Hayatım boyunca pek çok alfa erkek tanıdım; alfa erkek şempanzeler ve alfa erkeğin ne olduğu hakkında konuşacağım çünkü bence hepimiz, alfa erkeklere sahip yakın akrabalarımızdan bu konuda çok şey öğrenebiliriz.
Örnek olarak tanıdığım bir tanesi Amos'ı örnek vereyim, genç ve alfa bir erkek, oldukça popülerdi, ama hastalandı ve konumunu kaybetti çünkü erkek şempanzeler bir 1 km öteden zayıf düştüğünüzü anlarlar, dolayısıyla üzerine geldiler, o da konumunu kaybetti ve gitgide daha da hastalandı, ve biz de onu izole etmek zorunda kaldık. Bu grup çok yeşil bir adada yaşıyordu ve onu bir kafesin içine almak zorunda kaldık ama kafesin bir yanını açık bıraktık ki diğer şempanzeler ona ulaşabilsin. Sonra yaşananlar çok etkileyiciydi. Diğer şempanzeler ona yiyecek, ahşap korunak getiriyorlardı, üzerinde uyumak ve yuva yapmak için kullandıkları şeylerden. Dişiler de bu korunakları arkasına yerleştiriyordu. Sıkı bir şekilde duvara dayanıyordu ve tıpkı bizim yatan bir hastamıza yastıklarla yaptığımız gibi bu şeylerle sırtını besliyorlardı. İşte bir alfa erkeğe bu şekilde muamele edilir, diye düşündüm. Seviliyor ve saygı duyuluyordu, herkes de onunla ilgileniyordu, ancak her zaman böyle olmuyor çünkü alfa erkekler konumlarını kaybettiklerinde iyi tepki vermiyorlar.
Amos liderken sevilen bir alfa örneğiydi ve alfa erkek terimine internetten baktığınızda size nasıl alfa olacağınızı anlatan işletme kitaplarıyla karşılaşırsınız ve genelde başkalarını yenmek üzerinedirler; başkalarını yenip onlara patron olduğunuzu nasıl gösterirsiniz ve benimle uğraşmaya kalkma, gibi. Yani temel olarak alfa erkeği bir zorba olarak tanımlıyorlar ve ben bu tanımlamayı hiç sevmiyorum çünkü ''alfa erkek'' teriminden kısmen ben sorumluyum, çünkü ''Chimpanzee Politics'' kitabını ben yazdım, kitap, Newt Gingrich tarafından yeni meclis üyelerine tavsiye edildi. Ne işe yaradı bilmiyorum ama onlara bu kitabı tavsiye etti ve ''alfa erkek'' teriminin popülerlik kazanması da böyle oldu. Ama yanlış bir sınıflandırmada kullanıldığı kanısındayım. Üstünkörü bir şekilde kullanılıyor ve gerçek bir alfanın ne anlama geldiğinigöstermiyor. Ben de ne olduğunu anlatmak için buradayım. Bu terimin kendisi çok daha eskiye dayanıyor. 40'lı ve 50'li yıllarda kurtlar üzerinde yapılan araştırmalara dayanıyor ve aslında tanım çok basit. En yüksek kıdeme sahip erkek alfa erkeği. En yüksek kıdeme sahip dişi de alfa dişisi. Her primat grubunda bir alfa erkeği, bir de alfa dişisi olur, bir taneden fazla olmaz. Bunun nasıl olduğunu açıklayacağım.
Öncelikle beden dili. Burada aynı boyutlarda iki erkek şempanze görüyorsunuz, biri dik pozisyonda yürüyor, tüyleri havaya kalkmış, elinde büyük bir taş var ve alfa erkek kendisi. Diğer erkek onu selamlayan bir ses çıkarıyor, otoritesini kabul ediyor ve onun önünde eğiliyor, dengeli bir ilişki yürütebilmek için bu ritüeli her gün birkaç kez tekrarlamaları gerek. Size ortamlarından bir video göstereyim. Burada bir dişinin bir alfa erkeğini nasıl selamladığını göreceksiniz. Erkek ona doğru yaklaşıyor, dişi onu selamlıyor.
(Şempanze ses çıkarıyor)
Tüm tüyleri kalkmış durumda ve kendini gösteriyor.
Aslında aşırı yakın duruyorum. Şempanzeler benden çok daha güçlü, bu videoyu çekerken çok ihtiyatlı olduğum söylenemez.
Erkeğin yaptığını gördüğünüz şey iki ayağu üzerinde durarak kendini daha uzun göstermek ve kollarını yana açmak. Buna iki ayaklı gösteriş deniyor. Kıdemli erkekler arasında oldukça yaygın bir duruş ve çok da bilinen bir şey çünkü insanlar da benzerini yapıyor.
