geçti. 2 hafta sonra geri dönmeye çalışmasına rağmen şahsi koruması tarafından uçağı kurşunlandı ve Nahçivan'dan çıkışı engellendi. 4 yıl Keleki'nin abluka altında olması sebebiyle oradan ayrılamayan Elçibey, 4 yıl 4 aylık bir süreden sonra Bakü'ye geldi. Bu gelişmelerden sonra Cumhurbaşkanlığı yetkileri Haydar Aliyev’e devredildi. Ağustos 1993’te referandum ile Elçibey'in görevi resmen geri alındı ve Ekim ayındaki seçimlerde Haydar Aliyev %99 oyla Cumhurbaşkanı seçildi. Bu süreden sonra Azerbaycan muhalefetine destek veren Elçibey, Bütöv Azerbaycan Birliği'ni kurdu ve çalışmalarına burada devam etti.
Fikir Dünyası
Azerbaycan'ın Rusya İmparatorluğu içinde bir sömürge pozisyonunda bulunduğunu ve bağımsız, demokratik bir cumhuriyet olacağı inancını ömrü boyu taşıyordu. ''Ben Atatürk'ün askeriyim" cümlesiyle kendisini tabir eden Elçibey, Atatürk'ün yanında Gandhi'den ve 1918-1920 yıllarında kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurucusu Mehmet Emin Resulzade'den etkilendi. Fikirleri bu yönde netleşen ve bu doğrultuda çalışmalar yürüten Elçibey, toprakları sağa sola dağıtılan Azerbaycan'ın tam toprak bütünlüğünü savundu. Bu minvalde "Turan'ın yolu birleşik Azerbaycan'dan geçer" diyordu.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. İzin alınmadan, kaynak gösterilerek dahi iktibas edilemez.
Kaynakçalar
"Elçibey Azerbaycan'ın Unutulmaz Lideri", Türk Edebiyatı Vakfı, Yavuz Bülent Bakiler, 2009
"Elçibey", Ötüken Neşriyat, Uğur Güler, 2006
http://www.turansam.org/elcibey10.pdf
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Karakoyunlular
Azerbaycan’ın Türkleşmesinde ve İran’da 200 yıl kadar hüküm süren Moğol hakimiyetine son vermesi ile önemli rol oynayan Karakoyunlu Devleti, Doğu Anadolu, İran, Irak ve Azerbaycan’da hüküm sürmüştür. Bayram Hoca döneminde devlet Doğu Anadolu’daki hakimiyetlerini kesinleştirmiştir. Bayram Hoca, Musul’u alarak kardeşine devretmiştir. Yerine geçen Kara Mehmed Celayirli, Şehzade Ali’yi yenerek büyük şöhret kazandı. Artuklu hükümdarının kardeşiyle evlendi ve iki devletin dostluğunu sağladı. Ankara Savaşı’nda Osmanlılara katılan Karakoyunlular Timur’a karşı büyük bir yenilgiye uğradılar. 1409 yılına gelindiğinde ise Kara Yusuf, Artuklulara son verdi. Daha sonra başa geçen Cihan Şah döneminde devlet bir imparatorluk halini aldı. Cihan Şah İsfahan, Sultaniye ve Kazvin’i topraklarına katmayı başardı. Uzun Hasan ile yaptığı savaşı kaybetti. 1469 yılında da Uzun Hasan’dan kaçan Hasan Ali yakalanmak üzereyken intihar etti ve devlet yıkıldı.
-
Ahmed Arifi Paşa
Aydın fikirli ve dürüst bir devlet adamı olan Arifi Paşa özel hocalardan Arapça, Farsça, Fransızca, coğrafya, tarih, ekonomi-politik, devletler hukuku ve jeoloji dersleri alarak kendisini pek çok konuda geliştirdi. Dîvân-ı Hümâyun Kalemi’nde memuriyete başladıktan sonra sefaret birinci kâtipliğine tayin edildi, ardından Bâbıâli Tercüme Odası’na girdi. Ali Paşa’nın maiyetinde, Kırım Harbi’ni sona erdiren Viyana ve Paris konferanslarına katıldı. Devlet kademesinde önemli mevkilerde yer aldı. Tercümanlıktaki kabiliyeti ve edebi kültürünün Sultan Abdülaziz tarafından takdir edilmesinden dolayı 1873’te üçüncü defa Dîvân-ı Hümâyun tercümanlığına getirildi. Bu sırada Sadrazam Hüseyin Avni Paşa, padişahın teveccühünü kazanmış olan Arifî Paşa’nın sadârete gelmesi ihtimalini göz önüne alarak onun aleyhinde faaliyete başladı. Diğer taraftan da ondan hoşlanmayan Rus elçisi İgnatiyef’in entrikaları sonunda, Hariciye Nâzırlığı'ndan alınarak Maarif Nâzırlığı'na getirildi. Aynı yıl içinde kısa bir süre Adliye Nâzırlığı'nda da bulunan Arifî Paşa azledildikten sonra ikinci defa Viyana sefaretine tayin edildi.
