Sıvı Ölçer Nedir
SIVIÖLÇER blş. i. Yeni. Arkhimedes ilkesine dayanan ve bir çözeltinin (asit, alkol, şurup v.b.) yoğunluğunu ölçerek o çözeltinin derişikliğini belirlemeğe yarayan âlet. Eşanl. AREOMETRE.
— ANSiKL. iki çeşit sıvıölçer vardır: sabit hacimli sıvıölçerler ve sabit ağırlıklı sıvıölçerler. Birinci tipten olanlarda batan hacim sabittir, fakat ağırlıği artabilir (msl, Fahrenheit sıvıölçeri), ikinci tipten olanlarda ise batan hacim sıvının yoğunluğuna göre değişir. En çok sabit ağırlıklı sıvıölçerler kullanılır. Bunlar çok büyük bir hassasiyet aranmadığı zaman, bir sıvının yoğunluğunu veya bir çözeltinin derişikliğini çok kısa bir süre içinde ölçmek imkânı verir.
Sıvıölçerler, eski çağlarda kullanılan ba-rilyon’ların veya hidroskopiların hemen hemen benzeridir; icadı bazı yazarlara göre Arkhimedes’e, bazılarına göre de İskenderiyeli Hypatia’ya kadar uzanır. Bu âletlerin çalışması, yüzen cisimler ilkesine dayanır. Yüzen bir cisim iki kuvvetin etkisi altındadır: cismin kendi ağırlığı P ile Arkhimedes kaldırma kuvveti p. P, ağırlık merkezine uygulanan ve yukarıdan aşağıya doğru yönelen düşey kuvvettir; p ise itme merkezine uygulanan ve aşağıdan yukarıya doğru yönelen düşey kuvvettir; bu p kaldırma kuvveti yer değiştiren sıvı hacminin a-ğırlığına eşittir:
p = Vı X a V< batan hacim, a sıvının özgül ağırlığıdır.
Bu iki kuvvet eşit ve zıt yönlü olduğu zaman denge kurulmuş demektir. Dengenin kararlı olması için, itme merkezinin ağırlık merkezinden daha yukarıda bulunması gerekir. Bunun için, civadan veya maden talaşından hazırlanan safra çok aşağıya yerleştirilir (ağırlık merkezini daha aşağıya düşürmek için) ve safranın yukarısına, itme merkezini daha yukarıya kaldırmak için bir çıkıntı yapılır.
• Sabit hacimli sıvıölçer, özgül ağırlıkları farklı çeşitli sıvılar içindeki sabit bir Vt batan hacmiyle denge sağlamak için, sıvıölçerin ağırlığını değiştirmek gerektir. Bunun için, sıvıölçerin üzerine küçük bir kefe yapılmıştır; gerektiği zaman bu kefeye belirli ağırlıklar konulabilir. Sıvının özgül ağırlığı, kefeye konulan veya kaldırılan bu kütlelerin ağırlıklarına göre belirlenir.
• Sabit ağırlıklı sıvıölçer, özgül ağırlık değişince batan V1 hacmi de değişir. Bu hacmin küçük değişimlerini değerlendirebilmek için, sıvölçerin üst kısmı yukarıya doğru incelen bir çubuk şeklinde yapılmıştır; sıvının yükseldiği seviye bu çubuk üzerindeki derecelerden okunur. Sabit ağırlıklı sıvıölçerler doğrudan doğruya okumayı sağlar ve çubuk ne kadar ince olursa sıvıölçer de o kadar hassas olur. Sudan daha ağır sıvılar için kullanılan sıvıölçerler de vardır, bunlarda saf suda yükselme noktası çubuğun üst tarafmdadır; sudan daha hafif sıvılar için yapılan sıvıölçerlerde ise, saf suda yükselme noktası çubuğun dip tarafın-dadır. Sıvıölçerler, üzerindeki derecelerin cinsine göre şöyle adlandırılır: dansimetreler veya yoğunlukölçerler (bunlar doğrudan doğruya yoğunluk cinsinden derecelenir ve suda l dereceye kadar batar; derece çizgileri eşit aralıklı değildir); asitöl-çerler; alkolölçerler; tuzölçerler; laktomet-reler veya sütölçerler v.b. Bunlarda, bir asit, alkol, tuz çözeltisinin veya sütteki yağlı maddeler oranının doğrudan doğruya okunmasını sağlayan özel dereceler vardır. Bu tip sıvıölçerlerden herhangi biri suda sıfır çizgisine kadar batar.
işaretlenir. Âlet, sıvıların yalnız derişikliğini gösterir. Bölüm çizgilerinin 68°’ye kadar inmesi yeterlidir.
2. Sudan daha az yoğunlukta sıvılar için kullanılacağı zaman, sıvıölçer 90 gr su ile
10 gr deniz tuzundan hazırlanmış bir çözeltiye batırılır; ancak, âleti batırmadan önce sıfır olması gereken yükselme noktası çubuğun başlangıcına çok yakın olacak şekilde safralanır. Daha sonra sıvıölçer saf suya batırılır ve suyun yükseldiği noktaya 10 yazılır. Aralık 10 eşit parçaya bölünür ve böylece bölümlemeye devam edilir. Bölüm çizgilerinin 50°’ye kadar çıkması yeterlidir. Bk. ALKOLÖLÇER, DANSİMETRE, LAKTODANSIMETRE, HAC1MÖLÇER.
Bütün bu âletler belli bir sıcaklıkta derecelenir. Farklı bir sıcaklık derecesinde kullanılırsa, bir düzeltme yapmak gerekir; gerçekten, a özgül ağırlığı ve sıvıölçerin hacmi sıcaklıkla değişir. Bu âletlerde aynca sıcaklık düzeltme cetvelleri bulunur. (