(Kahkahalar)
İnsanlar bunu her zaman yapıyor. Bu resimde gerçekten sevdiğim şey yan taraftaki iki olgun adam. Şempanzeler de böyle. Şempanzelerde genellikle yaşlı erkekler olur, kendileri artık alfa olamayacaklardır ama oyunlar oynayarak başkalarının sırtından koalisyon kurarlar. Sonra inanılmaz etkili hâle gelirler, bizim dünyamızda da alfanın kendisinden daha etkili olan olgun erkeklerimiz var.
Bir örnek vereyim, birlikte en çok çalıştığım üç erkek, uzun zaman önce çalıştığım Dutch hayvanat bahçesinde, ortadaki erkek 17 yaşında bir alfa. Yan tarafta tüylerini düzelten erkek ondan iki kat daha büyük ve bu yaşlı erkek onu lider yaptı. Anlayacağınız üzere yaşlı erkeğin inanılmaz bir gücü var, çünkü alfayı o alfa yaptı. Sağ taraftaki erkek ise tek başına en güçlü erkek. Doğada olmadıklarında bunu test edebiliyorsunuz, bu erkeğin diğer ikisiyle hiçbir sorun yaşamadığını görebilirsiniz. Yalnızca diğer ikisi birlikteyken onlarla sorun yaşıyor. Yani şempanze topluluğundaki koalisyonun oluşması da sandığınızdan çok daha karmaşık. Bir örnek vereyim, bir gruptaki en küçük erkek alfa erkek olabilir. En büyük ve en güçlü olmanıza gerek yok. En küçük erkeğin doğru arkadaşları varsa ve onları memnun ediyorsa ya da dişi desteği varsa alfa erkeği olmasında bir engel yok.
Bu koalisyon sistemi her şeyi karıştırıyor, ben de ABD'de her zaman seçimlerin sona ermesini merakla bekliyorum, çünkü birliktelik göstermeniz gereken bir an oluyor. Şempanzelerin nasıl birliktelik gösterdiğini size göstereyim. Burada sol tarafta birlikte duran iki erkek görüyorsunuz. Hatta büyük köpek dişlerini de görebilirsiniz. Birlikte duruyorlar ve grubun geri kalanını temsil ediyorlar: ''Birlikteyiz. Hep beraberiz.'' Sağ taraftaki erkekler senkron içinde yürüyorlar. Birlikte olduğunuzu göstermenin başka bir yolu daha var. Bir koalisyon sisteminde birliktelik göstermek aşırı derecede önemli, dediğim gibi, seçimlerde de her zaman o anu bekliyorum çünkü aynı partiden olup birbiriyle tartışan iki kişi oluyor ve bir noktada birliktelik göstermeleri gerek. Tabii bu da sıkıntılı durumlara yol açıyor. Birbirini sevmeyen insanlar birbirlerine kucak açıyor ve birlikte hareket ediyorlar, bir partinin bütünlüğü için çok önemli bir etken ve eğer bunu yapmazsanız parti yıkılabilir. Burada olduğu gibi eğer işler yolunda gitmezse...
(Kahkahalar)
o zaman partinin işi bitti demektir çünkü bütünlük göstermediler. Yani koalisyon sisteminde bu çok önemli ve insanlar ve şempanzelerde bu durum benzer.
Peki nasıl alfa oluyorsunuz? Etkileyici ve taviz vermiyor olmanız lazım, ara sıra kudretinizi göstereceksiniz ve güçlü olduğunuz görünecek. Bunu yapmanın pek çok yolu var. Ancak bunun yanında cömert olmanız da gerek. Lideri yerinden etmek için karar kılmış erkekleri örnek verelim, bunu yapmak iki üç ay sürebilir çünkü grutaki tüm koalisyonları test ediyor olacaklar, ayrıca çok cömert olmaları da lazım. Bu süreçte herkesle yiyecek paylaşırlar. Dişilerin bebekleriyle oynarlar. Erkek şempanzeler genellikle yavrulara pek ilgili olmaz ama konu siyaset yapmaya geldiğinde yavrulara çok ilgili olur, onlarla oyun oynarlar ve dişilere yalakalık yaparlar.
(Kahkahalar)
Biz insanlarda da aday olup bebekleri kucaklayan erkekler her zaman ilgimi çekmiştir. Bu, bebeklerin sevdiği bir şey değil...