-
Şahkulu İsyanı
Yalınlıköy’de dünyaya gelen Şahkulu, buradaki bir mağarada dini telkinlerle Safeviyye tarikatının görüşlerini yaymaya başladığı bilinmekle birlikte Şah İsmail’in 1500 yılı civarında Anadolu’ya haber göndererek müridlerini hareketlendirdiği dönemde etkisini de arttırmaya başladığı zikredilir. Adamları vasıtasıyla Şah İsmail ile irtibat kurarak, isyanı aleni hale getirene kadar ki süreçte aralarındaki irtibat belgelerle sağlamlaştıramadıysa da Teke bölgesindeki taraftarlarıyla Şah İsmail arasındaki yoğun hareketlilik dikkat çeker. Ana merkezi Kızılkaya’da Safevi yanlısı dini görüşleri yayan ve etrafına birçok Türkmen’i toplayan Şahkulu’nun ansızın isyan etmesinin nedenleri tam olarak belli değildir, ancak isyanın sadece dini değil aynı zamanda siyasi faktörlere de dayandığı bilinmektedir. Bunda II. Bayezid’in oğulları arasında başlayan taht mücadelesinin yol açtığı karışık ortam ve belirsizlik önemli rol oynamıştır. II. Bayezid’in öldüğü ve Korkut’un bu yüzden Antalya’dan ayrıldığı kanaatine vararak artık kendi zamanının geldiği düşüncesiyle hareket etmiş; zira Osmanlı belgelerinden anlaşıldığına göre Şahkulu kendisini mehdi ilan ederek, taraftarlarınca büyük kurtarıcı hatta peygamber olarak görülmüştür.
-
Milli Kütüphane
Fikirsel olarak İttihat ve Terakki Fırkası’nın 8. Kongresinde ifade edilen milli kütüphane kurulması fikrine dayanan, Cumhuriyet döneminde Ankara’da açılan devlet kütüphanesi Türkiye’nin önemli kütüphaneleri arasındadır. Milli Kütüphane’nin kurulması adına Adnan Ötüken’in 15 Nisan 1946 tarihinde Maarif Vekâleti Neşriyat Müdürlüğü’nde Milli Kütüphane Hazırlık Bürosu’nu, bu büronun çeşitli masraflarını karşılamak için de 21 Şubat 1947’de Milli Kütüphaneye Yardım Derneği’ni kurması kütüphanenin kurulmasında önemli bir adım oldu. Milli Kütüphane Hazırlık Bürosu 1 Nisan 1947’de 60.000’e yakın kitapla geçici bir süre için başka bir binaya taşındı ve ardından 16 Ağustos 1948’de de bugün Ankara İl Halk Kütüphanesi olarak kullanılan binada Milli Kütüphane hizmete açıldı. Kütüphanenin hızla gelişmesi ve kullanıcı ihtiyaçları göz önünde bulundurularak mevcut binanın yerine 1965 yılında hazırlık çalışmalarına başlanan yeni bina 5 Ağustos 1983 tarihinden itibaren hizmet vermeye başladı.
-
Dâvûd-i Kayserî
Hayatı hakkında yeterli bilginin olmadığı Davud-i Kayseri’nin tahsil hayatına Kayseri’de başladığı, dini ve nakli ilimleri öğrendikten sonra dini ilmini arttırmak için Mısır’a gittiği bilinirken; ne zaman gidip ne kadar kaldığı, kimlerden ders alıp ne zaman Anadolu’ya döndüğü belli değildir. Orhan Gazi, İznik’teki ilk Osmanlı medresesinin müderrisliğine Davud-i Kayseri’yi 30 akçe maaşla tayin etti. Ölümüne kadar on beş yıla yakın bir süre bu görevde kaldı; bir yandan öğrenci yetiştirirken bir yandan da eserlerini kaleme aldı. Onun medresede okuttuğu dersler hakkında bilgi bulunmamakla birlikte hadis ve fıkıh gibi dini, felsefe ve mantık gibi akli ilimler okuttuğu söylenebilir. Osmanlı Devleti’nin ilk müderrisi ve ilk düşünürlerinden olan Davud-i Kayseri’nin vahdet-i vücud nazariyesini benimsediği, İslam filozoflarını tenkit edebilecek düzeyde felsefe bilgisine sahip olduğu bilinmekle birlikte; kendisi vahdet-i vücud nazariyesini felsefi mahiyette yorumlayan ve savunan ilk sufi müellifti. Davud-i Kayseri, tasavvufi düşünce açısından İbnü’l-Arabi’nin yolunu takip etmekle birlikte tarikat mensubu ve irşad faaliyeti yürüten bir şeyh değildir.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun