Bayramınız şiboletsiz olsun
Tarantino’nun Soysuzlar Çetesi adlı filmindeki çatışma sahnesini hatırlayalım. Michael Fassbender’in canlandırdığı teğmen Archie Hicox ve arkadaşları kılık değiştirerek Nazi subayı üniformalarıyla barda bir buluşma gerçekleştireceklerdir. Bu kılık değiştirmiş üç ABD askerinden sadece Hicox akıcı derecede Almanca bilmektedir. Daha kötüsü bara girdiklerinde barın kutlama yapan Nazi askerleriyle dolu olduğunu görürler. Hicox gayet ikna edici Almancasıya “Drei Gläser” diyerek üç kadeh viski sipariş eder ama işler sarpa sarar. Mekandaki “gerçek” Nazi bu siparişten Hicox’un Alman olmadığını anlar ve çatışma çıkar. Hicox viski sipariş ederken baş ve serçe parmaklarını bükerek eliyle üç işareti yapmıştır. Oysa Almanlar genellikle yüzük ve serçe parmaklarını bükerek üç yapmaktadırlar.
Tarantino’nun sahnesinin öncülü belki de Eski Ahit’te yer alan bir öyküdür. Hakimler Kitabında Gileadlar kendilerini işgal etmeye kalkışan Efraimileri yenilgiye uğratırlar. Bozguna uğrayıp dağılan Efraimiler Gileadlar tarafından tekrar yakalanınca kimliklerini inkar eder. Gileadlar bunun üzerine basit bir teste başvururlar: Yakaladıklarından “Shibboleth” sözcüğünü söylemeleri istenir. Efraimi dialektinde “ş” sesi bulunmadığından sözcüğü şibolet yerine sibolet şeklinde telaffuz edenleri saptayıp cezalandırırlar.
Şibolet tarih boyunca tekrarlayan biçimde karşımıza çıkar. 1937 yılında Dominik Cumhuriyetinde Haiti göçmenlerini saptamak için İspanyolca maydanoz anlamına gelen “perejil” sözcüğünün telaffuz edilmesi istenir. Fransızca ve Haiti kreolünde “r” sesi İspanyolca’dan farklı telaffuz edilmektedir, bu yolla saptanan binlerce Haiti göçmeni öldürülür. Bu olay tarihe Maydanoz Katliamı olarak geçmiştir. Sri Lanka’dan Pasifik Adalarına, Almanya’nın Frisya bölgesinden Hollanda’ya kadar pek çok ayrı bölgede farklı dönemlerde şiboletler türetilmiştir. İnsanlık tarihi savaş ve şiddet ile yazılmışsa kime şiddet uygulanıp kimin korunacağını saptamak da önemli bir mesele olmalıdır.
Şiddet barındırmasa da günlük yaşam pratiğinde kimliği faş eden tercihler ve sözcükler vardır. Birey kimliğinin faş edilmesini isterken de istemezken de çalışır bu sistem. Türkiye’de toplumsal kutuplaşmanın giderek tırmandığı son dönemde daha da belirginleşmişti bu durum. Barış İçin Akademisyenler’e tepki olarak Türkiye İçin Akademisyenler türedi. Demokrasi yerine de milli irade var, malumunuz. Barış ve demokrasi sözcükleri adeta şibolet işlevi görmekteler artık.
Bayram tebrikleri bu minvalde eskiden beri karışık bir konu. “Barışın ve demokrasinin egemen olduğu” kurban bayramlarını temenni etmek ne demek ben de bilemiyorum ama kimlik böyle belirleyici bir unsur işte. Evet, sonunda sözü bayrama getirebildiğime göre; Herkese iyi bayramlar.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Bir haftadır ciddi bir deprem riski altında olduğumuzu “yeniden hatırladık”. Aslında toplum olarak, yıllardır diğer araçlara makas atan, bundan dolayı yaşanan kazalara tanık olsa da pek üzerinde durmayan, bir hafta önce makas atarken kaza riski yaşayınca birden korkmaya başlayan biri gibiyiz.
Hoşumuza gitsin ya da gitmesin telepsikiyatri zorunluluk haline geldi. O yüzden itiraz etmek yerine bu yeni mecranın çerçevesi ve kurallarını belirlemeye ve standartları geliştirmeye çalışmak daha iyi bir fikir gibi.
Sanat tehlikelidir çünkü hakikate işaret eder. Bu nedenle 18. yüzyılda ABD’de kölelerin önce davul sonrasında ise tüm müzik enstrumanlarını kullanmalarının yasaklandığı bir dönem olacaktı. Gerekçe ise gayet anlaşılır: İsyana teşvik.
Annenin -ya da birincil bakım vereni her kimse o kişinin- aynalama işlevi çocuğun kendi zihnini temsil edebilmesi için zaruri bir zemini oluşturur. Anne çocuğun duygusunu algılar, onu indirger, kendisinin değil çocuğun duygusu olduğu şeklinde işaretler ve son olarak da çocuğa geri verir yani yansıtır. Böyle yazınca çok karmaşık görünmüş olabilir ama annesine erişemeyince canhıraş vaziyette ağlayan bebeğine “oh, kıyamam ben sana, korktun mu sen?” diyen annenin gözünüzün önüne gelen ifadesi tam olarak anlatmaya çalıştığım fenomendir.
Ameliyat olmadan hastaneyi terk eden Django yüzük ve serçe parmaklarını sadece akor basmakta kullanarak ve soloları sadece işaret ve orta parmağıyla atarak yepyeni bir tarz geliştirmek zorunda kalmış. Bu tarzıyla daha sonra dünya çapında üne kavuşacağını o sırada kendi de bilmiyordu muhtemelen.
İnsan mı buğdayı evcilleştirdi, buğday mı insanı diye sorar Harari. Teknoloji de artık geri dönüşümsüz biçimde kendine uyumlanmaya mecbur bırakmış olabilir insanlığı. Teknoloji devrimi tıpkı tarım devrimi gibi insanlığın kendi emek ürününün kölesi haline gelişinin trajedisinde ikinci bir sahne olabilir.
'Nerede eski aşklar, şimdiki aşıklar sevgililerini İstanbul'un diğer yakasında oturdukları için terk ediyorlar' diyebilirdik. Yeni nesli eleştirisiyle kendi nesline kıymet devşiren dertsiz bir yazı olurdu.
Emniyet güçleri ise geçen sene bu zamanlar bombadan kurtulanlara gaz fişekleri atıyorlardı, biliyorum. Söylesem faydası yok, sussam gönül razı değil, neylersin…
Gönül rahatlığıyla 'okuyun' demek zor. İnsanı anlamak için sanat duruyorken sözde bilimsel okumalara yönelmek akıl kârı olmayabilir.
Ruhsal bir ağrı ifade bulamadığında bedensel olarak ifade bulacaktır. Ve bu bedensel ifadeyi geçirmeye çalışan tabip hastanın tek ifade biçimini elinden almaya çalışan bir düşman olarak algılanabilir.
Emek, meta, artı değer kavramlarının iyice yerleşmesi ile maymunlar feodaliteyi icat edebilirler miydi, bilemiyorum. Şimdilik kendi hallerinde kendi taş devirlerini yaşıyorlar.
Birileri için son derece doğal olan bir manzara başka birilerini travmatize ediyor. Kokoviç’in maçını Groundhog Day filmindeki gibi tekrar tekrar yaşıyoruz.
Geniş kitlelerin en azından temsilcilerinin bir kısmının yan yana gelebilmesi de kutuplaşma iklimi açısından umut barındırabilir.