(Kahkahalar)
ama dünyanın geri kalanına mesaj vermek için onları böyle havaya kaldırmaları gerek. Bu benim gerçekten ilgimi çekiyordu, son seçimlerde bir kadın adayımız vardı ve bebeği tutuş şekli daha çok böyleydi, böyle tutunca hoşlarına gidiyor. Ama kadının amacı dünyaya mesaj verip bebeği düşürmeden tutabileceğini göstermek değildi, adam tam da bunu yapıyordu.
Bu çok yaygın bir taktik, erkek şempanzeler de siyaset yaptıklarında her tür grupla vakit geçirerek yalakalık yapıyorlar.
Peki bir alfa erkek olmanın imtiyazları ve sonuçları ne? En büyük imtiyaz dişiler. Yiyecek pek ilgili değil. Çiftleşme döneminde ve ilgilendikleri bir dişi olduğunda erkek şempanzelere yemek yemeden bir hafta geçirebilir. Seks, yiyecekten daha ağır basıyor. Erkek şempanzeler de... tabii ki biz evrimsel biyologların buna dair açıklaması var, seks üreme için gereklidir, üremedeki başarı evrimin ölçüsüdür. Her şey bu şekilde evrilir. Yani erkekler kıdemleri sayesinde üreme başarısını artırıyorlarsa otomatik olarak erkekler arasındaki kıdem hırsına kapılıyorlar. İşte imtiyaz bu. Sonuçlarına gelince... biri tabii ki partnerlerinizi memnun tutmak. Yaşlı bir erkeğin desteğiyle bu güce sahip olursanız o yaşlı erkeğin dişilerle çiftleşmesini sağlamanız gerek. Bunu yapmazsanız o yaşlı erkek size kızacak ve partner olarak onu kaybedeceksiniz. Yani ortada bir anlaşma var. Bu şekilde alfa olursanız ortaklarınızı memnun etmeniz lazım. İşte sonuçlardan biri bu.
İkinci bir sonuç da herkesin konumunuzda gözü olması. Alfa erkek pozisyonu çok önemli bir pozisyon ve herkes bunu elinizden almak ister. O yüzden sürekli arkanızı kollamanız gerek. Aşırı dikkatli olmanız lazım. Örneğin başkalarının koalisyonlarını bozmanız lazım ve erkek şempanzeler bunu oldukça sık yapıyor. Stratejilerini bozarak onları bölüyor. Yani oldukça stresli bir durum, bu konuda verilerimiz var. Vahşi doğadan edinilen veriler, şempanzeler değil ama babunlardan, babunlardan dışkı örneği topluyorlar ve glukokortikoid olup olmadığına bakıyorlar. Buradaki grafikte gördüğünüz erkek babunun kıdemi ne kadar düşükse dışkıdaki kortizol seviyesi o derecede yüksek, bir de alfa erkeğe bir bakalım, düşük kıdemli erkeklerle aynı seviyede, yani alfa olmanın harika bir şey olduğunu düşünebilirsiniz, ama aslında oldukça stresli bir konum ve bunu fizyolojik olarak da gösterebiliyoruz.
Zorunluluklar neler? Bu aşamayı hep ilginç bulmuşumdur, aklınıza yerleşmiş klasik alfa algısından o kadar çok farklılık gösteriyor ki. Alfa erkeğin iki zorunluluğu var. Birincisi grupta barışı sağlamak. Buna kontrol görevi diyoruz, gruptaki kavgalar kontrol ediliyor. İkincisi de empati kurmak, tıpkı bir milletin barış elçisi gibi.
Öncelikle barışı sağlamak. İki dişi arasındaki kavgayı durduran bir erkek. Sağ ve sol taraftaki iki dişi yiyecek yüzünden birbirlerine bağırıp çağırıyorlar, çünkü yiyecek dişiler için çok önemli, alfa erkek kavgayı durdurup aralarında bu şekilde duruyor. Aslında çok ilginç, alfa erkekleri bunu yaptıklarında tarafsız oluyorlar. Annelerini veya en iyi arkadaşlarını savunmuyorlar. Kavgaları durduruyorlar ve genelde zayıf olanlara destek çıkıyorlar. Bu da onları grupta oldukça popüler yapıyor, çünkü grubun en düşük kıdemli üyeleri için güvence sağlıyorlar. Tarafsız olduklarından bahsettim, şempanzeler için pek de alışılmış bir durum değil, çünkü arkadaşlarına çok düşkün olurlar vs. ve bu konuda iyi olan alfa erkekler gruptaki barışı sağlamakta da çok etkili olabiliyorlar.
Yaptıkları ikinci şey de diğerlerin için empati kurmak. Empati üzerine inanılmaz çok araştırma yapıyorum, bunun derinine inecek zamanımız yok ama empati bugünlerde kemirgenlerde, köpeklerde, fillerde, primatlarda ve daha birçok hayvan türünde üzerinde çalıştığımız bir konu oldu. Burada iki bonobo görüyorsunuz. Ön taraftaki bir kavgada yenilmiş. Arkada duran da kollarını ona sarmış, onu teselli ediyor. Çocuklarda da empatiyi bu şekilde ölçüyoruz, sıkıntılı bireylere nasıl tepki verdiklerini inceleyerek. Kıdemli erkekler bunu çok sık yapıyor. Kıdemli erkekler grupta inanılmaz seviyede teselli sağlıyorlar, deprem, fırtına gibi afetlerin yaşandığı yerlere gidiyorlar ve tesellide bulunuyorlar. Papa da aynını yapıyor. Devlet başkanları da. Dünyadaki tüm liderler bu işi yapmak zorunda. Kraliçe de yapıyor. Bu işten hepsi sorumlu, yani tesellide bulunmak çok önemli bir görev. Bu iki konuda iyi olan erkekler, barış ve teselli konusunda, inanılmaz popülr liderlere dönüşüyorlar. İşin içinde bireysel çıkar da var. Bunu yalnızca grup için yapmıyorlar, bunu yapmak konumlarını sağlamlaştırıyor. Bir erkek, alfa olarak ne kadar popüler olursa geri kalanlar da o derece ona saygı duyuyor ve imreniyor, konumları o derece savunma kazanıyor, çünkü başka bir tanesi tarafından meydan okunabilir, böyle bir durumda tüm grup o erkeği savunacak çünkü kendileri için iyi olan bir lider isterler. Yani grup iyi lider olan erkeklere genellikle destek çıkıyor ve zorbalara kesinlikle arka çıkmıyor. Zorbalar konumlarını kaybettiklerinde kendilerini çok kötü bir durumun içinde bulabilirler.
Bu verilerde teselli davranışını görüyorsunuz. Şempanzeler arasındaki teselli, orta ve düşük kıdemli olanlara bir bakın, dişiler bunu erkeklerden daha çok yapıyor. Aslında tüm topluluğu kapsıyor. Bu durum memelilerde empati üzerine yapılan tüm araştırmalarda geçerli, dişiler erkeklerden daha çok empati sahibi. Ancak alfa erkeğe bir bakın. Alfa erkek diğer herkesten daha çok empati kuruyor. Yani temelde barış elçisi görevindeki alfa erkeklere ait veriler.
Bahsetmek istediğim son şey alfa dişiler hakkında. Mama'nın bir resmi, Arnhem Hayvanat Bahçesi'nde alfa dişi, orada çalışıyordum, şimdi internette çok izleniyor, 59 yaşında hayatını kaybederken çekilmiş videosu sanırım şu an 100 bin kez izlendi, bu geçen seneydi. Mama kesinlikle grubun merkeziydi. Erkekleri domine edecek fiziksel kapasitede değildi. Erkeklerden kıdemde aşağıdaydı ama yine de yopluluğun merkeziydi ve toplulukta bir sorun olduğunda herkes soluğu Mama'nın kollarında alırdı. Oldukça önemli bir figürdü. Bu yüzden şempanze gruplarında alfa dişilerin konumunu minimize etmek istemiyorum.
Bir de bize eşit derecede yakın bir tür var, şempanze, bonobo örneği. Bonoboları unutuyoruz ama ana erkil bir topluluk yapılar var ve genellikle dişiler alfa oluyor. Genelde topluluğun başında bir dişi var ve bunu nasıl yaptıkları, o konuma nasıl geldikleri ve işi nasıl yürüttükleri hakkında çok daha az şey biliyoruz. çünkü bonobolar hakkında çok az şey biliyoruz. Ama şunu vurgulamak istiyorum, bir gruptaki alfa erkek olmak zorunda değil ve en yakın akrabalarımızdan birinde alfa bir dişi.
Yani vermek istediğim mesaj şu, toplumumuzdaki erkeklere baktığınız zaman diyelim ki bir ailenin veya bir şirketin, hatta Washington'ın lideri diyelim, onu alfa olarak görüyorsunuz, yanlış etiket kullanarak şempanzelere hakaret etmeyin.
(Kahkahalar)
Bir zorbayı alfa kabul edemezsiniz. Büyük ve güçlü olan ve herkesi korkutan ve inciten bir kişi alfa demek değildir. Bir alfa erkeğin pek çok niteliği var, şempanzelere arasında da zorbalar gördüm, olduğu oluyor, ama rastladıklarımızın çoğu liderlik yetilerine sahip ve toplulukla bütünleşmişler, işin sonunda Amos gibi saygı duyuluyor ve seviliyorlar, yani sandığınızdan çok farklı bir durum.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)